ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 1606 1037999 845323 2026-06-13T16:25:34Z Salai Rungtoi 22844 1037999 wikitext text/x-wiki '''အီလက်ထရွန်းနစ်''' (Electronics) သည် [[အီလက်ထရွန်]]များ၏ အခြေခံကျသော လုပ်ဆောင်ချက်မှတစ်ဆင့် [[လျှပ်စစ်စွမ်းအင်]]ကို ထိန်းချုပ်ခြင်းအား လေ့လာသော သိပ္ပံပညာရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤပညာရပ်သည် လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းများနှင့် ၎င်းတို့အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်လုပ်ကိုင်ပုံဆိုင်ရာ နည်းပညာများကို အဓိက လေ့လာသည်။ အီလက်ထရွန်းနစ်ပတ်လမ်းများတွင် လေဟာပြွန်များ၊ ထရန်စစ်စတာများ၊ ဒိုင်အုတ်များနှင့် အိုင်စီပတ်လမ်းများ အပါအဝင် အစွမ်းကြွ လျှပ်စစ်အစိတ်အပိုင်းများအပြင် ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော ပြုမဲ့ လျှပ်စစ်အစိတ်အပိုင်းများလည်း ပါဝင်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အီလက်ထရွန်းနစ် ပစ္စည်းများသည် တစ်ပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းများကို အခြေခံထားပြီး ပြုမဲ့ပစ္စည်းများက ထောက်ပံ့ပေးထားကာ ထိုသို့သော ပတ်လမ်းမျိုးကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဆားကစ် ပတ်လမ်း|အီလက်ထရွန်းနစ် ဆားကစ်]]ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ == အဓိက လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် အသုံးပြုမှုများ == မျဉ်းဖြောင့်မဟုတ်သော လုပ်ဆောင်ပုံရှိသည့် အစွမ်းကြွအစိတ်အပိုင်းများသည် အီလက်ထရွန်များ၏ ရွေ့လျားမှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်သောကြောင့် အားနည်းသော လှိုင်းများကို ချဲ့ထွင်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကြောင့် အီလက်ထရွန်းနစ်ကို အောက်ပါနယ်ပယ်များတွင် အသုံးချသည်- * သတင်းအချက်အလက် ဆင့်တက်ပြုပြင်ခြင်း * [[ကြေးနန်း|ကြေးနန်းဆက်သွယ်ရေး]] * လှိုင်းများ ဆင့်တက်ပြုပြင်ခြင်း ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများသည် ခလုတ်များအဖြစ် လုပ်ဆောင်နိုင်သောကြောင့် ဒီဂျစ်တယ်နည်းပညာဖြင့် သတင်းအချက်အလက်များကို စီမံဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ ဆားကစ်ပြားများ၊ အီလက်ထရွန်းနစ် ထုတ်ပိုးမှု နည်းပညာများနှင့် အခြားသော အမျိုးမျိုးသော ဆက်သွယ်ရေး အခြေခံအဆောက်အအုံများက ဆားကစ်၏ လုပ်ဆောင်မှုများကို အပြည့်အဝဖြစ်စေပြီး ရောနှောနေသော ကိရိယာများကို ပုံမှန်အလုပ်လုပ်သည့် စနစ်တစ်ခုအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် အမည်ရင်းမြစ် == [[File:Arduino ftdi chip-1.jpg|thumb|right|250px|မျက်နှာပြင်ကပ် အီလက်ထရွန်းနစ် အစိတ်အပိုင်းများ]]အီလက်ထရွန်းနစ်သည် လျှပ်စစ်ပညာရပ်နှင့် ကွဲပြားခြားနားမှုများ ရှိသည်။ ထိုသို့ ကွဲပြားခြင်းမှာ ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် လီးဒီဖောရက်စ်မှ ထရိုင်အုတ်ကို တီထွင်ခဲ့ရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ ဤကိရိယာသည် စက်မှုပစ္စည်းမဟုတ်သော ကိရိယာဖြင့် အားနည်းသော [[ရေဒီယို]]နှင့် အသံလှိုင်းများကို ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအထိ ဤဘာသာရပ်နယ်ပယ်ကို "ရေဒီယိုနည်းပညာ" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး အဓိက အသုံးချမှုမှာ ရေဒီယို ထုတ်လွှင့်စက်များ၊ ဖမ်းယူစက်များနှင့် လေဟာပြွန်များကို ဒီဇိုင်းထုတ်ခြင်းနှင့် သီအိုရီများသာ ဖြစ်သည်။ == ခေတ်သစ်အီလက်ထရွန်းနစ် == ယနေ့ခေတ်တွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာအများစုသည် တစ်ပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းများကို အသုံးပြု၍ အီလက်ထရွန်များကို ထိန်းချုပ်သည်။ တစ်ပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းများကို လေ့လာသော ပညာရပ်နှင့် ဆက်စပ်နည်းပညာများကို အစိုင်အခဲရုပ်ခြေ ရူပဗေဒ၏ ဘာသာရပ်ခွဲများအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ လက်တွေ့ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် အီလက်ထရွန်းနစ်ပတ်လမ်းများကို ဒီဇိုင်းပြုလုပ်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်ခြင်းတို့မှာ အီလက်ထရွန်းနစ် နည်းပညာ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ (ဤဆောင်းပါးသည် အီလက်ထရွန်းနစ်အား အင်ဂျင်နီယာဘာသာရပ် အမြင်မှ ရှုမြင်ထားခြင်းဖြစ်သည်။) == အီလက်ထရွန်းနစ်၏ ဘာသာရပ်ခွဲများ == အီလက်ထရွန်းနစ်ပညာရပ်တွင် အောက်ပါ အဓိက ဘာသာရပ်ခွဲများ ရှိသည်- * [[ဒီဂျစ်တယ် အီလက်ထရွန်းနစ်]] – သတင်းအချက်အလက်ကို ကိန်းဂဏန်းပုံစံဖြင့် စီမံဆောင်ရွက်သည်။ * အင်နာလော့ အီလက်ထရွန်းနစ် – အဆက်မပြတ်ပြောင်းလဲနေသော အချက်ပြလှိုင်းများကို ကိုင်တွယ်သည်။ * မိုက်ခရို အီလက်ထရွန်းနစ် – အလွန်သေးငယ်သော အီလက်ထရွန်းနစ် အစိတ်အပိုင်းများနှင့် ပတ်လမ်းများကို လေ့လာသည်။ * ပတ်လမ်းများ ဒီဇိုင်းပြုလုပ်ခြင်း * [[အိုင်စီပတ်လမ်း]] (Integrated Circuit – IC) * အော့ပတို အီလက်ထရွန်းနစ် – အလင်းနှင့် အီလက်ထရွန်းနစ်ကို ပေါင်းစပ်သည့် နည်းပညာ * တစ်ပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်းများ (Semiconductors) == အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများနှင့် အသုံးပြုမှုများ == အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများကို အမျိုးမျိုးသော လုပ်ငန်းဆောင်တာများ ပြီးမြောက်စေရန် အသုံးပြုသည်။ အီလက်ထရွန်းနစ်ပတ်လမ်းများ၏ အဓိက အသုံးချရာနေရာများမှာ- * သတင်းအချက်အလက်များကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဖြန့်ဝေခြင်း * လျှပ်စစ်စွမ်းအင် ဖြန့်ဝေခြင်းနှင့် ပုံစံပြောင်းလဲခြင်း * အင်နာလော့ ပတ်လမ်းများ၏ အမျိုးအစားများ * အင်နာလော့ ကွန်ပြူတာ (Analog Computer) * အင်နာလော့ မာတီပလိုင်ယာ (Analog Multiplier) * အီလက်ထရွန်းနစ် အင်ပလီဖိုင်ယာ (Amplifier) * အီလက်ထရွန်းနစ် ဖစ်တာ (Filter) * အီလက်ထရွန်းနစ် အော်ဆီလေတာ (Oscillator) * Phase-locked Loop (PLL) * အီလက်ထရွန်းနစ် မစ်ဆာ (Mixer) * ပါဝါပြောင်းလဲခြင်း နှင့် အီလက်ထရွန်းနစ် ပါဝါဆပ်ပလိုင်း * အင်ပီးဒင့် တွဲဖက်ကိရိယာ (Impedance Matcher) * အော်ပရေရှင်နယ် အင်ပလီဖိုင်ယာ (Operational Amplifier) * ကွန်ပယ်ရေတာ (Comparator) == အီလက်ထရွန်းနစ် စမ်းသပ်ကိရိယာများ == အီလက်ထရွန်းနစ်ပတ်လမ်းများကို စမ်းသပ်တိုင်းတာရန်အတွက် အောက်ပါကိရိယာများကို အသုံးပြုသည်- * အမ်မီတာ (Ammeter) သို့မဟုတ် ဂါဗနိုမီတာ – လျှပ်စီးအား တိုင်းတာရန် * အုမ်းမီတာ (Ohmmeter) သို့မဟုတ် ဝိစတုန်း ဘရစ်ချ် – ခုခံအား တိုင်းတာရန် * ဗို့မီတာ (Voltmeter) – ဗို့အား တိုင်းတာရန် * မာလ်တီမီတာ (Multimeter) – လျှပ်စီးအား၊ ဗို့အားနှင့် ခုခံအားတို့ကို တိုင်းတာရန် * အော်ဆီလိုစကုပ် (Oscilloscope) – အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲနေသော လျှပ်စီးအားနှင့် ဗို့အားတို့ကို တိုင်းတာရန် * လောဂျစ်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကိရိယာ (Logic Analyzer) – ဒီဂျစ်တယ် ပတ်လမ်းများ စမ်းသပ်ရန် * ဖြာထွက်ရောင်ခြည်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကိရိယာ (Spectrum Analyzer - SA) – အချက်ပြလှိုင်းများ၏ ဖြာထွက်ရောင်ခြည် စွမ်းအင်ကို တိုင်းတာရန် * ဗက်တာခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကိရိယာ (Vector Analyzer - VA) – ဖြာထွက်ရောင်ခြည်ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကိရိယာနှင့် ပုံစံတူသော်လည်း ဒီဂျစ်တယ် အချက်ပြလှိုင်းများကို ပြန်လည်ပုံဖော်ခြင်း (Demodulation) လည်း လုပ်ဆောင်နိုင် * အီလက်ထရိုမီတာ (Electrometer) – ဓာတ်အား တိုင်းတာရန် [[File:Digital Multimeter Aka.jpg|right|320px|]] * ကြိမ်နှုန်းရေတွက်စက် (Frequency Counter) – ကြိမ်နှုန်း တိုင်းတာရန် * အချိန်ဒိုမိန်း ရောင်ပြန်တိုင်းကိရိယာ (Time-Domain Reflectometer) – ရှည်လျားသော ဝိုင်ယာကြိုးများ၏ ကောင်းမွန်မှုကို စစ်ဆေးရန် * အလင်းလျှပ်စစ်အိမ် (Photoelectric Cell) * ဖိုတိုအီလက်ထရစ်ဆဲ (အလင်းလျှပ်စစ်အိမ်) သည် အီလက်ထရွန်းနစ်နည်းပညာကို အသုံးပြု၍ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် အရေးပါသော အသုံးချမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ == ရေတွက်ခြင်းနှင့် စစ်ဆေးခြင်း == ဖိုတိုအီလက်ထရစ်ဆဲကို အလင်းတန်းတစ်ခုနှင့် တွဲဖက်အသုံးပြုသည်။ ခါးပတ်ပေါ်မှ ဖြတ်သွားသော ပစ္စည်းတိုင်းသည် အလင်းတန်းကို ဖြတ်တိုင်း ဆဲအပေါ်သို့ အရိပ်ကျစေသည်။ ထိုအခါ လျှပ်စစ်ဆားကစ်ပိတ်သွားကာ ရေတွက်သည့် မီတာက အရေအတွက်ကို အလိုအလျောက် မှတ်သားသည်။ ဤနည်းဖြင့် ထုတ်ကုန်များ၏ ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရွယ်အစားနှင့် အရေအတွက်ကို တိကျစွာ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ === လုပ်ဆောင်ပုံ === ပလာပြွန်အတွင်း၌ ဆီဇီယမ်ကဲ့သို့သော အလင်းဒဏ်ခံရပါက အီလက်ထရွန်များ ထုတ်လွှတ်နိုင်သည့် သတ္တိရှိသော ပစ္စည်းဖြင့် သုတ်ထားသော အီလက်ထရုတ်တစ်ခု ရှိသည်။ အလင်းကျရောက်ချိန်တွင် ထွက်လာသော အီလက်ထရွန်များ၏ သေးငယ်သည့် လျှပ်စီးအားကို အခြားပြွန်တစ်ခုတွင် ချဲ့ထွင်ယူသည်။ ဤစနစ်ကို လုံခြုံရေးအချက်ပေးကိရိယာ၊ အလိုအလျောက် တံခါးဖွင့်ပိတ်စနစ်နှင့် စက်ရုံသုံး ထုတ်လုပ်မှုလိုင်းများတွင် တွင်ကျယ်စွာ အသုံးပြုသည်။ === လုံခြုံရေးနှင့် အခြားအသုံးချမှုများ === စတိုးဆိုင်ကြီးများ၊ ဘဏ်များနှင့် အရေးကြီးနေရာများတွင် ဖိုတိုအီလက်ထရစ်ဆဲကို ခိုးသူများကို ကြိုတင်သိရှိနိုင်ရန်နှင့် အန္တရာယ်များမှ ကာကွယ်ရန် တပ်ဆင်ထားကြသည်။ === ဆေးပညာနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အသုံးချမှုများ === အီလက်ထရွန်းနစ်နည်းပညာသည် ဆေးပညာနှင့် ကျန်းမာရေးနယ်ပယ်တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ === အီလက်ထရွန်းနစ် ရောဂါရှာဖွေရေးကိရိယာများ === * အီလက်တြိုကာဒီယိုဂရပ် (ECG) – နှလုံးခုန်နှုန်းကို အသေးစိတ် စစ်ဆေးနိုင်သော ကိရိယာ * အီလက်တြိုအင်ဆက်ဖာလိုဂရပ် (EEG) – ဦးနှောက်၏ လျှပ်စစ်လှုပ်ရှားမှုများကို မှတ်သားနိုင်သော ကိရိယာ။ စိတ်နှင့်သက်ဆိုင်သော ဦးနှောက်ရောဂါများ စစ်ဆေးရန်နှင့် ရာဇဝတ်မှုစုံစမ်းရေးတွင် ထွက်ဆိုချက် မှန်ကန်မှု စစ်ဆေးရန် အသုံးဝင်သည်။ * အလင်းကုထုံးကိရိယာများ – ကူးစက်ရောဂါများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် ဝေဒနာများ ပျောက်ကင်းစေရန် အလင်းရောင်ခြည်ကို အသုံးပြုသည်။ == အိမ်သုံးအီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ == === ဖလူအိုရက်ဆင့် ဓာတ်မီးချောင်း (Fluorescent Lamp) === ရိုးရိုးဓာတ်မီးလုံးသည် ဝိုင်ယာမျှင်ကို အပူတိုက်ပေးခြင်းဖြင့် အလင်းထုတ်လုပ်သော်လည်း ဓာတ်မီးချောင်းသည် ဓာတ်ရည်သုတ်ထားသော အကာပေါ်သို့ အီလက်ထရွန်များကို တိုက်ခိုက်စေခြင်းဖြင့် အလင်းထုတ်လုပ်သည်။ ဇင့်ဆီလီကိတ်၊ ကယ်လဆီယမ်တန်စတိတ်၊ ကက်ဒမီယမ်ဗိုရိတ် စသည့် ဓာတ်များဖြင့် သုတ်ခြင်းအားဖြင့် အလင်းရောင် အမျိုးမျိုး ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။ လျှပ်စစ်စွမ်းအင် အနည်းငယ်သာ ကုန်ကျသောကြောင့် စရိတ်သက်သာပြီး အရိပ်မှိန်မှိန်ကျခြင်းကြောင့် မျက်စိအေးသောအလင်းရောင်ကို ရရှိသည်။ === အီလက်ထရွန်းနစ် ဖုန်စုပ်စက် (Electronic Dust Precipitator) === ဆန့်ကျင်ဘက်ဓာတ်အားရှိသော အမှုန်များ တစ်ခုကိုတစ်ခု ဆွဲငင်သော သဘောတရားကို အခြေခံသည်။ ပလာပြွန်မှ ထွက်သော အီလက်ထရွန်များက လေထဲရှိ ဖုန်များအား ဓာတ်အားသွင်းပေးသည်။ ထို့နောက် ဆန့်ကျင်ဘက်ဓာတ်အားရှိသော သတ္တုပြားက ဖုန်များကို ဆွဲယူစုဆောင်းသည်။ အိမ်များ၊ စက်ရုံအလုပ်ရုံများတွင် အသုံးပြုပါက ဖုန်နှင့် မီးခိုးများကို ကင်းစင်စေပြီး တံမြက်လှည်းခများ သက်သာစေသည်။ === အီလက်ထရွန်းနစ် မီးဖို (Electronic Oven) === သတ္တုပြားနှစ်ခုကြားတွင် အစာထည့်၍ မြင့်မားသော ကြိမ်နှုန်းရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးဖြင့် အပူပေးခြင်းဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်မီးဖိုထက် အားသာချက်များ: လျှပ်စစ်ဓာတ်အား သက်သာခြင်း၊ အစာကျက်လွယ်ခြင်း၊ အစာ၏ အရသာမပျက်ဘဲ အစိုဓာတ်ကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်း။ သို့ရာတွင် တပ်ဆင်ရ ရှုပ်ထွေးပြီး တန်ဖိုးမြင့်မားသောကြောင့် တော်ရုံအိမ်သုံးပစ္စည်းအဖြစ် သုံးစွဲနိုင်ရန် ခက်ခဲသေးသည်။ == စက်မှုလုပ်ငန်းသုံး အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ == === အီလက်ထရွန်းနစ် သတ္တုဆက်ခြင်း === မြင့်မားသော ကြိမ်နှုန်းရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်စီးကို အသုံးပြု၍ သတ္တုအတွင်း၌ပင် အပူကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလဟဿ ကုန်ဆုံးသော အပူနှင့် အလင်းအလွန်နည်းပါးပြီး ဆက်မည့်နေရာနှင့် တစ်လက်မအကွာမှပင် လက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်နိုင်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက လေယာဉ်ပျံဆောက်လုပ်ရေးတွင် အလွန်ပါးသော အလျူမီနီယံသတ္တုပြားများကို မလောင်ကျွမ်းစေဘဲ ဆက်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ === ပလတ်စတစ် ဆက်ခြင်း === ဆက်ရာမထင်ဘဲ တစ်သားတည်းကျအောင် ဆက်နိုင်သော ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ ဆေးတံအိတ်ကလေးများ၊ မိုးကာအင်္ကျီများနှင့် အခြားပလတ်စတစ်ထည်များ ချုပ်လုပ်ရာတွင် အသုံးဝင်သည်။ === အီလက်ထရွန် မိုက်ခရိုစကုပ် (Electron Microscope) === အလင်းတန်းအစား အီလက်ထရွန်တန်းကို အသုံးပြုပြီး သံလိုက်မှန်ဘီလူးများဖြင့် အလင်းတန်းကို စုဆုံစေသည်။ အဆပေါင်း ၅၀,၀၀၀ မှ ၁၀၀,၀၀၀ အထိ ချဲ့ကြည့်နိုင်ပြီး သာမန်မိုက်ခရိုစကုပ်ဖြင့် မမြင်ရသော ဗိုင်းရပ်စ်နှင့် အဏုဇီဝပိုးမွှားများကို မြင်နိုင်သည်။ === အီလက်ထရွန်းနစ် ဓာတ်ခွဲကိရိယာ (Spectrometer) === ရှုပ်ထွေးသော ဓာတ်ငွေ့များကို ခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ကျွမ်းကျင်ဓာတုဗေဒပညာရှင်များ ၁၅ နာရီကြာ လုပ်ရသည့် အလုပ်ကို ၁၅ မိနစ်အတွင်း ပြီးစီးစေနိုင်သည်။ == အခြားသော အသုံးချမှုများနှင့် အနာဂတ်အလားအလာ == ရေဒါသည်လည်း အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက လျှို့ဝှက်စွာ အသုံးပြုခဲ့သည်။ အီလက်ထရွန်းနစ်သိပ္ပံပညာရပ်သည် စက်မှုလုပ်ငန်းများ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ အိမ်တွင်းလုပ်ငန်းများနှင့် ကျန်းမာရေးလုပ်ငန်းများတွင် အထူးအသုံးဝင်ပြီး များစွာသော အကျိုးကျေးဇူးများကို ပေးအပ်နေသည်။ အနာဂတ်တွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ ပိုမိုအသုံးချလာနိုင်ပါက လုပ်အား၊ အချိန်နှင့် ကုန်ကျစရိတ်တို့မှာ အံ့ဩဖွယ်ရာ သက်သာလာမည်ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> ==ကိုးကား== <references/> [[Category:နည်းပညာ]] [[Category:အီလက်ထရွန်းနစ်]] evzsutmv0gc874kcnwaoahf4zc3g4ku 0 2637 1037985 1030416 2026-06-13T15:16:31Z Chenzeyan29 141880 1037985 wikitext text/x-wiki '''ကချင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Kachin People}}) သို့မဟုတ် '''ဝမ်ပေါင်''' (Wunpong) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ယူနန်ပြည်နယ် နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား]] လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီး ၈ စုအနက် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ {{Infobox ethnic group | group = ကချင်လူမျိုး | native_name = Wunpong (ဝမ်ပေါင်) | image = [[File:Jingpo girl, Lisu girl and Rawang girl.jpg|300px]] | image_caption = ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံ | regions = {{flag|Myanmar}}<br />∟ [[ကချင်ပြည်နယ်]]<br />∟ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (မြောက်ပိုင်း)<br />{{flag|China}} ([[Yunnan]])<br />{{flag|India}} ([[Arunachal Pradesh]], [[Assam]]) | population = ၁.၂ သန်း – ၁.၅ သန်း (ခန့်မှန်း) | langs = [[ဂျိန်းဖောဘာသာစကား|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ဇိုင်ဝါးဘာသာစကား|ဇိုင်ဝါး]]၊ [[လော်ဝေါ်ဘာသာစကား|လော်ဝေါ်]]၊ [[လာချိဒ်ဘာသာစကား|လာချိဒ်]]၊ [[ရဝမ်ဘာသာစကား|ရဝမ်]] နှင့် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]] | rels = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (အများစု)၊ [[နတ်ကိုးကွယ်မှု]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[ယီလူမျိုး]]၊ အခြား [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ]] }} == မျိုးနွယ်စုများ == ကချင်လူမျိုးစုကြီး (သို့မဟုတ်) ဝမ်ပေါင်အမျိုးသားခေါင်းစဉ်အောက်တွင် အဓိကအားဖြင့် သွေးချင်းမျိုးနွယ်စု ၆ စု ပါဝင်သည်ဟု ဘုံသတ်မှတ်ကြသည်: # [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]] (Jinghpaw) # [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး]] (Zaiwa) # [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] (Lhaovo / Maru) # [[လာချိဒ်လူမျိုး|လာချိဒ်]] (Lachik) # [[ရဝမ်လူမျိုး|ရဝမ်]] (Rawang) # [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] (Lisu) ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]မှ မြစ်ဖျားခံကာ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားခွဲများ၊ စာပေနှင့် ထူးခြားသော မိရိုးဖလာ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံများကို အသီးသီး ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဘုံယဉ်ကျေးမှုစုစည်းမှုမှာ [[မနောပွဲ]] (Manau Festival) ဖြစ်ပြီး ကချင်မျိုးနွယ်စုအားလုံး၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု ပြယုဂ်အဖြစ် ကျင်းပကြသည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအနေဖြင့် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစ၍ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အများစုမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်လာကြသော်လည်း မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်သူများလည်း ရှိကြသည်။ == ကချင်မျိုးနွယ်စုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ နောက်ခံ == ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် အရှေ့ဘက်ခြမ်းမှ ဆင်းသက်လာကြသူများ ဖြစ်ကြပြီး လူမျိုးစုအလိုက် ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ (Haplogroups) နှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ ဖြစ်တည်မှုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ကွဲပြားသည်။<ref name="vanDriem2001">van Driem, George (2001). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region''. Brill Academic Publishers. ISBN 978-9004120518.</ref><ref name="Li2015">Li, Ying, et al. (2015). "Genetic Structure of Tibeto-Burman Populations in Southwest China: Evidence from Paternal and Maternal Lineages." ''Human Genetics'', Vol. 134, Issue 11-12. doi:10.1007/s00439-015-1596-x.</ref> === ဂျိန်းဖော့ (Jingpho) === ဂျိန်းဖော့တို့သည် ကချင်မျိုးနွယ်စုများအနက် လူဦးရေအင်အား အများစု ပါဝင်သော အစုအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇအရ အာရှမြောက်ပိုင်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ရင်းများနှင့် အနီးစပ်ဆုံးတူညီပြီး Haplogroups O2a2b1a1 (M117), D1a1a နှင့် C2b တို့ကို အဓိကတွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် တောင်တန်းဒေသများ၌ "ဒူးဝါး" (Duwa) ဟုခေါ်သော အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ဖြင့် မိမိတို့၏ လူမျိုးစုလက္ခဏာကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wang2014">Wang, C. C., et al. (2014). "Genetic Affinities of the Jingpho, Zaiwa, and Lechi in Yunnan Province." ''American Journal of Physical Anthropology''.</ref><ref name="Sadan2013">Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.</ref> === ဇိုင်ဝါး (Zaiwa) === ဇိုင်ဝါးတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာအရ Haplogroups O2a2b နှင့် D1a1a တို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး တရုတ်နိုင်ငံနယ်စပ်အနီးတွင် နေထိုင်ကြသော ဇိုင်ဝါးမျိုးနွယ်စုအချို့တွင် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]] မျိုးဗီဇ ရောနှောမှု အနည်းငယ် ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ကချင်ပြည်နယ်အတွင်း အစောဆုံး အခြေချခဲ့ကြသူများထဲတွင် ပါဝင်ပြီး လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ အခြားကချင်မျိုးနွယ်စုများနှင့် ခွဲခြား၍မရအောင် ပေါင်းစည်းနေထိုင်ကြသည်။<ref name="Wang2014" /> === လာချိဒ် (Lachik) === လာချိဒ်တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အခြားကချင်မျိုးနွယ်စုများနှင့် တူညီသော်လည်း [[ဗမာလူမျိုး]] ကဲ့သို့သော လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင် (Lolo-Burmese) များနှင့် မျိုးဗီဇရောနှောမှု ပိုမိုများပြားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ကချင်လူမျိုးစုကြီးအတွင်း ၎င်းတို့၏ သီးခြားရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ထူးခြားသော စကားပြောပုံစံ ဓလေ့များကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Wang2014" /> === လီဆူ (Lisu) === လီဆူတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroup D1a1a နှင့် O2a2b1a တို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင် (ဥပမာ - [[အာခါလူမျိုး|အာခါ]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]) များနှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွယ်မှု ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် အခြားကချင်မျိုးနွယ်စုများထက် ပိုမိုမြင့်မားသော တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသည့် အလေ့အထရှိပြီး ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ရိုးရာဝတ်စုံ၊ အကအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုလက္ခဏာများကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Li2015" /> === ရဝမ် (Rawang) === ရဝမ်တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroups D1a1a1 နှင့် O2a2b1a တို့ကို အများအပြား တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်ပြည်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပိုမိုဆက်နွယ်နေသည်။ ၎င်းတို့သည် လူမျိုးစုအရ "နမ်း" (Nungish) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ ကချင်ပြည်နယ် မြောက်ဖျားပိုင်းတွင် အခြေချကာ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားခွဲများနှင့် ထူးခြားသော လူမှုဖွဲ့စည်းပုံစနစ်တို့ဖြင့် ရှင်သန်လာခဲ့ကြသည့် ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင်များ ဖြစ်သည်။<ref name="vanDriem2001" /><ref name="Ethnologue2023">Ethnologue (2023). ''Language Family Trees: Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Jingpho-Konyak-Bodo, Jingpho-Luish, Jingphoic''. [https://www.ethnologue.com/ Ethnologue: Languages of the World].</ref> === လော်ဝေါ် (Lawngwaw / Maru) === လော်ဝေါ် (သို့မဟုတ်) မရူ လူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော O1b1a မျိုးရိုးဗီဇလိုင်းများ ပါဝင်နေသည်။ သမိုင်းဦးကာလက လိုလို-ဗမာနွယ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်ခဲ့သော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကချင်ပြည်နယ်အတွင်း အခြားမျိုးနွယ်စုများနှင့် အတူနေထိုင်လာခဲ့ခြင်းကြောင့် ယနေ့ခေတ်တွင် ကချင်လူမျိုးစုကြီး၏ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဘုံလက္ခဏာများကို အတူတကွ ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။<ref name="Li2015" /><ref name="Sadan2013" /> == ဒေသအလိုက် ခေါ်ဝေါ်ပုံများနှင့် မျိုးရိုးအစုအဖွဲ့များ == ကချင် (ဝမ်ပေါင်) လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက်ဆိုလျှင် တောင်ဘက် အောက်ဘက်တွင် နေထိုင်ကြသော အစုအဖွဲ့များကို "ခနာမ် (Hkap Nam)" ဟု ခေါ်၍ အထက်ဘက် (မြစ်ဖျားဘက်) တွင် နေထိုင်သော အစုအဖွဲ့များကို “ခခူး (Hkap Hku)” ဟု ခေါ်ကြသည်။ ခခူး ဟူသော ကချင်စကားမှာ မြစ်ဖျားဟု အဓိပ္ပာယ် ရလေသည်။ ကချင်လူမျိုးတို့၏ မိရိုးဖလာ အစဉ်အလာအရ ၎င်းတို့သည် “ဝချက်ဝ” ဆိုသော ရှေးဦးဖခင်ကြီးမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဖခင်ကြီး ဝချက်ဝတွင် သားငါးဦးရှိရာ ထိုသားငါးဦးမှ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအစုအဖွဲ့ကြီး (၅) ခု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု အဆိုရှိသည်။ ထိုသူတို့မှာ: * မရစ် (Marip) * လထော် (Lahtaw) * လဖိုင် (Lahpai) * အင်ခွမ် (N'Hkum) * မရန် (Maran) ဤမျိုးရိုးအုပ်စုကြီး (၅) ခုသည် မျိုးနွယ်စု ၆ စုလုံးအတွင်း (အထူးသဖြင့် ဂျိန်းဖော၊ ဇိုင်ဝါး၊ လော်ဝေါ် စသည်တို့တွင်) မျိုးရိုးအမည်များအဖြစ် ရောယှက်ပျံ့နှံ့ တည်ရှိနေပြီး လူမှုရေးအရ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထိမ်းမြားရာ၌ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ အဆိုပါ အုပ်စုကြီး (၅) ခုအပြင် ဖခင်ကြီး ဝချက်ဝ၏ ညီငယ် (၇) ဦးမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာကြသည်ဆိုသော အခြားမျိုးရိုးအုပ်စု (၁၅) ခုလည်း ရှိသေးသော်လည်း ထင်ရှားခြင်း မရှိကြချေ။ == မူလဇစ်မြစ်နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာပုံ == ကချင်လူမျိုးတို့၏ မူရင်းဒေသမှာ မဂျွိုင်းရှင်ရာဘွန် (Majoi Shingra Bum) ဖြစ်သည်ဟု မိရိုးဖလာ မှတ်သားထားကြသည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ သဘာဝအားဖြင့် ပြန့်ပြူးနေသော တောင်ထိပ်ဖြစ်သည်။ ဤပြန့်ပြူးနေသော တောင်ထိပ်မှာ [[တိဗက်|တိဗက်ပြည်]] အရှေ့ဘက်နှင့် [[စီချွမ်|စီချွန်နယ်]] အကြားရှိ ကုန်းမြင့်ဒေသဖြစ်မည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။ နောင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိလာပြီး ယနေ့ ကချင်ပြည်နယ်အတွင်း ရွေ့ပြောင်းအခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်တို့သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များအနက် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသို့ဝင်ရောက်ရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တောတောင်ထူထပ်သည့် ဒေသများအတိုင်း မြောက်ဘက်စူစူးမှ ဝင်ရောက်လာကြသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုဒေသများမှာ သွားလာရခက်ခဲပြီး တောတောင်ထူထပ်သည့်အတွက် အုပ်စုများအကြား အချင်းချင်း ဆက်သွယ်မှု နည်းပါးခဲ့ကြသည့်အတွက် ကာလကြာရှည်လာသောအခါ မိမိတို့၏ သီးခြားမျိုးနွယ်စုစကားများ၊ ဘာသာအယူအဆများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာများပါ အနည်းနှင့်အများ ဆိုသလို ကွဲပြားမှုများ ရှိလာခဲ့ရသည်။ တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြရာတွင် ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် တရုတ်၊ မြန်မာ၊ တိဗက်နှင့် အာသံပြည်တို့၏ နယ်စပ်များ ဆုံရာ တောတောင် ထူထပ်လှသော ဒေသတစ်ဝိုက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ထိုဒေသမှ အခွင့်သာလျှင် သာသည့်အလျောက် တောင်ဘက် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် တြိဂံနယ်မြေ ([[မေခ]]နှင့် [[မေလိခ]] မြစ်နှစ်သွယ် စပ်ကြားရှိ သုံးထောင့်ဒေသ) သို့ ရောက်သောအခါတွင် ရှေ့သို့ ဆက်လက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း မပြုဘဲ ကာလအတန်ကြာ အခြေစိုက်ခဲ့ကြဟန်တူသည်။ ထို့နောက် တောင်တန်းများတစ်လျှောက် တောင်ဘက် ဆွမ်ပရာဘွမ်သို့လည်းကောင်း၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မှသည် တောင်ဘက် တောင်ရိုးအတိုင်းလည်းကောင်း၊ အနောက်တောင်ဘက် ဒရုချက်သို့လည်းကောင်း ထပ်မံခွဲသွားသည့် လမ်းတစ်သွယ်၊ တြိဂံနယ်အတွင်းရှိ တောင်တန်းအတိုင်း ဆက်လာ၍ မေခမြစ်ရိုးတစ်လျှောက် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းလာသည့် လမ်းတစ်သွယ် ဤသို့ လမ်းနှစ်သွယ် ကွဲပြားကာ ရွှေ့ပြောင်းပျံ့နှံ့ခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆကြလေသည်။ == အမည်ဝေါဟာရ == ကချင်ဟူသော ဝေါဟာရမှာ အမှန်စင်စစ် မြန်မာတို့ခေါ်သော ဝေါဟာရသာ ဖြစ်သည်။ ကချင်လူမျိုးစုကြီးအတွင်း ပါဝင်သူများသည် မိမိတို့ကိုယ်မိမိ “ဝမ်ပေါင်” ဟု ခြုံငုံ၍လည်းကောင်း၊ သီးခြားမျိုးနွယ်စုအလိုက် ဂျိန်းဖော၊ ရဝမ်၊ လီဆူ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အလွန်ရှေးကျသော မြန်မာကျောက်စာများတွင် ကချင် ဆိုသောစကား သုံးနှုန်းထားသည်ကို မတွေ့ရပေ။ သက္ကရာဇ် (၈၀၄) ခုတွင် ရေးထိုးသော ညောင်ဦး ရွှေစည်းခုံ ဥညံနဝ ကျောက်စာတွင် “ကခြင်” ဟု ရေးထိုးထားသည်ကို ပထမဦးဆုံး တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် မြန်မာဘုရင် အမရပူရ ပထမနန်းတည်မင်း (ဗဒုံမင်း) လက်ထက် အိမ်ရှေ့မင်းကြီးကျောက်စာတွင် ပြည်မြန်မာရှိ တိုင်းငယ် ပြည်ငယ်တို့ကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ရာ ယနေ့ ကချင်ပြည်ကို "ကိခိရဌတိုင်း" ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ကချင်လူမျိုးတို့ကိုလည်း "သိန်းပေါ" (Theinbaw) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလ အာသံသို့ စစ်ချီတက်သောအခါ မိုးကောင်းအထက်မှ တောင်စားစော်ဘွား ဒူဝါကြီးများကို ဒူဝါ ဒိုင်ဖာ့ဂမ် ဆိုသူက ဦးဆောင်ပြီး အာသံဘုရင်ကို နှိမ်နင်းရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဟူးကောင်းပြည် အပိုင်စား ဒူဝါ ဒိုင်ဖာ့ဂမ် ဆိုသူမှာ မြန်မာသမိုင်းတွင် ဖော်ပြခံရသော ဗိုလ်နေမျိုးသိန်းပရာဇာ ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာဓလေ့နှင့် အုပ်ချုပ်မှုစနစ် == ကျေးရွာတိုင်းတွင် ဆလန် (Salang) ဟုခေါ်သော ကျေးရွာလူကြီးများ ရှိသည်။ ဆလန်ကို ပေါမှိုင်းဟုလည်း ခေါ်သည်။ ထိုသူတို့သည် မိမိကျေးရွာအတွင်း အမှုအခင်း၊ သာရေးနာရေးကိစ္စများ၌ ဦးဆောင်ကြလေသည်။ ဂျိန်းဖော၊ ဇိုင်ဝါး စသည့် မျိုးနွယ်စုများတွင် ဒူဝါ (Duwa) ဟုခေါ်သော အကြီးအကဲများမှာ ကျေးရွာပေါင်း (၂၀) broth (၁၀၀) အထိ အသီးသီး အုပ်ချုပ်ကြသလို၊ ရဝမ်နှင့် လီဆူ မျိုးနွယ်စုများတွင်လည်း ၎င်းတို့၏ သီးခြားရိုးရာ အကြီးအကဲ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်များ ရှိကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ်တွင် တောင်အုပ် ဆိုသူများကိုလည်း ခန့်ထားခဲ့သည်။ တောင်အုပ်မှာ ဆလန် နှင့် ဒူဝါတို့ကြားတွင် ရှိပြီး၊ ၎င်း၏ တာဝန်ဝတ္တရားမှာ အုပ်ချုပ်မှုတွင် ပြေပြစ်လွယ်ကူစေရန် ကျေးရွာလူထုနှင့် အကြီးအကဲများကို ဆက်သွယ်ပေးရသူ ဖြစ်သည်။ ခရစ်ယာန် သာသနာပြု ဆရာကြီး ဒေါက်တာအိုလာဟန်းဆန် အပါအဝင် သာသနာပြုဆရာကြီးများသည် ကချင်မျိုးနွယ်စု ဘာသာစကားများအတွက် လက်တင်အက္ခရာကို အခြေခံ၍ စာပေများကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် မိမိတို့ဘာသာစကားဖြင့် ပြော၍မရသော အခေါ်အဝေါ်များကို ရှမ်းစကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရုတ်စကားဖြင့်လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ === မနောပွဲ === {{main|မနောပွဲ}} မနောပွဲတော်သည် ကချင်မျိုးနွယ်စု (ဝမ်ပေါင်) အားလုံး၏ အထင်ရှားဆုံးသော ရိုးရာဘုံပွဲတော်ကြီးဖြစ်သည်။ ပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် ကချင်ပြည်နယ်အနှံ့ ကျင်းပလေ့ရှိပြီး ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း ရည်ရွယ်ချက် (၃) ခုရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ နှစ်သစ်ကူးအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပခြင်း၊ တိုက်ပွဲများကို အောင်နိုင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုပြန်လည် စည်းလုံးညီညွတ်ရေးအတွက် ကျင်းပခြင်းဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မနောပွဲတော်ကို ကျယ်ဝန်းသော ကွင်းပြင်အလယ်တွင် မနောတိုင်များ စိုက်ထူ၍ ကျင်းပသည်။ အဆိုပါ မနောတိုင်ထောင်ထားရာ ကွင်းလယ်သို့ ရိုးရာဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ထားသော ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးတို့သည် ဆိုင်းသံဗုံသံအလိုက် စည်းချက်ညီညီ လှည့်ပတ်ကခုန်ကြသည်။ == အဆိုအကနှင့် တူရိယာများ == ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် ကခုန်ခြင်း (ကချင်အကကို ကိုယ်ရည်သွေးအကဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်)၊ သီဆိုခြင်းများတွင် အထူးဝါသနာထုံသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ မင်္ဂလာပွဲများတွင်လည်းကောင်း၊ အသုဘကြုံသည့်အခါတွင်လည်းကောင်း၊ အခြားနတ်ပွဲများတွင်လည်းကောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သီဆိုကခုန်လေ့ရှိကြသည်။ တစ်ယောက်တည်း ကခုန်ခြင်းကား နည်းပါးလှသည်။ ယောကျာ်းနှင့်မိန်းမ တွဲဖက်၍ ကကြသော်လည်း တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ကိုင်တွယ်ခြင်း မရှိကြဘဲ၊ သားမွေးယပ်တောင်များဖြင့်သာ ဆက်သွယ်လေ့ရှိကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုတို့သည် မိရိုးဖလာအားဖြင့် [[မောင်း (တူရိယာ)|မောင်း]] (Bau)၊ [[လင်းကွင်း]] (Shuksheng)၊ [[ဗုံရှည်]] (Htawng) နှင့် ပလွေအမျိုးမျိုးဖြစ်သော ထူရန် (Htu Ren)၊ ပေါင် (Pau)၊ ဒွန်ဘာ (Dumba)၊ ပီးလန် (Pilang) တို့ကို တီးမှုတ်လေ့ရှိသည်။ ကချင်အမျိုးသားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရိုးရာဓားနှင့် မောင်းသည် အလွန်အရေးပါသော အိမ်ထောင်ပစ္စည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကချင်မနောပွဲတွင် မောင်းသည် လူစုလူဝေး၏ ခြေလှမ်းညီအောင်၊ စိတ်ထားတူအောင် စည်းကမ်းသင်ကြားပေးသကဲ့သို့ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ လက်ထပ်ရာတွင်လည်း မောင်းသည် လက်ဆောင်လက်ဖွဲ့ကောင်းတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်သည်။<ref>မင်းသုဝဏ် ရေး '''နှင်းတောင်ပေါ်က ယဉ်ကျေးမှု''' ဆောင်းပါး၊ ဒို့ကျောင်းသား၊ အတွဲ-၄၊ အမှတ်-၆ (ဇွန် ၁၉၆၈)</ref> == ဘာသာအယူဝါဒနှင့် စာပေ == === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု === ကချင်မျိုးနွယ်စုအသီးသီးတွင် ယခင်က မိမိတို့၏ သီးခြားဘာသာစကားများသာ ရှိခဲ့ပြီး စာပေမှာမူ မရှိခဲ့ပေ။ ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာအနေဖြင့် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုများ မရောက်မီအချိန်အထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည်သာ အဓိက ကိုးကွယ်မှုဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်လာကြသည့်တိုင် မနောတိုင်မှာ ထင်ရှားသည့် ရိုးရာဘုံအမှတ်အသားအဖြစ် ကချင်တစ်ရပ်လုံးက ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။ === အသုဘအယူဝါဒ === ကချင်လူမျိုးများ သေဆုံးလျှင် သင်္ချိုင်းပတ်ပတ်လည်တွင် ကျုံးသဖွယ် မြောင်းများ တူးထားပြီးလျှင် သင်္ချိုင်းပေါ်တွင် ခိုင်ခန့်သော တင်းကုတ်များ ဆောက်လုပ်ကာ အမိုးမိုး၍ ထားတတ်ကြသည်။ သေဆုံးပြီးနောက် ဝိညာဉ်များသည် ရှေးအဘိုးအဘွားများ၏ ဝိညာဉ်များရှိရာသို့ သွားရောက်ပူးပေါင်းကြသည်ဟု အယူရှိကြသည်။ လူတစ်ဦးသေလျှင် ၎င်းနေ့စဉ် သုံးလေ့သုံးထရှိသော ဓား၊ လှံ၊ သေနတ်နှင့် အဝတ်အစားများကို ၎င်းနှင့်အတူ မြှုပ်နှံလေ့ရှိသည်။ === စာပေ === [[ကချင်စာပေ]]သည်လည်း အချို့သော တိုင်းရင်းသားစာပေတို့နည်းတူပင် သာသနာပြုရောက်ရှိလာသော ဆရာကြီးများက ရိုးရာအသံထွက်စနစ်ကို ရေးသားနိုင်ရန် လက်တင်အက္ခရာများ (Latin Alphabets) အသုံးပြုပြီး တီထွင်ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (Latin-based script) လက်တင်စာအခြေခံသော စာပေအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ကချင်စာပေ နှစ်ရာပြည့်ပွဲကို မကြာမြင့်မီက မန္တလေးမြို့တွင် စုရုံး၍ ကချင်ရိုးရာမနောအက၊ ထောင်ကာအကများဖြင့် ကြီးကျယ်ခမ်းနားစွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့တွင် ဒေါက်တာအိုလာဟန်းဆန်အား ဂုဏ်ပြုမှည့်ခေါ်ထားသော "ဟန်းဆင်းပရက်စ်" အမည်ရှိ ပုံနှိပ်တိုက်လည်း တည်ရှိသည်။ == ထင်ရှားသော ကချင်လူမျိုးများ == * ဆရာကြီး [[မရန်ရော်ဘင်]] - အင်္ဂလိပ်ခေတ် ပညာဝန်၊ ကချင်လွတ်လပ်ရေး တောင်းဆိုခဲ့သူ။ * ဆမား ဒူဝါ ခွန်ဆိုင်းလီ - နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်။ * ဖုန်ကန်ဒူဝါ ခမ်းလိန် - နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်။ * ဒိုင်ဖာ့ ဒူဝါ ဂမ် - ဗိုလ်နေမျိုးသိန်းပရာဇာ အမည်ဖြင့် စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလနှင့်အတူ အာသံသို့ စစ်ချီခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်။ * [[ပန်မူဒူဝါ လဖိုင်ဇော်တူး]] - အင်္ဂလိပ်ထံ ကချင်လွတ်လပ်ရေး တောင်းဆိုခဲ့သူ။ * [[ဆမားဒူးဝါး ဆင်ဝါးနောင်]] - သမိုင်းဝင် [[ပင်လုံစာချုပ်]] လက်မှတ်ရေးထိုးရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော ကချင်ခေါင်းဆောင်ကြီး/ဝန်ကြီး။ * [[ဦးဒိန်ရတန်]] - သမိုင်းဝင် ပင်လုံစာချုပ် လက်မှတ်ရေးထိုးရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော ကချင်ခေါင်းဆောင်ကြီး။ * [[ဖော်ယူးခါး]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည် (ပထမဆင့်) ရ မြန်မာ့တပ်မတော်အရာရှိ၊ ကချင်ပြည်နယ်ဥက္ကဋ္ဌ။ * [[Brigadier Lazum Tang Ji]] - ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မဟာမိတ်တပ်များနှင့်အတူ ပါဝင်တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့သည့် ကချင်စစ်သည်။ * [[Howa Duwa ဦးခွန်ဖုန်း]] - ပင်လုံစာချုပ်လက်မှတ်ရေးထိုးသူ၊ Kachin Substate လူထုခေါင်းဆောင်။ * ဗိုလ်မှူးကြီး [[ခွန်နောင်]] - မေမြို့စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ဟောင်း၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီဝင်။ * ဗိုလ်မှူးချုပ် [[အယ်လ်ကွန်ဖန်]] - မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးဟောင်း။ * [[မိတုန်နော်]] - မာရသွန် [[အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပွဲတော်|အရှေ့တောင်အာရှ]] ချန်ပီယံ။ * [[ရှင်ဗွေဂမ်]] - မာရသွန် အရှေ့တောင်အာရှ ချန်ပီယံ။ * [[အားဖူ]] - မာရသွန် မြန်မာချန်ပီယံ။ * [[ကော့ဂျာ]] - ကမ္ဘာ့အိုလံပစ် အမျိုးသမီးဘောလုံးဒိုင်လူကြီး။ * [[အောင်လအန်ဆန်း]] - MMA မစ်ဒယ်ဝိတ်တန်းနှင့် လိုက်ဟဲဗီးဝိတ်တန်း ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ။ * ဦး[[တီခွန်မြတ်]] - ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယကဟောင်း။ * [[ဒေးဗစ်ထန်း]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဘောလုံးသမား။ * [[ကွတ်ခိုင်ကျော်မောင်]] - စတူဒီယိုအဆိုတော်။ * ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[အင်ဘန်လ]] - KIA/KIO ဥက္ကဋ္ဌ။ * ဗိုလ်ချုပ် [[ဆွမ်လွတ်ဂွမ်မော်]] - KIO ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁)။ * [[Lခွန်းရီ]] - အမျိုးသမီးစတူဒီယိုအဆိုတော်။ * [[Lဆိုင်းဇီ]] - အမျိုးသမီးအဆိုတော်။ * [[Lလွန်းဝါ]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[ကေဂျာနူး]] - အမျိုးသမီးအဆိုတော်။ * [[ဂရေ့စ် ဒမ်ဒေါ]] - ဟောလိဝုဒ် မင်းသမီး၊ မော်ဒယ်နှင့် အဆိုတော်။ * [[JZဒေါင်လွဏ်း]] - စွယ်စုံရအနုပညာရှင်။ * [[မရန်ဆိုင်းနော်]] - အဆိုတော်၊ M Entertainment ပဲ့ကိုင်ရှင်။ * [[Zအဘောက်]] - သရုပ်ဆောင်။ * [[မေစံပယ်ဖြူ]] - အမျိုးသမီးအရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ။ * [[ရေဗက္ကာဝင်း]] - အမျိုးသမီးအဆိုတော်။ * [[နောနော်]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[မွန်းအောင်]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[ဂျက်ဆန်ထွန်း]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[လဖိုင်ဆိုင်းရော်]] - မေတ္တာဖွံ့ဖြိုးရေးဖောင်ဒေးရှင်း (Metta Development Foundation) ကို တည်ထောင်သူဖြစ်ပြီး၊ [[ရေမွန်မက်ဆေးဆေးဆု]] (Ramon Magsaysay Award) ရရှိခဲ့သူ။ * [[အက်စတာဇေနော]] - ကချင်လူမျိုး လူနည်းစုအခွင့်အရေးဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ။ == ကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ]] n7lop661b4k8jgdyn364kgg3m7361v4 1037986 1037985 2026-06-13T15:17:45Z Chenzeyan29 141880 /* ရဝမ် (Rawang) */ 1037986 wikitext text/x-wiki '''ကချင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Kachin People}}) သို့မဟုတ် '''ဝမ်ပေါင်''' (Wunpong) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ယူနန်ပြည်နယ် နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား]] လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီး ၈ စုအနက် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ {{Infobox ethnic group | group = ကချင်လူမျိုး | native_name = Wunpong (ဝမ်ပေါင်) | image = [[File:Jingpo girl, Lisu girl and Rawang girl.jpg|300px]] | image_caption = ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံ | regions = {{flag|Myanmar}}<br />∟ [[ကချင်ပြည်နယ်]]<br />∟ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] (မြောက်ပိုင်း)<br />{{flag|China}} ([[Yunnan]])<br />{{flag|India}} ([[Arunachal Pradesh]], [[Assam]]) | population = ၁.၂ သန်း – ၁.၅ သန်း (ခန့်မှန်း) | langs = [[ဂျိန်းဖောဘာသာစကား|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ဇိုင်ဝါးဘာသာစကား|ဇိုင်ဝါး]]၊ [[လော်ဝေါ်ဘာသာစကား|လော်ဝေါ်]]၊ [[လာချိဒ်ဘာသာစကား|လာချိဒ်]]၊ [[ရဝမ်ဘာသာစကား|ရဝမ်]] နှင့် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]] | rels = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (အများစု)၊ [[နတ်ကိုးကွယ်မှု]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[ယီလူမျိုး]]၊ အခြား [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ]] }} == မျိုးနွယ်စုများ == ကချင်လူမျိုးစုကြီး (သို့မဟုတ်) ဝမ်ပေါင်အမျိုးသားခေါင်းစဉ်အောက်တွင် အဓိကအားဖြင့် သွေးချင်းမျိုးနွယ်စု ၆ စု ပါဝင်သည်ဟု ဘုံသတ်မှတ်ကြသည်: # [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]] (Jinghpaw) # [[ဇိုင်ဝါးလူမျိုး|ဇိုင်ဝါး]] (Zaiwa) # [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] (Lhaovo / Maru) # [[လာချိဒ်လူမျိုး|လာချိဒ်]] (Lachik) # [[ရဝမ်လူမျိုး|ရဝမ်]] (Rawang) # [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] (Lisu) ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် [[တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]မှ မြစ်ဖျားခံကာ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားခွဲများ၊ စာပေနှင့် ထူးခြားသော မိရိုးဖလာ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ထုံးစံများကို အသီးသီး ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဘုံယဉ်ကျေးမှုစုစည်းမှုမှာ [[မနောပွဲ]] (Manau Festival) ဖြစ်ပြီး ကချင်မျိုးနွယ်စုအားလုံး၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု ပြယုဂ်အဖြစ် ကျင်းပကြသည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအနေဖြင့် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစ၍ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အများစုမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်လာကြသော်လည်း မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်သူများလည်း ရှိကြသည်။ == ကချင်မျိုးနွယ်စုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ နောက်ခံ == ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် အရှေ့ဘက်ခြမ်းမှ ဆင်းသက်လာကြသူများ ဖြစ်ကြပြီး လူမျိုးစုအလိုက် ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ (Haplogroups) နှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ ဖြစ်တည်မှုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ကွဲပြားသည်။<ref name="vanDriem2001">van Driem, George (2001). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region''. Brill Academic Publishers. ISBN 978-9004120518.</ref><ref name="Li2015">Li, Ying, et al. (2015). "Genetic Structure of Tibeto-Burman Populations in Southwest China: Evidence from Paternal and Maternal Lineages." ''Human Genetics'', Vol. 134, Issue 11-12. doi:10.1007/s00439-015-1596-x.</ref> === ဂျိန်းဖော့ (Jingpho) === ဂျိန်းဖော့တို့သည် ကချင်မျိုးနွယ်စုများအနက် လူဦးရေအင်အား အများစု ပါဝင်သော အစုအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ မျိုးရိုးဗီဇအရ အာရှမြောက်ပိုင်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ရင်းများနှင့် အနီးစပ်ဆုံးတူညီပြီး Haplogroups O2a2b1a1 (M117), D1a1a နှင့် C2b တို့ကို အဓိကတွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့သည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် တောင်တန်းဒေသများ၌ "ဒူးဝါး" (Duwa) ဟုခေါ်သော အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ဖြင့် မိမိတို့၏ လူမျိုးစုလက္ခဏာကို ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wang2014">Wang, C. C., et al. (2014). "Genetic Affinities of the Jingpho, Zaiwa, and Lechi in Yunnan Province." ''American Journal of Physical Anthropology''.</ref><ref name="Sadan2013">Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press. ISBN 978-0197265550.</ref> === ဇိုင်ဝါး (Zaiwa) === ဇိုင်ဝါးတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာအရ Haplogroups O2a2b နှင့် D1a1a တို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး တရုတ်နိုင်ငံနယ်စပ်အနီးတွင် နေထိုင်ကြသော ဇိုင်ဝါးမျိုးနွယ်စုအချို့တွင် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]] မျိုးဗီဇ ရောနှောမှု အနည်းငယ် ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် ကချင်ပြည်နယ်အတွင်း အစောဆုံး အခြေချခဲ့ကြသူများထဲတွင် ပါဝင်ပြီး လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ အခြားကချင်မျိုးနွယ်စုများနှင့် ခွဲခြား၍မရအောင် ပေါင်းစည်းနေထိုင်ကြသည်။<ref name="Wang2014" /> === လာချိဒ် (Lachik) === လာချိဒ်တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ အခြားကချင်မျိုးနွယ်စုများနှင့် တူညီသော်လည်း [[ဗမာလူမျိုး]] ကဲ့သို့သော လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင် (Lolo-Burmese) များနှင့် မျိုးဗီဇရောနှောမှု ပိုမိုများပြားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့သည် ကချင်လူမျိုးစုကြီးအတွင်း ၎င်းတို့၏ သီးခြားရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ထူးခြားသော စကားပြောပုံစံ ဓလေ့များကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Wang2014" /> === လီဆူ (Lisu) === လီဆူတို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroup D1a1a နှင့် O2a2b1a တို့ကို ပိုင်ဆိုင်ထားပြီး လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင် (ဥပမာ - [[အာခါလူမျိုး|အာခါ]]၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]]) များနှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွယ်မှု ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် အခြားကချင်မျိုးနွယ်စုများထက် ပိုမိုမြင့်မားသော တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသည့် အလေ့အထရှိပြီး ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ရိုးရာဝတ်စုံ၊ အကအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုလက္ခဏာများကို ခိုင်ခိုင်မာမာ ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Li2015" /> === ရဝမ် (Rawang) === ရဝမ်တို့သည် မျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroups D1a1a1 နှင့် O2a2b1a တို့ကို အများအပြား တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်ပြည်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားရှိ ဒေသခံလူမျိုးစုများနှင့် ပိုမိုဆက်နွယ်နေသည်။ ၎င်းတို့သည် လူမျိုးစုအရ "နှံ" (Nungish) အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ ကချင်ပြည်နယ် မြောက်ဖျားပိုင်းတွင် အခြေချကာ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားခွဲများနှင့် ထူးခြားသော လူမှုဖွဲ့စည်းပုံစနစ်တို့ဖြင့် ရှင်သန်လာခဲ့ကြသည့် ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင်များ ဖြစ်သည်။<ref name="vanDriem2001" /><ref name="Ethnologue2023">Ethnologue (2023). ''Language Family Trees: Sino-Tibetan, Tibeto-Burman, Jingpho-Konyak-Bodo, Jingpho-Luish, Jingphoic''. [https://www.ethnologue.com/ Ethnologue: Languages of the World].</ref> === လော်ဝေါ် (Lawngwaw / Maru) === လော်ဝေါ် (သို့မဟုတ်) မရူ လူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇအရ ဗမာလူမျိုးများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော O1b1a မျိုးရိုးဗီဇလိုင်းများ ပါဝင်နေသည်။ သမိုင်းဦးကာလက လိုလို-ဗမာနွယ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်ခဲ့သော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကချင်ပြည်နယ်အတွင်း အခြားမျိုးနွယ်စုများနှင့် အတူနေထိုင်လာခဲ့ခြင်းကြောင့် ယနေ့ခေတ်တွင် ကချင်လူမျိုးစုကြီး၏ လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဘုံလက္ခဏာများကို အတူတကွ ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။<ref name="Li2015" /><ref name="Sadan2013" /> == ဒေသအလိုက် ခေါ်ဝေါ်ပုံများနှင့် မျိုးရိုးအစုအဖွဲ့များ == ကချင် (ဝမ်ပေါင်) လူမျိုးများသည် ဒေသအလိုက်ဆိုလျှင် တောင်ဘက် အောက်ဘက်တွင် နေထိုင်ကြသော အစုအဖွဲ့များကို "ခနာမ် (Hkap Nam)" ဟု ခေါ်၍ အထက်ဘက် (မြစ်ဖျားဘက်) တွင် နေထိုင်သော အစုအဖွဲ့များကို “ခခူး (Hkap Hku)” ဟု ခေါ်ကြသည်။ ခခူး ဟူသော ကချင်စကားမှာ မြစ်ဖျားဟု အဓိပ္ပာယ် ရလေသည်။ ကချင်လူမျိုးတို့၏ မိရိုးဖလာ အစဉ်အလာအရ ၎င်းတို့သည် “ဝချက်ဝ” ဆိုသော ရှေးဦးဖခင်ကြီးမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဖခင်ကြီး ဝချက်ဝတွင် သားငါးဦးရှိရာ ထိုသားငါးဦးမှ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် ထင်ရှားသော မျိုးရိုးအစုအဖွဲ့ကြီး (၅) ခု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု အဆိုရှိသည်။ ထိုသူတို့မှာ: * မရစ် (Marip) * လထော် (Lahtaw) * လဖိုင် (Lahpai) * အင်ခွမ် (N'Hkum) * မရန် (Maran) ဤမျိုးရိုးအုပ်စုကြီး (၅) ခုသည် မျိုးနွယ်စု ၆ စုလုံးအတွင်း (အထူးသဖြင့် ဂျိန်းဖော၊ ဇိုင်ဝါး၊ လော်ဝေါ် စသည်တို့တွင်) မျိုးရိုးအမည်များအဖြစ် ရောယှက်ပျံ့နှံ့ တည်ရှိနေပြီး လူမှုရေးအရ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထိမ်းမြားရာ၌ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ အဆိုပါ အုပ်စုကြီး (၅) ခုအပြင် ဖခင်ကြီး ဝချက်ဝ၏ ညီငယ် (၇) ဦးမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာကြသည်ဆိုသော အခြားမျိုးရိုးအုပ်စု (၁၅) ခုလည်း ရှိသေးသော်လည်း ထင်ရှားခြင်း မရှိကြချေ။ == မူလဇစ်မြစ်နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာပုံ == ကချင်လူမျိုးတို့၏ မူရင်းဒေသမှာ မဂျွိုင်းရှင်ရာဘွန် (Majoi Shingra Bum) ဖြစ်သည်ဟု မိရိုးဖလာ မှတ်သားထားကြသည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ သဘာဝအားဖြင့် ပြန့်ပြူးနေသော တောင်ထိပ်ဖြစ်သည်။ ဤပြန့်ပြူးနေသော တောင်ထိပ်မှာ [[တိဗက်|တိဗက်ပြည်]] အရှေ့ဘက်နှင့် [[စီချွမ်|စီချွန်နယ်]] အကြားရှိ ကုန်းမြင့်ဒေသဖြစ်မည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။ နောင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိလာပြီး ယနေ့ ကချင်ပြည်နယ်အတွင်း ရွေ့ပြောင်းအခြေချနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်တို့သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] အနွယ်ဝင်များအနက် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသို့ဝင်ရောက်ရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တောတောင်ထူထပ်သည့် ဒေသများအတိုင်း မြောက်ဘက်စူစူးမှ ဝင်ရောက်လာကြသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုဒေသများမှာ သွားလာရခက်ခဲပြီး တောတောင်ထူထပ်သည့်အတွက် အုပ်စုများအကြား အချင်းချင်း ဆက်သွယ်မှု နည်းပါးခဲ့ကြသည့်အတွက် ကာလကြာရှည်လာသောအခါ မိမိတို့၏ သီးခြားမျိုးနွယ်စုစကားများ၊ ဘာသာအယူအဆများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာများပါ အနည်းနှင့်အများ ဆိုသလို ကွဲပြားမှုများ ရှိလာခဲ့ရသည်။ တောင်ဘက်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြရာတွင် ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် တရုတ်၊ မြန်မာ၊ တိဗက်နှင့် အာသံပြည်တို့၏ နယ်စပ်များ ဆုံရာ တောတောင် ထူထပ်လှသော ဒေသတစ်ဝိုက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ထိုဒေသမှ အခွင့်သာလျှင် သာသည့်အလျောက် တောင်ဘက် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် တြိဂံနယ်မြေ ([[မေခ]]နှင့် [[မေလိခ]] မြစ်နှစ်သွယ် စပ်ကြားရှိ သုံးထောင့်ဒေသ) သို့ ရောက်သောအခါတွင် ရှေ့သို့ ဆက်လက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း မပြုဘဲ ကာလအတန်ကြာ အခြေစိုက်ခဲ့ကြဟန်တူသည်။ ထို့နောက် တောင်တန်းများတစ်လျှောက် တောင်ဘက် ဆွမ်ပရာဘွမ်သို့လည်းကောင်း၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မှသည် တောင်ဘက် တောင်ရိုးအတိုင်းလည်းကောင်း၊ အနောက်တောင်ဘက် ဒရုချက်သို့လည်းကောင်း ထပ်မံခွဲသွားသည့် လမ်းတစ်သွယ်၊ တြိဂံနယ်အတွင်းရှိ တောင်တန်းအတိုင်း ဆက်လာ၍ မေခမြစ်ရိုးတစ်လျှောက် တောင်ဘက်သို့ ဆင်းလာသည့် လမ်းတစ်သွယ် ဤသို့ လမ်းနှစ်သွယ် ကွဲပြားကာ ရွှေ့ပြောင်းပျံ့နှံ့ခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆကြလေသည်။ == အမည်ဝေါဟာရ == ကချင်ဟူသော ဝေါဟာရမှာ အမှန်စင်စစ် မြန်မာတို့ခေါ်သော ဝေါဟာရသာ ဖြစ်သည်။ ကချင်လူမျိုးစုကြီးအတွင်း ပါဝင်သူများသည် မိမိတို့ကိုယ်မိမိ “ဝမ်ပေါင်” ဟု ခြုံငုံ၍လည်းကောင်း၊ သီးခြားမျိုးနွယ်စုအလိုက် ဂျိန်းဖော၊ ရဝမ်၊ လီဆူ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အလွန်ရှေးကျသော မြန်မာကျောက်စာများတွင် ကချင် ဆိုသောစကား သုံးနှုန်းထားသည်ကို မတွေ့ရပေ။ သက္ကရာဇ် (၈၀၄) ခုတွင် ရေးထိုးသော ညောင်ဦး ရွှေစည်းခုံ ဥညံနဝ ကျောက်စာတွင် “ကခြင်” ဟု ရေးထိုးထားသည်ကို ပထမဦးဆုံး တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် မြန်မာဘုရင် အမရပူရ ပထမနန်းတည်မင်း (ဗဒုံမင်း) လက်ထက် အိမ်ရှေ့မင်းကြီးကျောက်စာတွင် ပြည်မြန်မာရှိ တိုင်းငယ် ပြည်ငယ်တို့ကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ရာ ယနေ့ ကချင်ပြည်ကို "ကိခိရဌတိုင်း" ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ကချင်လူမျိုးတို့ကိုလည်း "သိန်းပေါ" (Theinbaw) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလ အာသံသို့ စစ်ချီတက်သောအခါ မိုးကောင်းအထက်မှ တောင်စားစော်ဘွား ဒူဝါကြီးများကို ဒူဝါ ဒိုင်ဖာ့ဂမ် ဆိုသူက ဦးဆောင်ပြီး အာသံဘုရင်ကို နှိမ်နင်းရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဟူးကောင်းပြည် အပိုင်စား ဒူဝါ ဒိုင်ဖာ့ဂမ် ဆိုသူမှာ မြန်မာသမိုင်းတွင် ဖော်ပြခံရသော ဗိုလ်နေမျိုးသိန်းပရာဇာ ဖြစ်သည်။ == ရိုးရာဓလေ့နှင့် အုပ်ချုပ်မှုစနစ် == ကျေးရွာတိုင်းတွင် ဆလန် (Salang) ဟုခေါ်သော ကျေးရွာလူကြီးများ ရှိသည်။ ဆလန်ကို ပေါမှိုင်းဟုလည်း ခေါ်သည်။ ထိုသူတို့သည် မိမိကျေးရွာအတွင်း အမှုအခင်း၊ သာရေးနာရေးကိစ္စများ၌ ဦးဆောင်ကြလေသည်။ ဂျိန်းဖော၊ ဇိုင်ဝါး စသည့် မျိုးနွယ်စုများတွင် ဒူဝါ (Duwa) ဟုခေါ်သော အကြီးအကဲများမှာ ကျေးရွာပေါင်း (၂၀) broth (၁၀၀) အထိ အသီးသီး အုပ်ချုပ်ကြသလို၊ ရဝမ်နှင့် လီဆူ မျိုးနွယ်စုများတွင်လည်း ၎င်းတို့၏ သီးခြားရိုးရာ အကြီးအကဲ အုပ်ချုပ်မှုစနစ်များ ရှိကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ်တွင် တောင်အုပ် ဆိုသူများကိုလည်း ခန့်ထားခဲ့သည်။ တောင်အုပ်မှာ ဆလန် နှင့် ဒူဝါတို့ကြားတွင် ရှိပြီး၊ ၎င်း၏ တာဝန်ဝတ္တရားမှာ အုပ်ချုပ်မှုတွင် ပြေပြစ်လွယ်ကူစေရန် ကျေးရွာလူထုနှင့် အကြီးအကဲများကို ဆက်သွယ်ပေးရသူ ဖြစ်သည်။ ခရစ်ယာန် သာသနာပြု ဆရာကြီး ဒေါက်တာအိုလာဟန်းဆန် အပါအဝင် သာသနာပြုဆရာကြီးများသည် ကချင်မျိုးနွယ်စု ဘာသာစကားများအတွက် လက်တင်အက္ခရာကို အခြေခံ၍ စာပေများကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် မိမိတို့ဘာသာစကားဖြင့် ပြော၍မရသော အခေါ်အဝေါ်များကို ရှမ်းစကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရုတ်စကားဖြင့်လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ === မနောပွဲ === {{main|မနောပွဲ}} မနောပွဲတော်သည် ကချင်မျိုးနွယ်စု (ဝမ်ပေါင်) အားလုံး၏ အထင်ရှားဆုံးသော ရိုးရာဘုံပွဲတော်ကြီးဖြစ်သည်။ ပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် ကချင်ပြည်နယ်အနှံ့ ကျင်းပလေ့ရှိပြီး ပွဲတော်ကျင်းပရခြင်း ရည်ရွယ်ချက် (၃) ခုရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ နှစ်သစ်ကူးအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပခြင်း၊ တိုက်ပွဲများကို အောင်နိုင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုပြန်လည် စည်းလုံးညီညွတ်ရေးအတွက် ကျင်းပခြင်းဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မနောပွဲတော်ကို ကျယ်ဝန်းသော ကွင်းပြင်အလယ်တွင် မနောတိုင်များ စိုက်ထူ၍ ကျင်းပသည်။ အဆိုပါ မနောတိုင်ထောင်ထားရာ ကွင်းလယ်သို့ ရိုးရာဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ထားသော ကချင်မျိုးနွယ်စုဝင် အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးတို့သည် ဆိုင်းသံဗုံသံအလိုက် စည်းချက်ညီညီ လှည့်ပတ်ကခုန်ကြသည်။ == အဆိုအကနှင့် တူရိယာများ == ကချင်မျိုးနွယ်စုများသည် ကခုန်ခြင်း (ကချင်အကကို ကိုယ်ရည်သွေးအကဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်)၊ သီဆိုခြင်းများတွင် အထူးဝါသနာထုံသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ မင်္ဂလာပွဲများတွင်လည်းကောင်း၊ အသုဘကြုံသည့်အခါတွင်လည်းကောင်း၊ အခြားနတ်ပွဲများတွင်လည်းကောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သီဆိုကခုန်လေ့ရှိကြသည်။ တစ်ယောက်တည်း ကခုန်ခြင်းကား နည်းပါးလှသည်။ ယောကျာ်းနှင့်မိန်းမ တွဲဖက်၍ ကကြသော်လည်း တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ကိုင်တွယ်ခြင်း မရှိကြဘဲ၊ သားမွေးယပ်တောင်များဖြင့်သာ ဆက်သွယ်လေ့ရှိကြသည်။ ကချင်မျိုးနွယ်စုတို့သည် မိရိုးဖလာအားဖြင့် [[မောင်း (တူရိယာ)|မောင်း]] (Bau)၊ [[လင်းကွင်း]] (Shuksheng)၊ [[ဗုံရှည်]] (Htawng) နှင့် ပလွေအမျိုးမျိုးဖြစ်သော ထူရန် (Htu Ren)၊ ပေါင် (Pau)၊ ဒွန်ဘာ (Dumba)၊ ပီးလန် (Pilang) တို့ကို တီးမှုတ်လေ့ရှိသည်။ ကချင်အမျိုးသားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရိုးရာဓားနှင့် မောင်းသည် အလွန်အရေးပါသော အိမ်ထောင်ပစ္စည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကချင်မနောပွဲတွင် မောင်းသည် လူစုလူဝေး၏ ခြေလှမ်းညီအောင်၊ စိတ်ထားတူအောင် စည်းကမ်းသင်ကြားပေးသကဲ့သို့ ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ လက်ထပ်ရာတွင်လည်း မောင်းသည် လက်ဆောင်လက်ဖွဲ့ကောင်းတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်သည်။<ref>မင်းသုဝဏ် ရေး '''နှင်းတောင်ပေါ်က ယဉ်ကျေးမှု''' ဆောင်းပါး၊ ဒို့ကျောင်းသား၊ အတွဲ-၄၊ အမှတ်-၆ (ဇွန် ၁၉၆၈)</ref> == ဘာသာအယူဝါဒနှင့် စာပေ == === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု === ကချင်မျိုးနွယ်စုအသီးသီးတွင် ယခင်က မိမိတို့၏ သီးခြားဘာသာစကားများသာ ရှိခဲ့ပြီး စာပေမှာမူ မရှိခဲ့ပေ။ ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာအနေဖြင့် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုများ မရောက်မီအချိန်အထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည်သာ အဓိက ကိုးကွယ်မှုဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်လာကြသည့်တိုင် မနောတိုင်မှာ ထင်ရှားသည့် ရိုးရာဘုံအမှတ်အသားအဖြစ် ကချင်တစ်ရပ်လုံးက ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။ === အသုဘအယူဝါဒ === ကချင်လူမျိုးများ သေဆုံးလျှင် သင်္ချိုင်းပတ်ပတ်လည်တွင် ကျုံးသဖွယ် မြောင်းများ တူးထားပြီးလျှင် သင်္ချိုင်းပေါ်တွင် ခိုင်ခန့်သော တင်းကုတ်များ ဆောက်လုပ်ကာ အမိုးမိုး၍ ထားတတ်ကြသည်။ သေဆုံးပြီးနောက် ဝိညာဉ်များသည် ရှေးအဘိုးအဘွားများ၏ ဝိညာဉ်များရှိရာသို့ သွားရောက်ပူးပေါင်းကြသည်ဟု အယူရှိကြသည်။ လူတစ်ဦးသေလျှင် ၎င်းနေ့စဉ် သုံးလေ့သုံးထရှိသော ဓား၊ လှံ၊ သေနတ်နှင့် အဝတ်အစားများကို ၎င်းနှင့်အတူ မြှုပ်နှံလေ့ရှိသည်။ === စာပေ === [[ကချင်စာပေ]]သည်လည်း အချို့သော တိုင်းရင်းသားစာပေတို့နည်းတူပင် သာသနာပြုရောက်ရှိလာသော ဆရာကြီးများက ရိုးရာအသံထွက်စနစ်ကို ရေးသားနိုင်ရန် လက်တင်အက္ခရာများ (Latin Alphabets) အသုံးပြုပြီး တီထွင်ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (Latin-based script) လက်တင်စာအခြေခံသော စာပေအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ကချင်စာပေ နှစ်ရာပြည့်ပွဲကို မကြာမြင့်မီက မန္တလေးမြို့တွင် စုရုံး၍ ကချင်ရိုးရာမနောအက၊ ထောင်ကာအကများဖြင့် ကြီးကျယ်ခမ်းနားစွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ မြစ်ကြီးနားမြို့တွင် ဒေါက်တာအိုလာဟန်းဆန်အား ဂုဏ်ပြုမှည့်ခေါ်ထားသော "ဟန်းဆင်းပရက်စ်" အမည်ရှိ ပုံနှိပ်တိုက်လည်း တည်ရှိသည်။ == ထင်ရှားသော ကချင်လူမျိုးများ == * ဆရာကြီး [[မရန်ရော်ဘင်]] - အင်္ဂလိပ်ခေတ် ပညာဝန်၊ ကချင်လွတ်လပ်ရေး တောင်းဆိုခဲ့သူ။ * ဆမား ဒူဝါ ခွန်ဆိုင်းလီ - နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်။ * ဖုန်ကန်ဒူဝါ ခမ်းလိန် - နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်။ * ဒိုင်ဖာ့ ဒူဝါ ဂမ် - ဗိုလ်နေမျိုးသိန်းပရာဇာ အမည်ဖြင့် စစ်သူကြီး မဟာဗန္ဓုလနှင့်အတူ အာသံသို့ စစ်ချီခဲ့သည့် ခေါင်းဆောင်။ * [[ပန်မူဒူဝါ လဖိုင်ဇော်တူး]] - အင်္ဂလိပ်ထံ ကချင်လွတ်လပ်ရေး တောင်းဆိုခဲ့သူ။ * [[ဆမားဒူးဝါး ဆင်ဝါးနောင်]] - သမိုင်းဝင် [[ပင်လုံစာချုပ်]] လက်မှတ်ရေးထိုးရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော ကချင်ခေါင်းဆောင်ကြီး/ဝန်ကြီး။ * [[ဦးဒိန်ရတန်]] - သမိုင်းဝင် ပင်လုံစာချုပ် လက်မှတ်ရေးထိုးရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော ကချင်ခေါင်းဆောင်ကြီး။ * [[ဖော်ယူးခါး]] - ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည် (ပထမဆင့်) ရ မြန်မာ့တပ်မတော်အရာရှိ၊ ကချင်ပြည်နယ်ဥက္ကဋ္ဌ။ * [[Brigadier Lazum Tang Ji]] - ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မဟာမိတ်တပ်များနှင့်အတူ ပါဝင်တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့သည့် ကချင်စစ်သည်။ * [[Howa Duwa ဦးခွန်ဖုန်း]] - ပင်လုံစာချုပ်လက်မှတ်ရေးထိုးသူ၊ Kachin Substate လူထုခေါင်းဆောင်။ * ဗိုလ်မှူးကြီး [[ခွန်နောင်]] - မေမြို့စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ဟောင်း၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်၊ နိုင်ငံတော်ကောင်စီဝင်။ * ဗိုလ်မှူးချုပ် [[အယ်လ်ကွန်ဖန်]] - မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးဟောင်း။ * [[မိတုန်နော်]] - မာရသွန် [[အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပွဲတော်|အရှေ့တောင်အာရှ]] ချန်ပီယံ။ * [[ရှင်ဗွေဂမ်]] - မာရသွန် အရှေ့တောင်အာရှ ချန်ပီယံ။ * [[အားဖူ]] - မာရသွန် မြန်မာချန်ပီယံ။ * [[ကော့ဂျာ]] - ကမ္ဘာ့အိုလံပစ် အမျိုးသမီးဘောလုံးဒိုင်လူကြီး။ * [[အောင်လအန်ဆန်း]] - MMA မစ်ဒယ်ဝိတ်တန်းနှင့် လိုက်ဟဲဗီးဝိတ်တန်း ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ။ * ဦး[[တီခွန်မြတ်]] - ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယကဟောင်း။ * [[ဒေးဗစ်ထန်း]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ဘောလုံးသမား။ * [[ကွတ်ခိုင်ကျော်မောင်]] - စတူဒီယိုအဆိုတော်။ * ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[အင်ဘန်လ]] - KIA/KIO ဥက္ကဋ္ဌ။ * ဗိုလ်ချုပ် [[ဆွမ်လွတ်ဂွမ်မော်]] - KIO ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁)။ * [[Lခွန်းရီ]] - အမျိုးသမီးစတူဒီယိုအဆိုတော်။ * [[Lဆိုင်းဇီ]] - အမျိုးသမီးအဆိုတော်။ * [[Lလွန်းဝါ]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[ကေဂျာနူး]] - အမျိုးသမီးအဆိုတော်။ * [[ဂရေ့စ် ဒမ်ဒေါ]] - ဟောလိဝုဒ် မင်းသမီး၊ မော်ဒယ်နှင့် အဆိုတော်။ * [[JZဒေါင်လွဏ်း]] - စွယ်စုံရအနုပညာရှင်။ * [[မရန်ဆိုင်းနော်]] - အဆိုတော်၊ M Entertainment ပဲ့ကိုင်ရှင်။ * [[Zအဘောက်]] - သရုပ်ဆောင်။ * [[မေစံပယ်ဖြူ]] - အမျိုးသမီးအရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ။ * [[ရေဗက္ကာဝင်း]] - အမျိုးသမီးအဆိုတော်။ * [[နောနော်]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[မွန်းအောင်]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[ဂျက်ဆန်ထွန်း]] - အမျိုးသားအဆိုတော်။ * [[လဖိုင်ဆိုင်းရော်]] - မေတ္တာဖွံ့ဖြိုးရေးဖောင်ဒေးရှင်း (Metta Development Foundation) ကို တည်ထောင်သူဖြစ်ပြီး၊ [[ရေမွန်မက်ဆေးဆေးဆု]] (Ramon Magsaysay Award) ရရှိခဲ့သူ။ * [[အက်စတာဇေနော]] - ကချင်လူမျိုး လူနည်းစုအခွင့်အရေးဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ။ == ကိုးကား == <references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူမျိုးစုများ]] fv70hkjgfp7cfi3s7bjiusz7vnq4la3 0 2639 1037940 1036781 2026-06-13T13:28:55Z Chenzeyan29 141880 1037940 wikitext text/x-wiki '''ကရင်လူမျိုး''' (ကညီကလုာ်) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏တောင်ပေါ်ဒေသ တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ဝင် [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ် ဘာသာစကား]]ပြော လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall1922">{{cite book |last=Marshall |first=Harry Ignatius |title=The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Sociology |year=1922 |publisher=The University Ohio State University |pages=1–5}}</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် တတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="CIA-Factbook">{{cite web |title=Burma - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |website=Central Intelligence Agency |access-date=2026}}</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများဖြစ်ကြသော [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်းဒေသ၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းနှင့် [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ|ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]]တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသကဲ့သို့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Lewis1984">{{cite book |last=Lewis |first=Paul |last2=Lewis |first2=Elaine |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0500974728 |pages=72–90}}</ref> ကရင်လူမျိုးစုအတွင်း ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများစွာရှိပြီး အဓိကအားဖြင့် တောင်ပေါ်ကရင်နှင့် ကွင်းကရင်ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်ကာ ယင်းတို့အနက် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် လူမျိုးစုနှစ်ခုမှာ လူဦးရေ အများဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Keyes1979">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=Ethnic Adaptation and Identity: The Karen on the Thai Frontier with Burma |year=1979 |publisher=Institute for the Study of Human Issues |isbn=978-0915980901 |pages=2–15}}</ref>ကရင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာကောက်သစ်စားပွဲနှင့် ကြိုးချည်ပွဲ (လက်ချည်ပွဲ) ဓလေ့တို့သည် လူမျိုးစု၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ပြသသည့် အထင်ကရ ယဉ်ကျေးမှုပွဲတော်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Stern1968">{{cite journal |last=Stern |first=Theodore |title=A People Between: The Karens of Thailand |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=300–319}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ကရင်လူမျိုး | flag = [[File:Flag of the Karen National Union.svg|border|200px]] | flag_caption = ကရင် အမျိုးသား အလံတော် | image = A Karen woman.jpg | image_caption = ရိုးရာဝတ်စုံဝတ်ဆင်ထားသော ကရင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | total = ၄,၁၉၁,၀၅၀ | total_ref = | region1 = {{flag|Myanmar}} | pop1 = ၃,၆၀၄,၀၀၀ | ref1 = <ref>{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas.com |publisher=Reunion Technology}}</ref> | region2 = {{flag|Thailand}} | pop2 = ၁,၃၅၀,၀၀၀ | ref2 = <ref name="CERD/C/THA/1-3">{{cite book|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention: Thailand|date=28 July 2011|publisher=United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination|url=http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|access-date=8 October 2016|language=en, th|archive-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009184727/http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|url-status=dead|page=13}}</ref> | region3 = {{flag|United States}} | pop3 = ၂၁၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref3 = <ref>{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota%3Fcontext%3Damp|title=Jobs and housing lure karen refugees to spread across minnesota|access-date=25 February 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724063942/https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota?context=amp|url-status=dead}}</ref> | region4 = {{flag|Australia}} | pop4 = ၁၁,၀၀၀ | ref4 = <ref>{{cite web |title=Burmese Community Profile |url=https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |website=dss.gov.au |access-date=28 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |archive-date=30 December 2016 |accessdate=16 September 2021 |archivedate=30 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf }}</ref> | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = ၆၀၅၀ | ref5 = <ref name=2016Census>{{citation|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=8 February 2017}}</ref> | region6 = {{flag|India}} ([[ကပ္ပလီကျွန်း|အက်ဒမန်ကျွန်းစု]]) | pop6 = ၂,၅၀၀ | ref6 = <ref name="Maiti">{{cite journal|last1=Maiti|first1=Sameera|title=The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)|citeseerx=10.1.1.517.7093}}</ref> | region7 = {{flag|Sweden}} | pop7 =၁,၅၀၀ | ref7 = | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှု၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | langs = [[ကရင်ဘာသာစကားများ]]၊ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]]၊ [[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]]၊ [[ကရင်နီဘာသာစကား|ကရင်နီ]]နှင့် [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] | related = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] | native_name = | native_name_lang = }} [[File:Karen traditional costume.jpg|thumb|ကရင်အမျိုးသား အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ]] [[File:Kayin dance(don dance).jpg|thumb|ကရင်ဒုံးအက]] [[File:Karen Elder (Unsplash).jpg|thumb|ကရင်လူမျိုး]] == သမိုင်းကြောင်း == ကရင်ဒဏ္ဍာရီများအရ ကရင်လူမျိုးများသည် ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ယွား"''' (သို့မဟုတ်) '''"ထီဆေ့မေ့ယွား"''' ဒေသ၌ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစကားရပ်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "သဲစီးသောချောင်း" (သို့မဟုတ်) "ရေထိုးသဲစီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အလွန်ကျယ်ပြန့်သော သဲကန္တာရကြီးအား မြစ်ချောင်းများ ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းရာတွင် ရေနှင့်သဲများ ရောပါစီးဆင်းသွားခြင်းကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ထိုဒေသမှာ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) ကို ဆိုလိုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထီးဆဲ့မဲ့ယွား ဒေသသို့ မရောက်မီ ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ဘော"''' (ရေထိုးသဲဝါ) ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုကြရာ၊ ၎င်းမှာ သဲနုန်းများကြောင့် အဝါရောင်သန်းနေသော [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] မြောက်ဘက်ရှိ [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဒေသ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name=":0">ကရင်၊ ကရင်လူမျိုးနှင့်ယင်းတို့၏ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအချက်အလက်များ</ref> ဤဒေသသည် တိဗက်-ဗမာလူမျိုး များ စတင်ရာဒေသလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ === မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း === ရှေးလင်္ကာဟောင်းများဖြစ်သော ''"သက်နှင့်ရခိုင်၊ နှိုင်းပြိုင်တောင်သူ၊ ပျူကမ်းယံယော၊ ထားဝယ်နှောက၊ မျိုးသတ္တ"'' ဟူသော စပ်ဆိုချက်အရ ကရင်လူမျိုးသည် ရှေးဟောင်း '''ကမ်းယံလူမျိုး''' များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟုလည်း ယူဆချက်များ ရှိသည်။ [[မှန်နန်း ရာဇဝင်]]အရ ကမ်းယံလူမျိုးများသည် သံတွဲနှင့် ပြည်မြို့ အနောက်ဘက် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မှန်နန်းရာဇဝင်</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]]များ ဖြစ်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော လူမျိုးစုများထဲတွင် တစ်စုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရွှေ့ပြောင်းလာပုံကို အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် လေ့လာနိုင်သည်။ ကရင်လူမျိုးများ၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) အနီးမှ စတင်ကာ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်ဟု ကရင်ရိုးရာ ဒဏ္ဍာရီများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများက ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="KHC">{{cite book |title=ကရင်ရာဇဝင် |last=ဦးဘထွန်း |year=၁၉၂၄}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခန့်မှန်းခြေ အေဒီ (၃) ရာစုမှ (၈) ရာစုအတွင်း လမ်းကြောင်းကြီး (၃) ခုဖြင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Phases of Pre-Pagan Burma |year=1985}}</ref>သံလွင်မြစ်ကြောင်းဖြစ်သော အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တောင်တန်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသကဲ့သို့ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း မြောက်ဘက်မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သူများနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် နေထိုင်အခြေချသူများလည်းရှိသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာလုစ် (G.H. Luce) ၏ အဆိုအရ ကရင်လူမျိုးများသည် [[ပျူ လူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အထွန်းကားဆုံးအချိန်များ၌ပင် အခြေချနေထိုင်ပြီး ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗမာလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလုံးအရင်းနှင့် မဝင်ရောက်မီကပင် ရောက်ရှိနေကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Martin |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |year=1991}}</ref> ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ပေါ်ထွက်လာသည့် ပင်းယခေတ်နှင့် [[အင်းဝခေတ်]]များတွင် ကရင်လူမျိုးများသည် အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများမှ တောင်ဘက် ပဲခူးရိုးမ၊ စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းနှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်း (ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်စပ်) ဒေသများသို့ ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနှင့် ဟံသာဝတီတို့ နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ် ဖြစ်ပွားနေသည့် ကာလအတွင်း ကရင်ကျေးရွာများသည် တောင်ဘက် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Fernquist2006">Fernquist, Jon (2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier (1382-1454)". ''SOAS Bulletin of Burma Research''.</ref> === တောင်ငူခေတ် (၁၆ ရာစု) === [[တောင်ငူခေတ်]] (အထူးသဖြင့် မင်းကြီးညိုနှင့် တပင်ရွှေထီးမင်းတို့လက်ထက်) တွင် [[တောင်ငူမြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကရင်လူမျိုးများသည် အများအပြား အခြေချနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ တောင်ငူမင်းဆက်များ၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အင်ပါယာတည်ထောင်မှုများတွင် ဒေသခံကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကရင်ရဲမက်များအဖြစ် ပါဝင်အမှုထမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တပင်ရွှေထီးနှင့် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးတို့ ဟံသာဝတီပဲခူးကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင်လည်း အောက်မြန်မာပြည်ရှိ ကရင်လူမျိုးများသည် အခွန်အတုတ်ပေးဆောင်ခြင်းနှင့် စစ်မှုထမ်းခြင်းတို့ဖြင့် အင်ပါယာအတွင်း အရေးပါသော လူဦးရေအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003"/> === ညောင်ရမ်းခေတ် (၁၇-၁၈ ရာစု) === ညောင်ရမ်းခေတ် (ဒုတိယ တောင်ငူမင်းဆက်) တွင် တော်ဝင်မှတ်တမ်းများနှင့် "အမိန့်တော်ပြန်တမ်း" များ၌ ကရင်လူမျိုးများ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ အင်းဝနေပြည်တော်အစိုးရသည် အောက်မြန်မာပြည် ရေမြေကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် ကရင်စော်ကဲ သို့မဟုတ် ကရင်သူကြီးများကို တရားဝင်ခန့်အပ်၍ ဒေသတွင်းကို သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောထွက်ပစ္စည်း (ဥပမာ - ဖာလာ၊ ပျားဖယောင်းနှင့် ဆင်စွယ်) များကို အင်းဝဘုရင်ထံ အဓိက အခွန်တော်အဖြစ် ဆက်သခဲ့ကြရသည်။<ref name="Lieberman1984">Lieberman, Victor (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Diaspora, c. 1580-1760''. Princeton University Press.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် (၁၈-၁၉ ရာစု) === [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ပြည်မအစိုးရအကြား ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုနီးကပ်လာသလို တင်းမာမှုအချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရား၏ ဟံသာဝတီကို သိမ်းပိုက်သည့် စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်တပ်ဖွဲ့အချို့သည် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် ကရင်လူမျိုးများအပေါ် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အင်္ဂလိပ်-မြန်မာပထမစစ်ပွဲ (၁၈၂၄) ပြီးနောက် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီ]]ဒေသကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ကရင်လူမျိုး အများအပြားမှာ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ စတင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာဒုတိယစစ်ပွဲ (၁၈၅၂) တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှလက်အောက်ကျရောက်သွားချိန်တွင်မူ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ကိုလိုနီအစိုးရနှင့် ပိုမိုပူးပေါင်းကာ ပြည်မအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ကွဲပြားသော နိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းပေါ်သို့ စတင်ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref><ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် === [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ စစ်တပ်နှင့် အရပ်ဘက် ဝန်ထမ်းများအဖြစ် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုအဖွဲ့ ၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကြောင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူ လျင်မြန်စွာ များပြားလာခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဗြိတိသျှတို့၏ "သွေးခွဲအုပ်ချုပ်ရေး" စနစ်နှင့် စစ်တပ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးများထက် တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုများကို ပိုမိုဦးစားပေး ခေါ်ယူခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီခေတ်တစ်လျှောက်တွင် ကရင်နှင့် ဗမာလူမျိုးစုအကြား နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး သံသယစိတ်များ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ဖက်ဆစ်ဂျပန်တပ်မတော်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော [[ဘီအိုင်အေ]] (Burma Independence Army - BIA) မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်နှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ မဟာဗျူဟာမြောက် ချဉ်းနင်းဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရအပေါ် သစ္စာစောင့်သိခဲ့သည့် ကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့နှင့် လွတ်လပ်ရေးအတွက် ဂျပန်နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည့် ဘီအိုင်အေ တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့အကြား ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း၌ သံသယများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာမှ သွေးထွက်သံယို အထိကရုဏ်းများအထိ ကူးစက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> အထူးသဖြင့် ၁၉၄၂ ခုနှစ်၊ မတ်လနှင့် ဧပြီလအတွင်း [[မြောင်းမြမြို့]]၊ [[လပွတ္တာမြို့]]၊ ကန်ကြီးထောင့်နှင့် [[ဝါးခယ်မမြို့]] တစ်ဝိုက်တွင် အဆိုးရွားဆုံးသော ကရင်-ဗမာ အထိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဟောင်း ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင် စောဖေသာနှင့် ၎င်း၏ မိသားစုဝင်များ မြောင်းမြမြို့တွင် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီးနောက် နှစ်ဖက်လူမျိုးစုအကြား ကလဲ့စားချေ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခများအတွင်း ကရင်ရွာများနှင့် ဗမာရွာပေါင်းများစွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရပြီး လူပေါင်းထောင်ချီ၍ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Guyot1978">Guyot, Dorothy (1978). "The Karen Historical Narrative". ''In: An Asis of Minorities''. London: Macmillan.</ref><ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အခြေအနေများ ပိုမိုဆိုးရွားမလာစေရန်အတွက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ကိုယ်တိုင် ဘီအိုင်အေ (BIA) တပ်ဖွဲ့များကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းကွပ်ကဲခဲ့ပြီး ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ ဆရာသာဒင် တို့နှင့် မြောင်းမြမြို့သို့ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ကာ ကရင်-ဗမာ ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးနှင့် စေ့စပ်ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaung1969">Maung Maung, Dr. (1969). ''Burma's Constitution''. The Hague: Martinus Nijhoff.</ref> ၎င်းနောက် ဘီအိုင်အေတပ်ကို ဖျက်သိမ်း၍ ဘီဒီအေ (Burma Defense Army) အဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသောအခါ ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း (Karen Battalion) ကို သီးခြားဖွဲ့စည်းပေးခဲ့ပြီး ကရင်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ စောကြာဒိုးကို ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ခန့်အပ်ကာ အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003"/> စစ်ပွဲနှောင်းပိုင်းကာလ ဖက်ဆစ်ဂျပန်တို့၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုကို သိရှိလာသောအခါတွင် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် မဟာမိတ်တပ်များ (အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှ Force 136) နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းမှ ချိတ်ဆက်၍ ဂျပန်တို့ကို ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် [[ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး]]ကြီး စတင်သောအခါ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ([[ဖဆပလ]]) အတွင်းသို့ ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များလည်း ပူးပေါင်းပါဝင်လာခဲ့ပြီး ကရင်နှင့် ဗမာတပ်ဖွဲ့များ လက်တွဲကာ ဖက်ဆစ်ဂျပန်များကို မြန်မာ့မြေပေါ်မှ အောင်မြင်စွာ မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="Nu1954">Nu, Thakin (1954). ''Burma Under the Japanese''. Macmillan.</ref> === အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်နှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ သဘောထား === ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ကလဲမင့်အက်တလီ (Clement Attlee) တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို တစ်နှစ်အတွင်း လွတ်လပ်ရေးပေးရန် "အောင်ဆန်း-အက်တလီ စာချုပ်" ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> သို့သော် အဆိုပါစာချုပ်၌ ကရင်အမျိုးသားများ လိုလားတောင့်တနေသည့် သီးခြား "ကရင်ပြည်နယ်" ထူထောင်ခွင့်နှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသေချာသော အာမခံချက်များ ပါဝင်မလာခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှတို့အနေဖြင့် ကရင်တို့၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို မျက်ကွယ်ပြုကာ ဗမာကိုယ်စားလှယ်များနှင့်သာ အလျင်စလို သဘောတူညီခဲ့သည်ဟု ကရင်ခေါင်းဆောင်များက ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Walinsky1962">Walinsky, Louis J. (1962). ''Economic Development in Burma 1951-1960''. New York: Twentieth Century Fund.</ref> ဤစာချုပ်အပေါ် မကျေနပ်မှုကြောင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (KNA)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်အဖွဲ့ (BKBA)၊ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ (KCO) နှင့် ကရင်လူငယ်အဖွဲ့ (KYO) တို့ ပူးပေါင်းကာ [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] (Karen National Union - KNU) ကို မဟာမိတ်အဖွဲ့အဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး စောဘဦးကြီးက ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ KNU သည် အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် ကျင်းပခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကို လုံးဝသပိတ်မှောက်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> === ၁၉၄၈ ခုနှစ် ကရင်လူထုအုံကြွမှုကြီး === မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် တစ်လအလို ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် KNU သည် ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (Karen National Defence Organisation - KNDO) ကို အရံလက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် KNU က ဖဆပလ အစိုးရထံ "ကရင်ပြည် ပြန်ပေးရန်" တရားဝင်စာရေးသား တောင်းဆိုခဲ့ပြီး တစ်လအတွင်း အကြောင်းပြန်ရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> [[File:Saw Ba U Gyi.jpg|thumb|right|130px|KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီး (၁၉၀၅–၁၉၅၀)]] တောင်းဆိုချက်ကို လူထုအင်အားဖြင့် ပြသရန်အတွက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲကို ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိတ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလမှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ကရင်အမျိုးသားများသည် အောက်ပါ ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည် - # ကရင်ပြည်ချက်ချင်းပေး။ # ကရင်တစ်ကျပ် ဗမာတစ်ကျပ် ချက်ချင်းပြ။ # လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်း အလိုမရှိ။ # ပြည်တွင်းစစ် ချက်ချင်းရပ်။<ref name="Smith1991"/> === လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ စတင်ခြင်း (၁၉၄၉ မှ နှစ်ရှည်စစ်ပွဲများ) === ဖဆပလအစိုးရနှင့် KNU တို့အကြား နိုင်ငံရေးအရ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားခဲ့ပြီးနောက်၊ ပြည်မတွင် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) တောခိုမှု၊ အစိုးရဘက်မှ ကရင်သစ္စာတော်ခံတပ်များကို သံသယဝင်မှုများနှင့် ဗမာပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့ (PMP) နှင့် KNDO တို့အကြား ဒေသတွင်း ပွတ်တိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ခရစ္စမတ်အကြိုညတွင် [[ပုသိမ်မြို့]]၌ ကရင်ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လူမျိုးရေးတင်းမာမှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖဆပလအစိုးရက KNDO ကို မတရားအသင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကရင်သေနတ်ကိုင်တပ်ရင်းများမှ စစ်ဦးစီးချုပ် [[စမစ်ဒွန်း]] (General Smith Dun) ကို ရာထူးမှ အနားပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ ကရင်အမျိုးသားများ၏ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးသည် တရားဝင် စတင်ခဲ့ပြီး KNDO တပ်ဖွဲ့များသည် [[အင်းစိန်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ကာ ရန်ကုန်မြို့အနီးအထိ ချီတက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရန်ကုန်အစိုးရ သက်တမ်းမှာ ရက်ပိုင်းမျှသာ လိုတော့သည်ဟု ထင်မှတ်ရလောက်အောင် ပြင်းထန်ခဲ့သော်လည်း အစိုးရဘက်မှ ပြန်လည်ခုခံနိုင်ခဲ့သဖြင့် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် နယ်စပ်တောင်တန်းဒေသများသို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီးသည် ကော့ကရိတ်မြို့အနီး ထောကော်ကိုးရွာတွင် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Smith1991"/> === ခေတ်သစ်ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုများနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ဖဆပလအစိုးရက [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခု ကရင်ပြည်နယ်) ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သော်လည်း KNU က တောင်းဆိုသည့် နယ်မြေဧရိယာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် အပြည့်အဝမရရှိသဖြင့် လက်နက်ကိုင်စစ်ပွဲမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်ပြည်သူ ထောင်ပေါင်းများစွာသည် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။<ref name="South2008">South, Ashley (2008). ''Ethnic Politics in Burma: States of Conflict''. London: Routledge.</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် KNU သည် ဦးသိန်းစိန်အစိုးရနှင့် ပဏာမအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ် ([[NCA]]) တွင် ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးကာ နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref name="Irrawaddy2015">"Myanmar Signs Historic Ceasefire Deal With Eight Ethnic Armies". (2015). ''The Irrawaddy''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားခဲ့ပြီး KNU သည် အာဏာသိမ်းမှုကို ပြင်းထန်စွာ ဆန့်ကျင်ကာ နွေဦးတော်လှန်ရေးမှ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] တပ်ဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် KNU/KNLA ပူးပေါင်းတပ်များသည် ၎င်းတို့၏ ထိန်းချုပ်နယ်မြေဖြစ်သော ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း (ဥပမာ- ဖာပွန်၊ ကော့ကရိတ်၊ မြဝတီ တစ်ဝိုက်) နှင့် မွန်ပြည်နယ်၊ ပဲခူးတိုင်း နယ်စပ်များတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ပြင်းထန်သော စစ်ပွဲများကို ဆက်လက်ဆင်နွှဲလျက်ရှိပြီး ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်နှင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ရရှိရေးအတွက် ယနေ့တိုင် တိုက်ပွဲဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Janes2024">"Insnsc: Karen National Union operations and political update". (2024). ''Jane's Defence Weekly''.</ref> == ဘာသာရေး == ကရင်လူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှုကို ယုံကြည်သူများ၏။ ပိုးကရင်သည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုသာ ယုံကြည်သူများပြီး စကောကရင်သည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှုတို့ကိုပါ ယုံကြည်ကြသူများသည်။ ၁၅-၃၀ ရာခိုင်နှုန်း‌သော ကရင်လူမျိုးတို့သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများလည်းရှိပြီး မွတ်စလင်ဟု ခံယူကြသည်။ အများစုမှာ အိန္ဒိယလူမျိုးရောကြသည်။<ref name="kbddf">{{cite web|title=The Karen People|website=Karen Culture and Social Support Foundation|url=https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/|access-date=28 November 2018|date=20 December 2015|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313005747/https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/}}</ref><ref name="Keenan">{{cite journal|last=Keenan|first=Paul|url=http://burmalibrary.org/docskaren/Karen%20Heritage%20Web/pdf/Faith.pdf |title=Faith at a Crossroads; Religions and Beliefs of the Karen People of Burma|journal=Karen Heritage|volume= 1|issue=1}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/karen/|title=Karen|date=19 June 2015|website=Minority Rights Group}}</ref><ref>{{Cite web |title=Religion |url=https://mnkaren.org/history-culture/karen-culture/religion/ |access-date=2026-02-08 |website=Karen Organization of Minnesota |language=en}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == [[ကရင်လူမျိုး]]များသည် ဘာသာစကားဗေဒအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်–တိဗက်ဘာသာမိသားစု]]ဝင် [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆိုင်ရာ သုတေသနပြုချက်များအရ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုရှိသော ထူးခြားသည့် ဗီဇလက္ခဏာများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic structure of Thais and Austroasiatic groups from Northeast Thailand". ''Journal of Human Genetics'', 63(4), 487–501.</ref> ကရင်အမျိုးသားများ၏ Y-DNA ကို လေ့လာသည့်အခါ အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရလေ့ရှိသည့် Haplogroup O (O-M175) အုပ်စုခွဲများကို အဓိကတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Weerachayaphorn">Weerachayaphorn, S., et al. (2021). "The maternal and paternal genetic history of the Karenic-speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports'', 11, 12345.</ref> ကရင်မျိုးနွယ်စုကြီးအတွင်း အဓိကအစုအဖွဲ့များဖြစ်ကြသော [[စကောကရင်]] (Sgaw Karen) နှင့် [[ပိုးကရင်]] (Pwo Karen) တို့အကြား လူဦးရေဗီဇဗေဒအရ စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကွဲပြားမှုများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော Y-DNA လေ့လာချက်များအရ စကောကရင်များသည် မူလမြောက်ပိုင်း တရုတ်-တိဗက်ရင်းမြစ်ဖြစ်သည့် Haplogroup O2 (O-M122) ဗီဇလက္ခဏာကို ပိုမိုမြင့်မားစွာ ထိန်းသိမ်းထားကြသဖြင့် မူလရင်းမြစ်အုပ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှုရှိသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် ပိုးကရင်များသည် ဒေသခံအရှေ့တောင်အာရှသားများနှင့် ကာလရှည်ကြာ ပိုမိုနီးကပ်စွာ ထိတွေ့ရောနှောမှုရှိခဲ့သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှဌာနေ (ဩစထရိုအေးရှက်တစ်နွယ်ဝင်) ဗီဇသက်ရောက်မှုဖြစ်သော Haplogroup O1b1-M95 ဗီဇအချိုးအစား ပိုမိုထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2020">Kutanan, W., et al. (2020). "Language shift and shifting identities in Northern Thailand: Linguistic and genetic viewpoints on the Karenic-speaking groups". ''American Journal of Physical Anthropology'', 172(2), 263–278.</ref> ထို့ပြင် မိခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော မီတိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင်လည်း ပိုးကရင်များသည် စကောကရင်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မွန်-ခမာ (Mon-Khmer) စကားပြော ဌာနေလူမျိုးစုများနှင့် မိခင်ဘက်မှ ဗီဇစီးဆင်းမှု (Maternal Gene Flow) ပိုမိုထင်ရှားစွာ ရှိခဲ့ကြောင်း ဗီဇအနီးစပ်ဆုံး တည်ဆောက်ပုံအရ သုတေသီများက ထောက်ပြထားကြသည်။<ref name="Kutanan2020"/><ref name="Weerachayaphorn"/> ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော ဗီဇလေ့လာမှုများအရ ကရင်လူမျိုးများနှင့် [[ဗမာလူမျိုး]]များသည် တရုတ်-တိဗက်ရင်းမြစ်ချင်း တူညီကြသော်လည်း ဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ အချိုးအစားတွင် ကွဲပြားမှုရှိသည်။ ဗမာလူမျိုးများသည် မြောက်ပိုင်းတိဗက်-ဗမာ ရင်းမြစ် ဗီဇလက္ခဏာ (Haplogroup O2 အုပ်စုခွဲများ) ပိုမိုအားကောင်းပြီး ကရင်လူမျိုးများထက် မြောက်ပိုင်းအုပ်စုများ(ဥပမာ-လီဆူ၊တိဗက် နှင့် အခြားကချင်အုပ်စုဝင်များ) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှုရှိသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် ကရင်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသခံ ဗီဇသက်ရောက်မှု (O-M95) ပိုမိုပါဝင်နေသဖြင့်၊ ဗမာလူမျိုးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဒေသခံအရှေ့တောင်အာရှသား ဗီဇလက္ခဏာ ပိုမိုရောနှောပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="vanDriem2020">van Driem, G. (2020). ''The Tale of Genomic and Linguistic Co-Evolution in Mainland Southeast Asia''. Brill.</ref> မိခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော ကရင်လူမျိုးများ၏ မီတိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာမှုများအရ Haplogroup B5a, F1a, နှင့် M7b တို့ အများဆုံးဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Weerachayaphorn"/> ဤမိခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော ဗီဇအုပ်စုများသည် တရုတ်တောင်ပိုင်း၊ မြန်မာနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ဝိုက်ရှိ အခြားသော ဒေသခံအုပ်စုများနှင့် နီးစပ်မှုရှိပြီး၊ ကရင်လူမျိုးစုများသည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်စဉ်ကာလတစ်လျှောက် မိခင်ဘက်မှ မျိုးရိုးဗီဇစီးဆင်းမှုအားဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှဒေသခံများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်စွာ ပေါင်းစပ်သွားခဲ့ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="vanDriem2020"/> မျိုးရိုးဗီဇသိပ္ပံ သုတေသနပြုချက်များအရ ကရင်လူမျိုးများ၏ ဗီဇသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် [[ဧရာဝတီမြစ်]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းများအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြစဉ်အတွင်း အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းပတ်ဒေသရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများနှင့် နီးကပ်စွာ ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။ ထို့ကြောင့် ကရင်လူမျိုးများသည် ဘာသာစကားအရ တရုတ်-တိဗက်မိသားစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း၊ ဗီဇအရမူ မူလအရှေ့အာရှရင်းမြစ်နှင့် ဒေသခံအရှေ့တောင်အာရှ မျိုးရိုးဗီဇလက္ခဏာနှစ်ခု မျှတစွာ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်နေသည့် လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု လူဦးရေဗီဇဗေဒ (Population Genetics) အရ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။<ref name="Weerachayaphorn"/><ref name="vanDriem2020"/> == လူမျိုးစုများ == ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော ကရင်လူမျိုး (၁၁) မျိုးရှိသည်။<ref name="pyithu">{{Cite web |title=တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးနှင့်ပတ်သက်၍ မည်သည့်အစိုးရလက်ထက်တွင် စာရင်းပြုစုပြီး ရရှိလာခဲ့သည်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့်မေးခွန်း |url=https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 |accessdate=3 February 2020 |archivedate=3 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203155307/https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 }}</ref><ref>{{cite news|last=Gamanii|title=135: Counting Races in Burma|url=http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|accessdate=26 August 2013|newspaper=Shan Herald|date=25 September 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140509103524/http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|archivedate=9 May 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Composition of the Different Ethnic Groups |url=http://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm |accessdate=3 February 2020 |archivedate=10 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410075744/https://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm }}</ref> :၁။ [[ကရင်လူမျိုး]] :၂။ [[စကောကရင်လူမျိုး]] :၃။ [[ပိုးကရင်လူမျိုး]] :၄။ [[ပလေကီးလူမျိုး]] (ပလေချီး) :၅။ [[ဘွဲလူမျိုး]] :၆။ [[တလှေပွာလူမျိုး]] (တလှေပွား) :၇။ [[မောနေပွားလူမျိုး]] :၈။ [[မိုးပွလူမျိုး]] (မိုးပွား) :၉။ [[ပကူးလူမျိုး]] :၁၀။[[ကရင်ဖြူလူမျိုး]] (ဂေဘားကရင်) :၁၁။[[မွန်ကရင်လူမျိုး]] (စာဖြူ) ကရင်လူမျိုးတွင် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် ဟူ၍ အဓိကလူမျိုးစုကြီး ၂ စုရှိသည်။ ထိုလူမျိုးစုကြီး ၂ စုမှာ ဓလေ့စရိုက် နှင့် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားတွင် ကွဲပြားခြားနားမှုများရှိသည်။ ကရင်မျိုးနွယ်စုတွင် အဓိကမျိုးနွယ်စုဖြစ်သော ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး နှင့် အနောက်ပိုးကရင်) နှင့် စကောကရင်သာမက ပကူးကရင်၊ ဘွဲကရင်၊ ဂေခိုကရင်၊ ဂေဘားကရင်၊ မောနေပွားကရင်၊ ကရင်ဖြူ၊ ထူးကလိဘောင်ကရင်၊ တလှေပွာကရင်၊ ပလေကီးကရင် စသည့်မျိုးနွယ်စုများသည်လည်း ကရင်လူမျိုးစုအုပ်စုဝင်ထဲတွင်ပါဝင်သည်။ စကောကရင်လူမျိုးများသည် ယောက်ျားလေးများ၏ အမည်ရှေ့တွင် "စော" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး မိန်းကလေးအမည်ရှေ့တွင် "နော်" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ ပိုးကရင်လူမျိုးအနက် အရှေ့ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင် အမျိုးသားဆိုပါက "စော" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန်း" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ အနောက်ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင်မူ အသက်အလိုက် အမျိုးသားဆိုပါက "စ" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ ခေါ်ပြီး အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန့်" တပ်၍ ခေါ်‌လေ့ရှိကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == {{main|ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့}} "ဒေါကလု" ခေါ် ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (Karen National Association - KNA) သည် မြန်မာနိုင်ငံရေး အစည်းအရုံးများ မပေါ်ပေါက်မီ ၁၈၈၁ ခုနှစ်ကစ၍ [[သံပြာ၊ တီ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာတီသံပြာ]]၊ ဦးလူနီ (ဆစ်ဒနီလူနီ၏ဖခင်)၊ ဒေါက်တာမြတ်စံ၊ ဦးစံလုံးနှင့် အခြားသော ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီးများက တည်ထောင်ခဲ့သော အစည်းအရုံးကြီးဖြစ်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဒေါက်တာတီသံပြာ (M.A.D.D.) သည် "ဒေါကလု" ၏ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်၍ စောဘမောင် (Bar-at-Law) သည် အင်္ဂလိပ်များ မြန်မာပြည်မှ ဆုတ်ခွာသွားသည်အထိ နောက်ဆုံး ဥက္ကဋ္ဌတစ်ဦး ဖြစ်၏။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> ==== ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==== ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများသည် ကရင်အမျိုးသားနေ့ကို တင်သွင်းတောင်းဆိုရာ အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီအစိုးရက လက်ခံခွင့်ပြုခြင်းမရှိဘဲ အဆိုပါနေ့အစား အခြားနေ့တစ်နေ့ကို ဆက်လက်ထပ်မံတင်သွင်းပါရန် ပြန်လည်အဆိုပြုခဲ့သည်။ ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများက သမိုင်းဝင်နေ့အတွက် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ကြရာတွင် "ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့" ကို တောင်းဆိုတင်သွင်းရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Invention of Karen New Year and National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> ထိုအချိန်၌ ကရင်အမျိုးသားတို့သည် နှစ်သစ်ကူးနှင့်ပတ်သက်၍ ကျင်းပခဲ့ကြသောနေ့၊ ရက်၊ လများသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု တူညီမှုမရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ တောင်ပေါ်ဒေသတွင် နေထိုင်သော ကရင်အမျိုးသားအချို့သည် တောင်ယာလုပ်ငန်း ပြီးဆုံးလျှင် ရိုးရာအရိုးကောက်ပွဲများ ကျင်းပပြုလုပ်ကြ၏။ ၎င်းနောက်တွင် ဆက်လက်၍ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ကရင်လူမျိုးတို့မှာ ဗမာယဉ်ကျေးမှုလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ သင်္ကြန်ကျပြီးနောက် နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ လဲကယ်ဘာသာဝင် ကရင်တို့မှာမူ သီတင်းကျွတ်လအတွင်း စနေနေ့ တစ်ရက်ရက်တွင်လည်းကောင်း၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် ကရင်များက ကမ္ဘာ့နှစ်ဆန်းတစ်ရက်ဖြစ်သော ဇန်နဝါရီလ တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာဗြဟ္မစိုရ်အသင်းဝင်ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံရှိ အချို့သောကရင်များသည် နှစ်သစ်ကူးနေ့ကို တပို့တွဲလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံဘက်မှ နေထိုင်သော ကရင်အချို့တို့သည်လည်း ပြာသိုလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ကို အသီးသီးကျင်းပကြသည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ထို့ကြောင့်ပင် သမိုင်းဝင်နေ့တစ်နေ့ရရှိရန် ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့အဖြစ် တင်သွင်းရာ၌ ပထမဦးစွာ အောက်လွှတ်တော်မှ စတင်တင်သွင်းရမည်ဖြစ်၍ ကရင်အမတ် ၁၅ ဦး၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် နေ့ရက်သတ်မှတ်ရေးအတွက် တာဝန်ယူရ၏။ ထိုအခါ စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် တောင်ငူမြို့ရှိ ကရင်သက်ကြီး ဝါရင့်သူအချို့ကို ခေါ်ယူဆွေးနွေးခဲ့ပြီး သရာမိုးလိုအား ဆက်လက်တာဝန် လွှဲအပ်ခဲ့ကြသည်။ သရာမိုးလိုသည် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ခုနှစ် သက္ကရာဇ်သည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှရှိကြောင်းနှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ နှစ်သစ်ကူးနေ့သည် မည်သည့်နေ့၊ လတွင် ဖြစ်ကြောင်းဟူသော အချက်နှစ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှာဖွေသုတေသန လုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> ==== ကရင်သက္ကရာဇ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ==== အရှေ့တိုင်းသမိုင်းသုတေသီကြီးနှစ်ဦးဖြစ်သော ဂျီ၊အိပ်ခ်ျ၊လုစ် (G.H.Luce) နှင့် ဂျီ၊အီး၊ဟာဗီ (G.E.Harvey) တို့၏ မှတ်တမ်းပြုချက်များအရ လည်းကောင်း၊ အမျိုးသားပညာဝန် ဦးဖိုးကျား ရေးသားသော မြန်မာရာဇဝင်အရ လည်းကောင်း၊ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်မှာ [[ဘီစီ]] ၇၃၉ ခုနှစ်ကဖြစ်ကြောင်း သိရှိရပေသည်။ သို့ဖြစ်၍ သရာမိုးလိုက ကရင်သက္ကရာဇ်ကို ကရင်လူမျိုးတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ထိုခုနှစ်မှအစပြု၍ ရေတွက်ရန် အဆိုပြုခဲ့၏။ ယင်းအဆိုပြုချက်ကို [[အေဒီ]] ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် တင်သွင်းခဲ့ရာ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ဘီစီ ၇၃၉ ခုနှစ်မှစ၍ ရေတွက်သော် နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင့်ခြောက်ရာကျော်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". ''Journal of the Burma Research Society''.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တောင်ငူမြို့ရှိ သက်ကြီးဝါကြီးသူများ၏ သဘောတူညီ သတ်မှတ်လိုက်သည့် နေ့ရက် "သလေး လဆန်း ၁ ရက်" (ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) ကို ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော်တွင် တင်သွင်းသည့်အဆို (Bill) ကို စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်း လက်မှတ်ရေးထိုးကာ အောက်လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် တင်သွင်းခဲ့၏။ ၁၉ court ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး မှတ်တမ်းတင်ချက်အရ (Presented) ဟူ၍ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="BurmaAssembly1937">''Proceedings of the Burma Legislative Council''. (1937). Vol. I, Rangoon: Government Printing.</ref> ယင်းကိစ္စနှင့်ပတ်သက်၍ ဒေါကလုဥက္ကဋ္ဌ အထက်လွှတ်တော်အမတ် ဆရာစံဘော်က ဆက်လက်ဦးဆောင်၍ ဝန်ကြီးစောဖေသာနှင့် ညှိနှိုင်းပြီး ဒေါက်တာဘမော် အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ သဘောတူညီချက်အရ (Cabinet Executive Power) ဖြင့် ဘုရင်ခံထံသို့ တင်ပြနိုင်၍ ဘုရင်ခံ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် အစိုးရရုံးများနှင့် လွှဲပြောင်းနိုင်သည့် စာချုပ်စာတမ်း အက်ဥပဒေ (Negotiable Instruments Act) အရ အစိုးရအသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် ရရှိခဲ့သည်။<ref name="BurmaAssembly1937"/> အစိုးရ၏ ပထမဦးဆုံး အသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်မှာ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် (၁၂၉၉ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) နေ့ဖြစ်ပြီး ၎င်းနေ့တွင် ဝတ်လုံတော်ရ ဆစ်ဒနီလူနီက အသံလွှင့်မိန့်ခွန်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ပေါ်ထွက်လာသည့် "သာ့ပွာဖိုးလင်းတေး" ပြုစုရေးဆွဲသည့် ကရင်အမျိုးသားပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်ပြည့်မြောက်၍ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သည့် ကရင်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်တွင် ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီး ၅ ဦး ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ မန်းရွှေဘ၊ မန်းလှဖေ၊ စောဆစ်ဒနီလူနီနှင့် စောဖေသာတို့က ဩဝါဒသဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားနေ့ === ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၃) ရက်နေ့တွင် KNU ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ဖဆပလ အစိုးရထံ ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် စာရေးတောင်းဆိုခဲ့သည်။ စာကို တစ်လအတွင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့နောက်ဆုံးထားပြီး ဖဆပလ အစိုးရမှ KNU ထံ အကြောင်းပြန်ရန်၊ ပြန်စာမရရှိပါက (သို့မဟုတ်) ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် ငြင်းဆိုပါက ကရင်အမျိုးသားများ ခြေတစ်လှမ်း တက်လှမ်းမည်ဟု ပါရှိသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> ကရင်ပြည်တောင်းဆိုစာ ပိုမိုလေးနက်စေရန် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့၌ မြန်မာတစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများအားလုံး ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းဆုံးဖြတ်ချက်အတိုင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပလေသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိထ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလ မှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="MahnLinn2013"/> ကရင်အမျိုးသားများသည် ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ === ကရင်အမျိုးသားအလံတော် === {{main|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်}} [[File:Karen National Union Flag.png|thumb|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]] ၁၉၃၆ ခုနှစ် [[ဒေါက်တာဘမော်]]၏ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရလက်ထက်တွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကရင်အမတ်များသည် # ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ # ကရင်အမျိုးသားသီချင်း # ကရင်အမျိုးသားအလံတော် စသည်တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ဤတောင်းဆိုချက်များရရှိသောအခါ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီးသည် ကရင်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ကရင်အမျိုးသားများထံ “ကရင်အမျိုးသားအလံ” ပုံစံများရေးဆွဲ၍ တင်ပို့ကြရန် မေတ္တာရပ်ခံခဲ့သည်။ ရောက်ရှိလာသော ကရင်အလံပုံစံ တစ်ရာအနက်မှ မန်းဘခင် (ဝန်ကြီးဟောင်း) ရေးဆွဲသောအလံပုံစံကို အတည်ပြု ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ အနီရောင်၊ အဖြူရောင်၊ အပြာရောင် သုံးရောင်ခြယ်ပေါ်တွင် တက်သစ်စနေဝန်းနှင့် ဖားစည်ပါရှိသော အလံသည် ကရင်အမျိုးသားအလံပင် ဖြစ်သည်။ ကရင်အမျိုးသားများသည် [[ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]]ကို လူထုအစည်းအဝေးပွဲများနှင့် ကရင်အမျိုးသားနှစ်သစ်ကူးနေ့ အခမ်းအနားများတွင် ပြည်ထောင်စုအလံတော်နှင့် ယှဉ်တွဲ၍ စိုက်ထူကြသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားသီချင်း === ကရင်အမျိုးသားသီချင်းကို စောစံဘ နှင့် စောသာအေးကြီးတို့က ရေးသားတင်ပြရာ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုလက်ခံသဖြင့် ကရင်အမျိုးသားသီချင်းဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာ၏။ သီချင်းကို ကရင်အမျိုးသားဆိုင်ရာအခမ်းအနားများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့ထုံးစံပွဲ အခမ်းအနားများတွင် အဖွင့်သီချင်းနှင့် အမျိုးသားအလံတော်အလေးပြုရန် အမြတ်တနိုး တန်ဖိုးထား သီဆိုလေ့ရှိသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === စာပေနှင့် ဘာသာစကား === ရှေးယခင်က လိတ်ဆန်ဝှေ့ (ကြက်ယက်စာ) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ ထိုစာများကို တတ်မြောက်သူများ မရှိတော့ပေ။ မှတ်တမ်းများအရသာ သိရှိနိုင်တော့သည်။ အချို့ကို ပေစာများအဖြစ် စာကြည့်တိုက်အချို့တို့တွင် အလွန်နည်းပါးသော အရေအတွက်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယခုအခါတွင် အသုံးပြုနေသော စာ‌ပေများမှာ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်စာပေ]] (ဒေါက်တာဝိတ် - ၁၈၃၀ တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်စာပေ]] (ဖူဆရာဘရိတ်တန် - ၁၈၄၀ လောက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အရှေ့ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အရှေ့ပိုးကရင်စာပေ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သုံးနှုန်းသော ဘာသာစကားများသည် နေရာဒေသကိုလိုက်၍ ခြားနားမှုရှိသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> == နေထိုင်ရာ ဒေသများနှင့် လူဦးရေ ပြန့်နှံ့မှု == ကရင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းဒေသများမှသည် အောက်မြန်မာပြည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာ ပထဝီဝင်ဒေသများကို အဓိက ပိုင်းခြားနိုင်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခင် သံလွင်ခရိုင်) သည် ကရင်လူမျိုးများ၏ အဓိက ဇာတိချက်ကြွေ ရိုးရာအခြေစိုက်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။ [[ဘားအံမြို့]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့]]၊ [[မြဝတီမြို့]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့]]၊ [[ဖာပွန်မြို့]]၊ [[သံတောင်ကြီးမြို့]] နှင့် [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် စကောကရင်၊ အရှေ့ပိုးကရင် နှင့် ဘွဲ၊ ပလေချီ စသည့် ကရင်မျိုးနွယ်စုများ ထူထပ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကရင်လူဦးရေ အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည့် ဒေသတစ်ခုမှာ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် [[ပုသိမ်မြို့|ပုသိမ်]]၊ [[မြောင်းမြမြို့|မြောင်းမြ]]၊ [[အိမ်မဲမြို့|အိမ်မဲ]]၊ [[ဝါးခယ်မမြို့|ဝါးခယ်မ]]၊ [[ဖျာပုံမြို့|ဖျာပုံ]]၊ [[မအူပင်မြို့|မအူပင်]]၊ [[ကျုံပျော်မြို့|ကျုံပျော်]]၊ [[ဟင်္သာတမြို့|ဟင်္သာတ]] နှင့် [[ဓနုဖြူမြို့|ဓနုဖြူ]] စသည့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြို့နယ်များတွင် "အနောက်ပိုးကရင်" နှင့် "စကောကရင်" လူမျိုးများသည် ဗမာလူမျိုးများနှင့်အတူ ရောနှော၍ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ကာ အကြီးအကျယ် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ ပဲခူးရိုးမ တောင်ခြေတစ်လျှောက်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင်လည်း ကရင်လူမျိုးများစွာ နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့|ရေတာရှည်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့|ကျောက်ကြီး]]၊ [[ညောင်လေးပင်မြို့|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ရွှေကျင်မြို့|ရွှေကျင်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့ (တောင်ငူ)|ထန်းတပင်]] နှင့် ပြည်၊ သာယာဝတီ စသည့် မြို့နယ်များ၏ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ကရင်ရွာများစွာ ရှိသည်။ တောင်ငူတောင်တန်းဒေသတွင် ပကူးကရင်၊ ကရင်ဖြူ (ဂေဘား) စသည့် မျိုးနွယ်စုများ အခြေစိုက်သည်။<ref name="Marshall1922"/> မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ဘက်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသများဖြစ်ကြသော။[[မွန်ပြည်နယ်]]တွင် [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ဘီလင်းမြို့|ဘီလင်း]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့|ကျိုက်ထို]]၊ [[မုဒုံမြို့|မုဒုံ]]နှင့် [[ရေးမြို့|ရေးမြို့နယ်]]များတွင် မွန်လူမျိုးများနှင့်အတူ ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး) နှင့် စကောကရင်များ နေထိုင်ကြသည်။ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်မြို့|မြိတ်]]၊ [[ဘုတ်ပြင်းမြို့|ဘုတ်ပြင်း]] နှင့် [[ကော့သောင်းမြို့|ကော့သောင်း]] ခရိုင်များ၏ တောင်တန်းလျှိုမြောင်များနှင့် မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စကောကရင်မျိုးနွယ်စုများ ရှေးယခင်ကတည်းက ရွာတည်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ [[အင်းစိန်မြို့နယ်|အင်းစိန်]]၊ [[မှော်ဘီမြို့နယ်|မှော်ဘီ]]၊ [[တိုက်ကြီးမြို့နယ်|တိုက်ကြီး]]၊ [[လှည်းကူးမြို့နယ်|လှည်းကူး]]၊ [[သန်လျင်မြို့နယ်|သန်လျင်]] နှင့် [[ကွမ်းခြံကုန်းမြို့နယ်|ကွမ်းခြံကုန်း]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် ကရင်လူဦးရေ ထိုက်ထိုက်တန်တန် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[ကယားပြည်နယ်]] (ကရင်နီဒေသ) နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (ဖယ်ခုံနှင့် လွိုင်လင်ခရိုင်အချို့) တွင်လည်း ကရင်နွယ်ဝင် ကယား၊ ပဒေါင် (ကယန်း)၊ ပအိုဝ်း စသည့် ဆွေးမျိုးနွယ်စုများ ကပ်လျက် တည်ရှိနေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991"/> သမိုင်းကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များကြောင့် လည်းကောင်း ကရင်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသများဖြစ်သည့် ချင်းမိုင် (Chiang Mai)၊ မဲဟောင်ဆောင် (Mae Hong Son)၊ တာ့ခ် (Tak) နှင့် ကန်ချနဘူရီ (Kanchanaburi) ခရိုင်များတွင် ရာစုနှစ်ချီ၍ အခြေချ နေထိုင်လျက်ရှိကြသည်။ ထို့ပြင် ဒုက္ခသည်အဖြစ်မှတစ်ဆင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] စသည့် ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ တတိယနိုင်ငံအဖြစ် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသွားကြသည့် ကရင်လူဦးရေလည်း သောင်းနှင့်ချီ၍ ရှိနေပြီဖြစ်သည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Karen Diaspora and Transnational Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> === ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)ရှိကရင်လူမျိုး === <references group=" Maiti, Sameera. &quot;The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)&quot;. CiteSeerX 10.1.1.517.7093." /> အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)တွင် ကရင်လူဦးရေ ၂,၅၀၀ ဦးရှိသည်။ မြန်မာ့ပင်လယ်ပိုင်နက် ကိုကိုးကျွန်းစုများအနီးရှိ ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်ကျွန်း)နှင့် နီကိုဘာကျွန်းစုများ၏ ပြည်ထောင်စုပိုင်နက်အတွင်း မြောက်ပိုင်း ကပ္ပလီ ကျွန်းများ၏ မာယာဘွန်ဒါ တယ်ဆီးလ် တွင် ကန့်သတ်ထားသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးနီးပါးသည် နှစ်ခြင်းပရိုတက်စတင့်ခရစ်ယာန်များဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ဘာသာစကားကို ထိန်းသိမ်းထားသော်လည်း ကရင်မဟုတ်သော အိမ်နီးချင်းများနှင့် ဆက်သွယ်ရန်အတွက် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ဟိန္ဒီဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ ==ထင်ရှားသော ကရင်လူမျိုးများ== *[[ဘခိုင်၊ မန်း|မန်းဘခိုင်]] - အာဇာနည် ခေါင်းဆောင်ကြီး ဝန်ကြီး *[[မန်းဝင်းမောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]] - ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၏ တတိယမြောက်သမ္မတ *[[စမစ်ဒွန်း]] - မြန်မာ့[[တပ်မတော်]] ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် * [[စောဘဦးကြီး]] - ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး ၏ ပထမဆုံး ခေါင်းဆောင် *[[ဘိုမြ၊ စော|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစောဘိုမြ]] *[[နော်လွီဇာ ဘင်ဆင်]] - မယ်ဗမာ ၂ထပ်ကွမ်း *[[အောင်ဆန်းသူရိယ စောဘရီ]] *[[စောမြင့်၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|အောင်ဆန်းသူရိယ စောမြင့်]] *မြန်မာ့ဂီတသမိုင်းတွင် ရောင်းအားအကောင်းဆုံး စံချိန်တင်ခဲ့သူအဆိုတော် [[ဗဒင်]] *အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်း ကိုတည်ထောင်သူ [[စောဘွဲ့မှူး]] *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဝန်ကြီးချုပ် [[မန်းဂျော်နီ]] *[[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက]] [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း]] *ဒေါက်တာ [[စင်သီယာမောင်]] - လူမှုကူညီရေးများအတွက် နိုင်ငံတကာမှ ဆုပေါင်း ၁၈ ခုတိုင်အောင် ချီးမြှင့်ခံရသူ *[[စိုးမြတ်မင်း (ဘောလုံးသမား)|စိုးမြတ်မင်း]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးအသင်းခေါင်းဆောင် *[[ချစ်စမ်းမောင်]] - ဂစ်တာပညာရှင် *[[မန်းဘခင်]] *[[စောစံဘ]] *[[စောသာအေးကြီး]] == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[Category:ကရင်လူမျိုးစု]] mbg2ponp4gxhdw6fqwk7sv9nviddxf3 1037941 1037940 2026-06-13T13:30:00Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037941 wikitext text/x-wiki '''ကရင်လူမျိုး''' (ကညီကလုာ်) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏တောင်ပေါ်ဒေသ တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ဝင် [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ် ဘာသာစကား]]ပြော လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall1922">{{cite book |last=Marshall |first=Harry Ignatius |title=The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Sociology |year=1922 |publisher=The University Ohio State University |pages=1–5}}</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် တတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံး တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="CIA-Factbook">{{cite web |title=Burma - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |website=Central Intelligence Agency |access-date=2026}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ကရင်လူမျိုး | flag = [[File:Flag of the Karen National Union.svg|border|200px]] | flag_caption = ကရင် အမျိုးသား အလံတော် | image = A Karen woman.jpg | image_caption = ရိုးရာဝတ်စုံဝတ်ဆင်ထားသော ကရင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | total = ၄,၁၉၁,၀၅၀ | total_ref = | region1 = {{flag|Myanmar}} | pop1 = ၃,၆၀၄,၀၀၀ | ref1 = <ref>{{cite web |title=Largest Ethnic Groups In Myanmar |url=https://www.worldatlas.com/articles/largest-ethnic-groups-in-myanmar-burma.html |website=Worldatlas.com |publisher=Reunion Technology}}</ref> | region2 = {{flag|Thailand}} | pop2 = ၁,၃၅၀,၀၀၀ | ref2 = <ref name="CERD/C/THA/1-3">{{cite book|title=International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention: Thailand|date=28 July 2011|publisher=United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination|url=http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|access-date=8 October 2016|language=en, th|archive-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009184727/http://www.rlpd.go.th/rlpdnew/images/rlpd_1/HRC/CERD%201_3.pdf|url-status=dead|page=13}}</ref> | region3 = {{flag|United States}} | pop3 = ၂၁၅,၀၀၀ (၂၀၁၈) | ref3 = <ref>{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota%3Fcontext%3Damp|title=Jobs and housing lure karen refugees to spread across minnesota|access-date=25 February 2020|archive-date=24 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724063942/https://www.usnews.com/news/best-states/minnesota/articles/2019-08-31/jobs-housing-lure-karen-refugees-to-spread-across-minnesota?context=amp|url-status=dead}}</ref> | region4 = {{flag|Australia}} | pop4 = ၁၁,၀၀၀ | ref4 = <ref>{{cite web |title=Burmese Community Profile |url=https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |website=dss.gov.au |access-date=28 June 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf |archive-date=30 December 2016 |accessdate=16 September 2021 |archivedate=30 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230905/https://www.dss.gov.au/sites/default/files/documents/11_2013/community-profile-burma.pdf }}</ref> | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = ၆၀၅၀ | ref5 = <ref name=2016Census>{{citation|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=8 February 2017}}</ref> | region6 = {{flag|India}} ([[ကပ္ပလီကျွန်း|အက်ဒမန်ကျွန်းစု]]) | pop6 = ၂,၅၀၀ | ref6 = <ref name="Maiti">{{cite journal|last1=Maiti|first1=Sameera|title=The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)|citeseerx=10.1.1.517.7093}}</ref> | region7 = {{flag|Sweden}} | pop7 =၁,၅၀၀ | ref7 = | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှု၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | langs = [[ကရင်ဘာသာစကားများ]]၊ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]]၊ [[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]]၊ [[ကရင်နီဘာသာစကား|ကရင်နီ]]နှင့် [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] | related = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] | native_name = | native_name_lang = }} [[File:Karen traditional costume.jpg|thumb|ကရင်အမျိုးသား အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ]] ကရင်လူမျိုးများသည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများဖြစ်ကြသော [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]]ဝှမ်းဒေသ၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်းနှင့် [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ|ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]]တို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသကဲ့သို့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင်လည်း အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Lewis1984">{{cite book |last=Lewis |first=Paul |last2=Lewis |first2=Elaine |title=Peoples of the Golden Triangle |year=1984 |publisher=Thames and Hudson |isbn=978-0500974728 |pages=72–90}}</ref>ကရင်လူမျိုးစုအတွင်း ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများစွာရှိပြီး အဓိကအားဖြင့် တောင်ပေါ်ကရင်နှင့် ကွင်းကရင်ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်ကာ ယင်းတို့အနက် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် လူမျိုးစုနှစ်ခုမှာ လူဦးရေ အများဆုံးနှင့် အထင်ရှားဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Keyes1979">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=Ethnic Adaptation and Identity: The Karen on the Thai Frontier with Burma |year=1979 |publisher=Institute for the Study of Human Issues |isbn=978-0915980901 |pages=2–15}}</ref>ကရင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာကောက်သစ်စားပွဲနှင့် ကြိုးချည်ပွဲ (လက်ချည်ပွဲ) ဓလေ့တို့သည် လူမျိုးစု၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ပြသသည့် အထင်ကရ ယဉ်ကျေးမှုပွဲတော်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Stern1968">{{cite journal |last=Stern |first=Theodore |title=A People Between: The Karens of Thailand |journal=Journal of Southeast Asian History |volume=9 |issue=2 |year=1968 |pages=300–319}}</ref> [[File:Kayin dance(don dance).jpg|thumb|ကရင်ဒုံးအက]] [[File:Karen Elder (Unsplash).jpg|thumb|ကရင်လူမျိုး]] == သမိုင်းကြောင်း == ကရင်ဒဏ္ဍာရီများအရ ကရင်လူမျိုးများသည် ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ယွား"''' (သို့မဟုတ်) '''"ထီဆေ့မေ့ယွား"''' ဒေသ၌ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစကားရပ်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ "သဲစီးသောချောင်း" (သို့မဟုတ်) "ရေထိုးသဲစီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အလွန်ကျယ်ပြန့်သော သဲကန္တာရကြီးအား မြစ်ချောင်းများ ဖြတ်ကျော်စီးဆင်းရာတွင် ရေနှင့်သဲများ ရောပါစီးဆင်းသွားခြင်းကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ထိုဒေသမှာ [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) ကို ဆိုလိုသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထီးဆဲ့မဲ့ယွား ဒေသသို့ မရောက်မီ ရှေးဦးစွာ '''"ထီးဆဲ့မဲ့ဘော"''' (ရေထိုးသဲဝါ) ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုကြရာ၊ ၎င်းမှာ သဲနုန်းများကြောင့် အဝါရောင်သန်းနေသော [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] မြောက်ဘက်ရှိ [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဒေသ ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name=":0">ကရင်၊ ကရင်လူမျိုးနှင့်ယင်းတို့၏ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအချက်အလက်များ</ref> ဤဒေသသည် တိဗက်-ဗမာလူမျိုး များ စတင်ရာဒေသလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ === မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း === ရှေးလင်္ကာဟောင်းများဖြစ်သော ''"သက်နှင့်ရခိုင်၊ နှိုင်းပြိုင်တောင်သူ၊ ပျူကမ်းယံယော၊ ထားဝယ်နှောက၊ မျိုးသတ္တ"'' ဟူသော စပ်ဆိုချက်အရ ကရင်လူမျိုးသည် ရှေးဟောင်း '''ကမ်းယံလူမျိုး''' များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟုလည်း ယူဆချက်များ ရှိသည်။ [[မှန်နန်း ရာဇဝင်]]အရ ကမ်းယံလူမျိုးများသည် သံတွဲနှင့် ပြည်မြို့ အနောက်ဘက် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မှန်နန်းရာဇဝင်</ref> ကရင်လူမျိုးများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]]များ ဖြစ်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသော လူမျိုးစုများထဲတွင် တစ်စုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရွှေ့ပြောင်းလာပုံကို အပိုင်း (၃) ပိုင်းဖြင့် လေ့လာနိုင်သည်။ ကရင်လူမျိုးများ၏ ဘိုးဘေးများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက [[ဂိုဘီသဲကန္တာရ]] (Gobi Desert) အနီးမှ စတင်ကာ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်ဟု ကရင်ရိုးရာ ဒဏ္ဍာရီများနှင့် သမိုင်းသုတေသီများက ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="KHC">{{cite book |title=ကရင်ရာဇဝင် |last=ဦးဘထွန်း |year=၁၉၂၄}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ခန့်မှန်းခြေ အေဒီ (၃) ရာစုမှ (၈) ရာစုအတွင်း လမ်းကြောင်းကြီး (၃) ခုဖြင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Phases of Pre-Pagan Burma |year=1985}}</ref>သံလွင်မြစ်ကြောင်းဖြစ်သော အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တောင်တန်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသကဲ့သို့ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း မြောက်ဘက်မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းနှင့် အောက်ပိုင်းဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သူများနှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် နေထိုင်အခြေချသူများလည်းရှိသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဒေါက်တာလုစ် (G.H. Luce) ၏ အဆိုအရ ကရင်လူမျိုးများသည် [[ပျူ လူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အထွန်းကားဆုံးအချိန်များ၌ပင် အခြေချနေထိုင်ပြီး ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ၎င်းတို့သည် ဗမာလူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ အလုံးအရင်းနှင့် မဝင်ရောက်မီကပင် ရောက်ရှိနေကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Smith">{{cite book |last=Smith |first=Martin |title=Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity |year=1991}}</ref> ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ပေါ်ထွက်လာသည့် ပင်းယခေတ်နှင့် [[အင်းဝခေတ်]]များတွင် ကရင်လူမျိုးများသည် အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများမှ တောင်ဘက် ပဲခူးရိုးမ၊ စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းနှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်း (ကရင်ပြည်နယ်နှင့် မွန်ပြည်နယ်စပ်) ဒေသများသို့ ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။ အင်းဝနှင့် ဟံသာဝတီတို့ နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ် ဖြစ်ပွားနေသည့် ကာလအတွင်း ကရင်ကျေးရွာများသည် တောင်ဘက် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Fernquist2006">Fernquist, Jon (2006). "Crucible of War: Burma and the Ming in the Tai Frontier (1382-1454)". ''SOAS Bulletin of Burma Research''.</ref> === တောင်ငူခေတ် (၁၆ ရာစု) === [[တောင်ငူခေတ်]] (အထူးသဖြင့် မင်းကြီးညိုနှင့် တပင်ရွှေထီးမင်းတို့လက်ထက်) တွင် [[တောင်ငူမြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကရင်လူမျိုးများသည် အများအပြား အခြေချနေထိုင်လျက်ရှိသည်။ တောင်ငူမင်းဆက်များ၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများနှင့် အင်ပါယာတည်ထောင်မှုများတွင် ဒေသခံကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကရင်ရဲမက်များအဖြစ် ပါဝင်အမှုထမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တပင်ရွှေထီးနှင့် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးတို့ ဟံသာဝတီပဲခူးကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင်လည်း အောက်မြန်မာပြည်ရှိ ကရင်လူမျိုးများသည် အခွန်အတုတ်ပေးဆောင်ခြင်းနှင့် စစ်မှုထမ်းခြင်းတို့ဖြင့် အင်ပါယာအတွင်း အရေးပါသော လူဦးရေအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003"/> === ညောင်ရမ်းခေတ် (၁၇-၁၈ ရာစု) === ညောင်ရမ်းခေတ် (ဒုတိယ တောင်ငူမင်းဆက်) တွင် တော်ဝင်မှတ်တမ်းများနှင့် "အမိန့်တော်ပြန်တမ်း" များ၌ ကရင်လူမျိုးများ၏ အခန်းကဏ္ဍကို ပိုမိုထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ အင်းဝနေပြည်တော်အစိုးရသည် အောက်မြန်မာပြည် ရေမြေကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် ကရင်စော်ကဲ သို့မဟုတ် ကရင်သူကြီးများကို တရားဝင်ခန့်အပ်၍ ဒေသတွင်းကို သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ကရင်လူမျိုးများသည် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောထွက်ပစ္စည်း (ဥပမာ - ဖာလာ၊ ပျားဖယောင်းနှင့် ဆင်စွယ်) များကို အင်းဝဘုရင်ထံ အဓိက အခွန်တော်အဖြစ် ဆက်သခဲ့ကြရသည်။<ref name="Lieberman1984">Lieberman, Victor (1984). ''Burmese Administrative Cycles: An Anarchy and Diaspora, c. 1580-1760''. Princeton University Press.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် (၁၈-၁၉ ရာစု) === [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ပြည်မအစိုးရအကြား ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုနီးကပ်လာသလို တင်းမာမှုအချို့လည်း ရှိခဲ့သည်။ အလောင်းမင်းတရား၏ ဟံသာဝတီကို သိမ်းပိုက်သည့် စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်တပ်ဖွဲ့အချို့သည် မွန်တို့ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဘိုးတော်ဘုရား (ဗဒုံမင်း) လက်ထက်တွင် ကရင်လူမျိုးများအပေါ် အခွန်ကောက်ခံမှုစနစ်ကို စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အင်္ဂလိပ်-မြန်မာပထမစစ်ပွဲ (၁၈၂၄) ပြီးနောက် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီ]]ဒေသကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ကရင်လူမျိုး အများအပြားမှာ ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးအောက်သို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်သာသနာပြုလုပ်ငန်းများ စတင်ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာဒုတိယစစ်ပွဲ (၁၈၅၂) တွင် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှလက်အောက်ကျရောက်သွားချိန်တွင်မူ ကရင်လူမျိုးအများစုသည် ကိုလိုနီအစိုးရနှင့် ပိုမိုပူးပေါင်းကာ ပြည်မအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ကွဲပြားသော နိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းပေါ်သို့ စတင်ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref><ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် === [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ ဗြိတိသျှအစိုးရ၏ စစ်တပ်နှင့် အရပ်ဘက် ဝန်ထမ်းများအဖြစ် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် နှစ်ခြင်းသာသနာပြုအဖွဲ့ ၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကြောင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူ လျင်မြန်စွာ များပြားလာခဲ့သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဗြိတိသျှတို့၏ "သွေးခွဲအုပ်ချုပ်ရေး" စနစ်နှင့် စစ်တပ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးများထက် တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုများကို ပိုမိုဦးစားပေး ခေါ်ယူခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီခေတ်တစ်လျှောက်တွင် ကရင်နှင့် ဗမာလူမျိုးစုအကြား နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး သံသယစိတ်များ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားလာခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်း ဖက်ဆစ်ဂျပန်တပ်မတော်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော [[ဘီအိုင်အေ]] (Burma Independence Army - BIA) မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်နှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ မဟာဗျူဟာမြောက် ချဉ်းနင်းဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဗြိတိသျှအစိုးရအပေါ် သစ္စာစောင့်သိခဲ့သည့် ကရင်တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့နှင့် လွတ်လပ်ရေးအတွက် ဂျပန်နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည့် ဘီအိုင်အေ တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့အကြား ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း၌ သံသယများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရာမှ သွေးထွက်သံယို အထိကရုဏ်းများအထိ ကူးစက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> အထူးသဖြင့် ၁၉၄၂ ခုနှစ်၊ မတ်လနှင့် ဧပြီလအတွင်း [[မြောင်းမြမြို့]]၊ [[လပွတ္တာမြို့]]၊ ကန်ကြီးထောင့်နှင့် [[ဝါးခယ်မမြို့]] တစ်ဝိုက်တွင် အဆိုးရွားဆုံးသော ကရင်-ဗမာ အထိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဟောင်း ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင် စောဖေသာနှင့် ၎င်း၏ မိသားစုဝင်များ မြောင်းမြမြို့တွင် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီးနောက် နှစ်ဖက်လူမျိုးစုအကြား ကလဲ့စားချေ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခများအတွင်း ကရင်ရွာများနှင့် ဗမာရွာပေါင်းများစွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရပြီး လူပေါင်းထောင်ချီ၍ အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Guyot1978">Guyot, Dorothy (1978). "The Karen Historical Narrative". ''In: An Asis of Minorities''. London: Macmillan.</ref><ref name="Cady1958">Cady, John F. (1958). ''A History of Modern Burma''. Cornell University Press.</ref> အခြေအနေများ ပိုမိုဆိုးရွားမလာစေရန်အတွက် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ကိုယ်တိုင် ဘီအိုင်အေ (BIA) တပ်ဖွဲ့များကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းကွပ်ကဲခဲ့ပြီး ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ ဆရာသာဒင် တို့နှင့် မြောင်းမြမြို့သို့ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်ကာ ကရင်-ဗမာ ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးနှင့် စေ့စပ်ငြိမ်းချမ်းရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="MaungMaung1969">Maung Maung, Dr. (1969). ''Burma's Constitution''. The Hague: Martinus Nijhoff.</ref> ၎င်းနောက် ဘီအိုင်အေတပ်ကို ဖျက်သိမ်း၍ ဘီဒီအေ (Burma Defense Army) အဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသောအခါ ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း (Karen Battalion) ကို သီးခြားဖွဲ့စည်းပေးခဲ့ပြီး ကရင်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ စောကြာဒိုးကို ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ခန့်အပ်ကာ အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003"/> စစ်ပွဲနှောင်းပိုင်းကာလ ဖက်ဆစ်ဂျပန်တို့၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုကို သိရှိလာသောအခါတွင် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် မဟာမိတ်တပ်များ (အထူးသဖြင့် ဗြိတိသျှ Force 136) နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းမှ ချိတ်ဆက်၍ ဂျပန်တို့ကို ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် [[ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး]]ကြီး စတင်သောအခါ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဦးဆောင်သော ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့ချုပ် ([[ဖဆပလ]]) အတွင်းသို့ ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များလည်း ပူးပေါင်းပါဝင်လာခဲ့ပြီး ကရင်နှင့် ဗမာတပ်ဖွဲ့များ လက်တွဲကာ ဖက်ဆစ်ဂျပန်များကို မြန်မာ့မြေပေါ်မှ အောင်မြင်စွာ မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="Nu1954">Nu, Thakin (1954). ''Burma Under the Japanese''. Macmillan.</ref> === အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်နှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ သဘောထား === ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၌ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]နှင့် ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ကလဲမင့်အက်တလီ (Clement Attlee) တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို တစ်နှစ်အတွင်း လွတ်လပ်ရေးပေးရန် "အောင်ဆန်း-အက်တလီ စာချုပ်" ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> သို့သော် အဆိုပါစာချုပ်၌ ကရင်အမျိုးသားများ လိုလားတောင့်တနေသည့် သီးခြား "ကရင်ပြည်နယ်" ထူထောင်ခွင့်နှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသေချာသော အာမခံချက်များ ပါဝင်မလာခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဗြိတိသျှတို့အနေဖြင့် ကရင်တို့၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို မျက်ကွယ်ပြုကာ ဗမာကိုယ်စားလှယ်များနှင့်သာ အလျင်စလို သဘောတူညီခဲ့သည်ဟု ကရင်ခေါင်းဆောင်များက ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Walinsky1962">Walinsky, Louis J. (1962). ''Economic Development in Burma 1951-1960''. New York: Twentieth Century Fund.</ref> ဤစာချုပ်အပေါ် မကျေနပ်မှုကြောင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (KNA)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်အဖွဲ့ (BKBA)၊ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ (KCO) နှင့် ကရင်လူငယ်အဖွဲ့ (KYO) တို့ ပူးပေါင်းကာ [[ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး]] (Karen National Union - KNU) ကို မဟာမိတ်အဖွဲ့အဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး စောဘဦးကြီးက ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ KNU သည် အောင်ဆန်း-အက်တလီစာချုပ်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် ကျင်းပခဲ့သော တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကို လုံးဝသပိတ်မှောက်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> === ၁၉၄၈ ခုနှစ် ကရင်လူထုအုံကြွမှုကြီး === မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် တစ်လအလို ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် KNU သည် ကရင်အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (Karen National Defence Organisation - KNDO) ကို အရံလက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် KNU က ဖဆပလ အစိုးရထံ "ကရင်ပြည် ပြန်ပေးရန်" တရားဝင်စာရေးသား တောင်းဆိုခဲ့ပြီး တစ်လအတွင်း အကြောင်းပြန်ရန် ရာဇသံပေးခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/> [[File:Saw Ba U Gyi.jpg|thumb|right|130px|KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီး (၁၉၀၅–၁၉၅၀)]] တောင်းဆိုချက်ကို လူထုအင်အားဖြင့် ပြသရန်အတွက် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲကို ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိတ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလမှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ကရင်အမျိုးသားများသည် အောက်ပါ ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည် - # ကရင်ပြည်ချက်ချင်းပေး။ # ကရင်တစ်ကျပ် ဗမာတစ်ကျပ် ချက်ချင်းပြ။ # လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်း အလိုမရှိ။ # ပြည်တွင်းစစ် ချက်ချင်းရပ်။<ref name="Smith1991"/> === လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခ စတင်ခြင်း (၁၉၄၉ မှ နှစ်ရှည်စစ်ပွဲများ) === ဖဆပလအစိုးရနှင့် KNU တို့အကြား နိုင်ငံရေးအရ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားခဲ့ပြီးနောက်၊ ပြည်မတွင် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) တောခိုမှု၊ အစိုးရဘက်မှ ကရင်သစ္စာတော်ခံတပ်များကို သံသယဝင်မှုများနှင့် ဗမာပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့ (PMP) နှင့် KNDO တို့အကြား ဒေသတွင်း ပွတ်တိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ခရစ္စမတ်အကြိုညတွင် [[ပုသိမ်မြို့]]၌ ကရင်ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လူမျိုးရေးတင်းမာမှုသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖဆပလအစိုးရက KNDO ကို မတရားအသင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ကရင်သေနတ်ကိုင်တပ်ရင်းများမှ စစ်ဦးစီးချုပ် [[စမစ်ဒွန်း]] (General Smith Dun) ကို ရာထူးမှ အနားပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှစ၍ ကရင်အမျိုးသားများ၏ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးသည် တရားဝင် စတင်ခဲ့ပြီး KNDO တပ်ဖွဲ့များသည် [[အင်းစိန်မြို့]]ကို သိမ်းပိုက်ကာ ရန်ကုန်မြို့အနီးအထိ ချီတက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရန်ကုန်အစိုးရ သက်တမ်းမှာ ရက်ပိုင်းမျှသာ လိုတော့သည်ဟု ထင်မှတ်ရလောက်အောင် ပြင်းထန်ခဲ့သော်လည်း အစိုးရဘက်မှ ပြန်လည်ခုခံနိုင်ခဲ့သဖြင့် ကရင်တပ်ဖွဲ့များသည် နယ်စပ်တောင်တန်းဒေသများသို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် KNU ဥက္ကဋ္ဌ စောဘဦးကြီးသည် ကော့ကရိတ်မြို့အနီး ထောကော်ကိုးရွာတွင် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref name="Smith1991"/> === ခေတ်သစ်ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုများနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ဖဆပလအစိုးရက [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခု ကရင်ပြည်နယ်) ကို စတင်ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သော်လည်း KNU က တောင်းဆိုသည့် နယ်မြေဧရိယာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့် အပြည့်အဝမရရှိသဖြင့် လက်နက်ကိုင်စစ်ပွဲမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော စစ်ပွဲများအတွင်း ကရင်ပြည်သူ ထောင်ပေါင်းများစွာသည် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်ရှိ ဒုက္ခသည်စခန်းများသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။<ref name="South2008">South, Ashley (2008). ''Ethnic Politics in Burma: States of Conflict''. London: Routledge.</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် KNU သည် ဦးသိန်းစိန်အစိုးရနှင့် ပဏာမအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ် ([[NCA]]) တွင် ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးကာ နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref name="Irrawaddy2015">"Myanmar Signs Historic Ceasefire Deal With Eight Ethnic Armies". (2015). ''The Irrawaddy''.</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် နိုင်ငံရေးဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားခဲ့ပြီး KNU သည် အာဏာသိမ်းမှုကို ပြင်းထန်စွာ ဆန့်ကျင်ကာ နွေဦးတော်လှန်ရေးမှ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] တပ်ဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လက်ရှိအချိန်တွင် KNU/KNLA ပူးပေါင်းတပ်များသည် ၎င်းတို့၏ ထိန်းချုပ်နယ်မြေဖြစ်သော ကရင်ပြည်နယ်အတွင်း (ဥပမာ- ဖာပွန်၊ ကော့ကရိတ်၊ မြဝတီ တစ်ဝိုက်) နှင့် မွန်ပြည်နယ်၊ ပဲခူးတိုင်း နယ်စပ်များတွင် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ပြင်းထန်သော စစ်ပွဲများကို ဆက်လက်ဆင်နွှဲလျက်ရှိပြီး ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်နှင့် ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ရရှိရေးအတွက် ယနေ့တိုင် တိုက်ပွဲဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Janes2024">"Insnsc: Karen National Union operations and political update". (2024). ''Jane's Defence Weekly''.</ref> == ဘာသာရေး == ကရင်လူမျိုးအများစုသည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှုကို ယုံကြည်သူများ၏။ ပိုးကရင်သည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုသာ ယုံကြည်သူများပြီး စကောကရင်သည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ကရင်ရိုးရာကိုးကွယ်မှုတို့ကိုပါ ယုံကြည်ကြသူများသည်။ ၁၅-၃၀ ရာခိုင်နှုန်း‌သော ကရင်လူမျိုးတို့သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ကိုးကွယ်သူများလည်းရှိပြီး မွတ်စလင်ဟု ခံယူကြသည်။ အများစုမှာ အိန္ဒိယလူမျိုးရောကြသည်။<ref name="kbddf">{{cite web|title=The Karen People|website=Karen Culture and Social Support Foundation|url=https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/|access-date=28 November 2018|date=20 December 2015|archive-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313005747/https://kcssf.org.au/about-us/the-karen-people/}}</ref><ref name="Keenan">{{cite journal|last=Keenan|first=Paul|url=http://burmalibrary.org/docskaren/Karen%20Heritage%20Web/pdf/Faith.pdf |title=Faith at a Crossroads; Religions and Beliefs of the Karen People of Burma|journal=Karen Heritage|volume= 1|issue=1}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://minorityrights.org/minorities/karen/|title=Karen|date=19 June 2015|website=Minority Rights Group}}</ref><ref>{{Cite web |title=Religion |url=https://mnkaren.org/history-culture/karen-culture/religion/ |access-date=2026-02-08 |website=Karen Organization of Minnesota |language=en}}</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များ == [[ကရင်လူမျိုး]]များသည် ဘာသာစကားဗေဒအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်–တိဗက်ဘာသာမိသားစု]]ဝင် [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ|ကရင်နွယ်ဘာသာစကား]]အုပ်စုတွင် ပါဝင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆိုင်ရာ သုတေသနပြုချက်များအရ အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသခံများနှင့် ပေါင်းစပ်မှုရှိသော ထူးခြားသည့် ဗီဇလက္ခဏာများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic structure of Thais and Austroasiatic groups from Northeast Thailand". ''Journal of Human Genetics'', 63(4), 487–501.</ref> ကရင်အမျိုးသားများ၏ Y-DNA ကို လေ့လာသည့်အခါ အရှေ့အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် အများဆုံးတွေ့ရလေ့ရှိသည့် Haplogroup O (O-M175) အုပ်စုခွဲများကို အဓိကတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Weerachayaphorn">Weerachayaphorn, S., et al. (2021). "The maternal and paternal genetic history of the Karenic-speaking peoples in Thailand". ''Scientific Reports'', 11, 12345.</ref> ကရင်မျိုးနွယ်စုကြီးအတွင်း အဓိကအစုအဖွဲ့များဖြစ်ကြသော [[စကောကရင်]] (Sgaw Karen) နှင့် [[ပိုးကရင်]] (Pwo Karen) တို့အကြား လူဦးရေဗီဇဗေဒအရ စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကွဲပြားမှုများကို တွေ့ရှိရသည်။ ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော Y-DNA လေ့လာချက်များအရ စကောကရင်များသည် မူလမြောက်ပိုင်း တရုတ်-တိဗက်ရင်းမြစ်ဖြစ်သည့် Haplogroup O2 (O-M122) ဗီဇလက္ခဏာကို ပိုမိုမြင့်မားစွာ ထိန်းသိမ်းထားကြသဖြင့် မူလရင်းမြစ်အုပ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှုရှိသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် ပိုးကရင်များသည် ဒေသခံအရှေ့တောင်အာရှသားများနှင့် ကာလရှည်ကြာ ပိုမိုနီးကပ်စွာ ထိတွေ့ရောနှောမှုရှိခဲ့သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှဌာနေ (ဩစထရိုအေးရှက်တစ်နွယ်ဝင်) ဗီဇသက်ရောက်မှုဖြစ်သော Haplogroup O1b1-M95 ဗီဇအချိုးအစား ပိုမိုထင်ရှားစွာ ပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2020">Kutanan, W., et al. (2020). "Language shift and shifting identities in Northern Thailand: Linguistic and genetic viewpoints on the Karenic-speaking groups". ''American Journal of Physical Anthropology'', 172(2), 263–278.</ref> ထို့ပြင် မိခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော မီတိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကွဲပြားမှုကို လေ့လာရာတွင်လည်း ပိုးကရင်များသည် စကောကရင်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မွန်-ခမာ (Mon-Khmer) စကားပြော ဌာနေလူမျိုးစုများနှင့် မိခင်ဘက်မှ ဗီဇစီးဆင်းမှု (Maternal Gene Flow) ပိုမိုထင်ရှားစွာ ရှိခဲ့ကြောင်း ဗီဇအနီးစပ်ဆုံး တည်ဆောက်ပုံအရ သုတေသီများက ထောက်ပြထားကြသည်။<ref name="Kutanan2020"/><ref name="Weerachayaphorn"/> ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော ဗီဇလေ့လာမှုများအရ ကရင်လူမျိုးများနှင့် [[ဗမာလူမျိုး]]များသည် တရုတ်-တိဗက်ရင်းမြစ်ချင်း တူညီကြသော်လည်း ဗီဇဖွဲ့စည်းပုံ အချိုးအစားတွင် ကွဲပြားမှုရှိသည်။ ဗမာလူမျိုးများသည် မြောက်ပိုင်းတိဗက်-ဗမာ ရင်းမြစ် ဗီဇလက္ခဏာ (Haplogroup O2 အုပ်စုခွဲများ) ပိုမိုအားကောင်းပြီး ကရင်လူမျိုးများထက် မြောက်ပိုင်းအုပ်စုများ(ဥပမာ-လီဆူ၊တိဗက် နှင့် အခြားကချင်အုပ်စုဝင်များ) နှင့် ပိုမိုနီးစပ်မှုရှိသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် ကရင်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသခံ ဗီဇသက်ရောက်မှု (O-M95) ပိုမိုပါဝင်နေသဖြင့်၊ ဗမာလူမျိုးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဒေသခံအရှေ့တောင်အာရှသား ဗီဇလက္ခဏာ ပိုမိုရောနှောပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="vanDriem2020">van Driem, G. (2020). ''The Tale of Genomic and Linguistic Co-Evolution in Mainland Southeast Asia''. Brill.</ref> မိခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော ကရင်လူမျိုးများ၏ မီတိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာမှုများအရ Haplogroup B5a, F1a, နှင့် M7b တို့ အများဆုံးဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Weerachayaphorn"/> ဤမိခင်ဘက်မှဆင်းသက်သော ဗီဇအုပ်စုများသည် တရုတ်တောင်ပိုင်း၊ မြန်မာနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ဝိုက်ရှိ အခြားသော ဒေသခံအုပ်စုများနှင့် နီးစပ်မှုရှိပြီး၊ ကရင်လူမျိုးစုများသည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်စဉ်ကာလတစ်လျှောက် မိခင်ဘက်မှ မျိုးရိုးဗီဇစီးဆင်းမှုအားဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှဒေသခံများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်စွာ ပေါင်းစပ်သွားခဲ့ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="vanDriem2020"/> မျိုးရိုးဗီဇသိပ္ပံ သုတေသနပြုချက်များအရ ကရင်လူမျိုးများ၏ ဗီဇသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် [[ဧရာဝတီမြစ်]]နှင့် [[သံလွင်မြစ်]] လမ်းကြောင်းများအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြစဉ်အတွင်း အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းပတ်ဒေသရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများနှင့် နီးကပ်စွာ ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း ပြသနေသည်။ ထို့ကြောင့် ကရင်လူမျိုးများသည် ဘာသာစကားအရ တရုတ်-တိဗက်မိသားစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း၊ ဗီဇအရမူ မူလအရှေ့အာရှရင်းမြစ်နှင့် ဒေသခံအရှေ့တောင်အာရှ မျိုးရိုးဗီဇလက္ခဏာနှစ်ခု မျှတစွာ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်နေသည့် လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု လူဦးရေဗီဇဗေဒ (Population Genetics) အရ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါသည်။<ref name="Weerachayaphorn"/><ref name="vanDriem2020"/> == လူမျိုးစုများ == ပြည်ထောင်စု သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော ကရင်လူမျိုး (၁၁) မျိုးရှိသည်။<ref name="pyithu">{{Cite web |title=တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးနှင့်ပတ်သက်၍ မည်သည့်အစိုးရလက်ထက်တွင် စာရင်းပြုစုပြီး ရရှိလာခဲ့သည်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့်မေးခွန်း |url=https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 |accessdate=3 February 2020 |archivedate=3 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203155307/https://pyithu.hluttaw.mm/question-2141 }}</ref><ref>{{cite news|last=Gamanii|title=135: Counting Races in Burma|url=http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|accessdate=26 August 2013|newspaper=Shan Herald|date=25 September 2012|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140509103524/http://www.shanland.org/index.php?option=com_content&view=article&id=4965:135-counting-races-in-burma&catid=115:opinions&Itemid=308|archivedate=9 May 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Composition of the Different Ethnic Groups |url=http://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm |accessdate=3 February 2020 |archivedate=10 April 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410075744/https://www.embassyofmyanmar.be/ABOUT/ethnicgroups.htm }}</ref> :၁။ [[ကရင်လူမျိုး]] :၂။ [[စကောကရင်လူမျိုး]] :၃။ [[ပိုးကရင်လူမျိုး]] :၄။ [[ပလေကီးလူမျိုး]] (ပလေချီး) :၅။ [[ဘွဲလူမျိုး]] :၆။ [[တလှေပွာလူမျိုး]] (တလှေပွား) :၇။ [[မောနေပွားလူမျိုး]] :၈။ [[မိုးပွလူမျိုး]] (မိုးပွား) :၉။ [[ပကူးလူမျိုး]] :၁၀။[[ကရင်ဖြူလူမျိုး]] (ဂေဘားကရင်) :၁၁။[[မွန်ကရင်လူမျိုး]] (စာဖြူ) ကရင်လူမျိုးတွင် စကောကရင် နှင့် ပိုးကရင် ဟူ၍ အဓိကလူမျိုးစုကြီး ၂ စုရှိသည်။ ထိုလူမျိုးစုကြီး ၂ စုမှာ ဓလေ့စရိုက် နှင့် အသုံးပြုသော ဘာသာစကားတွင် ကွဲပြားခြားနားမှုများရှိသည်။ ကရင်မျိုးနွယ်စုတွင် အဓိကမျိုးနွယ်စုဖြစ်သော ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး နှင့် အနောက်ပိုးကရင်) နှင့် စကောကရင်သာမက ပကူးကရင်၊ ဘွဲကရင်၊ ဂေခိုကရင်၊ ဂေဘားကရင်၊ မောနေပွားကရင်၊ ကရင်ဖြူ၊ ထူးကလိဘောင်ကရင်၊ တလှေပွာကရင်၊ ပလေကီးကရင် စသည့်မျိုးနွယ်စုများသည်လည်း ကရင်လူမျိုးစုအုပ်စုဝင်ထဲတွင်ပါဝင်သည်။ စကောကရင်လူမျိုးများသည် ယောက်ျားလေးများ၏ အမည်ရှေ့တွင် "စော" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြပြီး မိန်းကလေးအမည်ရှေ့တွင် "နော်" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ ပိုးကရင်လူမျိုးအနက် အရှေ့ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင် အမျိုးသားဆိုပါက "စော" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန်း" တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသည်။ အနောက်ပိုးကရင်များ၏ အမည်ရှေ့တွင်မူ အသက်အလိုက် အမျိုးသားဆိုပါက "စ" နှင့် "မန်း" ထည့်၍ ခေါ်ပြီး အမျိုးသမီး အမည်ရှေ့တွင် "နန့်" တပ်၍ ခေါ်‌လေ့ရှိကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှု == {{main|ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့}} "ဒေါကလု" ခေါ် ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (Karen National Association - KNA) သည် မြန်မာနိုင်ငံရေး အစည်းအရုံးများ မပေါ်ပေါက်မီ ၁၈၈၁ ခုနှစ်ကစ၍ [[သံပြာ၊ တီ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာတီသံပြာ]]၊ ဦးလူနီ (ဆစ်ဒနီလူနီ၏ဖခင်)၊ ဒေါက်တာမြတ်စံ၊ ဦးစံလုံးနှင့် အခြားသော ကရင်အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီးများက တည်ထောင်ခဲ့သော အစည်းအရုံးကြီးဖြစ်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> ဒေါက်တာတီသံပြာ (M.A.D.D.) သည် "ဒေါကလု" ၏ ပထမဦးဆုံး ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်၍ စောဘမောင် (Bar-at-Law) သည် အင်္ဂလိပ်များ မြန်မာပြည်မှ ဆုတ်ခွာသွားသည်အထိ နောက်ဆုံး ဥက္ကဋ္ဌတစ်ဦး ဖြစ်၏။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> ==== ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==== ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများသည် ကရင်အမျိုးသားနေ့ကို တင်သွင်းတောင်းဆိုရာ အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီအစိုးရက လက်ခံခွင့်ပြုခြင်းမရှိဘဲ အဆိုပါနေ့အစား အခြားနေ့တစ်နေ့ကို ဆက်လက်ထပ်မံတင်သွင်းပါရန် ပြန်လည်အဆိုပြုခဲ့သည်။ ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီးများက သမိုင်းဝင်နေ့အတွက် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခဲ့ကြရာတွင် "ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့" ကို တောင်းဆိုတင်သွင်းရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Invention of Karen New Year and National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> ထိုအချိန်၌ ကရင်အမျိုးသားတို့သည် နှစ်သစ်ကူးနှင့်ပတ်သက်၍ ကျင်းပခဲ့ကြသောနေ့၊ ရက်၊ လများသည် ဒေသတစ်ခုနှင့်တစ်ခု တူညီမှုမရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ တောင်ပေါ်ဒေသတွင် နေထိုင်သော ကရင်အမျိုးသားအချို့သည် တောင်ယာလုပ်ငန်း ပြီးဆုံးလျှင် ရိုးရာအရိုးကောက်ပွဲများ ကျင်းပပြုလုပ်ကြ၏။ ၎င်းနောက်တွင် ဆက်လက်၍ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ကရင်လူမျိုးတို့မှာ ဗမာယဉ်ကျေးမှုလွှမ်းမိုးမှုနှင့်အတူ သင်္ကြန်ကျပြီးနောက် နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ လဲကယ်ဘာသာဝင် ကရင်တို့မှာမူ သီတင်းကျွတ်လအတွင်း စနေနေ့ တစ်ရက်ရက်တွင်လည်းကောင်း၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် ကရင်များက ကမ္ဘာ့နှစ်ဆန်းတစ်ရက်ဖြစ်သော ဇန်နဝါရီလ တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မေတ္တာဗြဟ္မစိုရ်အသင်းဝင်ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံရှိ အချို့သောကရင်များသည် နှစ်သစ်ကူးနေ့ကို တပို့တွဲလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ မြေပြန့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်များနှင့် ယိုးဒယားနိုင်ငံဘက်မှ နေထိုင်သော ကရင်အချို့တို့သည်လည်း ပြာသိုလဆန်း တစ်ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ကို အသီးသီးကျင်းပကြသည်။<ref name="MahnLinn2013">မန်းလင်းမြတ်ကျော်။ (၂၀၁၃)။ ''ကရင့်ရိုးရာ သုတပဒေသာ''။ ရန်ကုန်။</ref> ထို့ကြောင့်ပင် သမိုင်းဝင်နေ့တစ်နေ့ရရှိရန် ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့အဖြစ် တင်သွင်းရာ၌ ပထမဦးစွာ အောက်လွှတ်တော်မှ စတင်တင်သွင်းရမည်ဖြစ်၍ ကရင်အမတ် ၁၅ ဦး၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် နေ့ရက်သတ်မှတ်ရေးအတွက် တာဝန်ယူရ၏။ ထိုအခါ စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်းသည် တောင်ငူမြို့ရှိ ကရင်သက်ကြီး ဝါရင့်သူအချို့ကို ခေါ်ယူဆွေးနွေးခဲ့ပြီး သရာမိုးလိုအား ဆက်လက်တာဝန် လွှဲအပ်ခဲ့ကြသည်။ သရာမိုးလိုသည် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ ခုနှစ် သက္ကရာဇ်သည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှရှိကြောင်းနှင့် ကရင်အမျိုးသားတို့၏ နှစ်သစ်ကူးနေ့သည် မည်သည့်နေ့၊ လတွင် ဖြစ်ကြောင်းဟူသော အချက်နှစ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှာဖွေသုတေသန လုပ်ခဲ့ပြီးနောက် ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> ==== ကရင်သက္ကရာဇ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ==== အရှေ့တိုင်းသမိုင်းသုတေသီကြီးနှစ်ဦးဖြစ်သော ဂျီ၊အိပ်ခ်ျ၊လုစ် (G.H.Luce) နှင့် ဂျီ၊အီး၊ဟာဗီ (G.E.Harvey) တို့၏ မှတ်တမ်းပြုချက်များအရ လည်းကောင်း၊ အမျိုးသားပညာဝန် ဦးဖိုးကျား ရေးသားသော မြန်မာရာဇဝင်အရ လည်းကောင်း၊ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်မှာ [[ဘီစီ]] ၇၃၉ ခုနှစ်ကဖြစ်ကြောင်း သိရှိရပေသည်။ သို့ဖြစ်၍ သရာမိုးလိုက ကရင်သက္ကရာဇ်ကို ကရင်လူမျိုးတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ထိုခုနှစ်မှအစပြု၍ ရေတွက်ရန် အဆိုပြုခဲ့၏။ ယင်းအဆိုပြုချက်ကို [[အေဒီ]] ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် တင်သွင်းခဲ့ရာ ကရင်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ဘီစီ ၇၃၉ ခုနှစ်မှစ၍ ရေတွက်သော် နှစ်ပေါင်း နှစ်ထောင့်ခြောက်ရာကျော်ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". ''Journal of the Burma Research Society''.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans.</ref> တောင်ငူမြို့ရှိ သက်ကြီးဝါကြီးသူများ၏ သဘောတူညီ သတ်မှတ်လိုက်သည့် နေ့ရက် "သလေး လဆန်း ၁ ရက်" (ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) ကို ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော်တွင် တင်သွင်းသည့်အဆို (Bill) ကို စောဂျွန်ဆင်ဒီဖိုးမင်း လက်မှတ်ရေးထိုးကာ အောက်လွှတ်တော်အစည်းအဝေးတွင် တင်သွင်းခဲ့၏။ ၁၉ court ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော ဥပဒေပြုအောက်လွှတ်တော် အစည်းအဝေး မှတ်တမ်းတင်ချက်အရ (Presented) ဟူ၍ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="BurmaAssembly1937">''Proceedings of the Burma Legislative Council''. (1937). Vol. I, Rangoon: Government Printing.</ref> ယင်းကိစ္စနှင့်ပတ်သက်၍ ဒေါကလုဥက္ကဋ္ဌ အထက်လွှတ်တော်အမတ် ဆရာစံဘော်က ဆက်လက်ဦးဆောင်၍ ဝန်ကြီးစောဖေသာနှင့် ညှိနှိုင်းပြီး ဒေါက်တာဘမော် အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ သဘောတူညီချက်အရ (Cabinet Executive Power) ဖြင့် ဘုရင်ခံထံသို့ တင်ပြနိုင်၍ ဘုရင်ခံ၏ သဘောတူညီချက်ကြောင့် အစိုးရရုံးများနှင့် လွှဲပြောင်းနိုင်သည့် စာချုပ်စာတမ်း အက်ဥပဒေ (Negotiable Instruments Act) အရ အစိုးရအသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်အဖြစ် ရရှိခဲ့သည်။<ref name="BurmaAssembly1937"/> အစိုးရ၏ ပထမဦးဆုံး အသိအမှတ်ပြု ရုံးပိတ်ရက်မှာ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် (၁၂၉၉ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလဆန်း ၁ ရက်) နေ့ဖြစ်ပြီး ၎င်းနေ့တွင် ဝတ်လုံတော်ရ ဆစ်ဒနီလူနီက အသံလွှင့်မိန့်ခွန်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ပေါ်ထွက်လာသည့် "သာ့ပွာဖိုးလင်းတေး" ပြုစုရေးဆွဲသည့် ကရင်အမျိုးသားပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်ပြည့်မြောက်၍ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သည့် ကရင်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်တွင် ကရင်အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီး ၅ ဦး ဖြစ်ကြသော စောစံစီဖိုး၊ မန်းရွှေဘ၊ မန်းလှဖေ၊ စောဆစ်ဒနီလူနီနှင့် စောဖေသာတို့က ဩဝါဒသဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားနေ့ === ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၃) ရက်နေ့တွင် KNU ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ဖဆပလ အစိုးရထံ ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် စာရေးတောင်းဆိုခဲ့သည်။ စာကို တစ်လအတွင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၃) ရက်နေ့နောက်ဆုံးထားပြီး ဖဆပလ အစိုးရမှ KNU ထံ အကြောင်းပြန်ရန်၊ ပြန်စာမရရှိပါက (သို့မဟုတ်) ကရင်ပြည်ပြန်ပေးဖို့ရန် ငြင်းဆိုပါက ကရင်အမျိုးသားများ ခြေတစ်လှမ်း တက်လှမ်းမည်ဟု ပါရှိသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> ကရင်ပြည်တောင်းဆိုစာ ပိုမိုလေးနက်စေရန် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့၌ မြန်မာတစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများအားလုံး ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းဆုံးဖြတ်ချက်အတိုင်း ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၁) ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်တစ်ပြည်လုံးရှိ ကရင်အမျိုးသားများ မြို့ပေါ်တက်၍ ကရင်ပြည်လိုလားကြောင်း ကရင်လူထုဆန္ဒပြပွဲ ကျင်းပလေသည်။ အောက်မြန်မာပြည် ကရင်အများစုရှိရာ ဒေသများတွင်သာမက မြောက်ဘက်မြစ်ကြီးနားမှ တောင်ဘက် မြိတ်မြို့အထိ၊ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် နမ့်ခမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ လားရှိုး၊ တောင်ကြီး၊ ကျိုင်းတုံ၊ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် မိထ္ထီလာ၊ ချောက်၊ ရေနံချောင်း စသည်ဖြင့် တစ်ပြည်လုံးတွင် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဖဆပလ မှလည်း ခြိမ်းခြောက်နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်းကို အမျိုးမျိုးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် နှောင့်ယှက်တားမြစ်ခြင်း အမျိုးမျိုးကြားမှ ကရင်တစ်မျိုးသားလုံး ၂ ရက်၊ ၃ ရက် ခရီးများချီတက်၍ ဆန္ဒပြရာ ကရင်အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးပေါင်း (၄) သိန်းကျော် အသံတိတ် ဆန္ဒပြ၍ ထိုနေ့ရက်အထိ မြန်မာပြည်သမိုင်းတွင် အကြီးမားဆုံး ဆန္ဒပြပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Smith1991"/><ref name="MahnLinn2013"/> ကရင်အမျိုးသားများသည် ကြွေးကြော်သံ (၄) ချက်ဖြင့် ချီတက်ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။ === ကရင်အမျိုးသားအလံတော် === {{main|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်}} [[File:Karen National Union Flag.png|thumb|ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]] ၁၉၃၆ ခုနှစ် [[ဒေါက်တာဘမော်]]၏ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရလက်ထက်တွင် ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ လွှတ်တော်အတွင်းရှိ ကရင်အမတ်များသည် # ကရင်နှစ်သစ်ကူးနေ့ # ကရင်အမျိုးသားသီချင်း # ကရင်အမျိုးသားအလံတော် စသည်တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Callahan2003">Callahan, Mary P. (2003). ''Making Enemies: War and State Building in Burma''. Cornell University Press.</ref> ဤတောင်းဆိုချက်များရရှိသောအခါ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီးသည် ကရင်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ကရင်အမျိုးသားများထံ “ကရင်အမျိုးသားအလံ” ပုံစံများရေးဆွဲ၍ တင်ပို့ကြရန် မေတ္တာရပ်ခံခဲ့သည်။ ရောက်ရှိလာသော ကရင်အလံပုံစံ တစ်ရာအနက်မှ မန်းဘခင် (ဝန်ကြီးဟောင်း) ရေးဆွဲသောအလံပုံစံကို အတည်ပြု ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ အနီရောင်၊ အဖြူရောင်၊ အပြာရောင် သုံးရောင်ခြယ်ပေါ်တွင် တက်သစ်စနေဝန်းနှင့် ဖားစည်ပါရှိသော အလံသည် ကရင်အမျိုးသားအလံပင် ဖြစ်သည်။ ကရင်အမျိုးသားများသည် [[ကရင်အမျိုးသားအလံတော်]]ကို လူထုအစည်းအဝေးပွဲများနှင့် ကရင်အမျိုးသားနှစ်သစ်ကူးနေ့ အခမ်းအနားများတွင် ပြည်ထောင်စုအလံတော်နှင့် ယှဉ်တွဲ၍ စိုက်ထူကြသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === ကရင်အမျိုးသားသီချင်း === ကရင်အမျိုးသားသီချင်းကို စောစံဘ နှင့် စောသာအေးကြီးတို့က ရေးသားတင်ပြရာ ကရင်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်မှ အတည်ပြုလက်ခံသဖြင့် ကရင်အမျိုးသားသီချင်းဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာ၏။ သီချင်းကို ကရင်အမျိုးသားဆိုင်ရာအခမ်းအနားများ၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဓလေ့ထုံးစံပွဲ အခမ်းအနားများတွင် အဖွင့်သီချင်းနှင့် အမျိုးသားအလံတော်အလေးပြုရန် အမြတ်တနိုး တန်ဖိုးထား သီဆိုလေ့ရှိသည်။<ref name="MahnLinn2013"/> === စာပေနှင့် ဘာသာစကား === ရှေးယခင်က လိတ်ဆန်ဝှေ့ (ကြက်ယက်စာ) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ ထိုစာများကို တတ်မြောက်သူများ မရှိတော့ပေ။ မှတ်တမ်းများအရသာ သိရှိနိုင်တော့သည်။ အချို့ကို ပေစာများအဖြစ် စာကြည့်တိုက်အချို့တို့တွင် အလွန်နည်းပါးသော အရေအတွက်ဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ယခုအခါတွင် အသုံးပြုနေသော စာ‌ပေများမှာ [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်စာပေ]] (ဒေါက်တာဝိတ် - ၁၈၃၀ တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်စာပေ]] (ဖူဆရာဘရိတ်တန် - ၁၈၄၀ လောက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။)၊ [[အရှေ့ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အရှေ့ပိုးကရင်စာပေ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သုံးနှုန်းသော ဘာသာစကားများသည် နေရာဒေသကိုလိုက်၍ ခြားနားမှုရှိသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> == နေထိုင်ရာ ဒေသများနှင့် လူဦးရေ ပြန့်နှံ့မှု == ကရင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက် တောင်တန်းဒေသများမှသည် အောက်မြန်မာပြည် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာ ပထဝီဝင်ဒေသများကို အဓိက ပိုင်းခြားနိုင်သည်။<ref name="Marshall1922">Marshall, Harry Ignatius (1922). ''The Karen People of Burma: A Study in Anthropology and Ethnology''. Ohio State University.</ref> [[ကရင်ပြည်နယ်]] (ယခင် သံလွင်ခရိုင်) သည် ကရင်လူမျိုးများ၏ အဓိက ဇာတိချက်ကြွေ ရိုးရာအခြေစိုက်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။ [[ဘားအံမြို့]]၊ [[ကော့ကရိတ်မြို့]]၊ [[မြဝတီမြို့]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့]]၊ [[ဖာပွန်မြို့]]၊ [[သံတောင်ကြီးမြို့]] နှင့် [[ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် စကောကရင်၊ အရှေ့ပိုးကရင် နှင့် ဘွဲ၊ ပလေချီ စသည့် ကရင်မျိုးနွယ်စုများ ထူထပ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991">Smith, Martin (1991). ''Burma: Insurgency and the Politics of Ethnicity''. Zed Books.</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကရင်လူဦးရေ အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်သည့် ဒေသတစ်ခုမှာ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် [[ပုသိမ်မြို့|ပုသိမ်]]၊ [[မြောင်းမြမြို့|မြောင်းမြ]]၊ [[အိမ်မဲမြို့|အိမ်မဲ]]၊ [[ဝါးခယ်မမြို့|ဝါးခယ်မ]]၊ [[ဖျာပုံမြို့|ဖျာပုံ]]၊ [[မအူပင်မြို့|မအူပင်]]၊ [[ကျုံပျော်မြို့|ကျုံပျော်]]၊ [[ဟင်္သာတမြို့|ဟင်္သာတ]] နှင့် [[ဓနုဖြူမြို့|ဓနုဖြူ]] စသည့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြို့နယ်များတွင် "အနောက်ပိုးကရင်" နှင့် "စကောကရင်" လူမျိုးများသည် ဗမာလူမျိုးများနှင့်အတူ ရောနှော၍ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်ကာ အကြီးအကျယ် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။<ref name="EncyBurma">''မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း''။ (၁၉၅၄)။ အတွဲ-၁၊ စာ-၉၆။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။</ref> [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ ပဲခူးရိုးမ တောင်ခြေတစ်လျှောက်နှင့် စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်း ဒေသများတွင်လည်း ကရင်လူမျိုးများစွာ နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့|ရေတာရှည်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့|ကျောက်ကြီး]]၊ [[ညောင်လေးပင်မြို့|ညောင်လေးပင်]]၊ [[ရွှေကျင်မြို့|ရွှေကျင်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့ (တောင်ငူ)|ထန်းတပင်]] နှင့် ပြည်၊ သာယာဝတီ စသည့် မြို့နယ်များ၏ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ကရင်ရွာများစွာ ရှိသည်။ တောင်ငူတောင်တန်းဒေသတွင် ပကူးကရင်၊ ကရင်ဖြူ (ဂေဘား) စသည့် မျိုးနွယ်စုများ အခြေစိုက်သည်။<ref name="Marshall1922"/> မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ဘက်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းဒေသများဖြစ်ကြသော။[[မွန်ပြည်နယ်]]တွင် [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ဘီလင်းမြို့|ဘီလင်း]]၊ [[ကျိုက်ထိုမြို့|ကျိုက်ထို]]၊ [[မုဒုံမြို့|မုဒုံ]]နှင့် [[ရေးမြို့|ရေးမြို့နယ်]]များတွင် မွန်လူမျိုးများနှင့်အတူ ပိုးကရင် (အရှေ့ပိုး) နှင့် စကောကရင်များ နေထိုင်ကြသည်။ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]တွင် [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်မြို့|မြိတ်]]၊ [[ဘုတ်ပြင်းမြို့|ဘုတ်ပြင်း]] နှင့် [[ကော့သောင်းမြို့|ကော့သောင်း]] ခရိုင်များ၏ တောင်တန်းလျှိုမြောင်များနှင့် မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် စကောကရင်မျိုးနွယ်စုများ ရှေးယခင်ကတည်းက ရွာတည်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="SanCrombie1919">San C. Po, Dr. (1919). ''Burma and the Karens''. London: Elliott Stock.</ref> [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] အတွင်းရှိ [[အင်းစိန်မြို့နယ်|အင်းစိန်]]၊ [[မှော်ဘီမြို့နယ်|မှော်ဘီ]]၊ [[တိုက်ကြီးမြို့နယ်|တိုက်ကြီး]]၊ [[လှည်းကူးမြို့နယ်|လှည်းကူး]]၊ [[သန်လျင်မြို့နယ်|သန်လျင်]] နှင့် [[ကွမ်းခြံကုန်းမြို့နယ်|ကွမ်းခြံကုန်း]] စသည့် မြို့နယ်များတွင် ကရင်လူဦးရေ ထိုက်ထိုက်တန်တန် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ ထို့ပြင် [[ကယားပြည်နယ်]] (ကရင်နီဒေသ) နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း (ဖယ်ခုံနှင့် လွိုင်လင်ခရိုင်အချို့) တွင်လည်း ကရင်နွယ်ဝင် ကယား၊ ပဒေါင် (ကယန်း)၊ ပအိုဝ်း စသည့် ဆွေးမျိုးနွယ်စုများ ကပ်လျက် တည်ရှိနေထိုင်ကြသည်။<ref name="Smith1991"/> သမိုင်းကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များကြောင့် လည်းကောင်း ကရင်လူမျိုး အများအပြားသည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသများဖြစ်သည့် ချင်းမိုင် (Chiang Mai)၊ မဲဟောင်ဆောင် (Mae Hong Son)၊ တာ့ခ် (Tak) နှင့် ကန်ချနဘူရီ (Kanchanaburi) ခရိုင်များတွင် ရာစုနှစ်ချီ၍ အခြေချ နေထိုင်လျက်ရှိကြသည်။ ထို့ပြင် ဒုက္ခသည်အဖြစ်မှတစ်ဆင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] စသည့် ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ တတိယနိုင်ငံအဖြစ် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသွားကြသည့် ကရင်လူဦးရေလည်း သောင်းနှင့်ချီ၍ ရှိနေပြီဖြစ်သည်။<ref name="Khrueathong2021">Khrueathong, S. (2021). "The Karen Diaspora and Transnational Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 52(2), 210–228.</ref> === ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)ရှိကရင်လူမျိုး === <references group=" Maiti, Sameera. &quot;The Karen – A Lesser Known Community of the Andaman Islands (India)&quot;. CiteSeerX 10.1.1.517.7093." /> အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်)တွင် ကရင်လူဦးရေ ၂,၅၀၀ ဦးရှိသည်။ မြန်မာ့ပင်လယ်ပိုင်နက် ကိုကိုးကျွန်းစုများအနီးရှိ ကရင်လူမျိုးအများစုမှာ အိန္ဒိယပိုင်နက် ကပ္ပလီကျွန်း(အက်ဒမန်ကျွန်း)နှင့် နီကိုဘာကျွန်းစုများ၏ ပြည်ထောင်စုပိုင်နက်အတွင်း မြောက်ပိုင်း ကပ္ပလီ ကျွန်းများ၏ မာယာဘွန်ဒါ တယ်ဆီးလ် တွင် ကန့်သတ်ထားသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးနီးပါးသည် နှစ်ခြင်းပရိုတက်စတင့်ခရစ်ယာန်များဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ဘာသာစကားကို ထိန်းသိမ်းထားသော်လည်း ကရင်မဟုတ်သော အိမ်နီးချင်းများနှင့် ဆက်သွယ်ရန်အတွက် ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ဟိန္ဒီဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ ==ထင်ရှားသော ကရင်လူမျိုးများ== *[[ဘခိုင်၊ မန်း|မန်းဘခိုင်]] - အာဇာနည် ခေါင်းဆောင်ကြီး ဝန်ကြီး *[[မန်းဝင်းမောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]] - ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၏ တတိယမြောက်သမ္မတ *[[စမစ်ဒွန်း]] - မြန်မာ့[[တပ်မတော်]] ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် * [[စောဘဦးကြီး]] - ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး ၏ ပထမဆုံး ခေါင်းဆောင် *[[ဘိုမြ၊ စော|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစောဘိုမြ]] *[[နော်လွီဇာ ဘင်ဆင်]] - မယ်ဗမာ ၂ထပ်ကွမ်း *[[အောင်ဆန်းသူရိယ စောဘရီ]] *[[စောမြင့်၊ (အောင်ဆန်းသူရိယ)|အောင်ဆန်းသူရိယ စောမြင့်]] *မြန်မာ့ဂီတသမိုင်းတွင် ရောင်းအားအကောင်းဆုံး စံချိန်တင်ခဲ့သူအဆိုတော် [[ဗဒင်]] *အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်း ကိုတည်ထောင်သူ [[စောဘွဲ့မှူး]] *[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] ဝန်ကြီးချုပ် [[မန်းဂျော်နီ]] *[[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နာယက]] [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း]] *ဒေါက်တာ [[စင်သီယာမောင်]] - လူမှုကူညီရေးများအတွက် နိုင်ငံတကာမှ ဆုပေါင်း ၁၈ ခုတိုင်အောင် ချီးမြှင့်ခံရသူ *[[စိုးမြတ်မင်း (ဘောလုံးသမား)|စိုးမြတ်မင်း]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးအသင်းခေါင်းဆောင် *[[ချစ်စမ်းမောင်]] - ဂစ်တာပညာရှင် *[[မန်းဘခင်]] *[[စောစံဘ]] *[[စောသာအေးကြီး]] == ကိုးကား == <references/> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[Category:ကရင်လူမျိုးစု]] e1dp7v1gwsom05ix2mdg112fy072y68 0 2641 1038151 1036386 2026-06-14T06:41:59Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပုခုံး +ပခုံး) 1038151 wikitext text/x-wiki '''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}၊ {{lang-en|Mon people}}) သည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားနွယ်ဝင် [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် မနုဿဗေဒပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသသို့ အစောဆုံး ဝင်ရောက်အခြေချနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း (ရာမညဒေသ) နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများတွင် မြို့ပြနိုင်ငံတော်များဖြင့် ထူထောင်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica">{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref name="Coedes">Coedès, George (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. University of Hawaii Press. pp. 76–77.</ref> {{Infobox ethnic group |group= Mon |native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}<br>{{native name|my|မွန်လူမျိုး}} |native_name_lang = mnw။ | image = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG | image_caption = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]] | flag = Flag of Mon State (2018).svg | flag_caption = မွန်ပြည်နယ်အလံ |pop = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း |region1 = {{flag|Myanmar}} |pop1 = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့် |region2 = {{flag|Thailand}} |pop2 = ခန့်မှန်း ၁သန်းခန့် | region3 = {{flag|Laos}} | pop3 = 9000{{efn|name=burmese}} | region4 = {{flag|United States}} | pop4 = 8000{{efn|name=burmese}} | region5 = {{flag|Canada}} | pop5 = 650{{efn|name=burmese}} |rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] |langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] |related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ |image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်) }} သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ်ကတည်းက စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံ၍ [[သထုံပြည်|သထုံ]] (သုဝဏ္ဏဘူမိ)၊ [[ဒွါရဝတီ|ဒွါရာဝတီ]] နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် အင်ပါယာနှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။မွန်တို့သည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ပါဠိစာပေ၊ အိန္ဒိယမှဆင်းသက် အက္ခရာများနှင့် ဗိသုကာယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးဆုံးသော ပေါင်းကူးတံတားအဖြစ် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Southworth">Southworth, William A. (2018). "The Mon-Khmer Contribution to Southeast Asian Civilisation". ''Journal of Southeast Asian Studies'', 49(2), 210–215.</ref> ၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း တည်ထောင်ခဲ့သော ဟံသာဝတီပဲခူးနိုင်ငံတော်သည် မွန်တို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော ထင်ရှားကျော်ကြားသည့် မင်းမြတ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}</ref><ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press. pp. 130–135.</ref> သို့သော် ၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်သူ အလောင်းဘုရား၏ စစ်ပွဲအောင်မြင်မှုများကြောင့် မွန်တို့၏ ဟံသာဝတီနောက်ဆုံးနိုင်ငံတော် ပျက်စီးသွားခဲ့ရပြီးနောက်၊ မွန်လူမျိုး အမြောက်အမြားသည် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ (ယိုးဒယား) သို့ အစုအဝေးလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="britannica" /><ref name="Hall">Hall, D.G.E. (1981). ''A History of South-East Asia''. Macmillan. pp. 462–465.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း [[မွန်ပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]တို့တွင် အဓိကပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြပြီး မိမိတို့၏ ထူးခြားလှပသော ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၊ ဘာသာစကားနှင့် စာပေတို့ကို စနစ်တကျ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။ == ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ == မွန်-ခမာနွယ်ဖွားများသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း ဒေသတွင် စတင်အခြေတည်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှအတွင်းသို့ ရှေးအကျဆုံး ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြသူများ ဖြစ်ကြောင်း ပါမောက္ခ G.H. Luce က ၎င်း၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>Luce, G.H. (1969). ''Old Burma, Early Pagan''. J.J. Augustin.</ref>မွန်လူမျိုးတို့သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မသက်ဆိုင်သည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်သည်။ မနုဿဗေဒနှင့် ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများအရလည်း မွန်တို့၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များနှင့် ရှမ်း-ထိုင်းနွယ်ဝင်များ၏ ဗီဇတည်ဆောက်ပုံနှင့် သိသာစွာ ကွဲပြားလျက်ရှိပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဩစထြိုအေးရှားတစ် နွယ်ဖွားများ၏ မူလလက္ခဏာများကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားသည့် လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။<ref name="Trejaut2014">Trejaut, J.A., et al. (2014). "Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia". ''Molecular Biology and Evolution''.</ref> အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas)၊ ဘင်္ဂလားရှိ ဆန်သာလ် (Santals)၊ အာသံရှိ ခါဆီး (Khasi) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက မျိုးနွယ်တူများ ဖြစ်ကြကာ အာရှတောင်ပိုင်းသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်းသုတေသီများက ယူဆကြသည်။<ref>မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။</ref> မွန်အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှဆင်းသက်မှုကို ပြသသည့် Y-Chromosome DNA ကို စစ်ဆေးချက်အရ ၎င်းတို့တွင် ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြောလူမျိုးများ၏ အမှတ်အသားဖြစ်သော Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည့် ဗီဇအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။<ref name="Karmin2015">Karmin, M., et al. (2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". ''Genome Research''.</ref> ဤ O-M95 ဗီဇသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းများစွာက ယန်စီမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာခဲ့သည့် ရှေးဦးမွန်-ခမာနွယ်ဝင်များ၏ မူလဗီဇအမှတ်အသားဟု ယူဆကြပြီး၊ အလားတူ ဗီဇအမျိုးအစားကို အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]များနှင့် အိန္ဒိယရှိ မွန်းဒတ်စ် (Mundas) လူမျိုးများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသဖြင့် အထက်ပါ သမိုင်းအယူအဆများကို သိပ္ပံနည်းကျ ခိုင်မာစေသည်။ ထို့ပြင် မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော Mitochondrial DNA (mtDNA) လေ့လာချက်များအရ မွန်တို့တွင် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသရင်း ဗီဇများအပြင်၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ဘက်မှ စီးဝင်လာသော ဗီဇအမှတ်အသားများကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ခြင်းတို့၏ သမိုင်းဝင် ဗီဇအထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။<ref>Kutanan, W., et al. (2017). "Genetic structure of Thai-Mon people from different origins". ''PLOS ONE''.</ref> မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးစုများနှင့် အတူတကွ ပွတ်တိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇ စီးဆင်းမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မွန်လူမျိုးအချို့တွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သော Haplogroup O-M122 ဗီဇအချို့ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော်လည်း မွန်တို့၏ ပင်မမျိုးရိုးဗီဇ အုတ်မြစ်မှာ ဩစထြိုအေးရှားတစ် (မွန်-ခမာ) အနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးအကျဆုံး အခြေချသူများဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ == သမိုင်း == ခေတ်ဦးကာလတွင် မွန်တို့သည် အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း) တွင် အခြေချလျက် ၆ ရာစုမှ ၁၁ ရာစုအထိ ဒွါရဝတီ (Dvaravati) နိုင်ငံတော်နှင့် ၇ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအထိ ဟရိပုဉ္စယ (Haripunjaya/Haribhunchai) နိုင်ငံတော်တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံကာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အနုပညာဗိသုကာနှင့် ပလ္လဝအက္ခရာကို အခြေခံသည့် ကိုယ်ပိုင်စာပေတို့ကို အစောဆုံး လက်ခံကျင့်သုံး ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။ ၉ ရာစုခန့်တွင် မွန်တို့သည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ စစ်တောင်းနှင့် တနင်္သာရီဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သွယ်မှုကို အခြေခံသည့် သထုံနိုင်ငံတော် (သုဝဏ္ဏဘူမိ) နှင့် ဥဿာပဲခူး (ခေတ်ဦးပဲခူး) နိုင်ငံတို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအထဲမှ သထုံနိုင်ငံတော်သည် ၁၀၅၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံပြည့်ရှင် [[အနော်ရထာမင်း]]၏ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးနောက် မွန်တို့၏ သာသနာတော်၊ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များသည် ပုဂံနေပြည်တော်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် စီးဆင်းပျော်ဝင်သွားခဲ့သည်။ ဤသို့ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း မွန်နိုင်ငံများ ပုဂံအောက် ကျရောက်သွားချိန်တွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မွန်တို့၏ ဟရိပုဉ္စယနိုင်ငံတော်သည် တောင်ဘက်မှ တန်ခိုးထွားလာသော ခမာအင်ပါယာ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် အနောက်ဘက်မှ ပုဂံအင်ပါယာ၏ စစ်ရေးရည်မှန်းချက်များကြား ညှပ်ကာ ထူးခြားသော ဒေသတွင်း ပထဝီဝင်နိုင်ငံရေး ကစားကွက်များကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] လက်ထက်တွင် ပုဂံတပ်မတော်သည် ဟရိပုဉ္စယနယ်စပ်အထိ စစ်ချီလာခဲ့သဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမွန်တို့သည် မိမိတို့ အချုပ်အခြာအာဏာ တည်မြဲရေးအတွက် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တဖြည်းဖြည်း အင်အားကောင်းလာသော ရှမ်း-ထိုင်း အနွယ်စုများနှင့် စစ်ရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အပေးအယူလုပ်ခြင်းများဖြင့် ပုဂံ၏ရန်ကို တန်ပြန်ခုခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်း ပုဂံအင်ပါယာ မွန်ဂိုကျူးကျော်မှုကြောင့် အားနည်းသွားချိန်တွင် ပထဝီနိုင်ငံရေးအခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မွန်ဂိုရန်ကြောင့် တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာသော လာအို-ထိုင်းနွယ်ဖွား လန်နား (Lanna) ဘုရင် မန်ရိုင်း (King Mangrai) သည် ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် လျှို့ဝှက်သူလျှိုဗျူဟာကို အသုံးပြုကာ ဟရိပုဉ္စယမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မွန်တို့၏ မြောက်ပိုင်းအင်ပါယာကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဟရိပုဉ္စယမှ ကွဲလွင့်သွားသော မွန်ပညာရှင်များနှင့် ဗိသုကာပညာရှင်များသည် ထိုင်းတို့၏ လန်နားနှင့် ဇင်းမယ် နိုင်ငံတော်သစ်များတွင် ပေါင်းစည်းအမှုထမ်းခဲ့ကြပြီး ယနေ့ထိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် စာပေအုတ်မြစ် ဖြစ်လာမည့် မွန်-ထိုင်း ယဉ်ကျေးမှုစပ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းတွင်မူ ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်စီးသွားပြီးနောက် ၁၂၈၇ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့သည် တစ်ကျော့ပြန် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ကာ ကာလရှည်ကြာဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံးသော "ဒုတိယ ဟံသာဝတီခေတ်" (ဝါရီရူမင်းဆက် သို့မဟုတ် မဂဒူးမင်းဆက်) ကို ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ မုတ္တမမြို့တွင် အခြေပြု၍ မွန်နိုင်ငံတော်ကို ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သူ ဝါရီရူမင်းသည် အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းတို့၏ သုခေါဒယ (ဆူကိုထိုင်း) နိုင်ငံတော်နှင့် မဟာမိတ်ပြုကာ အပြန်အလှန် နိုင်ငံရေးအရ အသိအမှတ်ပြုမှု ရယူခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ ဥပဒေလောကတွင် ထင်ရှားသည့် "ဝါရီရူဓမ္မသတ်" ကျမ်းကို ပြုစုခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆင်ဖြူရှင်ဗညားဦး (၁၃၄၈–၁၃၈၄) လက်ထက်တွင် မြို့တော်ကို ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ပဲခူးမြို့ကို မွန်တို့၏ ရွှေခေတ်ဗဟိုချက် ဖြစ်လာစေရန် အုတ်မြစ်ချခဲ့သည်။ ၎င်း၏သားတော် အာဇာနည်ဘုရင် [[ရာဇာဓိရာဇ်]] (၁၃၈၄–၁၄၂၁) လက်ထက်တွင် မွန်သုံးရပ် (ပုသိမ်၊ မြောင်းမြ၊ ဟံသာဝတီ) ကို အောင်မြင်စွာ စည်းလုံးသိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝမင်းဆက်နှင့် နာမည်ကျော် [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်|နှစ်ပေါင်းလေးဆယ်စစ်]]ကို အကြိတ်အနယ် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ရာဇာဓိရာဇ်လွန်ပြီးနောက် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ထူးခြားထင်ရှားသည့် မွန်ဘုရင်မကြီး [[ရှင်စောပု]] (၁၄၅၃–၁၄၇၂) ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏လက်ထက်တွင် တိုင်းပြည်အေးချမ်းသာယာခဲ့သည်။ ရှင်စောပု၏ သားမက်တော် ဓမ္မစေတီမင်း (၁၄၇၂–၁၄၉၂) လက်ထက်တွင်မူ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) သို့ ရဟန်းတော်များ စေလွှတ်၍ ကလျာဏီသိမ်တော်ကို သမုတ်စေကာ သာသနာသန့်ရှင်းရေးနှင့် စီးပွားရေးကို အထူးပြုပြင်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ "ကလျာဏီကျောက်စာများ" မှာ ယနေ့တိုင် အရေးပါသော သမိုင်းအထောက်အထားများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မဂဒူးမင်းဆက်သည် နောက်ဆုံးမင်းဖြစ်သော သုရှင်တကာရွတ်ပိလက်ထက် ၁၅၃၉ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းဆက် [[တပင်ရွှေထီး]]နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]]တို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရသည်။ ညောင်ရမ်းမင်းဆက် (တောင်ငူမင်းဆက်နှောင်းပိုင်း) အားနည်းလာချိန်တွင် မြန်မာပြည်တောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ၁၇၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပဲခူးကို ဗဟိုပြု၍ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် (တတိယ ဟံသာဝတီခေတ်) ကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ မွန်တို့သည် အထက်မြန်မာပြည်သို့ စစ်ချီတက်ခဲ့ပြီး ၁၇၅၂ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် အင်းဝမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ကာ ညောင်ရမ်းမင်းဆက်ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ အင်းဝကျဆုံးပြီးနောက် မြန်မာပြည်တစ်ဝန်းလုံး ဟံသာဝတီမွန်တို့၏ အာဏာစက်အောက်သို့ ကျရောက်လုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အင်းဝမြောက်ဘက် မုဆိုးဖိုရွာ (ယနေ့ ရွှေဘိုမြို့) မှ ရွာသူကြီး [[အလောင်းမင်းတရား|ဦးအောင်ဇေယျ]] သည် မွန်တို့၏ သစ္စာခံရန် တောင်းဆိုမှုကို ငြင်းပယ်ပြီး "အလောင်းမင်းတရား" ဘွဲ့ဖြင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ကာ ဟံသာဝတီမွန်တပ်များကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ရာမှ [[ကုန်းဘောင်- ဟံသာဝတီစစ်ပွဲများ|ကုန်းဘောင်–ဟံသာဝတီ စစ်ပွဲ]]ကြီး စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။၁၇၅၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ကုန်းဘောင်တပ်များသည် မွန်တို့လက်အောက်ခံ အင်းဝမြို့တော်ကြီးကိုပြန်လှယ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇၅၇ ခုနှစ်၊ မေလတွင် ပဲခူးမြို့တံခါးကို ဖောက်ဖျက်ကာ မြို့တော်ကြီးကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဟံသာဝတီမင်း ဗညားဒလနှင့် မှူးမတ်များ ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရကာ မွန်တို့၏ လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် သမိုင်းဝင်မင်းဆက် ခေတ်တစ်ခုလုံး နိဋ္ဌိတံခဲ့ရသည်။မွန်လူမျိုးများသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကိုယ်ပိုင်ဗိသုကာအတတ်ပညာ၊ သက္ကတနှင့် ပါဠိစာပေတို့ကို ထိန်းသိမ်းကာ (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃) ရာစုမှ (၁၆) ရာစုနှင့် (၁၈) ရာစုအတွင်း မြင့်မားသော ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသဖြင့် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ယနေ့တိုင် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ == ရိုးရာဝတ်စုံ == ရှေးဟောင်း မွန်နိုင်ငံတော်များဖြစ်သည့် [[သထုံပြည်|သထုံ]]နှင့် [[ဟံသာဝတီ]]ခေတ်များတွင် မွန်တို့သည် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း မြင့်မားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သထုံခေတ်တွင် အမျိုးသားများသည် ခါးတောင်းကျိုက် ဝတ်ဆင်၍ ကိုယ်အထက်ပိုင်းတွင် ပခုံးစောင်းတဘက်များ အသုံးပြုကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဆံပင်ကို မြင့်မားစွာထုံးဖွဲ့ပြီး နားတောင်းကြီးများ ပန်ဆင်လေ့ရှိကာ ရင်စည်း နှင့် လုံချည်ရှည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>ဦးချစ်သိန်း၊ "မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ်"၊ ပြည်ထောင်စုယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန။</ref>ဟံသာဝတီခေတ်အောက်မြန်မာပြည်၏ ရာသီဥတုနှင့်အညီ ပါးလွှာသော ချည်ထည်များကို အဓိက သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်နှင့် အရာရှိကြီးများသည် ပိုးထည်များကို ခန့်ညားစွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး ပခုံးစောင်းတဘက် (ဆဘိုင်) မှာ အဆင့်အတန်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Bauer |first=Christian |title=The Mon Language and Culture |year=1982}}</ref> ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်လူမျိုးများသည် ရိုးရာဝတ်စုံကို အခါအားလျော်စွာ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်ကို အဓိကထား အသုံးပြုကြသည်။အမျိုးသားဝတ်စုံတွင် အဖြူရောင် ရင်စေ့ (သို့မဟုတ်) တိုက်ပုံအင်္ကျီကို ဝတ်ဆင်၍ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်အဆင်းကြောင်းပါသော မွန်ရိုးရာကွက်ကျားလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ပခုံးတွင် မွန်ရိုးရာတဘက် ကို တင်လေ့ရှိသည်။အမျိုးသမီးဝတ်စုံတွင် အနီရောင် (သို့မဟုတ်) အဖြူရောင် ရင်စေ့အင်္ကျီ လက်ရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကာ အောက်ပိုင်းတွင် အနီရောင်အခြေခံသော မွန်ရိုးရာ အပေါင်းလက္ခာပုံ လုံချည် သို့မဟုတ် ရက်ကန်းလုံချည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့၊ "မွန်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ" (၂၀၁၈)။</ref> အနီရောင် တဘက်ကို ပခုံးတွင် စနစ်တကျ ဆင်ယင်လေ့ရှိသည်။<ref>နိုင်ဘရှင်၊ "မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"၊ မွန်စာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှု စာစောင်။</ref> == ဘာသာစကား နှင့် စာပေ == မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။ မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။ မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.</ref> မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Daniels, Peter T. & Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.</ref>ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။ === တူရိယာ === မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။ ==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ== *ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ *[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ *[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း *[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ - [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင် *[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး *[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း * [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး <ref>{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version<!-- Bot generated title --> |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}</ref> * [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]] (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင် * [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း * အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] - ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ *[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း *[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်<ref>{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော် *[[ဗညားဒလ]] - ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင် *မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား *[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ *[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ *ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး *[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]] - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ *[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ *[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]] *မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]] * ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်) * [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] - [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅ *[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင် *[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို *[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် *[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ *[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ *ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင် *[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် *ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ *[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ် *[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး *[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ *[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော် *မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}</ref> *ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ *ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ် *Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ် == မွန်အလံများ == ({{mnw|အလာံဂကူမန်}}) <gallery> ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈ ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} <references/> 271kun6i5igtz6spexbsocmd5y6wl4j 0 3131 1038139 1036918 2026-06-14T06:39:06Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038139 wikitext text/x-wiki {{redirect|မန္တလေး}} {{Infobox settlement | official_name = မန္တလေးမြို့တော် | native_name = | settlement_type = ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်/တိုင်းဒေသကြီးမြို့တော် | image_skyline = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/1|border=infobox | image1 = Mandalay - The worship of Buddha.jpg | alt1 = | image2 = Ku Tho Taw Pagoda & Sandar Muni Pagoda, Mandalay.jpg | alt2 = | image3 = U Bein Bridge, Mandalay.jpg | alt3 = | image4 = Zay-Cho Time Tower.jpg | alt4 = | image5 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg | alt5 = | image6 = Mandalay, Palacio 03.jpg | alt6 = }} | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=8}} | imagesize = | image_caption = <small> အထက်မှစ၍: [[မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)|မဟာမုနိရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး]]၊ [[မန္တလေးတောင်]]တဝိုက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေများ၊ [[ဦးပိန်တံတား]]၊ [[ဈေးချိုတော်]]၊ [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]၊ [[မန္တလေး နန်းတော်]]</small> | map_caption = | pushpin_map = Myanmar#Asia | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = မြို့တော်တည်နေရာ | coordinates = {{coord|21|58|59|N|96|05|04|E|region:MM|display=it}} | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ဒေသ]] | subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name1 = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]] | leader_title = [[မန္တလေးမြို့တော်ဝန်|မြို့တော်ဝန်]] | leader_name = [[ကျော်ဆန်း (မြို့တော်ဝန်)|ဦး​ကျော်ဆန်း]] | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{cite journal | title=Water Purification Plant No. 8 in Aungmyethazan Township 60% Coomplete | work=Bi-Weekly Eleven | language=Burmese | publisher=Eleven Media Group | date=28 April 2011}}</ref> | area_total_km2 = 163.84 | elevation_m = 76.2 | elevation_ft = 250<ref name="mdy">{{cite web|url=http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf|title=အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး|accessdate=|archivedate=1 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190801050700/http://www.mdyregion.gov.mm/images/pdf/aungmyaetharzan.pdf}}</ref> | population_total = ၁,၂၂၅,၁၃၃ | population_as_of = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း | population_footnotes = <ref name=un>{{Cite web |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |title=United Nations World Urbanization Prospects, 2007 revision |accessdate=24 January 2009 |publisher=The United Nations Population Division |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081218103032/http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=2 |archivedate=18 December 2008 }}</ref><ref name=mdy-150>{{Cite journal | url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm | title=Mandalay marks 150th birthday | author=Zon Pann Pwint, Minh Zaw and Khin Su Wai | date=18–24 May 2009 | work=The Myanmar Times }}</ref><ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm |access-date=6 April 2016 |archive-date=2 June 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602044006/http://www.mmtimes.com/no471/n001.htm }}</ref> | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,022,487 | population_blank1_title = လူမျိုးများ | population_blank1 = [[ဗမာ]]၊ [[မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ|အိန္ဒိယ]]၊ [[မြန်မာပြည်ရှိ တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] | population_blank2_title = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု | population_blank2 = [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | area_code = 2 (mobile: 20,69, 90)<ref>{{Cite web | url=http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar | title=Myanmar Area Codes | accessdate=24 March 2016 | archivedate=1 December 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20091201164116/http://en.18dao.net/Area_Code/Myanmar }}</ref> | website = {{URL|http://www.emandalay.gov.mm}} | coordinates_region = MM | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]] | utc_offset = +6:30 }} '''မန္တလေးမြို့တော်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီး [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ [[မြို့တော်]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အနုပညာ အချက်အချာဌာန တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပြလူဦးရေ ၁,၂၂၅,၁၃၃ ယောက် ရှိသည်။<ref name="un" /> စီးပွားရေးမြို့တော် [[ရန်ကုန်မြို့]]မှ မြောက်ဘက် ၃၈၅ မိုင်ကွာဝေး၍ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံး[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်များ စာရင်း|မင်းနေပြည်တော်]] (ရတနာပုံနေပြည်တော်) ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]တို့၏ ရုံးစိုက်မြို့ ဖြစ်သည်။ မန္တလေးမြို့သည် ခေတ်အဆက်ဆက် ရာစုနှစ်တစ်ခုကျော်ကာလအတွင်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗုံးဒဏ်များကြောင့် နန်းထုတ်ကတ္တီပါတိုက်အပါအဝင် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသလို၊<ref>{{cite book |last=ထွန်းဆွေ |first=ဗိုလ်မှူး |title=ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် မန္တလေး |publisher=ချိုတေးသံစာပေ |date=2003 |pages=45–48}}</ref> ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည့် မဟာမီးဘေးကြီးများကြောင့်လည်း မြို့ကွက်အမြောက်အမြား ပြာကျခဲ့ရဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=မန္တလေးမြို့ မီးဘေးသမိုင်းနှင့် မြို့ပြပြန်လည်ထူထောင်ရေး |work=မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်း |date=12 March 1984 |page=2}}</ref> ထို့အပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်းက လှုပ်ခတ်ခဲ့သည့် အင်အားပြင်းမြေငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုအဆောက်အအုံအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=မန္တလေးနှင့် အနီးတစ်ဝိုက် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ငလျင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ထိခိုက်မှု အခြေအနေ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=16 May 2025 |page=4}}</ref> သို့သော်လည်း မန္တလေးမြို့သည် အပျက်အစီးများကြားမှ ဒဏ္ဍာရီလာ ဖီးနစ်ငှက် ကဲ့သို့ ပြာပုံထဲမှ ပြန်လည်ရုန်းထကာ ခေတ်မီမြို့ပြအဖြစ် အမြဲမပြတ် ပြန်လည်ဆန်းသစ် နိုးထနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Than |first=Myint-U |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |issue=2 |pages=180–195 |date=2001}}</ref> မန္တလေးမြို့တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းနေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့သည့်အလျောက် မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များနှင့် အနုပညာလက်ရာများ စုဝေးရာဖြစ်ပြီး၊ မြို့တော်သားများက ယနေ့တိုင် ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လျက် ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == === လက်ဦးသမိုင်း (၁၈၅၇ မှ ၁၈၈၅) === {{main|မန္တလေး နန်းတော်}} [[File:King-Mindon.jpg|left|thumb| မန္တလေးမြို့တည်ထောင်သူ မင်းတုန်းမင်း၏ ရုပ်တု ]] မန္တလေးမြို့ကို ခရစ်နှစ် ၁၈၅၇ ခုနှစ်တွင် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]] (၁၁) ဆက်တွင် ဒဿမ​မြောက် ဖြစ်သော မြန်မာဘုရင် [[မင်းတုန်းမင်း]] မှစတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မန္တလေးသည် ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် [[တတိယအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]ပွဲ မတိုင်မီ (၁၈၆၀-၁၈၈၅)တွင် နောက်ဆုံး ကျန်ရစ်သည့် လွတ်လပ်သော မြန်မာ့မင်းနေပြည်တော်လည်းဖြစ်သည်။ === ကိုလိုနီခေတ် မန္တလေး (၁၈၈၅ မှ ၁၉၄၈)=== ၁၈၈၅ ခုနှစ် တတိယ အင်္ဂလိပ် - မြန်မာ စစ်ပွဲအပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံး၍ အင်္ဂလိပ် တို့၏ လက်အောက်သို့ကျရောက်ခဲ့ကြသည်။ မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးကောလိပ်]] ကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်တွင် မန္တလေးမြို့သည် ဗုဒ္ဓယဉ်ကျေးမှုနဲ့ အနုပညာတို့ သင်ကြားရာဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း စစ်ဒဏ်ကို အပြင်းအထန် ခံစားခဲ့ရသည်။ ဧပြီလ ၃ ရက်၊ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်နိုင်ငံ | ဂျပန်]]တို့ လေကြောင်းမှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မြို့၏ ၅ ပုံ ၃ ပုံ ခန့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး လူပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။ === လက်ရှိ မန္တလေး (၁၉၄၈ မှ ယခု) === ၁၉၄၈ ခုနှစ် အင်္ဂလိပ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေးမြို့သည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ပညာရေး နှင့် စီးပွားရေးတို့၏ အဓိက ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်တွင် [[ကရင် အမျိုးသား အစည်းအရုံး|ကေအင်န်ဒီအို]] ကရင်တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များနှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]က မန္တလေးမြို့တွင်းသို့ပစ်ခတ် တိုက်ခိုက်ပြီး ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ သောင်းကျန်းသူများကို [[တပ်မတော်]]၊ စစ်ရဲနှင့် မန္တလေးတက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများက ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့ကြီးသည် တိုက်ပွဲများကြောင့် များစွာ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ကေအင်န်ဒီအိုများသည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်တပ်များ]]နှင့် အတူ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ရက်မှ ၁၉၄၉ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်အထိ မန္တလေးမြို့ကြီးအား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်ဆိုသော်လည်း လုယက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်းစသည့် အဖျက်လုပ်ငန်းများကိုသာ ဆောင်ရွက်သွားခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် မန္တလေး နှစ်တစ်ရာပြည့် ရာပြည့်ပွဲတော်ကို မန္တလေးတောင်ခြေတွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး မန္တလေးရာပြည့်ပွဲတော် အမှတ်တရ တံဆိပ်ခေါင်းကိုလည်း ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ တပါတီ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ (မဆလ) အစိုးရ လက်ထက် (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) အတွင်း မန္တလေးမြို့၏ အသွင်အပြင်မှာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် အထပ်နှိမ့် အဆောက်အအုံအသစ်များ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် စက်ဘီးများဖြင့် စည်ကားလျက်ရှိပြီး စက်ဘီးမြို့တော်ဟု နာမည်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလ တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးကြောင့် အိမ် ၆၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး လူဦးရေ ၃၆၀၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သော [[ဦးကျားကြီးဝင်း မီးလောင်မှု]]ကြောင့် အိမ် ၂၇၀၀ ခန့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၂၃၀၀၀ အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီးလောင်မှုများသည် မန္တလေးမြို့၏ တိုးတက်မှုကို တုံ့နှေးစေခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် မတိုင်ခင်ကာလအထိ [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[မန္တလေးဆေးတက္ကသိုလ်]] နှင့် စစ်တက္ကသိုလ်တို့သာ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ တခြားမြို့များရှိ ဒီဂရီကောလိပ်တို့ကသာ ဘာသာအနည်းငယ်ကို မန္တလေးတက္ကသိုလ်နှင့်ချိတ်ဆက်သင်ကြားခဲ့သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လောင်ခဲ့သောမီးကြောင့် မန္တလေးမြို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ရတနာပုံဈေး တစ်ခုလုံးပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောက်ထပ် အကြီးအကျယ်လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီတွင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သောမီးဖြစ်သည်။ အိမ် ၃၂၀ ကို လောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး လူဦးရေ ၁၆၀၀ ကျော် အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ [[File:160th Anniversary of Mandalay.jpg|thumb|၂၀၁၉ခုနှစ် ​မေလအတွင်းက သုဓမ္မာဇရပ်များတွင် ကျင်းပ​သော မြို့တည်နန်းတည် နှစ် (၁၆၀)ပြည့် အထိမ်းအမှတ် ဆွမ်းဆန်စိမ်း​လောင်းလှူပွဲ]] ==အမည်နာမ== မန္တလေးမြို့ စတင်တည်ကာစအချိန်တွင် မန္တလေးအရပ်ကို ထီးပေါင်းကားဟု ခေါ်ဆိုနေကြသည်။ မြို့တော်၏ တရားဝင်အမည်မှာ ရတနာပုံဖြစ်သည်။ ဘုရင်ခေတ်က မန္တလေးအား ရွှေမြို့တော်၊ ရတနာပုံရွှေမြို့တော် စသည်ဖြင့် သုံးခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးဟု ခေါ်ဆိုခြင်းနှင့် ပက်သက်၍ တိကျသော အထောက်အထားမတွေ့ရပေ။ ပညာရှင်များကမူ အမျိုးမျိုးဆိုခဲ့ကြသည်။ အချို့က မန္တလေးတောင်အား အစွဲပြု၍ တောင်ခြေရှိမြို့အား မန္တလေးဟုခေါ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မန္တလေးဆိုသည့် စကားလုံးမှာ မဏ္ဍလဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာကာ ညီညာပြန့်ပြူးသောလွင်ပြင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မဏ္ဍလဟူသော စကားသည် ခေတ်ကာလ ကြာလာသောအခါ မဏ္ဍလေး၊ မန္တလေး စသည်ဖြင့် ပြောင်းလာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ အချို့က မဏ္ဍလဟူသော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောင်ကိုးလုံးခြံရံလျက်ရှိသည့်တောင်ဖြစ်သဖြင့် မဏ္ဍလတောင်ဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း ဆိုကြသည်။ မဏ္ဍလေးဖုရားသခင်ဟူသော အရေးအသားကို (၁၅)ရာစုက ရေးထိုးခဲ့သော အင်းဝခေတ်ကျောက်စာတွင် တွေ့ရှိရသေးသည်။<ref>{{cite news|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/in-depth-48624224.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16336896706459&csi=1&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fin-depth-48624224|title=မန္တလေးလား မန္တရေးလား၊ နှစ် ၁၆ဝ ပြည့်သွားတဲ့ မန္တလေး}}</ref> == ပထဝီဝင်အနေအထား == မန္တလေးမြို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ လက်ဝဲဘက်ဖြစ်သော အရှေ့ဘက် ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ ဧရာဝတီမြစ်နှင့် [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]]၏ အကြား အနံ ၈ မိုင် ရှိသော မြေပြန့်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု ၂၁ ဒီဂရီ ၉၈ မိနစ် နှင့် အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၉၆ ဒီဂရီ ဝ၈ မိနစ် ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ [[File:Mandalay 96.07072E 21.93155N.jpg|left|thumb|၂၀၀၅ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှမြင်ရသော မန္တလေးမြို့ပြ]] မန္တလေးမြို့သည် အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် ၂၅ စတုရန်းမိုင် ရှိ၍ လူဦးရေမှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ ၂၁၅၄၂၆ ယောက်ခန့်ရှိသည်။ ရပ်ကွက် ၃၈ ၊ အိမ်ခြေပေါင်း ၃၅ဝဝဝ ခန့် ရှိ၏။ ရန်ကုန်မြို့ကဲ့သို့ပင် လူမျိုးပေါင်းစုံသော မြို့ဖြစ်၏။ ရာသီဥတုမှာ ပူအိုက်ခြောက်သွေ့၍ ဖုံထူသည်။ ၁၉၆၅ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ (၁)ရက်နေ့တွင် မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ လက်ထက် ၁၉၉၂ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ရက်နေ့တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကြေညာစာအမှတ်(၈၄)အရ မန္တလေးမြို့ကို (၄)မြို့နယ်မှ (၅)မြို့နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့သည် ကန်ကိုးကန် ၊ ကုန်းကိုးကုန်း ၊ တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံထားသည်ဟု ဆိုပါသည်။ ကန်ကိုးကန်မှာ - # ကြာနီကန် ၊ # နန္ဒာကန် ၊ # အောင်ပင်လယ်ကန် ၊ # ဇောင်းကလောကန် ၊ # မင်းကန် ၊ # သရက်ကန် ၊ # မဲနယ်ကန် ၊ # ခတက်ကန် ၊ # ဆင်ဖြူကန် တို့ဖြစ်သည်။ ကုန်းကိုးကုန်းမှာ- # သစ်ချိုကုန်း ၊ # ကျီတော်ကုန်း ၊ # သဇင်ကုန်း ၊ # သမန်းကုန်း ၊ # ဥသျှစ်ကုန်း ၊ # ဝါခင်းကုန်း ၊ # ကုလားပျိုကုန်း ၊ # ပုဏ္ဏားကုန်း ၊ # ဗောဓိကုန်း တို့ဖြစ်သည်။ တောင်ကိုးလုံးမှာ- # ဆားခါးတောင် ၊ # ငါးမင်းတောင် ၊ # ဂန္ဓမာတောင် ၊ # ရွှေလောင်းတောင် ၊ # သခင်မတောင် ၊ # ကုလားမတောင် ၊ # ရန်ကင်းတောင် ၊ # ကြက်ညီနောင်တောင် ၊ # မန္တလေးတောင် ဟု တံတိုင်းသဏ္ဌာန် တောင်ကိုးလုံး ကာရံစေကာ မြို့နန်းပန္နက်တော် ရိုက်ယူခဲ့သည်။ <ref>ကြာနီကန်ဆရာတော် ထေရုပ္ပတ္တိနှင့်ဖြစ်ရပ်များ၊ ဦးကျော်ညွန့် (မြန်မာ့အလင်းအယ်ဒီတာ)</ref> == မြို့တော်မြင်ကွင်း == === မဟာမုနိ === {{main|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်မြတ်ကြီး(မန္တလေး)}} [[File:Mahamuni Image.JPG|thumb|right|မဟာမုနိ ရုပ်ရှင်တော်]] မဟာမုနိဘုရား ရုပ်ပွားတော်ကြီးသည် မန္တလေးမြို့၏ အထင်ကရ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရားက ရင်ငွေ့တော် (၇)ကြိမ် ပေးခဲ့သဖြင့် သက်တော် ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ဘိုးတော်ဘုရား([[ဗဒုံမင်း]])လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်းသား [[သတိုးမင်းစော]]က [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]] မှပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။ === မန္တလေးတောင် === {{main|မန္တလေးတောင်}} [[File:Mandalay Hill, Myanmar.JPG|thumb|right|မန္တလေးတောင်]] မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ မြင့်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကိုအပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော်နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာမြင်တွေ့ရပေသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ မျှော်ကြည့်လိုက်လျှင် ရှမ်းရိုးမတောင်နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ကြည့်လိုက်လျှင် ဧရာဝတီ မြစ်ကမ်းများကိုလည်း မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ' ဟူသော ပုဒ်မှ'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး'ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေးပုံဂံခေတ်က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုဆိုကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref> === မန္တလေး နန်းတော် === ကျုံးနှင့် မြို့ရိုး ကာရံထားသော မန္တလေး နန်းတော်ကြီးသည် [[ကုန်းဘောင်မင်းဆက်]]၏ ဘုရင်များ စိုးစံခဲ့သော နေရာဖြစ်သည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းက ဗုံးကြဲခြင်း အကြိမ်ကြိမ် ခံခဲ့ရပြီး ပျက်စီးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်ပြုပြင်၍ [[မန္တလေး နန်းတော်|မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်]] ကြီးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ [[ဖိုင်:Eastern walkway Mandalay.jpg|thumb|မန္တလေးကျုံးအ‌ရှေ့ဖက်ခြမ်း လျှောက်လမ်း]] === အခြား === [[ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်၊]] [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်များ၊]] [[ပယ်ပုံတော်ဝင်း|ပယ်ပုံတော်ဝင်း၊]] [[တဝဂူဘုရား|တဝဂူဘုရား၊]] [[မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်|မဟာသကျသီဟ ရုပ်ပွားတော်]]၊[[မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး|မဟာအတုလဝေယန်ကျောင်းတော်ကြီး၊]] [[အိမ်တော်ရာဘုရား|အိမ်တော်ရာဘုရား၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်]]၊ [[စန္ဒာမုနိစေတီ|စန္ဒာမုနိ]]၊ [[ရန်ကင်းတောင်]]၊ [[ရေတံခွန်တောင်]]၊ [[ရွှေစာရံဘုရား]]၊ [[မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်|မန္တလေးယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်၊]] [[အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော|အိမ်ရှေ့မင်းထန်းတော၊]] [[ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်|ရတနာပုံ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊]] [[မန်းသီတာ ဥယျာဉ်]] နှင့် [[အောင်ပင်လယ်ကန်]] တို့ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် အတွင်းရှိ [[အမရပူရမြို့]]ဟောင်း တွင် [[အမရပူရနန်းတော်|အမရပူရနန်းတော်၊]] [[သပြေတန်း ခံတပ်|သပြေတန်း ခံတပ်၊]] [[တောင်သမန်အင်း|တောင်သမန်အင်း၊]] [[ဦးပိန်တံတား|ဦးပိန်တံတား၊]] [[မယ်ဇယ်တန်း|မယ်ဇယ်တန်း၊]] [[တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်|တောင်လေးလုံးကျောင်းတိုက်၊]] [[ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း|ဗားကရာဘုန်းကြီးကျောင်း၊]] [[ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း|ဆောင်းဒါး ရက်ကန်းကျောင်း၊]] [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(အမရပူရ)]] နှင့် [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူ]] တို့အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ == ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး == မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကူးသန်းသွားလာရေးနှင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ရေးတို့အတွက် အချက်အချာကျသည်။ မြို့တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ်တွင် ဘတ်စ်ကားများရှိသော်လည်း တွင်ကျယ်စွာ အသုံးမပြုကြပေ။ စက်ဘီး၊ ဆိုင်ကယ်များကိုသာ အများဆုံးအသုံးပြုကြသည်။ ယခင်က စက်ဘီးမြို့တော်ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသောလည်း ယခုအခါ ဆိုင်ကယ်မြို့တော်ဟုပင် ခေါ်ဆိုနိုင်ပေသည်။ [[File:Mandalay-Transport-24-Radler-gje.jpg|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ စက်ဘီးအသုံးပြုနေသူများကို ၂၀၀၆ခုနှစ်ကတွေ့ရစဉ်]] အစိုးရအသစ်လက်ထက် မော်တော်ကားများကို တရားဝင်သွင်းခွင့်ပြုပြီးနောက် မော်တော်ကားအသုံးပြုသူ ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။ === လေကြောင်း=== ယခင်က [[မန္တလေးချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်|ချမ်းမြသာစည်လေဆိပ်]]ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် [[တံတားဦးမြို့|တံတားဦးမြို့နယ်]]တွင် [[မန္တလေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] ကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်းပေါင်း ၁၅၀ အကုန်အကျခံ တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့မှ ၂၈မိုင်ခန့် အကွာမှာတည်ရှိသည်။ အဓိက အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေစိုက် လေကြောင်းလိုင်းများ|ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်းများ]] ဆင်းသက်လျက်ရှိပြီး ပြည်ပလေကြောင်းလိုင်းများမှ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] [[ကူမင်းမြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ ယူအေအီးနိုင်ငံ [[ဒူဘိုင်းမြို့]] တို့နှင့် ချိတ်ဆက် ဆင်းသက်လျက်ရှိသည်။ === ရေကြောင်း === မီးရထားလမ်း နှင့် ကားလမ်းများ အဆင်ပြေလာသော်လည်းမြန်မာ့ဂုဏ်ဆောင် ဧရာဝတီမြစ်မှာ ဆန်၊ ဆီ၊ ဆား၊ ငရုတ်၊ ဝါး နှင့် အခြားကုန်ပစ္စည်းများ ပို့ဆောင်ရန် အဓိကနေရာအဖြစ် တည်ရှိနေသေးသည်။ === မီးရထားလမ်း === [[မန္တလေး ဘူတာကြီး]]မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အချက်အချာ လမ်းဆုံမှာ တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမှ ရထားဖြင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နေပြည်တော်]]၊[[စစ်ကိုင်းမြို့]]၊ [[ပုဂံ]]၊[[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[မုံရွာမြို့]]၊ [[ပခုက္ကူမြို့]]၊ [[ကလေးမြို့]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့]]၊ [[ရွှေဘိုမြို့]]၊ [[ကောလင်းမြို့]]၊ [[နဘားမြို့]]၊ [[ကန့်ဘလူမြို့]]၊ [[မိုးညှင်းမြို့]]၊ [[ဟိုပင်မြို့]]၊ [[မိုးကောင်းမြို့]]၊ [[မြစ်ကြီးနားမြို့]] မြို့များသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ မန္တလေးမြို့တွင် ယခင်က မြို့ပတ် ဓာတ်ရထားရှိခဲ့သော်လည်း ယခုမြို့ပတ်ရထား စနစ်မရှိပေ။ === ကားလမ်း === မန္တလေးမြို့သည် အိမ်နီးချင်း အင်အားကြီး နိုင်ငံများဖြစ်သော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယ နိုင်ငံတို့နှင့် ချိတ်ဆက်ရန်အတွက် အချက်အချာနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ အာရှအမြန်လမ်းများသည် မန္တလေးမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားလာလျက်ရှိသည်။ * မြန်မာ - တရုတ်ကားလမ်း : မန္တလေး - တကောင်း - ဗန်းမော် - မြစ်ကြီးနား ကားလမ်း၊ မန္တလေး - မိုးကုတ် - ဗန်းမော်လမ်း၊ မန္တလေး - လားရှိုး - မူဆယ်လမ်း * မြန်မာ - အိန္ဒိယကားလမ်း : မန္တလေး - စစ်ကိုင်း - မုံရွာ - ကလေးဝ - တမူးလမ်း * ရန်ကုန် - နေပြည်တော် - မန္တလေး အမြန်လမ်းမကြီး == မြို့ပြလူဦးရေ == [[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၏ ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးမြို့၏ လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။<ref name="un" /> လူဦးရေ တိုးတက်နှုန်း ခန့်မှန်းချက်များအရ ၂၀၂၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြို့နေလူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် ၁.၅ သန်းခန့်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="un-pop">{{cite web |url=https://population.un.org/wup/ |title=World Urbanization Prospects: The 2018 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |accessdate=2026-05-18}}</ref> မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ အချက်အချာဖြစ်သော မန္တလေးမြို့သို့ လွန်ခဲ့သော ဆယ်စုနှစ်များစွာကတည်းက [[မြန်မာနိုင်ငံဖွား တရုတ်နွယ်ဖွားများ|တရုတ်နွယ်ဖွား]]များ အလုံးအရင်းဖြင့် ပြောင်းရွှေ့အခြေစိုက်လာခဲ့ကြရာ မြို့ပြ၏ လူမှုစီးပွားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် သက်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Myint-U |first=Thant |title=The Making of Modern Mandalay |journal=Journal of Southeast Asian Studies |volume=32 |pages=185–188 |date=2001}}</ref> အချို့သော လေ့လာမှု စစ်တမ်းများအရ ယခုအခါ တရုတ်နွယ်ဖွားများသည် မြို့နေလူဦးရေ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်အထိ ရှိနေပြီဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |publisher=Scarecrow Press |date=2006 |pages=274}}</ref> ထို့ပြင် သမိုင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက လာရောက်အခြေစိုက်ခဲ့ကြသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ရှမ်းလူမျိုး အစရှိသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးအစုံအလင်လည်း မန္တလေးမြို့တွင် သဟဇာတဖြစ်စွာ နေထိုင်ကြသည်။ မြို့တော်၏ အဓိကပြောဆို အသုံးပြုသော ဘာသာစကားမှာ ဗမာဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်နွယ်ဖွားများ အများဆုံး စုဝေးရာ တရုတ်တန်းနှင့် [[ဈေးချိုတော်]] အနီးတဝိုက်တွင်မူ တရုတ်ပြည်မကြီးစကား (မန်ဒရင်စကား) ကို တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးပြုကြသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=122}}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကိုမူ တတိယဘာသာစကားအဖြစ် အဓိက ရုံးလုပ်ငန်းများနှင့် ပညာရေးကဏ္ဍများတွင် ပြောဆိုအသုံးပြုလျက် ရှိကြသည်။ {{Historical populations |type=Burma | ၁၉၅၀|၁၆၇၀၀၀ | ၁၉၆၀|၂၅၀၀၀၀ | ၁၉၇၀|၃၇၄၀၀၀ | ၁၉၈၀|၄၉၉၀၀၀ | ၁၉၉၀|၆၃၆၀၀၀ | ၂၀၀၀|၈၁၀၀၀၀ | ၂၀၀၇|၉၆၁၀၀၀ | ၂၀၁၀|၁၀၃၄၀၀၀ | ၂၀၂၀|၁၃၀၈၀၀၀ | ၂၀၂၅|၁၄၄၆၀၀၀ | footnote = <ref name="un" /><ref name="un-pop" /> }} [[File:Mandalay City Population Pie.png|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရှိသော မန္တလေးမြို့တော် မြို့နယ်များ၏ လူဦးရေအချိုး<ref>{{cite web |url=http://www.dop.gov.mm |title=The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Mandalay Region |publisher=Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population |date=May 2015}}</ref>]] == အုပ်ချုပ်ရေး == မန္တလေးမြို့သည် [[မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] ၏ အုပ်ချုပ်မှုတွင် တည်ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့တော် စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်ကို မြို့နယ်၆ခု ၊အရံမြို့နယ် ၁ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ မန္တလေးစည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ နယ်နိမိတ်တွင် အောက်ဖော်ပြပါ မြို့နယ် (၆)မြို့နယ်ပါဝင်သည်။ *[[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]] *[[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]] *[[ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်]] *[[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]] *[[ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်]] *[[အမရပူရမြို့နယ်]] ===အရံမြို့နယ်=== *[[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]] == ယဉ်ကျေးမှု == မန္တလေးမြို့သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျနရုံမျှမက ခေတ်အဆက်ဆက် စာဆိုတို့၏ သီကုံးရာ၊ ကဗျာဆရာတို့၏ လွမ်းမောရာနှင့် စာရေးဆရာတို့၏ မှတ်တမ်းတင်ရာ အနုပညာဗဟိုချက်လည်း ဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း ရတနာပုံနေပြည်တော် တည်စကတည်းက စာဆိုတော်ကြီး [[ဆရာဖေ]]က မန္တလေးမြို့၏ သာယာပုံကို အခုလို လင်္ကာစပ်ဆိုခဲ့ဖူးသည် - “မြေမြတ်မဟာ၊ မင်္ဂလာနှင့်၊ အခါတော်ပေး၊ နန်းရွှေရေးလို့၊ ဘေးမသီ ရန်မကပ်၊ ရွှေမြို့တော် သမုတ်အပ်ခါမှ၊ သပြေမဏ္ဍိုင်၊ ဗဟိုတိုင်မကု၊ ဇမ္ဗူ့ထိပ်ခေါင်၊ မန္တလေးတောင်ကြီးရဲ့၊ ရိပ်မြောင်မှာ ခိုလှုံ၊ ရတနာပုံ ရွှေမြို့တော်ကြီး။” <ref name="mandalay_poem">{{cite book |last=မောင်သန်းဆွေ |first=(ထားဝယ်) |title=ကဗျာထဲက မန္တလေး၊ မန္တလေးက ကဗျာများ |publisher=ရာပြည့်စာပေ |date=2012 |pages=34–36}}</ref> အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်း စာဆိုတော်ကြီးများနှင့် [[လှိုင်ထိပ်ခေါင်တင်]]၊ [[ဆရာဖေ]] စသူတို့၏ ကဗျာများတွင် မန္တလေး၏ နန်းဓလေ့နှင့် မြို့ပြအလှကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်ရုံမျှမက၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ်တွင်လည်း [[ဆရာဇော်ဂျီ]]၊ [[မင်းသုဝဏ်]] နှင့် [[ဒဂုန်တာရာ]] စသည့် စာဆိုကြီးများက မန္တလေး၏ သဘာဝအလှနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်ကို ကဗျာများဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="poet" /> မန္တလေးမြို့သားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒြပ်မဲ့ဓလေ့စရိုက်များသည် ကဗျာ၊ စာပေနှင့် သီချင်းများ၌ အမြဲတစေ ထင်ဟပ်လျက်ရှိပြီး "[[မန္တလေး စကား၊ ရန်ကုန် အကြွား၊ မော်လမြိုင် အစား]]" ဟူသော မြန်မာ[[ဆိုရိုးစကား]]ပုံတစ်ခု ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများသည် စကားကြွယ်ကြသလို စကားပြောဆိုရာတွင်လည်း "ဗျာ"၊ "ရှင်"၊ "ဘုရား" စသည့် အနွတ်အနယ် နာမ်စားများကို သုံးစွဲလေ့ရှိသည်။မန္တလေးသူ/သား တို့၏ ညင်သာသော လေယူလေသိမ်း ယဉ်ကျေးမှုကို ခေတ်ဟောင်း မြန်မာ့အသံ ဓာတ်ပြားသီချင်းများမှစ၍ ယနေ့ခေတ် စာပေများအထိ အမွှန်းတင်လေ့ရှိကြသည်။<ref>{{cite journal |last=လူထုဒေါ်အမာ |title=မန္တလေးသူ မန္တလေးသားများနှင့် အပြောအဆို ဓလေ့ |journal=မြန်မာ့ဓလေ့ပုံရိပ်များ |volume=2 |pages=14–22 |date=1997}}</ref>မန္တလေးသည် ဆိုင်း၊ မင်းသား၊ ပန်းချီ၊ ပန်းပု စသည့် [[ဆယ်တင့်ပန်း|ပန်းဆယ်မျိုး]] အနုပညာရှင်များ စုဝေးရာ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ "မြို့မဆိုင်းဝိုင်း" နှင့်အတူ ဖျော်ဖြေရေးယာဉ်များဖြင့် လှည့်လည်သည့် မြို့ပြအစဉ်အလာကို ကဗျာဆရာ [[ဒေါင်းနွယ်ဆွေ]]က သူ၏ ထင်ရှားသော လေးဆစ်ကဗျာဖြင့် အခုလို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည် - :::“နွေဦးက ကြို၊ ပိတောက်ငုံ ပွင့်ချင်စမ်းလှ၊ နန်းကွက်ဆီကို။ မြို့မက နှိုး၊ ငွေငန်းတော် ယဉ်ယဉ်လှည့်လို့၊ ဩော်... မန္တလေးသင်္ကြန်မိုး။”<ref name="soo">{{cite book |last=ဆူးငှက် |title=မန္တလေးအလွှာများနှင့် မြို့မ |publisher=ကြီးပွားရေးစာပေတိုက် |date=2005 |pages=112–115}}</ref> "အဝတ်တွင် အနော်ရထာ၊ အစားတွင် မန္တလေး" ဟု စာဆိုရှိခဲ့သည့်အတိုင်း [[မန္တလေးမုန့်တီ|မန္တလေးမုန့်တီ (နန်းကြီးသုပ်)]]၊ [[မြီးရှေ]]၊ [[မန္တလေးပဲကြော်]] နှင့် [[ထိုးမုန့်]]၊ လမုန့် စသည့် သရေစာ ယဉ်ကျေးမှုများသည် အလွန်ကျော်ကြားလှပြီး မြန်မာ့စာပေ စာမြည်းတောဂရက်များတွင် မန္တလေးမြို့၏ ကိုယ်စားပြုသင်္ကေတများအဖြစ် ရေးဖွဲ့ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite news |title=စာပေထဲက မန္တလေး အစားအသောက်နှင့် ရိုးရာဓလေ့များ |work=ဟံသာဝတီသတင်းစာ |date=5 October 1972 |page=6}}</ref> မန္တလေးမြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် ခေတ်ကာလများ ပြောင်းလဲလာသော်လည်း ရှေးမူမပျက်သော ရိုးရာအနုပညာအမြုတေ၊ ဘာသာတရားကို ရိုသေကိုင်းရှိုင်းမှုနှင့် မြို့တော်သားတို့၏ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု စသည့် ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် များကို ကဗျာစာပေများနှင့်အတူ ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိသည်။ [[File:Old Myoma Thingyan.JPG|alt=|thumb|မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]] ဆိုင်းဝိုင်းယာဉ် (ခေတ်ဟောင်းပုံ)]] မန္တလေးမြို့တွင် ဝါကျွတ်ချိန်မှစ၍ တပို့တွဲ၊ တပေါင်းလအထိ ပွဲလမ်းသဘင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် ရှိနေတတ်သည်။ ဘုရားပွဲ၊ ကထိန်ပွဲ၊ အလှူပွဲ၊ ကျောင်းရေစက်ချပွဲ၊ ဘုန်းကြီးပျံ၊ မင်္ဂလာဆောင်၊ အောင်ပွဲ၊ ကလေးမွေးနေ့ပွဲနှင့် ဘောလုံးအနိုင်ရ၍ ဂုဏ်ပြုပွဲ စသဖြင့် လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးပွဲများကို ကြံဖန်၍ ပွဲခင်းလေ့ရှိကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဘုရားပွဲများတွင် အငြိမ့်၊ ဇာတ်၊ တီးဝိုင်းနှင့် ဆိုင်းများ ဖောဖောသီသီ ပါတတ်ကြပြီး မန္တလေးတွင် '''“ဘုရားပွဲအစ ဘုရားသုံးဆူက၊ ဘုရားပွဲအဆုံး ဝါခင်းကုန်း”''' ဟုပင် ဆိုရိုးပြုကြသည်။ ဂီတအနုပညာဘက်တွင်လည်း ၁၉၂၅ ခုနှစ်၌ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော မန္တလေးမြို့ခံ [[မြို့မ အပျော်တမ်း တူရိယာအဖွဲ့]]သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး တူရိယာအသင်းတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေသည်။<ref name="soo" /> ထို့အပြင် မြန်မာ့ဂီတနှင့် သဘင်လောကတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလှသည့် ဂီတစာဆိုကြီးများနှင့် သဘင်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော - * [[သခင်တင် (ဝိုင်အမ်ဘီ)|ဝိုင်အမ်ဘီ ဆရာတင်]] * [[မြန်မာညွန့် ဆရာတင်]] * [[တင်၊ ဆရာ (နန်းတော်ရှေ့)|နန်းတော်ရှေ့ ဆရာတင်]] * အလင်္ကာကျော်စွာ [[မြို့မငြိမ်း]] * အလင်္ကာကျော်စွာ [[ရွှေမန်းတင်မောင်]] စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကျော်များစွာသည် မန္တလေးမြို့မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး မြန်မာ့အနုပညာသမိုင်းကို ဆင်ယင်ခဲ့ကြသည်။ == စီးပွားရေး == မန္တလေးမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်း (အထက်မြန်မာပြည်) ၏ အဓိက စီးပွားရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ၏ အချက်အချာကျသော မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယစီးပွားရေးမြို့တော်ဟု ဆိုနိုင်ပြီး ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယ၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးနိုင်သည့် ကုန်းတွင်းဗဟိုချက်တွင် တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှုပြုရာတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် အရေးပါလှသည်။<ref>{{cite book |last=Turnell |first=Sean |title=Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma |publisher=Nordic Institute of Asian Studies |date=2009 |pages=215–218}}</ref>မန္တလေးသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[မူဆယ်မြို့|မူဆယ်]] နယ်မြေမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာသည့် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ၏ အဓိကအခြေစိုက်ရာနှင့် ဖြန့်ချိရာ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်မှ တင်သွင်းလာသော လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများနှင့် စက်ယန္တရားများသည် မန္တလေးမြို့မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် အခြားဒေသများသို့ စီးဆင်းသွားသလို၊ ပြည်တွင်းဖြစ် လယ်ယာထွက်ကုန်များနှင့် ရေထွက်ကုန်များကိုလည်း မန္တလေးမှတစ်ဆင့် တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြန်လည်တင်ပို့ကြသည်။<ref>{{cite journal |last=Seekins |first=Donald M. |title=Mandalay: Burma's Cultural Capital |journal=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |pages=273–275 |date=2006}}</ref> ရှေးမင်းအဆက်ဆက်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော [[ဈေးချိုတော်]]သည် မန္တလေးမြို့၏ စီးပွားရေးပြယုဂ်ဖြစ်ပြီး အထက်မြန်မာပြည်၏ အကြီးဆုံး ကုန်လှောင်ရုံနှင့် လက်ကားဈေးကြီး ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မန္တလေးပဲနှမ်းကုန်စည်ဒိုင် အစရှိသည့် လယ်ယာထွက်ကုန် ကုန်စည်ဒိုင်ကြီးများသည်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးကို အဆုံးအဖြတ်ပေးနိုင်သည့်အထိ အင်အားတောင့်တင်းသည်။<ref>{{cite news |title=မန္တလေး ကုန်စည်ဒိုင်နှင့် အထက်မြန်မာပြည် ကုန်သွယ်မှု အလားအလာ |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=22 October 2018 |page=7}}</ref> မန္တလေးမြို့ရှိ "မဟာအောင်မြေ ကျောက်စိမ်းကျောက်မျက်ရတနာဈေး" (ဝိုင်း) သည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ကုန်ကြမ်းကျောက်စိမ်း အကူးအပြောင်းပြုလုပ်ရာ နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ဖားကန့်]]ဒေသမှ ထွက်ရှိသော ကျောက်စိမ်းရိုင်းများနှင့် မိုးကုတ်ဒေသထွက် ကျောက်မျက်ရတနာများသည် မန္တလေးမြို့သို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ ပြည်တွင်းပြည်ပ ကျောက်ကုန်သည်များ (အထူးသဖြင့် တရုတ်ကုန်သည်များ) က ဒေါ်လာသန်းပေါင်းများစွာဖြင့် လာရောက်အရောင်းအဝယ် ပြုလုပ်ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Fink |first=Christina |title=Living Silence: Burma under Military Rule |publisher=Zed Books |date=2001 |pages=125}}</ref> [[မန္တလေး စက်မှုဇုန်]]သည် အထက်မြန်မာပြည်တွင် အကြီးဆုံးစက်မှုဇုန်ဖြစ်ပြီး မော်တော်ယာဉ်မွမ်းမံမှုလုပ်ငန်းများ၊ သံရည်ကျိုလုပ်ငန်းများ၊ စိုက်ပျိုးရေးသုံး စက်ကိရိယာ ထုတ်လုပ်မှုများနှင့် စားသောက်ကုန်လုပ်ငန်းများ အခြေစိုက်ရာနေရာဖြစ်သည်။ ရိုးရာလုပ်ငန်းများဖြစ်သည့် ရွှေဆိုင်းခတ်လုပ်ငန်း၊ ပန်းပုလုပ်ငန်း၊ ကြေးသွန်းလုပ်ငန်းနှင့် ပိုးထည်ယက္ကန်းလုပ်ငန်းများသည်လည်း ယဉ်ကျေးမှုအရောအနှောဖြင့် စီးပွားရေးကို တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.mandalaysubportal.gov.mm |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စက်မှုဇုန်များ အခြေအနေ |publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး |accessdate=2026-05-18 }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ကွန်ရက်အနေဖြင့်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး၊ မန္တလေး-မူဆယ် အဝေးပြေးလမ်းမကြီး၊ ရန်ကုန်-မန္တလေး ရထားလမ်းနှင့် [[မန္တလေး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]တို့ တည်ရှိခြင်းကြောင့် လူစီးဆင်းမှုနှင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုတို့တွင် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အသက်သွေးကြောသဖွယ် ဖြစ်နေသည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် မြို့ပြအခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ဘဏ်လုပ်ငန်း၊ ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အစရှိသည့် ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍ များလည်း ခေတ်အဆက်ဆက် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လျက်ရှိသည်။ == ပညာရေး == === အခြေခံပညာ === မန္တလေးမြို့တွင် အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းပေါင်း ၃၈ကျောင်း ရှိသည်။ === အဆင့်မြင့်ပညာ === * [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] * [[ရတနာပုံတက္ကသိုလ်]] * [[မန္တလေးနည်းပညာတက္ကသိုလ်]] *[[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] * [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)]] * [[မန္တလေးနိုင်ငံခြားဘာသာတက္ကသိုလ်]] * [[မန္တလေးကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]] * [[တိုင်းရင်းဆေးပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] * [[ဆေးဝါးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] * [[သူနာပြုတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] * [[သွားဘက်‌ဆိုင်ရာဆေးတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] * [[အဝေးသင်တက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] * [[ဆေးဘက်‌ဆိုင်ရာနည်းပညာတက္ကသိုလ်(မန္တလေး)]] *[[မန္တလာဒီဂရီကောလိပ်]] *သမဝါယမကောလိပ် *အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ(မန္တလေး) *ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ် == ကျန်းမာရေး == {{see also|မန္တလေးမြို့ရှိ ဆေးရုံများစာရင်း}} === အစိုးရဆေးရုံများ === * မန္တလေး [[အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး (မန္တလေး)|အထွေထွေရောဂါကု ဆေးရုံကြီး]] ခေါ် (မန္တလေးပြည်သူ့ဆေးရုံကြီး) *မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ သင်ကြားရေးဆေးရုံကြီး * မန္တလေး ဗဟိုအမျိုးသမီး ဆေးရုံကြီး *မန္တလေး ခုတင် (၃၀၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး *မန္တလေး [[ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး၊ မန္တလေးမြို့|ခုတင် (၅၅၀)ဆံ့ ကလေးဆေးရုံကြီး]] *မန္တလေး အလုပ်သမား ဆေးရုံ *မန္တလေး နား နှာခေါင်း လည်ချောင်း ဆေးရုံ *မန္တလေး စိတ်ကျန်းမာရေး ဆေးရုံ *မန္တလေး မူးယစ်ဆေးစွဲရောဂါကုဆေးရုံ *မန္တလေး တီဘီရောဂါကု ဆေးရုံ *မန္တလေး ကူးစက်ရောဂါကု ဆေးရုံ *မန္တလေး အရိုး ဆေးရုံ *မန္တလေး တိုင်းရင်းဆေး ဆေးရုံ *မန္တလေး သွားဘက်ဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးဆေးရုံ *မန္တလေး တက္ကသိုလ်များဆေးရုံ(ခုတင်-၅၀)<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 |accessdate=1 January 2019 |archivedate=1 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101100918/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/question-2198 }}</ref> == အားကစား == {{Multiple image | width = 150 | align = | direction = horizontal | image1 = Mandalar Thiri Sport Ground (Mandalay).jpg | atl1 = | caption1 = မန္တလာသီရိအားကစားကွင်း | image2 = Aungmyaymandalar Stadium 1.jpg | alt2 = | caption2 = ​အောင်​မြေမန္တလာအားကစားကွင်း | image3 = Bahtoo Stadium 2022.jpg | alt3 = | caption3 = ​ဗထူးအားကစားကွင်း | image4 = Shwe Man Taung Stadium.jpg | alt4 = | caption24 = ​ရွှေမန်း​တောင်အားကစားကွင်း }} မန္တလေးမြို့တွင် ရိုးရာအားကစားနည်းများဖြစ်သော ခြင်းလုံး၊ မြန်မာ့သိုင်း စသည့်အားကစားနည်းများသည် လူအများစိတ်ဝင်စားလေ့ရှိသည်။ မဟာမုနိဘုရားကြီးရှိ ခြင်းလုံးအားကစားရုံ၌ နှစ်စဉ်ဇူလိုင်လတွင် ဝါဆိုခြင်းပွဲတော် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် ပုဂ္ဂလိကခြင်းလုံးအားကစားရုံများ၌ ခြင်းလုံးပြိုင်ပွဲများလည်း ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ မြန်မာ့သိုင်းအတွက် သိုင်းကလပ်များလည်းရှိသည်။ မြို့တော်ဝန်မီနီမာရသွန်ပွဲကိုလည်း နှစ်စဉ်လွတ်လပ်ရေးနေ့တွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။<ref name="marathon">{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny|title=မန္တလေးမြို့တော်ဝန် မီနီမာရသွန်ပြိုင်ပွဲ(၂၀၂၀) ဇန်နဝါရီ ၄ ရက်တွင် ကျင်းပမည်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604162038/https://www.mdn.gov.mm/my/mnttlemiutteaawn-miiniimaarsnpiungpai2020-jnnwrii-4-rkttng-kngpmnny}}</ref>မြို့နေလူထုသည် မန္တလေးတောင်နှင့် ကျုံးဘေးများတွင် လမ်းလျှောက်ခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားအားကစားနည်းများ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/|title=ဝါဆိုခြင်းလုံးပွဲတော်|access-date=4 June 2023|archive-date=4 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604155034/https://tourism.gov.mm/mm/%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA/}}</ref> [[ရတနာပုံ ဘောလုံး အသင်း]]သည် ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် ​ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး မန္တ​လေးမြို့အ​ခြေစိုက်​ဘောလုံးအသင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်အစပိုင်းကာလများတွင် အောင်မြင်မှုများ အတော်အတန်ရရှိခဲ့သောအသင်းဖြစ်ကာ 2010 AFC President Cup ([[၂၀၁၀ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား]]) တွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရရှိပြီး အဆိုပါ အာရှဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌဖလား ၂၀၁၀ တွင်လည်း အနိုင်ရဗိုလ်စွဲ ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်]]နှင့် ကမ္ဘာ့ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်(FIFA)တို့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပြီး တည်ဆောက်သည့် [[ဘောလုံးအကယ်ဒမီ (မန္တလေး)]]လည်းတည်ရှိကာ ​အောင်မြင်​သော​ဘောလုံးသမားများ ​မွေးထုတ်​ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ [[အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံ]] (မန္တလေး)မှာလည်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် အားကစားနှင့်ကာယပညာသိပ္ပံဖြစ်သည်။ မြို့၏အားကစားကွင်း/ရုံ အဆင့်အတန်းမှာ ၂၀၁၃ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ အဆင့်အတန်း နိမ့်ကျခဲ့သည်။ မြို့နယ်များအလိုက် အားကစားကွင်းများ ရှိသော်လည်း အဆင့်အတန်းမမီပေ။ သမိုင်းဝင် [[ဗထူး အားကစားကွင်း]]မှာ မြို့၏အဓိကအားထားရာ အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="mmsport">{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/sport/2013/09/28/48730.html|title=မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အားကစား ပြိုင်ဝင်းကြီးများ (၁)}}</ref>၂၀၁၃ အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲ၏ အမျိုးသမီးဘောလုံးပွဲစဉ်များကို လက်ခံကျင်းပရန်အတွက် [[မန္တလာသီရိ အားကစားကွင်း]]ကို တည်ဆောက်ပြီးမှသာ မန္တလေးမြို့တွင် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းကြီး ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/mya/mandalar_thiri_sports_stadium |title=Mandalarthiri Stadium |accessdate= |publisher=}}</ref> ဗထူးအားကစားကွင်းကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ [[အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်း]]၊ [[ရွှေမန်းတောင် အားကစားကွင်း]]ကဲ့သို့သော အခြားအားကစားကွင်းများကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ ဗထူးအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ မန္တလာသီရိအားကစားပြိုင်ဝင်း၊ ရွှေမန်းတောင် လူငယ်လေ့ကျင့်ရေးစခန်းတို့၌ အဆင့်မီမိုးလုံလေလုံအားကစားရုံများ တည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://mosya.gov.mm/post/%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%84%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%8C%E1%80%AC%E1%80%94-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%87%E1%80%B6-%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6-%E1%80%90%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B6%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%B8|title=အားကစားနှင့်လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမင်းသိန်းဇံ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း အဆင့်မြင့်တင်ခြင်း လုပ်ငန်းများနှင့် အဆင့်မြင့်မိုးလုံလေလုံ အားကစားရုံ တည်ဆောက်မည့် မြေနေရာများအား လိုက်လံကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700|title=အောင်မြေမန္တလာ အားကစားကွင်းသစ် ဖွင့်ပွဲနှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်ဖလား တက္ကသိုလ်၊ ဒီဂရီကောလိပ်ပေါင်းစုံ (အမျိုးသား/ အမျိုးသမီး) ဘောလုံးပြိုင်ပွဲနှင့် အသက် (၁၈) နှစ်အောက် မြို့နယ်ပေါင်းစုံ ပြေးခုန်ပစ်ပြိုင်ပွဲကျင်းပ|access-date=4 June 2023|archive-date=18 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221018140113/https://mrtv.gov.mm/mm/news-157700}}</ref> ၂၀၂၃ခုနှစ်အရောက်တွင် မန္တလေးမြို့၌ မန္တလာသီရိအားကစားကွင်းနှင့် အောင်မြေမန္တလာအားကစားကွင်းတို့မှာ အားကစားနည်းမျိုးစုံကို လက်ခံကျင်းပနိုင်သည့် နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ အားကစားကွင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21196|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ အားကစားကွင်း/ရုံများ အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် တည်ဆောက်နေမှု လုပ်ငန်းများအား ကြည့်ရှုစစ်ဆေး}}</ref> == ညီအစ်မမြို့တော် == * စီရီဘွန်၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]] * [[ကူမင်းမြို့|ကူမင်း]]၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]] * [[ဖနွမ်းပင်မြို့|ဖနွမ်းပင်]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ|ကမ္ဘောဒီးယား]] *[[အောလ်ဆန်မြို့]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]] ==ပြခန်း== <gallery> ဖိုင်:Mandalay kuthodaw.jpg|ကုသိုလ်တော်ဘုရား ဖိုင်:Atumashi monastery.JPG|အတုမရှိ ရွှေကျောင်းတော်ကြီး ဖိုင်:Kone Yoe mosque, Mandalay, Myanmar.JPG|ကုန်းရိုးဗလီ(၂၆ ဘီလမ်း) ဖိုင်:Mandalay Fort Wall.jpg|မန္တလေးမြို့ရိုး ဖိုင်:Mandalay Street.JPG|မန္တလေးလမ်း ဖိုင်:Mandalay, Myanmar.jpg|[[မန္တလေး ဘူတာကြီး|ဘူတာကြီး]] ရှေ့ မြင်ကွင်း ဖိုင်:Pariyatti Sasana University, Mandalay.jpg|နိုင်ငံတော် ပရိယတ္တိသာသနာ့ တက္ကသိုလ် ဖိုင်:Mandalay Hill view, Myanmar.JPG|[[မန္တလေးတောင်]] ဖိုင်:University of Mandalay entrance, Myanmar.jpg|မန္တလေး တက္ကသိုလ် အဝင် ဖိုင်:Main Building Mandalay University.jpg|မန္တလေးတက္ကသိုလ် ဖိုင်:University of Foreign Languages, Mandalay, Myanmar.jpg|နိုင်ငံခြားဘာသာသင် တက္ကသိုလ် (အဟောင်း) ဖိုင်:ShweKyiMyin Pagoda.jpg|ရွှေကျီးမြင်ဘုရား ဖိုင်:P80414-233037.jpg|မြို့မ အလှပြယာဉ် ဖိုင်:Headquarters of MCDC.jpg|မန္တလေး မြို့တော်ခန်းမ ဖိုင်:Yadanabon University.jpg|ရတနာပုံတက္ကသိုလ် ဖိုင်:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့် မြို့မအလှပြယာဉ် </gallery> == ကိုးကား == {{Reflist}} ==ပြင်ပလင့်== {{Commons category|Mandalay}} * {{Wikivoyage-inline}} *[http://www.pyinoolwin.info/index.htm See also nearby Pyin Oo Lwin, the historic hill station above Mandalay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804055257/http://www.pyinoolwin.info/index.htm |date=4 August 2009 }} * [http://www.mandalayemporium.com Mandalay Gallery with antique, colonial views of Mandalay] *[http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm Mandalay, the Burmese Heartland by Dr. Constance Wilson, Northern Illinois University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415133906/http://www.seasite.niu.edu/Burmese/Culture/WilsonPages/MandalayRegion/MandalayRegion.htm |date=15 April 2009 }} *[http://www.orientalarchitecture.com/mandalay/MANDALAYMAP.htm Asian Historical Architecture – Mandalay by Prof. Robert D. Fiala, Concordia University, Nebraska] *[http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html Mandalay Centenary Song by Than Myat Soe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218121659/http://www.mrtv3.net.mm/pages/song4.html |date=18 February 2012 }} MRTV3 *[http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf မန္တလေးခရိုင်၊ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၏ ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201064907/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/last_township_data_form_30.9.2019_real.pdf |date=1 February 2021 }} - အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန {{မန္တလေးတိုင်း}} {{မြန်မာနိုင်ငံ မင်းဆက်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] 14bkd8le11bonscgv0kemg2s6j3r9hm 0 3198 1038082 1031608 2026-06-14T03:14:01Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် */ 1038082 wikitext text/x-wiki {{coord|16|N|108|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ | common_name = ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|vi|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa<br>Việt Nam}} | ပုံ_အလံ = Flag of Vietnam.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Vietnam.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native phrase|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc|paren=omit}}<br> "လွတ်လပ်ရေး - လွတ်မြောက်ရေး - သုခ" | englishmotto = "Independence – Liberty – Happiness" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}<br />"ချီတက်နေသော စစ်သည်တော်များ၏ သီချင်း"{{parabr}}{{center|[[File:Quoc ca Viet Nam.ogg]]}} | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=အစိမ်း|region=[[အာဆီယံ]]|region_color=မီးခိုးရင့်|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}} | မြို့တော် = [[ဟနွိုင်းမြို့]] | coordinates = {{coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = [[ဟိုချီမင်းစီးတီး|ဟိုချီးမင်​ မြို့ကြီး]]<br />{{coord|10|48|N|106|39|E|type:city}} | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | languages_type = အမျိုးသားဘာသာစကား | languages = [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]]{{#tag:ref|The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam states that Vietnamese language is the "national language", rather than the "official language"; Vietnamese is the only language used in official documents and legal proceedings ''[[de facto]]''.<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|title=The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|publisher=Vietnam News Agency|date=15 January 2014|access-date=13 June 2019|accessdate=30 October 2021|archivedate=1 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97}}</ref>|group="n"}} | ethnic_groups = {{vunblist | ၈၅.၃၂% [[ဗီယက်လူမျိုး]] | ၁၄.၆၈% [[:en:List of ethnic groups in Vietnam|အခြား]]{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၇၃..၇% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]] / [[:en:Vietnamese folk religion|ရိုးရာ]] |၁၄.၉% [[:en:Buddhism in Vietnam|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |၈.၅% [[:en:Christianity in Vietnam|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |၁.၅% [[:en:Hoahaoism|Hoahaoism]] |၁.၂% [[:en:Caodaism|Caodaism]] |၀.၂% [[:en:Religion in Vietnam|အခြား]]<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}</ref>}} | religion_year = ၂၀၁၉ | demonym = [[:en:Vietnamese people|Vietnamese]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[:en:Marxism–Leninism|မက်စ်-လီနင်ဝါဒ]] [[:en:One-party state|တပါတီ]] [[:en:Socialist state|ဆိုရှယ်လစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]]<!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a "socialist republic". This is often regarded as being interchangeable with "communist state" by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --> | leader_title1 = [[:en:General Secretary of the Communist Party of Vietnam|ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူး]] {{efn| နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲဖြစ်သော်လည်း၊ အာဏာအရှိဆုံးသော နိုင်ငံရေးရာထူးမှာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ မဟုတ်ဘဲ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်သည်။ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် ဗီယက်နမ်၏ အမြင့်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်သည့်အဖွဲ့များဖြစ်သော ပေါလစ်ဗျူရိုနှင့် အတွင်းရေးမှူးချုပ်အဖွဲ့ကို ထိန်းချုပ်သဖြင့် ရာထူးလက်ရှိဖြစ်သူသည် ဗီယက်နမ်၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။}}နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = Tô Lâm | leader_title3 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name3 = Lê Minh Hưng | leader_title4 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = Trần Thanh Mẫn | legislature = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ဗီယက်နမ်)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[:en:Ngô dynasty|ပထမ ဧကရာဇ်မင်းဆက်]] | established_date1 = ၉၃၉ | established_event2 = [[French Colonial Empire|ပြင်သစ်]]ထံမှ [[:en:Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခြင်း]] | established_date2 = ၁၉၄၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက် | established_event3 = [[:en:1954 Geneva Conference|ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်]] | established_date3 = ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက် | established_event4 = [[:en:Fall of Saigon|ဆိုင်ဂုံမြို့ ကျဆုံးခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက် | established_event5 = ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း | established_date5 = ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက် | established_event6 = [[:en:Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]] | established_date6 = ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၈ ရက်{{#tag:ref|In effect since 1 January 2014.{{sfn|Constitution of Vietnam|2014}}|group="n"}} | area_km2 = ၃၃၁,၆၉၉ | ဧရိယာအဆင့် = ၆၆ | area_sq_mi = ၁၂၈,၀၆၉ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၆.၃၈ | population_census = ၉၆,၂၀၈,၉၈၄{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} | population_census_year = ၂၀၁၉ | population_census_rank = ၁၅ | population_density_km2 = ၂၉၅.၀ | population_density_sq_mi = ၇၅၂ | population_density_rank = ၂၉ | GDP_PPP = {{increase}} $၁,၀၄၇.၃၁၈ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = ၂၃ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၁၀,၇၅၅{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၀၆ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၄၀.၆၀၂ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal_rank = ၃၅ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃,၄၉၈{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၅ | Gini = ၃၅.၇ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = decrease | Gini_ref = {{sfn|World Bank|2018c}} | Gini_rank = | HDI = ၀.၇၀၄<!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher= [[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-9-211-26442-5 |pages=343–346 |website=hdr.undp.org |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=15 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = ၁၁၇ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[ဗီယက်နမ် ဒေါင်|ဒေါင်]] (₫) | currency_code = VND | time_zone = [[UTC+07:00|ဗီယက်နမ် စံ‌တော်ချိန်]] | utc_offset = +07:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = dd/mm/yyyy | electricity = [[Mains electricity by country|220 V – 50 Hz]] | drives_on = ညာ | calling_code = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၄]] | cctld = [[.vn]] | today = | အထိမ်းအမှတ်များ = ကြာပန်း,လယ်သမား​ဆောင်းခ​မောက် | linking_name = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ }} '''ဗီယက်နမ်''' ({{lang-en|Vietnam}}; {{IPAc-en|ˌ|v|iː|ə|t|ˈ|n|aː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}; {{Lang-vi|Việt Nam}}) သို့ ရုံးသုံးအမည်အားဖြင့် ''ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ''သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှိပြီး အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ ၉၇.၈ သန်း ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၆ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[လောနိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]နှင့် ခြားနားထားသော [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]တို့က ဝိုင်းရံထားသည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်းပြီးနောက် မြို့တော်မှာ [[ဟနွိုင်းမြို့]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် တရုတ်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ် အထိ နှစ်ပေါင်းထောင်ကျော်မျှနေခဲ့ရသည်။ လွတ်လပ်သော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို ဘတ်ဒမ်မြစ် တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲခံပြီးနောက် အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် တော်ဝင်မင်းဆက် ပေါင်းများစွာတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်းပိုင်းအထိ ပထဝီအနေအထားနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှုတို့ဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉ရာစုအလယ်ပိုင်း ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခြင်းမခံရမီ အချိန်အထိဖြစ်သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဗီယက်နမ်တို့သည် ပြင်သစ်တို့အား ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲမှစ၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့အား ဗီယက်နမ်မြေပေါ်မှ အပြီးတိုင် မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင်မူ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ် ဆိုသော နိုင်ငံရေး အရ ပြိုင်ဘက်များဖြစ်သည့် နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံ အဖြစ် နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ဖက်တို့၏ ပဋိပက္ခများသည် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တွင် အင်အားပြင်ထန်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ အနိုင်ရပြီး စစ်ပွဲပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ကွန်မြူနစ် အစိုးရ လက်အောက်တွင် ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲမွဲတေပြီး နိုင်ငံရေး အရ အထီးကျန် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုမှစ၍ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှင့် စတင်ပေါင်းစည်းခြင်း လမ်းစပေါ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="BBC2004">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm | publisher=BBC News | title=Vietnam's new-look economy | date=18 October 2004| accessdate=21 November 2015}}</ref> ၂၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် နိုင်ငံအားလုံးနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အဓိက စီးပွားရေး နိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံထဲတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အဖော်ဆောင်နိုင်ဆုံး နိုင်ငံအဖြစ် ထိပ်ဆုံးမှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Weisenthal|first= Joe |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |title=3G Countries |publisher=Business Insider |date=22 February 2011 |accessdate=6 August 2011}}</ref> ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်သော စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့သို့ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတကာ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသော သမိုင်းကြောင်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တစ်ပါတီ စနစ် ကျင့်သုံးပြီး ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို လက်ခံကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် အလယ်အလတ်အဆင့် ဝင်ငွေနိမ့်သော စီးပွားရေးရှိသည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဂတိလိုက်စားမှု၊ ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပြဿနာများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးမှတ်တမ်း အားနည်းမှုများ မြင့်မားစွာရှိသည်။ ၎င်းသည် [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံ]] (ASEAN)၊ အေပက် (APEC)၊ ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု (Non-Aligned Movement)၊ အိုအိုင်အက်ဖ် (OIF) နှင့် ဒဗလျူတီအို (WTO) အပါအဝင် နိုင်ငံတကာနှင့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် အလှည့်ကျအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == ''ဗီယက်နမ်''ဆိုသောအမည်မှာ ''နမ်ဗီယက်''ဆိုသော အမည်မှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုစကားလုံးအား ၂ရာစုတွင် အုပ်စိုးခဲ့သော ''ထရူးမင်းဆက်''လက်ထက်မှ စတင် သုံးနှုန်းခဲ့သည်။<ref name="Woods38">{{harvnb|Woods|2002|page=38}}</ref> ဗီယက်ဆိုသော စကားလုံးမှာ တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်သော ဘက်ရှ်ဗီယက် ဆိုသော လူမျိုးစု၏ နာမည်အတိုဖြစ်သည်။<ref name="Yue-Hashimoto">{{harvnb|Yue-Hashimoto|1972|page=1}}</ref> ဗီယက်နမ်ဆိုသော စကားလုံးအား ၁၆ ရာစုနှစ်က ကဗျာတစ်ပုဒ်တွင် စတင်သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၇ ရာစု အတွင်း ထွင်းထုခဲ့သော ကျောက်စာတိုင် ၁၂ တိုင်တွင်လည်း သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၅၅၈ ခုနှစ်က စတင်တည်ထားခဲ့သော ဟိုင်ဖုန်းမြို့မှ ဘောင်လန်ဘုရားတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ငုယင်ဖွတ်အန်း မှ ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး တည်ထောင်ပြီး ဒုတိယမြောက်နှစ်တွင် [[ချင်မင်းဆက်]] ဧကရာဇ် ကျားချင် မှ ၎င်းအား နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးရန် ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ချင်မင်းဆက် အရာရှိများက နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဆိုသော အမည်တွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ကွမ်းရှိပြည်နယ် နှင့် [[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်]] များလည်း ပါဝင်ပြီး ငုယင်ဖွတ်အန်း၏ ဒေသမှာ ယခင်က ကျောင်းရှီဒေသဖြစ်သော အန်နမ် ဒေသသာလျှင် ဖြစ်သဖြင့် နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် မသတ်မှတ် နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြ ပြောဆိုခဲ့ပြီး ထို့အတွက် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံအား ယူးနန်/ ဗီယက်နမ်ဟု သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။<ref>《嘉庆重修一统志》卷五五三</ref> ၁၈၀၄ ခုနှစ် မှ ၁၈၁၃ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ကျားလုံ ဧကရာဇ်မှ ထိုအမည်အား တရားဝင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ၂၀ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဖန်ဗွိုင်းချောင် ရေးသားသော ဗီယက်နမ်၏ ပျောက်ဆုံးနေသော သမိုင်းကြောင်း စာအုပ်တွင် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ် ပါတီမှ ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။<ref name="Tonnesson117">{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=117}}</ref> ၁၉၄၅ ခုနှစ် အထိ နိုင်ငံ၏ အမည်ကို အန်နမ် ဟု သုံးစွဲခဲ့ပြီး ဟူးမြို့ရှိ တော်ဝင်အစိုးရနှင့် ဟနွိုင်းရှိ ဗီယက်မင်း အစိုးရ ၂ ရပ်စလုံးမှ ထို အချိန်မှစ၍ ဗီယက်နမ်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="autogenerated1">{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=126}}</ref> == သမိုင်း == ===သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် ရှေးခေတ်သမိုင်း=== [[File:Trong dong Dong Son Guimet.jpg|thumb|left|ဒေါင်ဆမ် ကြေးစည်၊ ဘီစီ ၈၀၀ ခုနှစ်]] ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ အရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် [[ကျောက်ခေတ်လယ်]]မှ အစပြု၍ လူတို့နေထိုင်သော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ လန်ဆွန်းပြည်နယ် နှင့် ငဲ့အန်း ပြည်နယ်တို့ရှိ ဂူများ အတွင်းတွင် ဘီစီ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်မှ ဟိုမိုအီရပ်တပ်စ် တို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>[http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html "The Human Migration: ''Homo erectus'' and the Ice Age"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112203432/http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html |date=12 November 2012 }}. Yahoo!. 27 May 2009. Retrieved 24 January 2013.</ref> အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး ဟိုမိုဆေးပီးယန်း (လူ) ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအား ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်လယ်တွင် တွေ့ရှိရပြီး သွားအပိုင်းအစများကို သန်အွမ် နှင့် ဟန်းဟမ် မှ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>Kha and Bao, 1967; Kha, 1975; Kha, 1976; Long et al., 1977; Cuong, 1985; Ciochon and Olsen, 1986; Olsen and Ciochon, 1990.</ref> ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်နှောင်းမှ ဟိုမိုဆေးပီးယန်းတို့၏ သွားများကိုမူ ဒေါင်ကန်ဒေသတွင် တွေ့ရှိရကာ <ref name=Cuong1986>Cuong, 1986.</ref> ဟိုလိုဆင်းခေတ်ဦးမှ သွားများကိုမူ မိုင်ဒဒျူး <ref name=Cuong1986/>၊ လန်ဂေါင်း <ref>Colani, 1927.</ref> နှင့် ကွမ် ဒေသတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။ <ref>Demeter, 2000.</ref> ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် မားမြစ် နှင့် မြစ်နီမြစ်တို့၏ ရေလွှမ်းလွင်ပြင် ဒေသများ အတွင်း ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးမှု နှင့် ကြေးသွန်းမှု ထွန်းကားလာရာမှ ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခဲ့သည်။ ဒေါင်ဆမ်တို့၏ စည် မှာ ထင်ရှားသော အမှတ်အသား တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် အစောပိုင်း ဗီယက်နမ် ပြည်ထောင်များ ဖြစ်သော ဗန်းလန်ပြည် နှင့် အောလပ်စ် ပြည်တို့ စတင်ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ အပါအဝင် အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများ သို့ ဘီစီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အတွင်း ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref>[http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php "Dong Son culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426081801/http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php |date=26 April 2013 }}. LittleVietnamTours.com.vn. Retrieved 28 January 2013.</ref><ref>Nola Cooke, Tana Li, James Anderson (2011). ''The Tongking Gulf Through History''. p.46: "Nishimura actually suggested the Đông Sơn phase belonged in the late metal age, and some other Japanese scholars argued that, contrary to the conventional belief that the Han invasion ended Đông Sơn culture, Đông Sơn artifacts, ..."</ref><ref>Vietnam Fine Arts Museum (2000). "... the bronze cylindrical jars, drums, Weapons and tools which were sophistically carved and belonged to the World famous Đông Sơn culture dating from thousands of years; the Sculptures in the round, the ornamental architectural Sculptures ..."</ref> ===ဗီယက်နမ် ဘုရင်ခေတ်=== ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတွင် ဗန်းလန် ဟု သိကြသော ဟုန်ဘုရင်တို့၏ ဟုန်ဘန်းမင်းဆက်သည် ဗီယက်နမ်တို့၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ဘီစီ ၂၅၇ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံး ဟုန်ဘုရင်အား သပ်ဖန် မှ အနိုင်ယူခဲ့ပြီး လပ်စ်ဗီယက် နှင့် အောဗီယက်လူမျိုးတို့ကို ပူးပေါင်းကာ အောလပ်စ်နိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့ကာ အန်းဒုန်ဗွန်းဟူသော ဘွဲ့အမည်ကို ခံယူခဲ့သည်။ ဘီစီ ၂၀၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ် စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကျောင်တျို မှ အန်းဒုန်းဗွန်းအား အနိုင်ရခဲ့ပြီး အောလပ်စ်နိုင်ငံအား နန်ယူးဒေသအတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ် ဟန်-နန်ယူးစစ်ပွဲ အပြီးတွင် နန်ယူးသည် တရုတ်ဟန်မင်းဆက်၏ အင်ပါယာ အတွင်းသို့ သွတ်သွင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[File:Vietnam territorial expansion (900–1760 AD).gif|thumb|190px|တောင်ပိုင်း (နန်းတျန်) အား အောင်မြင်မှုကို ပြသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ ၁၀၆၉-၁၇၅၇ {{legend|#ffdd00|၉၀၀}} {{legend|#ffff88|၁၁၀၀}} {{legend|#bbff88|၁၄၇၅}} {{legend|#66ff66|၁၆၅၀}} {{legend|#bbbbff|၁၇၆၀}} ]] နောင် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်းတွင် ယခု ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသည် တရုတ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင်သာ ရှိနေခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|title=Chinese Colonization (200BC – 938AD)|publisher=Asia.msu.edu|accessdate=28 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825192025/http://www.asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|archivedate=25 August 2007}}</ref> အစောပိုင်း လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်သော ထရွန်းညီအစ်ကိုများ၏ လှုပ်ရှားမှု နှင့် လေဒီထရူးတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများမှာ တဒင်္ဂသာလျှင် အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ဗန်ရွှန်းဟု အမည်တွင်သော အစောပိုင်း လိုင်မင်းဆက်မှာမူ အေဒီ ၅၄၄ ခုနှစ်မှ ၆၀၂ ခုနှစ်အထိ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144|title=Country's Official Name|publisher=Easy Riders Vietnam|accessdate=18 July 2013|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109220805/http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144}}</ref> ၁၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင်မူ ခွပ်မိသားစု ၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကိုင်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ရရှိခဲ့သော်လည်း အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံအဖြစ် မရရှိခဲ့ပေ။ အေဒီ ၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် ပဒေသရာဇ် ငိုကူရင် သည် တရုတ် တောင်ပိုင်းဟန်ပြည်နယ်၏ တပ်များကို ဗတ်ဒန်းမြစ်တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်တိုက်ခဲ့ပြီး တရုတ်တို့၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော် နေထိုင်ခဲ့ရမှ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |title=Spears offer insight into early military strategy |publisher=Viet Nam News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304011202/http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |archivedate=4 March 2009 |date=22 January 2006}}</ref> နိုင်ငံ၏ အမည်အား ဒိုင်းဗီယက် (မဟာ ဗီယက်) ဟု ပြောင်းလဲ မှည့်ခေါ်ခဲ့ပြီး လိုင်မင်းဆက် နှင့် ထရန်မင်းဆက်တို့၏ အောက်တွင် ရွှေရောင်လွှမ်းသော နေ့ရက် များကို ဖြတ်သန်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထရန်မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် ဒိုင်းဗီယက်တို့သည် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှု သုံးကြိမ်ကို တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/9.htm |title=The Trần Dynasty and the Defeat of the Mongols |publisher=Countrystudies.us |accessdate=28 April 2010}}</ref> ထိုအတောအတွင်း၌ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဟိုးမင်းဆက် ပြုတ်ကျခဲ့သော ၁၄၀၆-၇ ခုနှစ် မင်း-ဟိုး စစ်ပွဲ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ခဏတာမျှ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး တရုတ် မင် မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း လဲ မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သူ လဲလွိုင်မှ ဗီယက်နမ် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည် ရယူခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်မင်းဆက်များသည် ၁၅ ရာစု လဲ မင်းဆက် လက်ထက်တွင် အထွဋ်အထိပ်သသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် လဲဧကရာဇ် လဲသန်တောင် (၁၄၆၀-၁၄၉၇)၏ လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု ကြားတွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် နမ်တျန် (တောင်ပိုင်းသို့ချဲ့ထွင်ခြင်း) အမည်ရသော အစီအစဉ်ဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး <ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/11.htm |title=The Lê Dynasty and Southward Expansion |publisher=Countrystudies.us|accessdate=28 April 2010}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် ချန်ပါပြည် နှင့် ခမာ အင်ပိုင်ယာ၏ တစိတ်တပိုင်းကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 |title=The Kingdom of Champa |publisher=Ancientworlds.net |accessdate=28 April 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511081540/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110131508/http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archivedate=10 January 2010 |title=The Chams: Survivors of a Lost Civilisation |publisher=Cpamedia.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> ၁၆ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် လူထု အုံကြွမှုများ နှင့် မကြာခဏ ဖြစ်ပွားသော နိုင်ငံရေး ပဋိပက္ခများက ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို လွှမ်းခြုံထားခဲ့သည်။ ပထမပိုင်းတွင် တရုတ်တို့ ထောက်ခံသော မက် မင်းဆက်က လဲ မင်းဆက်၏ အာဏာကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ မက် မင်းဆက် အား နှိမ်နှင်းပြီးနောက် လဲ မင်းဆက်ကို အမည်အားဖြင့် ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သော်လည်း အာဏာမှာ မြောက်ပိုင်းရှိ ထရင်း ပဒေသရာဇ်များ နှင့် တောင်ပိုင်းရှိ ငုယင် ပဒေသရာဇ် တို့ထံတွင် ကွဲပြားစွာ ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် နှစ် ၄၀ ကျော်မျှ ပြည်တွင်းစစ် အဖြစ် တိုက်ခိုက်နေခဲ့ပြီး ၁၆၇၀ ခုနှစ်များတွင် တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့သည်။ ထို အချိန်အတွင်း ငုယင်တို့သည် ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းကို မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် နှင့် ခမာတို့၏ မြေများကို မဲခေါင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ အတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံအတွင်း ကွဲပြားနေမှုများသည် တေးရွှန်း ညီအကိုများမှ မင်းဆက် အသစ်ကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် အပြီးသတ်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ ကြာရှည်မခံခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့အား ငုယင် ပဒေသရာဇ်တို့၏ အကြွင်းအကျန်ဖြစ်သော ငုယင်အန်း မှ ပြင်သစ်တို့၏ အကူအညီဖြင့် အနိုင်ယူ ခဲ့သည်။<ref>[https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC&pg=PA723&dq=Puymanel&lr=&sig=ACfU3U0QtLHIsVz76dH6VpFbsBYgm8FA8Q ''Colonialism'' by Melvin Eugene Page and Penny M. Sonnenburg] via Google Books. p.723. Retrieved 24 October 2012.</ref> ငုယင်အန်းသည် ဗီယက်နမ်ကို ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကာ ဂျားလောင်း အမည်ဖြင့် အုပ်စိုးခဲ့သည်။ ===၁၈၆၂-၁၉၄၅ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား=== [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|left|၁၉၁၃ ခုနှစ် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား]] ပြင်သစ်တို့မှ ကက်သလစ် စစ်သွေးကြွတို့၏ အကူအညီဖြင့် ၁၈၅၉ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ် အတွင်း ရရှိခဲ့သော ဆက်တိုက် စစ်ရေး အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး ယုတ်လျော့လာခဲ့သည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် တောင်ပိုင်း သုံးပုံ တစ်ပုံသည် ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်သော ကိုချင်ချိုင်းနား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ပြင်သစ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို အန်နမ် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေ နှင့် တွန်ကင် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဟူ၍ ပြင်သစ် အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ နှစ်ခု အဖြစ် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ထိုဗီယက်နမ် နယ်မြေ ၃ ခု တို့အား ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား ပြည်ထောင်စု အဖြစ် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုသည် ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်း အတွင်း ထင်ရှားသော နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပြောင်းအလဲများကို ဖြစ် ပေါ်စေခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းပုံစံ ခေတ်မီ ပညာရေးစနစ်ကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ပြီး ရိုမန်ကက်သလစ် ဘာသာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားတွင် လာရောက် နေထိုင်ကြသော ပြင်သစ် အများစုမှာ ကိုချင်ချိုင်းနားတွင် စုစည်းနေခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆိုင်းဂုံ ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/docrepository/FrenchAlgeria.pdf "French Counterrevolutionary Struggles: Indochina and Algeria" (PDF)]{{Dead link|date=December 2020 }}. United States Military Academy. 1968. Retrieved 6 July 2013.</ref> ဆယ်စုနှစ် တစ်ခုမျှ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်ခဲ့သော ဘုရင့် သစ္စာခံတို့၏ ခန်ဗူအန်း လှုပ်ရှားမှုမှာ ၁၈၉၀ ခုနှစ်များတွင် ကျရှုံးခဲ့သည်။ ထိုအတော အတွင်းတွင် ခန်ဗူအန်း ပြောက်ကျား တို့သည် ဗီယက်နမ် ခရစ်ယာန် လူဦးရေ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံ ခန့်မျှကို သတ်ဖြတ် ခဲ့သည်။ <ref>Fourniau, Annam–Tonkin, pp. 39–77</ref> ဆေးရွက်ကြီး၊ မဲနယ်၊ လက်ဖက် နှင့် ကော်ဖီ တင်ပို့မှုတို့ကို တိုးမြှင့်ရန် အတွက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရေးကို မြှင့်တင်ခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့သည် ဗီယက်နမ်တို့ တောင်းဆိုသော ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်မှုနှင့် လူထုအခွင့်အရေးများကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့သည်။ အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများ မကြာမီတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်သော သို့မဟုတ် တောင်းဆိုသော ဖန်ဘိုချော၊ ဖန်ချူထရင်း၊ ဖန်ဒင်ဖုံ၊ ဧကရာဇ် ဟမ်ငိ နှင့် [[ဟိုချီမင်း]] အစရှိသော ခေါင်းဆောင်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ်ပါတီ၏ ယန်ဘိုင်း သူပုန်ထမှုအား ပြင်သစ်တို့က အလွယ်တကူ နှိမ်နင်း နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/|title=1930: 13 Viet Nam Quoc Dan Dang cadres, for the Yen Bai mutiny|publisher=ExecutedToday.com|date=17 June 2013|accessdate=6 July 2013|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129215246/http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/}}</ref> ပြင်သစ်တို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်သည် အထိ ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ နယ်မြေများကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း ပစိဖိတ်စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသည်မှ အစပြု၍ ဂျပန်တို့သည် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ၁၉၄၀ တွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဂျပန် အင်ပိုင်ယာအား ၏ တပ်များကို ဗီယက်နမ်တွင် တပ်စွဲခွင့် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျပန်တို့မှ ဗီရှီပြင်သစ် ထောက်ခံသူတို့အား ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ဆင်ရေးများကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက် ဗီယက်နမ်တို့၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အသုံးချခဲ့ပြီး တဖြည်းဖြည်းနှင့် ၁၉၄၅ခုနှစ် မတ်လတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးကို လုံးဝ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၅ခုနှစ်တွင် လူ ၂ သန်းကျော် သေဆုံးစေခဲ့သော ဗီယက်နမ် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တာရကပ် ဆိုက်ရောက်စေခဲ့သည်။<ref name="Hirschman"/> ===၁၉၄၆-၅၄ ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ=== [[File:First Indochina War map 1954 de.svg|thumb|right|၁၉၅၄ ခုနှစ် အဆုံးပိုင်း ပထမအင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ အခြေအနေ<br />Legend:<br />{{Legend|#ff6a00|ဗီယက်မင်းတို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}} {{Legend|#800080|ပြင်သစ်တို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}} {{Legend|#00000|ဗီယက်မင်း ပြောက်ကျားတို့ တပ်စွဲထားသော/တိုက်ခိုက်နေသော နေရာများ}}]] ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် မာ့က်ခ်စ်ဝါဒ-လီနင်ဝါဒ စွဲကိုင်ထားသော တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် ဟိုချီမင်း၏ ဦးဆောင်မှု ဖြင့် ဗီယက်မင်းဟု ခေါ်သော ကွန်မြူနစ် နှင့် အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဟိုချီမင်းသည် ဗီယက်နမ်အား ပြင်သစ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရန်နှင့် ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှု အဆုံးသတ်ရန် ဦးတည် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့ စစ်ရှုံးပြီး ဗီယက်နမ်ရှိ ၎င်းတို့၏ ရုပ်သေးအစိုးရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ပြုတ်ကျပြီးနောက် ဗီယက်မင်းတို့သည် ဟနွိုင်းမြို့ကို သိမ်းပိုက်၍ ယာယီအစိုးရ အဖြစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုနှစ် အတွင်းမှာပင် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ ယာယီအစိုးရအဖွဲ့မှ ပြင်သစ် အရှေ့ဖျားစူးစမ်းရှာဖွေရေးတပ်ဖွဲ့အား ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးကို ပြန်လည် အသက်သွင်းရန် စေလွှတ်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်မင်းတို့မှ ပြင်သစ်တို့အား ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://parallelnarratives.com/vietnam-notebook-the-first-indochina-war-early-years-1946-1950/|title=Vietnam Notebook: First Indochina War, Early Years (1946–1950)|publisher=Parallel Narratives|accessdate=25 July 2013}}</ref> ထို့အတွက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနားစစ်သည် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။<ref>[http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html Declaration of Independence, Democratic Republic of Vietnam (2 September 1945)]. Vietnam Documents. Retrieved 15 October 2012.</ref> ပြင်သစ်နှင့် ၎င်းတို့၏ ဗီယက်နမ် သစ္စာခံတို့အား ၁၉၅၄ ဒျန်ဗျန်ဖူး တိုက်ပွဲ၌ အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ကျင်းပသော ဂျီနီဗာ ကွန်ဖရင့်တွင် ဟိုချီမင်းသည် အသာစီးရသော အခြေအနေမှ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အတွက် ဆွေးနွေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ဖျက်သိမ်းခဲ့ကာ ထိုမှ တဆင့် ပြင်သစ် သစ္စာခံတပ်နှင့် ကွန်မြူနစ်တို့အား မြောက်လတ္တီကျု ၁၇ ဒီဂရီတွင် စစ်ပွဲကင်းမဲ့ဇုံ အဖြစ် နှစ်ပိုင်း ပိုင်းခြားထားခဲ့သည်။ ထိုသို့ ခွဲခြမ်းပြီးနောက် မြောက်ပိုင်းတွင် ဟိုချီမင်း၏ ဗီယက်နမ် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ဘောင်ဒိုင်းဧကရာဇ်၏ ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ ဟူ၍ နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရက် ၃၀၀ အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ရွှေ့ပြောင်းခွင့်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ၁ သန်းနီးပါးခန့်ရှိသော အထူးသဖြင့် ကက်သလစ် ဘာသာဝင် ဖြစ်သော မြောက်ပိုင်းသားများ ကွန်မြူနစ်တို့၏ ဖိနှိပ်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://econlog.econlib.org/archives/2012/07/vietnams_300_da.html|title=Vietnam's 300 Days of Open Borders: Operation Passage to Freedom|publisher=Library of Economics and Liberty|date=3 July 2012|accessdate=12 July 2013}}</ref> ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ဗီယက်နမ်အား ၂ ပိုင်းကန့်ခြင်းမှာ အမြဲတမ်းအတွက် မရည်ရွယ်ဘဲ ၁၉၅၆ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရန် သဘောတူထားခဲ့သည်။ <ref name="ClemsonEdu">{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet4.html|title=The Geneva Accords|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}</ref>သို့သော်လည်း ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ငိုဒင်းဒရိန် မှ ၎င်းနှင့် ညီအစ်ကို တော်စပ်သူ ငိုဒင်းနူ ဦးစီးကျင်းပသော မသမာသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲဖြင့် ဘောင်ဒိုင်းအား ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး မိမိဘာသာ ဗီယက်နမ် သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet5.html|title=The Aftermath of Geneva, 1954–1961|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}</ref> ===၁၉၅၄-၇၅ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ=== {{Main|ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|left|၁၉၆၉ခုနှစ် အမေရိကန် ဟယ်လီကော်ပတာ တစ်စင်းမှ မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ရွက်ကြွေဆေး (လိမ္မော်ရောင် အေးဂျင့် ဖြစ်နိုင်သည်) ဖျန်းနေစဉ်)]] ဟနွိုင်းအစိုးရကို ထောက်ခံသော ဗီယက်ကောင်းတို့က ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဒျမ် အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် အတွက် ပြောက်ကျားစစ်ကို စတင် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ <ref name="USvietAnalysis">''The United States in Vietnam – An Analysis in Depth of America's Involvement in Vietnam''. George McTurnin Kahin and John W. Lewis (1967). Delta Books.</ref> ၁၉၅၃ မှ ၁၉၅၆ အတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် မြေငှားခ လျှော့ချရေး နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ ပါဝင်ကာ ထို့အတွက်ကြောင့် ထင်ရှားသိသာသော နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ကာလအတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် မျက်မြင်သက်သေတို့၏ အဆိုအရ ကျေးရွာနေ လူဦးရေ ၁၆၀ တွင် တစ်ယောက်မျှ အသတ်ခံခဲ့ရပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက လူ ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် အထိ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်ဟု မှန်းဆနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ထို စစ်ဆင်ရေးမှာ မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် အများဆုံး ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ပညာရှင်အများစုက အနည်းဆုံး ၅၀,၀၀၀ ခန့်မျှ အသတ်ခံရမည်ဟု လက်ခံခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=143}}</ref><ref>cf. Gittinger, J. Price, [http://www.jstor.org/discover/10.2307/3024603?uid=3739656&uid=2134&uid=367529391&uid=2&uid=70&uid=3&uid=367529381&uid=3739256&uid=60&sid=21101618662091 "Communist Land Policy in Viet Nam"], ''Far Eastern Survey'', Vol. 29, No. 8, 1957, p. 118.</ref><ref>{{cite book|last=Courtois|first=Stephane et al.|title=The Black Book of Communism|publisher=Harvard University Press|year=1997|isbn=978-0-674-07608-2|page=569}}</ref><ref>Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, p. 340, gives a lower estimate of 32,000 executions.</ref> သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ် နှင့် ဟန်ဂေရီတို့၏ ကန့်သတ်စာရွက်စာတမ်းများကို ကန့်သတ် အဆင့်မှ အများသို့ ထုတ်ပြန်သည့် အခါတွင်မူ သတ်ဖြတ်မှုများမှာ ထိုအချိန်က သတင်းရခဲ့သော အရေအတွက်ထက် အလွန်ပင် နည်းပါးလျက် ရှိပြီး ၁၃,၅၀၀ ကျော်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html|title=Newly released documents on the land reform|work=Vietnam Studies Group|accessdate=2016-07-15|quote='''Vu Tuong''': There is no reason to expect, and no evidence that I have seen to demonstrate, that the actual executions were less than planned; in fact the executions perhaps exceeded the plan if we consider two following factors. First, this decree was issued in 1953 for the rent and interest reduction campaign that preceded the far more radical land redistribution and party rectification campaigns (or waves) that followed during 1954-1956. Second, the decree was meant to apply to free areas (under the control of the Viet Minh government), not to the areas under French control that would be liberated in 1954-1955 and that would experience a far more violent struggle. Thus the number of 13,500 executed people seems to be a low-end estimate of the real number. This is corroborated by Edwin Moise in his recent paper "Land Reform in North Vietnam, 1953-1956" presented at the 18th Annual Conference on SE Asian Studies, Center for SE Asian Studies, University of California, Berkeley (February 2001). In this paper Moise (7-9) modified his earlier estimate in his 1983 book (which was 5,000) and accepted an estimate close to 15,000 executions. Moise made the case based on Hungarian reports provided by Balazs, but the document I cited above offers more direct evidence for his revised estimate. This document also suggests that the total number should be adjusted up some more, taking into consideration the later radical phase of the campaign, the unauthorized killings at the local level, and the suicides following arrest and torture (the central government bore less direct responsibility for these cases, however).|archivedate=20 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html}} cf. {{cite journal|last=Szalontai|first=Balazs|title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56|journal=Cold War History|volume=5|number=4|date=November 2005|pages=395–426}} cf. {{cite book|last=Vu|first=Tuong|url=https://books.google.com/books?id=uZbr9iD1HZ8C&q=15%2C000#v=snippet&q=15%2C000&f=false|title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139489010|p=103}}</ref> တောင်ပိုင်းတွင်မူ ဒျမ်အစိုးရမှ မြောက်ဗီယက်နမ်တို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ရပ်များ (၁၉၅၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် အရာရှိ ၄၅၀ ကျော်ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း အပါအဝင်) ကို တန်ပြန်သည့် အနေနှင့် ကွန်မြူနစ်ဟု သံသယရှိသူ သောင်းဂဏန်းမျှကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းပြီး နိုင်ငံရေး ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်မှာ ရက်စက်သော လုပ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ကွန်မြူနစ် မဟုတ်သူ အများအပြား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်း ခံခဲ့ရသော်လည်း နိုင်ငံအတွင်းရှိ ကွန်မြူနစ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ထိုအတောအတွင်း ဟန့်တားနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ် အတွင်း လူ ၂,၁၄၈ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု မြောက်ဗီယက်နမ်အစိုးရမှ ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|pp=174–178}}</ref> ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၆၂ တို့တွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ကြား ဆိုဗီယက်မှ စစ်ရေး အထောက်အပံ့များ ဆက်လက် ပေးအပ်သွားရန် သဘောတူ စာချုပ်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ဒျမ်အစိုးရအား မကျေနပ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့မှ ဆန္ဒပြမှု အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအရေးအခင်းကို အစိုးရမှ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=qh5lffww-KsC&pg=PA1351&lpg=PA1351&dq=xa+loi+pagoda+raids#v=onepage&q=xa%20loi%20pagoda%20raids&f=false|title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History|editor=Spencer C. Tucker|publisher=ABC-CLIO via Google Books|year=2011|accessdate=14 July 2013|isbn=9781851099610}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် ဒျမ်အစိုးရနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ကြား ဆက်ဆံရေး ပျက်ပြားခဲ့ရကာ နောက်ဆုံး ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒျမ်နှင့် နူတို့မှာ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB101/|title=JFK and the Diem Coup|publisher=National Security Archive|date=5 November 2003|accessdate=12 July 2013}}</ref> ဒျမ်အစိုးရ နောက်ပိုင်းတွင် ၁၉၆၅ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း လေတပ်ဦးစီးချုပ် ငုယင် ကောင်ကီးနှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ငုယင်ဗန်သျူး တို့ အာဏာရယူချိန် အထိ တစ်ဒါဇင် ကျော်မျှရှိသော စစ်အစိုးရ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သျူးက ကီးအား ကွက်ကျော်ရိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၆၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၁ ခုနှစ် မဲလိမ်မဲခိုးသော ရွေးကောက်ပွဲများဖြင့် ၎င်း၏ အာဏာ ကိုင်စွဲမှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-ky-ticket-wins-national-election|title=This Day in History (Sep 3, 1967): Thieu-Ky ticket wins national election|publisher=History.com|accessdate=26 November 2012}}</ref> ထိုသို့ နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှု များအတွင်း ကွန်မြူနစ်တို့ နေရာယူလာနိုင်ခဲ့သည်။ တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ကွန်မြူနစ်တို့၏ ထကြွမှုကို နှိမ်နင်းရာ၌ အကူအညီပေးရန် အတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ စစ်ရေး အကြံပေးများကို စတင်တိုးမြှင့် ကူညီ ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု အတွက် အမေရိကန် မှ ၁၉၆၄ ခုနှစ် တွန်ကင် ပင်လယ်ကွေ့ အဖြစ်အပျက်ကို အကြောင်းပြခဲ့သည်။ အမေရိကန်တပ်များသည် ၁၉၆၅ မှစ၍ မြေပြင်စစ်ပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အမြင့်ဆုံး အခြေအနေတွင် တပ်သား ၅၀၀,၀၀၀ မျှ ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm |title=Vietnam War |publisher=Seasite.niu.edu |accessdate=28 April 2010 |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107011840/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061006233048/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 "The War's Costs"]. DigitalHistory.uh.edu. 2006. Retrieved 25 February 2014.</ref>အမေရိကန်တို့က ဝေဟင်မှ ဗုံးများ ဆက်တိုက်ကြဲချခြင်း ကန်ပိမ်းများကိုလည်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်း တရုတ်နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ မြောက်ဗီယက်နမ်အား သိသာထင်ရှားသော လက်နက် အကူအညီများ ပေးခဲ့ပြီး စစ်ရေးအကြံပေး ၁၅,၀၀၀ ဦးမျှလည်း အကူအညီ ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Soviet Aid to North Vietnam|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/hist-2nd-indochina-ussr.htm|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx|title=Chinese Support for North Vietnam during the Vietnam War: The Decisive Edge|publisher=Military History Online|year=2008|accessdate=17 April 2013|archive-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214134/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx}}</ref> ကွန်မြူနစ်တပ်များသည် ဗီယက်ကောင်းတို့အား [[လောနိုင်ငံ]] ကို ဖြတ်သွားသော ဟိုချီမင်းလမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများ သယ်ယူ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/jul/28/ho-chi-minh-trail-motorbike|title=Riding Vietnam's Ho Chi Minh Trail|work=The Guardian|date=28 July 2011|accessdate=12 July 2013}}</ref> ကွန်မြူနစ်တို့က ၁၉၆၈ ခုနှစ် တက်တ် ထိုးစစ်အတွင်း တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ ပစ်မှတ်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုထိုးစစ်မှာ စစ်ရေး အရ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သော်လည်း အမေရိကန် အစိုးရကို ထိတ်လန့်တုန်လှုပ် စေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ထိုစစ်ပွဲအား ဆန့်ကျင်သော သဘောထားများ ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ <ref>[http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html "Tet Offensive"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806015346/http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html |date=6 August 2016 }}. Vets With A Mission. Retrieved 10 October 2012. "...NLF/NVA troops and commandos attacked virtually every major town and city in South Vietnam as well as most of the important American bases and airfields...In Saigon, nineteen VC commandos blew their way through the outer walls of the US Embassy..."</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html|title=The Massacre at Hue|work=TIME|date=31 October 1969|accessdate=12 July 2013|archivedate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308220933/http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html}}</ref> ထိုးစစ် အတွင်းတွင် ကွန်မြူနစ်တပ်များက ဟူးမြို့တွင် အရပ်သား ၃,၀၀၀ ကျော်မျှကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=251}}</ref>အကျအဆုံးများပြားခြင်း၊ ပြည်တွင်းတွင် ဆန့်ကျင်မှုများ မြင့်တက်လာခြင်း နှင့် နိုင်ငံတကာမှ ရှုံ့ချမှုများ တိုးပွားလာခြင်း တို့ကြောင့် အမေရိကန်တို့သည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် မြေပြင်တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များအား ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်မှ တောင်ဗီယက်နမ်အား အားကောင်းလာစေရန်နှင့် တည်ငြိမ်စေရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းကိစ္စ မအောင်မြင်မှုကို ညွှန်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Vietnamisation|title=Vietnamization|publisher=The Free Dictionary|accessdate=12 July 2013}}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက် ပါရီငြိမ်းချမ်းရေး စာချုပ် အရ အမေရိကန် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များ ၁၉၇၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၉ ရက် နောက်ဆုံးထား၍ ရုပ်သိမ်းရန် သဘောတူခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ဖုလောင် ပြည်နယ်ကို သိမ်းယူ၍ အပြည့်အဝ ထိုးစစ် စတင်ခဲ့ကာ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်တွင် ဆိုင်းဂုံမြို့ အား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/specials/saigon/introduction_full.html|title=Saigon's Finale|work=New York Times|date=13 October 1999|accessdate=14 July 2013}}</ref> မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ စစ်ရေးအရ ကျူးကျော်စဉ်တွင် တောင်ဗီယက်နမ်အား ယာယီအစိုးရမှ ခေတ္တမျှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်း၍ ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref name="Robbers 1021">{{cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&pg=PA1021 |accessdate=1 July 2011 |date=30 January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> စစ်ပွဲကြောင့် ဗီယက်နမ်အား အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း သေဆုံးမှုမှာ ၈၀၀,၀၀၀ နှင့် ၃.၁ သန်းကြား ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ <ref name="Hirschman">{{cite journal|url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archivedate=20 June 2010|last=Hirschman|first=Charles|title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate|journal=Population and Development Review|year=1995|jstor=2137774|volume=21|issue=4|pages=783–812|doi=10.2307/2137774|last2=Preston|first2=Samuel|last3=Vu Manh Loi|archive-date=20 June 2010|access-date=4 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf |access-date=4 February 2017 |archive-date=20 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf }}</ref><ref name="afp1995">{{cite news |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 April 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 February 2011 }}</ref><ref name="AP">Associated Press (3 April 1995). "Vietnam Says 1.1 Million Died Fighting For North."</ref> ===၁၉၇၆ မှ ယခု ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခြင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး=== [[File:Ho Chi Minh Mausoleum 2006.jpg|thumb|left|[[ဟနွိုင်းမြို့]] ရှိ ဟိုချီမင်း၏ ဂူဗိမာန်]] စစ်ပွဲအပြီး လဲဒွမ် အစိုးရ၏ လက်ထက်တွင် အမေရိကန် သို့မဟုတ် ဆိုင်းဂုံ အစိုးရ နှင့် ပူးပေါင်းသော တောင်ဗီယက်နမ်သားများကို အနောက်နိုင်ငံများမှ စိုးရိမ်ထား သကဲ့သို့ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite book|title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era|last=Elliot|first=Duong Van Mai|publisher=RAND Corporation|year=2010|isbn=9780833047540|pages=499, 512–513|chapter=The End of the War}}</ref> သို့သော်လည်း တောင်ဗီယက်နမ်သား ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့ပြီး အများစုမှာ အလုပ်ကြမ်းများကို အတင်းအကြပ် စေခိုင်းခံရပြီး ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု နှင့် ရောဂါဘယ များဖြင့် ရင်ဆိုင်ကြရသည်။ <ref>{{cite web|last1=Sagan|first1=Ginetta|last2=Denney|first2=Stephen|url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982|title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death|work=The Indochina Newsletter|date=October–November 1982|accessdate=2016-09-01}}</ref>အစိုးရမှ လယ်ယာမြေများ နှင့် စက်ရုံများကို စုပေါင်းပိုင်ဆိုင်သော စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို အကြီးအကျယ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19770628&id=XjxOAAAAIBAJ&sjid=1-0DAAAAIBAJ&pg=6918,5104561|title=Vietnam Outlines Collectivization Goal|newspaper=The Spokesman-Review|publisher=Google News Archive|date=28 June 1977|accessdate=20 July 2013}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂဏန်း ၃ လုံး အထိ ငွေကြေး ဖောင်းပွခြင်း ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ နိုင်ငံပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ကြိုးပမ်းမှုများကို နှေးကွေးစေခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် စစ်တပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် နယ်စပ်ရှိ ရွာများကို တိုက်ခိုက်လျက် ရှိသော ခမာနီ အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://countrystudies.us/cambodia/33.htm Cambodia – The Fall of Democratic Kampuchea]. U.S. Library of Congress. Retrieved 9 July 2013.</ref> ထိုစစ်ပွဲတွင် ဗီယက်နမ်တို့ အောင်ပွဲခံခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ် အထိ ကမ္ဘောဒီးယားကို အုပ်ချုပ်သော အစိုးရ တစ်ရပ်ကို တင်မြှောက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804092239/http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archivedate=4 August 2009|title=Photographer Showcases Legendary Khmer Temple Preah Vihear|work=National Geographic|accessdate=12 July 2010|date=23 June 2009}}</ref> ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက တရုတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပျက်ပြားစေခဲ့ပြီး တရုတ်တို့က ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် မြောက်ပိုင်းကို ခဏတာမျှ ကျူးကျော် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/prc-vietnam.htm Chinese Invasion of Vietnam – February 1979]. GlobalSecurity.org. Updated 2011. Retrieved 6 October 2012.</ref>ထိုပဋိပက္ခကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့ အနေနှင့် ဆိုဗီယက်ထံမှ စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေး အကူအညီများပေါ်တွင် ပိုမို၍ မှီခိုခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဗီယက်နမ် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဆဋ္ဌမ အကြိမ်မြောက် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ညီလာခံတွင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လိုလားသူ နိုင်ငံရေးသမားများက အိမ်စောင့် အစိုးရ ဟောင်းကို ဖြုတ်ချ၍ ခေါင်းဆောင်မှု အသစ်ကို တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ <ref name="Stowe">Stowe, Judy (28 April 1998). "Obituary: Nguyen Van Linh". ''The Independent'' (London). p. 20.</ref><ref name="Ackland">Ackland, Len (20 March 1988). "Long after U.S. war, Vietnam is still a mess". ''St. Petersburg Times'' (Florida). Page 2-D.</ref> ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများကို အသက် ၇၁ နှစ် အရွယ်ရှိ ငုယင်ဗန်လင်း မှ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အသစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Stowe"/><ref name="Ackland"/> လင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများသည် ဒွိုင်းမွိုင် (ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း) ဟု အမည်ရသော လွတ်လပ်သော ဈေးကွက် ဖြစ်ပေါ်လာစေရေးအတွက် ဆက်တိုက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြပြီး ဗဟိုမှ ချုပ်ထိန်းသော စီးပွားရေး စနစ်မှ ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို ပြောင်းလဲရင် ဂရုတစိုက် စီမံခန့်ခွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Murray, Geoffrey (1997). ''Vietnam: Dawn of a New Market''. New York: St. Martin's Press. p. 24–25. ISBN 0-312-17392-X.</ref><ref name="Loan">{{cite news |author=Hoang Thi Bich Loan |date=18 April 2007 |url=http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 |title=Consistently pursuing the socialist orientation in developing the market economy in Vietnam |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510005305/http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 |archivedate=10 May 2011 |work=Communist Review|publisher=TạpchíCộngsản.org.vn}}</ref> ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဖြင့် နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို မပြောင်းလဲသော်လည်း အစိုးရမှ လယ်ယာမြေနှင့် စက်ရုံများအား ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခြင်း၊ စီးပွားရေး မူဝါဒများ ဖြေလျှော့ပေးခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်မှုများကို အားပေးခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း မဟာဗျူဟာမြောက်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ချုပ်ကိုင် ထားခဲ့သည်။ <ref name="Loan"/> ထို့နောက်တွင် ဗီယက်နမ် စီးပွားရေး၌ လယ်ယာနှင့် စက်မှု ထုတ်ကုန်များ၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ၊ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှ ဝင်ငွေကွာဟမှု နှင့် ကျား/မ ခွဲခြားမှုကို ပိုမို မြင့်မားလာစေခဲ့သည်။<ref name="sciencedirect.com">[http://natureconservancyblog.blogspot.com/2015/02/palace-supreme-harmony.html Palace of Supreme Harmony in Hue (Vietnam)] {{Cite journal | last1 = Wagstaff | first1 = A. | last2 = Van Doorslaer | first2 = E. | last3 = Watanabe | first3 = N. | title = On decomposing the causes of health sector inequalities with an application to malnutrition inequalities in Vietnam | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2003-01_112_1/page/207 | doi = 10.1016/S0304-4076(02)00161-6 | journal = Journal of Econometrics | volume = 112 | pages = 207 | year = 2003 | pmid = | pmc = }}</ref><ref name="jstor.org">{{Cite journal | last1 = Goodkind | first1 = D. | title = Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification | url = https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/342 | journal = Pacific Affairs | volume = 68 | issue = 3 | pages = 342–359 | doi = 10.2307/2761129 | year = 1995 | pmid = | pmc = | jstor = 2761129 }}</ref><ref name="ideas.repec.org">{{cite web|author=Gallup, John Luke |url=https://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |title=The wage labor market and inequality in Viet Nam in the 1990s |publisher=Ideas.repec.org |year=2002 |accessdate=7 November 2010}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Presidential Palace Hanoi 388606781 40a24f0ceb.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းမြို့ရှိ သမ္မတနန်းတော်၊ ယခင်က ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား ဘုရင်ခံချုပ်၏ နန်းတော်ဖြစ်ခဲ့သည်။]] [[File:Secretary Kerry Addresses Vietnamese Communist Party Secretary General Trong (11403201556).jpg|thumb|right|ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ ငုယင်ဖူထယောင်းကို အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျွန်ကယ်ရီ နှင့် အတူ ဟနွိုင်းတွင် တွေ့ရစဉ်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်]]{{Further information|ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ}} ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]နှင့် [[လောနိုင်ငံ]]တို့နှင့်အတူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကွန်မြူနစ် စနစ် ကျင့်သုံးသော တစ်ပါတီ ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကွန်မြူနစ်ပါတီကသာ အစိုးရ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်း အားလုံးတွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး တာဝန် အများအပြားကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး ပါတီ၏ နိုင်ငံတော်အဆင့် ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ အလုပ်၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ရာထူး ခန့်အပ်မှု အလုပ်များ အပြင် မူဝါဒ ချမှတ်မှုများကို ချုပ်ကိုင်ထားသည်။ ကွန်မြူနစ် ပါတီနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေသော သို့မဟုတ် ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ထောက်ခံသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းများသာလျှင် ဗီယက်နမ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများတွင် ဗီယက်နမ် အဖမြေ တပ်ဦး၊ အလုပ်သမားနှင့် ကုန်သည် သမဂ္ဂပါတီများ ပါဝင်သည်။ နိုင်ငံတော် အနေနှင့် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒကို ယုံကြည်ချက် အဖြစ် စွဲကိုင်ထားသည် ဆိုသော်လည်း ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေး ပေါ်လစီများမှာ အရင်းရှင်စနစ်ဖက်သို ပို၍ တိမ်းညွှတ်လာလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html |title=The Spoils of Capitalism |work=Time |location=New York |date=22 February 2007 |accessdate=19 May 2010 |author=Johnson, Kay |archivedate=24 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824185440/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html }}</ref> အီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်းမှ ဗီယက်နမ်၏ ဦးဆောင်မှုကို "အရင်းရှင် စိတ် ထက်သန်သော ကွန်မြူနစ်များ" ဟု သမုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=E1_TTDQTVQR|title=A bit of everything: Vietnam's quest for role models|date=24 April 2008|accessdate=19 May 2010|work=The Economist |location =London}} {{Subscription}}</ref> ===ဥပဒေပြုရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်မှာ နိုင်ငံတော်အဆင့် လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိပြီး အမတ် ၄၉၈ ဦး ပါဝင်သည်။ လွှတ်တော်အား လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌမှ ဦးဆောင်၍ လွှတ်တော်သည် အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍ နှစ်ရပ်၏ အထက်တွင်ရှိသည်။ အစိုးရ ဝန်ကြီးများအားလုံး ကို လွှတ်တော်အမတ်များထဲမှ ရွေးချယ် ခန့်အပ် ကြသည်။ ===အုပ်ချုပ်ရေး=== {{Further information|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ}}[[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 18.jpg|thumb|right|ဗီယက်နမ် သမ္မတဟောင်း ထရွန်းတန်ဆန်းအား ၎င်း၏ ဇနီး နှင့် အတူ ၂၀၁၅ ခုနှစ် မော်စကို အောင်ပွဲနေ့ စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားတွင် တွေ့ရစဉ်၊ ၂၀၁၅ မေလ ၉ ရက်]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် သမ္မတသည် အဆောင်အယောင် တစ်ခု အဖြစ်ရှိနေသော နိုင်ငံတော် ဥသျှောင် ဖြစ်ပြီး အမည်ခံ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်လည်း ဖြစ်သည့်အပြင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌလည်းဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ၃ ဦး ၊ ဝန်ကြီးဌာန နှင့် ကော်မရှင် ၂၆ ခုတို့၏ အကြီးအကဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဝန်ကြီးအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သည်။ ===တရားစီရင်ရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ တရားလွှတ်တော်ချုပ်ကို တရားသူကြီးချုပ် တစ်ဦးမှ ဦးဆောင်ပြီး အယူခံလွှာတင်သွင်းနိုင်သော အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံတော်လွှတ်တော်ကို ၏ မေးခွန်းထုတ်မှုကို ဖြေကြားပေးရသည်။ ပြည်သူ့တရားလွှတ်တော်ချုပ်၏ အောက်တွင် ပြည်နယ်အဆင့် မြူနီစီပါယ်ဒေသအဆင့် တရားရုံးများ နှင့် ဒေသခံ တရားရုံး အများအပြား ရှိသည်။ စစ်ခုံရုံးသည် နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေးနှင့် ပတ်သတ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် အထူး တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် အမျိုးမျိုးသော ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို လုပ်ဆောင်နေဆဲဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သေဒဏ်ကျခံနေရသော အကျဉ်းသား ၇၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite news|title=UN urged to act on Vietnam over death penalty|url=http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html|accessdate=12 February 2014|newspaper=The Washington Post|date=12 February 2014|archivedate=12 February 2014|archiveurl=https://archive.today/20140212151404/http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html}}</ref> === တပ်မတော် === [[File:Quân đội duyệt binh ở Trường Sa.JPG|thumb|right|ဗီယက်နမ်တပ်များကို ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားနေသော စပရက်ထလီကျွန်းများပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ် ၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ်]] ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့တွင် ဗီယက်နမ်ပြည်သူ့တပ်မတော်၊ ဗီယက်နမ် ရဲတပ်ဖွဲ့ နှင့် ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့စစ် တပ်ဖွဲ့တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ တပ်မတော်သည် ဗီယက်နမ်ရှိ အမြဲတမ်း စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ တရားဝင် အမည် ဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ကြည်းတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ ရေတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လေတပ် ၊ ဗီယက်နမ် နယ်ခြားကာကွယ်ရေးတပ် နှင့် ဗီယက်နမ် ကမ်းခြေစောင့်တပ် ဟူ၍ ထပ်မံ ခွဲခြားထားသည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့တပ်မတော်တွင် အမြဲတမ်း စစ်သည်အင်အား ၄၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အရန်တပ်များပါ ပါဝင်ပါက စုစုပေါင်းအင်အားသည် ၅၀၀,၀၀၀ အထိ ရှိနိုင်သည်။ <ref>{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)| date=3 February 2010| publisher=Routledge| location=London| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010}}</ref>၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ စစ်ရေးအသုံးစရိတ် စုစုပေါင်းသည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၄၈ ဘီလီယံ ခန့် ရှိပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျီဒီပီ၏ ၂.၅% ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။<ref>[http://milexdata.sipri.org/ The SIPRI Military Expenditure Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123190846/http://milexdata.sipri.org/ |date=23 January 2016 }}. Retrieved 3 May 2012.</ref> ===နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး=== ဗီယက်နမ်၏ သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် အဓိက နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးမှာ ၎င်း၏ အကြီးဆုံးအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံနှင့် တစ်ချိန်က နယ်ချဲ့ အုပ်စိုးသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အချုပ်အခြာ အာဏာဆိုင်ရာ မူများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော သန္ဒိဋ္ဌာန်များကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း စာပေအမြောက်အမြားတွင် ကမ္ဗည်းထက် မော်ကွန်းတင်ထားခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆိုရလျှင် ၁၁ ရာစု မျိုးချစ်ကဗျာ ဖြစ်သော "တောင်ပိုင်းနိုင်ငံ၏ တောင်တန်းနှင့်မြစ်များ" ကဗျာ နှင့် ၁၄၂၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။ တရုတ်နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့သည် တရားဝင်အားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးရနေကြသော်လည်း နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ပတ်သက်သော တင်းမာမှု နိုင်ငံနှစ်ခု အကြားတွင် အထင်အရှား ရှိနေသည်။<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/escalating-tensions-the-south-china-sea-7414|title=Escalating Tensions in the South China Sea|work=The National Interest|date=10 September 2012}}</ref> လက်ရှိ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီနှင့် ပတ်သက်သော လုပ်ငန်းစဉ် ကြေညာချက်မှာ "လွတ်လပ်ရေး၊ ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေး၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့ အတွက် တသမတ်တည်းရှိသော နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ပေါ်ရန်၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားမှု နှင့် နိုင်ငံအများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု တို့ ဖြစ်စေမည့် နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ ဖြစ်စေရန်၊ နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွင် ကြိုတင်ဖန်တီးသူ သို့မဟုတ် တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူ ဖြစ်ရန် နှင့် အခြားကဏ္ဍများတွင်လည်း တက်ကြွစာ ပါဝင်သူ ဖြစ်စေရန် " ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name=HereWe/>ဆက်လက်၍ ကြေညာထားသည်မှာ "ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံး၏ မိတ်ဆွေ နှင့် အားကိုးရသော မိတ်ဖက်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာ နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref name=HereWe>{{cite web | url=http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ | title=Vietnam Foreign Policy | publisher=Ministry of Foreign Affairs | accessdate=25 February 2009 | archive-date=18 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090118165608/http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ }}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၂ နိုင်ငံနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင်မှ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည်လည်း တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv |publisher=Ministry of Foreign Affairs |title=List of countries which maintain diplomatic relations with the Socialist Republic of Vietnam |date=December 2007 |accessdate=25 February 2009 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116143650/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/ }}</ref><ref>{{cite web|url=http://vietnam.usembassy.gov/relations.html|title=US-Vietnamese Relations|accessdate=8 December 2009|publisher=US Embassy|archivedate=9 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091209220514/http://vietnam.usembassy.gov/relations.html}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း ၆၃ ခု၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[အာဆီယံ]]၊ [[ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများအသင်း]]၊ ဖရန်ကိုဖုန်းနီအဖွဲ့ နှင့် [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]] တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း ၆၅၀ ကျော်နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေးရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte |title=Vietnam and International Organizations |accessdate=25 February 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |archive-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726035213/http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte/ }}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် မေလတွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[အိုဘားမား]] မှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား သေစေနိုင်လောက်သော လက်နက်များ ရောင်းချခြင်း အပါအဝင် လက်နက်တင်ပို့မှု ပိတ်ပင်ခြင်းကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းဖြင့် ဗီယက်နမ်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပို၍ ပုံမှန် ဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref>{{cite news|page= |newspaper=Reuters |date=March 23, 2016|title=U.S. Lifts arms ban on old foe Vietnam as regional tensions simmer|author=Matt Spetalnick |accessdate=March 23, 2016|url=http://www.reuters.com/article/us-vietnam-obama-idUSKCN0YD050}}</ref> ===အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ=== ဗီယက်နမ် နိုင်ငံအား ပြည်နယ် ၅၈ ခုဖြင့် ပိုင်းခြား ထားသည်။ ထို့ပြင် ပြည်နယ်တို့နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့် တူညီသော စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၅ ခု လည်း ရှိသည်။ <br/> [[ဖိုင်:Vietnam location map coloured.svg|center|880x880px]] {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" class="unsortable" | ! rowspan="2" |အမည် ! colspan="2" |အမည် (ဗီယက်နမ်) ! rowspan="2" |မြို့တော် ! rowspan="2" |လူဦးရေ (၂၀၂၅) ! rowspan="2" |ဧရိယာ (km²) ! rowspan="2" |လူဦးရေသိပ်သည်းမှု |- !'''ခေတ်ပေါ်''' !'''ရိုးရာ''' |- ! colspan="8" |မြူနီစီပါယ်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ကြီးများ (၆) မြို့ |- |၁ |[[ဟနွိုင်းမြို့]] |Hà Nội |河內 |[[ဟွမ်‌ကီးအန်းခရိုင်]] |8.807.523 |3.359,84 | |- |၂ |[[ဟိုချီမင်းမြို့]] |Hồ Chí Minh |胡志明 |[[ဆိုင်္ဂုန်ခရိုင်]] |14.002.598 |6.772,59 | |- |၃ |[[ဒါနန့်မြို့]] |Đà Nẵng |沱囊 |[[ဟိုင့်‌ကျုံခရိုင်]] |3.065.628 |11.859,59 | |- |၄ |[[ဟိုင့်‌ဖောင်မြို့]] |Hải Phòng |海防 |[[ဟုန်ဘန်ခရိုင်]] |4.664.124 |3.194,72 | |- |၅ |[[ကန္ထားမြို့]] |Cần Thơ |芹苴 |[[နင်းကီအောင်ခရိုင်]] |4.199.824 |6.360,83 | |- |၆ |[[ဟွေးမြို့]] |Huế |化 |[[ထွမ်ဟွားခရိုင်]] |1.865.270 |13.795,50 | |- ! colspan="8" |'''ပြည်နယ်''' |- |၁ |[[ကောင်းဘန်ပြည်နယ်|ကောင်းဘန်]] |Cao Bằng |高平 |[[ထွတ်ဖန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |573.119 | style="text-align:right;" |6.700,39 | style="text-align:right;" | |- |၂ |[[လောင်ကိုင်းပြည်နယ်|လောင်ကိုင်း]] |Lào Cai |牢該 |[[ဤအန်ဘိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.778.785 | style="text-align:right;" |13.256,92 | |- |၃ |[[ရှန်လာပြည်နယ်|ရှန်လာ]] |Sơn La |山羅 |[[ကျီအန်ကိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.404.587 | style="text-align:right;" |14.108,89 | |- |၄ |[[လိုင်ကျုံပြည်နယ်|လိုင်ကျုံ]] |Lai Châu |莱州 |[[သံဖောင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |512.601 | style="text-align:right;" |9.068,73 | |- |၅ |[[လံရှန်းပြည်နယ်|လံရှန်း]] |Lạng Sơn |諒山 |[[လူအန်ဗန်ချီခရိုင်]] | style="text-align:right;" |881.384 | style="text-align:right;" |8.310,18 | |- |၆ |[[သွီအန်ကွမ်‌ပြည်နယ်|သွီအန်ကွမ်‌]] |Tuyên Quang |宣光 |[[မင်စွမ်‌ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.865.270 | style="text-align:right;" |13.795,50 | |- |၇ |[[ထိုင်းငွီအန်ပြည်နယ်|ထိုင်းငွီအန်]] |Thái Nguyên |太原 |[[ဖန်းဒင်ဖွန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.799.489 | style="text-align:right;" |8.375,21 | |- |၈ |[[ဒျန်ဘျန်းပြည်နယ်|ဒျန်ဘျန်း]] |Điện Biên |奠邊 |[[ဒျန်ဘျန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |673.091 | style="text-align:right;" |9.539,93 | |- |၉ |[[ဖူး‌ထော်ပြည်နယ်|ဖူး‌ထော်]] |Phú Thọ |富壽 |[[ဗျတ်ချီခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.022.638 | style="text-align:right;" |9.361,38 | |- |၁၀ |[[ဘတ်နင်ပြည်နယ်|ဘတ်နင်]] |Bắc Ninh |北寧 | | style="text-align:right;" |3.619.433 | style="text-align:right;" |4.718,60 | |- |၁၁ |[[ကွမ့်နင်ပြည်နယ်|ကွမ့်နင်]] |Quảng Ninh |廣寧 |[[ဟာလောင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.497.447 | style="text-align:right;" |6.207,95 | style="text-align:right;" | |- |၁၂ |[[ဟွန်‌ဤအန်ပြည်နယ်|ဟွန်‌ဤအန်]] |Hưng Yên |興安 |[[ဖိုးဟျန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.567.943 | style="text-align:right;" |2.514,81 | style="text-align:right;" | |- |၁၃ |[[နင်းဘင်ပြည်နယ်|နင်းဘင်]] |Ninh Bình |寧平 |[[ဟွာလူခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.412.264 | style="text-align:right;" |3.942,62 | style="text-align:right;" | |- |၁၄ |[[ထိုင်ဟွားပြည်နယ်|ထိုင်ဟွား]] |Thanh Hóa |清化 |[[ဟတ်ထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.324.783 | style="text-align:right;" |11.114,71 | style="text-align:right;" | |- |၁၅ |[[ငေအန်းပြည်နယ်|ငေအန်း]] |Nghệ An |藝安 |[[ချူအမ္ဗင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.831.694 | style="text-align:right;" |16.486,50 | style="text-align:right;" | |- |၁၆ |[[ဟာသင့်ပြည်နယ်|ဟာသင့်]] |Hà Tĩnh |河靜 |[[ထိုင်စိန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.622.901 | style="text-align:right;" |5.994,45 | style="text-align:right;" | |- |၁၇ |[[ကွမ့်ချီပြည်နယ်|ကွမ့်ချီ]] |Quảng Trị |廣治 |[[ဒုံဟိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.870.845 | style="text-align:right;" |12.700 | style="text-align:right;" | |- |၁၈ |[[ကွမ့်ငိုင့်ပြည်နယ်|ကွမ့်ငိုင့်]] |Quảng Ngãi |廣義 |[[ကမ့်ထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.161.755 | style="text-align:right;" |14.832,55 | style="text-align:right;" | |- |၁၉ |[[ဇာလိုင်ပြည်နယ်|ဇာလိုင်]] |Gia Lai |嘉萊 |[[ကွီညံခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.583.693 | style="text-align:right;" |21.576,93 | style="text-align:right;" | |- |၂၀ |[[ဒတ်လတ်ပြည်နယ်|ဒတ်လတ်]] |Đắk Lắk |得刻 |[[ဘူအမ္မထုအတ်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.346.853 | style="text-align:right;" |18.096,40 | style="text-align:right;" | |- |၂၁ |[[ခိုင်းဟွာပြည်နယ်|ခိုင်းဟွာ]] |Khánh Hòa |慶和 |[[ညာချန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.243.554 | style="text-align:right;" |8.555,86 | style="text-align:right;" | |- |၂၂ |[[လမ်းဒုံပြည်နယ်|လမ်းဒုံ]] |Lâm Đồng |林垌 |[[ဒာလတ်စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်|စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.872.999 | style="text-align:right;" |24.233,07 | style="text-align:right;" | |- |၂၃ |[[သိန္နင်ပြည်နယ်|သိန္နင်]] |Tây Ninh |西寧 |[[လောင်အန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.254.170 | style="text-align:right;" |8.536,44 | style="text-align:right;" | |- |၂၄ |[[ဒုံနိုင်းပြည်နယ်|ဒုံနိုင်း]] |Đồng Nai |垌𬸼 |[[ချန်းဘျန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.491.408 | style="text-align:right;" |12.737,18 | style="text-align:right;" | |- |၂၅ |[[ဒုန္ထတ်‌ပြည်နယ်|ဒုန္ထတ်‌]] |Đồng Tháp |垌塔 |[[မိထေါ်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.370.046 | style="text-align:right;" |5.938,64 | style="text-align:right;" | |- |၂၆ |[[အန်ဇန်ပြည်နယ်|အန်ဇန်]] |An Giang |安江 |[[ရိုက်ဇားခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.952.238 | style="text-align:right;" |9.888,91 | style="text-align:right;" | |- |၂၇ |[[ဗင့်လောင်ပြည်နယ်|ဗင့်လောင်]] |Vĩnh Long |永龍 |[[လောင်ကျုံခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.257.581 | style="text-align:right;" |6.296,20 | style="text-align:right;" | |- |၂၈ |[[ကာမောင်းပြည်နယ်|ကာမောင်း]] |Cà Mau |鎶䋃 |[[သိန်းထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.606.672 | style="text-align:right;" |7.942,39 | style="text-align:right;" | |} == ပထဝီဝင်== [[File:Vietnam Topography.png|thumbnail|right|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြ မြေပုံ]] [[File:Vietnam map of Köppen climate classification.svg|thumb|ကော့ပင် ရာသီဥတု မျိုးကွဲများကို ပြထားသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အရှေ့ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မြောက်လတ္တီကျု ၈° နှင့် ၂၄° ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၂° နှင့် ၁၁၀°ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းမှာ ၁၂၇,၈၈၁ စတုရန်းမိုင် (၃၃၁,၂၁၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ခန့်မျှ ရှိသဖြင့်<ref name=IndexMundi2011>[http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html "Vietnam – Geography"]. Index Mundi. 12 July 2011. Retrieved 19 December 2011.</ref> [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၏ အရွယ်အစားနီးပါး ရှိသည်။ နိုင်ငံ ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်၏ အရှည်စုစုပေါင်းမှာ ၂,၈၈၃ မိုင် (၄,၆၃၉ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းမှာ ၂,၁၄၀ မိုင် (၃,၄၄၄ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ <ref name=IndexMundi2011/>နိုင်ငံ၏ အကျဉ်းမြောင်းဆုံးနေရာမှာ အလယ်ပိုင်း ကွမ်ဘင်းပြည်နယ်တွင် ရှိပြီး ၃၁မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) မျှသာ ရှိသော်လည်း နိုင်ငံ၏ မြောင်ပိုင်းတွင်မူ ၃၇၀မိုင် (၆၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေပြင်မှာ တောင်ကုန်းများပြားပြီး သစ်တောထူထပ်ကာ မြေပြန့်မှာ ၂၀% ထက် မကျော်ပေ။ တောင်ကုန်းများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၀% မျှ ရှိပြီး အပူပိုင်း သစ်တောများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၂% မျှ ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏မြောက်ပိုင်းမှာ ကုန်းမြင့်များသာ အများစု ရှိပြီး မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ တည်ရှိရာ ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ လောင်ကိုင်းပြည်နယ်တွင် ရှိသော ဖန်စီပန်းတောင်မှာ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်ပြီး ၁၀,၃၁၂ ပေ (၃,၁၄၃ မီတာ) မျှ မြင့်မားသည်။ ဗီယက်နမ် တောင်ပိုင်းတွင် ကမ်းရိုးတန်း မြေနိမ့် ဒေသများ၊ အန်နာမိုက်တောင်တန်းရှိ တောင်ကုန်းများနှင့် ကျယ်ပြောသော သစ်တောများ ရှိသည်။ ဗဆော့မြေ အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး အတန်အသင့် ညီညာသော ကုန်းမြေမြင့် ၅ ခု ပါဝင်သည် ကုန်းမြင့်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေ၏ ၁၆% နှင့် သစ်တောမြေ၏ ၂၂% မျှ ရှိသည်။ တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မြေအများစုမှာ အာဟာရဓာတ် အတော်နည်းပါးသည်ကို တွေ့ရသည်။ တြိဂံပုံစံရှိပြီး ၅,၇၉၂ စတုရန်းမိုင် (၁၅,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် <ref>{{cite news |url=http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |work=Agroviet Newsletter |date=September 2005 |title=Agricultural advanced technologies in Red river delta, Viet Nam these days |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221184058/http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |archivedate=21 February 2008}}</ref> မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသထက် ပို၍ သေးငယ်သော်လည်း ပိုမို၍ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီး လူဦးရေလည်း ပို၍ သိပ်သည်းသည်။ ယခင်က တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့၏ ဝင်ပေါက်ဖြစ်ခဲ့သော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တင်ကျန်နေခဲ့သော နုန်းမြေ အနည်များဖြင့် ပြည့်ဝလျက် ရှိသည်။ ၁၅,၄၄၄ စတုရန်းမိုင် (၄၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် မည်သည့်နေရာတွင် မှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ၁၀ပေ (၃ မီတာ) ထက် ပို၍ မမြင့်ပေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသအတွင်း မြစ်များနှင့် တူးမြောင်းများ ဟိုမှသည်မှ ဖြတ်လျှက် တည်ရှိပြီး ၎င်းတို့မှ အနည်အများအပြားကို ပို့ချသဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် တစ်နှစ်လျှင် ပင်လယ်တွင်းသို့ ၁၉၇ ပေ မှ ၂၆၃ပေ (၆၀ မီတာ မှ ၈၀ မီတာ) အထိ ဆန့်ထွက်လျက် ရှိသည်။ ===မြင်ကွင်းကျယ်=== [[File:HaLongBayBIG.jpg|thumb|centre|750px|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သော ဟလောင်ပင်လယ်အော်၏ မြင်ကွင်းကျယ်]] ===ရာသီဥတု=== [[File:Mai Chau - Haus im Reisfeld, Palmen.jpg|thumb|စိုစွတ်သော အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိသည့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း မိုင်ချောဒိစတြိတ်မှ ကျေးရွာတစ်ခု]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအများစုသည် အပူပိုင်းရာသီဥတုရှိပြီး ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း (ဟနွိုင်းအပါအဝင်) သည် အပူပိုင်းဒေသရာသီဥတုရှိသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လတ္တီကျု အများအပြား ရှိပြီး မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မှာ အနိမ့်အမြင့် မတူညီသဖြင့် ရာသီဥတုမှ တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားသည်။ နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလ အထိ ရှိသော ဆောင်းရာသီ သို့မဟုတ် ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် မုတ်သုံလေသည် အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ တရုတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့ကို ဖြတ်သန်းတိုက်ခိုက်ပြီး ရေငွေ့များကို သိသိသာသာ သယ်ဆောင်လာလေ့ ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံ၏ နေရာအများစုမှာ မိုးရာသီ သို့မဟုတ် နွေရာသီ နှင့် နှိုင်းယှဉ်မှသာ ခြောက်သွေ့သည်ဟု ထင်ရသည်။ နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှ အပူချိန်မှာ မြေပြန့်ဒေသများတွင် တောင်ကုန်းဒေသများထက် ပို၍ မြင့်မားပြီး တောင်ပိုင်းတွင် မြောက်ပိုင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။ တောင်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများ ဖြစ်သော ဟိုချီမင်းစီးတီး တစ်ဝိုက် နှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့တွင် အပူချိန် ကွာဟမှု နည်းပါးပြီး တစ်နှစ်တာလုံး ၂၁° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ၂၈° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အတွင်းသာ ရှိသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုမှာ မြောက်ပိုင်း တောင်ကုန်းများ နှင့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် ပို၍ သိသာပြီး ဒီဇင်ဘာ နှင့် ဇန်နဝါရီ လတွင် ၅° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ဇူလိုင် နှင့် ဩဂုတ်လတို့တွင် ၃၇° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရှိသည်။ ===ဂေဟစနစ် နှင့် ဇီဝမျိုးကွဲများ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် သဘာဝ နေရာ နှစ်ခု ရှိပြီး ဟလောင် ပင်လယ်အော် နှင့် ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဇီဝထု ထိန်းသိမ်းရေး နေရာ ခြောက်ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ကန်ဂျောင် လမုတော၊ ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ကတ်ဗာ့ အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ အူမင်းသျောင် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် အနောက်ငဲ့အန်းဒေသတို့ ဖြစ်သည်။ [[File:Pseudoryx nghetinhensis.PNG|thumb|ဗီယက်နမ်၏ မျိုးရင်းသတ္တဝါဖြစ်သော ကမ္ဘာ့အရှားပါးဆုံး နို့တိုက်သတ္တဝါဖြစ်သည့် ဆယ်အိုလာကောင်]] ဗီယက်နမ်သည် အင်ဒိုမလာယာ ဂေဟဇုံ အတွင်း ကျရောက်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အမျိုးသား ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လက်ရှိအခြေအနေ အစီရင်ခံစာအရ <ref name=Repeated>{{cite web |url=http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |title=Báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia 2005 |language=Vietnamese |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090223065322/http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |archivedate=23 February 2009}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ မြင့်မားစွာကွဲပြားသော နိုင်ငံ ၂၅ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ များပြားစွာ ရှိသော နိုင်ငံ စာရင်းတွင် အဆင့် ၁၆ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးစိတ်အားလုံး၏ ၁၆% ခန့် နေထိုင်သည်။ ဒေသရင်းမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၅,၉၈၆ ခုကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၁၀% မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်များတွင် နီမာတိုဒါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၀၇ မျိုး၊ အော်လီဂိုချယ်တာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၀၀ မျိုး၊ အက်ကရီနာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၄၅ မျိုး၊ စပရင်းတေးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၃ မျိုး၊ အင်းဆက် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၇၇၅၀ မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၆၀ မျိုး၊ ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၂၀မျိုး ၊ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈၄၀မျိုး နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၁၀ မျိုးတို့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀၀ နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ ၇၈မျိုး တို့မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။<ref name=Repeated/> ထို့ပြင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ရေချို မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁,၄၃၈ မျိုး ရှိပြီး မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်အားလုံးတို့၏ ၉.၆% ဖြစ်ကာ ရေနေ ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါ ၇၉၄မျိုး နှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၄၅၈ မျိုးတို့လည်း နေထိုင်ကြသည်။ <ref name=Repeated/> လတ်တလောနှစ်များ အတွင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ ဇာတိရင်းဖြစ်မျိုးစိတ်များ ထဲမှ မျိုးစု ၁၃ခု၊ မျိုးစိတ် ၂၂၂ ခု၊ တက်ဆာ ၃၀ခုတို့ကို အသစ်ထပ်မံ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ <ref name=Repeated/> နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်သစ် ၆ မျိုးတွင် ဆယ်အိုလာကောင်၊ မန့်ဂျပ်ကောင်ကြီး၊ တုန်ကင်နှာခေါင်းတိုမျောက် တို့ပါဝင်ပြီး ငှက်မျိုးစိတ်သစ်တွင် မျိုးသုဉ်းမည်ကို စိုးရိမ်ရသော အက်ဒဝပ်ရစ်ငှက်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=253|title=Edwards's Pheasant (Lophura edwardsi)|publisher=BirdLife International|accessdate=1 September 2012}}</ref> ၁၉၈၀ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းများတွင် ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်အတွင်း ဂျာဗားကြံ့အနည်းငယ်ကို တွေ့ရသော်လည်း ထိုမျိုးစိတ်၏ နောက်ဆုံးအကောင်ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်က တစ်စုံတစ်ယောက်မှ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite news |title = Javan rhino 'now extinct in Vietnam' |author= Kinver, Mark |work= BBC News |date= 25 October 2011 |accessdate=25 October 2011 |url= http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15430787 }}</ref> စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ မျိုးကွဲများ အနေနှင့် ကြည့်မယ်ဆိုပါက ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးယဉ် ဗဟိုဌာန ၁၂ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် အမျိုးသား မျိုးယဉ် ဗီဇ ဘဏ်တွင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၅ ခု၏ မျိုးယဉ် ၁၂,၃၀၀ ခုအား ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name=Repeated/> ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် တစ်နှစ်ထဲတွင် ဇီဝမျိုးကွဲများ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၉.၀၇ သန်း အသုံးပြုခဲ့ပြီး ထိန်းသိမ်းသည့် ဒေသ ၁၂၆ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ကာ ၎င်းတို့ထဲတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၂၈ ခုလည်း ပါဝင်သည်။<ref name=Repeated/> {{Clear}} == စီးပွားရေး == [[File:LANDMARK72.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ကီးနောင်ဟနွိုင်း လန်းမတ်တာဝါ၊ ဗီယက်နမ်ရှိ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦး]] ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ လက်ရှိတန်ဖိုးမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၃၈ ဘီလီယံ အထိ တိုးတက်သွားခဲ့ပြီး လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၅၂၇ အထိ ရှိသည်။ <ref name=imf2> {{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=73&pr.y=7&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=582&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook: Vietnam |publisher=International Monetary Fund |date=October 2013 |accessdate=14 February 2017}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဂိုးမန်းဆက်ချ် ကုမ္ပဏီမှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန် လက်ရှိတန်ဖိုး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၃၆ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ နှင့် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄,၃၅၇ ဒေါ်လာ မျှ ရှိလာပြီး ကမ္ဘာ့အဆင့် နံပါတ် ၂၁ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf|title=The Vietnamese Stock Market|publisher=Financial Women's Association of New York|accessdate=7 May 2010|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005111807/https://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာတန်ဖိုးအစစ်ဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက တစ်နှစ်လျှင် ၁၀% တိုးတက်မှုနှုန်းဖြင့် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး နောက်ထွက်နိုင်ငံများထဲတွင် တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဟု ပရိုက်စ်ဝါးတားဟောက်စ်ကူးပါး၏ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite press release |url=http://www.pwc.com/vn/en/releases2008/vietnam-may-be-fastest-growing-emerging-economy.jhtml |title=Vietnam may be fastest growing emerging economy |date=12 March 2008 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=20 October 2011}}</ref> ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် တန်ဖိုးသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် တွင် နော်ဝေ၊ စင်ကာပူ နှင့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတို့ကို ကျော်တက်သွားမည်ဟု ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဟောင်ကောင်-ရှန်ဟိုင်း ဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်း အဖွဲ့မှ ဟောကိန်း ထုတ်ထားသည်။<ref>[http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 "Vietnam to be listed among top economies by 2050: HSBC"]. ''Tuổi Trẻ News''. 14 January 2012. Retrieved 18 April 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120116170035/http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 |date=16 January 2012 }}</ref> ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက်တွင် စပါးစိုက်ပျိုးမှုကို အခြေခံသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး အဓိကပြုလုပ်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အလူမီနီယမ် ထုတ်လုပ်ရာတွင် အရေးကြီးသော ကုန်ကြမ်းတစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဗောက်ဆိုက်တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးကို အဓိက ပုံဖော်သည်မှာ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဗဟိုကော်မတီနှင့် အမျိုးသား ကွန်ဂရက်များ၏ စုံညီအစည်းအဝေးများမှ ချမှတ်သော ငါးနှစ်စီမံကိန်းများ ဖြစ်သည်။ [[File:Floating Market - Can Tho - Vietnam.JPG|thumb|right|မဲခေါင်မြစ်ဝ ကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ ရေပေါ်ဈေး]] လယ်ယာများ၊ စက်ရုံများ နှင့် ငွေကြေး အရင်းအနှီးများကို စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ခြင်းသည် ဗဟိုပြုစီမံမှု၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး လူသန်းပေါင်းများစွာတို့သည် အစိုးရ၏ အစီအစဉ်များတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စီးပွားရေးသည် စွမ်းရည်မပြည့်ဝမှု များနှင့် ခြစားမှုများ၊ အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းမှုများနှင့် အပြည့်အဝ မထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဥရောပနိုင်ငံ အများစုမှ ပြုလုပ်သော စစ်အပြီး ကုန်သွယ်ရေး ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ဒဏ်ကိုလည်း ခံခဲ့ကြရသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ် များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်များ ဖြစ်ကြသော ဆိုဗီယက်အုပ်စု အင်အားလျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် ထိုပြဿနာများကို ပိုမို၍ ဆိုးရွားသွားစေသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဆဋ္ဌမအကြိမ်မြောက် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အမျိုးသားကွန်ဂရက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတို့တွင် ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>[http://ssrn.com/abstract=1442384 Vuong, Quan-Hoang; Tran, Tri-Dung (2009). "The cultural dimensions of the Vietnamese private entrepreneurship"]. ''Icfai Journal of Entrepreneurship Development'', Vol. VI, Nos. 3 & 4 (September & December 2009), pp. 54–78. Icfai University Press via SSRN. Retrieved 4 October 2012.</ref> ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း နှစ်စဉ် ၈% ခန့် တိုးတက် လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းရှိ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုတွင်ပင် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ဆက်လက် အားကောင်းနေခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၆.၈% မျှ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်၏ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၁၁.၈% ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင်ပင် ဗီယက်နမ်ဒေါင်ငွေကြေး၏ တန်ဖိုးကို ၃ ကြိမ်မျှ လျှော့ချခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104115530/http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archivedate=4 January 2011 |title=Vietnam 2010 growth fastest in three years – Vietnam Banking Finance News |publisher=Vietfinancenews.com |date=29 December 2010 |accessdate=6 August 2011}}</ref> [[File:Rice fields near Sapa, Viêt Nam.jpg|thumb|left|ဆာပါးရှိ စပါးခင်းများ]] ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ လုပ်ငန်းနှင့် ဟိုင်းတက်ခ် လုပ်ငန်း တို့မှာ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်း နှင့် အလျင်မြန်ဆုံး တိုးတက်သော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ရေနံလုပ်ငန်းတွင် နောက်ကျမှ ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တတိယ အကြီးဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၃၁၈,၀၀၀ စည် (၅၆,၀၀၀ ကုဗမီတာ) မျှ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=VM|title=Vietnam|publisher=United States Energy Information Administration|year=2011|accessdate=6 November 2012}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် အဋ္ဌမမြောက် အများဆုံး ရေနံစိမ်း ထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Fong-Sam, Yolanda (August 2012) [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf "Vietnam"] in ''2010 Minerals Yearbook''. USGS. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130302030501/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf |date=2 March 2013 }}</ref> ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်း တရုတ်နိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဗီယက်နမ်သည် ငါးနှစ်တာ အတွက် ဗဟိုမှ ရေးဆွဲသော စီမံကိန်းများကို ဆက်လက် အသုံးချဆဲ ဖြစ်သည်။ တစ်နေ့လျှင် ဝင်ငွေ တစ်ဒေါ်လာထက်နည်းသော လူဦးရေကို ရေတွက်သော အလွန်အမင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုသည် ဗီယက်နမ်တွင် သိသာစွာ လျော့ကျ လာခဲ့ပြီး တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံများထက် ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့နည်း ပေသည်။ <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html Economy of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |date=24 December 2018 }}. CIA World Factbook. Updated 21 September 2012. Retrieved 4 October 2012.</ref> ထိုသို့ ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့ကျရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ လူနေမှု စနစ်ကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် စီးပွားရေးမညီမျှမှုများ တိုးပွားလာခြင်းကို တားဆီးရန် ရည်ရွယ်သော မျှတသည့် စီးပွားရေး ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပေါ်လစီများတွင် ဒွိုင်မွိုင် အစီအစဉ်၏ အစတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေများကို အညီအမျှ ခွဲဝေပေးခြင်း၊ ဆင်းရဲသော ဝေးလံခေါင်ဖျား ဒေသများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်း နှင့် ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုတို့တွက် အထောက်အပံ့ပေးခြင်း စသည့် ပေါ်လစီများ ပါဝင်သည်။ <ref name=ODI1/> နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၄.၄၆% မျှသာ ရှိသည်။<ref name=imf2/> ===ကုန်သွယ်ရေး=== [[File:Saigon Trade Center vươn mình trong nắng.jpg|thumb|right|ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အပြီးတွင် ဟိုချီမင်းစီးတီးတွင် ဦးစွာတည်ဆောက်ခဲ့သော မိုးမျှော်တိုက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည့် ဆိုင်းဂုံထရိတ်စင်တာ]] ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ အစပြု၍ ဗီယက်နမ်သည် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ လျှော့ပေါ့မှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး တစ်ဖက်မှ အချို့သော စီးပွားရေး ကဏ္ဍများတွင် နိုင်ငံတကာ ဈေးကွက်သို့ ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သလို အချို့သော ကဏ္ဍများအား ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခဲ့ခြင်းအားဖြင့် နှစ်လမ်းသွား နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ <ref name=ODI1>{{cite web |author= Vandemoortele, Milo |author2= Bird, Kate |year= 2010 |url= http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements |title= Viet Nam's Progress on Economic Growth and Poverty Reduction: Impressive improvements |location= London |publisher= Overseas Development Institute |accessdate= 11 February 2017 |archivedate= 14 May 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110514200140/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements }}</ref><ref name=ODI3>{{cite web |author=Vandemoortele, Milo |year=2010 |url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development |title=The MDG fundamentals: improving equity for development |location=London |publisher=Overseas Development Institute |accessdate=11 February 2017 |archivedate=15 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515181557/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development }}</ref>၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် ၎င်းတို့၏ ဉာဏမူပိုင်ပစ္စည်းဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ထရစ်ပ် သဘောတူညီချက် နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၁ ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ယခုအခါတွင် အာရှ၏ အပွင့်လင့်ဆုံး စီးပွားရေးစနစ်ရှိသော နိုင်ငံများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်နေပြီး အသွားအပြန် ကုန်သွယ်မှု တန်ဖိုးမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၁၆၀% မျှ ရှိနေသဖြင့် တစ်ချိန်တည်းတွင်ရှိသော တရုတ်၏ အချိုးထက် နှစ်ဆများ များနေပြီး အိန္ဒိယ၏ အချိုးထက် ၄ ဆ မျှ များနေသည်။<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm Vietnam Vrooooom: Asia's second-fastest-growing economy takes the global stage.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030154458/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm |date=30 October 2013 }} CNN Money. 13 November 2006.</ref> ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံများတွင် တရုတ်၊ ဂျပန်၊ ဩစတြေးလျ၊ အာဆီယံ နိုင်ငံများ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အကောက်ခွန်ဌာန၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ပထမ နှစ်တစ်ဝက်တွင် နိုင်ငံတကာ ကုန်ပစ္စည်းများကုန်သွယ်မှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၄ ဘီယံ အထိ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ထိုအချိန်ကာလနှင့် နိုင်းယှဉ်ပါက ၁၅.၇% မျှ ပို၍ မြင့်မားသည်ကို တွေ့ရသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများကို အမြောက်အမြား တင်ပို့မှု တင်သွင်းမှု ပြုလုပ်ပြီး သဘာဝ အရင်းအမြစ် ဈေးကွက်တွင် အမြင့်ဆုံးတင်ပို့မှုမှာ ရေနံစိမ်း ဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တည်းမှာပင် သံ နှင့် စတီးလ် များကို အများဆုံးတင်သွင်းခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်သည် ဗီယက်နမ်၏ တင်ပို့မှု အမြောက်အမြားကို ဝယ်ယူသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တင်သွင်းမှု အများဆုံးမှာ တရုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=Developments and trends of Vietnam international merchandise trade in June and the first half of 2013|url=http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195|work=Vietnam Customs|publisher=General Department of Vietnam Customs|accessdate=31 July 2013|date=23 July 2013|archive-date=11 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213559/http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195}}</ref> မြေယာပြုပြင် ပြောင်းလဲရေး ပြုလုပ်ခြင်း၏ ရလဒ် အဖြစ် ဗီယက်နမ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များကို အဓိက တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခုအခါ ကမ္ဘာပေါ်တွင် သီဟိုဠ်စေ့ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကော်ဖီ ဒုတိယအများဆုံး တင်ပို့သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/magazine-25811724|title=How Vietnam became a coffee giant - BBC News|author=|date=|work=bbc.com}}</ref>ဗီယက်နမ်သည် နှစ်ရှည်ပင် စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ၆.၉၃% မျှသော မြေကို အသုံးပြုထားသဖြင့် မဲခေါင် ဒေသကြီးတွင် သုံးစွဲမှု အချိုး အများဆုံး ဖြစ်သည်။ အခြားသော အဓိက ပို့ကုန်များတွင် လက်ဖက်၊ ရာဘာ နှင့် ရေထွက်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျီဒီပီတွင် ပါဝင်သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ၏ ဝေစုမှာ လတ်တလော ဆယ်စုနှစ်များ အတွင်း ကျဆင်းလာခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၄၂% မှ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၂၀% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့ကာ စီးပွားရေး၏ အခြားကဏ္ဍများမှာ ပိုမိုတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ နှင့် ကုန်သွယ်ရေး လွတ်လပ်ခွင့် အတွက် ညှိနှိုင်းခဲ့ပြီး ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီအက်စ်ပီ စနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ထိုစနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည် ဥရောပဈေးကွက် အတွင်း ကုန်ပစ္စည်းများကို အခွန်နှုန်း သက်သာစွာဖြင့် တင်ပို့ခွင့် ရရှိကြသည်။ <ref name="EUfta">{{cite news|title=Vietnam-EU free trade agreement set to fire|url=http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire|accessdate=19 May 2014|publisher=''Vietnam Tribune''|archivedate=19 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519224620/http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire}}</ref> ===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ=== [[File:TOPIO 3.jpg|thumb|left|လူပုံစံ တိုပီယို ၃.၀ စက်ရုပ်]] ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် ဘုရင်ခေတ်မှ အစပြု၍ အများအပြားသော ပညာရပ်နယ်ပယ်များတွင် တိုးတက်စေရန် ကြံဆောင်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် လူမှုရေးသိပ္ပံ ပညာရပ်များနှင့် လူသားဆိုင်ရာ ပညာရပ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု သမိုင်းပညာရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာသော သမိုင်းကြောင်း ရှိသည်။ ၁၃ ရာစုတွင် နန်းစွန့်ခဲ့သော ဧကရာဇ် ထရန်နန်တောင်သည် ဘုန်းကြီးများကို ဦးဆောင်၍ ဒဿနိကဗေဒ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သော ထရပ်လမ်ဇန် ဘာသာရပ်ကို တိုးတက်စေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ ပေါင်းနှုတ်မြှောက်စား နှင့် ဂျီဩမေတြီ ပညာရပ်များကို ၁၅ ရာစုမှ စတင်၍ ဗီယက်နမ်တွင် လူအမ်သာဗင်း၏ ဖတ်စာအုပ်ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ သင်ကြားခဲ့ကြသည်။ လူအမ်သာဗင်းသည် ဗီယက်နမ်အား သုည နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာ့ခ်ဟျန်တစ်ချ်မှ အနှုတ်ကိန်းများကို မသိကိန်း၊ လျှို့ဝှက်ကိန်း နှင့် ဝှက်ကိန်းများကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် စွယ်စုံကျမ်း အများအပြားကို ရေးသား ထုတ် ဝေခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဗီယက်နမ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် ပညာရပ် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုးတွင် ထင်ရှားသော ပံ့ပိုးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချာဘာသာရပ် တွင် ဖြစ်သည်။ ဟွမ်းတေသည် အသုံးချ သင်္ချာ ဘာသာရပ်ရှိ ဂလိုဘယ် အော့ပတီမိုက်ဇေးရှင်း ဘာသာရပ်ခွဲကို ၂၀ ရာစုတွင် စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိတွင် ပြည်တွင်းဖြစ် အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ်ကို ဆောင်ရွက်နေပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း၆၀၀ တန်ဖိုးရှိသည့် ဗီယက်နမ် အာကာသ ဗဟိုဌာနကို ဆောက်လုပ်ရန် စီစဉ် ဆောင်ရွက်နေသည်။<ref>[http://www.asianscientist.com/topnews/vietnam-build-us600m-national-space-center-by-2018/ "Vietnam To Build US$600m National Space Center By 2018"]. Asian Scientist, 22 November 2011. Retrieved 27 November 2011.</ref> ဗီယက်နမ်သည် စက်ရုပ်များ တီထွင်ထုတ်လုပ်ခြင်းတွင်လည်း ထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများ ရှိပြီး တိုပီယို လူပုံစံ စက်ရုပ်မှာ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |url=http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php |title=Nano technology &#124; Computer &#124; Robot &#124; TOSY TOPIO – Table Tennis Playing Robot |work=DigInfo News |location=Tokyo |date=5 December 2007 |accessdate=12 February 2017 |archivedate=21 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090521023057/http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php }}</ref>၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ အတွက် ဗီယက်နမ်၏ နိုင်ငံတော် အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၀.၄၅% မျှရှိသည်။<ref>[http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Economy/206910/tech-science-spending-too-low.html "Tech, science spending too low"]. VietNam News, 21 December 2010. Retrieved 30 April 2012.</ref> {{Clear}} ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ သယ်ယူပိုဆောင်ရေး ကွန်ယက်၏ မူလအစမှာ ပြင်သစ်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်က ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများကို သယ်ယူပို့ဆောင်ရန် အတွက် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခေတ်မီရန်အတွက် အကြီးအကျယ် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ====လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး==== [[File:Tan Son Nhat International Airport.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီး ရှိ[[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]]မှာ ဗီယက်နမ်ရှိ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် အများပြည်သူသုံး အဓိက လေဆိပ် ၂၁ ခုရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၃ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟနွိုင်းမြို့ရှိ နွိုင်းဘိုင်လေဆိပ်၊ ဒါနန်းရှိ ဒါနည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ [[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တန်ဆွန်းညက်သည် နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးလေဆိပ်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာခရီးသည်များ၏ ၇၅% ကို လက်ခံ ပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော်မှ သဘောတူထားသော အစီအစဉ်အရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် ၁၀ ခု အထိ ရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုလေဆိပ်များတွင် ဗင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးဘိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကမ်ရန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးကောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကက်ဘီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကန်သိုး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့ ပါဝင်သည်။ အစီအစဉ်ထဲတွင် ပါဝင်သော လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အပြည့်အဝ တည်ဆောက်ပြီးစီးပါက တစ်နှစ်လျှင် ခရီးသည် သန်း ၁၀၀ ကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် လေကြောင်းလိုင်းသည် နိုင်ငံတော်ပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ခရီးသည်တင် လေယာဉ် ၆၉ စင်းမျှ ရှိပြီး <ref name="fleet">{{cite web| title = Vietnam Airlines Details and Fleet History | publisher = PlaneSpotters.net | date = 1 April 2010 | url = http://www.planespotters.net/Airline/Vietnam-Airlines | accessdate =1 April 2010}}</ref><ref>{{cite web | title = Fleet Information | publisher = Vietnam Airlines | url = http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/en/site/flight_info/fleet_information/ | accessdate = 30 June 2011 | archivedate = 4 October 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111004121039/http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fen%2Fsite%2Fflight_info%2Ffleet_information%2F }}</ref> ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် လေယာဉ် ၁၅၀ စင်း အထိ တိုးမြှင့်ရန် စီစဉ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသော အခြား ပုဂ္ဂလိက လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အဲယားမဲခေါင်၊ ဂျက်စတား ပစိဖတ် လေကြောင်းလိုင်း၊ ဗက်စကို နှင့် ဗီယက်ဂျက်အဲယား တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ====ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး==== [[File:Cao toc Cau Gie Ninh Binh.JPG|thumb|right|ကောင်ဂီ နှင့် နင်းဗင်းမြို့တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသော တောင်မြောက် အမြန်လမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ လမ်းများတွင် ဗဟိုမှာ စီမံခန့်ခွဲသော နိုင်ငံတော်အဆင့်လမ်းများ၊ ပြည်နယ်များမှ စီမံခန့်ခွဲသော ပြည်နယ်အဆင့်လမ်းများ၊ ခရိုင်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ခရိုင်အဆင့် လမ်းများ၊ မြို့တော်နှင့် မြို့များမှ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့ပြလမ်းများ နှင့် ကွန်မြူးမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကွန်မြူးအဆင့်လမ်းများတို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ မြို့ပြဧရိယာများတွင် စက်ဘီးများ၊ စက်တပ် စကူတာများ၊ မော်တော်ဆိုင်ကယ်များသည် လူသုံးများသော ယာဉ်များ အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် မြို့ကြီးများတွင် မော်တော်ယာဉ် ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ မြင့်တက်လာလျက် ရှိသည်။ ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီများမှ ပြေးဆွဲသော အများပြည်သူသုံး ဘတ်စ်ကားများသည် လူအများစုမှ ခရီးဝေးသွားရာတွင် အဓိက သုံးစွဲလျက် ရှိကြသည်။ ယာဉ်အန္တရာယ် လမ်းအန္တရာယ်မှာ ဗီယက်နမ်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး နေ့စဉ် ပျမ်းမျှ လူ ၃၀ ခန့် ယာဉ်မတော်တဆမှုဖြင့် သေဆုံးကြသည်။ <ref>[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=11314 Social and economic situation, 8 months of 2011]. General Statistics Office of Vietnam. Retrieved 1 September 2011.</ref> ဟနွိုင်းမြို့နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့များတွင် ယာဉ်ကြောကြပ်တည်းမှုမှာ ဆိုးရွားလာသော ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြို့တော်များ၏ လမ်းများအား မော်တော်ယာဉ်သုံးစွဲမှု မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် ကာမိစေရန် အပြင်းအထန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။ ====ရထားပို့ဆောင်ရေး==== [[File:My Son railway tracks.jpg|thumb|left|မိုင်ဆွန်အနီးရှိ ရထားလမ်းတစ်ခု]] ဗီယက်နမ်၏ အဓိက နိုင်ငံတွင်း ရထားလမ်းမှာ ဟိုချီမင်းစီးတီး နှင့် ဟနွိုင်းမြို့ကို ချိတ်ဆက်ထားသော ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး အရှည် ကီလိုမီတာ ၂,၀၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ ဟနွိုင်းမြို့မှ တဆင့် အရှေ့မြောက်ဘက်၊ မြောက်ဘက် နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ရထားလမ်းများ ရှိကြသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှာ ဟလောင်ပင်လယ်အော်သို့ ဆက်သွယ်ထားပြီး မြောက်ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမှ ထိုင်းငုရင်သို့ ဆက်သွယ်ထားကာ အရှေ့မြောက်လိုင်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှ လောင်ကိုင်းသို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျပန်နည်းပညာကို အသုံးပြုထားသော အမြန်ရထားလမ်း ဆောက်လုပ်ရန် သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး ဗီယက်နမ် အင်ဂျင်နီယာ အမြောက်အမြားကို ဂျပန်သို့ စေလွှတ်၍ အမြန်ရထားများအတွက် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း လုပ်ငန်းများကို သင်ယူစေခဲ့သည်။ ထိုရထားလမ်းမှာ ၁,၆၃၀ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားသော အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး <ref>{{Cite news| title=High-speed train planned for Vietnam – Business – International Herald Tribune| newspaper=The New York Times| date=6 February 2007| url=http://www.nytimes.com/2007/02/06/business/worldbusiness/06iht-vietrail.4489612.html| accessdate=9 July 2010}}</ref> စုစုပေါင်း ဘူတာရုံ ၂၆ ခု ရှိမည်ဖြစ်ကာ ဟနွိုင်းမြို့ နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ သူသျမ် ဘူတာတို့လည်း ပါဝင်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news| title=Vietnam to build high-speed rail |newspaper=The Sydney Morning Herald| date=13 November 2009| url=http://www.smh.com.au/travel/vietnam-to-build-highspeed-rail-20081113-62bd.html| accessdate=9 July 2010}}</ref> ဂျပန်ရှိ ရှင်းကန်းဆင်ခေါ် ကျည်ဆန်ရထား နည်းပညာ ကို အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပြီး ထိုရထားလမ်းတွင် အမြန်ဆုံး တစ်နာရီ မိုင် ၂၂၀ (၃၆၀ ကီလိုမီတာ) မျှ မြန်သော ရထားများ သွားလာနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဟနွိုင်းမှ ဗင်း၊ နာထရန်နှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးသို့ စတင်ဖောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ဗင်းနှင့် နာထရန် အကြား ရထားလမ်း နှင့် ဟနွိုင်းမြို့နှင့် မြောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ ဖြစ်ကြသော လောင်ကိုင်း နှင့် လန်ဆွန်းတို့သို့ ဆက်သွယ်သော ရထားလမ်းများကို စတင်ဆောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ====ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး==== ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်း အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ကမ်ရန်း၊ ဒါနန်း၊ ဟိုင်ဖုန်း၊ ဟိုချီမင်းစီးတီး၊ ဟောင်ဂိုင်း၊ ကွီးနွန်၊ ဗန်ထော နှင့် နာထရန် တို့ ပါဝင်သည်။ ကုန်းတွင်း ပိုကျသော အပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ မြောက်မြားလှသော မြစ်များသည် ကျေးလက်ဒေသ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပြီး ၁၁,၀၀၀ မိုင် (၁၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသော ကူးသန်းသွားလာနိုင်သော ရေကြောင်းခရီးတွင် ဖယ်ရီများ၊ ဝမ်းပြားရေယာဉ်များ နှင့် ကုတို့သင်္ဘောများ သွားလာလျက် ရှိကြသည်။ <ref>[http://www.indexmundi.com/vietnam/waterways.html Index Mundi]. January 2012. Retrieved 25 April 2012.</ref><ref>[http://www.travelblog.org/Photos/4708303 "Water taxi in Ca Mau city, Vietnam"]. TravelBlog. 27 January 2010. Retrieved 25 April 2012.</ref> ထို့ပြင် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့သည် ဗီယက်နမ်၏ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေးကိစ္စရပ်များ အတွက် အလွန်အရေးပါဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ အများစုမှာ ထိုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ တလျှောက် သို့မဟုတ် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ၏ အနီးအနားတွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြပြီး အဓိက မြို့ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့ နှင့် ဟနွိုင်းမြို့တို့သည် မဲခေါင် နှင့် မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ အနီးတွင် တည်ရှိကြသည်။ တောင်တရုတ်ပင်လယ် အတွင်းတွင်မူ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အခြား အနီးအနားရှိ နိုင်ငံများ နှင့် ကာလရှည်ကြာ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွား နေသော စပရက်ထလီကျွန်းများ ၏ အများစုကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/spratly-claims.htm "Territorial claims in the Spratly and Paracel Islands"]. GlobalSecurity.org. 2011. Retrieved 3 February 2013.</ref> ===ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေးတွင် အောင်မြင်မှုများ ရှိသကဲ့သို့ စိန်ခေါ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ် များအတွင်း ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းသော ရေရရှိမှု သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရေမီတာများကို နေရာအမြောက်အမြားတွင် တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့ကာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ စ၍ ရေဆိုးသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပို၍ များလာခဲ့သည်။ စိန်ခေါ်မှုများတွင်မူ ရေထုညစ်ညမ်းမှုများ အများအပြား ရှိနေခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် တိုးတက်လာသော ရေသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများ မလုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ကျေးလက်ဒေသရှိ ရေစနစ်ကို ရေရှည်ထိန်းသိမ်းမှု ပြုလုပ်ရာတွင် ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ မြို့ပြ ရေသန့်စင်ရေးတွင် သုံးစွဲထားသလောက် ငွေကြေး အလုံအလောက် ပြန်လည် မရရှိခြင်း၊ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးတိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ အလှူရှင်များမှ လှူဒါန်းငွေအစား ချေးငွေအသွင်သို့ ပြောင်းလဲကြသဖြင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များ နှင့် ချေးငွေများ လျော့နည်းလာခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရမှ ရေခွန် ကောက်ခံရငွေမှ ကုန်ကျစရိတ်များကို ကာမိရန် လုပ်ဆောင်ခြင်း နှင့် ပြည်နယ်အဆင့်တွင် အလိုအလျောက် ရေပေးဝေမှု စနစ်များကို ဆောင်ရွက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပေါ်လစီများ တစိတ်တပိုင်းသာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ရေခွန်မှာ ဈေးပေါမြဲသာ ရှိနေပြီး အချို့သော သုံးစွဲမှုများတွင် ခွင့်ပြုထားသည့် အလုပ်ထက်ပို၍ အခြား အလုပ်များကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။ == လူဦးရေပျံနှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Hmong women at Coc Ly market, Sapa, Vietnam.jpg|thumb|upright|ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း ဆာပါးရှိ မှောင်လူမျိုး အမျိုးသမီးတစ်ဦး]] ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၉၀.၇ သန်းခန့် ရှိသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီး လူဦးရေမှာ ၅၂.၇ သန်းမျှသာ ရှိသဖြင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/34.htm |title=Vietnam – population |publisher=Countrystudies.us|accessdate=11 April 2011}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ၏ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေမှာ ၉၀.၃ သန်း ဖြစ်သည်။ <ref name=imf2/> ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း သန္ဓေအောင်နှုန်းမှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၈ ယောက်မျှ ဖြစ်ပြီး <ref name="Wold Bank TFR">{{cite web|title=Fertility rate, total (births per woman)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN|website=World Bank|publisher=World Bank|accessdate=12 March 2015}}</ref> ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ သားဆက်ခြား စီမံကိန်း နှင့် ကလေး ၂ ယောက် သာယူရမည့် ပေါ်လစီတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ===လူမျိုးကွဲများ=== ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဗီယက်လူမျိုး သို့မဟုတ် ကင်လူမျိုး များမှာ ၇၃.၆ သန်းမျှ ရှိပြီး လူဦးရေ၏ ၈၅.၈% မျှ ဖြစ်သည်။ ကင်လူမျိုး များသည် နုန်းမြေပို့ချရာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် နိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များတွင် အများဆုံး စုစည်း နေထိုင်ကြသည်။ များသောအားဖြင့် လူမှုရေးနှင့် လူမျိုးအားဖြင့် တူညီကြသော ကင်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် သိသာစွာ ဩဇာ သက်ရောက်သည်။ သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လူမျိုးစုပေါင်း ၅၄ မျိုး နေထိုင်ပြီး ၎င်းတို့တွင် မှောင်လူမျိုး၊ ဒေါင်းလူမျိုး၊ တေလူမျိုး၊ ထိုင်းလူမျိုး နှင့် နောင်းလူမျိုးများ ပါဝင်ကြသည်။ ကင်လူမျိုးများနှင့် အမျိုးအလွန်နီးစပ်သော မြွမ် လူမျိုးများမှာ ဗီယက်နမ်၏ ၃ပုံ ၂ ပုံမျှ ရှိသော ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲမတိုင်မီက အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့်တွင် လူမျိုးစု ၄၀ ကျော် ပါဝင်သော ဒီဂါးလူမျိုးများသာ နေထိုင်ကြသော်လည်း ငိုဒင်းဒျမ်၏ တောင်ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ ကင်များကို ရှေးဦးလူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသတွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်စေရန် အစီအစဉ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule "Under South Vietnam Rule"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006164804/http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule |date=6 October 2012 }}. MHRO.org. 2010. Retrieved 21 April 2012.</ref> တရုတ်လူမျိုး ဖြစ်သော ဟွာလူမျိုး များနှင့် ခမာခရွမ် လူမျိုးများမှာ မြေနိမ့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၁၉၇၈ နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်အတွင်း တရုတ်-ဗီယက်နမ် ဆက်ဆံရေး ဆိုးရွားလာသော အခါတွင် ဟွာလူမျိုး ၄၅၀,၀၀၀ ကျော် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကြသည်။<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4130.htm Vietnam (08/08)]. U.S. Department of State. Retrieved 12 February 2013.</ref> {{ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===ဘာသာစကားများ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှင့် အမျိုးသား ဘာသာစကားမှာ ဗီယက်နမ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး တက်ကျသံ ရှိသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ လူဦးရေ၏ အများစုမှ ပြောဆိုကြသည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ဗီယက်နမ်လူမျိုးတို့သည် တရုတ်စကားလုံးများကို အသုံးပြု၍ စာရေးခဲ့ကြသည်။ ၁၃ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ချူးနွမ်ဟု ခေါ်သော ကိုယ်ပိုင် အက္ခရာများကို တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ရိုးရာဇာတ်လမ်း တစ်ပုဒ် ဖြစ်သော ငုယင်ဒူး ရေးသားသည့် ကယူးပုံပြင်မှာ ချူးနွမ်အက္ခရာကို အသုံးပြု၍ ရေးသားခဲ့သည်။ စကားပြောရာတွင် သုံးသော အင်္ဂလိပ်စာလုံး အသုံးပြုထားသည့် ကွတ်ငူ အက္ခရာကိုမူ ယေစွိ အလက်ဇန်ဒရေ ဒီ ရုတ်ဒ် နှင့် အခြားသော ကက်သလစ် သာသနာပြု အဖွဲ့ အချို့မှ မှ ၁၇ ရာစုတွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးစုံကို ပြောဆိုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် တေ စကား၊ မွမ် စကား၊ ချမ် စကား၊ ခမာ စကား၊ တရုတ်စကား၊ နန်းစကား နှင့် မှောင်စကား တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် ဒေသရှိ မွန်တက်ခနတ်ဒ် လူမျိုးများမှာလည်း အသုံးများသော ဘာသာစကား အချို့ ကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.montagnard-foundation.org/faq.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=Montagnard Foundation|date=12 August 2007|accessdate=18 July 2013|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104212658/http://www.montagnard-foundation.org/faq.html}}</ref> မြို့ကြီးများတွင် လက်ဟန်ခြေဟန်နှင့် သုံးသော ဗီယက်နမ်စကား အချို့ကိုလည်း တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီစနစ်၏ အမွေတစ်ခု အနေနှင့် ပညာတတ် ဗီယက်နမ် အချို့သည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။ အထူးသဖြင့် လူကြီးပိုင်းများ နှင့် ယခင် တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ပညာသင်ယူခဲ့ကြသူများမှလည်း အသုံးပြုကြသည်။ ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အုပ်ချုပ်ရေး ၊ ပညာရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတို့တွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အဓိကပြောဆိုသော ဖရန်ကိုဖုန်းနီ အဖွဲ့၏ တင်းပြည့်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ပညာရေးတွင်လည်း ပြင်သစ်ဘာသာနှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဝင်စားမှုများ ပြန်လည်ရှင်သန်လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.senat.fr/rap/r97-001/r97-001.html|title=Annexe au procès-verbal de la séance du 1er octobre 1997|publisher=French Senate|date=1 October 1997|accessdate=25 July 2013|language=French}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |accessdate=19 February 2017 |archivedate=31 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref>[[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]ကာလ အတွင်းက ဆိုဗီယက်အုပ်စုနှင့် အဆက်အဆံရှိသော ဗီယက်နမ် မိသားစု အချို့တွင် ရုရှားဘာသာစကား နှင့် အချို့ မိသားစု အနည်းငယ်တွင် ဂျာမန်ဘာသာ၊ ချက်ဘာသာ နှင့် ပိုလန်ဘာသာ တို့ကို နားလည်တတ်ကျွမ်းကြသည်။ <ref name=29PDF>{{cite web|url=http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_2_No_23_December_2012/29.pdf|title=How English Has Displaced Russian and Other Foreign Languages in Vietnam Since "Doi Moi"|author=Ngan Nguyen|work=International Journal of Humanities and Social Science|date=December 2012|format=PDF|accessdate=18 July 2013}}</ref> လတ်တလော နှစ်များတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ ဆက်ဆံမှု ပိုမိုများပြား လာသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ ဒုတိယ ဘာသာစကားအဖြစ် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို သင်ယူခြင်းမှာ ကျောင်းအများစုတွင် မသင်မနေရ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အချို့ကျောင်းများတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှင့် အတူ သင်ကြားရကာ ကျောင်းအများအပြားတွင် ပြင်သစ်ဘာသာအစား အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို အစားထိုး သင်ကြားလာကြသည်။<ref name=29PDF/><ref>[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1121703274255/1439264-1153425508901/Education_Vietnam_Development.pdf Education in Vietnam], The World Bank</ref> ဗီယက်နမ် နှင့် အခြားအရှေ့အာရှ နိုင်ငံများ၏ ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုအားကောင်းလာသဖြင့် ဂျပန်ဘာသာစကား နှင့် ကိုရီးယား ဘာသာစကားတို့လည်း ပို၍ ရေပန်းစားလာလျက် ရှိသည်။ === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{Pie chart |caption = ဗီယက်နမ်ရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ (၂၀၁၄)<ref name="2014data">Home Office: ''[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/389940/CIG.Vietnam.Religious_Minority_Groups.v1.0.pdf Country Information and Guidance — Vietnam: Religious minority groups]''. December 2014. Quoting United Nations' [http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&LangID=E "Press Statement on the visit to the Socialist Republic of Viet Nam by the Special Rapporteur on freedom of religion or belief"]. Hanoi, Viet Nam 31 July 2014. [http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Religion/StatementVietnameseVersion31July2014.pdf Vietnamese]. Quote, p. 8: "[...] According to the official statistics presented by the Government, the overall number of followers of recognized religions is about 24 million out of a population of almost 90 million. Formally recognized religious communities include 11 million Buddhists, 6.2 million Catholics, 1.4 million Protestants, 4.4 million Cao Dai followers, 1.3 million Hoa Hao Buddhists as well as 75,000 Muslims, 7000 Baha’ís, 1500 Hindus and others. The official number of places of worship comprises 26,387 pagodas, temples, churches and other religious facilities. [...] While the majority of Vietnamese do not belong to one of the officially recognized religious communities, they may nonetheless – occasionally or regularly – practise certain traditional rituals, usually referred to in Viet Nam under the term "belief". Many of those traditional rituals express veneration of ancestors. [...]"</ref> |label1 = ဗီယက်နမ် ရိုးရာဘာသာ သို့ ဘာသာမဲ့ |value1 = 73.2 |color1 = #C00000 |label2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |value2 = 12.2 |color2 = Gold |label3 = ကက်သလစ် |value3 = 6.8 |color3 = DarkOrchid |label4 = ကောင်းဒါအယူဝါဒ |value4 = 4.8 |color4 = DeepPink |label5 = ပရိုတက်စတင့် |value5 = 1.5 |color5 = DodgerBlue |label6 = ဟွာဟောင်အယူဝါဒ |value6 = 1.4 |color6 = Tomato |label7 = အခြား |value7 = 0.1 |color7 = GreenYellow }} [[File:Chua Mot Cot.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းရှိ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းကန်တစ်ခု ဖြစ်သည့် ဝမ်းပေလာ ဘုရား]] ပြူးသုတေသနဌာန၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၄၅.၃% မျှသော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားတို့မှာ ဗီယက်နမ်ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၁၆.၄% မှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ၈.၂% မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ၀.၄% မှာ အခြားဘာသာ နှင့် ၂၉.၆% မှာ ဘာသာမဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက် ဗီယက်နမ် အထွေထွေ စာရင်းအင်းရုံး၏ အစီရင်ခံစာအရ ၆.၈သန်း (သို့ လူဦးရေ၏ ၇.၉% မှာ) ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၅.၇ သန်း (၆.၆%) မှာ ကက်သလစ် အယူဝါဒ၊ ၁.၄သန်း (၁.၇%) မှာ ဟွာဟောင် အယူဝါဒ၊ ၀.၈သန်း (၀.၉%) မှာ ကောင်ဒါအယူဝါဒ နှင့် ၀.၇ သန်း (၀.၉%) မှာ ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒ ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် ၁၅,၆၅၁,၄၆၇ ဦးမျှသော ဗီယက်နမ် (၁၈.၂%) မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာကို တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ထားကြသည်။<ref>{{cite web|title=The 2009 Vietnam Population and Housing Census: Completed Results|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724|publisher=General Statistics Office of Vietnam: Central Population and Housing Census Steering Committee|page=281|date=June 2010|accessdate=12 March 2012|archivedate=18 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018040824/http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ လူဦးရေ ၁၀ သန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210021240/http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archivedate=10 February 2010 |title= Beliefs and religions |publisher=Embassy of Vietnam |accessdate=28 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |title=CIA World Factbook- Vietnam |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=6 August 2011 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html }}</ref> ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသား အများစုမှာ ဘိုးဘွားများကို တနည်းနည်းဖြင့် ကန်တော့လေ့ ရှိကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ၈၁% မျှသော ဗီယက်နမ်တို့မှာ ဘုရားသခင်ကို မယုံကြည်ကြပေ။<ref name="zuckerman">[http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf Zuckerman, Phil. "Atheism: Contemporary Rates and Patterns" (PDF), from the ''Cambridge Companion to Atheism'' (2007), edited by Michael Martin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612114443/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf |date=12 June 2009 }}. University of Cambridge Press. Retrieved 23 May 2012.</ref> လူဦးရေ၏ ၈% မှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး စုစုပေါင်း အနေနှင့် ရိုမန်ကက်သလစ် ၆ သန်းခန့်နှင့် ပရိုတက်စတင့် ၁ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီနှင့် ဒတ်ချ်ကုန်သည်များက ၁၆ ရာစု နှင့် ၁၇ ရာစု နှစ်များ အတွင်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား ခရစ်ယာန် ဘာသာ နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉ ရာစု နှင့် ၂၀ ရာစုတွင် ပြင်သစ်သာသနာပြုများက ထပ်မံ၍ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအတွင်းက အမေရိကန် ပရိုတက်စတင့် သာသနာပြုများက သာသနာပြုခဲ့မှု အနည်းငယ်မျှ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မွန်တက်ဂ်နတ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ အကြီးဆုံး ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်းများမှာ ဗီယက်နမ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော် နှင့် မွန်တက်ဂ်နတ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ပရိုတက်စတင့်များ၏ ၃ ပုံ ၂ပုံမှာ လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်ဟု အစီရင်ခံစာများ အရ သိရသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html |title=Vietnam's Christians persecuted as state sees hidden enemy |work=The Independent |location=London |date=15 October 2004 |author=Jordan, Sandra |accessdate=20 February 2017 |archivedate=10 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010192931/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html }}</ref> ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ နည်းပါးသော်လည်း ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒမှာ နိုင်ငံ၏ အမြန်ဆုံး ပြန့်ပွားနေသော အယူဝါဒ ဖြစ်ပြီး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်း ပွားများမှုနှုန်းမှာ ၆၀၀% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71363.htm|title=Vietnam|author=|date=|work=state.gov}}</ref> [[File:CaoDaiMain.jpg|thumb|left|တေနင်းမြို့ရှိ အဓိက ကောင်းဒါ ဘုရားကျောင်း]] ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ရိုမန်ကက်သလစ် အယူဝါဒပေါ်တွင် မယုံသင်္ကာမှု များပြားသည်ဟု အများက ရှုမြင်ကြသည်။ ထိုသို့ မယုံကြည်ရခြင်း၏ ဇာစ်မြစ်မှာ ၁၉ ရာစု အတွင်းက ကက်သလစ် ဘာသာဝင် အချို့က ပြင်သစ်ကိုလိုနီ နယ်ချဲ့များနှင့် ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရာတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ခြင်း နှင့် ပြင်သစ်တို့မှ ၁၈၃၃ ခုနှစ် လီဗန်ခွိုင် ပုန်ကန်မှု အတွင်း ကက်သလစ် ဘုရင်ကို ခန့်အပ်ရန် ကြိုးစားရာတွင် ကူညီခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်း၏ ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သော အတွေးအခေါ်ကြောင့်လည်း ဗီယက်နမ် အစိုးရ၏ ရန်သူ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဗာတီကန် ဘုရားကျောင်းကို ဗီယက်နမ်တွင် တရားဝင် ပိတ်ပင်ထားပြီး အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော ကက်သလစ် အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း ဗာတီကန်မှ ဗီယက်နမ်နှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး စတင်ရန် လတ်တလောနှစ်များတွင် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Holy-See-and-Vietnam-discuss-opening-of-diplomatic-relations-24083.html|title=Holy See and Vietnam discuss opening of diplomatic relations|publisher=AsiaNews.it|date=27 February 2012|accessdate=16 May 2012}}</ref> လူနည်းစု ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားများလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ ဒေသခံ ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဖြစ်သော ကောင်းဒါ အယူဝါဒကို ကိုးကွယ်သူများ သိသာထင်ရှားသော အရေအတွက် ရှိပြီး ထိုဘာသာမှာ ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်း၏ ပုံစံကို ယူ၍ တည်ဆောက်ဖွဲ့စည်းထားသည်။။ ဆွန်နီ နှင့် ချမ်ဘာနီ အစ္စလာမ် ဘာသာတို့အား ချမ် တိုင်းရင်းသားတို့မှ ကိုးကွယ်ကြပြီး အနောက်တောင်ပိုင်းတွင်လည်း အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သော တိုင်းရင်းသားများ ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အားဖြင့် ဗီယက်နမ်တွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင် ၇၀,၀၀၀ မျှ ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာဝင် ၅၀,၀၀၀ မျှ ရှိကာ ဘာဟိုင်း ဘာသာဝင်များလည်း ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်များကို ပိတ်ပင်သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်များကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် ရပ်တည်ချက်မှာ နိုင်ငံသားတိုင်းသည် မိမိတို့ ယုံကြည်ရာကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ရှိပြီး ဘာသာတရား အားလုံးသည် ဥပဒေ ရှေ့မှောက်တွင် အညီအမျှ ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 |title=No: 21/2004/PL-UBTVQH11 Ordinance on Beliefs and Religions |publisher=Ministry of Justice |date=29 June 2004 |accessdate=21 September 2011 |archive-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218104411/http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 }}</ref> သို့သော်လည်း တကယ်တမ်းတွင် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်မှ တည်ထောင်သော ယူနီဖိုင်း ဗီယက်နမ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းမှာ ကွန်မြူနစ် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော အဖွဲ့အစည်းကို မျက်နှာသာပေးလို၍ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref>[https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm "Vietnam: The Suppression of the Unified Buddhist Church"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308132625/https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm |date=8 March 2021 }}. Human Rights Watch. March 1995. Retrieved 17 December 2011.</ref> ===ပညာရေး=== [[File:Nhà điều hành Đại học Quốc Gia TPHCM.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ ဗီယက်နမ်အမျိုးသား တက္ကသိုလ်]] ဗီယက်နမ်တွင် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကျောင်းများ၊ ကောလိပ်များ၊ တက္ကသိုလ်များ များပြားစွာရှိပြီး ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ နှင့် ပုဂ္ဂလိက တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်ပတ်သက်သော ကျောင်းများလည်း များပြားလာသည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထွေထွေ ပညာရေးကို ၅ ပိုင်း ပိုင်းခြား နိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ မူကြို၊ မူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်း နှင့် တက္ကသိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် စာတတ်မြောက်မှုကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို အမြောက်အမြား ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီး စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၉၀.၃% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html |title=At a glance: Viet Nam – Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=7 November 2010 |archivedate=15 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071115042015/http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html }}</ref> လူအများ ပါးစပ်ဖျားတွင် ရေပန်းစားသော တက္ကသိုလ်များမှာ ဟနွိုင်းနှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးတို့တွင် ရှိသည်။ အကြီးအကျယ် ကပ်ဆိုက်နေသော ဗီယက်နမ်၏ ပညာရေးစနစ်ကို ပြုပြင်ရန် အတွက် အစိုးရမှ အားလုံးပေါင်းစည်း လုပ်ဆောင်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ ပညာရေးစနစ်မှာ အခမဲ့ မဟုတ်သဖြင့် အချို့ ဆင်းရဲသော မိသားစုများမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ထောက်ပံ့မှုတို့မပါဘဲ သားသမီးတို့၏ ကျောင်းလခများကို ပေးနိုင်ရန် အခက်အခဲ ရှိနေကြသည်။ သို့သော်လည်း ကျောင်းတက်ရောက်မှုနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR|title=School enrollment, primary (% net)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.PROG.ZS|title=Progression to secondary school (%)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည်နှစ်များတွင် ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်များ သိသာထင်ရှားစွာ များပြားလာခဲပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၇၈ ခုမျှ ရှိရာမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၂၅၅ ခု အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ===ကျန်းမာရေး=== [[File:Vinmec-IMG 0074-08032012.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ဗင်းမက် နိုင်ငံတကာ ဆေးရုံ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားများ၏ တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ အမျိုးသမီးများအတွက် ၇၆ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၂ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref name="Economist-World-Factbook">{{Cite book|title=Pocket World in Figures|url=https://archive.org/details/pocketworld200800lond|publisher=The Economist|year=2009|isbn=978-1-84668-123-3}}</ref> မွေးကင်းစကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ မွေးဖွားမှု ၁,၀၀၀ တွင် ၁ ၂ယောက်မျှ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|year=2008|accessdate=13 September 2010|publisher=World Bank}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၈၅% မှာ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာသော ရေအရင်းအမြစ်များကို ရရှိ သုံးစွဲနိုင်လာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Economist-World-Factbook" /> သို့သော်လည်း ကျေးလက်ပြည်နယ်များတွင် အာဟာရ ချို့တဲ့မှုမှာ သိသာစွာရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/|title=Tackling child malnutrition in rural Vietnam|publisher=Plan Vietnam|year=2008|accessdate=9 July 2013|archivedate=11 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111204140/http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/}}</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး အပေါ်တွင် အစိုးရ၏ သုံးစွဲမှုမှာ ဗီယက်နမ် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ ၀.၉% မျှ သာရှိပြီး အစိုးရမှ ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်၏ ၂၀%မျှကိုသာ အထောက်အပံ့ ပေးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=cp>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Vietnam.pdf Vietnam country profile (PDF)]. Library of Congress Federal Research Division. December 2005. Retrieved 9 July 2013. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''</ref> ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ရွာငယ်ဇနပုဒ်များ အထိ ရောက်ရှိသော ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/1972/12/13/med-school-professor-praises-north-vietnams/|title=Med School Professor Praises North Vietnam's Medical Care|work=The Harvard Crimson|date=13 December 1972|accessdate=31 January 2013}}</ref> ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါင်းစည်းပြီးနောက် တစ်နိုင်ငံလုံး ပါဝင်သော ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဘတ်ဂျက် အကန့်အသတ်ရှိခြင်း၊ ပြည်နယ်အဆင့်သို့ တာဝန်ယူမှု လွှဲပြောင်းခြင်း နှင့် အခကြေးငွေ စတင်ကောက်ခံခြင်း တို့ကြောင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အရည်အသွေးမှာ အဆင့်တစ်ခုသို့ နိမ့်ကျသွားခဲ့သည်။ ဘဏ္ဍာငွေ ပံ့ပိုးမှု မလုံလောက်ခြင်းကြောင့် သူနာပြုများ၊ သားဖွားဆရာမများ နှင့် ဆေးရုံကုတင် အရေအတွက်များ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အစီရင်ခံစာအရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ဆေးရုံကုတင် ၂၅၀,၀၀၀ မျှသာ ရှိသဖြင့် လူဦးရေ ၁၀,၀၀၀ အတွက် ၁၄.၈ ကုတင်မျှ ဖြစ်သည်။<ref name=cp/> ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ စ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] တိုက်ဖျက်ရေးတွင် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ငှက်ဖျား တိုက်ဖျက်ရေး ဆေးများ နှင့် ကုသမှုများကို စတင်မိတ်ဆက်ပြီးနောက် ငှက်ဖျားကြောင့် သေဆုံးမှုမှာ ၁၉၉၀နှစ်များ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅% မျှသာ ရှိတော့သည်။ သို့သော်လည်း [[တီဘီရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းမှာ မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် မေလတွင် တစ်ရက်လျှင် တီဘီကြောင့် သေဆုံးသူ ၅၇ ဦးခန့်မျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ဆေးထိုး အစီအစဉ်များကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊တကိုယ်ရေ သန့်ရှင်းရေး ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များကြောင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တီဘီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု နှင့် နှစ်စဉ် တီဘီရောဂါ အသစ် ဖြစ်ပွားမှုတို့ကို သိသာစွာ လျှော့ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=cp/> ၂၀၀၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီပိုး]] ရှိသူ ၁၀၁,၂၉၁ ဦးမျှ ရှိပြီး ၁၆,၅၂၈ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ပြီး ၉,၅၅၄ ဦးမှာ သေဆုံးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့စတစ်ဇ် ရှိသောသူများမှာ ထိုစာရင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ အသစ် ၄၀မှ ၅၀ ဦးခန့်အထိ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၀.၅% မှာ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး ရှိနေသည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ထိုစာရင်းမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ ထိုအတိုင်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15–49)|publisher=World Bank |year=2007|accessdate=13 September 2010}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် တကမ္ဘာလုံးအတွက် အေအိုင်ဒီအက်စ် တိုက်ဖျက်ရေး အစီအစဉ် အသုံးစရိတ် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၅ ဘီလီယံ၏ တစိတ်တပိုင်းကို ရရှိမည်ဖြစ်ကြောင်းအမေရိကန်နိုင်ငံမှ ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=cp/> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Ópera, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 02.JPG|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ မြူနီစီပါယ် ဇာတ်ရုံ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးသည့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ရှေးခေတ် ဒေသရင်း ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှုမှ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှု၏ အချို့အစိတ်အပိုင်းများမှာ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် မြစ်ဖျားခံပြီး ရိုးရာနိုင်ငံရေးစနစ် နှင့် အတွေးအခေါ်တို့တွင် ကွန်ဖြူးရှပ်အယူဝါဒ နှင့် တာအိုအယူဝါဒတို့မှ အစိတ်အပိုင်းများကို ယူငင်သုံးစွဲထားသည်။ ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် လန် ဟုခေါ်သော မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ကျေးရွာများ ပေါ်တွင် အခြေပြုတည်ဆောက်ထားပြီး ဗီယက်နမ် လူမျိုးအားလုံးတို့သည် လ ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ပြက္ခဒိန်၏ သုံးလပိုင်း ဆယ်ရက်နေ့တွင် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်ဆိုင်ရာ စုပေါင်း နှစ်ပတ်လည်ပွဲကို ဆင်နွှဲကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/|title=Gio To Hung Vuong 2013|publisher=PublicHoliday.org|accessdate=12 February 2013|archivedate=3 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130303043737/http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/}}</ref> ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူများ ဖြစ်ကြသော ကန်တုံ၊ ဟာကား၊ ဟောက်ကျန့် နှင့် ဟိုင်နန်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများကိုလည်း တွေ့ရပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်ယှက်နွယ်လျက် ရှိသည်။ လတ်တလော ရာစုနှစ်များတွင် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့မြင်ရပြီး အထူးသဖြင့် ပြင်သစ် နှင့် အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတွင် လူသားဆန်မှု နှင့် သဟဇာတဖြစ်မှု တို့ကို အလေးအနက် ထားကြပြီး မိသားစု နှင့် အသိုင်းအဝိုင်းတို့၏ တန်ဖိုးကို အလွန်ပင် စောင့်ထိန်းကြသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်အချို့ကို အလေးအမြတ် ပြုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် မိကျောင်းနှင့် မြွေပုံတို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာသော ဗီယက်နမ် နဂါး၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား ဖခင် မြင့်မြတ်သော နဂါး အဖြစ် ပုံဖော်ကြသည့် လတ်လောင်ကွမ်း၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား မိခင်ကို ကိုယ်စားပြုသော မြင့်မြတ်သော လတ် ငှက် နှင့် အခြား ထင်ရှားသော ပြယုဂ်တစ်ခုမှာ အော်ကို နတ်သမီး တို့ ဖြစ်ကြကာ လိပ်နှင့် မြင်းပုံတို့ကိုလည်း အလေးအမြတ် ပြုကြသည်။<ref>[http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm "Animism in Vietnam's culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618015211/http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm |date=18 June 2012 }}. Vietnam-Holidays.co.uk. Retrieved 1 October 2012.</ref> ခေတ်သစ် အချိန်အခါတွင် ဗီယက်နမ်၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော မီဒီယာများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစီအစဉ်များမှ အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရသည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုင်အောင်ပင် နိုင်ငံခြားမှ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်း အထူးသဖြင့် အနောက်နိုင်ငံများမှ အခြေတည်သော ယဉ်ကျေးမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ ဗီယက်နမ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၊ ဥရောပ၊ အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် မီဒီယာတို့နှင့် များစွာ ထိတွေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://vovworld.vn/en-US/Culture/Vietnams-cultural-integration-seen-by-researchers/123534.vov|title=Vietnam's cultural integration seen by researchers|publisher=Voice of Vietnam|date=7 December 2012|accessdate=24 December 2012}}</ref> ===မီဒီယာ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေခြင်း ဥပဒေဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>{{cite web|title=Law on Publication (No. 30/2004/QH11 of 3 December 2004)|url=http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315|publisher=Ministry of Justice|accessdate=21 September 2011|archivedate=18 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111218104027/http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315}}</ref> ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံထားကြသည်မှာ ဗီယက်နမ်၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ တရားဝင် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အာဘော်နှင့် ညီအောင် ထိန်းချုပ်ထားသည်ဟု ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော သတင်းစာများတွင် မကျေနပ်ချက်များကို ထုတ်ဖော်ရေးသားလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite news |url= http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12940221 |title= Muting the Messengers: Vietnam's Press Under Pressure |work=The Economist |location =London |date=15 January 2009 |accessdate=17 January 2009}}</ref> ဗီယက်နမ် အသံမှာ အစိုးရမှ တရားဝင် ထုတ်လွှင့်သော ရေဒီယို အသံလွှင့်လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာသို့ အခြားတိုင်းပြည်များတွင် ငှားရမ်းထားသော အသံလွှင့်စက်များမှ တဆင့် လှိုင်းတိုဖြင့် လွှင့်ထုတ်ကာ ၎င်း၏ ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်မှလည်း ထုတ်လွှင့်သည်။ [[ဗီယက်နမ် ရုပ်မြင်သံကြား]]သည် နိုင်ငံတော်ပိုင်း ရုပ်သံထုတ်လွှင့်ရေး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အင်တာနက် သုံးစွဲမှုကို ဥပဒေကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ နည်းပညာအားဖြင့် လည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်စွာ ကန့်သတ်မှုများ ပြုလုပ်လာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖြစ်လာသော အင်တာနက် ပိတ်ဆို့မှုများကို ဝါးဖြင့် လုပ်ထားသော ဖိုင်းယားဝေါလ်ဟု ရည်ညွှန်းသုံးစွဲကြသည်။<ref>{{cite journal|author=Wilkey, Robert N|url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|title=Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation?|journal=John Marshall Journal of Computer and Information Law|volume=20|year=2002|issue=4|archive-date=19 July 2012|access-date=20 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html |access-date=20 February 2017 |archive-date=19 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html }}</ref> စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ကြသော ပရော့ဂျက် ဖြစ်သည့် အိုးပင်းနက် အစ်နစ်ရှေးတစ်မှ ဗီယက်နမ်၏ အွန်လိုင်း နိုင်ငံရေး ဆင်ဆာဖြတ်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော အဆင့်ဟု သတ်မှတ် ထားပြီး<ref name="oni-research">{{cite web|url=http://opennet.net/research/profiles/vietnam|author=OpenNet Initiative|title=Country Profile: Vietnam|date=9 May 2007|accessdate=15 July 2008}}</ref> နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့မှ ဗီယက်နမ်မှာ တကမ္ဘာလုံးရှိ အင်တာနက်၏ ရန်သူ ၁၅ ဦး ထဲမှ တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="rsf">{{cite web |url=http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html |author=Reporters Without Borders |title=Internet Enemies: Vietnam |accessdate=15 July 2008 |archivedate=17 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317075418/http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html }}</ref> ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား ညစ်ညမ်းသော အရာများနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသားပေးဖော်ပြသော အရာများမှ အင်တာနက်အား ပိတ်ဆို့ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်ရန် ကြိုးစားသည်ဟု ဆိုသော်လည်း နိုင်ငံရေး အားဖြင့်လည်းကောင်း ဘာသာရေးအားဖြင့် လည်းကောင်း ထိရှလွယ်သော ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များကိုလည်း ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုခွင့်မပြုဘဲ တားမြစ်ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://cyber.law.harvard.edu/newsroom/opennet_vietnam|title=OpenNet Initiative Vietnam Report: University Research Team Finds an Increase in Internet Censorship in Vietnam|publisher=Berkman Center for Internet & Society at Harvard University|date=5 August 2006|accessdate=15 July 2008}}</ref> ===ဂီတ=== [[File:Vietnamese musical instrument Dan bau 2.jpg|thumb|left|ဗီယက်နမ် ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒန်ဘော ဒုံမင်း တူရိယာ]] ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတသည် နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်းဒေသ နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသည်။ မြောက်ပိုင်း ဂန္ထဝင် ဂီတသည် ရှေးအကျဆုံး ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး ရိုးရာအားဖြင့် ပို၍ ခမ်းနားသည်။ ဗီယက်နမ် ဂန္ထဝင်ဂီတ၏ ဇာစ်မြစ်ကို လိုက်မည် ဆိုပါက ၁၃ ရာစု အတွင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုတွင် စတင်မည် ဖြစ်ပြီး ထိုစဉ်က ဗီယက်နမ်တို့မှ တရုတ်အော်ပရာ အကအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့အား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710194323/http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archivedate=10 July 2007|title=Opera—Vietnam|work=Encyclopedia of Modern Asia| via=BookRags.com|year=2006|accessdate=11 August 2012}}</ref> သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့၏ ဂီတတွင် တရုတ်ဂီတမှ အဓိက အစိတ်အပိုင်းအနေနှင့် များစွာ ရိုက်ခတ်မှု ရှိပြီး ကိုရီးယား၊ မွန်ဂိုးလီးယား နှင့် ဂျပန်တို့၏ ရိုတ်ခတ်မှုများလည်း ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = Encyclopædia Britannica Online | title = Southeast Asian arts Vietnam | url = http://original.britannica.com/eb/article-29500/Southeast-Asian-arts | publisher = Encyclopædia Britannica | date = 23 July 2008 | page = 36 }}</ref> နာညတ် ဂီတသည် တော်ဝင်နန်းသုံးဂီတများထဲမှ လူကြိုက်များသော ဂီတတစ်ခုဖြစ်ပြီး ချောင် ဂီတသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဂီတဇာတ်ရုံများတွင် သုံးသော သရော်သည့် ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်ကာ ဆန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဆန်းဂီတသည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ဂီတတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွမ်ဟို ဂီတမှာ ဟာဘတ်ဒေသ (မာနင်း နှင့် ဘတ်ရန်ပြည်နယ် နှစ်ခုပေါင်း) နှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံးတွင် လူကြိုက်များသည်။ ဟတ်ချောဗန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဗန်းဂီတမှာမူ ပွဲလမ်းသဘင် ကျင်းပချိန်တွင် နတ်များကို နှိုးဆော်ရန် အတွက် သုံးသော ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ နတ်ဒန်တော့ကိုင်ဗျန်း သည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတ၏ ခေတ်သစ်ပုံစံဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ကာထရူး ဂီတသည်လည်း လူကြိုက်များသော ရိုးရာ ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဟို ဂီတမှာ ကွမ်းဟိုဂီတ၏ တောင်ပိုင်း စတိုင်လ်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ ရိုးရာတူရိယာများ အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ဒန်ဘောဟု ခေါ်သော ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒုံမင်း၊ ဒန်ဂေါဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် အုန်းမုတ်ခွက် တယော နှင့် ဒန်ငုယက်ဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် လက်ကွက်ပါဝင်သော ဗျပ်စောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ===စာပေ=== [[File:Hanoi Temple of Litterature.jpeg|thumb|ဟနွိုင်းရှိ စာပေကျောင်းတော်]] ဗီယက်နမ်စာပေတွင် ရာစုနှစ်နှင့် ချီသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။ ဗီယက်နမ် ရိုးရာစာပေတွင် ကြွယ်ဝသော ယဉ်ကျေးမှုများရှိပြီး ၆ ပိုဒ်မှ ၈ ပိုဒ်အတွင်းရှိသော ကာဒေါင်ဟု ခေါ်သည့် ကဗျာပုံစံကို အခြေခံထားကာ ကျေးရွာရှိ ဘိုးဘွားများ နှင့် သူရဲကောင်းများ အကြောင်းကို အဓိကထား ရေးသားလေ့ ရှိသည်။.<ref>{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html|title=Folk poetry preservation a labour of love|work=VietNam News|date=29 June 2010|accessdate=12 February 2013|archivedate=21 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421000534/http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html}}</ref> ပေထက် အက္ခရာတင်သော စာပေများကို ၁၀ ရာစုနှစ် ငိုမင်းဆက်လက်ထက်မှ စတင်တွေ့ရှိရပြီး ထင်ရှားသော ရှေးခေတ်စာဆိုတော်များမှာ ငုယင်ထရိုင်၊ ထရန်ဟန်းဒေါင်၊ ငုယင်ဒူး နှင့် ငုယင်ဒင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အချို့သော စာပေအမျိုးအစားများမှာ ပြဇာတ်ကရာတွင် အရေးပါသော အပိုင်းမှ ပါဝင်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးသမီး တစ်ဦးတည်း သီဆိုဖျော်ဖြေသော ကထရူး ဟုခေါ်သော ဖျော်ဖြေမှုများတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru|title=Vietnamese Traditional Music: Hat Ca Tru|publisher=Indochina Travel Plan|year=2012|accessdate=10 March 2013|archivedate=15 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815232833/http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru}}</ref> တောင်ဒန် ကဲ့သို့သော ကဗျာသမဂ္ဂများကိုလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ လတ်တလောခေတ်တွင် ဗီယက်နမ်စာပေများကို အနောက်တိုင်း စတိုင်လ်များမှ လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရပြီး ပထမဆုံး စာပေပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သော သိုမွိုင်သညည် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thehuuvandan.org/vietpoet.html|title=Vietnamese Poetry|publisher=Le Cercle Littéraire – Thế Hữu Văn Đàn – The Literary Forum|date=21 June 2008|accessdate=12 February 2013|archivedate=25 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225165206/http://thehuuvandan.org/vietpoet.html}}</ref> ===ပွဲတော်များ=== [[File:Hoa mai.jpg|right|thumb|ရိုးရာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ သစ်ပင်]] ဗီယက်နမ်တွင် လဆန်း လဆုတ် ပြက္ခဒိန်ပေါ် အခြေပြုသော ပွဲတော် အမြောက် အများရှိပြီး အရေးအပါဆုံးမှာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗီယက်နမ် လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲမှာ ရေပန်းစားပြီး နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် သွားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ဗီယက်နမ် လူမျိုးများပင် အနောက်နိုင်ငံများတွင် ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။ ===ခရီးသွား လုပ်ငန်း=== [[File:PhoCoHoiAn.jpg||thumb|left|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင် နေရာဖြစ်သော ဟွိုင်အန်း ရှေးဟောင်းမြို့]] ဗီယက်နမ်သည် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်လည်ပတ်သည့် အဓိက နေရာတစ်နေရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ သိသာထင်ရှားသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကြောင့် ဖြစ်ကာ အဓိကအားဖြင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&mode=detail&document_id=153358 |title=Quyết định số 2473/QĐ - TTG của Thủ tướng Chính phủ : Phê duyệt "Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030" |publisher=Cổng Thông tin điện tử Chính phủ |date=31 Dec 2011 |access-date=21 February 2017 |archive-date=8 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708231539/http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&mode=detail&document_id=153358 }}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းတွင်ပင် ဗီယက်နမ်သို့ နိုင်ငံတကာမှာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား ၃.၇၇ သန်းခန့် လာရောက် လည်ပတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&uid=11723 |title=Vietnamtourism |publisher=Vietnamtourism |accessdate=7 November 2010 |archivedate=13 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513084216/http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&uid=11723 }}</ref> လူကြိုက်များ ရေပန်းစားသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း နေရာများမှာ ယခင် ဘုရင်နန်းစိုင်ရာ ဟူး ရွှေမြို့တော်၊ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာများဖြစ်သော ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ဟွိုင်အန်း နှင့် မိုင်ဆွန်၊ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဖြစ်သော နာထရန်၊ ဟလောင်ပင်လယ်အော်ရှိ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် စကျင်ကျောက် တောင်ကုန်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ များစွာသော ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံကိန်းများမှာ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အရှေ့တောင် အာရှတွင် သဘာဝ မဟုတ်ဘဲ တည်ဆောက်ထားသည့် အကြီးဆုံး ပင်လယ်ဖြစ်သော ဗန်ယောင်း ခရီးသွားများ လည်ပတ်စရာ နေရာ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html |title=Southeast Asia's largest artificial sea inaugurated in Binh Duong |website=Look At Vietnam |date=19 January 2009 |accessdate=7 November 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511053258/http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် ပေါ့ပ်တေးဂီတ ကြယ်ပွင့် မိုက်ကယ်ဂျက်ဆန် ၏ ဖခင် ဂျိုးဂျက်ဆန်မှ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦး ဖြစ်လာမည့် ကြယ်ငါးပွင့် ဟိုတယ် နှင့် အပန်းဖြေစခန်း ဖြစ်သော ဟက်ပီးလန်း အား အုတ်မြစ်ချ ဖွင့်လှစ်ပွဲသို့ တက်ရောက် ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂ သန်းတန်သော ထို စီမံကိန်းမှာ နှစ်စဉ် ခရီးသွား ၁၄ သန်းကို တာဝန်ယူ ဧည့်ခံနိုင်မည် ဖြစ်ပြီး ဟိုချီမင်းစီးတီး အနီးရှိ လောင်အန်းပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုအဆောက်အဦးမှာ ၂၀၁၄ တွင် ပြီးစီးမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite news| url=http://www.thestar.com/entertainment/music/article/938374--joe-jackson-invests-in-vietnam-theme-park | location=Toronto | work=The Star | title=Joe Jackson invests in Vietnam theme park | date=14 February 2011}}</ref> ===အဝတ်အထည်=== ပွဲတက်ဝတ်စုံဖြစ်သော အောင်းယိုင် ကို မင်္ဂလာ ဧည့်ခံပွဲ နှင့် ဘာသာရေး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တဝှမ်းရှိ အထက်တန်းကျောင်း အများအပြားတွင် မိန်းကလေးများ အနေနှင့် အဖြူရောင် အောင်းယိုင်ကို ယူနီဖောင်း အဖြစ် ဝတ်ဆင်ကြရသည်။ ယခင်က အောင်းယိုင်ကို ကျားမ နှစ်မျိုးစလုံး ဝတ်စားခဲ့ကြသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် အမျိုးသမီးများသာ သီးသန့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသားများမှာမူ ရိုးရာ မင်္ဂလာဧည့်ခံပွဲ ကဲ့သို့သော အခမ်းအနားများတွင်သာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>[http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html "Ao Dai (Long Dress)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026185826/http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html |date=26 October 2006 }}. Active Travel Vietnam. Retrieved 2 January 2012.</ref> အခြားသော ဗီယက်နမ် ရိုးရာ အဝတ်အစားများတွင် လေးပိုင်းစပ် အမျိုးသမီး ဝတ်စုံဖြစ်သော "အောင်းတူသန်"၊ အောင်းတူသန်ကို ၅ ပိုင်းစပ် ပုံစံဖြစ်သော အောင်းငူ တို့ကို မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အများအားဖြင့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အခြား ရိုးရာ အဝတ်အစားများမှာ "ယမ်" ဟုခေါ်သော အတွင်းခံ နှင့် "အောင်းဘားဘာ" ဟုခေါ်သော ကျေးလက်ဒေသတွင် အလုပ်လုပ်ရာတွင် ကျားမ နှစ်ဦးစလုံး ဝတ်ဆင်သည့် ဝတ်ရုံရှည်၊ <ref>Erik Harms (2011). ''Saigon's Edge: On the Margins of Ho Chi Minh City''. p.56: "She then left the room to change out of her áo Ba Ba into her everyday home clothes, which did not look like peasant clothes at all. In Hóc Môn, traders who sell goods in the city don "peasant clothing" for their trips to the city and change back".</ref> အစိုးရ ဧည့်ခံပွဲများတွင် ဝတ်ဆင်သော ဘရိုကိတ် ပွဲတက်ဝတ်စုံ အင်္ကျီရှည် နှင့် မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတို့သား ဝတ်ဆင်သော "အောင်းသဲ" စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရိုးရာ ခေါင်းဆောင်းများတွင် "နွန်လား" ဟုခေါ်သည့် ဗီယက်နမ် ခမောက် နှင့် မီးအုပ်ဆောင်းနှင့် တူသည် "နွန်ကွိုင်သိုး" တို့လည်း ပါဝင်သည်။ === အားကစား === ဗိုဗီနမ် နှင့် ဘင်းဒင်း ကိုယ်ခံပညာတို့ကို ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် ကစားကြပြီး<ref>{{cite web|url=http://talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE|title=Binh Dinh to host Int'l Vovinam festival|publisher=TalkVietnam.com|date=6 July 2012|accessdate=16 November 2012|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827080758/https://www.talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE}}</ref> ဘောလုံးကစားခြင်းမှာ နိုင်ငံအတွင်း ရေပန်း အစားဆုံး အဖွဲ့လိုက် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/|title=Soccer is very popular in Vietnam|publisher=SaigonNezumi.com|date=2 August 2012|accessdate=16 November 2012|archivedate=2 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102234125/http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/}}</ref> ဗီယက်နမ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အာဆီယံ ဘောလုံး ချန်ပီယံ ဖလားကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများ ဖြစ်သည့် ကြက်တောင်၊ တင်းနစ်၊ ဘော်လီဘော၊ စားပွဲတင်တင်းနစ် နှင့် စစ်တုရင်တို့မှာလည်း လူကြိုက်များသော ကစားနည်းများ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၅၂ ခုနှစ်မှ စတင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ နှစ်ခြမ်းကွဲပြီးနောက် တောင်ဗီယက်နမ်မှသာ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၆ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တို့တွင် အားကစားသမားများ စေလွှတ် ယှဉ်ပြိုင်စေခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီးနောက်တွင် ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံအနေနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ ဗီယက်နမ် အိုလံပစ် ကော်မတီအား ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကော်မတီ (အိုင်အိုစီ) မှ ၁၉၇၉ တွင် တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/vietnam|title=Vietnam|publisher=Olympic.org|accessdate=19 April 2013}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် အထိ ဗီယက်နမ်သည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိပေ။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဘရာဇီးနိုင်ငံ ရိုင်ယိုဒီဂျနေးရိုးမြို့တွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတွင် ပထမဆုံးသော ရွှေတံဆိပ်ကို ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/rio-2016-vietnam-wins-first-ever-olympic-gold-medal-a7177771.html|title=The country that just won its first ever Olympic gold - and what the athlete will get in return|date=2016-08-07|newspaper=The Independent|language=en-GB|access-date=2016-10-06}}</ref> ===ဟင်းလျာများ=== [[File:Pho in Ho Chi Minh City by joshua.jpg|thumb|ဗီယက်နမ်၏ လူကြိုက်များသော အစားအစာတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဖို ခေါက်ဆွဲ]] ဗီယက်နမ်၏ ဟင်းလျာများသည် အခြေခံ ရသာ ၅ ပါးတို့၏ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အစပ် (သတ္တု) ၊ အချဉ် (သစ်သား) ၊ အခါး (မီး) ၊ အငံ (ရေ) နှင့် အချို (မြေကြီး) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/vietnam/pro-food.htm Vietnamese Food]. Asianinfo.org. Retrieved 3 February 2013.</ref> အများအားဖြင့် ပါဝင်သော အမယ်များမှာ ငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငါးပိ၊ ပဲငံပြာရည်၊ ဆန်၊ လတ်ဆတ်သော ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ သစ်သီးများ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ချက်နည်းပြုတ်နည်းများတွင် စပါးလင်၊ ဂျင်း၊ ပူဒီနာ၊ ဗီယက်နမ် ပူဒီနာ၊ နံနံပင်ရှည်၊ ဆိုင်းဂုံ သစ်ကြမ်းပိုးခေါက်၊ ငှက်မျက်စိ ငရုတ်သီး၊ သံပရာသီး နှင့် ပင်စိမ်းရွက်တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ <ref>{{cite web|url = http://www.wokme.com/ingredients/vietnamese.htm | work = WokMe | year = 2011 |title = Vietnamese Ingredients | accessdate = 2 December 2011}}</ref>ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ချက်နည်းပြုတ်နည်းသည် လတ်ဆတ်သော အမယ်များကို အသုံးပြုခြင်း၊ ဆီကို အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုခြင်း၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအား အားထား ချက်ပြုတ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဗီယက်နမ် ဟင်းလျာများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျန်းမာရေးနှင့် အညီညွတ်ဆုံး ဟင်းလျာများတွင် တစ်မျိုး အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | author = Corapi, Annie | work = CNN Health | url = http://www.cnn.com/2010/HEALTH/08/25/healthiest.ethnic.cuisines/index.html | year = 2011 | accessdate = 3 December 2011 | title = The 10 healthiest ethnic cuisines}}</ref> မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ ဒေသခံ အစားအသောက်များမှာ တောင်ပိုင်းအစားအသောက်များထက် ပို၍ အစပ်နည်းပြီး မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ အေးမြသော ရာသီဥတုကြောင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် အစပ်များ ထုတ်လုပ်ရန်နှင့် ရရှိရန် ခက်ခဲပြီး အစပ်အရသာ ရရှိရန် ငရုတ်သီးအစား ငရုတ်ကောင်းမှုန့်အမည်းကို အသုံးပြုကြသည်။ ဝက်သား၊ အမဲသားနှင့် ကြက်သားတို့အား ယခင်က အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုကြပြီး ဟင်းလျာများတွင် ရေချိုငါးများ နှင့် အခွံမာရေနေသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသော ဂဏန်း နှင့် ခရုတို့ကို အဓိကထား ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ငံပြာရည်၊ ပဲငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငံပြာရည်နှင့် သံပရာသီးတို့မှာ အဓိက အရသာအဖြစ် ထည့်သွင်းချက်ပြုတ်ထားသော အမယ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထိမ်းအမှတ် အစားအသောက်များ ဖြစ်ကြသော ဘွန်ရူး (အသားပါသည့် ကြာဇံပြုတ်) နှင့် ဘန်ကွမ်းတို့မှာ မြောက်ပိုင်းတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်လာပြီး ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများမှ အလယ်ပိုင်း နှင့် တောင်ပိုင်းသို့ သယ်ဆောင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url = http://www.saveur.com/article/Travels/Heaven-in-a-Bowl#errors | author = Nguyen, Andrea | title = Heaven in a Bowl: The Original Pho | accessdate = 28 December 2011 | date = 13 March 2011}}</ref> == လီး ဗီယက်နမ် == လီးပဲ == မှတ်ချက်များ == {{notelist}} {{Reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{Reflist|24em}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Vietnam}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Vietnam profile] from BBC News *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=3 October 2012 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *[http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=28 May 2012 }} *[http://www.cpv.org.vn/cpv/ Communist Party of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=15 November 2010 }} – official website (in Vietnamese) *[http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx National Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208000519/http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx |date=8 December 2015 }} – the Vietnamese legislative body *[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 General Statistics Office] *[http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=20 October 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Chief of State and Cabinet Members] {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ကွန်မြူနစ် နိုင်ငံများ]] [[Category:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|*]] [[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] 2303f15mgq6gzjpk5pyl42etjolusdx 1038103 1038082 2026-06-14T06:29:57Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/Min Ko Ko Khant thant|Min Ko Ko Khant thant]] ([[User talk:Min Ko Ko Khant thant|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 1031608 wikitext text/x-wiki {{coord|16|N|108|E|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ | common_name = ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|vi|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa<br>Việt Nam}} | ပုံ_အလံ = Flag of Vietnam.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Vietnam.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native phrase|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc|paren=omit}}<br> "လွတ်လပ်ရေး - လွတ်မြောက်ရေး - သုခ" | englishmotto = "Independence – Liberty – Happiness" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}<br />"ချီတက်နေသော စစ်သည်တော်များ၏ သီချင်း"{{parabr}}{{center|[[File:Quoc ca Viet Nam.ogg]]}} | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=အစိမ်း|region=[[အာဆီယံ]]|region_color=မီးခိုးရင့်|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}} | မြို့တော် = [[ဟနွိုင်းမြို့]] | coordinates = {{coord|21|2|N|105|51|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = [[ဟိုချီမင်းစီးတီး|ဟိုချီးမင်​ မြို့ကြီး]]<br />{{coord|10|48|N|106|39|E|type:city}} | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | languages_type = အမျိုးသားဘာသာစကား | languages = [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]]{{#tag:ref|The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam states that Vietnamese language is the "national language", rather than the "official language"; Vietnamese is the only language used in official documents and legal proceedings ''[[de facto]]''.<ref>{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|title=The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|publisher=Vietnam News Agency|date=15 January 2014|access-date=13 June 2019|accessdate=30 October 2021|archivedate=1 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97}}</ref>|group="n"}} | ethnic_groups = {{vunblist | ၈၅.၃၂% [[ဗီယက်လူမျိုး]] | ၁၄.၆၈% [[:en:List of ethnic groups in Vietnam|အခြား]]{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉ | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |၇၃..၇% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]] / [[:en:Vietnamese folk religion|ရိုးရာ]] |၁၄.၉% [[:en:Buddhism in Vietnam|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |၈.၅% [[:en:Christianity in Vietnam|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |၁.၅% [[:en:Hoahaoism|Hoahaoism]] |၁.၂% [[:en:Caodaism|Caodaism]] |၀.၂% [[:en:Religion in Vietnam|အခြား]]<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}</ref>}} | religion_year = ၂၀၁၉ | demonym = [[:en:Vietnamese people|Vietnamese]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[:en:Marxism–Leninism|မက်စ်-လီနင်ဝါဒ]] [[:en:One-party state|တပါတီ]] [[:en:Socialist state|ဆိုရှယ်လစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]]<!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a "socialist republic". This is often regarded as being interchangeable with "communist state" by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --> | leader_title1 = [[:en:General Secretary of the Communist Party of Vietnam|ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူး]] {{efn| နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲဖြစ်သော်လည်း၊ အာဏာအရှိဆုံးသော နိုင်ငံရေးရာထူးမှာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ မဟုတ်ဘဲ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်သည်။ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် ဗီယက်နမ်၏ အမြင့်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်သည့်အဖွဲ့များဖြစ်သော ပေါလစ်ဗျူရိုနှင့် အတွင်းရေးမှူးချုပ်အဖွဲ့ကို ထိန်းချုပ်သဖြင့် ရာထူးလက်ရှိဖြစ်သူသည် ဗီယက်နမ်၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။}}နှင့် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] | leader_name1 = Tô Lâm | leader_title3 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name3 = Lê Minh Hưng | leader_title4 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = Trần Thanh Mẫn | legislature = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ဗီယက်နမ်)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[:en:Ngô dynasty|ပထမ ဧကရာဇ်မင်းဆက်]] | established_date1 = ၉၃၉ | established_event2 = [[French Colonial Empire|ပြင်သစ်]]ထံမှ [[:en:Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခြင်း]] | established_date2 = ၁၉၄၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက် | established_event3 = [[:en:1954 Geneva Conference|ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်]] | established_date3 = ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက် | established_event4 = [[:en:Fall of Saigon|ဆိုင်ဂုံမြို့ ကျဆုံးခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက် | established_event5 = ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း | established_date5 = ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက် | established_event6 = [[:en:Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]] | established_date6 = ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၈ ရက်{{#tag:ref|In effect since 1 January 2014.{{sfn|Constitution of Vietnam|2014}}|group="n"}} | area_km2 = ၃၃၁,၆၉၉ | ဧရိယာအဆင့် = ၆၆ | area_sq_mi = ၁၂၈,၀၆၉ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၆.၃၈ | population_census = ၉၆,၂၀၈,၉၈၄{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}} | population_census_year = ၂၀၁၉ | population_census_rank = ၁၅ | population_density_km2 = ၂၉၅.၀ | population_density_sq_mi = ၇၅၂ | population_density_rank = ၂၉ | GDP_PPP = {{increase}} $၁,၀၄၇.၃၁၈ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = ၂၃ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၁၀,၇၅၅{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၀၆ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၄၀.၆၀၂ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal_rank = ၃၅ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃,၄၉၈{{sfn|International Monetary Fund}} | GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၅ | Gini = ၃၅.၇ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၁၈ | Gini_change = decrease | Gini_ref = {{sfn|World Bank|2018c}} | Gini_rank = | HDI = ၀.၇၀၄<!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher= [[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-9-211-26442-5 |pages=343–346 |website=hdr.undp.org |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=15 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = ၁၁၇ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[ဗီယက်နမ် ဒေါင်|ဒေါင်]] (₫) | currency_code = VND | time_zone = [[UTC+07:00|ဗီယက်နမ် စံ‌တော်ချိန်]] | utc_offset = +07:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = dd/mm/yyyy | electricity = [[Mains electricity by country|220 V – 50 Hz]] | drives_on = ညာ | calling_code = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၄]] | cctld = [[.vn]] | today = | အထိမ်းအမှတ်များ = ကြာပန်း,လယ်သမား​ဆောင်းခ​မောက် | linking_name = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ }} '''ဗီယက်နမ်''' ({{lang-en|Vietnam}}; {{IPAc-en|ˌ|v|iː|ə|t|ˈ|n|aː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}; {{Lang-vi|Việt Nam}}) သို့ ရုံးသုံးအမည်အားဖြင့် ''ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ''သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှိပြီး အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ ၉၇.၈ သန်း ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၆ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[လောနိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]နှင့် ခြားနားထားသော [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]တို့က ဝိုင်းရံထားသည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်းပြီးနောက် မြို့တော်မှာ [[ဟနွိုင်းမြို့]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် တရုတ်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ် အထိ နှစ်ပေါင်းထောင်ကျော်မျှနေခဲ့ရသည်။ လွတ်လပ်သော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို ဘတ်ဒမ်မြစ် တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲခံပြီးနောက် အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် တော်ဝင်မင်းဆက် ပေါင်းများစွာတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်းပိုင်းအထိ ပထဝီအနေအထားနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှုတို့ဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉ရာစုအလယ်ပိုင်း ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခြင်းမခံရမီ အချိန်အထိဖြစ်သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဗီယက်နမ်တို့သည် ပြင်သစ်တို့အား ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲမှစ၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့အား ဗီယက်နမ်မြေပေါ်မှ အပြီးတိုင် မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင်မူ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ် ဆိုသော နိုင်ငံရေး အရ ပြိုင်ဘက်များဖြစ်သည့် နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံ အဖြစ် နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ဖက်တို့၏ ပဋိပက္ခများသည် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တွင် အင်အားပြင်ထန်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ အနိုင်ရပြီး စစ်ပွဲပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ကွန်မြူနစ် အစိုးရ လက်အောက်တွင် ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲမွဲတေပြီး နိုင်ငံရေး အရ အထီးကျန် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုမှစ၍ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှင့် စတင်ပေါင်းစည်းခြင်း လမ်းစပေါ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="BBC2004">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm | publisher=BBC News | title=Vietnam's new-look economy | date=18 October 2004| accessdate=21 November 2015}}</ref> ၂၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် နိုင်ငံအားလုံးနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အဓိက စီးပွားရေး နိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံထဲတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အဖော်ဆောင်နိုင်ဆုံး နိုင်ငံအဖြစ် ထိပ်ဆုံးမှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Weisenthal|first= Joe |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |title=3G Countries |publisher=Business Insider |date=22 February 2011 |accessdate=6 August 2011}}</ref> ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်သော စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့သို့ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတကာ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသော သမိုင်းကြောင်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တစ်ပါတီ စနစ် ကျင့်သုံးပြီး ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို လက်ခံကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် အလယ်အလတ်အဆင့် ဝင်ငွေနိမ့်သော စီးပွားရေးရှိသည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဂတိလိုက်စားမှု၊ ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပြဿနာများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးမှတ်တမ်း အားနည်းမှုများ မြင့်မားစွာရှိသည်။ ၎င်းသည် [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံ]] (ASEAN)၊ အေပက် (APEC)၊ ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု (Non-Aligned Movement)၊ အိုအိုင်အက်ဖ် (OIF) နှင့် ဒဗလျူတီအို (WTO) အပါအဝင် နိုင်ငံတကာနှင့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် အလှည့်ကျအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == ''ဗီယက်နမ်''ဆိုသောအမည်မှာ ''နမ်ဗီယက်''ဆိုသော အမည်မှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုစကားလုံးအား ၂ရာစုတွင် အုပ်စိုးခဲ့သော ''ထရူးမင်းဆက်''လက်ထက်မှ စတင် သုံးနှုန်းခဲ့သည်။<ref name="Woods38">{{harvnb|Woods|2002|page=38}}</ref> ဗီယက်ဆိုသော စကားလုံးမှာ တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်သော ဘက်ရှ်ဗီယက် ဆိုသော လူမျိုးစု၏ နာမည်အတိုဖြစ်သည်။<ref name="Yue-Hashimoto">{{harvnb|Yue-Hashimoto|1972|page=1}}</ref> ဗီယက်နမ်ဆိုသော စကားလုံးအား ၁၆ ရာစုနှစ်က ကဗျာတစ်ပုဒ်တွင် စတင်သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၇ ရာစု အတွင်း ထွင်းထုခဲ့သော ကျောက်စာတိုင် ၁၂ တိုင်တွင်လည်း သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၅၅၈ ခုနှစ်က စတင်တည်ထားခဲ့သော ဟိုင်ဖုန်းမြို့မှ ဘောင်လန်ဘုရားတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ငုယင်ဖွတ်အန်း မှ ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး တည်ထောင်ပြီး ဒုတိယမြောက်နှစ်တွင် [[ချင်မင်းဆက်]] ဧကရာဇ် ကျားချင် မှ ၎င်းအား နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးရန် ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ချင်မင်းဆက် အရာရှိများက နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဆိုသော အမည်တွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ကွမ်းရှိပြည်နယ် နှင့် [[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်]] များလည်း ပါဝင်ပြီး ငုယင်ဖွတ်အန်း၏ ဒေသမှာ ယခင်က ကျောင်းရှီဒေသဖြစ်သော အန်နမ် ဒေသသာလျှင် ဖြစ်သဖြင့် နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် မသတ်မှတ် နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြ ပြောဆိုခဲ့ပြီး ထို့အတွက် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံအား ယူးနန်/ ဗီယက်နမ်ဟု သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။<ref>《嘉庆重修一统志》卷五五三</ref> ၁၈၀၄ ခုနှစ် မှ ၁၈၁၃ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ကျားလုံ ဧကရာဇ်မှ ထိုအမည်အား တရားဝင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ၂၀ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဖန်ဗွိုင်းချောင် ရေးသားသော ဗီယက်နမ်၏ ပျောက်ဆုံးနေသော သမိုင်းကြောင်း စာအုပ်တွင် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ် ပါတီမှ ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။<ref name="Tonnesson117">{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=117}}</ref> ၁၉၄၅ ခုနှစ် အထိ နိုင်ငံ၏ အမည်ကို အန်နမ် ဟု သုံးစွဲခဲ့ပြီး ဟူးမြို့ရှိ တော်ဝင်အစိုးရနှင့် ဟနွိုင်းရှိ ဗီယက်မင်း အစိုးရ ၂ ရပ်စလုံးမှ ထို အချိန်မှစ၍ ဗီယက်နမ်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="autogenerated1">{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=126}}</ref> == သမိုင်း == ===သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် ရှေးခေတ်သမိုင်း=== [[File:Trong dong Dong Son Guimet.jpg|thumb|left|ဒေါင်ဆမ် ကြေးစည်၊ ဘီစီ ၈၀၀ ခုနှစ်]] ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ အရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် [[ကျောက်ခေတ်လယ်]]မှ အစပြု၍ လူတို့နေထိုင်သော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ လန်ဆွန်းပြည်နယ် နှင့် ငဲ့အန်း ပြည်နယ်တို့ရှိ ဂူများ အတွင်းတွင် ဘီစီ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်မှ ဟိုမိုအီရပ်တပ်စ် တို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>[http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html "The Human Migration: ''Homo erectus'' and the Ice Age"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112203432/http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html |date=12 November 2012 }}. Yahoo!. 27 May 2009. Retrieved 24 January 2013.</ref> အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး ဟိုမိုဆေးပီးယန်း (လူ) ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအား ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်လယ်တွင် တွေ့ရှိရပြီး သွားအပိုင်းအစများကို သန်အွမ် နှင့် ဟန်းဟမ် မှ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ <ref>Kha and Bao, 1967; Kha, 1975; Kha, 1976; Long et al., 1977; Cuong, 1985; Ciochon and Olsen, 1986; Olsen and Ciochon, 1990.</ref> ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်နှောင်းမှ ဟိုမိုဆေးပီးယန်းတို့၏ သွားများကိုမူ ဒေါင်ကန်ဒေသတွင် တွေ့ရှိရကာ <ref name=Cuong1986>Cuong, 1986.</ref> ဟိုလိုဆင်းခေတ်ဦးမှ သွားများကိုမူ မိုင်ဒဒျူး <ref name=Cuong1986/>၊ လန်ဂေါင်း <ref>Colani, 1927.</ref> နှင့် ကွမ် ဒေသတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။ <ref>Demeter, 2000.</ref> ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် မားမြစ် နှင့် မြစ်နီမြစ်တို့၏ ရေလွှမ်းလွင်ပြင် ဒေသများ အတွင်း ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးမှု နှင့် ကြေးသွန်းမှု ထွန်းကားလာရာမှ ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခဲ့သည်။ ဒေါင်ဆမ်တို့၏ စည် မှာ ထင်ရှားသော အမှတ်အသား တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် အစောပိုင်း ဗီယက်နမ် ပြည်ထောင်များ ဖြစ်သော ဗန်းလန်ပြည် နှင့် အောလပ်စ် ပြည်တို့ စတင်ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ အပါအဝင် အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများ သို့ ဘီစီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အတွင်း ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref>[http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php "Dong Son culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426081801/http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php |date=26 April 2013 }}. LittleVietnamTours.com.vn. Retrieved 28 January 2013.</ref><ref>Nola Cooke, Tana Li, James Anderson (2011). ''The Tongking Gulf Through History''. p.46: "Nishimura actually suggested the Đông Sơn phase belonged in the late metal age, and some other Japanese scholars argued that, contrary to the conventional belief that the Han invasion ended Đông Sơn culture, Đông Sơn artifacts, ..."</ref><ref>Vietnam Fine Arts Museum (2000). "... the bronze cylindrical jars, drums, Weapons and tools which were sophistically carved and belonged to the World famous Đông Sơn culture dating from thousands of years; the Sculptures in the round, the ornamental architectural Sculptures ..."</ref> ===ဗီယက်နမ် ဘုရင်ခေတ်=== ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတွင် ဗန်းလန် ဟု သိကြသော ဟုန်ဘုရင်တို့၏ ဟုန်ဘန်းမင်းဆက်သည် ဗီယက်နမ်တို့၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ဘီစီ ၂၅၇ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံး ဟုန်ဘုရင်အား သပ်ဖန် မှ အနိုင်ယူခဲ့ပြီး လပ်စ်ဗီယက် နှင့် အောဗီယက်လူမျိုးတို့ကို ပူးပေါင်းကာ အောလပ်စ်နိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့ကာ အန်းဒုန်ဗွန်းဟူသော ဘွဲ့အမည်ကို ခံယူခဲ့သည်။ ဘီစီ ၂၀၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ် စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကျောင်တျို မှ အန်းဒုန်းဗွန်းအား အနိုင်ရခဲ့ပြီး အောလပ်စ်နိုင်ငံအား နန်ယူးဒေသအတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ် ဟန်-နန်ယူးစစ်ပွဲ အပြီးတွင် နန်ယူးသည် တရုတ်ဟန်မင်းဆက်၏ အင်ပါယာ အတွင်းသို့ သွတ်သွင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[File:Vietnam territorial expansion (900–1760 AD).gif|thumb|190px|တောင်ပိုင်း (နန်းတျန်) အား အောင်မြင်မှုကို ပြသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ ၁၀၆၉-၁၇၅၇ {{legend|#ffdd00|၉၀၀}} {{legend|#ffff88|၁၁၀၀}} {{legend|#bbff88|၁၄၇၅}} {{legend|#66ff66|၁၆၅၀}} {{legend|#bbbbff|၁၇၆၀}} ]] နောင် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်းတွင် ယခု ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသည် တရုတ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင်သာ ရှိနေခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|title=Chinese Colonization (200BC – 938AD)|publisher=Asia.msu.edu|accessdate=28 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825192025/http://www.asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|archivedate=25 August 2007}}</ref> အစောပိုင်း လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်သော ထရွန်းညီအစ်ကိုများ၏ လှုပ်ရှားမှု နှင့် လေဒီထရူးတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများမှာ တဒင်္ဂသာလျှင် အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ဗန်ရွှန်းဟု အမည်တွင်သော အစောပိုင်း လိုင်မင်းဆက်မှာမူ အေဒီ ၅၄၄ ခုနှစ်မှ ၆၀၂ ခုနှစ်အထိ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144|title=Country's Official Name|publisher=Easy Riders Vietnam|accessdate=18 July 2013|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109220805/http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144}}</ref> ၁၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင်မူ ခွပ်မိသားစု ၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကိုင်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ရရှိခဲ့သော်လည်း အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံအဖြစ် မရရှိခဲ့ပေ။ အေဒီ ၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် ပဒေသရာဇ် ငိုကူရင် သည် တရုတ် တောင်ပိုင်းဟန်ပြည်နယ်၏ တပ်များကို ဗတ်ဒန်းမြစ်တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်တိုက်ခဲ့ပြီး တရုတ်တို့၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော် နေထိုင်ခဲ့ရမှ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |title=Spears offer insight into early military strategy |publisher=Viet Nam News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304011202/http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |archivedate=4 March 2009 |date=22 January 2006}}</ref> နိုင်ငံ၏ အမည်အား ဒိုင်းဗီယက် (မဟာ ဗီယက်) ဟု ပြောင်းလဲ မှည့်ခေါ်ခဲ့ပြီး လိုင်မင်းဆက် နှင့် ထရန်မင်းဆက်တို့၏ အောက်တွင် ရွှေရောင်လွှမ်းသော နေ့ရက် များကို ဖြတ်သန်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထရန်မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် ဒိုင်းဗီယက်တို့သည် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှု သုံးကြိမ်ကို တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/9.htm |title=The Trần Dynasty and the Defeat of the Mongols |publisher=Countrystudies.us |accessdate=28 April 2010}}</ref> ထိုအတောအတွင်း၌ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဟိုးမင်းဆက် ပြုတ်ကျခဲ့သော ၁၄၀၆-၇ ခုနှစ် မင်း-ဟိုး စစ်ပွဲ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ခဏတာမျှ လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး တရုတ် မင် မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း လဲ မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သူ လဲလွိုင်မှ ဗီယက်နမ် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည် ရယူခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်မင်းဆက်များသည် ၁၅ ရာစု လဲ မင်းဆက် လက်ထက်တွင် အထွဋ်အထိပ်သသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် လဲဧကရာဇ် လဲသန်တောင် (၁၄၆၀-၁၄၉၇)၏ လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု ကြားတွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် နမ်တျန် (တောင်ပိုင်းသို့ချဲ့ထွင်ခြင်း) အမည်ရသော အစီအစဉ်ဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး <ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/11.htm |title=The Lê Dynasty and Southward Expansion |publisher=Countrystudies.us|accessdate=28 April 2010}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် ချန်ပါပြည် နှင့် ခမာ အင်ပိုင်ယာ၏ တစိတ်တပိုင်းကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 |title=The Kingdom of Champa |publisher=Ancientworlds.net |accessdate=28 April 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511081540/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110131508/http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archivedate=10 January 2010 |title=The Chams: Survivors of a Lost Civilisation |publisher=Cpamedia.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> ၁၆ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် လူထု အုံကြွမှုများ နှင့် မကြာခဏ ဖြစ်ပွားသော နိုင်ငံရေး ပဋိပက္ခများက ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို လွှမ်းခြုံထားခဲ့သည်။ ပထမပိုင်းတွင် တရုတ်တို့ ထောက်ခံသော မက် မင်းဆက်က လဲ မင်းဆက်၏ အာဏာကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ မက် မင်းဆက် အား နှိမ်နှင်းပြီးနောက် လဲ မင်းဆက်ကို အမည်အားဖြင့် ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သော်လည်း အာဏာမှာ မြောက်ပိုင်းရှိ ထရင်း ပဒေသရာဇ်များ နှင့် တောင်ပိုင်းရှိ ငုယင် ပဒေသရာဇ် တို့ထံတွင် ကွဲပြားစွာ ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် နှစ် ၄၀ ကျော်မျှ ပြည်တွင်းစစ် အဖြစ် တိုက်ခိုက်နေခဲ့ပြီး ၁၆၇၀ ခုနှစ်များတွင် တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့သည်။ ထို အချိန်အတွင်း ငုယင်တို့သည် ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းကို မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် နှင့် ခမာတို့၏ မြေများကို မဲခေါင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ အတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံအတွင်း ကွဲပြားနေမှုများသည် တေးရွှန်း ညီအကိုများမှ မင်းဆက် အသစ်ကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် အပြီးသတ်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ ကြာရှည်မခံခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့အား ငုယင် ပဒေသရာဇ်တို့၏ အကြွင်းအကျန်ဖြစ်သော ငုယင်အန်း မှ ပြင်သစ်တို့၏ အကူအညီဖြင့် အနိုင်ယူ ခဲ့သည်။<ref>[https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC&pg=PA723&dq=Puymanel&lr=&sig=ACfU3U0QtLHIsVz76dH6VpFbsBYgm8FA8Q ''Colonialism'' by Melvin Eugene Page and Penny M. Sonnenburg] via Google Books. p.723. Retrieved 24 October 2012.</ref> ငုယင်အန်းသည် ဗီယက်နမ်ကို ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကာ ဂျားလောင်း အမည်ဖြင့် အုပ်စိုးခဲ့သည်။ ===၁၈၆၂-၁၉၄၅ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား=== [[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|left|၁၉၁၃ ခုနှစ် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား]] ပြင်သစ်တို့မှ ကက်သလစ် စစ်သွေးကြွတို့၏ အကူအညီဖြင့် ၁၈၅၉ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ် အတွင်း ရရှိခဲ့သော ဆက်တိုက် စစ်ရေး အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး ယုတ်လျော့လာခဲ့သည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် တောင်ပိုင်း သုံးပုံ တစ်ပုံသည် ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်သော ကိုချင်ချိုင်းနား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ပြင်သစ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို အန်နမ် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေ နှင့် တွန်ကင် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဟူ၍ ပြင်သစ် အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ နှစ်ခု အဖြစ် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ထိုဗီယက်နမ် နယ်မြေ ၃ ခု တို့အား ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား ပြည်ထောင်စု အဖြစ် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုသည် ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်း အတွင်း ထင်ရှားသော နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပြောင်းအလဲများကို ဖြစ် ပေါ်စေခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းပုံစံ ခေတ်မီ ပညာရေးစနစ်ကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ပြီး ရိုမန်ကက်သလစ် ဘာသာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားတွင် လာရောက် နေထိုင်ကြသော ပြင်သစ် အများစုမှာ ကိုချင်ချိုင်းနားတွင် စုစည်းနေခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆိုင်းဂုံ ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/docrepository/FrenchAlgeria.pdf "French Counterrevolutionary Struggles: Indochina and Algeria" (PDF)]{{Dead link|date=December 2020 }}. United States Military Academy. 1968. Retrieved 6 July 2013.</ref> ဆယ်စုနှစ် တစ်ခုမျှ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်ခဲ့သော ဘုရင့် သစ္စာခံတို့၏ ခန်ဗူအန်း လှုပ်ရှားမှုမှာ ၁၈၉၀ ခုနှစ်များတွင် ကျရှုံးခဲ့သည်။ ထိုအတော အတွင်းတွင် ခန်ဗူအန်း ပြောက်ကျား တို့သည် ဗီယက်နမ် ခရစ်ယာန် လူဦးရေ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံ ခန့်မျှကို သတ်ဖြတ် ခဲ့သည်။ <ref>Fourniau, Annam–Tonkin, pp. 39–77</ref> ဆေးရွက်ကြီး၊ မဲနယ်၊ လက်ဖက် နှင့် ကော်ဖီ တင်ပို့မှုတို့ကို တိုးမြှင့်ရန် အတွက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရေးကို မြှင့်တင်ခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့သည် ဗီယက်နမ်တို့ တောင်းဆိုသော ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်မှုနှင့် လူထုအခွင့်အရေးများကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့သည်။ အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများ မကြာမီတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်သော သို့မဟုတ် တောင်းဆိုသော ဖန်ဘိုချော၊ ဖန်ချူထရင်း၊ ဖန်ဒင်ဖုံ၊ ဧကရာဇ် ဟမ်ငိ နှင့် [[ဟိုချီမင်း]] အစရှိသော ခေါင်းဆောင်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ်ပါတီ၏ ယန်ဘိုင်း သူပုန်ထမှုအား ပြင်သစ်တို့က အလွယ်တကူ နှိမ်နင်း နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/|title=1930: 13 Viet Nam Quoc Dan Dang cadres, for the Yen Bai mutiny|publisher=ExecutedToday.com|date=17 June 2013|accessdate=6 July 2013|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129215246/http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/}}</ref> ပြင်သစ်တို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်သည် အထိ ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ နယ်မြေများကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း ပစိဖိတ်စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသည်မှ အစပြု၍ ဂျပန်တို့သည် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ၁၉၄၀ တွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဂျပန် အင်ပိုင်ယာအား ၏ တပ်များကို ဗီယက်နမ်တွင် တပ်စွဲခွင့် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျပန်တို့မှ ဗီရှီပြင်သစ် ထောက်ခံသူတို့အား ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ဆင်ရေးများကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက် ဗီယက်နမ်တို့၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အသုံးချခဲ့ပြီး တဖြည်းဖြည်းနှင့် ၁၉၄၅ခုနှစ် မတ်လတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးကို လုံးဝ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၅ခုနှစ်တွင် လူ ၂ သန်းကျော် သေဆုံးစေခဲ့သော ဗီယက်နမ် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တာရကပ် ဆိုက်ရောက်စေခဲ့သည်။<ref name="Hirschman"/> ===၁၉၄၆-၅၄ ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ=== [[File:First Indochina War map 1954 de.svg|thumb|right|၁၉၅၄ ခုနှစ် အဆုံးပိုင်း ပထမအင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ အခြေအနေ<br />Legend:<br />{{Legend|#ff6a00|ဗီယက်မင်းတို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}} {{Legend|#800080|ပြင်သစ်တို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}} {{Legend|#00000|ဗီယက်မင်း ပြောက်ကျားတို့ တပ်စွဲထားသော/တိုက်ခိုက်နေသော နေရာများ}}]] ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် မာ့က်ခ်စ်ဝါဒ-လီနင်ဝါဒ စွဲကိုင်ထားသော တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် ဟိုချီမင်း၏ ဦးဆောင်မှု ဖြင့် ဗီယက်မင်းဟု ခေါ်သော ကွန်မြူနစ် နှင့် အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဟိုချီမင်းသည် ဗီယက်နမ်အား ပြင်သစ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရန်နှင့် ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှု အဆုံးသတ်ရန် ဦးတည် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့ စစ်ရှုံးပြီး ဗီယက်နမ်ရှိ ၎င်းတို့၏ ရုပ်သေးအစိုးရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ပြုတ်ကျပြီးနောက် ဗီယက်မင်းတို့သည် ဟနွိုင်းမြို့ကို သိမ်းပိုက်၍ ယာယီအစိုးရ အဖြစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုနှစ် အတွင်းမှာပင် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ ယာယီအစိုးရအဖွဲ့မှ ပြင်သစ် အရှေ့ဖျားစူးစမ်းရှာဖွေရေးတပ်ဖွဲ့အား ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးကို ပြန်လည် အသက်သွင်းရန် စေလွှတ်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်မင်းတို့မှ ပြင်သစ်တို့အား ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://parallelnarratives.com/vietnam-notebook-the-first-indochina-war-early-years-1946-1950/|title=Vietnam Notebook: First Indochina War, Early Years (1946–1950)|publisher=Parallel Narratives|accessdate=25 July 2013}}</ref> ထို့အတွက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနားစစ်သည် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။<ref>[http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html Declaration of Independence, Democratic Republic of Vietnam (2 September 1945)]. Vietnam Documents. Retrieved 15 October 2012.</ref> ပြင်သစ်နှင့် ၎င်းတို့၏ ဗီယက်နမ် သစ္စာခံတို့အား ၁၉၅၄ ဒျန်ဗျန်ဖူး တိုက်ပွဲ၌ အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ကျင်းပသော ဂျီနီဗာ ကွန်ဖရင့်တွင် ဟိုချီမင်းသည် အသာစီးရသော အခြေအနေမှ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အတွက် ဆွေးနွေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ဖျက်သိမ်းခဲ့ကာ ထိုမှ တဆင့် ပြင်သစ် သစ္စာခံတပ်နှင့် ကွန်မြူနစ်တို့အား မြောက်လတ္တီကျု ၁၇ ဒီဂရီတွင် စစ်ပွဲကင်းမဲ့ဇုံ အဖြစ် နှစ်ပိုင်း ပိုင်းခြားထားခဲ့သည်။ ထိုသို့ ခွဲခြမ်းပြီးနောက် မြောက်ပိုင်းတွင် ဟိုချီမင်း၏ ဗီယက်နမ် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ဘောင်ဒိုင်းဧကရာဇ်၏ ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ ဟူ၍ နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရက် ၃၀၀ အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ရွှေ့ပြောင်းခွင့်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ၁ သန်းနီးပါးခန့်ရှိသော အထူးသဖြင့် ကက်သလစ် ဘာသာဝင် ဖြစ်သော မြောက်ပိုင်းသားများ ကွန်မြူနစ်တို့၏ ဖိနှိပ်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://econlog.econlib.org/archives/2012/07/vietnams_300_da.html|title=Vietnam's 300 Days of Open Borders: Operation Passage to Freedom|publisher=Library of Economics and Liberty|date=3 July 2012|accessdate=12 July 2013}}</ref> ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ဗီယက်နမ်အား ၂ ပိုင်းကန့်ခြင်းမှာ အမြဲတမ်းအတွက် မရည်ရွယ်ဘဲ ၁၉၅၆ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရန် သဘောတူထားခဲ့သည်။ <ref name="ClemsonEdu">{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet4.html|title=The Geneva Accords|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}</ref>သို့သော်လည်း ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ငိုဒင်းဒရိန် မှ ၎င်းနှင့် ညီအစ်ကို တော်စပ်သူ ငိုဒင်းနူ ဦးစီးကျင်းပသော မသမာသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲဖြင့် ဘောင်ဒိုင်းအား ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး မိမိဘာသာ ဗီယက်နမ် သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet5.html|title=The Aftermath of Geneva, 1954–1961|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}</ref> ===၁၉၅၄-၇၅ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ=== {{Main|ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ}} [[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|left|၁၉၆၉ခုနှစ် အမေရိကန် ဟယ်လီကော်ပတာ တစ်စင်းမှ မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ရွက်ကြွေဆေး (လိမ္မော်ရောင် အေးဂျင့် ဖြစ်နိုင်သည်) ဖျန်းနေစဉ်)]] ဟနွိုင်းအစိုးရကို ထောက်ခံသော ဗီယက်ကောင်းတို့က ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဒျမ် အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် အတွက် ပြောက်ကျားစစ်ကို စတင် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ <ref name="USvietAnalysis">''The United States in Vietnam – An Analysis in Depth of America's Involvement in Vietnam''. George McTurnin Kahin and John W. Lewis (1967). Delta Books.</ref> ၁၉၅၃ မှ ၁၉၅၆ အတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် မြေငှားခ လျှော့ချရေး နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ ပါဝင်ကာ ထို့အတွက်ကြောင့် ထင်ရှားသိသာသော နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ကာလအတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် မျက်မြင်သက်သေတို့၏ အဆိုအရ ကျေးရွာနေ လူဦးရေ ၁၆၀ တွင် တစ်ယောက်မျှ အသတ်ခံခဲ့ရပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက လူ ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် အထိ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်ဟု မှန်းဆနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ထို စစ်ဆင်ရေးမှာ မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် အများဆုံး ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ပညာရှင်အများစုက အနည်းဆုံး ၅၀,၀၀၀ ခန့်မျှ အသတ်ခံရမည်ဟု လက်ခံခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=143}}</ref><ref>cf. Gittinger, J. Price, [http://www.jstor.org/discover/10.2307/3024603?uid=3739656&uid=2134&uid=367529391&uid=2&uid=70&uid=3&uid=367529381&uid=3739256&uid=60&sid=21101618662091 "Communist Land Policy in Viet Nam"], ''Far Eastern Survey'', Vol. 29, No. 8, 1957, p. 118.</ref><ref>{{cite book|last=Courtois|first=Stephane et al.|title=The Black Book of Communism|publisher=Harvard University Press|year=1997|isbn=978-0-674-07608-2|page=569}}</ref><ref>Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, p. 340, gives a lower estimate of 32,000 executions.</ref> သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ် နှင့် ဟန်ဂေရီတို့၏ ကန့်သတ်စာရွက်စာတမ်းများကို ကန့်သတ် အဆင့်မှ အများသို့ ထုတ်ပြန်သည့် အခါတွင်မူ သတ်ဖြတ်မှုများမှာ ထိုအချိန်က သတင်းရခဲ့သော အရေအတွက်ထက် အလွန်ပင် နည်းပါးလျက် ရှိပြီး ၁၃,၅၀၀ ကျော်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html|title=Newly released documents on the land reform|work=Vietnam Studies Group|accessdate=2016-07-15|quote='''Vu Tuong''': There is no reason to expect, and no evidence that I have seen to demonstrate, that the actual executions were less than planned; in fact the executions perhaps exceeded the plan if we consider two following factors. First, this decree was issued in 1953 for the rent and interest reduction campaign that preceded the far more radical land redistribution and party rectification campaigns (or waves) that followed during 1954-1956. Second, the decree was meant to apply to free areas (under the control of the Viet Minh government), not to the areas under French control that would be liberated in 1954-1955 and that would experience a far more violent struggle. Thus the number of 13,500 executed people seems to be a low-end estimate of the real number. This is corroborated by Edwin Moise in his recent paper "Land Reform in North Vietnam, 1953-1956" presented at the 18th Annual Conference on SE Asian Studies, Center for SE Asian Studies, University of California, Berkeley (February 2001). In this paper Moise (7-9) modified his earlier estimate in his 1983 book (which was 5,000) and accepted an estimate close to 15,000 executions. Moise made the case based on Hungarian reports provided by Balazs, but the document I cited above offers more direct evidence for his revised estimate. This document also suggests that the total number should be adjusted up some more, taking into consideration the later radical phase of the campaign, the unauthorized killings at the local level, and the suicides following arrest and torture (the central government bore less direct responsibility for these cases, however).|archivedate=20 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html}} cf. {{cite journal|last=Szalontai|first=Balazs|title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56|journal=Cold War History|volume=5|number=4|date=November 2005|pages=395–426}} cf. {{cite book|last=Vu|first=Tuong|url=https://books.google.com/books?id=uZbr9iD1HZ8C&q=15%2C000#v=snippet&q=15%2C000&f=false|title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139489010|p=103}}</ref> တောင်ပိုင်းတွင်မူ ဒျမ်အစိုးရမှ မြောက်ဗီယက်နမ်တို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ရပ်များ (၁၉၅၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် အရာရှိ ၄၅၀ ကျော်ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း အပါအဝင်) ကို တန်ပြန်သည့် အနေနှင့် ကွန်မြူနစ်ဟု သံသယရှိသူ သောင်းဂဏန်းမျှကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းပြီး နိုင်ငံရေး ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်မှာ ရက်စက်သော လုပ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ကွန်မြူနစ် မဟုတ်သူ အများအပြား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်း ခံခဲ့ရသော်လည်း နိုင်ငံအတွင်းရှိ ကွန်မြူနစ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ထိုအတောအတွင်း ဟန့်တားနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ် အတွင်း လူ ၂,၁၄၈ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု မြောက်ဗီယက်နမ်အစိုးရမှ ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|pp=174–178}}</ref> ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၆၂ တို့တွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ကြား ဆိုဗီယက်မှ စစ်ရေး အထောက်အပံ့များ ဆက်လက် ပေးအပ်သွားရန် သဘောတူ စာချုပ်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ဒျမ်အစိုးရအား မကျေနပ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့မှ ဆန္ဒပြမှု အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအရေးအခင်းကို အစိုးရမှ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=qh5lffww-KsC&pg=PA1351&lpg=PA1351&dq=xa+loi+pagoda+raids#v=onepage&q=xa%20loi%20pagoda%20raids&f=false|title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History|editor=Spencer C. Tucker|publisher=ABC-CLIO via Google Books|year=2011|accessdate=14 July 2013|isbn=9781851099610}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် ဒျမ်အစိုးရနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ကြား ဆက်ဆံရေး ပျက်ပြားခဲ့ရကာ နောက်ဆုံး ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒျမ်နှင့် နူတို့မှာ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB101/|title=JFK and the Diem Coup|publisher=National Security Archive|date=5 November 2003|accessdate=12 July 2013}}</ref> ဒျမ်အစိုးရ နောက်ပိုင်းတွင် ၁၉၆၅ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း လေတပ်ဦးစီးချုပ် ငုယင် ကောင်ကီးနှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ငုယင်ဗန်သျူး တို့ အာဏာရယူချိန် အထိ တစ်ဒါဇင် ကျော်မျှရှိသော စစ်အစိုးရ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သျူးက ကီးအား ကွက်ကျော်ရိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၆၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၁ ခုနှစ် မဲလိမ်မဲခိုးသော ရွေးကောက်ပွဲများဖြင့် ၎င်း၏ အာဏာ ကိုင်စွဲမှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-ky-ticket-wins-national-election|title=This Day in History (Sep 3, 1967): Thieu-Ky ticket wins national election|publisher=History.com|accessdate=26 November 2012}}</ref> ထိုသို့ နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှု များအတွင်း ကွန်မြူနစ်တို့ နေရာယူလာနိုင်ခဲ့သည်။ တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ကွန်မြူနစ်တို့၏ ထကြွမှုကို နှိမ်နင်းရာ၌ အကူအညီပေးရန် အတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ စစ်ရေး အကြံပေးများကို စတင်တိုးမြှင့် ကူညီ ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု အတွက် အမေရိကန် မှ ၁၉၆၄ ခုနှစ် တွန်ကင် ပင်လယ်ကွေ့ အဖြစ်အပျက်ကို အကြောင်းပြခဲ့သည်။ အမေရိကန်တပ်များသည် ၁၉၆၅ မှစ၍ မြေပြင်စစ်ပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အမြင့်ဆုံး အခြေအနေတွင် တပ်သား ၅၀၀,၀၀၀ မျှ ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm |title=Vietnam War |publisher=Seasite.niu.edu |accessdate=28 April 2010 |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107011840/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061006233048/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 "The War's Costs"]. DigitalHistory.uh.edu. 2006. Retrieved 25 February 2014.</ref>အမေရိကန်တို့က ဝေဟင်မှ ဗုံးများ ဆက်တိုက်ကြဲချခြင်း ကန်ပိမ်းများကိုလည်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်း တရုတ်နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ မြောက်ဗီယက်နမ်အား သိသာထင်ရှားသော လက်နက် အကူအညီများ ပေးခဲ့ပြီး စစ်ရေးအကြံပေး ၁၅,၀၀၀ ဦးမျှလည်း အကူအညီ ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Soviet Aid to North Vietnam|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/hist-2nd-indochina-ussr.htm|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx|title=Chinese Support for North Vietnam during the Vietnam War: The Decisive Edge|publisher=Military History Online|year=2008|accessdate=17 April 2013|archive-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214134/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx}}</ref> ကွန်မြူနစ်တပ်များသည် ဗီယက်ကောင်းတို့အား [[လောနိုင်ငံ]] ကို ဖြတ်သွားသော ဟိုချီမင်းလမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများ သယ်ယူ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/jul/28/ho-chi-minh-trail-motorbike|title=Riding Vietnam's Ho Chi Minh Trail|work=The Guardian|date=28 July 2011|accessdate=12 July 2013}}</ref> ကွန်မြူနစ်တို့က ၁၉၆၈ ခုနှစ် တက်တ် ထိုးစစ်အတွင်း တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ ပစ်မှတ်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုထိုးစစ်မှာ စစ်ရေး အရ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သော်လည်း အမေရိကန် အစိုးရကို ထိတ်လန့်တုန်လှုပ် စေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ထိုစစ်ပွဲအား ဆန့်ကျင်သော သဘောထားများ ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ <ref>[http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html "Tet Offensive"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806015346/http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html |date=6 August 2016 }}. Vets With A Mission. Retrieved 10 October 2012. "...NLF/NVA troops and commandos attacked virtually every major town and city in South Vietnam as well as most of the important American bases and airfields...In Saigon, nineteen VC commandos blew their way through the outer walls of the US Embassy..."</ref><ref>{{cite web|url=http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html|title=The Massacre at Hue|work=TIME|date=31 October 1969|accessdate=12 July 2013|archivedate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308220933/http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html}}</ref> ထိုးစစ် အတွင်းတွင် ကွန်မြူနစ်တပ်များက ဟူးမြို့တွင် အရပ်သား ၃,၀၀၀ ကျော်မျှကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=251}}</ref>အကျအဆုံးများပြားခြင်း၊ ပြည်တွင်းတွင် ဆန့်ကျင်မှုများ မြင့်တက်လာခြင်း နှင့် နိုင်ငံတကာမှ ရှုံ့ချမှုများ တိုးပွားလာခြင်း တို့ကြောင့် အမေရိကန်တို့သည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် မြေပြင်တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များအား ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်မှ တောင်ဗီယက်နမ်အား အားကောင်းလာစေရန်နှင့် တည်ငြိမ်စေရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းကိစ္စ မအောင်မြင်မှုကို ညွှန်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Vietnamisation|title=Vietnamization|publisher=The Free Dictionary|accessdate=12 July 2013}}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက် ပါရီငြိမ်းချမ်းရေး စာချုပ် အရ အမေရိကန် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များ ၁၉၇၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၉ ရက် နောက်ဆုံးထား၍ ရုပ်သိမ်းရန် သဘောတူခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ဖုလောင် ပြည်နယ်ကို သိမ်းယူ၍ အပြည့်အဝ ထိုးစစ် စတင်ခဲ့ကာ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်တွင် ဆိုင်းဂုံမြို့ အား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/specials/saigon/introduction_full.html|title=Saigon's Finale|work=New York Times|date=13 October 1999|accessdate=14 July 2013}}</ref> မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ စစ်ရေးအရ ကျူးကျော်စဉ်တွင် တောင်ဗီယက်နမ်အား ယာယီအစိုးရမှ ခေတ္တမျှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်း၍ ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref name="Robbers 1021">{{cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&pg=PA1021 |accessdate=1 July 2011 |date=30 January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}</ref> စစ်ပွဲကြောင့် ဗီယက်နမ်အား အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း သေဆုံးမှုမှာ ၈၀၀,၀၀၀ နှင့် ၃.၁ သန်းကြား ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ <ref name="Hirschman">{{cite journal|url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archivedate=20 June 2010|last=Hirschman|first=Charles|title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate|journal=Population and Development Review|year=1995|jstor=2137774|volume=21|issue=4|pages=783–812|doi=10.2307/2137774|last2=Preston|first2=Samuel|last3=Vu Manh Loi|archive-date=20 June 2010|access-date=4 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf |access-date=4 February 2017 |archive-date=20 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf }}</ref><ref name="afp1995">{{cite news |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 April 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 February 2011 }}</ref><ref name="AP">Associated Press (3 April 1995). "Vietnam Says 1.1 Million Died Fighting For North."</ref> ===၁၉၇၆ မှ ယခု ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခြင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး=== [[File:Ho Chi Minh Mausoleum 2006.jpg|thumb|left|[[ဟနွိုင်းမြို့]] ရှိ ဟိုချီမင်း၏ ဂူဗိမာန်]] စစ်ပွဲအပြီး လဲဒွမ် အစိုးရ၏ လက်ထက်တွင် အမေရိကန် သို့မဟုတ် ဆိုင်းဂုံ အစိုးရ နှင့် ပူးပေါင်းသော တောင်ဗီယက်နမ်သားများကို အနောက်နိုင်ငံများမှ စိုးရိမ်ထား သကဲ့သို့ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite book|title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era|last=Elliot|first=Duong Van Mai|publisher=RAND Corporation|year=2010|isbn=9780833047540|pages=499, 512–513|chapter=The End of the War}}</ref> သို့သော်လည်း တောင်ဗီယက်နမ်သား ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့ပြီး အများစုမှာ အလုပ်ကြမ်းများကို အတင်းအကြပ် စေခိုင်းခံရပြီး ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု နှင့် ရောဂါဘယ များဖြင့် ရင်ဆိုင်ကြရသည်။ <ref>{{cite web|last1=Sagan|first1=Ginetta|last2=Denney|first2=Stephen|url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982|title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death|work=The Indochina Newsletter|date=October–November 1982|accessdate=2016-09-01}}</ref>အစိုးရမှ လယ်ယာမြေများ နှင့် စက်ရုံများကို စုပေါင်းပိုင်ဆိုင်သော စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို အကြီးအကျယ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19770628&id=XjxOAAAAIBAJ&sjid=1-0DAAAAIBAJ&pg=6918,5104561|title=Vietnam Outlines Collectivization Goal|newspaper=The Spokesman-Review|publisher=Google News Archive|date=28 June 1977|accessdate=20 July 2013}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂဏန်း ၃ လုံး အထိ ငွေကြေး ဖောင်းပွခြင်း ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ နိုင်ငံပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ကြိုးပမ်းမှုများကို နှေးကွေးစေခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် စစ်တပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် နယ်စပ်ရှိ ရွာများကို တိုက်ခိုက်လျက် ရှိသော ခမာနီ အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>[http://countrystudies.us/cambodia/33.htm Cambodia – The Fall of Democratic Kampuchea]. U.S. Library of Congress. Retrieved 9 July 2013.</ref> ထိုစစ်ပွဲတွင် ဗီယက်နမ်တို့ အောင်ပွဲခံခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ် အထိ ကမ္ဘောဒီးယားကို အုပ်ချုပ်သော အစိုးရ တစ်ရပ်ကို တင်မြှောက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804092239/http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archivedate=4 August 2009|title=Photographer Showcases Legendary Khmer Temple Preah Vihear|work=National Geographic|accessdate=12 July 2010|date=23 June 2009}}</ref> ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက တရုတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပျက်ပြားစေခဲ့ပြီး တရုတ်တို့က ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် မြောက်ပိုင်းကို ခဏတာမျှ ကျူးကျော် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/prc-vietnam.htm Chinese Invasion of Vietnam – February 1979]. GlobalSecurity.org. Updated 2011. Retrieved 6 October 2012.</ref>ထိုပဋိပက္ခကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့ အနေနှင့် ဆိုဗီယက်ထံမှ စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေး အကူအညီများပေါ်တွင် ပိုမို၍ မှီခိုခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဗီယက်နမ် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဆဋ္ဌမ အကြိမ်မြောက် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ညီလာခံတွင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လိုလားသူ နိုင်ငံရေးသမားများက အိမ်စောင့် အစိုးရ ဟောင်းကို ဖြုတ်ချ၍ ခေါင်းဆောင်မှု အသစ်ကို တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ <ref name="Stowe">Stowe, Judy (28 April 1998). "Obituary: Nguyen Van Linh". ''The Independent'' (London). p. 20.</ref><ref name="Ackland">Ackland, Len (20 March 1988). "Long after U.S. war, Vietnam is still a mess". ''St. Petersburg Times'' (Florida). Page 2-D.</ref> ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများကို အသက် ၇၁ နှစ် အရွယ်ရှိ ငုယင်ဗန်လင်း မှ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အသစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Stowe"/><ref name="Ackland"/> လင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများသည် ဒွိုင်းမွိုင် (ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း) ဟု အမည်ရသော လွတ်လပ်သော ဈေးကွက် ဖြစ်ပေါ်လာစေရေးအတွက် ဆက်တိုက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြပြီး ဗဟိုမှ ချုပ်ထိန်းသော စီးပွားရေး စနစ်မှ ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို ပြောင်းလဲရင် ဂရုတစိုက် စီမံခန့်ခွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Murray, Geoffrey (1997). ''Vietnam: Dawn of a New Market''. New York: St. Martin's Press. p. 24–25. ISBN 0-312-17392-X.</ref><ref name="Loan">{{cite news |author=Hoang Thi Bich Loan |date=18 April 2007 |url=http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 |title=Consistently pursuing the socialist orientation in developing the market economy in Vietnam |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510005305/http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 |archivedate=10 May 2011 |work=Communist Review|publisher=TạpchíCộngsản.org.vn}}</ref> ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဖြင့် နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို မပြောင်းလဲသော်လည်း အစိုးရမှ လယ်ယာမြေနှင့် စက်ရုံများအား ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခြင်း၊ စီးပွားရေး မူဝါဒများ ဖြေလျှော့ပေးခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်မှုများကို အားပေးခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း မဟာဗျူဟာမြောက်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ချုပ်ကိုင် ထားခဲ့သည်။ <ref name="Loan"/> ထို့နောက်တွင် ဗီယက်နမ် စီးပွားရေး၌ လယ်ယာနှင့် စက်မှု ထုတ်ကုန်များ၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ၊ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှ ဝင်ငွေကွာဟမှု နှင့် ကျား/မ ခွဲခြားမှုကို ပိုမို မြင့်မားလာစေခဲ့သည်။<ref name="sciencedirect.com">[http://natureconservancyblog.blogspot.com/2015/02/palace-supreme-harmony.html Palace of Supreme Harmony in Hue (Vietnam)] {{Cite journal | last1 = Wagstaff | first1 = A. | last2 = Van Doorslaer | first2 = E. | last3 = Watanabe | first3 = N. | title = On decomposing the causes of health sector inequalities with an application to malnutrition inequalities in Vietnam | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2003-01_112_1/page/207 | doi = 10.1016/S0304-4076(02)00161-6 | journal = Journal of Econometrics | volume = 112 | pages = 207 | year = 2003 | pmid = | pmc = }}</ref><ref name="jstor.org">{{Cite journal | last1 = Goodkind | first1 = D. | title = Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification | url = https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/342 | journal = Pacific Affairs | volume = 68 | issue = 3 | pages = 342–359 | doi = 10.2307/2761129 | year = 1995 | pmid = | pmc = | jstor = 2761129 }}</ref><ref name="ideas.repec.org">{{cite web|author=Gallup, John Luke |url=https://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |title=The wage labor market and inequality in Viet Nam in the 1990s |publisher=Ideas.repec.org |year=2002 |accessdate=7 November 2010}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Presidential Palace Hanoi 388606781 40a24f0ceb.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းမြို့ရှိ သမ္မတနန်းတော်၊ ယခင်က ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား ဘုရင်ခံချုပ်၏ နန်းတော်ဖြစ်ခဲ့သည်။]] [[File:Secretary Kerry Addresses Vietnamese Communist Party Secretary General Trong (11403201556).jpg|thumb|right|ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ ငုယင်ဖူထယောင်းကို အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျွန်ကယ်ရီ နှင့် အတူ ဟနွိုင်းတွင် တွေ့ရစဉ်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်]]{{Further information|ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ}} ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]နှင့် [[လောနိုင်ငံ]]တို့နှင့်အတူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကွန်မြူနစ် စနစ် ကျင့်သုံးသော တစ်ပါတီ ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကွန်မြူနစ်ပါတီကသာ အစိုးရ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်း အားလုံးတွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး တာဝန် အများအပြားကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး ပါတီ၏ နိုင်ငံတော်အဆင့် ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ အလုပ်၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ရာထူး ခန့်အပ်မှု အလုပ်များ အပြင် မူဝါဒ ချမှတ်မှုများကို ချုပ်ကိုင်ထားသည်။ ကွန်မြူနစ် ပါတီနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေသော သို့မဟုတ် ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ထောက်ခံသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းများသာလျှင် ဗီယက်နမ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများတွင် ဗီယက်နမ် အဖမြေ တပ်ဦး၊ အလုပ်သမားနှင့် ကုန်သည် သမဂ္ဂပါတီများ ပါဝင်သည်။ နိုင်ငံတော် အနေနှင့် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒကို ယုံကြည်ချက် အဖြစ် စွဲကိုင်ထားသည် ဆိုသော်လည်း ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေး ပေါ်လစီများမှာ အရင်းရှင်စနစ်ဖက်သို ပို၍ တိမ်းညွှတ်လာလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html |title=The Spoils of Capitalism |work=Time |location=New York |date=22 February 2007 |accessdate=19 May 2010 |author=Johnson, Kay |archivedate=24 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824185440/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html }}</ref> အီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်းမှ ဗီယက်နမ်၏ ဦးဆောင်မှုကို "အရင်းရှင် စိတ် ထက်သန်သော ကွန်မြူနစ်များ" ဟု သမုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=E1_TTDQTVQR|title=A bit of everything: Vietnam's quest for role models|date=24 April 2008|accessdate=19 May 2010|work=The Economist |location =London}} {{Subscription}}</ref> ===ဥပဒေပြုရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်မှာ နိုင်ငံတော်အဆင့် လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိပြီး အမတ် ၄၉၈ ဦး ပါဝင်သည်။ လွှတ်တော်အား လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌမှ ဦးဆောင်၍ လွှတ်တော်သည် အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍ နှစ်ရပ်၏ အထက်တွင်ရှိသည်။ အစိုးရ ဝန်ကြီးများအားလုံး ကို လွှတ်တော်အမတ်များထဲမှ ရွေးချယ် ခန့်အပ် ကြသည်။ ===အုပ်ချုပ်ရေး=== {{Further information|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ}}[[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 18.jpg|thumb|right|ဗီယက်နမ် သမ္မတဟောင်း ထရွန်းတန်ဆန်းအား ၎င်း၏ ဇနီး နှင့် အတူ ၂၀၁၅ ခုနှစ် မော်စကို အောင်ပွဲနေ့ စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားတွင် တွေ့ရစဉ်၊ ၂၀၁၅ မေလ ၉ ရက်]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် သမ္မတသည် အဆောင်အယောင် တစ်ခု အဖြစ်ရှိနေသော နိုင်ငံတော် ဥသျှောင် ဖြစ်ပြီး အမည်ခံ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်လည်း ဖြစ်သည့်အပြင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌလည်းဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ၃ ဦး ၊ ဝန်ကြီးဌာန နှင့် ကော်မရှင် ၂၆ ခုတို့၏ အကြီးအကဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဝန်ကြီးအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သည်။ ===တရားစီရင်ရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ တရားလွှတ်တော်ချုပ်ကို တရားသူကြီးချုပ် တစ်ဦးမှ ဦးဆောင်ပြီး အယူခံလွှာတင်သွင်းနိုင်သော အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံတော်လွှတ်တော်ကို ၏ မေးခွန်းထုတ်မှုကို ဖြေကြားပေးရသည်။ ပြည်သူ့တရားလွှတ်တော်ချုပ်၏ အောက်တွင် ပြည်နယ်အဆင့် မြူနီစီပါယ်ဒေသအဆင့် တရားရုံးများ နှင့် ဒေသခံ တရားရုံး အများအပြား ရှိသည်။ စစ်ခုံရုံးသည် နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေးနှင့် ပတ်သတ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် အထူး တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် အမျိုးမျိုးသော ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို လုပ်ဆောင်နေဆဲဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သေဒဏ်ကျခံနေရသော အကျဉ်းသား ၇၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ <ref>{{cite news|title=UN urged to act on Vietnam over death penalty|url=http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html|accessdate=12 February 2014|newspaper=The Washington Post|date=12 February 2014|archivedate=12 February 2014|archiveurl=https://archive.today/20140212151404/http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html}}</ref> === တပ်မတော် === [[File:Quân đội duyệt binh ở Trường Sa.JPG|thumb|right|ဗီယက်နမ်တပ်များကို ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားနေသော စပရက်ထလီကျွန်းများပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ် ၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ်]] ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့တွင် ဗီယက်နမ်ပြည်သူ့တပ်မတော်၊ ဗီယက်နမ် ရဲတပ်ဖွဲ့ နှင့် ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့စစ် တပ်ဖွဲ့တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ တပ်မတော်သည် ဗီယက်နမ်ရှိ အမြဲတမ်း စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ တရားဝင် အမည် ဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ကြည်းတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ ရေတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လေတပ် ၊ ဗီယက်နမ် နယ်ခြားကာကွယ်ရေးတပ် နှင့် ဗီယက်နမ် ကမ်းခြေစောင့်တပ် ဟူ၍ ထပ်မံ ခွဲခြားထားသည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့တပ်မတော်တွင် အမြဲတမ်း စစ်သည်အင်အား ၄၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အရန်တပ်များပါ ပါဝင်ပါက စုစုပေါင်းအင်အားသည် ၅၀၀,၀၀၀ အထိ ရှိနိုင်သည်။ <ref>{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)| date=3 February 2010| publisher=Routledge| location=London| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010}}</ref>၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ စစ်ရေးအသုံးစရိတ် စုစုပေါင်းသည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၄၈ ဘီလီယံ ခန့် ရှိပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျီဒီပီ၏ ၂.၅% ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။<ref>[http://milexdata.sipri.org/ The SIPRI Military Expenditure Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123190846/http://milexdata.sipri.org/ |date=23 January 2016 }}. Retrieved 3 May 2012.</ref> ===နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး=== ဗီယက်နမ်၏ သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် အဓိက နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးမှာ ၎င်း၏ အကြီးဆုံးအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံနှင့် တစ်ချိန်က နယ်ချဲ့ အုပ်စိုးသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အချုပ်အခြာ အာဏာဆိုင်ရာ မူများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော သန္ဒိဋ္ဌာန်များကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း စာပေအမြောက်အမြားတွင် ကမ္ဗည်းထက် မော်ကွန်းတင်ထားခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆိုရလျှင် ၁၁ ရာစု မျိုးချစ်ကဗျာ ဖြစ်သော "တောင်ပိုင်းနိုင်ငံ၏ တောင်တန်းနှင့်မြစ်များ" ကဗျာ နှင့် ၁၄၂၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။ တရုတ်နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့သည် တရားဝင်အားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးရနေကြသော်လည်း နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ပတ်သက်သော တင်းမာမှု နိုင်ငံနှစ်ခု အကြားတွင် အထင်အရှား ရှိနေသည်။<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/escalating-tensions-the-south-china-sea-7414|title=Escalating Tensions in the South China Sea|work=The National Interest|date=10 September 2012}}</ref> လက်ရှိ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီနှင့် ပတ်သက်သော လုပ်ငန်းစဉ် ကြေညာချက်မှာ "လွတ်လပ်ရေး၊ ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေး၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့ အတွက် တသမတ်တည်းရှိသော နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ပေါ်ရန်၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားမှု နှင့် နိုင်ငံအများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု တို့ ဖြစ်စေမည့် နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ ဖြစ်စေရန်၊ နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွင် ကြိုတင်ဖန်တီးသူ သို့မဟုတ် တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူ ဖြစ်ရန် နှင့် အခြားကဏ္ဍများတွင်လည်း တက်ကြွစာ ပါဝင်သူ ဖြစ်စေရန် " ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name=HereWe/>ဆက်လက်၍ ကြေညာထားသည်မှာ "ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံး၏ မိတ်ဆွေ နှင့် အားကိုးရသော မိတ်ဖက်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာ နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref name=HereWe>{{cite web | url=http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ | title=Vietnam Foreign Policy | publisher=Ministry of Foreign Affairs | accessdate=25 February 2009 | archive-date=18 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090118165608/http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ }}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၂ နိုင်ငံနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင်မှ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည်လည်း တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv |publisher=Ministry of Foreign Affairs |title=List of countries which maintain diplomatic relations with the Socialist Republic of Vietnam |date=December 2007 |accessdate=25 February 2009 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116143650/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/ }}</ref><ref>{{cite web|url=http://vietnam.usembassy.gov/relations.html|title=US-Vietnamese Relations|accessdate=8 December 2009|publisher=US Embassy|archivedate=9 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091209220514/http://vietnam.usembassy.gov/relations.html}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း ၆၃ ခု၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[အာဆီယံ]]၊ [[ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများအသင်း]]၊ ဖရန်ကိုဖုန်းနီအဖွဲ့ နှင့် [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]] တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း ၆၅၀ ကျော်နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေးရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte |title=Vietnam and International Organizations |accessdate=25 February 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |archive-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726035213/http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte/ }}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် မေလတွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[အိုဘားမား]] မှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား သေစေနိုင်လောက်သော လက်နက်များ ရောင်းချခြင်း အပါအဝင် လက်နက်တင်ပို့မှု ပိတ်ပင်ခြင်းကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းဖြင့် ဗီယက်နမ်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပို၍ ပုံမှန် ဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref>{{cite news|page= |newspaper=Reuters |date=March 23, 2016|title=U.S. Lifts arms ban on old foe Vietnam as regional tensions simmer|author=Matt Spetalnick |accessdate=March 23, 2016|url=http://www.reuters.com/article/us-vietnam-obama-idUSKCN0YD050}}</ref> ===အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ=== ဗီယက်နမ် နိုင်ငံအား ပြည်နယ် ၅၈ ခုဖြင့် ပိုင်းခြား ထားသည်။ ထို့ပြင် ပြည်နယ်တို့နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့် တူညီသော စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၅ ခု လည်း ရှိသည်။ <br/> [[ဖိုင်:Vietnam location map coloured.svg|center|880x880px]] {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" class="unsortable" | ! rowspan="2" |အမည် ! colspan="2" |အမည် (ဗီယက်နမ်) ! rowspan="2" |မြို့တော် ! rowspan="2" |လူဦးရေ (၂၀၂၅) ! rowspan="2" |ဧရိယာ (km²) ! rowspan="2" |လူဦးရေသိပ်သည်းမှု |- !'''ခေတ်ပေါ်''' !'''ရိုးရာ''' |- ! colspan="8" |မြူနီစီပါယ်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ကြီးများ (၆) မြို့ |- |၁ |[[ဟနွိုင်းမြို့]] |Hà Nội |河內 |[[ဟွမ်‌ကီးအန်းခရိုင်]] |8.807.523 |3.359,84 | |- |၂ |[[ဟိုချီမင်းမြို့]] |Hồ Chí Minh |胡志明 |[[ဆိုင်္ဂုန်ခရိုင်]] |14.002.598 |6.772,59 | |- |၃ |[[ဒါနန့်မြို့]] |Đà Nẵng |沱囊 |[[ဟိုင့်‌ကျုံခရိုင်]] |3.065.628 |11.859,59 | |- |၄ |[[ဟိုင့်‌ဖောင်မြို့]] |Hải Phòng |海防 |[[ဟုန်ဘန်ခရိုင်]] |4.664.124 |3.194,72 | |- |၅ |[[ကန္ထားမြို့]] |Cần Thơ |芹苴 |[[နင်းကီအောင်ခရိုင်]] |4.199.824 |6.360,83 | |- |၆ |[[ဟွေးမြို့]] |Huế |化 |[[ထွမ်ဟွားခရိုင်]] |1.865.270 |13.795,50 | |- ! colspan="8" |'''ပြည်နယ်''' |- |၁ |[[ကောင်းဘန်ပြည်နယ်|ကောင်းဘန်]] |Cao Bằng |高平 |[[ထွတ်ဖန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |573.119 | style="text-align:right;" |6.700,39 | style="text-align:right;" | |- |၂ |[[လောင်ကိုင်းပြည်နယ်|လောင်ကိုင်း]] |Lào Cai |牢該 |[[ဤအန်ဘိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.778.785 | style="text-align:right;" |13.256,92 | |- |၃ |[[ရှန်လာပြည်နယ်|ရှန်လာ]] |Sơn La |山羅 |[[ကျီအန်ကိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.404.587 | style="text-align:right;" |14.108,89 | |- |၄ |[[လိုင်ကျုံပြည်နယ်|လိုင်ကျုံ]] |Lai Châu |莱州 |[[သံဖောင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |512.601 | style="text-align:right;" |9.068,73 | |- |၅ |[[လံရှန်းပြည်နယ်|လံရှန်း]] |Lạng Sơn |諒山 |[[လူအန်ဗန်ချီခရိုင်]] | style="text-align:right;" |881.384 | style="text-align:right;" |8.310,18 | |- |၆ |[[သွီအန်ကွမ်‌ပြည်နယ်|သွီအန်ကွမ်‌]] |Tuyên Quang |宣光 |[[မင်စွမ်‌ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.865.270 | style="text-align:right;" |13.795,50 | |- |၇ |[[ထိုင်းငွီအန်ပြည်နယ်|ထိုင်းငွီအန်]] |Thái Nguyên |太原 |[[ဖန်းဒင်ဖွန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.799.489 | style="text-align:right;" |8.375,21 | |- |၈ |[[ဒျန်ဘျန်းပြည်နယ်|ဒျန်ဘျန်း]] |Điện Biên |奠邊 |[[ဒျန်ဘျန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |673.091 | style="text-align:right;" |9.539,93 | |- |၉ |[[ဖူး‌ထော်ပြည်နယ်|ဖူး‌ထော်]] |Phú Thọ |富壽 |[[ဗျတ်ချီခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.022.638 | style="text-align:right;" |9.361,38 | |- |၁၀ |[[ဘတ်နင်ပြည်နယ်|ဘတ်နင်]] |Bắc Ninh |北寧 | | style="text-align:right;" |3.619.433 | style="text-align:right;" |4.718,60 | |- |၁၁ |[[ကွမ့်နင်ပြည်နယ်|ကွမ့်နင်]] |Quảng Ninh |廣寧 |[[ဟာလောင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.497.447 | style="text-align:right;" |6.207,95 | style="text-align:right;" | |- |၁၂ |[[ဟွန်‌ဤအန်ပြည်နယ်|ဟွန်‌ဤအန်]] |Hưng Yên |興安 |[[ဖိုးဟျန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.567.943 | style="text-align:right;" |2.514,81 | style="text-align:right;" | |- |၁၃ |[[နင်းဘင်ပြည်နယ်|နင်းဘင်]] |Ninh Bình |寧平 |[[ဟွာလူခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.412.264 | style="text-align:right;" |3.942,62 | style="text-align:right;" | |- |၁၄ |[[ထိုင်ဟွားပြည်နယ်|ထိုင်ဟွား]] |Thanh Hóa |清化 |[[ဟတ်ထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.324.783 | style="text-align:right;" |11.114,71 | style="text-align:right;" | |- |၁၅ |[[ငေအန်းပြည်နယ်|ငေအန်း]] |Nghệ An |藝安 |[[ချူအမ္ဗင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.831.694 | style="text-align:right;" |16.486,50 | style="text-align:right;" | |- |၁၆ |[[ဟာသင့်ပြည်နယ်|ဟာသင့်]] |Hà Tĩnh |河靜 |[[ထိုင်စိန်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.622.901 | style="text-align:right;" |5.994,45 | style="text-align:right;" | |- |၁၇ |[[ကွမ့်ချီပြည်နယ်|ကွမ့်ချီ]] |Quảng Trị |廣治 |[[ဒုံဟိုင်းခရိုင်]] | style="text-align:right;" |1.870.845 | style="text-align:right;" |12.700 | style="text-align:right;" | |- |၁၈ |[[ကွမ့်ငိုင့်ပြည်နယ်|ကွမ့်ငိုင့်]] |Quảng Ngãi |廣義 |[[ကမ့်ထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.161.755 | style="text-align:right;" |14.832,55 | style="text-align:right;" | |- |၁၉ |[[ဇာလိုင်ပြည်နယ်|ဇာလိုင်]] |Gia Lai |嘉萊 |[[ကွီညံခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.583.693 | style="text-align:right;" |21.576,93 | style="text-align:right;" | |- |၂၀ |[[ဒတ်လတ်ပြည်နယ်|ဒတ်လတ်]] |Đắk Lắk |得刻 |[[ဘူအမ္မထုအတ်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.346.853 | style="text-align:right;" |18.096,40 | style="text-align:right;" | |- |၂၁ |[[ခိုင်းဟွာပြည်နယ်|ခိုင်းဟွာ]] |Khánh Hòa |慶和 |[[ညာချန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.243.554 | style="text-align:right;" |8.555,86 | style="text-align:right;" | |- |၂၂ |[[လမ်းဒုံပြည်နယ်|လမ်းဒုံ]] |Lâm Đồng |林垌 |[[ဒာလတ်စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်|စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.872.999 | style="text-align:right;" |24.233,07 | style="text-align:right;" | |- |၂၃ |[[သိန္နင်ပြည်နယ်|သိန္နင်]] |Tây Ninh |西寧 |[[လောင်အန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |3.254.170 | style="text-align:right;" |8.536,44 | style="text-align:right;" | |- |၂၄ |[[ဒုံနိုင်းပြည်နယ်|ဒုံနိုင်း]] |Đồng Nai |垌𬸼 |[[ချန်းဘျန်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.491.408 | style="text-align:right;" |12.737,18 | style="text-align:right;" | |- |၂၅ |[[ဒုန္ထတ်‌ပြည်နယ်|ဒုန္ထတ်‌]] |Đồng Tháp |垌塔 |[[မိထေါ်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.370.046 | style="text-align:right;" |5.938,64 | style="text-align:right;" | |- |၂၆ |[[အန်ဇန်ပြည်နယ်|အန်ဇန်]] |An Giang |安江 |[[ရိုက်ဇားခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.952.238 | style="text-align:right;" |9.888,91 | style="text-align:right;" | |- |၂၇ |[[ဗင့်လောင်ပြည်နယ်|ဗင့်လောင်]] |Vĩnh Long |永龍 |[[လောင်ကျုံခရိုင်]] | style="text-align:right;" |4.257.581 | style="text-align:right;" |6.296,20 | style="text-align:right;" | |- |၂၈ |[[ကာမောင်းပြည်နယ်|ကာမောင်း]] |Cà Mau |鎶䋃 |[[သိန်းထိုင်ခရိုင်]] | style="text-align:right;" |2.606.672 | style="text-align:right;" |7.942,39 | style="text-align:right;" | |} == ပထဝီဝင်== [[File:Vietnam Topography.png|thumbnail|right|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြ မြေပုံ]] [[File:Vietnam map of Köppen climate classification.svg|thumb|ကော့ပင် ရာသီဥတု မျိုးကွဲများကို ပြထားသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အရှေ့ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မြောက်လတ္တီကျု ၈° နှင့် ၂၄° ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၂° နှင့် ၁၁၀°ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းမှာ ၁၂၇,၈၈၁ စတုရန်းမိုင် (၃၃၁,၂၁၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ခန့်မျှ ရှိသဖြင့်<ref name=IndexMundi2011>[http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html "Vietnam – Geography"]. Index Mundi. 12 July 2011. Retrieved 19 December 2011.</ref> [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၏ အရွယ်အစားနီးပါး ရှိသည်။ နိုင်ငံ ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်၏ အရှည်စုစုပေါင်းမှာ ၂,၈၈၃ မိုင် (၄,၆၃၉ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းမှာ ၂,၁၄၀ မိုင် (၃,၄၄၄ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ <ref name=IndexMundi2011/>နိုင်ငံ၏ အကျဉ်းမြောင်းဆုံးနေရာမှာ အလယ်ပိုင်း ကွမ်ဘင်းပြည်နယ်တွင် ရှိပြီး ၃၁မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) မျှသာ ရှိသော်လည်း နိုင်ငံ၏ မြောင်ပိုင်းတွင်မူ ၃၇၀မိုင် (၆၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေပြင်မှာ တောင်ကုန်းများပြားပြီး သစ်တောထူထပ်ကာ မြေပြန့်မှာ ၂၀% ထက် မကျော်ပေ။ တောင်ကုန်းများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၀% မျှ ရှိပြီး အပူပိုင်း သစ်တောများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၂% မျှ ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏မြောက်ပိုင်းမှာ ကုန်းမြင့်များသာ အများစု ရှိပြီး မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ တည်ရှိရာ ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ လောင်ကိုင်းပြည်နယ်တွင် ရှိသော ဖန်စီပန်းတောင်မှာ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်ပြီး ၁၀,၃၁၂ ပေ (၃,၁၄၃ မီတာ) မျှ မြင့်မားသည်။ ဗီယက်နမ် တောင်ပိုင်းတွင် ကမ်းရိုးတန်း မြေနိမ့် ဒေသများ၊ အန်နာမိုက်တောင်တန်းရှိ တောင်ကုန်းများနှင့် ကျယ်ပြောသော သစ်တောများ ရှိသည်။ ဗဆော့မြေ အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး အတန်အသင့် ညီညာသော ကုန်းမြေမြင့် ၅ ခု ပါဝင်သည် ကုန်းမြင့်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေ၏ ၁၆% နှင့် သစ်တောမြေ၏ ၂၂% မျှ ရှိသည်။ တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မြေအများစုမှာ အာဟာရဓာတ် အတော်နည်းပါးသည်ကို တွေ့ရသည်။ တြိဂံပုံစံရှိပြီး ၅,၇၉၂ စတုရန်းမိုင် (၁၅,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် <ref>{{cite news |url=http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |work=Agroviet Newsletter |date=September 2005 |title=Agricultural advanced technologies in Red river delta, Viet Nam these days |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221184058/http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |archivedate=21 February 2008}}</ref> မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသထက် ပို၍ သေးငယ်သော်လည်း ပိုမို၍ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီး လူဦးရေလည်း ပို၍ သိပ်သည်းသည်။ ယခင်က တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့၏ ဝင်ပေါက်ဖြစ်ခဲ့သော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တင်ကျန်နေခဲ့သော နုန်းမြေ အနည်များဖြင့် ပြည့်ဝလျက် ရှိသည်။ ၁၅,၄၄၄ စတုရန်းမိုင် (၄၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် မည်သည့်နေရာတွင် မှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ၁၀ပေ (၃ မီတာ) ထက် ပို၍ မမြင့်ပေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသအတွင်း မြစ်များနှင့် တူးမြောင်းများ ဟိုမှသည်မှ ဖြတ်လျှက် တည်ရှိပြီး ၎င်းတို့မှ အနည်အများအပြားကို ပို့ချသဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် တစ်နှစ်လျှင် ပင်လယ်တွင်းသို့ ၁၉၇ ပေ မှ ၂၆၃ပေ (၆၀ မီတာ မှ ၈၀ မီတာ) အထိ ဆန့်ထွက်လျက် ရှိသည်။ ===မြင်ကွင်းကျယ်=== [[File:HaLongBayBIG.jpg|thumb|centre|750px|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သော ဟလောင်ပင်လယ်အော်၏ မြင်ကွင်းကျယ်]] ===ရာသီဥတု=== [[File:Mai Chau - Haus im Reisfeld, Palmen.jpg|thumb|စိုစွတ်သော အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိသည့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း မိုင်ချောဒိစတြိတ်မှ ကျေးရွာတစ်ခု]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအများစုသည် အပူပိုင်းရာသီဥတုရှိပြီး ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း (ဟနွိုင်းအပါအဝင်) သည် အပူပိုင်းဒေသရာသီဥတုရှိသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လတ္တီကျု အများအပြား ရှိပြီး မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မှာ အနိမ့်အမြင့် မတူညီသဖြင့် ရာသီဥတုမှ တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားသည်။ နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလ အထိ ရှိသော ဆောင်းရာသီ သို့မဟုတ် ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် မုတ်သုံလေသည် အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ တရုတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့ကို ဖြတ်သန်းတိုက်ခိုက်ပြီး ရေငွေ့များကို သိသိသာသာ သယ်ဆောင်လာလေ့ ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံ၏ နေရာအများစုမှာ မိုးရာသီ သို့မဟုတ် နွေရာသီ နှင့် နှိုင်းယှဉ်မှသာ ခြောက်သွေ့သည်ဟု ထင်ရသည်။ နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှ အပူချိန်မှာ မြေပြန့်ဒေသများတွင် တောင်ကုန်းဒေသများထက် ပို၍ မြင့်မားပြီး တောင်ပိုင်းတွင် မြောက်ပိုင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။ တောင်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများ ဖြစ်သော ဟိုချီမင်းစီးတီး တစ်ဝိုက် နှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့တွင် အပူချိန် ကွာဟမှု နည်းပါးပြီး တစ်နှစ်တာလုံး ၂၁° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ၂၈° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အတွင်းသာ ရှိသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုမှာ မြောက်ပိုင်း တောင်ကုန်းများ နှင့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် ပို၍ သိသာပြီး ဒီဇင်ဘာ နှင့် ဇန်နဝါရီ လတွင် ၅° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ဇူလိုင် နှင့် ဩဂုတ်လတို့တွင် ၃၇° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရှိသည်။ ===ဂေဟစနစ် နှင့် ဇီဝမျိုးကွဲများ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် သဘာဝ နေရာ နှစ်ခု ရှိပြီး ဟလောင် ပင်လယ်အော် နှင့် ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဇီဝထု ထိန်းသိမ်းရေး နေရာ ခြောက်ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ကန်ဂျောင် လမုတော၊ ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ကတ်ဗာ့ အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ အူမင်းသျောင် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် အနောက်ငဲ့အန်းဒေသတို့ ဖြစ်သည်။ [[File:Pseudoryx nghetinhensis.PNG|thumb|ဗီယက်နမ်၏ မျိုးရင်းသတ္တဝါဖြစ်သော ကမ္ဘာ့အရှားပါးဆုံး နို့တိုက်သတ္တဝါဖြစ်သည့် ဆယ်အိုလာကောင်]] ဗီယက်နမ်သည် အင်ဒိုမလာယာ ဂေဟဇုံ အတွင်း ကျရောက်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အမျိုးသား ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လက်ရှိအခြေအနေ အစီရင်ခံစာအရ <ref name=Repeated>{{cite web |url=http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |title=Báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia 2005 |language=Vietnamese |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090223065322/http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |archivedate=23 February 2009}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ မြင့်မားစွာကွဲပြားသော နိုင်ငံ ၂၅ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ များပြားစွာ ရှိသော နိုင်ငံ စာရင်းတွင် အဆင့် ၁၆ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးစိတ်အားလုံး၏ ၁၆% ခန့် နေထိုင်သည်။ ဒေသရင်းမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၅,၉၈၆ ခုကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၁၀% မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်များတွင် နီမာတိုဒါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၀၇ မျိုး၊ အော်လီဂိုချယ်တာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၀၀ မျိုး၊ အက်ကရီနာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၄၅ မျိုး၊ စပရင်းတေးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၃ မျိုး၊ အင်းဆက် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၇၇၅၀ မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၆၀ မျိုး၊ ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၂၀မျိုး ၊ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈၄၀မျိုး နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၁၀ မျိုးတို့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀၀ နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ ၇၈မျိုး တို့မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။<ref name=Repeated/> ထို့ပြင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ရေချို မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁,၄၃၈ မျိုး ရှိပြီး မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်အားလုံးတို့၏ ၉.၆% ဖြစ်ကာ ရေနေ ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါ ၇၉၄မျိုး နှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၄၅၈ မျိုးတို့လည်း နေထိုင်ကြသည်။ <ref name=Repeated/> လတ်တလောနှစ်များ အတွင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ ဇာတိရင်းဖြစ်မျိုးစိတ်များ ထဲမှ မျိုးစု ၁၃ခု၊ မျိုးစိတ် ၂၂၂ ခု၊ တက်ဆာ ၃၀ခုတို့ကို အသစ်ထပ်မံ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ <ref name=Repeated/> နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်သစ် ၆ မျိုးတွင် ဆယ်အိုလာကောင်၊ မန့်ဂျပ်ကောင်ကြီး၊ တုန်ကင်နှာခေါင်းတိုမျောက် တို့ပါဝင်ပြီး ငှက်မျိုးစိတ်သစ်တွင် မျိုးသုဉ်းမည်ကို စိုးရိမ်ရသော အက်ဒဝပ်ရစ်ငှက်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=253|title=Edwards's Pheasant (Lophura edwardsi)|publisher=BirdLife International|accessdate=1 September 2012}}</ref> ၁၉၈၀ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းများတွင် ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်အတွင်း ဂျာဗားကြံ့အနည်းငယ်ကို တွေ့ရသော်လည်း ထိုမျိုးစိတ်၏ နောက်ဆုံးအကောင်ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်က တစ်စုံတစ်ယောက်မှ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite news |title = Javan rhino 'now extinct in Vietnam' |author= Kinver, Mark |work= BBC News |date= 25 October 2011 |accessdate=25 October 2011 |url= http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15430787 }}</ref> စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ မျိုးကွဲများ အနေနှင့် ကြည့်မယ်ဆိုပါက ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးယဉ် ဗဟိုဌာန ၁၂ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် အမျိုးသား မျိုးယဉ် ဗီဇ ဘဏ်တွင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၅ ခု၏ မျိုးယဉ် ၁၂,၃၀၀ ခုအား ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name=Repeated/> ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် တစ်နှစ်ထဲတွင် ဇီဝမျိုးကွဲများ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၉.၀၇ သန်း အသုံးပြုခဲ့ပြီး ထိန်းသိမ်းသည့် ဒေသ ၁၂၆ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ကာ ၎င်းတို့ထဲတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၂၈ ခုလည်း ပါဝင်သည်။<ref name=Repeated/> {{Clear}} == စီးပွားရေး == [[File:LANDMARK72.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ကီးနောင်ဟနွိုင်း လန်းမတ်တာဝါ၊ ဗီယက်နမ်ရှိ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦး]] ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ လက်ရှိတန်ဖိုးမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၃၈ ဘီလီယံ အထိ တိုးတက်သွားခဲ့ပြီး လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၅၂၇ အထိ ရှိသည်။ <ref name=imf2> {{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=73&pr.y=7&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=582&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook: Vietnam |publisher=International Monetary Fund |date=October 2013 |accessdate=14 February 2017}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဂိုးမန်းဆက်ချ် ကုမ္ပဏီမှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန် လက်ရှိတန်ဖိုး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၃၆ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ နှင့် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄,၃၅၇ ဒေါ်လာ မျှ ရှိလာပြီး ကမ္ဘာ့အဆင့် နံပါတ် ၂၁ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf|title=The Vietnamese Stock Market|publisher=Financial Women's Association of New York|accessdate=7 May 2010|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005111807/https://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf}}</ref> ဗီယက်နမ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာတန်ဖိုးအစစ်ဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက တစ်နှစ်လျှင် ၁၀% တိုးတက်မှုနှုန်းဖြင့် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး နောက်ထွက်နိုင်ငံများထဲတွင် တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဟု ပရိုက်စ်ဝါးတားဟောက်စ်ကူးပါး၏ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်။<ref>{{cite press release |url=http://www.pwc.com/vn/en/releases2008/vietnam-may-be-fastest-growing-emerging-economy.jhtml |title=Vietnam may be fastest growing emerging economy |date=12 March 2008 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=20 October 2011}}</ref> ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် တန်ဖိုးသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် တွင် နော်ဝေ၊ စင်ကာပူ နှင့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတို့ကို ကျော်တက်သွားမည်ဟု ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဟောင်ကောင်-ရှန်ဟိုင်း ဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်း အဖွဲ့မှ ဟောကိန်း ထုတ်ထားသည်။<ref>[http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 "Vietnam to be listed among top economies by 2050: HSBC"]. ''Tuổi Trẻ News''. 14 January 2012. Retrieved 18 April 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120116170035/http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 |date=16 January 2012 }}</ref> ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက်တွင် စပါးစိုက်ပျိုးမှုကို အခြေခံသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး အဓိကပြုလုပ်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အလူမီနီယမ် ထုတ်လုပ်ရာတွင် အရေးကြီးသော ကုန်ကြမ်းတစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဗောက်ဆိုက်တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးကို အဓိက ပုံဖော်သည်မှာ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဗဟိုကော်မတီနှင့် အမျိုးသား ကွန်ဂရက်များ၏ စုံညီအစည်းအဝေးများမှ ချမှတ်သော ငါးနှစ်စီမံကိန်းများ ဖြစ်သည်။ [[File:Floating Market - Can Tho - Vietnam.JPG|thumb|right|မဲခေါင်မြစ်ဝ ကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ ရေပေါ်ဈေး]] လယ်ယာများ၊ စက်ရုံများ နှင့် ငွေကြေး အရင်းအနှီးများကို စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ခြင်းသည် ဗဟိုပြုစီမံမှု၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး လူသန်းပေါင်းများစွာတို့သည် အစိုးရ၏ အစီအစဉ်များတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စီးပွားရေးသည် စွမ်းရည်မပြည့်ဝမှု များနှင့် ခြစားမှုများ၊ အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းမှုများနှင့် အပြည့်အဝ မထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဥရောပနိုင်ငံ အများစုမှ ပြုလုပ်သော စစ်အပြီး ကုန်သွယ်ရေး ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ဒဏ်ကိုလည်း ခံခဲ့ကြရသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ် များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်များ ဖြစ်ကြသော ဆိုဗီယက်အုပ်စု အင်အားလျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် ထိုပြဿနာများကို ပိုမို၍ ဆိုးရွားသွားစေသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဆဋ္ဌမအကြိမ်မြောက် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အမျိုးသားကွန်ဂရက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတို့တွင် ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>[http://ssrn.com/abstract=1442384 Vuong, Quan-Hoang; Tran, Tri-Dung (2009). "The cultural dimensions of the Vietnamese private entrepreneurship"]. ''Icfai Journal of Entrepreneurship Development'', Vol. VI, Nos. 3 & 4 (September & December 2009), pp. 54–78. Icfai University Press via SSRN. Retrieved 4 October 2012.</ref> ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း နှစ်စဉ် ၈% ခန့် တိုးတက် လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းရှိ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုတွင်ပင် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ဆက်လက် အားကောင်းနေခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၆.၈% မျှ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်၏ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၁၁.၈% ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင်ပင် ဗီယက်နမ်ဒေါင်ငွေကြေး၏ တန်ဖိုးကို ၃ ကြိမ်မျှ လျှော့ချခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104115530/http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archivedate=4 January 2011 |title=Vietnam 2010 growth fastest in three years – Vietnam Banking Finance News |publisher=Vietfinancenews.com |date=29 December 2010 |accessdate=6 August 2011}}</ref> [[File:Rice fields near Sapa, Viêt Nam.jpg|thumb|left|ဆာပါးရှိ စပါးခင်းများ]] ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ လုပ်ငန်းနှင့် ဟိုင်းတက်ခ် လုပ်ငန်း တို့မှာ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်း နှင့် အလျင်မြန်ဆုံး တိုးတက်သော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ရေနံလုပ်ငန်းတွင် နောက်ကျမှ ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တတိယ အကြီးဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၃၁၈,၀၀၀ စည် (၅၆,၀၀၀ ကုဗမီတာ) မျှ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=VM|title=Vietnam|publisher=United States Energy Information Administration|year=2011|accessdate=6 November 2012}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် အဋ္ဌမမြောက် အများဆုံး ရေနံစိမ်း ထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Fong-Sam, Yolanda (August 2012) [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf "Vietnam"] in ''2010 Minerals Yearbook''. USGS. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130302030501/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf |date=2 March 2013 }}</ref> ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်း တရုတ်နိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဗီယက်နမ်သည် ငါးနှစ်တာ အတွက် ဗဟိုမှ ရေးဆွဲသော စီမံကိန်းများကို ဆက်လက် အသုံးချဆဲ ဖြစ်သည်။ တစ်နေ့လျှင် ဝင်ငွေ တစ်ဒေါ်လာထက်နည်းသော လူဦးရေကို ရေတွက်သော အလွန်အမင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုသည် ဗီယက်နမ်တွင် သိသာစွာ လျော့ကျ လာခဲ့ပြီး တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံများထက် ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့နည်း ပေသည်။ <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html Economy of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |date=24 December 2018 }}. CIA World Factbook. Updated 21 September 2012. Retrieved 4 October 2012.</ref> ထိုသို့ ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့ကျရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ လူနေမှု စနစ်ကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် စီးပွားရေးမညီမျှမှုများ တိုးပွားလာခြင်းကို တားဆီးရန် ရည်ရွယ်သော မျှတသည့် စီးပွားရေး ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပေါ်လစီများတွင် ဒွိုင်မွိုင် အစီအစဉ်၏ အစတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေများကို အညီအမျှ ခွဲဝေပေးခြင်း၊ ဆင်းရဲသော ဝေးလံခေါင်ဖျား ဒေသများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်း နှင့် ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုတို့တွက် အထောက်အပံ့ပေးခြင်း စသည့် ပေါ်လစီများ ပါဝင်သည်။ <ref name=ODI1/> နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၄.၄၆% မျှသာ ရှိသည်။<ref name=imf2/> ===ကုန်သွယ်ရေး=== [[File:Saigon Trade Center vươn mình trong nắng.jpg|thumb|right|ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အပြီးတွင် ဟိုချီမင်းစီးတီးတွင် ဦးစွာတည်ဆောက်ခဲ့သော မိုးမျှော်တိုက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည့် ဆိုင်းဂုံထရိတ်စင်တာ]] ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ အစပြု၍ ဗီယက်နမ်သည် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ လျှော့ပေါ့မှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး တစ်ဖက်မှ အချို့သော စီးပွားရေး ကဏ္ဍများတွင် နိုင်ငံတကာ ဈေးကွက်သို့ ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သလို အချို့သော ကဏ္ဍများအား ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခဲ့ခြင်းအားဖြင့် နှစ်လမ်းသွား နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ <ref name=ODI1>{{cite web |author= Vandemoortele, Milo |author2= Bird, Kate |year= 2010 |url= http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements |title= Viet Nam's Progress on Economic Growth and Poverty Reduction: Impressive improvements |location= London |publisher= Overseas Development Institute |accessdate= 11 February 2017 |archivedate= 14 May 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110514200140/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements }}</ref><ref name=ODI3>{{cite web |author=Vandemoortele, Milo |year=2010 |url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development |title=The MDG fundamentals: improving equity for development |location=London |publisher=Overseas Development Institute |accessdate=11 February 2017 |archivedate=15 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515181557/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development }}</ref>၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် ၎င်းတို့၏ ဉာဏမူပိုင်ပစ္စည်းဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ထရစ်ပ် သဘောတူညီချက် နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၁ ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ယခုအခါတွင် အာရှ၏ အပွင့်လင့်ဆုံး စီးပွားရေးစနစ်ရှိသော နိုင်ငံများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်နေပြီး အသွားအပြန် ကုန်သွယ်မှု တန်ဖိုးမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၁၆၀% မျှ ရှိနေသဖြင့် တစ်ချိန်တည်းတွင်ရှိသော တရုတ်၏ အချိုးထက် နှစ်ဆများ များနေပြီး အိန္ဒိယ၏ အချိုးထက် ၄ ဆ မျှ များနေသည်။<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm Vietnam Vrooooom: Asia's second-fastest-growing economy takes the global stage.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030154458/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm |date=30 October 2013 }} CNN Money. 13 November 2006.</ref> ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံများတွင် တရုတ်၊ ဂျပန်၊ ဩစတြေးလျ၊ အာဆီယံ နိုင်ငံများ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အကောက်ခွန်ဌာန၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ပထမ နှစ်တစ်ဝက်တွင် နိုင်ငံတကာ ကုန်ပစ္စည်းများကုန်သွယ်မှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၄ ဘီယံ အထိ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ထိုအချိန်ကာလနှင့် နိုင်းယှဉ်ပါက ၁၅.၇% မျှ ပို၍ မြင့်မားသည်ကို တွေ့ရသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများကို အမြောက်အမြား တင်ပို့မှု တင်သွင်းမှု ပြုလုပ်ပြီး သဘာဝ အရင်းအမြစ် ဈေးကွက်တွင် အမြင့်ဆုံးတင်ပို့မှုမှာ ရေနံစိမ်း ဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တည်းမှာပင် သံ နှင့် စတီးလ် များကို အများဆုံးတင်သွင်းခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်သည် ဗီယက်နမ်၏ တင်ပို့မှု အမြောက်အမြားကို ဝယ်ယူသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တင်သွင်းမှု အများဆုံးမှာ တရုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=Developments and trends of Vietnam international merchandise trade in June and the first half of 2013|url=http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195|work=Vietnam Customs|publisher=General Department of Vietnam Customs|accessdate=31 July 2013|date=23 July 2013|archive-date=11 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213559/http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195}}</ref> မြေယာပြုပြင် ပြောင်းလဲရေး ပြုလုပ်ခြင်း၏ ရလဒ် အဖြစ် ဗီယက်နမ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များကို အဓိက တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခုအခါ ကမ္ဘာပေါ်တွင် သီဟိုဠ်စေ့ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကော်ဖီ ဒုတိယအများဆုံး တင်ပို့သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/magazine-25811724|title=How Vietnam became a coffee giant - BBC News|author=|date=|work=bbc.com}}</ref>ဗီယက်နမ်သည် နှစ်ရှည်ပင် စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ၆.၉၃% မျှသော မြေကို အသုံးပြုထားသဖြင့် မဲခေါင် ဒေသကြီးတွင် သုံးစွဲမှု အချိုး အများဆုံး ဖြစ်သည်။ အခြားသော အဓိက ပို့ကုန်များတွင် လက်ဖက်၊ ရာဘာ နှင့် ရေထွက်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျီဒီပီတွင် ပါဝင်သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ၏ ဝေစုမှာ လတ်တလော ဆယ်စုနှစ်များ အတွင်း ကျဆင်းလာခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၄၂% မှ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၂၀% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့ကာ စီးပွားရေး၏ အခြားကဏ္ဍများမှာ ပိုမိုတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ နှင့် ကုန်သွယ်ရေး လွတ်လပ်ခွင့် အတွက် ညှိနှိုင်းခဲ့ပြီး ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီအက်စ်ပီ စနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ထိုစနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည် ဥရောပဈေးကွက် အတွင်း ကုန်ပစ္စည်းများကို အခွန်နှုန်း သက်သာစွာဖြင့် တင်ပို့ခွင့် ရရှိကြသည်။ <ref name="EUfta">{{cite news|title=Vietnam-EU free trade agreement set to fire|url=http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire|accessdate=19 May 2014|publisher=''Vietnam Tribune''|archivedate=19 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519224620/http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire}}</ref> ===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ=== [[File:TOPIO 3.jpg|thumb|left|လူပုံစံ တိုပီယို ၃.၀ စက်ရုပ်]] ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် ဘုရင်ခေတ်မှ အစပြု၍ အများအပြားသော ပညာရပ်နယ်ပယ်များတွင် တိုးတက်စေရန် ကြံဆောင်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် လူမှုရေးသိပ္ပံ ပညာရပ်များနှင့် လူသားဆိုင်ရာ ပညာရပ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု သမိုင်းပညာရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာသော သမိုင်းကြောင်း ရှိသည်။ ၁၃ ရာစုတွင် နန်းစွန့်ခဲ့သော ဧကရာဇ် ထရန်နန်တောင်သည် ဘုန်းကြီးများကို ဦးဆောင်၍ ဒဿနိကဗေဒ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သော ထရပ်လမ်ဇန် ဘာသာရပ်ကို တိုးတက်စေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ ပေါင်းနှုတ်မြှောက်စား နှင့် ဂျီဩမေတြီ ပညာရပ်များကို ၁၅ ရာစုမှ စတင်၍ ဗီယက်နမ်တွင် လူအမ်သာဗင်း၏ ဖတ်စာအုပ်ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ သင်ကြားခဲ့ကြသည်။ လူအမ်သာဗင်းသည် ဗီယက်နမ်အား သုည နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာ့ခ်ဟျန်တစ်ချ်မှ အနှုတ်ကိန်းများကို မသိကိန်း၊ လျှို့ဝှက်ကိန်း နှင့် ဝှက်ကိန်းများကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် စွယ်စုံကျမ်း အများအပြားကို ရေးသား ထုတ် ဝေခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဗီယက်နမ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် ပညာရပ် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုးတွင် ထင်ရှားသော ပံ့ပိုးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချာဘာသာရပ် တွင် ဖြစ်သည်။ ဟွမ်းတေသည် အသုံးချ သင်္ချာ ဘာသာရပ်ရှိ ဂလိုဘယ် အော့ပတီမိုက်ဇေးရှင်း ဘာသာရပ်ခွဲကို ၂၀ ရာစုတွင် စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိတွင် ပြည်တွင်းဖြစ် အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ်ကို ဆောင်ရွက်နေပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း၆၀၀ တန်ဖိုးရှိသည့် ဗီယက်နမ် အာကာသ ဗဟိုဌာနကို ဆောက်လုပ်ရန် စီစဉ် ဆောင်ရွက်နေသည်။<ref>[http://www.asianscientist.com/topnews/vietnam-build-us600m-national-space-center-by-2018/ "Vietnam To Build US$600m National Space Center By 2018"]. Asian Scientist, 22 November 2011. Retrieved 27 November 2011.</ref> ဗီယက်နမ်သည် စက်ရုပ်များ တီထွင်ထုတ်လုပ်ခြင်းတွင်လည်း ထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများ ရှိပြီး တိုပီယို လူပုံစံ စက်ရုပ်မှာ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |url=http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php |title=Nano technology &#124; Computer &#124; Robot &#124; TOSY TOPIO – Table Tennis Playing Robot |work=DigInfo News |location=Tokyo |date=5 December 2007 |accessdate=12 February 2017 |archivedate=21 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090521023057/http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php }}</ref>၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ အတွက် ဗီယက်နမ်၏ နိုင်ငံတော် အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၀.၄၅% မျှရှိသည်။<ref>[http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Economy/206910/tech-science-spending-too-low.html "Tech, science spending too low"]. VietNam News, 21 December 2010. Retrieved 30 April 2012.</ref> {{Clear}} ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ သယ်ယူပိုဆောင်ရေး ကွန်ယက်၏ မူလအစမှာ ပြင်သစ်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်က ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများကို သယ်ယူပို့ဆောင်ရန် အတွက် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခေတ်မီရန်အတွက် အကြီးအကျယ် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ ====လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး==== [[File:Tan Son Nhat International Airport.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီး ရှိ[[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]]မှာ ဗီယက်နမ်ရှိ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် အများပြည်သူသုံး အဓိက လေဆိပ် ၂၁ ခုရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၃ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟနွိုင်းမြို့ရှိ နွိုင်းဘိုင်လေဆိပ်၊ ဒါနန်းရှိ ဒါနည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ [[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တန်ဆွန်းညက်သည် နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးလေဆိပ်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာခရီးသည်များ၏ ၇၅% ကို လက်ခံ ပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော်မှ သဘောတူထားသော အစီအစဉ်အရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် ၁၀ ခု အထိ ရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုလေဆိပ်များတွင် ဗင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးဘိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကမ်ရန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးကောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကက်ဘီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကန်သိုး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့ ပါဝင်သည်။ အစီအစဉ်ထဲတွင် ပါဝင်သော လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အပြည့်အဝ တည်ဆောက်ပြီးစီးပါက တစ်နှစ်လျှင် ခရီးသည် သန်း ၁၀၀ ကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် လေကြောင်းလိုင်းသည် နိုင်ငံတော်ပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ခရီးသည်တင် လေယာဉ် ၆၉ စင်းမျှ ရှိပြီး <ref name="fleet">{{cite web| title = Vietnam Airlines Details and Fleet History | publisher = PlaneSpotters.net | date = 1 April 2010 | url = http://www.planespotters.net/Airline/Vietnam-Airlines | accessdate =1 April 2010}}</ref><ref>{{cite web | title = Fleet Information | publisher = Vietnam Airlines | url = http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/en/site/flight_info/fleet_information/ | accessdate = 30 June 2011 | archivedate = 4 October 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111004121039/http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fen%2Fsite%2Fflight_info%2Ffleet_information%2F }}</ref> ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် လေယာဉ် ၁၅၀ စင်း အထိ တိုးမြှင့်ရန် စီစဉ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသော အခြား ပုဂ္ဂလိက လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အဲယားမဲခေါင်၊ ဂျက်စတား ပစိဖတ် လေကြောင်းလိုင်း၊ ဗက်စကို နှင့် ဗီယက်ဂျက်အဲယား တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ====ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး==== [[File:Cao toc Cau Gie Ninh Binh.JPG|thumb|right|ကောင်ဂီ နှင့် နင်းဗင်းမြို့တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသော တောင်မြောက် အမြန်လမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ လမ်းများတွင် ဗဟိုမှာ စီမံခန့်ခွဲသော နိုင်ငံတော်အဆင့်လမ်းများ၊ ပြည်နယ်များမှ စီမံခန့်ခွဲသော ပြည်နယ်အဆင့်လမ်းများ၊ ခရိုင်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ခရိုင်အဆင့် လမ်းများ၊ မြို့တော်နှင့် မြို့များမှ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့ပြလမ်းများ နှင့် ကွန်မြူးမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကွန်မြူးအဆင့်လမ်းများတို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ မြို့ပြဧရိယာများတွင် စက်ဘီးများ၊ စက်တပ် စကူတာများ၊ မော်တော်ဆိုင်ကယ်များသည် လူသုံးများသော ယာဉ်များ အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် မြို့ကြီးများတွင် မော်တော်ယာဉ် ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ မြင့်တက်လာလျက် ရှိသည်။ ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီများမှ ပြေးဆွဲသော အများပြည်သူသုံး ဘတ်စ်ကားများသည် လူအများစုမှ ခရီးဝေးသွားရာတွင် အဓိက သုံးစွဲလျက် ရှိကြသည်။ ယာဉ်အန္တရာယ် လမ်းအန္တရာယ်မှာ ဗီယက်နမ်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး နေ့စဉ် ပျမ်းမျှ လူ ၃၀ ခန့် ယာဉ်မတော်တဆမှုဖြင့် သေဆုံးကြသည်။ <ref>[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&ItemID=11314 Social and economic situation, 8 months of 2011]. General Statistics Office of Vietnam. Retrieved 1 September 2011.</ref> ဟနွိုင်းမြို့နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့များတွင် ယာဉ်ကြောကြပ်တည်းမှုမှာ ဆိုးရွားလာသော ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြို့တော်များ၏ လမ်းများအား မော်တော်ယာဉ်သုံးစွဲမှု မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် ကာမိစေရန် အပြင်းအထန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။ ====ရထားပို့ဆောင်ရေး==== [[File:My Son railway tracks.jpg|thumb|left|မိုင်ဆွန်အနီးရှိ ရထားလမ်းတစ်ခု]] ဗီယက်နမ်၏ အဓိက နိုင်ငံတွင်း ရထားလမ်းမှာ ဟိုချီမင်းစီးတီး နှင့် ဟနွိုင်းမြို့ကို ချိတ်ဆက်ထားသော ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး အရှည် ကီလိုမီတာ ၂,၀၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ ဟနွိုင်းမြို့မှ တဆင့် အရှေ့မြောက်ဘက်၊ မြောက်ဘက် နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ရထားလမ်းများ ရှိကြသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှာ ဟလောင်ပင်လယ်အော်သို့ ဆက်သွယ်ထားပြီး မြောက်ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမှ ထိုင်းငုရင်သို့ ဆက်သွယ်ထားကာ အရှေ့မြောက်လိုင်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှ လောင်ကိုင်းသို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျပန်နည်းပညာကို အသုံးပြုထားသော အမြန်ရထားလမ်း ဆောက်လုပ်ရန် သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး ဗီယက်နမ် အင်ဂျင်နီယာ အမြောက်အမြားကို ဂျပန်သို့ စေလွှတ်၍ အမြန်ရထားများအတွက် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း လုပ်ငန်းများကို သင်ယူစေခဲ့သည်။ ထိုရထားလမ်းမှာ ၁,၆၃၀ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားသော အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး <ref>{{Cite news| title=High-speed train planned for Vietnam – Business – International Herald Tribune| newspaper=The New York Times| date=6 February 2007| url=http://www.nytimes.com/2007/02/06/business/worldbusiness/06iht-vietrail.4489612.html| accessdate=9 July 2010}}</ref> စုစုပေါင်း ဘူတာရုံ ၂၆ ခု ရှိမည်ဖြစ်ကာ ဟနွိုင်းမြို့ နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ သူသျမ် ဘူတာတို့လည်း ပါဝင်မည် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news| title=Vietnam to build high-speed rail |newspaper=The Sydney Morning Herald| date=13 November 2009| url=http://www.smh.com.au/travel/vietnam-to-build-highspeed-rail-20081113-62bd.html| accessdate=9 July 2010}}</ref> ဂျပန်ရှိ ရှင်းကန်းဆင်ခေါ် ကျည်ဆန်ရထား နည်းပညာ ကို အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပြီး ထိုရထားလမ်းတွင် အမြန်ဆုံး တစ်နာရီ မိုင် ၂၂၀ (၃၆၀ ကီလိုမီတာ) မျှ မြန်သော ရထားများ သွားလာနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဟနွိုင်းမှ ဗင်း၊ နာထရန်နှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးသို့ စတင်ဖောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ဗင်းနှင့် နာထရန် အကြား ရထားလမ်း နှင့် ဟနွိုင်းမြို့နှင့် မြောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ ဖြစ်ကြသော လောင်ကိုင်း နှင့် လန်ဆွန်းတို့သို့ ဆက်သွယ်သော ရထားလမ်းများကို စတင်ဆောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ====ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး==== ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်း အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ကမ်ရန်း၊ ဒါနန်း၊ ဟိုင်ဖုန်း၊ ဟိုချီမင်းစီးတီး၊ ဟောင်ဂိုင်း၊ ကွီးနွန်၊ ဗန်ထော နှင့် နာထရန် တို့ ပါဝင်သည်။ ကုန်းတွင်း ပိုကျသော အပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ မြောက်မြားလှသော မြစ်များသည် ကျေးလက်ဒေသ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပြီး ၁၁,၀၀၀ မိုင် (၁၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသော ကူးသန်းသွားလာနိုင်သော ရေကြောင်းခရီးတွင် ဖယ်ရီများ၊ ဝမ်းပြားရေယာဉ်များ နှင့် ကုတို့သင်္ဘောများ သွားလာလျက် ရှိကြသည်။ <ref>[http://www.indexmundi.com/vietnam/waterways.html Index Mundi]. January 2012. Retrieved 25 April 2012.</ref><ref>[http://www.travelblog.org/Photos/4708303 "Water taxi in Ca Mau city, Vietnam"]. TravelBlog. 27 January 2010. Retrieved 25 April 2012.</ref> ထို့ပြင် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့သည် ဗီယက်နမ်၏ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေးကိစ္စရပ်များ အတွက် အလွန်အရေးပါဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ အများစုမှာ ထိုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ တလျှောက် သို့မဟုတ် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ၏ အနီးအနားတွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြပြီး အဓိက မြို့ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့ နှင့် ဟနွိုင်းမြို့တို့သည် မဲခေါင် နှင့် မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ အနီးတွင် တည်ရှိကြသည်။ တောင်တရုတ်ပင်လယ် အတွင်းတွင်မူ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အခြား အနီးအနားရှိ နိုင်ငံများ နှင့် ကာလရှည်ကြာ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွား နေသော စပရက်ထလီကျွန်းများ ၏ အများစုကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/spratly-claims.htm "Territorial claims in the Spratly and Paracel Islands"]. GlobalSecurity.org. 2011. Retrieved 3 February 2013.</ref> ===ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေး=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေးတွင် အောင်မြင်မှုများ ရှိသကဲ့သို့ စိန်ခေါ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ် များအတွင်း ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းသော ရေရရှိမှု သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရေမီတာများကို နေရာအမြောက်အမြားတွင် တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့ကာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ စ၍ ရေဆိုးသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပို၍ များလာခဲ့သည်။ စိန်ခေါ်မှုများတွင်မူ ရေထုညစ်ညမ်းမှုများ အများအပြား ရှိနေခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် တိုးတက်လာသော ရေသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများ မလုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ကျေးလက်ဒေသရှိ ရေစနစ်ကို ရေရှည်ထိန်းသိမ်းမှု ပြုလုပ်ရာတွင် ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ မြို့ပြ ရေသန့်စင်ရေးတွင် သုံးစွဲထားသလောက် ငွေကြေး အလုံအလောက် ပြန်လည် မရရှိခြင်း၊ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးတိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ အလှူရှင်များမှ လှူဒါန်းငွေအစား ချေးငွေအသွင်သို့ ပြောင်းလဲကြသဖြင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များ နှင့် ချေးငွေများ လျော့နည်းလာခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရမှ ရေခွန် ကောက်ခံရငွေမှ ကုန်ကျစရိတ်များကို ကာမိရန် လုပ်ဆောင်ခြင်း နှင့် ပြည်နယ်အဆင့်တွင် အလိုအလျောက် ရေပေးဝေမှု စနစ်များကို ဆောင်ရွက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပေါ်လစီများ တစိတ်တပိုင်းသာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ရေခွန်မှာ ဈေးပေါမြဲသာ ရှိနေပြီး အချို့သော သုံးစွဲမှုများတွင် ခွင့်ပြုထားသည့် အလုပ်ထက်ပို၍ အခြား အလုပ်များကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။ == လူဦးရေပျံနှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Hmong women at Coc Ly market, Sapa, Vietnam.jpg|thumb|upright|ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း ဆာပါးရှိ မှောင်လူမျိုး အမျိုးသမီးတစ်ဦး]] ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၉၀.၇ သန်းခန့် ရှိသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီး လူဦးရေမှာ ၅၂.၇ သန်းမျှသာ ရှိသဖြင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/34.htm |title=Vietnam – population |publisher=Countrystudies.us|accessdate=11 April 2011}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ၏ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေမှာ ၉၀.၃ သန်း ဖြစ်သည်။ <ref name=imf2/> ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း သန္ဓေအောင်နှုန်းမှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၈ ယောက်မျှ ဖြစ်ပြီး <ref name="Wold Bank TFR">{{cite web|title=Fertility rate, total (births per woman)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN|website=World Bank|publisher=World Bank|accessdate=12 March 2015}}</ref> ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ သားဆက်ခြား စီမံကိန်း နှင့် ကလေး ၂ ယောက် သာယူရမည့် ပေါ်လစီတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ===လူမျိုးကွဲများ=== ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဗီယက်လူမျိုး သို့မဟုတ် ကင်လူမျိုး များမှာ ၇၃.၆ သန်းမျှ ရှိပြီး လူဦးရေ၏ ၈၅.၈% မျှ ဖြစ်သည်။ ကင်လူမျိုး များသည် နုန်းမြေပို့ချရာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် နိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များတွင် အများဆုံး စုစည်း နေထိုင်ကြသည်။ များသောအားဖြင့် လူမှုရေးနှင့် လူမျိုးအားဖြင့် တူညီကြသော ကင်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် သိသာစွာ ဩဇာ သက်ရောက်သည်။ သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လူမျိုးစုပေါင်း ၅၄ မျိုး နေထိုင်ပြီး ၎င်းတို့တွင် မှောင်လူမျိုး၊ ဒေါင်းလူမျိုး၊ တေလူမျိုး၊ ထိုင်းလူမျိုး နှင့် နောင်းလူမျိုးများ ပါဝင်ကြသည်။ ကင်လူမျိုးများနှင့် အမျိုးအလွန်နီးစပ်သော မြွမ် လူမျိုးများမှာ ဗီယက်နမ်၏ ၃ပုံ ၂ ပုံမျှ ရှိသော ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲမတိုင်မီက အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့်တွင် လူမျိုးစု ၄၀ ကျော် ပါဝင်သော ဒီဂါးလူမျိုးများသာ နေထိုင်ကြသော်လည်း ငိုဒင်းဒျမ်၏ တောင်ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ ကင်များကို ရှေးဦးလူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသတွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်စေရန် အစီအစဉ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>[http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule "Under South Vietnam Rule"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006164804/http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule |date=6 October 2012 }}. MHRO.org. 2010. Retrieved 21 April 2012.</ref> တရုတ်လူမျိုး ဖြစ်သော ဟွာလူမျိုး များနှင့် ခမာခရွမ် လူမျိုးများမှာ မြေနိမ့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၁၉၇၈ နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်အတွင်း တရုတ်-ဗီယက်နမ် ဆက်ဆံရေး ဆိုးရွားလာသော အခါတွင် ဟွာလူမျိုး ၄၅၀,၀၀၀ ကျော် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကြသည်။<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4130.htm Vietnam (08/08)]. U.S. Department of State. Retrieved 12 February 2013.</ref> {{ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===ဘာသာစကားများ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှင့် အမျိုးသား ဘာသာစကားမှာ ဗီယက်နမ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး တက်ကျသံ ရှိသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ လူဦးရေ၏ အများစုမှ ပြောဆိုကြသည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ဗီယက်နမ်လူမျိုးတို့သည် တရုတ်စကားလုံးများကို အသုံးပြု၍ စာရေးခဲ့ကြသည်။ ၁၃ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ချူးနွမ်ဟု ခေါ်သော ကိုယ်ပိုင် အက္ခရာများကို တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ရိုးရာဇာတ်လမ်း တစ်ပုဒ် ဖြစ်သော ငုယင်ဒူး ရေးသားသည့် ကယူးပုံပြင်မှာ ချူးနွမ်အက္ခရာကို အသုံးပြု၍ ရေးသားခဲ့သည်။ စကားပြောရာတွင် သုံးသော အင်္ဂလိပ်စာလုံး အသုံးပြုထားသည့် ကွတ်ငူ အက္ခရာကိုမူ ယေစွိ အလက်ဇန်ဒရေ ဒီ ရုတ်ဒ် နှင့် အခြားသော ကက်သလစ် သာသနာပြု အဖွဲ့ အချို့မှ မှ ၁၇ ရာစုတွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးစုံကို ပြောဆိုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် တေ စကား၊ မွမ် စကား၊ ချမ် စကား၊ ခမာ စကား၊ တရုတ်စကား၊ နန်းစကား နှင့် မှောင်စကား တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် ဒေသရှိ မွန်တက်ခနတ်ဒ် လူမျိုးများမှာလည်း အသုံးများသော ဘာသာစကား အချို့ ကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.montagnard-foundation.org/faq.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=Montagnard Foundation|date=12 August 2007|accessdate=18 July 2013|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104212658/http://www.montagnard-foundation.org/faq.html}}</ref> မြို့ကြီးများတွင် လက်ဟန်ခြေဟန်နှင့် သုံးသော ဗီယက်နမ်စကား အချို့ကိုလည်း တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီစနစ်၏ အမွေတစ်ခု အနေနှင့် ပညာတတ် ဗီယက်နမ် အချို့သည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။ အထူးသဖြင့် လူကြီးပိုင်းများ နှင့် ယခင် တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ပညာသင်ယူခဲ့ကြသူများမှလည်း အသုံးပြုကြသည်။ ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အုပ်ချုပ်ရေး ၊ ပညာရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတို့တွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အဓိကပြောဆိုသော ဖရန်ကိုဖုန်းနီ အဖွဲ့၏ တင်းပြည့်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ပညာရေးတွင်လည်း ပြင်သစ်ဘာသာနှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဝင်စားမှုများ ပြန်လည်ရှင်သန်လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.senat.fr/rap/r97-001/r97-001.html|title=Annexe au procès-verbal de la séance du 1er octobre 1997|publisher=French Senate|date=1 October 1997|accessdate=25 July 2013|language=French}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh |accessdate=19 February 2017 |archivedate=31 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&PT=sl&X=getdoc&Lev1=pub_c07_07&Lev2=c06_thinh }}</ref>[[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]ကာလ အတွင်းက ဆိုဗီယက်အုပ်စုနှင့် အဆက်အဆံရှိသော ဗီယက်နမ် မိသားစု အချို့တွင် ရုရှားဘာသာစကား နှင့် အချို့ မိသားစု အနည်းငယ်တွင် ဂျာမန်ဘာသာ၊ ချက်ဘာသာ နှင့် ပိုလန်ဘာသာ တို့ကို နားလည်တတ်ကျွမ်းကြသည်။ <ref name=29PDF>{{cite web|url=http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_2_No_23_December_2012/29.pdf|title=How English Has Displaced Russian and Other Foreign Languages in Vietnam Since "Doi Moi"|author=Ngan Nguyen|work=International Journal of Humanities and Social Science|date=December 2012|format=PDF|accessdate=18 July 2013}}</ref> လတ်တလော နှစ်များတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ ဆက်ဆံမှု ပိုမိုများပြား လာသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ ဒုတိယ ဘာသာစကားအဖြစ် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို သင်ယူခြင်းမှာ ကျောင်းအများစုတွင် မသင်မနေရ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အချို့ကျောင်းများတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှင့် အတူ သင်ကြားရကာ ကျောင်းအများအပြားတွင် ပြင်သစ်ဘာသာအစား အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို အစားထိုး သင်ကြားလာကြသည်။<ref name=29PDF/><ref>[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1121703274255/1439264-1153425508901/Education_Vietnam_Development.pdf Education in Vietnam], The World Bank</ref> ဗီယက်နမ် နှင့် အခြားအရှေ့အာရှ နိုင်ငံများ၏ ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုအားကောင်းလာသဖြင့် ဂျပန်ဘာသာစကား နှင့် ကိုရီးယား ဘာသာစကားတို့လည်း ပို၍ ရေပန်းစားလာလျက် ရှိသည်။ === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{Pie chart |caption = ဗီယက်နမ်ရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ (၂၀၁၄)<ref name="2014data">Home Office: ''[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/389940/CIG.Vietnam.Religious_Minority_Groups.v1.0.pdf Country Information and Guidance — Vietnam: Religious minority groups]''. December 2014. Quoting United Nations' [http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&LangID=E "Press Statement on the visit to the Socialist Republic of Viet Nam by the Special Rapporteur on freedom of religion or belief"]. Hanoi, Viet Nam 31 July 2014. [http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Religion/StatementVietnameseVersion31July2014.pdf Vietnamese]. Quote, p. 8: "[...] According to the official statistics presented by the Government, the overall number of followers of recognized religions is about 24 million out of a population of almost 90 million. Formally recognized religious communities include 11 million Buddhists, 6.2 million Catholics, 1.4 million Protestants, 4.4 million Cao Dai followers, 1.3 million Hoa Hao Buddhists as well as 75,000 Muslims, 7000 Baha’ís, 1500 Hindus and others. The official number of places of worship comprises 26,387 pagodas, temples, churches and other religious facilities. [...] While the majority of Vietnamese do not belong to one of the officially recognized religious communities, they may nonetheless – occasionally or regularly – practise certain traditional rituals, usually referred to in Viet Nam under the term "belief". Many of those traditional rituals express veneration of ancestors. [...]"</ref> |label1 = ဗီယက်နမ် ရိုးရာဘာသာ သို့ ဘာသာမဲ့ |value1 = 73.2 |color1 = #C00000 |label2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |value2 = 12.2 |color2 = Gold |label3 = ကက်သလစ် |value3 = 6.8 |color3 = DarkOrchid |label4 = ကောင်းဒါအယူဝါဒ |value4 = 4.8 |color4 = DeepPink |label5 = ပရိုတက်စတင့် |value5 = 1.5 |color5 = DodgerBlue |label6 = ဟွာဟောင်အယူဝါဒ |value6 = 1.4 |color6 = Tomato |label7 = အခြား |value7 = 0.1 |color7 = GreenYellow }} [[File:Chua Mot Cot.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းရှိ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းကန်တစ်ခု ဖြစ်သည့် ဝမ်းပေလာ ဘုရား]] ပြူးသုတေသနဌာန၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၄၅.၃% မျှသော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားတို့မှာ ဗီယက်နမ်ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၁၆.၄% မှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ၈.၂% မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ၀.၄% မှာ အခြားဘာသာ နှင့် ၂၉.၆% မှာ ဘာသာမဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက် ဗီယက်နမ် အထွေထွေ စာရင်းအင်းရုံး၏ အစီရင်ခံစာအရ ၆.၈သန်း (သို့ လူဦးရေ၏ ၇.၉% မှာ) ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၅.၇ သန်း (၆.၆%) မှာ ကက်သလစ် အယူဝါဒ၊ ၁.၄သန်း (၁.၇%) မှာ ဟွာဟောင် အယူဝါဒ၊ ၀.၈သန်း (၀.၉%) မှာ ကောင်ဒါအယူဝါဒ နှင့် ၀.၇ သန်း (၀.၉%) မှာ ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒ ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် ၁၅,၆၅၁,၄၆၇ ဦးမျှသော ဗီယက်နမ် (၁၈.၂%) မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာကို တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ထားကြသည်။<ref>{{cite web|title=The 2009 Vietnam Population and Housing Census: Completed Results|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724|publisher=General Statistics Office of Vietnam: Central Population and Housing Census Steering Committee|page=281|date=June 2010|accessdate=12 March 2012|archivedate=18 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018040824/http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ လူဦးရေ ၁၀ သန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210021240/http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archivedate=10 February 2010 |title= Beliefs and religions |publisher=Embassy of Vietnam |accessdate=28 April 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |title=CIA World Factbook- Vietnam |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=6 August 2011 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html }}</ref> ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသား အများစုမှာ ဘိုးဘွားများကို တနည်းနည်းဖြင့် ကန်တော့လေ့ ရှိကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ၈၁% မျှသော ဗီယက်နမ်တို့မှာ ဘုရားသခင်ကို မယုံကြည်ကြပေ။<ref name="zuckerman">[http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf Zuckerman, Phil. "Atheism: Contemporary Rates and Patterns" (PDF), from the ''Cambridge Companion to Atheism'' (2007), edited by Michael Martin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612114443/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf |date=12 June 2009 }}. University of Cambridge Press. Retrieved 23 May 2012.</ref> လူဦးရေ၏ ၈% မှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး စုစုပေါင်း အနေနှင့် ရိုမန်ကက်သလစ် ၆ သန်းခန့်နှင့် ပရိုတက်စတင့် ၁ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီနှင့် ဒတ်ချ်ကုန်သည်များက ၁၆ ရာစု နှင့် ၁၇ ရာစု နှစ်များ အတွင်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား ခရစ်ယာန် ဘာသာ နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉ ရာစု နှင့် ၂၀ ရာစုတွင် ပြင်သစ်သာသနာပြုများက ထပ်မံ၍ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအတွင်းက အမေရိကန် ပရိုတက်စတင့် သာသနာပြုများက သာသနာပြုခဲ့မှု အနည်းငယ်မျှ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မွန်တက်ဂ်နတ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ အကြီးဆုံး ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်းများမှာ ဗီယက်နမ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော် နှင့် မွန်တက်ဂ်နတ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ပရိုတက်စတင့်များ၏ ၃ ပုံ ၂ပုံမှာ လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်ဟု အစီရင်ခံစာများ အရ သိရသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html |title=Vietnam's Christians persecuted as state sees hidden enemy |work=The Independent |location=London |date=15 October 2004 |author=Jordan, Sandra |accessdate=20 February 2017 |archivedate=10 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010192931/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html }}</ref> ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ နည်းပါးသော်လည်း ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒမှာ နိုင်ငံ၏ အမြန်ဆုံး ပြန့်ပွားနေသော အယူဝါဒ ဖြစ်ပြီး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်း ပွားများမှုနှုန်းမှာ ၆၀၀% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71363.htm|title=Vietnam|author=|date=|work=state.gov}}</ref> [[File:CaoDaiMain.jpg|thumb|left|တေနင်းမြို့ရှိ အဓိက ကောင်းဒါ ဘုရားကျောင်း]] ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ရိုမန်ကက်သလစ် အယူဝါဒပေါ်တွင် မယုံသင်္ကာမှု များပြားသည်ဟု အများက ရှုမြင်ကြသည်။ ထိုသို့ မယုံကြည်ရခြင်း၏ ဇာစ်မြစ်မှာ ၁၉ ရာစု အတွင်းက ကက်သလစ် ဘာသာဝင် အချို့က ပြင်သစ်ကိုလိုနီ နယ်ချဲ့များနှင့် ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရာတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ခြင်း နှင့် ပြင်သစ်တို့မှ ၁၈၃၃ ခုနှစ် လီဗန်ခွိုင် ပုန်ကန်မှု အတွင်း ကက်သလစ် ဘုရင်ကို ခန့်အပ်ရန် ကြိုးစားရာတွင် ကူညီခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်း၏ ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သော အတွေးအခေါ်ကြောင့်လည်း ဗီယက်နမ် အစိုးရ၏ ရန်သူ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဗာတီကန် ဘုရားကျောင်းကို ဗီယက်နမ်တွင် တရားဝင် ပိတ်ပင်ထားပြီး အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော ကက်သလစ် အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း ဗာတီကန်မှ ဗီယက်နမ်နှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး စတင်ရန် လတ်တလောနှစ်များတွင် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Holy-See-and-Vietnam-discuss-opening-of-diplomatic-relations-24083.html|title=Holy See and Vietnam discuss opening of diplomatic relations|publisher=AsiaNews.it|date=27 February 2012|accessdate=16 May 2012}}</ref> လူနည်းစု ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားများလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ ဒေသခံ ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဖြစ်သော ကောင်းဒါ အယူဝါဒကို ကိုးကွယ်သူများ သိသာထင်ရှားသော အရေအတွက် ရှိပြီး ထိုဘာသာမှာ ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်း၏ ပုံစံကို ယူ၍ တည်ဆောက်ဖွဲ့စည်းထားသည်။။ ဆွန်နီ နှင့် ချမ်ဘာနီ အစ္စလာမ် ဘာသာတို့အား ချမ် တိုင်းရင်းသားတို့မှ ကိုးကွယ်ကြပြီး အနောက်တောင်ပိုင်းတွင်လည်း အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သော တိုင်းရင်းသားများ ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အားဖြင့် ဗီယက်နမ်တွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင် ၇၀,၀၀၀ မျှ ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာဝင် ၅၀,၀၀၀ မျှ ရှိကာ ဘာဟိုင်း ဘာသာဝင်များလည်း ရှိကြသည်။ ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်များကို ပိတ်ပင်သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်များကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် ရပ်တည်ချက်မှာ နိုင်ငံသားတိုင်းသည် မိမိတို့ ယုံကြည်ရာကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ရှိပြီး ဘာသာတရား အားလုံးသည် ဥပဒေ ရှေ့မှောက်တွင် အညီအမျှ ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 |title=No: 21/2004/PL-UBTVQH11 Ordinance on Beliefs and Religions |publisher=Ministry of Justice |date=29 June 2004 |accessdate=21 September 2011 |archive-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218104411/http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 }}</ref> သို့သော်လည်း တကယ်တမ်းတွင် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်မှ တည်ထောင်သော ယူနီဖိုင်း ဗီယက်နမ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းမှာ ကွန်မြူနစ် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော အဖွဲ့အစည်းကို မျက်နှာသာပေးလို၍ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref>[https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm "Vietnam: The Suppression of the Unified Buddhist Church"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308132625/https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm |date=8 March 2021 }}. Human Rights Watch. March 1995. Retrieved 17 December 2011.</ref> ===ပညာရေး=== [[File:Nhà điều hành Đại học Quốc Gia TPHCM.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ ဗီယက်နမ်အမျိုးသား တက္ကသိုလ်]] ဗီယက်နမ်တွင် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကျောင်းများ၊ ကောလိပ်များ၊ တက္ကသိုလ်များ များပြားစွာရှိပြီး ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ နှင့် ပုဂ္ဂလိက တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်ပတ်သက်သော ကျောင်းများလည်း များပြားလာသည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထွေထွေ ပညာရေးကို ၅ ပိုင်း ပိုင်းခြား နိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ မူကြို၊ မူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်း နှင့် တက္ကသိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် စာတတ်မြောက်မှုကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို အမြောက်အမြား ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီး စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၉၀.၃% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html |title=At a glance: Viet Nam – Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=7 November 2010 |archivedate=15 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071115042015/http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html }}</ref> လူအများ ပါးစပ်ဖျားတွင် ရေပန်းစားသော တက္ကသိုလ်များမှာ ဟနွိုင်းနှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးတို့တွင် ရှိသည်။ အကြီးအကျယ် ကပ်ဆိုက်နေသော ဗီယက်နမ်၏ ပညာရေးစနစ်ကို ပြုပြင်ရန် အတွက် အစိုးရမှ အားလုံးပေါင်းစည်း လုပ်ဆောင်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ ပညာရေးစနစ်မှာ အခမဲ့ မဟုတ်သဖြင့် အချို့ ဆင်းရဲသော မိသားစုများမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ထောက်ပံ့မှုတို့မပါဘဲ သားသမီးတို့၏ ကျောင်းလခများကို ပေးနိုင်ရန် အခက်အခဲ ရှိနေကြသည်။ သို့သော်လည်း ကျောင်းတက်ရောက်မှုနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင် ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR|title=School enrollment, primary (% net)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.PROG.ZS|title=Progression to secondary school (%)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည်နှစ်များတွင် ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်များ သိသာထင်ရှားစွာ များပြားလာခဲပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၇၈ ခုမျှ ရှိရာမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၂၅၅ ခု အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ===ကျန်းမာရေး=== [[File:Vinmec-IMG 0074-08032012.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ဗင်းမက် နိုင်ငံတကာ ဆေးရုံ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားများ၏ တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ အမျိုးသမီးများအတွက် ၇၆ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၂ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref name="Economist-World-Factbook">{{Cite book|title=Pocket World in Figures|url=https://archive.org/details/pocketworld200800lond|publisher=The Economist|year=2009|isbn=978-1-84668-123-3}}</ref> မွေးကင်းစကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ မွေးဖွားမှု ၁,၀၀၀ တွင် ၁ ၂ယောက်မျှ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|year=2008|accessdate=13 September 2010|publisher=World Bank}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၈၅% မှာ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာသော ရေအရင်းအမြစ်များကို ရရှိ သုံးစွဲနိုင်လာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Economist-World-Factbook" /> သို့သော်လည်း ကျေးလက်ပြည်နယ်များတွင် အာဟာရ ချို့တဲ့မှုမှာ သိသာစွာရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/|title=Tackling child malnutrition in rural Vietnam|publisher=Plan Vietnam|year=2008|accessdate=9 July 2013|archivedate=11 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111204140/http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/}}</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး အပေါ်တွင် အစိုးရ၏ သုံးစွဲမှုမှာ ဗီယက်နမ် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ ၀.၉% မျှ သာရှိပြီး အစိုးရမှ ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်၏ ၂၀%မျှကိုသာ အထောက်အပံ့ ပေးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=cp>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Vietnam.pdf Vietnam country profile (PDF)]. Library of Congress Federal Research Division. December 2005. Retrieved 9 July 2013. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''</ref> ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ရွာငယ်ဇနပုဒ်များ အထိ ရောက်ရှိသော ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/1972/12/13/med-school-professor-praises-north-vietnams/|title=Med School Professor Praises North Vietnam's Medical Care|work=The Harvard Crimson|date=13 December 1972|accessdate=31 January 2013}}</ref> ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါင်းစည်းပြီးနောက် တစ်နိုင်ငံလုံး ပါဝင်သော ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဘတ်ဂျက် အကန့်အသတ်ရှိခြင်း၊ ပြည်နယ်အဆင့်သို့ တာဝန်ယူမှု လွှဲပြောင်းခြင်း နှင့် အခကြေးငွေ စတင်ကောက်ခံခြင်း တို့ကြောင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အရည်အသွေးမှာ အဆင့်တစ်ခုသို့ နိမ့်ကျသွားခဲ့သည်။ ဘဏ္ဍာငွေ ပံ့ပိုးမှု မလုံလောက်ခြင်းကြောင့် သူနာပြုများ၊ သားဖွားဆရာမများ နှင့် ဆေးရုံကုတင် အရေအတွက်များ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အစီရင်ခံစာအရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ဆေးရုံကုတင် ၂၅၀,၀၀၀ မျှသာ ရှိသဖြင့် လူဦးရေ ၁၀,၀၀၀ အတွက် ၁၄.၈ ကုတင်မျှ ဖြစ်သည်။<ref name=cp/> ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ စ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] တိုက်ဖျက်ရေးတွင် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ငှက်ဖျား တိုက်ဖျက်ရေး ဆေးများ နှင့် ကုသမှုများကို စတင်မိတ်ဆက်ပြီးနောက် ငှက်ဖျားကြောင့် သေဆုံးမှုမှာ ၁၉၉၀နှစ်များ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅% မျှသာ ရှိတော့သည်။ သို့သော်လည်း [[တီဘီရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းမှာ မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် မေလတွင် တစ်ရက်လျှင် တီဘီကြောင့် သေဆုံးသူ ၅၇ ဦးခန့်မျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ဆေးထိုး အစီအစဉ်များကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊တကိုယ်ရေ သန့်ရှင်းရေး ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များကြောင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တီဘီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု နှင့် နှစ်စဉ် တီဘီရောဂါ အသစ် ဖြစ်ပွားမှုတို့ကို သိသာစွာ လျှော့ချနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=cp/> ၂၀၀၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီပိုး]] ရှိသူ ၁၀၁,၂၉၁ ဦးမျှ ရှိပြီး ၁၆,၅၂၈ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ပြီး ၉,၅၅၄ ဦးမှာ သေဆုံးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့စတစ်ဇ် ရှိသောသူများမှာ ထိုစာရင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ အသစ် ၄၀မှ ၅၀ ဦးခန့်အထိ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၀.၅% မှာ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး ရှိနေသည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ထိုစာရင်းမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ ထိုအတိုင်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15–49)|publisher=World Bank |year=2007|accessdate=13 September 2010}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် တကမ္ဘာလုံးအတွက် အေအိုင်ဒီအက်စ် တိုက်ဖျက်ရေး အစီအစဉ် အသုံးစရိတ် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၅ ဘီလီယံ၏ တစိတ်တပိုင်းကို ရရှိမည်ဖြစ်ကြောင်းအမေရိကန်နိုင်ငံမှ ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=cp/> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Ópera, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 02.JPG|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ မြူနီစီပါယ် ဇာတ်ရုံ]] ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးသည့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ရှေးခေတ် ဒေသရင်း ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှုမှ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှု၏ အချို့အစိတ်အပိုင်းများမှာ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် မြစ်ဖျားခံပြီး ရိုးရာနိုင်ငံရေးစနစ် နှင့် အတွေးအခေါ်တို့တွင် ကွန်ဖြူးရှပ်အယူဝါဒ နှင့် တာအိုအယူဝါဒတို့မှ အစိတ်အပိုင်းများကို ယူငင်သုံးစွဲထားသည်။ ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် လန် ဟုခေါ်သော မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ကျေးရွာများ ပေါ်တွင် အခြေပြုတည်ဆောက်ထားပြီး ဗီယက်နမ် လူမျိုးအားလုံးတို့သည် လ ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ပြက္ခဒိန်၏ သုံးလပိုင်း ဆယ်ရက်နေ့တွင် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်ဆိုင်ရာ စုပေါင်း နှစ်ပတ်လည်ပွဲကို ဆင်နွှဲကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/|title=Gio To Hung Vuong 2013|publisher=PublicHoliday.org|accessdate=12 February 2013|archivedate=3 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130303043737/http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/}}</ref> ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူများ ဖြစ်ကြသော ကန်တုံ၊ ဟာကား၊ ဟောက်ကျန့် နှင့် ဟိုင်နန်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများကိုလည်း တွေ့ရပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်ယှက်နွယ်လျက် ရှိသည်။ လတ်တလော ရာစုနှစ်များတွင် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့မြင်ရပြီး အထူးသဖြင့် ပြင်သစ် နှင့် အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတွင် လူသားဆန်မှု နှင့် သဟဇာတဖြစ်မှု တို့ကို အလေးအနက် ထားကြပြီး မိသားစု နှင့် အသိုင်းအဝိုင်းတို့၏ တန်ဖိုးကို အလွန်ပင် စောင့်ထိန်းကြသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်အချို့ကို အလေးအမြတ် ပြုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် မိကျောင်းနှင့် မြွေပုံတို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာသော ဗီယက်နမ် နဂါး၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား ဖခင် မြင့်မြတ်သော နဂါး အဖြစ် ပုံဖော်ကြသည့် လတ်လောင်ကွမ်း၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား မိခင်ကို ကိုယ်စားပြုသော မြင့်မြတ်သော လတ် ငှက် နှင့် အခြား ထင်ရှားသော ပြယုဂ်တစ်ခုမှာ အော်ကို နတ်သမီး တို့ ဖြစ်ကြကာ လိပ်နှင့် မြင်းပုံတို့ကိုလည်း အလေးအမြတ် ပြုကြသည်။<ref>[http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm "Animism in Vietnam's culture"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618015211/http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm |date=18 June 2012 }}. Vietnam-Holidays.co.uk. Retrieved 1 October 2012.</ref> ခေတ်သစ် အချိန်အခါတွင် ဗီယက်နမ်၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော မီဒီယာများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစီအစဉ်များမှ အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရသည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုင်အောင်ပင် နိုင်ငံခြားမှ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်း အထူးသဖြင့် အနောက်နိုင်ငံများမှ အခြေတည်သော ယဉ်ကျေးမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ ဗီယက်နမ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၊ ဥရောပ၊ အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် မီဒီယာတို့နှင့် များစွာ ထိတွေ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://vovworld.vn/en-US/Culture/Vietnams-cultural-integration-seen-by-researchers/123534.vov|title=Vietnam's cultural integration seen by researchers|publisher=Voice of Vietnam|date=7 December 2012|accessdate=24 December 2012}}</ref> ===မီဒီယာ=== ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေခြင်း ဥပဒေဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>{{cite web|title=Law on Publication (No. 30/2004/QH11 of 3 December 2004)|url=http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315|publisher=Ministry of Justice|accessdate=21 September 2011|archivedate=18 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111218104027/http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315}}</ref> ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံထားကြသည်မှာ ဗီယက်နမ်၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ တရားဝင် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အာဘော်နှင့် ညီအောင် ထိန်းချုပ်ထားသည်ဟု ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော သတင်းစာများတွင် မကျေနပ်ချက်များကို ထုတ်ဖော်ရေးသားလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite news |url= http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12940221 |title= Muting the Messengers: Vietnam's Press Under Pressure |work=The Economist |location =London |date=15 January 2009 |accessdate=17 January 2009}}</ref> ဗီယက်နမ် အသံမှာ အစိုးရမှ တရားဝင် ထုတ်လွှင့်သော ရေဒီယို အသံလွှင့်လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာသို့ အခြားတိုင်းပြည်များတွင် ငှားရမ်းထားသော အသံလွှင့်စက်များမှ တဆင့် လှိုင်းတိုဖြင့် လွှင့်ထုတ်ကာ ၎င်း၏ ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်မှလည်း ထုတ်လွှင့်သည်။ [[ဗီယက်နမ် ရုပ်မြင်သံကြား]]သည် နိုင်ငံတော်ပိုင်း ရုပ်သံထုတ်လွှင့်ရေး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အင်တာနက် သုံးစွဲမှုကို ဥပဒေကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ နည်းပညာအားဖြင့် လည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်စွာ ကန့်သတ်မှုများ ပြုလုပ်လာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖြစ်လာသော အင်တာနက် ပိတ်ဆို့မှုများကို ဝါးဖြင့် လုပ်ထားသော ဖိုင်းယားဝေါလ်ဟု ရည်ညွှန်းသုံးစွဲကြသည်။<ref>{{cite journal|author=Wilkey, Robert N|url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|title=Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation?|journal=John Marshall Journal of Computer and Information Law|volume=20|year=2002|issue=4|archive-date=19 July 2012|access-date=20 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html |access-date=20 February 2017 |archive-date=19 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html }}</ref> စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ကြသော ပရော့ဂျက် ဖြစ်သည့် အိုးပင်းနက် အစ်နစ်ရှေးတစ်မှ ဗီယက်နမ်၏ အွန်လိုင်း နိုင်ငံရေး ဆင်ဆာဖြတ်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော အဆင့်ဟု သတ်မှတ် ထားပြီး<ref name="oni-research">{{cite web|url=http://opennet.net/research/profiles/vietnam|author=OpenNet Initiative|title=Country Profile: Vietnam|date=9 May 2007|accessdate=15 July 2008}}</ref> နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့မှ ဗီယက်နမ်မှာ တကမ္ဘာလုံးရှိ အင်တာနက်၏ ရန်သူ ၁၅ ဦး ထဲမှ တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="rsf">{{cite web |url=http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html |author=Reporters Without Borders |title=Internet Enemies: Vietnam |accessdate=15 July 2008 |archivedate=17 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317075418/http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html }}</ref> ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား ညစ်ညမ်းသော အရာများနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသားပေးဖော်ပြသော အရာများမှ အင်တာနက်အား ပိတ်ဆို့ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်ရန် ကြိုးစားသည်ဟု ဆိုသော်လည်း နိုင်ငံရေး အားဖြင့်လည်းကောင်း ဘာသာရေးအားဖြင့် လည်းကောင်း ထိရှလွယ်သော ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များကိုလည်း ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုခွင့်မပြုဘဲ တားမြစ်ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://cyber.law.harvard.edu/newsroom/opennet_vietnam|title=OpenNet Initiative Vietnam Report: University Research Team Finds an Increase in Internet Censorship in Vietnam|publisher=Berkman Center for Internet & Society at Harvard University|date=5 August 2006|accessdate=15 July 2008}}</ref> ===ဂီတ=== [[File:Vietnamese musical instrument Dan bau 2.jpg|thumb|left|ဗီယက်နမ် ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒန်ဘော ဒုံမင်း တူရိယာ]] ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတသည် နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်းဒေသ နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသည်။ မြောက်ပိုင်း ဂန္ထဝင် ဂီတသည် ရှေးအကျဆုံး ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး ရိုးရာအားဖြင့် ပို၍ ခမ်းနားသည်။ ဗီယက်နမ် ဂန္ထဝင်ဂီတ၏ ဇာစ်မြစ်ကို လိုက်မည် ဆိုပါက ၁၃ ရာစု အတွင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုတွင် စတင်မည် ဖြစ်ပြီး ထိုစဉ်က ဗီယက်နမ်တို့မှ တရုတ်အော်ပရာ အကအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့အား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710194323/http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archivedate=10 July 2007|title=Opera—Vietnam|work=Encyclopedia of Modern Asia| via=BookRags.com|year=2006|accessdate=11 August 2012}}</ref> သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့၏ ဂီတတွင် တရုတ်ဂီတမှ အဓိက အစိတ်အပိုင်းအနေနှင့် များစွာ ရိုက်ခတ်မှု ရှိပြီး ကိုရီးယား၊ မွန်ဂိုးလီးယား နှင့် ဂျပန်တို့၏ ရိုတ်ခတ်မှုများလည်း ရှိသည်။<ref>{{cite encyclopedia | encyclopedia = Encyclopædia Britannica Online | title = Southeast Asian arts Vietnam | url = http://original.britannica.com/eb/article-29500/Southeast-Asian-arts | publisher = Encyclopædia Britannica | date = 23 July 2008 | page = 36 }}</ref> နာညတ် ဂီတသည် တော်ဝင်နန်းသုံးဂီတများထဲမှ လူကြိုက်များသော ဂီတတစ်ခုဖြစ်ပြီး ချောင် ဂီတသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဂီတဇာတ်ရုံများတွင် သုံးသော သရော်သည့် ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်ကာ ဆန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဆန်းဂီတသည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ဂီတတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွမ်ဟို ဂီတမှာ ဟာဘတ်ဒေသ (မာနင်း နှင့် ဘတ်ရန်ပြည်နယ် နှစ်ခုပေါင်း) နှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံးတွင် လူကြိုက်များသည်။ ဟတ်ချောဗန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဗန်းဂီတမှာမူ ပွဲလမ်းသဘင် ကျင်းပချိန်တွင် နတ်များကို နှိုးဆော်ရန် အတွက် သုံးသော ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ နတ်ဒန်တော့ကိုင်ဗျန်း သည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတ၏ ခေတ်သစ်ပုံစံဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ကာထရူး ဂီတသည်လည်း လူကြိုက်များသော ရိုးရာ ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဟို ဂီတမှာ ကွမ်းဟိုဂီတ၏ တောင်ပိုင်း စတိုင်လ်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ ရိုးရာတူရိယာများ အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ဒန်ဘောဟု ခေါ်သော ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒုံမင်း၊ ဒန်ဂေါဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် အုန်းမုတ်ခွက် တယော နှင့် ဒန်ငုယက်ဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် လက်ကွက်ပါဝင်သော ဗျပ်စောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ===စာပေ=== [[File:Hanoi Temple of Litterature.jpeg|thumb|ဟနွိုင်းရှိ စာပေကျောင်းတော်]] ဗီယက်နမ်စာပေတွင် ရာစုနှစ်နှင့် ချီသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။ ဗီယက်နမ် ရိုးရာစာပေတွင် ကြွယ်ဝသော ယဉ်ကျေးမှုများရှိပြီး ၆ ပိုဒ်မှ ၈ ပိုဒ်အတွင်းရှိသော ကာဒေါင်ဟု ခေါ်သည့် ကဗျာပုံစံကို အခြေခံထားကာ ကျေးရွာရှိ ဘိုးဘွားများ နှင့် သူရဲကောင်းများ အကြောင်းကို အဓိကထား ရေးသားလေ့ ရှိသည်။.<ref>{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html|title=Folk poetry preservation a labour of love|work=VietNam News|date=29 June 2010|accessdate=12 February 2013|archivedate=21 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421000534/http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html}}</ref> ပေထက် အက္ခရာတင်သော စာပေများကို ၁၀ ရာစုနှစ် ငိုမင်းဆက်လက်ထက်မှ စတင်တွေ့ရှိရပြီး ထင်ရှားသော ရှေးခေတ်စာဆိုတော်များမှာ ငုယင်ထရိုင်၊ ထရန်ဟန်းဒေါင်၊ ငုယင်ဒူး နှင့် ငုယင်ဒင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အချို့သော စာပေအမျိုးအစားများမှာ ပြဇာတ်ကရာတွင် အရေးပါသော အပိုင်းမှ ပါဝင်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးသမီး တစ်ဦးတည်း သီဆိုဖျော်ဖြေသော ကထရူး ဟုခေါ်သော ဖျော်ဖြေမှုများတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru|title=Vietnamese Traditional Music: Hat Ca Tru|publisher=Indochina Travel Plan|year=2012|accessdate=10 March 2013|archivedate=15 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815232833/http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru}}</ref> တောင်ဒန် ကဲ့သို့သော ကဗျာသမဂ္ဂများကိုလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ လတ်တလောခေတ်တွင် ဗီယက်နမ်စာပေများကို အနောက်တိုင်း စတိုင်လ်များမှ လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရပြီး ပထမဆုံး စာပေပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သော သိုမွိုင်သညည် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thehuuvandan.org/vietpoet.html|title=Vietnamese Poetry|publisher=Le Cercle Littéraire – Thế Hữu Văn Đàn – The Literary Forum|date=21 June 2008|accessdate=12 February 2013|archivedate=25 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225165206/http://thehuuvandan.org/vietpoet.html}}</ref> ===ပွဲတော်များ=== [[File:Hoa mai.jpg|right|thumb|ရိုးရာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ သစ်ပင်]] ဗီယက်နမ်တွင် လဆန်း လဆုတ် ပြက္ခဒိန်ပေါ် အခြေပြုသော ပွဲတော် အမြောက် အများရှိပြီး အရေးအပါဆုံးမှာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗီယက်နမ် လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲမှာ ရေပန်းစားပြီး နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် သွားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ဗီယက်နမ် လူမျိုးများပင် အနောက်နိုင်ငံများတွင် ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။ ===ခရီးသွား လုပ်ငန်း=== [[File:PhoCoHoiAn.jpg||thumb|left|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင် နေရာဖြစ်သော ဟွိုင်အန်း ရှေးဟောင်းမြို့]] ဗီယက်နမ်သည် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်လည်ပတ်သည့် အဓိက နေရာတစ်နေရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ သိသာထင်ရှားသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကြောင့် ဖြစ်ကာ အဓိကအားဖြင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&mode=detail&document_id=153358 |title=Quyết định số 2473/QĐ - TTG của Thủ tướng Chính phủ : Phê duyệt "Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030" |publisher=Cổng Thông tin điện tử Chính phủ |date=31 Dec 2011 |access-date=21 February 2017 |archive-date=8 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708231539/http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&mode=detail&document_id=153358 }}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းတွင်ပင် ဗီယက်နမ်သို့ နိုင်ငံတကာမှာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား ၃.၇၇ သန်းခန့် လာရောက် လည်ပတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&uid=11723 |title=Vietnamtourism |publisher=Vietnamtourism |accessdate=7 November 2010 |archivedate=13 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513084216/http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&uid=11723 }}</ref> လူကြိုက်များ ရေပန်းစားသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း နေရာများမှာ ယခင် ဘုရင်နန်းစိုင်ရာ ဟူး ရွှေမြို့တော်၊ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာများဖြစ်သော ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ဟွိုင်အန်း နှင့် မိုင်ဆွန်၊ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဖြစ်သော နာထရန်၊ ဟလောင်ပင်လယ်အော်ရှိ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် စကျင်ကျောက် တောင်ကုန်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ များစွာသော ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံကိန်းများမှာ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အရှေ့တောင် အာရှတွင် သဘာဝ မဟုတ်ဘဲ တည်ဆောက်ထားသည့် အကြီးဆုံး ပင်လယ်ဖြစ်သော ဗန်ယောင်း ခရီးသွားများ လည်ပတ်စရာ နေရာ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html |title=Southeast Asia's largest artificial sea inaugurated in Binh Duong |website=Look At Vietnam |date=19 January 2009 |accessdate=7 November 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511053258/http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် ပေါ့ပ်တေးဂီတ ကြယ်ပွင့် မိုက်ကယ်ဂျက်ဆန် ၏ ဖခင် ဂျိုးဂျက်ဆန်မှ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦး ဖြစ်လာမည့် ကြယ်ငါးပွင့် ဟိုတယ် နှင့် အပန်းဖြေစခန်း ဖြစ်သော ဟက်ပီးလန်း အား အုတ်မြစ်ချ ဖွင့်လှစ်ပွဲသို့ တက်ရောက် ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂ သန်းတန်သော ထို စီမံကိန်းမှာ နှစ်စဉ် ခရီးသွား ၁၄ သန်းကို တာဝန်ယူ ဧည့်ခံနိုင်မည် ဖြစ်ပြီး ဟိုချီမင်းစီးတီး အနီးရှိ လောင်အန်းပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုအဆောက်အဦးမှာ ၂၀၁၄ တွင် ပြီးစီးမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite news| url=http://www.thestar.com/entertainment/music/article/938374--joe-jackson-invests-in-vietnam-theme-park | location=Toronto | work=The Star | title=Joe Jackson invests in Vietnam theme park | date=14 February 2011}}</ref> ===အဝတ်အထည်=== ပွဲတက်ဝတ်စုံဖြစ်သော အောင်းယိုင် ကို မင်္ဂလာ ဧည့်ခံပွဲ နှင့် ဘာသာရေး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တဝှမ်းရှိ အထက်တန်းကျောင်း အများအပြားတွင် မိန်းကလေးများ အနေနှင့် အဖြူရောင် အောင်းယိုင်ကို ယူနီဖောင်း အဖြစ် ဝတ်ဆင်ကြရသည်။ ယခင်က အောင်းယိုင်ကို ကျားမ နှစ်မျိုးစလုံး ဝတ်စားခဲ့ကြသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် အမျိုးသမီးများသာ သီးသန့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသားများမှာမူ ရိုးရာ မင်္ဂလာဧည့်ခံပွဲ ကဲ့သို့သော အခမ်းအနားများတွင်သာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>[http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html "Ao Dai (Long Dress)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026185826/http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html |date=26 October 2006 }}. Active Travel Vietnam. Retrieved 2 January 2012.</ref> အခြားသော ဗီယက်နမ် ရိုးရာ အဝတ်အစားများတွင် လေးပိုင်းစပ် အမျိုးသမီး ဝတ်စုံဖြစ်သော "အောင်းတူသန်"၊ အောင်းတူသန်ကို ၅ ပိုင်းစပ် ပုံစံဖြစ်သော အောင်းငူ တို့ကို မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အများအားဖြင့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အခြား ရိုးရာ အဝတ်အစားများမှာ "ယမ်" ဟုခေါ်သော အတွင်းခံ နှင့် "အောင်းဘားဘာ" ဟုခေါ်သော ကျေးလက်ဒေသတွင် အလုပ်လုပ်ရာတွင် ကျားမ နှစ်ဦးစလုံး ဝတ်ဆင်သည့် ဝတ်ရုံရှည်၊ <ref>Erik Harms (2011). ''Saigon's Edge: On the Margins of Ho Chi Minh City''. p.56: "She then left the room to change out of her áo Ba Ba into her everyday home clothes, which did not look like peasant clothes at all. In Hóc Môn, traders who sell goods in the city don "peasant clothing" for their trips to the city and change back".</ref> အစိုးရ ဧည့်ခံပွဲများတွင် ဝတ်ဆင်သော ဘရိုကိတ် ပွဲတက်ဝတ်စုံ အင်္ကျီရှည် နှင့် မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတို့သား ဝတ်ဆင်သော "အောင်းသဲ" စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရိုးရာ ခေါင်းဆောင်းများတွင် "နွန်လား" ဟုခေါ်သည့် ဗီယက်နမ် ခမောက် နှင့် မီးအုပ်ဆောင်းနှင့် တူသည် "နွန်ကွိုင်သိုး" တို့လည်း ပါဝင်သည်။ === အားကစား === ဗိုဗီနမ် နှင့် ဘင်းဒင်း ကိုယ်ခံပညာတို့ကို ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် ကစားကြပြီး<ref>{{cite web|url=http://talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE|title=Binh Dinh to host Int'l Vovinam festival|publisher=TalkVietnam.com|date=6 July 2012|accessdate=16 November 2012|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827080758/https://www.talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE}}</ref> ဘောလုံးကစားခြင်းမှာ နိုင်ငံအတွင်း ရေပန်း အစားဆုံး အဖွဲ့လိုက် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/|title=Soccer is very popular in Vietnam|publisher=SaigonNezumi.com|date=2 August 2012|accessdate=16 November 2012|archivedate=2 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102234125/http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/}}</ref> ဗီယက်နမ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အာဆီယံ ဘောလုံး ချန်ပီယံ ဖလားကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများ ဖြစ်သည့် ကြက်တောင်၊ တင်းနစ်၊ ဘော်လီဘော၊ စားပွဲတင်တင်းနစ် နှင့် စစ်တုရင်တို့မှာလည်း လူကြိုက်များသော ကစားနည်းများ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၅၂ ခုနှစ်မှ စတင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ နှစ်ခြမ်းကွဲပြီးနောက် တောင်ဗီယက်နမ်မှသာ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၆ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တို့တွင် အားကစားသမားများ စေလွှတ် ယှဉ်ပြိုင်စေခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီးနောက်တွင် ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံအနေနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ ဗီယက်နမ် အိုလံပစ် ကော်မတီအား ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကော်မတီ (အိုင်အိုစီ) မှ ၁၉၇၉ တွင် တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org/vietnam|title=Vietnam|publisher=Olympic.org|accessdate=19 April 2013}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် အထိ ဗီယက်နမ်သည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိပေ။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဘရာဇီးနိုင်ငံ ရိုင်ယိုဒီဂျနေးရိုးမြို့တွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတွင် ပထမဆုံးသော ရွှေတံဆိပ်ကို ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/rio-2016-vietnam-wins-first-ever-olympic-gold-medal-a7177771.html|title=The country that just won its first ever Olympic gold - and what the athlete will get in return|date=2016-08-07|newspaper=The Independent|language=en-GB|access-date=2016-10-06}}</ref> ===ဟင်းလျာများ=== [[File:Pho in Ho Chi Minh City by joshua.jpg|thumb|ဗီယက်နမ်၏ လူကြိုက်များသော အစားအစာတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဖို ခေါက်ဆွဲ]] ဗီယက်နမ်၏ ဟင်းလျာများသည် အခြေခံ ရသာ ၅ ပါးတို့၏ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အစပ် (သတ္တု) ၊ အချဉ် (သစ်သား) ၊ အခါး (မီး) ၊ အငံ (ရေ) နှင့် အချို (မြေကြီး) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>[http://www.asianinfo.org/asianinfo/vietnam/pro-food.htm Vietnamese Food]. Asianinfo.org. Retrieved 3 February 2013.</ref> အများအားဖြင့် ပါဝင်သော အမယ်များမှာ ငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငါးပိ၊ ပဲငံပြာရည်၊ ဆန်၊ လတ်ဆတ်သော ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ သစ်သီးများ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ချက်နည်းပြုတ်နည်းများတွင် စပါးလင်၊ ဂျင်း၊ ပူဒီနာ၊ ဗီယက်နမ် ပူဒီနာ၊ နံနံပင်ရှည်၊ ဆိုင်းဂုံ သစ်ကြမ်းပိုးခေါက်၊ ငှက်မျက်စိ ငရုတ်သီး၊ သံပရာသီး နှင့် ပင်စိမ်းရွက်တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ <ref>{{cite web|url = http://www.wokme.com/ingredients/vietnamese.htm | work = WokMe | year = 2011 |title = Vietnamese Ingredients | accessdate = 2 December 2011}}</ref>ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ချက်နည်းပြုတ်နည်းသည် လတ်ဆတ်သော အမယ်များကို အသုံးပြုခြင်း၊ ဆီကို အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုခြင်း၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအား အားထား ချက်ပြုတ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဗီယက်နမ် ဟင်းလျာများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျန်းမာရေးနှင့် အညီညွတ်ဆုံး ဟင်းလျာများတွင် တစ်မျိုး အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | author = Corapi, Annie | work = CNN Health | url = http://www.cnn.com/2010/HEALTH/08/25/healthiest.ethnic.cuisines/index.html | year = 2011 | accessdate = 3 December 2011 | title = The 10 healthiest ethnic cuisines}}</ref> မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ ဒေသခံ အစားအသောက်များမှာ တောင်ပိုင်းအစားအသောက်များထက် ပို၍ အစပ်နည်းပြီး မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ အေးမြသော ရာသီဥတုကြောင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် အစပ်များ ထုတ်လုပ်ရန်နှင့် ရရှိရန် ခက်ခဲပြီး အစပ်အရသာ ရရှိရန် ငရုတ်သီးအစား ငရုတ်ကောင်းမှုန့်အမည်းကို အသုံးပြုကြသည်။ ဝက်သား၊ အမဲသားနှင့် ကြက်သားတို့အား ယခင်က အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုကြပြီး ဟင်းလျာများတွင် ရေချိုငါးများ နှင့် အခွံမာရေနေသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသော ဂဏန်း နှင့် ခရုတို့ကို အဓိကထား ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ငံပြာရည်၊ ပဲငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငံပြာရည်နှင့် သံပရာသီးတို့မှာ အဓိက အရသာအဖြစ် ထည့်သွင်းချက်ပြုတ်ထားသော အမယ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထိမ်းအမှတ် အစားအသောက်များ ဖြစ်ကြသော ဘွန်ရူး (အသားပါသည့် ကြာဇံပြုတ်) နှင့် ဘန်ကွမ်းတို့မှာ မြောက်ပိုင်းတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်လာပြီး ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများမှ အလယ်ပိုင်း နှင့် တောင်ပိုင်းသို့ သယ်ဆောင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url = http://www.saveur.com/article/Travels/Heaven-in-a-Bowl#errors | author = Nguyen, Andrea | title = Heaven in a Bowl: The Original Pho | accessdate = 28 December 2011 | date = 13 March 2011}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] == မှတ်ချက်များ == {{notelist}} {{Reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{Reflist|24em}} ==ပြင်ပလင့်များ== {{commonscat|Vietnam}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Vietnam profile] from BBC News *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=3 October 2012 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' *[http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=28 May 2012 }} *[http://www.cpv.org.vn/cpv/ Communist Party of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=15 November 2010 }} – official website (in Vietnamese) *[http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx National Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208000519/http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx |date=8 December 2015 }} – the Vietnamese legislative body *[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 General Statistics Office] *[http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=20 October 2009 }} *[https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Chief of State and Cabinet Members] {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:ကွန်မြူနစ် နိုင်ငံများ]] [[Category:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|*]] [[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] j2v7g72rcyjzeshdl9x8qhc8b26hwgs 0 3233 1038083 1036691 2026-06-14T03:19:56Z Min Ko Ko Khant thant 144349 1038083 wikitext text/x-wiki {{Coord|2|N|112|E|type:country_region:MY|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = မလေးရှား | common_name = မလေးရှားနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = Malaysia<br />马来西亚<br />மலேசியா | ပုံ_အလံ = Flag of Malaysia.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Malaysia.svg | national_motto = ''Bersekutu Bertambah Mutu''{{lower|0.2em|<ref>{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013 |accessdate=1 November 2021 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}</ref><!--end lower:-->}}<br />"Unity Is Strength" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''[[Negaraku]]''<br />("My Country")<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Negaraku instrumental.ogg]]</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Malaysia (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=အာရှတိုက် |subregion= [[အာဆီယံ]] | subregion_color = မီးခိုးရင့်}} | မြို့တော် = {{plainlist| * [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]<br />{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}} * [[ပူတြာဂျယာမြို့]] (အုပ်ချုပ်မှု)<br />{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}} }} | အကြီးဆုံးမြို့ = ကွာလာလမ်ပူမြို့ | languages_type = '''ရုံးသုံးဘာသာစကား'''<br />{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}} | languages = [[ပသျှူးဘာသာစကား|ပသျှူး]]<ref name="Script" group="n">Section 9 of the National Language Act 1963/67 states that "The script of the national language shall be the Rumi script: provided that this shall not prohibit the use of the Malay script, more commonly known as the Jawi script, of the national language".</ref>{{#tag:ref|Section 2 of the National Language Act 1963/67 states that "Save as provided in this Act and subject to the safeguards contained in Article 152(1) of the Constitution relating to any other language and the language of any other community in Malaysia the national language shall be used for official purposes".|group="n"}}<ref name="Recognised language" group="n">See Article 152 of the Federal Constitution of Malaysia and National Language Act 1963/67.</ref> | languages_sub = yes | languages2_type = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကားများ | languages2 = [[:en:Malaysian English|အင်္ဂလိပ်]]<ref name="Recognised language" group="n" /> | ethnic_groups = * ၆၈.၈% [[:en:Bumiputera (Malaysia)|Bumiputera]] ([[:en:Malays (ethnic group)|Malay]], [[:en:Orang Asli|Orang Asli]], indigenous groups of [[:en:Sabah|Sabah]] and [[:en:Sarawak|Sarawak]]) * ၂၂.၆% [[:en:Malaysian Chinese|တရုတ်]] * ၆.၈% [[:en:Malaysian Indian|အိန္ဒိယ]] * ၁.၀% [[:en:Ethnic origins of people in Malaysia|အခြား]] | ethnic_groups_year = ၂၀၂၀ | ethnic_groups_ref = <ref name="2017 pop">{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Current Population Estimates Malaysia 2016–2017|publisher=Department of Statistics, Malaysia|access-date=14 July 2017|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093434/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> {{sfn|Department of Statistics Malaysia|2020}} | religion = * ၆၁.၃% [[:en:Islam in Malaysia|အစ္စလာမ်]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])<ref>{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead|accessdate=1 November 2021|archivedate=2 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}</ref> *၁၉.၈% [[:en:Buddhism in Malaysia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၉.၂% [[:en:Christianity in Malaysia|ခရစ်ယာန်]] * ၆.၃% [[:en:Hinduism in Malaysia|ဟိန္ဒူ]] * ၃.၄% [[:en:Chinese folk religion|တရုတ်ရိုးရာ]] * ၀.၇% မသိရှိ * ၀.၅% အခြား | religion_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Updated: 05/08/2011)|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=29 July 2011|access-date=11 June 2018|archive-date=20 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820201913/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | demonym = [[:en:Malaysians|Malaysian]] | government_type = [[:en:Federal monarchy|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:elective monarchy|ရွေးကောက်ခံ]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[:en:Yang di-Pertuan Agong|ယန်းဒီ-ပဲရ်တွမ်း အာဂုံး]] (ဘုရင်) | leader_name1 = [[:en:Abdullah of Pahang|အဗ္ဗဒူလာ]] | leader_title2 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = [[အန်ဝါအီဘရာဟင်ာ့]] | legislature = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | sovereignty_type = လွတ်လပ်ရေးရ | sovereignty_note = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | established_event1 = [[:en:Federation of Malaya|မလာယဖက်ဒရေးရှင်း]]၏ [[:en:Merdeka Day|လွတ်လပ်ရေးနေ့]] | established_date1 = ၁၉၅၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}</ref> | established_event2 = [[:en:Sarawak Self-government Day|ဆာရာဝပ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date2 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက် | established_event3 = [[:en:Sarawak self-governanceNorth Borneo Self-government Day|မြောက်ဘော်နီယို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date3 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}</ref> | established_event4 = [[:en:Proclamation of Malaysia|မလေးရှားဟု ကြေညာခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက် | area_rank = ၆၇ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = ၃၃၀,၈၀၃ | area_sq_mi = ၁၂၇,၇၂၀ | percent_water = ၀.၃ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၃၂,၇၃၀,၀၀၀<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=12 June 2020|archive-date=12 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2020 | population_estimate_rank = ၄၃ | population_census_year = ၂၀၁၀ | population_census = ၂၈,၃၃၄,၁၃၅<ref name="Population" /> | population_density_km2 = ၉၂ | population_density_sq_mi = ၂၃၇ | population_density_rank = ၁၁၆ | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP = {{increase}} $၉၀၀.၄၂၆ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=548,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=20 October 2020}}</ref> | GDP_PPP_rank = ၃၀ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၂၇,၂၈၇<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၅၁ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၃၆.၃၃၀ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_rank = ၃၆ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁၀,၁၉၂<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၆၀ | Gini_year = ၂၀၁၅ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ၄၁ <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=20 December 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ၀.၈၁၀<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၆၂ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[မလေးရှား ရင်းဂစ်|ရင်းဂစ်]] (RM) | currency_code = MYR | date_format = dd-mm-yyyy | time_zone = [[မလေးရှားစ့တော်ချိန်ဘ|MST]] | utc_offset = +8 | electricity = [[Mains electricity by country|240 V, 50 Hz]] | drives_on = ဘယ် | calling_code = +၆၀ | cctld = [[.my]] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''မလေးရှားနိုင်ငံ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်:]] Malaysia) သည် [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်]]၊ [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်|စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်]] ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင် အာရှ]]တွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်ကာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၂၇,၇၂၀ စတုရန်းမိုင် (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၃၃၀,၈၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ အကျယ်အဝန်းရှိကာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အရွယ်အစား တူညီသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိကာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှား (ဘော်နီယို မလေးရှား) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားဒေသမှာ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်၊ ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] တို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အရှေ့မလေးရှား မှာမူ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်၊ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာမြို့မှာ ပူထရာဂျာရားမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၃၀ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၄ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ယူရေးရှားတိုက်ကြီး၏ တောင်ဘက်ဆုံး အမှတ်ဖြစ်သော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသည်။ ယဉ်စွန်းတန်း နှစ်ခုကြားရှိ အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မက်ဂါဒိုင်ဗတ်စ် နိုင်ငံ ၁၈ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်ကာ နိုင်ငံအတွင်း တွေ့ရသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြား ရှိသည်။ မ​လေးရှားနိုင်ငံ၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ထိုနေရာတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစုမှစ၍ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ပြင်သစ် အင်ပါယာ]] လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံးသော ပြင်သစ် နယ်မြေများကို ရေလက်ကြား အခြေချရာ နေရာမျာဟု ခေါ်ပြီး ထိုဒေသမများ တည်ထောင်ပြီးနောက် မလေးဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများမှာ ပြင်သစ် တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား ဒေသရှိ နယ်မြေများကို ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် မလေးပြည်ထောင်စု အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ မလာယာ ဒေသအား မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဒေသ အဖြစ် ၁၉၄၈ တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ဩဂုတ်လ ၃၁ရက် တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ မလေးရှားသည် [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်နှင့် စင်ကာပူတို့နှင့် ၁၉၆၃ စက်တင်ဘာ ၁၆တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်မျှ မကြာသော အချိန် ၁၉၆၅တွင် စင်ကာပူသည် ဖက်ဒရယ် ဒေသမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံ ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုအချက်မှာ နိုင်ငံရေးတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေမှ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|ခရစ်ယာန် ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် ကြေညာထားသော်လည်း ခရစ်ယာန် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ အစိုးရ စနစ်မှာ [[ဝက်စ်မင်စတာစနစ်|ဝက်စ်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်]]ကို နီးကပ်စွာ နမူနာ ယူထားပြီး တရားဥပဒေစနစ်မှာ ဖြတ်ထုံး စနစ်ကို အခြေခံ ထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး "ယန် ဒီပါတွမ် အဂေါင်း - Yang di-Pertuan Agong" ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရင်မှာ မလေးရှား ပြည်နယ် ကိုးခုမှ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူများထဲမှာ တစ်ဦးကို ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး စီးပွားရေး စံချိန်တင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီမှာ နှစ်စဉ် ၂.၄% တိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၁၄ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အခြေခံ ထားသော်လည်း သိပ္ပံ၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသခံမည့်သူများကို လက်ခံခြင်း လုပ်ငန်းတို့သို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် အခါတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသည် လတ်တလော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော ဈေးကွက် စီးပွားရေး စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်လာပြီး အရှေ့တောင် အာရှတွင် တတိယ နေရာရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၂၉ ရှိသည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့၊]] အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ [[ဗြိတိသျှဓနသဟာယ|ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, "MALAYSIA" typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေသော မြေပုံတွင် မလေးကျွန်းစုများကို မလေးရှားဟု အမည်တပ်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားဆိုသော အမည်မှာ မလေး ဟူသော အမည်နှင့် လက်တင်-ဂရိဘာသာတို့၏ အပိတ်စကားလုံး "ရှား" တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland & Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=221}}</ref> မလေးရှား ဘာသာမှ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ တမီလ် ဘာသာစကား "မလိုင်" နှင့် "အာ"တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး "တောင်ကုန်း" နှင့် "မြို့တော်၊ ကုန်းမြေ" ဟု အသီးသီး အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|year=2011|publisher=John Wiley and Sons|page=449|url=https://books.google.com/?id=qeBfed17zxEC|isbn=978-1-118-13998-1}}</ref><ref>{{cite book|last=Tiwary|first=Shanker Shiv|title=Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes (Set Of 3 Vols.)|year=2009|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|page=37|url=https://books.google.com/?id=YdEjAQAAIAAJ|isbn=978-81-261-3837-1}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FRQwAQAAIAAJ|title=People of India |author=Singh, Kumar Suresh |volume=26 |page=981 |publisher=Anthropological Survey of India |year=2003 |isbn=978-81-85938-98-1}}</ref> ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ ကုန်သည်များမှ [[မလေး ကျွန်းဆွယ်|မလေးကျွန်းဆွယ်]]အား မလာယာဒီပ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Pande, Govind Chandra |isbn=978-81-87586-24-1 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Gopal, Lallanji |isbn=978-81-208-0302-2 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref><ref>{{cite book|title= A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 |url= https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2 |page=[https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2/page/n639 612] |author=Ahir, D. C. |isbn=81-7030-462-8 |year=1995 |publisher=Sri Satguru Publications}}</ref><ref>{{cite book|title=The culture and art of India |url=https://archive.org/details/cultureartindia00muke |page=[https://archive.org/details/cultureartindia00muke/page/212 212] |author=Mukerjee, Radhakamal |isbn=978-81-215-0114-9 |year= 1984 |publisher=Coronet Books Inc}}</ref><ref>{{cite book|title= Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia |page=8 |author=Sarkar, Himansu Bhusan |year=1970 |publisher=Punthi Pustak}}</ref> ထိုသို့သော ရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ အစောပိုင်း မလေး၊ ဂျာဗား ဘာသာ စကားတို့တွင် ပုံမှန် အရှိန်ရလာသည် သို့မဟုတ် ပြေးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကားလုံးမှာ ဆူမတြားကျွန်းရှိ ရေစီးသန်သော မလာယု မြစ်ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|last1=Abdul Rashid|first1=Melebek|last2=Amat Juhari|first2=Moain|title=Sejarah Bahasa Melayu ("History of the Malay Language")|pages=9–10|publisher=Utusan Publications & Distributors|year=2006|isbn=967-61-1809-5}}</ref> ထိုအမည်အား ဆုမတြားကျွန်းပေါ်တွင် ၇ ရာစုက တည်ရှိခဲ့သော မလာယု ဘုရင်နိုင်ငံမှ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1}}</ref><ref>{{Cite book|last1 = Eliot | first1 = Joshua|first2 = Jane | last2 = Bickersteth|title = Sumatra Handbook|publisher = Footprint Handbooks|year = 2000|page = 262|url = https://books.google.com/?id=blwyICjuEPIC&printsec=frontcover|isbn = 1-900949-59-8}}</ref> ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် သိမ်းယူခြင်း မစတင်မီက မလေးကျွန်းဆွယ်အား တာနာ မလာယု (မလေးမြေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ass/article/download/23534/15030|title=Legitimacy of the Malays as the Sons of the Soil|author=Mohamed Anwar Omar Din|year=2012|publisher=Canadian Center of Science and Education|issn=1911-2025|pages=80–81}}</ref><ref>{{cite book|last=Reid|first=Anthony|authorlink=Anthony Reid (academic)|title=Imperial alchemy : nationalism and political identity in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-87237-9|page=[https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283/page/n109 95]}}</ref> ဂျာမန် ပညာရှင် ယိုဟန် ဖရိုင်းဒရစ် ဘလူးမန်းဘတ်ချ် က တီထွင်ခဲ့သော လူမျိုး ခွဲခြားရေး စနစ်တွင် အရှေ့တောင် အာရှ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို မလေး လူမျိုး အဖြစ် အမျိုးအစား တစ်ခုတည်းအောက်တွက် အစုဖွဲ့ သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Bernasconi, Robert |author2=Lott, Tommy Lee |title=The Idea of Race|url=https://books.google.com/books?id=di2YVLKgIC8C|year=2000|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-458-8}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |title=Collective Degradation: Slavery and the Construction of Race |work=Proceedings of the Fifth Annual Gilder Lehrman Center International Conference at Yale University |publisher=Yale University |date=7–8 November 2003 |accessdate=13 May 2014 |author=Painter, Nell Irvin |page=18 |location=New Haven, Connecticut |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020105628/http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |archivedate=20 October 2013 }}</ref> ၁၈၂၆ ခုနှစ် ပြင်သစ် ရေကြောင်းသွားလာသူ ဂျူးလ် ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် ၏ အိုရှန်းနီးယား ခရီးစဉ် အပြီးတွင်မူ ၎င်းက ပထဝီ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော ဆိုစိုင်ယက်တီ ဒီ ဂျီအိုဂရပ်ဖီသို့ မလေးရှား၊ မိုက်ခရိုနီးရှား နှင့် မီလန်နီးရှားဆိုသော် အခေါ်အဝေါ်များကို တင်ပြခဲ့သည်။ ထို ပစိဖိတ် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျွန်းအုပ်စုများကို လက်ရှိ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သော ပိုလီနီးရှားမှ ခွဲခြားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် က မလေးရှားကို အရှေ့အင်ဒီး တို့၏ ဒေသဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/0022334032000120512| title = On the Islands of the Great Ocean| journal = The Journal of Pacific History| volume = 38| issue = 2| page = 163| year = 2003| last1 = d'Urville | first1 = J. S. B. C. S. D. | last2 = Ollivier | first2 = I. | last3 = De Biran | first3 = A. | last4 = Clark | first4 = G. }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies&nbsp;... I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson--> ၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးခွဲဗေဒ ပညာရှင် ဂျော့ရှ် ဆင်မြူယယ် ဝင်ဆာ အားလ်မှ အိန္ဒိယ ကျွန်းစုများနှင့် အရှေ့အာရှ ဂျာနယ်တွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါးတွင် အရှေ့တောင် အာရှ ကျွန်းများကို မလာယုနီးရှား နှင့် အင်ဒုနီးရှား ဟု အမည်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ပြီး ပထမ အမည်ကို ပို၍ နှစ်သက်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119 |volume=IV}}</ref> ယနေ့ခေတ် အသုံးအနှုန်းတွင် မလေးဟူသော အမည်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ် နှင့် အရှေ့တောင် အာရှရှိ အနီးအနား ကျွန်းဆွယ်များ ဖြစ်သော [[ဆူမတြာကျွန်း]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]]၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ထိုဒေသ နှစ်ခု ကြားတွင် တည်ရှိနေသော ကျွန်းငယ်လေးများတွင် နေထိုင်ကြသော ဩစထရိုနီးရှန်း လူမျိုးတို့၏ လူမျိုးဘာသာရေး အုပ်စု တစ်ခု၏ အမည်အဖြစ် သုံးနှုန်းကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/359662/Malay|title=Malay|year=2013|publisher=Encyclopaedia Britannica Inc.}}</ref> နိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ၁၉၅၇ တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီးနောက် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်၏ အထက်ပိုင်း တွင် အေဒီ ပထမရာစုက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဘုရင်နိုင်ငံအမည် လန်ကာဆူကာ စသော အမည်များကိုလည်း အမည်မပေးမီက ထည့်သွင်း စဉ်းစားခဲ့သည်။<ref name="Mapping">{{Cite book|last = Suarez|first = Thomas|title = Early Mapping of Southeast Asia|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd|year = 1999|pages = 46–47|url = https://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&printsec=frontcover|isbn = 962-593-470-7}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&PageNumber=72&NavFrom=2&parentActiveTextDocId=1118475&ActiveTextDocId=1118475&filesize=15776 |title=Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)e |publisher=The UK Statute Law Database |date=31 July 1957 |accessdate=6 November 2010}}</ref> ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း နှင့် စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်တို့ ပူးပေါင်းကာ ဖက်ဒရေးရှင်း အသစ်တစ်ခု တည်ထောင်သည့် အခါတွင် မလေးရှား ဆိုသော အမည်ကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Bound for Glory">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archivedate=17 March 2009 |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |title=Bound for Glory |last=Spaeth |first=Anthony |work=Time |date=9 December 1996 |accessdate=20 August 2011}}</ref> သီအိုရီ တစ်ခု အရ စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း နှင့် ဆာရာဝပ်တို့ ၁၉၆၃ တွင် ပါဝင်လာသောကြောင့် စီ ဆိုသော အမည်ကို ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Bound for Glory"/> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေး သမားများက ၎င်းတို့၏ "မလေးရှား" ပြည်နယ်ကို နိုင်ငံအသစ်မှ နာမည် မပေးမီတွင် အမည်ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစား သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Sakai |first=Minako |editor1-last=Cao |editor1-first=Elizabeth |editor2-last=Morrell |title=Regional Minorities and Development in Asia |publisher=Routledge |year=2009 |page=124 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |isbn=978-0-415-55130-4 |chapter=Reviving Malay Connections in Southeast Asia |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013055904/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=13 October 2014 |access-date=11 April 2016 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == [[File:Malacca Sultanate en.svg|thumb| ၁၅ ရာစုတွင် မလက္ကာ စူလ်တန်နယ်မြေမှ မလေးကျွန်းစု တဝှမ်းတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာ ပြန့်ပွားရန် အဓိက နေရာမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားတွင် လူသားတို့ စတင် အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia|title=Getaway to romance in Malaysia|author=Holme, Stephanie |publisher=stuff.co.nz|date=13 February 2012|accessdate=6 January 2014}}</ref> မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/313 | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 |date=June 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယမှ ကုန်သည်နှင့် အခြေချ နေထိုင်မည့်သူများ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နှင့် တတိယ ရာစုနှစ်များ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့၏ အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ လူမျိုးများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးထိုးထားသော စာများကို [[အေဒီ]] ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{Cite book|last = Mühlhäusler|first = Peter|last2 = Tryon|first2 = Darrell T|last3 = Wurm|first3 = Stephen A|title = Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas|publisher = Walter de Gruyer & Co|year = 1996|page = 695|url = https://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&printsec=frontcover|isbn =978-3-11-013417-9}}</ref> လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Mapping"/> ၇ရာစု နှင့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်များများနှင့် မလေးကျွန်းစုများတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Suporno, S. |year=1979|chapter=The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing|title=Perceptions of the Past|location=Singapore|publisher=Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia|page=180|editor=A. Reid and D. Marr|series=Southeast Asia publications|volume=4}}</ref> ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးများ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/> ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာသော ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား သည် မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၏ ပထမဆုံး လွတ်လပ်သော ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။<ref name="BBCchinesediaspora">{{Cite news|first=Jonathan |last=Kent |title=Chinese diaspora: Malaysia |date=3 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm |publisher=BBC News |accessdate=21 September 2010}}</ref> မလက်ကာသည် ထိုစဉ်က အရေးပါသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[File:AMH-6472-KB Battle for Malacca between the VOC fleet and the Portuguese, 1606.jpg|thumb|left|alt=Dutch fleet vs Portuguese armada|၁၆၀၆ ခု နှစ် ဒတ်ချ်-ပေါ်တူဂီ စစ်ပွဲတွင် ဒတ်ချ်သင်္ဘောများ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ [[မလက်ကာမြို့]] ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားကြစဉ်]] ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး<ref name="state.gov">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm |title=Malaysia |publisher=United States State Department |date=14 July 2010 |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဒတ်ချ်တို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာသည် ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခဲ့ပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြေချခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခဲ့ပြီးနောက်<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm |title=The Map Room: South East Asia: Malaya |last=Luscombe |first=Stephen |accessdate=18 September 2010}}</ref> ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနှင့် လာဘွမ်ကျွန်းတို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ရှိ မလေးပြည်နယ်များဟု သိရှိကြသော ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နှင့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်များတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူများကို အကြံပေးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများကို ခန့်ထားခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်သူများမှ စာချုပ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up |title=The Encyclopædia Britannica : a dictionary of arts, sciences, literature and general information |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=17 October 2010}}</ref> အခြားသော ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်သော ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ရှိမနေသော်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပေး အရာရှိများကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခဲ့ရသည်။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် ဘော်နီယိုတို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ လူမျိုးတို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |title=International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance |last=Kuar |first=Amarjit |publisher=University of New England |accessdate=20 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509145612/http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |archivedate=9 May 2010 }}</ref> ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နှင့် စူလူး စူလ်တန်တို့က ၁၈၇၇ နှင့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ယခု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Malaysia and Its Neighbours, The World studies series|author=Gullick, J. M. |url=https://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&pg=PA148|year=1967|publisher=Taylor & Francis|location=|isbn=978-0-7100-4141-8|pages=148–149}}</ref> ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူများသည် လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံ၏ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ များ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm |last=Luscombe |first=Stephen |title=The Map Room: South East Asia: North Borneo |accessdate=1 July 2011}}</ref> [[File:FORT CORNWALLIS GEORGETOWN PENANG ISLAND MALAYSIA JAN 2012 (6963840293).jpg|thumb|right|alt=Statue of Francis Light in the Fort of Cornwallis|right|မလေးရှားဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ပထမဆုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ပီနန်ရှိ ကွန်ဝေါလစ်ခံတပ်မှ ဖရန်စစ် လိုက်၏ ရုပ်တု]] ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူတို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်များ ရှင်သန်ထကြွ လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Hock|first = David Koh Wee|title = Legacies of World War II in South and East Asia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies, Singapore|year = 2007|page = 48|url = https://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-457-5}}</ref> မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်များမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html |title=Our Region, Ourselves |author=Mohamad, Mahathir |work=Time |date=31 May 1999 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228072332/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html }}</ref> ဗြိတိသျှတို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခု၏ အောက်တွင် မလာယာဒေသ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း မလေးတို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနှင့် တရုတ်လူမျိုးတို့အား နိုင်ငံသား ပေးမည့် ကိစ္စတို့ ဖြစ်သည်။ မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ရှိသော စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှတို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း အလျှင်အမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုဖက်ဒရေးရှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်များရှိ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html |title=MALAYA: Token Citizenship |work=Time |date=19 May 1952 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125191837/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html }}</ref> ထိုအချိန်တွင် မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်သော သူပုန်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မလာယန် အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ရှိခဲ့ပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုများကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်များက မလာယာတွင် အခြေချ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php |title=The Malayan Emergency: 1948–1960 |publisher=Australian Government Department of Veteran Affairs |accessdate=1 July 2011 |archivedate=6 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706121637/http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php }}</ref> ထို့နောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။)၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူ တို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နှင့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးသော ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစေရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနှင့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရေး ပါတီ တို့၏ ကိစ္စများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html |title=Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No |work=Time |date=6 September 1963 |accessdate=17 October 2010 |archivedate=17 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817073020/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html }}</ref><ref>{{cite book|author=Boon Kheng Cheah|title=Malaysia: The Making of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=NOtXcEmHdjoC&pg=PA93|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-154-3|pages=93–}}</ref> ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ ခွဲထွက်သွားခြင်း<ref>{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 |title=Proclamation on Singapore |publisher=Singapore Attorney-General |accessdate=27 October 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191506/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 }}</ref><ref name="TIME Art">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html |title=Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety |work=Time |date=27 August 1965 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=27 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227090850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html }}</ref> နှင့် လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref name="Race war">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html |title=Race War in Malaysia |work=Time |date=23 May 1969 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=18 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518061525/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900859%2C00.html }}</ref> အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ရှိသော စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref name="New Economic Policy">{{cite web|author=Sundaram, Jomo Kwame |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&panel=seriespapers |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |publisher=UNRISD |date=1 September 2004 |accessdate=27 October 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စတင်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှင့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုများ အလျှင်အမြန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော စီးပွားရေး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]]၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နှင့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရေး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော ပူထရာဂျာရားမြို့ တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Bound for Glory" /> သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရေးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နှင့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်တို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archivedate=1 April 2010 |author=Ping, Lee Poh|author2=Yean, Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |publisher=Thammasat University |accessdate=25 July 2011}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Perdana Putra building 2005.jpg|thumb|left|alt=Perdana Putra.|မလေးရှား ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရုံးအဆောက်အအုံ တည်ရှိရာ ပါဒါနာ ပူထရာ]] မလေးရှားသည် စည်းမျဉ်းခံ ရွေးကောက်ခံ ဘုရင်စနစ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ စနစ်သည် ဝက်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်ကို အတုယူ၍ နီးကပ်စွာ ပုံဖော်ထားပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="FITA">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre |title=Malaysia Information |publisher=Federation of International Trade Associations |accessdate=27 October 2010 |archivedate=26 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226105342/http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre }}</ref> နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲအား ယန် ဒီ-ပါတွမ် အာဂေါင်း ဟု ခေါ်ပြီး အများစု က ဘုရင်ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ဘုရင်ကို မလေးပြည်နယ်များရှိ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ အခြားအမည်ခံ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်မှူးသာ ရှိသော ပြည်နယ် ၄ ခုမှ ရွေးချယ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိပေ။ တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အားလုံးလက်ခံထားသည့် သဘောတူညီမှု အရ ထိုနေရာကို အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးကြား အစဉ်လိုက် လှည့်လည်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ယခု အထိ ကဒါပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူ အဘဒူရ် ဟာလင်း မှ ဘုရင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong|title=Senarai Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong|publisher=Laman Web Rasmi|accessdate=17 April 2016|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421035646/http://majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ် မလေးရှား နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ပြုပြင်လိုက်သည်မှ စ၍ ဘုရင်၏တာဝန် အတော်များများမှာ အခမ်းအနား တက်ရုံ သာလျှင် ဖြစ်ပြီး အထက်လွှတ်တော် အမတ်များ နှင့် ဝန်ကြီးများကို ရွေးချယ်ရာတွင်သာ ပါဝင်တော့သည်။<ref name="dfat">{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html |title=Malaysia country brief |publisher=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |date=February 2014 |accessdate=22 October 2014}}</ref> ဥပဒေပြုရာတွင် ဖက်ဒရယ်လွှတ်တော် နှင့် ပြည်နယ် လွှတ်တော်များတွင် ဥပဒေပြုအာဏာများကို ခွဲဝေ ရယူထားသည်။ လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် တွင် အောက်လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော် ဖြစ်သော ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en |title=Background |publisher=Parlimen Malaysia |date=3 June 2010 |accessdate=25 July 2011 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404095058/http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en }}</ref> အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၂၂၂ ဦးအား တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုစီမှ အများဆုံး ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် ၇၀ ဦးမှာ ၃ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး ၂၆ ဦးမှာ ပြည်နယ်လွှတ်တော် ၁၃ ခုမှ ရွေးချယ်၍ ကျန်ရှိသော ၄၄ ဦးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ <ref name="state.gov"/> ပါလီမန်မှာ ပါတီစုံ စနစ် ရှိပြီး အစိုးရမှာ မဲအများဆုံးရသော ပါတီက ဖွဲ့စည်းခွင့် ရှိသည့်စနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ညွန့်ပေါင်း ပါတီ ၁၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာရီဆန် နေရှင်နယ် ဟုခေါ်သည့် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov" /><ref>{{cite book|author1=John W. Langford|author2=K. Lorne Brownsey|title=The Changing Shape of Government in the Asia-Pacific Region|url=https://books.google.com/books?id=q-sti92Y7TkC&pg=PA101|year=1988|publisher=IRPP|isbn=978-0-88645-060-1|pages=101–}}</ref> ပြည်နယ် တစ်ခုစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်ရှိပြီး အမတ်များအား တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ်များမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ထားသည်။ ပြည်နယ် အစိုးရအား ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်မှ ဦးဆောင်ပြီး<ref name="state.gov"/> ထိုသူမှာ လွှတ်တော်ရှိ အမတ်နေရာအများဆုံး ရသော ပါတီမှ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်သည်။ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူ ရှိသော ပြည်နယ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မလေးလူမျိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref>{{Cite book|title = The management of secondary cities in southeast Asia|publisher = United Nations Centre for Human Settlements|year = 1996|page = 120|url = https://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&printsec=frontcover|isbn = 92-1-131313-9}}</ref> ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် အနည်းဆုံး ကျင်းပပြီး နောက်ဆုံး ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="state.gov"/> အသက်၂၁ နှစ် အထက် မှတ်ပုံတင်ထားသော မဲဆန္ဒရှင်များသည် အောက်လွှတ်တော် အမတ် နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ပြည်နယ် အများစုတွင် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ မဲပေးခြင်းမှာ မပေးမနေရ မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm|title= Malaysia (Dewan Rakyat)|publisher=Inter-Parliamentary Union|date=29 September 2008}}</ref> ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲမှလွဲ၍ အစဉ်အလာအရ ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲကို ဖက်ဒရယ် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် တစ်ချိန်တည်း တပြိုင်တည်း ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။<ref name="dfat"/> အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာအား ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သို့ အပ်နှင်းထားသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ အောက်လွှတ်တော်၏ အမတ် ဖြစ်ရမည် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဘုရင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူက ပါလီမန်ကို အုပ်ချုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အဖွဲ့အား လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးရှိ ရွေးချယ်ခံ ကိုယ်စားလှယ်များ ထဲမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref name="state.gov"/> ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရုံသာမက အစိုးရ တစ်ခုလုံး၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="dfat"/> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဥပဒေမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဖြတ်ထုံးဥပဒေ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။<ref name="state.gov"/> တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် သီအိုရီ အရ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ လွတ်လပ်မှုမှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေပြီး တရားသူကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်အပ်ရာတွင် တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ကင်းမဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/63ipMMsMN?url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archivedate=6 December 2011|title=Attacks on Justice – Malaysia|publisher=International Commission of Jurists|accessdate=5 December 2011}}</ref> တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် အမြင့်ဆုံး တရားရုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အောက်တွင် အယူခံ တရားရုံးနှင့် တရားလွှတ်တော် ၂ ခု ရှိကာ တစ်ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ် အတွက် ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှား အတွက် ဖြစ်သည်။ မလေးရှားတွင် တော်ဝင်မိသားစုမှ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများနှင့် တော်ဝင်မိသားစုသို့ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများကို ကြားနာရန် အထူး တရားရုံးတစ်ခု ရှိသည်။ လူသတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု များ အတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf|title=The Death Penalty in Malaysia|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=15 October 2013}}</ref> အများပြည်သူဆိုင်ရာ တရာရုံးများနှင့် အပြိုင်ရှိနေသည်မှာ<ref>{{cite news|last=England |first=Vaudine |url=http://www.bbc.co.uk/news/10567857 |title=Malaysian groups welcome first Islamic women judges |publisher=BBC News |date=9 July 2010 |accessdate=27 September 2010}}</ref> ရှာရီယာ တရားရုံးများ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားရုံးများမှ မွတ်စလင်များအား ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် စီရင်လေ့ ရှိကာ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm |title=Malaysia rejects Christian appeal |publisher=BBC News |date=30 May 2007 |accessdate=27 September 2010}}</ref> မိသားစု အရေး နှင့် ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်များ အတွက် ဖြစ်သည်။ လူမျိုးရေးသည် နိုင်ငံရေးတွင် အဓိက အားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး ပါတီ အများစုမှာ လူမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။<ref name="state.gov"/> စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ် နှင့် ၎င်းအား အစားထိုးသော အမျိုးသား တိုးတက်ရေး ပေါ်လစီ အစရှိသည့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ မလေးရှား၏ အစပထမ နေထိုင်သူများဟု ယူဆသော ဘူမိပူထရ ဟုခေါ်သော မလေး နှင့် ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ ရပ်တည်မှုအား ဘူမိပူထရ မဟုတ်သည့် မလေးတရုတ် လူမျိုးများ နှင့် မလေးကုလား လူမျိုးများထက် ရှေ့ရောက်စေရန် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=237:dasar-ekonomi-baru-&catid=88:dasar-dasar-negara |title=Dasar Ekonomi Baru |publisher=Pusat Maklumat Rakyat |date=14 November 2008 |accessdate=21 November 2010 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225325/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?catid=88:dasar-dasar-negara&id=237:dasar-ekonomi-baru-&option=com_content&view=article }}</ref> ထိုပေါ်လစီများမှ ဘူမိပူထရ များအား အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေး၊ ပညာသင်ဆု၊ စီးပွားရေး၊ အိမ်များကို သက်သာစွာ ရရှိ နေထိုင်နိုင်ရေး နှင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသော စုဆောင်းမှု စသည်တို့တွင် ဦးစားပေး အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့် လူမျိုး အချင်းချင်း ကြားတွင် မကျေနပ်မှုများ ပိုမို တိုးပွား လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |author=Sundaram, Jomo Kwame |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |date=1 September 2004 |issn=1020-8194 |accessdate=22 August 2011}}</ref> မလေးရှားတွင် လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငြင်းခုံမှုမှာ မလေးရှား ဥပဒေ နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဘာသာရေး လုံးဝ မနွယ်ဘဲ ရှိသင့်သည် သို့မဟုတ် အစ္စလာမ် စည်းမျဉ်းများပေါ်တွင် မူတည်သင့်သည် ဆိုသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/world/asia/24malaysia.html |title=Once Muslim, Now Christian and Caught in the Courts |work=The New York Times |last=Perlez |first=Jane |date=24 August 2006 |accessdate=22 August 2011}}</ref> ပင်န်မလေးရှားအစ္စလာမ် ပါတီမှ မလေးအမျိုးသား စည်းလုံးရေး အဖွဲ့ (ယူအမ်အင်န်အို) ၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ကလန်တန် ပြည်နယ် လွှတ်တော်တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းလာသော အစ္စလာမ် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး အကြောင်းပြချက်မှာ ရာဇဝတ်မှု ဥပဒေများသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.simonbaker.me/2/hi/asia-pacific/2116032.stm |title=Malaysian state passes Islamic law |publisher=BBC News |date=8 July 2002 |accessdate=27 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/23/Kelantans-passing-of-hudud-amendments-void/|title='Kelantan's passing of hudud amendments void'|publisher=The Star|date=23 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/bn-wont-declare-hudud-support-but-individual-members-can-chief-whip-says|title=BN won't declare hudud support, but individual members can, chief whip says|publisher=The Malay Mail|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ == မလေးရှားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ)<ref>{{cite web |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 |title=Islamic Affairs (OIC) and D8 Division |publisher=Malaysian Ministry of Foreign Affairs |accessdate=12 November 2010 |archivedate=9 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309064902/http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 }}</ref> တို့အား စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၊<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/members/list.shtml |title=List of Member States |publisher=United Nations |accessdate=8 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members-/list.shtml |archivedate=24 October 2007 }}</ref> အာရှ-ပစိဖိတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊<ref>{{cite web|url=http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx |archivedate=1 December 2010 |title=Member Economies|publisher=Asia-Pacific Economic Cooperation |accessdate=10 June 2011}}</ref> ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၈ နိုင်ငံ <ref>{{cite web|url=http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx|title=Malaysia|publisher=Developing 8 Countries|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630135700/http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx}}</ref> နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့<ref>{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=The Non-Aligned Movement: Member States |publisher=Non-Aligned Movement |accessdate=5 September 2010 |archivedate=9 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm }}</ref>စသော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ မလေးရှားသည် အာဆီယံ၊ အိုအိုင်စီ နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့တို့၏ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ယခင်က ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/> ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=26 October 2010}}</ref> ကွာလာလမ်ပူမြို့သည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးပွဲကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz">{{cite web |url=http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations |title=Malaysia Foreign Relations |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=4 December 2008 |accessdate=18 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526030946/http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations/ |archivedate=26 May 2010 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ ကြားနေဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး နိုင်ငံအားလုံးအား မည်သည့်နိုင်ငံရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည် ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="kln">{{cite web | url = http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy | title = Malaysia's Foreign Policy | accessdate = 21 September 2010 | work = [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)|Ministry of Foreign Affairs]] | archive-date = 4 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180704114645/http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy }}</ref> အစိုးရသည် အရှေ့တောင် အာရှ လုံခြုံရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို အဓိက အရေးအကြီးဆုံး အချက် အဖြစ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ပြီး<ref name="govtnz"/> ဒေသအတွင်း အခြားသော နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေရန် ကြိုးစား လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ပြန်ကြည့်မည် ဆိုလျှင် အစိုးရမှ မလေးရှားနိုင်ငံအား တိုးတက်သော အစ္စလာမ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အစ္စလာမ် နိုင်ငံများ နှင့် ဆက်ဆံရေး ခိုင်မာလာစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz"/> မလေးရှား ပေါ်လစီ၏ ပြင်းထန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုမှာ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရေး နှင့် ပြည်တွင်းကိစ္စရပ်များတွင် မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်မှု ရနိုင်စေရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နယ်မြေရေးရာ အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများအတွက် အစိုးရမှ ဖြေရှင်းသည့် ပေါ်လစီမှာ လက်တွေ့ဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး အငြင်းပွားမှုများကို နည်းလမ်း အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ ဖြေရှင်းခြင်း<ref>{{cite web |url=http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |title=Malaysia's policy towards its 1963–2008 territorial disputes |publisher=Academic Journals |date=7 September 2009 |accessdate=1 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091117191604/http://www.academicjournals.org/JLCR/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |archivedate=17 November 2009 |deadurl=yes }}</ref> စသည်တို့ပါဝင်သည်။ စပရက်ထလီ ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံအများအပြားကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိပြီး တောင်တရုတ်ပင်လယ်၏ နေရာ အများစုကို တရုတ်မှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော ဗီယက်နမ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့ကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှုကို မလေးရှားမှ ရှောင်ရှားခဲ့သည်ကို သမိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/06/25/1338864/why-malaysia-unlike-philippines-keeps-quiet-sea-row|title=Why Malaysia, unlike Philippines, keeps quiet on sea row|author=Diola, Camille |work=[[The Philippine Star]]|date=25 June 2014|accessdate=25 June 2014}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်သင်္ဘောများ မလေးရှား ရေပိုင်နက်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် <ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/09/27/presence-of-china-coast-guard-ship-at-luconia-shoals-spooks-local-fishermen/|title=Presence of China Coast Guard ship at Luconia Shoals spooks local fishermen|publisher=The Borneo Post|date=27 September 2015|accessdate=28 September 2015}}</ref> မလေးရှားသည် တရုတ်ကို ရှုံ့ချရာတွင် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/|title=Malaysia lodges diplomatic protest against intrusion at Beting Patinggi Ali|work=Bernama|publisher=The Rakyat Post|date=15 August 2015|accessdate=16 August 2015|archivedate=29 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929024442/http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |title=Malaysia slams China's 'provocation' in South China Sea |author1=Ben Blanchard |author2=Richard Pullin |work=Reuters |publisher=Channel News Asia |date=18 October 2015 |accessdate=20 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019120244/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |archivedate=19 October 2015 }}</ref> ဘရူနိုင်း နှင့် မလေးရှားတို့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ တစ်ဦး၏ နယ်မြေအား အခြားတစ်ဦးမှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုခြင်းကို အဆုံးသတ်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး ရေပိုက်နက် နယ်နိမိတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Brunei drops all claims to Limbang|url=http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|author=Masli, Ubaidillah |work=[[The Brunei Times]]|date=17 March 2009|accessdate=23 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712162447/http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အနေနှင့် ငုပ်လျှိုးနေသော ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုမှု ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG">{{cite journal|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=16 May 2014|format=PDF}}</ref> စင်ကာပူမှ ပင်လယ်ကို ရေဖို့၍ ကုန်းမြေများ တည်ဆောက်ခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုကို ပိုမိုတိုးပွား လာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputed&nbsp;– International |publisher=CIA |accessdate=26 October 2010 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}</ref> အင်ဒိုနီးရှား နှင့်လည်း ရေပိုင်နက် နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG"/><ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|title=Border disputes differ for Indonesia, M'sia|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=16 October 2015|accessdate=19 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019135525/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|archivedate=19 October 2015|deadurl=no}}</ref> [[File:Compilation of Malaysian Armed Forces.png|thumb|right|alt=Malaysian Armed Forces assets|မလေးရှား စစ်တပ်၏ လက်နက် ပိုင်ဆိုင်မှုများ။ (ထိပ်ဆုံး ယာဘက်မှ လက်ယာရစ်) စကော့ပီနဲ ကလပ်စ် ရေငုပ်သင်္ဘော၊ ပီတီ-၉၁အမ် အမ်ဘီတီ တင့်ကား၊ မလေးရှားကြည်းတပ် လေထီးတပ်သား တစ်ဦးအား အမ်-၄ သေနတ်ဖြင့် တွေ့ရပုံ၊အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်]] မလေးရှားသည် အစ္စရေးနိုင်ငံအား မည်သည့်အခါကမျှ အသိအမှတ် မပြုခဲ့သည့် အပြင် သံတမန် ဆက်ဆံရေးလည်း မရှိခဲ့ပေ။<ref name="myis">{{cite web |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews |title=Malaysia: Anti-Semitism without Jews |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=5 September 2010 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802000649/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews }}</ref> ထို့အပြင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ် တရားရုံးအား အစ္စရေးတို့မှ ဂါဇာဖလော်တီလာ စီးနင်းမှု အတွက် အရေးယူရန် တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/6/7/nation/20100607121340&sec=nation|title=Malaysia wants Israel referred to International Criminal Court (Updated)|author=Peng, Lee Yuk |work=The Star|date=7 June 2010|accessdate=21 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709010256/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2010%2f6%2f7%2fnation%2f20100607121340&sec=nation|archivedate=9 July 2014|deadurl=no}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိပြီးမှာသာ အစ္စရေးနိုင်ငံ နှင့် တရားဝင် ဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအား အဖြေကို အမြန်ဆုံး ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref name="myis"/><ref name="nst">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/ |archivedate=22 June 2011 |title=Malaysia can be Muslim 'thought leader'&nbsp;– Clinton |work=New Straits Times |accessdate=15 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/10/19/Anifah-restraint-Palestine-Israel/|title=Malaysia calls on Palestine and Israel to demonstrate restraint|work=Bernama|publisher=The Star|date=19 October 2015|accessdate=19 October 2015}}</ref> မလေးရှား ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များသည် ကွန်ဂို၊ အီရန်-အီရတ်၊ နမီးဘီးယား၊ ဘော့စနီးယား နှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနား၊ ဆိုမာလီယာ၊ အရှေ့တီမော နှင့် လက်ဘနွန် အစရှိသော ကုလသမဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အထူးတာဝန် အများအပြားတွင် ပါဝင် ပံ့ပိုးကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite news|url=http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018034708/http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archivedate=2013-10-18|title=Malaysia – Permanent Missions to the United Nations|publisher=United Nations|date=12 February 2013|accessdate=15 October 2013}}</ref> မလေးရှား စစ်တပ်တွင် အခွဲ ၃ ခု ရှိပြီး တော်ဝင် မလေးရှား ရေတပ်၊ မလေးရှား ကြည်းတပ်နှင့် တော်ဝင် မလေးရှား လေတပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့် မရှိဘဲ စစ်တပ်သို့ မိမိဆန္ဒဖြင့် ဝင်ရောက်လိုပါက အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်သည် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁.၅% ကို သုံးစွဲပြီး လူအင်အား၏ ၁.၂၃% ကို အသုံးချထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&all=1 |title=Malaysian Military statistics |publisher=NationMaster |accessdate=1 October 2010}}</ref> အင်အားရှိ နိုင်ငံ ၅ ခု ၏ ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်မှာ ဒေသအတွင်း လုံခြုံရေးအတွက် ပဏာမ ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နှစ် ၄၀ နီးပါးခန့် သက်တမ်း ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/38249 |title=Australia says major military exercise underway in Malaysia |work=My Sinchew |date=26 April 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> ဘရူနိုင်း<ref>{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise|title=Brunei, M'sia train in 11th military exercise|author=Wood, Daniel|work=The Brunei Times|date=20 April 2014|accessdate=5 November 2014|archivedate=8 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208183256/http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise}}</ref>၊တရုတ်၊<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/898040.shtml|title=Joint table top exercise between armies of China, Malaysia kicks off in Malaysia|agency=[[Xinhua News Agency]]|work=[[Global Times]]|date=22 December 2014|accessdate=24 December 2014}}</ref>အင်ဒိုနီးရှား<ref>{{cite news|url=http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister |title=Indonesia-Malaysia military exercises must continue&nbsp;– defence minister |work=ANTARA News |date=13 September 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/08/25/Malaysia-US-armed-forces/|title=Malaysia, US armed forces in joint exercise|work=The Star|date=25 August 2014|accessdate=26 August 2014}}</ref> တို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းလေ့ကျင့်မှုများ စစ်ရေးဗျူဟာ စမ်းသပ်မှုများကို တွဲဖက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် တို့အနေနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များပူးပေါင်း၍ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်အား လုံခြုံစေပြီး တရားမဝင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်နေထိုင်မှု၊ ပင်လယ်ဓားပြမှု၊ မှောင်ခိုမှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် သဘောတူ ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/43096 |title=Malaysia, Philippines committed to enhancing border security |work=My Sinchew |date=9 August 2010 |accessdate=18 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|title=Piracy in Southeast Asia: Organised Criminal Syndicates or Small Scale Opportunists?|work=Gray Page|date=April 2013|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724082702/http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|archivedate=24 July 2015|deadurl=no|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2012/05/15/Malaysia-Thailand-military-exercise-to-include-other-agencies-Asean-members/|title=Malaysia, Thailand military exercise to include other agencies, Asean members|author=Carvalho, Martin |work=The Star|date=15 May 2012|accessdate=5 November 2014}}</ref> မွတ်စလင် ဒေသဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တောင်ပိုင်း<ref>{{cite web|last=Pike |first=John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2010/01/mil-100120-voa05.htm |title=Malaysia Intensifies Border Security Following US Warnings |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=18 September 2010}}</ref> နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း<ref>{{Cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3666607.stm |title=Malaysia ups Thai border security |publisher=BBC News |date=28 April 2004 |accessdate=18 September 2010}}</ref>တို့တွင် တွင် အစွန်းရောက် စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မလေးရှားသို့ လျှံထွက် ရောက်ရှိလာမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေကြသည်။ == ပြည်နယ်များ == <center> {{အညွှန်းပါသော မလေးရှားမြေပုံ}} </center> မလေးရှားသည် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}</ref> ၎င်းတို့ကို ဒေသ ၂ ခု ခွဲထားပြီး ပြည်နယ် ၁၁ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ ၂ ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး အခြား ပြည်နယ် ၂ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒေသ တစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ရှိသည်။ ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ခရိုင်များကို မူကင်မ်ဟုခေါ်သော ဒေသ များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဆာဘားနှင့် ဆာရာဝပ်တွင်မူ ခရိုင်များကို တိုင်းများ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပြည်နယ်များ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စများကို ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ မျှဝေထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဩဇာအာဏာ အသီးသီးရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေများ အတွက်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ အောက်ပိုင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဒေသခံ အာဏာပိုင်များမှ လုပ်ဆောင်ကြပြီး မြို့တော် ကောင်စီ၊ ခရိုင်ကောင်စီ၊ မြူနီစီပါယ် ကောင်စီ စသည်တို့ ပါဝင်ကာ အချို့သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အတွက် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသောအဖွဲ့အစည်းများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရ တို့မှ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဖက်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ပြင်ပရှိ ဒေသခံ အာဏာပိုင်များသည် ပြည်နယ် အစိုးရ၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင်သာ ရှိသော်လည်း<ref>{{cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}</ref> လက်တွေ့တွင်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြည်နယ် အစိုးရ၏ ကိစ္စရပ်များကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဒေသခံ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၁၄၄ ခု ရှိပြီး မြို့တော်ကောင်စီ ၁၁ခု၊ မြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ၃၃၃ ခုနှင့် ခရိုင်ကောင်စီ ၉၇ ခု တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}</ref> ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ သမိုင်းတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင်နိုင်ငံ ၁၃ ခုပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ပြည်နယ် ၁၁ ခု ထဲမှ မလေးပြည်နယ်များဟု သိကြသော ၉ ခုသည် တော်ဝင်မိသားစုကို ဆက်လက် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်အား ထို အုပ်ချုပ်သူ ၉ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ် သက်တမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ <ref name="state.gov"/> ဘုရင်မှ အုပ်ချုပ်သူ ကင်းမဲ့သွားသော ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်ရန် အတွက် ၄ နှစ် သက်တမ်း ရှိသော ဘုရင်ခံအား ထိုပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် တိုင်ပင်ပြီးနောက် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ဥပဒေပြု လွှတ်တော် တစ်ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရှိသည်။<ref name="Lim Hong Hai">{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/01361005.pdf |title=Electoral Politics in Malaysia: 'Managing' Elections in a Plural Society |author=Hai, Lim Hong |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တို့တွင် အခြား ပြည်နယ်များထက် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိပြီး သီးခြား လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ပေါ်လစီ နှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့အပြင် သီးသန့် နေထိုင်ခွင့် သတ်မှတ်ချက်တို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Hannum, Hurst |title=Basic Documents on Autonomy and Minority Rights|url=https://books.google.com/books?id=_oV3pKJfnvcC&pg=PA342|year=1993|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=0-7923-1977-X|pages=342–}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lockard, Craig A. |title=Sabah and Sarawak: The Politics of Development and Federalism. Kajian Malaysia, Special Issue. Edited by Francis Loh Kok Wah. Penang: Universiti Sains Malaysia, 1997. Pp. 236.|journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=31|issue=1|date=March 2000|pages=210–213|doi=10.1017/S0022463400016192}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2011/09/16/an-agreement-forged-and-forgotten/|title=An agreement forged and forgotten|author=Bong, Karen and Pilo, Wilfred |work=The Borneo Post|date=16 September 2011|accessdate=3 July 2014}}</ref> ပြည်နယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မရှိခြင်း၊ ရေနံအတွက် အခွန်ဆောင်ရခြင်း နှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ စသည့်တို့ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ဂျဟိုး၊ ကလန်တန်၊ ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ် အစရှိသော ပြည်နယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်များမှ ခွဲထွက်မည်ဟု ကြေညာလေ့ ရှိသော်လည်း နောက်ဆက်တွဲ ဆောင်ရွက်ချက်များ မရှိသလို လွတ်လပ်ရေး အတွက် အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားမျိုးလည်း မရှိပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/2954857/James_Chin_1997_._Politics_of_Federal_Intervention_in_Malaysia_with_reference_to_Kelantan_Sarawak_and_Sabah_Journal_of_Commonwealth_and_Comparative_Politics_Vol._35_No_2_July_pp_96-120|title=Politics of Federal Intervention in Malaysia, with reference to Kelantan, Sarawak and Sabah|author=James Chin|journal=Journal of Commonwealth and Comparative Politics|publisher=[[Academia.edu]]|volume=35|pages=96–120|year=1997|accessdate=3 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926|title=Could the Federation of Malaysia really come apart?|author=Mohd Hazmi Mohd Rusli|publisher=[[Astro Awani]]|date=18 October 2015|accessdate=3 November 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027202437/http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayonline.com/world/asia/will-things-fall-apart-malaysian-federation?|title=Will things fall apart in the Malaysian federation?|publisher=Today Online|date=3 November 2015|accessdate=3 November 2015}}</ref> == ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု == [[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Malaysia on a satellite map globe|မလေးရှားသည် အီကွေတာ ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း မိုးသစ်တော ရာသီဥတု တစ်နှစ်လုံး ရှိသည်။]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေ ဧရိယာ အားဖြင့် ၆၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း မြေဧရိယာ အားဖြင့် ၁၂၇,၂၆၄ စတုရန်းမိုင် (၃၂၉,၆၁၃ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အနောက်မလေးရှားတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိပြီး အရှေ့မလေးရှားတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=CIA |accessdate=27 March 2014 |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html }}</ref> စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော တာရိုးလမ်း တစ်ခု နှင့် တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ<ref>{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |accessdate=26 October 2010}}</ref>၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ် ရေပိုင်နက်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။.<ref>{{Cite book|last = Prescott|first = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn = 1-897643-43-8}}</ref> ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်များမှာ ပါလစ်မြစ်၊ ဂိုလော့မြစ် နှင့် ပဂါလာယန် တူးမြောင်း အစရှိသော ကြီးမားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ပင်လယ်ရေပိုင်နက် သတ်မှတ်ချက်များမှာ အချေအတင် ငြင်းခုံဆဲပင် ဖြစ်သည်။.<ref name="CIA Fact Book"/> ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်လုနီးပါး တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Brunei |publisher=CIA |accessdate=13 September 2011 |archivedate=12 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html }}</ref> ဆာရာဝပ် ပြည်နယ်မှ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံအား နှစ်ပိုင်းပိုင်းထားသည်။ မလေးရှားသည် အာရှကုန်းမကြီး နှင့် မလေးကျွန်းစုများ ပေါ်တွင် နယ်နိမိတ် ရှိသော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ဘက်ပိုင်း ဂျဟိုးပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး ထိပ်စွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archivedate=2007-07-03|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3 July 2007 |accessdate=26 October 2010}}</ref> စူမားတြားကျွန်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် ကြားတွင် တည်ရှိသော [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]မှာ ကမ္ဘာ့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော လမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ဖြတ်သန်း သွားလာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |title=Waterway To the World&nbsp;– Summer Journey |work=Time |date=22 April 2009 |accessdate=16 August 2011 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုကို တောင်တရုတ်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြားထားပြီး ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားနှင့် အရှေ့မလေးရှားဒေသတို့သည် အလွန်တူညီသော ရှုခင်းများ ရှိကြကာ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များမှ တောင်ကုန်းများ တောင်တန်းများသို့ မြင့်တက်သွားသည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မျိုး ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် မလေးရှား ကုန်းမြေ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ၌ပါဝင်ပြီး <ref name="Marshall"/> မြောက်မှ တောင်သို့ ၄၃၀မိုင် (၇၄၀ ကီလိုမီတာ) မျှ သွယ်တန်းလျက် ရှိကာ အကျယ်ဆုံးနေရာတွင် ၂၀၀မိုင် (၃၂၂ ကီလိုမီတာ)မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Swee-Hock">{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-730-9}}</ref> အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် တီတီဝန်ဆာ တောင်ကုန်းများဖြင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး<ref>{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&printsec=frontcover|isbn = 979-433-387-5}}</ref> အမြင့်ဆုံး နေရာဖြစ်သော ကော်ဗူတောင်တွင် ၇,၁၆၂ပေ( ၂,၁၈၃ မီတာ) မျှ မြင့်တက်သွားကာ<ref name="AZ">{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman & Littlefield |year=2010 |isbn=9780810876415 |accessdate=23 April 2014}}</ref> တောင်ကုန်းများ၏ တစ်စိတ်တပိုင်းမှာ ကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်ပိုင်းသို့ သွယ်တန်း ဆင်းသက် သွားကြသည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ကုန်းများမှာ သစ်တောများ ထူထပ်စွာ ရှိကြပြီး<ref name="Britannica"/> ဂရက်နိုက် များနှင့် အခြား မီးသင့်ကျောက်များဖြင့် အဓိကအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အများစုမှာ တိုက်စားခံခဲ့ရပြီး ဖြစ်သဖြင့် ကာ့စ် ကုန်းမြေပြင် အသွင် ဖြစ်နေကြသည်။<ref name="Marshall"/> ထိုတောင်ကုန်းများသည် မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ရှိ မြစ်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဒေသဖြစ်သည်။<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 October 2010}}</ref> ကျွန်းဆွယ်ကို ဝန်းရံထားသော ကမ်းရိုးတမ်း လွင်ပြင်တွင် အကျယ်ဆုံး နေရာ၌ ၃၁ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ၍ ကျွန်းဆွယ် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မှာ ၁,၂၀၀မိုင် (၁,၉၃၁ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော်လည်း သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းများမှာ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် သာ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> [[File:Pinnacles at Mulu 2.jpg|thumb|right|alt=Limestone pinnacles jutting out of a mountainside forest on Mount Api|ဂူနန် မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ်ရှိ အာပီတောင်ပေါ်မှ ထုံးကျောက် အချွန်အတက်များ]] ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ အရှေ့မလေးရှားတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်အားဖြင့် ၁,၆၂၀မိုင် (၂,၆၀၇ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ထိုဒေသအား ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသ၊ တောင်ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ တောင်ကုန်း ထူထပ်သော အတွင်းပိုင်း ဟူ၍ ပိုင်းခြား ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ခရော့ကာ တောင်တန်းများသည် ဆာရာဝပ်မှ မြောက်ဘက်သို့ သွယ်တန်းသွားပြီး<ref name="Marshall"/> ဆာဘားပြည်နယ် နှင့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ ၁၃,၄၃၅ ပေ (၄,၀၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကင်နာဘာလူးတောင် တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး<ref name="Richmond">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 74–75 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref><ref name="Thiessen">{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=9781841623900 |publisher=Bradt Travel Guides |accessdate=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&pg=PA192}}</ref> မလေးရှား၏ အမြင့်ဆုံးတောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ကင်နာဘာလူးတောင်သည် ကင်နာဘာလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်း တည်ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့ အမွေခံ နေရာ ၄ ခု တွင် တစ်ခုဖြစ်သဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော ဒေသဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |accessdate=17 September 2010}}</ref>ဆာရာဝပ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဂူ ဖြစ်သော မူလူးဂူများ ရှိကာ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သော ဂူနန်မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> မလေးရှား၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်း ကြားထဲတွင် ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အကြီးဆုံး ကျွန်းမှာ ဘန်ဂီကျွန်းများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=April 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}</ref> ဒေသ၏ ရာသီဥတုမှာ အီကွေတာ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း အနောက်တောင် အရပ်မှ ၊ အောက်တိုဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီ အတွင်း အရှေ့မြောက် အရပ်မှ မုတ်သုံလေများ တိုက်ခတ်သည်။<ref name="Swee-Hock"/> ဝန်းရံထားသော သမုဒ္ဒရာများကြောင့် အပူချိန်မှာ သင့်တင့်မျှတသည်။<ref name="Marshall"/> စိုထိုင်းဆမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားပြီး နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်မှာ ၉၈ လက်မ (၂၅၀ စင်တီမီတာ) မျှ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့တွင် ရာသီဥတုမှာ ကွာခြားပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ရာသီဥတုမှာ ကုန်းမကြီးမှ လေတိုက်ခတ်မှုများမှ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိကာ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်စွာ အရှေ့ပိုင်းတွင်မူ ပင်လယ်ပြင်နှင့်ပိုမို နီးစပ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ နိုင်ငံတွင်း ရာသီဥတုကို ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ကုန်းမြင့်ပိုင်း၊ မြေနိမ့်ပိုင်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အမြင့် နှင့် မိုးရွာကျမှုတို့ကို သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ပြီး ရေကြီးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမို များပြားလာကာ ထို့အတွက်ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် ကြုံရနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> ==ဇီဝမျိုးကွဲများ== [[File:Wildlife of Malaysia.jpg|thumb|left|alt=Wildlife of Malaysia|မလေးရှား ဒေသခံ မျိုးရင်း တိရစ္ဆာန်များ (အပေါ်ယာမှ လက်ယာရစ်): အိုရီယန်တယ်ပိုင် အောက်ချင်းငှက်၊ ဟော့ခ်စ်ဘီလ် ပင်လယ်လိပ်၊ နှာမောင်းမျောက် ၊ မလာယန် ကျား ]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများ နှင့် ပတ်သက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်အား လက်မှတ်ရေထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခု ဇွန်လ ၂၄ ရက်မှ စ၍ စာချုပ် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties |accessdate=9 December 2012}}</ref> ထို့နောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများ ဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ နှင့် ရှေ့လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ညီလာခံတွင် ၁၉၉၈ ခု ဧပြီလ ၁၆ ရက်တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arbec.com.my/NBP.pdf|title=Malaysia's National Policy on Biological Diversity|accessdate=15 October 2013|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820215449/http://arbec.com.my/NBP.pdf}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံသည် မက်ဂါ အဆင့်ရှိအောင် အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနာမှုများ ရှိပြီး မျိုးစိတ်များ အမြောက်အမြား ရှိသကဲ့သို့ ဒေသအတွင်း၌ သာတွေ့ရသော မျိုးစိတ်များလည်း အလွန်များပြားသည်။<ref name="megadiverse">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity Theme Report |publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |year=2001 |accessdate=24 January 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208141905/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=8 December 2008 }}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သတ္တဝါမျိုးစိတ်များ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Alexander">{{Cite book|last = Alexander|first = James|title = Malaysia Brunei & Singapore|publisher = New Holland Publishers|year = 2006|pages = 46–50|url = https://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover|isbn = 1-86011-309-5}}</ref> ဒေသအတွင်း၌ သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်များကို ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ကုန်းများရှိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော သစ်တောများတွင် တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအား မြေနိမ့်ပိုင်း သစ်တောများဖြင့် သီးသန့် ပိုင်းခြားထားသည့် ပမာ ဖြစ်နေသည်။<ref name="Marshall">{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&printsec=frontcover|isbn =978-0-7614-7642-9}}</ref> နိုင်ငံ အတွင်း နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၂၀ ကျော်ကိုလည်း မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး<ref name="Alexander"/> အများစုမှာ ထိုဒေသရှိ တောင်ကုန်းများ၌သာ တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မလေးရှား ဘော်နီယို တွင်လည်း ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော ငှက်မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၂၅၀ ကျော်ကို တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် ၁၅၀ ကျော်မှာ မြွေမျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး<ref name="Richmond2007">{{Cite book|last = Richmond|first = Simon|title = Malaysia, Singapore and Brunei|publisher = Lonely Planet|year = 2007|pages = 63–64|url = https://books.google.com/?id=9a02sRJKFhMC&printsec=frontcover|doi =|id =|isbn = 1-74059-708-7}}</ref> ၈၀ ကျော်မှာ ပုတ်သင်ညိုနှင့် ဖွတ်ကဲ့သို့ မျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Richmond"/> ဖားမျိုးစိတ် ၁၅၀ ခန့် ရှိပြီး<ref name="Richmond"/> ပိုးမွှားမျိုးစိတ် ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မလေးရှား၏ သီးသန့် စီးပွားရေး ဇုံမှာ ကုန်းမြေ ဧရိယာထက် ၁ဆခွဲမျှ ပိုမို ကျယ်ဝန်းပြီး<ref>{{Cite book|last = De Young|first = Cassandra|title = Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean|publisher = [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations|year = 2006|page = 143|url = https://books.google.com/?id=_7JD1V3PijUC&printsec=frontcover|isbn = 92-5-105499-1}}</ref> ၎င်း၏ အချို့သော ရေ နေရာများမှာ ဇီဝမျိုးကွဲများအတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်သည့် သန္တာတြိဂံ ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/ |title=Coral Triangle |publisher=WWF |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဆီပါဒန်ကျွန်း အနီးရှိ ရေမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ရေနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="Alexander"/> အရှေ့မလေးရှားနှင့် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆူလူးပင်လယ်မှာ ဇီဝမျိုးကွဲများ အတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်ပြီး သန္တာမျိုးစိတ် ၆၀၀ ခန့် နှင့် ငါးမျိုးစိတ် ၁၂၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Gardeners">{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |title=Saving the gardeners of the ocean |work=Inquirer Global Nation |date=12 July 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210194709/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |archivedate=10 December 2010 }}</ref> မလေးရှား ကျောက်ဂူများ၏ ထူးခြားသော ဇီဝမျိုးကွဲပုံမှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ဂေဟကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အမြဲပင် စွဲဆောင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.caves.res.in/journal/c.htm |title=Species diversity and food-web complexity in the caves of Malaysia |publisher=Ambient Science, 2014 Vol 1(2) |accessdate=18 April 2016 |archivedate=3 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503002921/http://www.caves.res.in/journal/c.htm }}</ref> မလေးရှားတွင် မှိုမျိုးစိတ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး သစ်ကပ်မှော် ဖြစ်ပွားစေသော မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်သည်။ မလေးရှားရှိ မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားရှိသော မှိုအစုအဝေး နှစ်ခုတွင် အက်စ်ကိုမိုင်ကိုတာ နှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်မဲ့အခြေအနေအား အချို့သော တည်ရှိရာ နေရာ (သစ်ဆွေးများ၊ ပင်လယ်နှင့် ရေချို ဂေဟစနစ်များ တွင် အချို့အပင်များ၏ ကပ်ပါးများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဇီဝအားဖြင့် ဆွေးမြေ့ပျက်စီးမှုတွင် အထောက်အကူ ပေးသော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တို့တွင် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ပြီး အခြားသော တည်ရှိရာ နေရာများ (အတွင်းကပ်ပါးများ အဖြစ် မြေကြီးထဲတွင် လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် အညစ်အကြေးများတွင် လည်းကောင်း၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တွင်မူ ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာလျှင် ပြုရသေးသည်။ ဘာစီဒီယို မိုင်ကိုတာ တို့ကိုမူ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာလျှင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ပြီး ဘရက်ကက်မှိုများတွင် လည်းကောင်း၊ မှိုပွင့်များ နှင့် တုတ်ဒ်စတူးလ်များတွင် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ပြီး မလေးရှား ရပ်စ် နှင့် စမတ် မှိုများ အကြောင်းကိုမူ အလွန်ပင် နည်းပါးစွာ သိရှိသေးသည်။ မလေးရှားရှိ မှို မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားကို မှတ်တမ်းတင်ရခြင်း မရှိသေး ဆိုသည့် အချက်မှာ သံသယ ဖြစ်ဖွယ်ရာ မရှိပေ။ အသစ် ထပ်မံ တွေ့ရှိမည့် မှိုများသည် သိပ္ပံပညာအတွက် အသစ်ဖြစ်မည်ဟု မှန်းဆ နိုင်ပေသည်။ <ref>Lee, S.S.; Alias, S.A.; Jones, E.B.G.; Zainuddin, N. and Chan, H.T. (2012) ''Checklist of Fungi of Malaysia'' Research Pamphlet No. 132, Ministry of Natural Resources and Environment, Malaysia.</ref> [[File:Rafflesia 80 cm.jpg|thumb|right|alt=Red flower made of 5 petals surrounding a depressed centre, on the forest floor surrounded by dead leaves and small green plants|အချို့သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစိတ်များသည် ၃.၃ပေ (၁မီတာ) ခန့် အချင်းမျှ အပွင့်ပွင့် ကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပန်းပွင့် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှား၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ခန့်မှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိပြီး <ref name="Swee-Hock"/> အချို့သော သစ်တောများမှာ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၃၀ ကျော်မျှ သက်တမ်း ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond"/> သစ်တောများတွင် အင်-ကညင်မျိုး အပင်များ အများဆုံး ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။<ref name="WWF">{{cite web|url=http://www.wwf.org.my/about_wwf/what_we_do/forests_main/the_malaysian_rainforest/ |title=The Malaysian Rainforest |publisher=WWF Malaysia |accessdate=1 October 2010}}</ref> မြေနိမ့်သစ်တောများသည် ပေ ၂,၄၉၀ (၇၆၀ မီတာ) အောက် ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး <ref name="Swee-Hock"/> ယခင်က မလေးရှား အရှေ့ပိုင်းကို ထိုသို့သော သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားကာ<ref name="WWF"/> ၎င်းတို့ကို ပူနွေးစွတ်စိုသော ရာသီဥတုက အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="Marshall"/> အပွင့်ပွင့်သော ပန်းပင် နှင့် သစ်ပင် မျိုးစိတ် ၁၄,၅၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မိုးသစ်တောများအပြင် ၅၅၀ စတုရန်းမိုင် (၁,၄၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျော် ကျယ်ဝန်းသော လမုတောများလည်း မလေးရှားတွင် ရှိပြီး သစ်ဆွေးတောများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အမြင့်ပိုင်း ဒေသများတွင် ဝက်သစ်ချပင်များ၊ သစ်အယ်ပင်များ နှင့် တောင်ဇလပ်ပင်များက အင်ကညင်တို့ နေရာတွင် အစားထိုး ပေါက်ရောက်ကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ဗက်စကျူလာ အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈,၅၀၀ ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ မလေးရှားတွင် ၁၅,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|last = Oon|first = Helen|title = Globetrotter Wildlife Guide Malaysia|publisher = New Holland Publishers|year = 2008|page = [https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh/page/11 11]|url =https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh|doi =|id =|isbn = 1-84537-971-3}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ သစ်တောများတွင် သစ်ပင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ကာ တစ်ဟက်တာ အကျယ်အဝန်းတိုင်းတွင် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၄၀ မျှ ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> ထိုသစ်တောများတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပန်းပွင့်များ ဖြစ်သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစုဝင် အများအပြားကို တွေ့ရပြီး အကြီးဆုံး အချင်းမှာ ၃.၃ပေ (၁ မီတာ) မျှ ဖြစ်သည်။<ref name="Richmond2">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 78–82 and 366 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref> ===ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ=== သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများကြောင် သစ်ပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေပြီး နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုကို ဆိုးရွားစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆာရာဝပ်ရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပြုန်းတီးနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> အရှေ့မလေးရှားတွင် သစ်ပင်များ မရှိတော့၍ ရေကြီးမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင်မူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော သစ်တောများအား ပြုန်းတီးပြီး ဖြစ်သည်<ref name="Richmond2"/> ယခု လက်ရှိ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုနှုန်း အရ သစ်တောများသည် ၂၀၂၀ တွင် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Marshall"/> သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းမှာ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ နှင့် အပင်များ အတွက် အဓိက ပြဿနာပင် ဖြစ်ပြီး သစ်တောများအား စိုက်ပျိုးမြေများ အတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Tigers">{{cite web |last=McQuillan |first=Rebecca |url=http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |title=Can global summit save the tiger |work=The Herald |location=Glasgow |date=22 November 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514032814/http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |archivedate=14 May 2011 }}</ref> ကျန်ရှိနေသော သစ်တောများကို အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ အတွင်း တွေ့ရသည်။ <ref name="Richmond2"/> နေထိုင်ရာ ဒေသ ပျက်စီးခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Gardeners"/> တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်းမှာလည်း အခြား အန္တရာယ် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <ref name="Gardeners"/> ငါးဗုံးခွဲခြင်း နှင့် အဆိပ်ခပ်ခြင်း တို့ကြောင့်လည်း ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ <ref name="Artificial">{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=78528 |title=Artificial reefs to prevent illegal fishing |work=The Borneo Post |date=4 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref>သားရေကျော လိပ်များမှာ ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Richmond2007"/> အမဲလိုက်ခြင်းမှာလည်း အချို့သော တိရစ္ဆာန်များ အတွက် ပြဿနာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Richmond2"/> တိရစ္ဆာန် တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အကျိုးအမြတ် အတွက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းကလည်း ပင်လယ် သတ္တဝါများမှ အစ<ref name="Gardeners"/> ကျားများအဆုံး<ref name="Tigers"/> သတ္တဝါ အများအပြားကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ ပင်လယ်နေ သတ္တဝါများသည်လည်း ချုပ်ထိန်းမှု မရှိသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းများကြောင့် အလွန်အမင်း ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။<ref name="Go">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622063452/http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archivedate=22 June 2011 |title=Go: A diver's paradise |work=New Straits Times |accessdate=20 December 2010}}</ref> မလေးရှား အစိုးရသည် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုအား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ဘက်မျှစေရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်နေသော်လည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထက် လုပ်ငန်းကြီးများကို ပို၍ ဦးစားပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။<ref name="Richmond2"/> အချို့သော ပြည်နယ် အစိုးရများသည် သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုတို့ကို တန်ပြန်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး<ref name="WWF"/> ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျှော့ချရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသား ဥယျာဉ် ၂၈ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၂၃ ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၅ ခုမှာ ကျွန်းဆွယ်မလေးရှားတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond2"/> ဆီပါဒန် ကျွန်းကဲ့သို့သော ဇီဝမျိုးကွဲစုံရာ ဒေသများတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား ကန့်သတ် ထားသည်။ <ref name="Go"/> တိရစ္ဆာန် မှောင်ခိုမှုမှာ ကြီးစွာသော ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မလေးရှား အစိုးရမှာ ဘရူနိုင်း အစိုးရ၊ အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရ တို့နှင့် ဆွေးနွေး၍ မှောင်ခိုမှု တားဆီးရေး ဥပဒေများကို တသမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=80482 |title=Standardize illegal animal trafficking law&nbsp;– Ellron |work=The Borneo Post |date=15 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Proton Suprima S Front Three Quarter Facing Left.jpg|thumb|right|alt=A blue Proton Suprima|ပရိုတွန် ကုမ္ပဏီသည် မလေးရှားရှိ မော်တော်ယာဉ် ထုတ်လုပ်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် အတော်အသင့် တံခါးပွင့်ပြီး နိုင်ငံအတွက် အသားပေးကာ စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးမှုသို့ လောလောလတ်လတ် ပြောင်းလဲပြီးသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။<ref>{{cite web|last = Boulton | first = WilliaM |last2 = Pecht |first2 = Michael |last3 = Tucker |first3 = William |last4 = Wennberg |first4 = Sam |url=http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm |title=Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia |publisher=The World Technology Evaluation Center, Inc |date = May 1997|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ |title=Malaysia, A Statist Economy |publisher=Infernalramblings |accessdate=1 November 2010 |archive-date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007104445/http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ }}</ref> နိုင်ငံတော်မှာ မက်ခရို စီးပွားရေး အစီအစဉ်များဖြင့် စီးပွားရေး ကိစ္စများကို ထိန်းကျောင်း မောင်းနှင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ရှိပြီး ယခုအခါတွင်မူ အစိုးရ၏ ကဏ္ဍ တဖြည်းဖြည်းချင်း မှေးမှိန်လာသည်။ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံးသော စီးပွားရေး မှတ်တမ်းရှိသော နိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အထိ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ပျမ်းမျှ ၆.၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ <ref name="state.gov"/> ၂၀၁၄ မှ ၂၀၁၅ အတွင်း မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ အာရှတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ တွင့် အဆင့် ၆ ရှိကာ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၂၀ ရှိ၍ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ် နှင့် တောင်ကိုရီးယား တို့ထက် ပို၍ မြင့်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ | title=WEF | accessdate=13 February 2015 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416144807/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ ၆% တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် အာဆီယံတွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ၆.၁% ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး တိုးပွားမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/72681?m=1|title=Malaysia's GDP grows 6 percent in 2014|accessdate=12 February 2014}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်ကို လူတစ်ဦးချင်း ဝယ်ယူနိုင်မှု စွမ်းအား နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိန်းဂဏန်းမှာ ၇၄၆.၈၂၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ ဖြစ်သဖြင့် အာဆီယံတွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် တတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတွင် ၂၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=15&pr1.y=5&c=548&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Malaysia)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=19 October 2014}}</ref> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ယခင် ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] မှ မလေးရှားနိုင်ငံ ၏ အနာဂတ် အတွက် ၎င်း၏ စိတ်ကူးအား "ရည်မှန်းချက် ၂၀၂၀" ဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး ၂၀၂၀တွင် မလေးရှားနိုင်ငံ အနေနှင့် မိမိဘာသာ အမှီအခို ကင်းမဲ့စွာ ပြည့်စုံလုံလောက်သော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ထားခဲ့သည်။<ref name="Mahathir's Speech">{{cite news| title=The Way Forward| url=http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904| publisher=Prime Minister's Office| author=Mohamad, Mahathir| date=17 November 2008| accessdate=18 April 2016| archivedate=3 December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203071129/http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904}}</ref> နာဂျစ် ရာဇက် မှ မလေးရှား အနေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အဆင့်သို့ ပန်းတိုင် အဖြစ်မျှော်မှန်းထားသော ၂၀၂၀ ခုနှစ် မရောက်မီ စောလျင်စွာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြောကြာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ အတွင်း အစိုးရ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် နှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် အစရှိသည့် အစီအစဉ် ၂ ခု ရှိကြောင်း ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|title=M'sia On Track To Become High-income Nation Earlier Than Projected, Says Najib|agency=Bernama|date=12 May 2014|accessdate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512175507/http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|archivedate=12 May 2014|deadurl=yes}}</ref> အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ၏ အစီရင်ခံစာ အရ မလေးရှားသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတွင် ၂၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အနေနှင့် ရှိနေမည် ဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီအားဖြင့် ၁.၂ ထရီလီယံ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၉,၂၄၇ ဒေါ်လာ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) ဖြင့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အစီရင်ခံစာမှ ဖော်ပြထားချက်များတွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ၊ ဓာတ်ဆီ နှင့် အရည်အဖြစ် ပြောင်းထားသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူများ အနေဖြင့် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ သိသာစွာ တိုးတက်လာသည်ကို မြင်ရလိမ့်မည်။ မလေးရှား၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်း၊ အခြားသူများ ထက်သာလွန်သော ကျောင်းနေမှုနှင့် သာမန်ထက်ပိုသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]တို့က စီးပွားရေး တိုးချဲ့မှုများ အတွက် ကူညီ ပံ့ပိုးပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?IR=T&op=1|title=These Economies Will Dominate The World In 2050|author=Platt, Eric |publisher=[[Business Insider]]|date=13 January 2012|accessdate=19 October 2014}}</ref> ခရက်ဒစ် ဆွိစ် မှ မန်းနေးဂျင်း ဒါရိုက်တာ ဗစ်တာ ရှဗက်မှ "မလေးရှားတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရန် လိုအပ်သော အရာများ အားလုံး ရှိသည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2012/5/7/business/11241892&sec=|title=Malaysia got what it takes to be developed nation|author=Wong, Wei-Shen|work=The Star|date=7 May 2012|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703075343/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2012%2f5%2f7%2fbusiness%2f11241892&sec=|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သတ္တုတူးဖော်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးရေး အပေါ် အခြေခံထားသော စီးပွားရေးမှာ ကဏ္ဍ စုံလင်သော စီးပွားရေး အဖြစ်သို့ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အလွန်မြင့်မားသော ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍသည် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် ဦးဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite book|author=Osman-Rani, H.; Toh, Kin Woon and Ali, Anuwar |title=Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=Yy8V7K0jwsgC&lpg=PP1&pg=PA1|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=1|isbn=978-9971-988-34-0}}</ref> နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက်တွင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများထက် စောလျင်စွာ ပြန်လည်ဦးမော့ လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ငွေကြေးဂယက် မဖြစ်မီ အချိန် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၄,၈၀၀ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0-7546-4638-6}}</ref><ref name=Principles>{{Cite book|title=Principles of Economics|last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2007 |edition=4 |isbn=0-324-22472-9}}</ref> စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ မတူညီသော လူမျိုးများ အကြား တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ပုံမျှ သာ ရှိသော်လည်း ဈေးကွက် အတွင်းရှိ အရင်းအနှီး၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html |title=Minority rule, majority hate |last=Chau |first=Amy |work=Asia Times |accessdate=15 November 2010 |archivedate=18 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118100346/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html }}</ref> မလေးရှားရှိ တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေးမှာ ဝါးလုံး ကွန်ယက်ဟု ခေါ်သော အရှေ့တောင် အာရှ ဈေးကွက် အတွင်း မိသားစု နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရ ဆက်နွယ်နေကြသော နိုင်ငံခြားရောက် တရုတ်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ကွန်ယက်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။<ref name="Weidenbaum">{{cite book|author=Weidenbaum, Murray L |title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> [[File:Petronas Panorama II.jpg|thumb|left|alt=Petronas Towers|[[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]] တွင် မလေးရှား နိုင်ငံပိုင် ရေနံကုမ္ပဏီ ပက်ထရိုးနပ်စ်၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တွင်တာဝါ များတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။]] မလက်ကာ ရေလက်ကြားနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေသော ပင်လယ်ကူး သင်္ဘော သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှ ကူညီပံ့ပိုးပေးထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး တို့မှာ အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archivedate=2014-03-04|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security |publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia |accessdate=21 June 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |date=30 September 2003 |accessdate=29 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html | work=Time | title=How to Defeat Pirates: Success in the Strait | first=Michael | last=Schuman | date=22 April 2009 | accessdate=18 April 2016 | archivedate=4 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားသည် သဘာဝနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဓာတ်ဆီမှာ အဓိက ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov"/> တစ်ချိန်က မလေးရှား သည် ကမ္ဘာတွင် ခဲမဖြူ၊<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future|publisher=American University|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130185311/http://www1.american.edu/TED/tin.htm}}</ref> ရာဘာ နှင့် စားအုန်းဆီ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပုံစံမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ တခြားသို့ ပြောင်းလဲ ဦးတည်လျက် ရှိသော်လည်း<ref name="WPRO">{{cite web|url=http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm |title=WHO Western Pacific Region&nbsp;– 2006&nbsp;– Malaysia&nbsp;– Political and socioeconomic situation |publisher=WHO |accessdate=18 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm <!--Added by H3llBot--> |archivedate=29 August 2010}}</ref> ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အပေါ် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |accessdate=27 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref> မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စားအုန်းဆီ အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html |title=Malaysia defends palm oil production |work=The Telegraph |date=10 June 2007 |accessdate=28 November 2010 |first=Charles |last=Clover |archivedate=24 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624042237/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html }}</ref> စီးပွားရေးအား တခြား ကဏ္ဍများသို့ ချဲ့ထွင်ရန်နှင့် တင်ပို့ကုန်အပေါ်တွင် မှီခိုနေမှုအား လျှော့ချရန် အတွက် အစိုးရသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကို တိုးမြှင့်လာစေရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် မလေးရှားတွင် တတိယမြောက် နိုင်ငံခြားငွေ အများဆုံး ရရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တိုးတက်လာသော စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေးကြောင့် လေထု ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ရေထု ညစ်ညမ်းမှု များစွာ ဖြစ်ပွားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းများကလည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် မကောင်းသည့် ဘက်မှ အကျိုးသက်ရောက် စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Heidi|first = Munan|last2 = Yee|first2 = Foo Yuk|title = Malaysia|publisher = Benchmark Books|year = 2001|pages = 28, 36–37|url =|doi =|id =|isbn = 0-7614-1351-0}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သော မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်းမှ [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၃၇၀|လေယာဉ် တစ်စင်း ပျောက်ဆုံးခြင်း]] နှင့် [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇|အခြား လေယာဉ်တစ်စင်း ဇူလိုင်လ အတွင်း ယူကရိန်း နိုင်ငံ ပေါ်တွင် ပစ်ချခံခဲ့ရခြင်း]] တို့ကြောင့် ခရီးသည်နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်း စုစုပေါင်း ၅၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် ဖိအားများ သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လေကြောင်းလိုင်း အနေနှင့် ၃ နှစ်တာမျှ အမြတ်မရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ အနေနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်းတို့ မပိုင်ဆိုင်သေးသော ရှယ်ယာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဝယ်ယူခြင်းအားဖြင့် လေကြောင်းလိုင်းကို နိုင်ငံပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။.<ref name="MHbuyout">{{cite news|title=State investment firm keen to acquire Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417|accessdate=8 August 2014|publisher=Malaysia Sun|archivedate=10 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810081727/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417}}</ref> ၂၀၁၃ ခု နှင့် ၂၀၁၄ ခု ကြားတွင် မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငြိမ်းစား ယူသည့် အခါ နေထိုင်ရန် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာ့ အငြိမ်းစား ညွှန်းကိန်း တွင် တတိယ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းမှာ "မလေးရှား ကျွန်ုပ်တို့၏ ဒုတိယအိမ်" ဆိုသည့် အစီအစဉ်ဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများအား နိုင်ငံအတွင်း ရေရှည် နေထိုင်ရန် ဗီဇာ ၁၀ နှစ်မျှ ထုတ်ပေးခြင်း၏ ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html|title=M'sia listed as 3rd best place to retire|author=Avineshwaran, T. |work=Jakarta Post|date=8 January 2014|accessdate=9 January 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာနှင့် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာ အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတု နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူး​သော နောက်ခံ အခြေအနေက နိုင်ငံခြားသားများအား ဒေသခံတို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လွယ်ကူစေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/internationallivingcom/best-places-to-retire-2015_b_6346578.html|title=The World's Best Retirement Havens In 2015|work=[[The Huffington Post]]|date=2 January 2015|accessdate=5 January 2015}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသည် အစ္စလာမ် ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍတွင် ဗဟိုဌာန တစ်ခု အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုကဏ္ဍအတွင်း အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်း အများဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="iht001">{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |date=September 2010}}</ref> အသိဉာဏ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိသည်။ <ref name="WPRO" /> မိမိဘာသာ အားကိုးနိုင်သော ကာကွယ်နိုင်စွမ်း နှင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် မလေးရှားသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး လုပ်ငန်း အချို့ကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကာကွယ်ရေးနှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား ကာကွယ်ရေး နှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ကောင်စီ အောက်သို့ ထည့်သွင်း ခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့် ဤကဏ္ဍအား ဖွံ့ဖြိုးစေရန် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပြီး ကာကွယ်ရေး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အတွက် ဈေးကွက်ကိုလည်း အစဉ်တစိုက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref> မလေးရှားရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ နှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်း ကိရိယာများ၊ လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ၊ အိုင်တီနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပစ္စည်းများ အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov" /> မလေးရှားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် အာကာသ အစီအစဉ်များကို စတင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/?q=en/node/41|title=About Us – Our Organisation|author=National Space Agency|publisher=Government of Malaysia (ANGKASA)|accessdate=6 October 2014|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172238/http://www.angkasa.gov.my/?q=en%2Fnode%2F41}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |publisher=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားမှ မလေးရှားနိုင်ငံသား တစ်ဦးအား [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]] သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တော်ဝင် မလေရှား လေတပ်မှ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော ရုရှား၏ ဆူကိုဟိ အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်များကို ဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20060519/.html |title=Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007 |agency=RIA Novosti |date=19 May 2006 |accessdate=18 October 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အစိုးရသည် ရာဇက်ဆက် အစီအစဉ်ဖြင့် ဂြိုဟ်တုများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&sec=nation|title=RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme|date=9 September 2011|accessdate=7 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703074907/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2011%2f9%2f9%2fnation%2f20110909201417&sec=nation|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ===အခြေခံ အဆောက်အအုံ=== မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံကို ခြုံ၍ ကြည့်မည်ဆိုပါက အာရှ၌ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး<ref name="MIDAweb">{{cite web |url=http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure |title=Why Malaysia |publisher=Malaysia Industrial Development Authority |accessdate=20 August 2011 |archivedate=23 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723213941/http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure }}</ref> အာရှတွင် အဆင့် ၈ ရှိကာ ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၂၅ ရှိသည်။ <ref name="GCI ranking">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2014-15/Malaysia.pdf|title=Global Competitiveness Index|publisher=World Economic Forum|accessdate=20 October 2015|format=PDF}}</ref> မလေးရှားသည် လမ်းတို့၏ အရည်အသွေး၊ ဆိပ်ကမ်းဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေး၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေးတို့တွင် ကမ္ဘာ့အဆင့် ၁၉ ရှိသော်လည်း လျှပ်စစ်ဖြန့်ဖြူးမှု အရည်အသွေး တွင်မှု ကမ္ဘာ့အဆင့် ၃၉ သာ ရှိသည်။<ref name="GCI ranking"/> ၎င်း၏ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်သည် အရှေ့တောင် အာရှတွင် စင်ကာပူပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ပြီး လိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၄.၇ သန်း နှင့် ဆယ်လူလာဖုန်း အသုံးပြုသူ သန်း ၃၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="Tele">{{cite web |url=http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm |title=Malaysian Telecommunications Overview |publisher=American University |accessdate=25 May 2011 |archivedate=4 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504165602/http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my |title=Telephones&nbsp;– mobile celluar |work=The World Factbook |accessdate=25 May 2011 |archivedate=16 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116085719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်း ၇ ခု ရှိပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမှာ ကလန်း ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည်။ စက်မှု ရပ်ဝန်း ဒေသ ၂၀၀ ရှိပြီး အထူးပြု စက်မှု ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော နည်းပညာရပ်ဝန်း မလေးရှား နှင့် ကူလင်း ဟိုင်းတက်ခ် ရပ်ဝန်း စသည်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="MIDA"/> လူဦးရေ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ကျော် အတွက် ရေကောင်းရေသန့် ရနိုင်သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော မြို့ကြီးများ နှင့် လုံခြုံရေး အရ စိုးရိမ်ရသော ဒေသများကိုသာ အာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသများကို ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် အာရုံစိုက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နောက်ကျန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zEXvKbnS?url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archivedate=6 June 2011|title=Infrastructure and Rural Development in Malaysia|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|accessdate=25 May 2011}}</ref> တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်မှာ မြို့ပြဒေသများတွင် အားကောင်းသော်လည်း ကျေးလက်နေသူများ အတွက်မူ ကောင်းစွာ မရနိုင်ပေ။<ref name="Tele"/> ====စွမ်းအင်==== [[File:BakunDam.jpg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ဘာကွန်းဆည်ကို တည်ဆောက်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံကဏ္ဍတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် တဲနာဂါ နေရှင်နယ် မှ လွှမ်းမိုးထားပြီး ပိုင်ဆိုင်မှု အနေဖြင့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၉၉.၀၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသော ပစ္စည်းများ ရှိသည်။ သုံးစွဲသူများသည် နိုင်ငံတော် ဂရစ် မှ တဆင့် လျှပ်စစ်ရရှိရန် ဆက်သွယ်ပြီး ကျွန်းဆွယ် အတွင်းတွင် လျှပ်စစ်ပို့လွတ်သော ဓာတ်အားခွဲရုံ ၄၂၀ ကျော်မျှ ရှိကာ ခန့်မှန်းခြေ ကီလိုမီတာ ၁၁,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး<ref>{{cite web |title=Tenaga Nasional Berhad 500kV Transmission System, Phase 1 |url=http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |publisher=Ranhill Berhad |accessdate=23 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227183633/http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |archivedate=27 February 2009 }}</ref> ၁၃၂၊ ၂ရ၅ နှင့် ၅၀၀ ကီလိုဗို့ တို့ဖြင့် ပို့လွှတ်နေသော ဓာတ်အားပေးလိုင်းများ ရှိသည်။ မလေးရှား၏ စုစုပေါင်း ပါဝါ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၂၉,၂၇၈ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၁၄၀,၉၈၅.၀၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၁၆,၀၇၈.၅၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html | title=Energy Commission | accessdate=11 April 2015 | archivedate=9 May 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509023944/http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html }}</ref> မလေးရှား၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုမှာ လောင်စာဆီနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး မလေးရှားရှိ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ သိုက်များ ကြောင့်သာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မလေးရှား၏ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Unimap">{{cite web |url=http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |title=Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia |author=Selamat, Salsuwanda and Abidin, Che Zulzikrami Azner |publisher=Universiti Malaysia Perlis |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130904032630/http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |archivedate=4 September 2013 }}</ref> ====သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး==== [[File:NorthSouth-Expressway.jpg|thumb|မလေးရှား၏ အရှည်ဆုံး ဟိုင်းဝေးလမ်းမ ဖြစ်သော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်း ကွန်ယက်သည် အာရှတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ၈၉,၇၂၈မိုင် (၁၄၄,၄၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အဓိက နိုင်ငံတော်၏ ကုန်းလမ်းကွန်ယက်မှာ မလေးရှား ဖက်ဒရယ် လမ်း စနစ်ဖြစ်ပြီး ၃၁,၀၂၈မိုင် (၄၉,၉၃၅ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ မလေးရှားရှိ ဖက်ဒရယ် လမ်း အများစုမှာ ၂ လမ်းသွားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့နေရာများတွင်မူ ဖက်ဒရယ် လမ်းများမှာ ကားများ ပိုသွားနိုင်ရန် ၄ လမ်းသွား ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဖက်ဒရယ်လမ်း အများစုကို ကတ္တရာ ခင်းထားသော်လည်း စကူဒိုင်း-ပွန်တယံ အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို ကွန်ကရစ်လမ်း ခင်းထားပြီး ကလန်းမှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဖက်ဒရယ် အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို နိုင်လွန်ကတ္တရာ ခင်းထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ၁,၁၁၇မိုင် (၁,၇၉၈ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းများ ရှိပြီး အရှည်လျားဆုံး အဝေးပြေးလမ်းမှာ ၄၉၇မိုင် (၈၀၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း ဖြစ်ကာ မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ဖောက်လုပ်ထားပြီး အဓိက မြို့ကြီးများဖြစ်သော [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် [[ဂျဟိုးဘာရူးမြို့]] တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ မလေးရှား ရင်းဂစ် ၂၇ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈.၂၃ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိသော ပန်ဘော်နီယို အဝေးပြေးလမ်း စီမံကိန်းကို ကြေညာခဲ့ပြီး မြို့ချင်းဆက်လမ်းများကို နှစ်လမ်းသွား အမြန်လမ်းများ အဖြစ် အဆင့်မြှင့်ခြင်းအားဖြင့် အရှေ့မလေးရှားရှိ အဝေးပြေးလမ်းတို့၏ အဆင့်ကို ကျွန်းဆွယ်မလေးရှား၏ ကွာလတီနှင့် ညီမျှအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|last = Mody|first = Ashoka|title = Infrastructure strategies in East Asia: the untold story|publisher = The World Bank|year = 1997|page = 35|url = https://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&printsec=frontcover|isbn = 0-8213-4027-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/10/17/fadillah-says-pan-borneo-highway-to-be-built-under-ukas-initiative/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+mycenews+(MyCen+News)|title=Fadillah says Pan Borneo Highway to be built under Ukas initiative|author=Pim, Lim How |work=The Borneo Post|date=17 October 2014|accessdate=19 October 2014}}</ref> မလေးရှားတွင် ရထားလမ်း အရှည် ၁,၁၃၉မိုင် (၁,၈၃၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ၄၇၇မိုင် (၇၇၆) မိုင်မှာ အသွားအပြန် လမ်း နှင့် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတို့ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် အကြီးစားရထား (ကေတီအမ်)၊ အပေါ့စား ရထား၊ တစ်လမ်းပြေးရထား(အမြန်ရထား)၊ ကြိုးဆွဲရထား (ပီနန်တောင် ရထား) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အကြီးစားရထားများကို မြို့တစ်မြို့ နှင့် တစ်မြို့ အကြား ခရီးသည်များနှင့် ကုန်စည်များကို ပို့ဆောင်ခြင်း အပြင် မြို့ပြ ခရီးသွား ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုသည်။ အပေါ့စားရထားများကိုမူ မြို့ပြများ အတွင်း မြို့တွင်း အများပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ကွာလာလမ်ပူမြို့တို့ကို ဆက်သွယ် ပို့ဆောင်ပေးသော ရထား ၂ စင်းလည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော တစ်လမ်းပြေး ရထားမှာ ကွာလာလမ်ပူမြို့တွင် အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုထားပြီး တစ်ခုတည်းသော ကြိုးဆွဲရထားမှာ ပီနန်တွင် ရှိသည်။ အမြန်ရထားစီမံကိန်း ဖြစ်သော ကေဗွီအမ်အာရ်တီသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့၏ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် လက်ရှိ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရထားကွန်ယက်မှာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားရှိ ပြည်နယ် ၁၁ခုလုံးသို့ ရောက်ရှိ ဆက်သွယ်ထားသည်။ အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ ဆာဘားပြည်နယ်၌သာ ရထားလမ်း ရှိသည်။ ရထားလမ်းမှာ ၁၀၀၀ မီလီမီတာ အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သော ထိုင်းရထားလမ်းနှင့်လည်း မြောက်ဘက်တွင် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံသာ ရထားလမ်းအား ပြန်လည်တည်ဆောက်မည် ဆိုပါက မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့သို့ ရထားဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ [[File:KLIA MTB&Tower.jpg|thumb|right|alt=Kuala Lumpur International Airport|မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] မလေးရှားတွင် လေဆိပ် ၁၁၈ ခုရှိပြီး ၃၈ ခုတွင် ပြေးလမ်းခင်းထားသည်။ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်းမှာ မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်း ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးသည်။ အဓိက နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် နှင့် အနောက်မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော ခရီးစဉ်များအား မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယား အေးရှား၊ မလင်ဒို အဲယားတို့မှ ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး ပြည်တွင်း ခရီးစဉ် အတိုများကို လေကြောင်းလိုင်း အသေးများ ဖြစ်သော အမ်အေဆွင်း၊ ဖိုင်းယားဖလိုင်း နှင့် ဘာဂျားယားအဲယားတို့မှ ပံ့ပိုးပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အဓိက ကုန်တင် လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အမ်အေအက်စ် ကာဂို နှင့် ထရန်စမိုင်း အဲယား ဆားဗစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် မလေးရှား၏ အဓိကနှင့် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရီးသည် အများဆုံး အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး စုစုပေါင်း ခရီးသည် ၄၈.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။ အခြား အဓိက လေဆိပ်များတွင် ခရီးသည် ၆.၉ သန်း ရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်နှင့် အရှေ့မလေးရှား၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကိုတာ ကင်နာဘာလူး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည် ၅.၃ သန်းရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးသော လေဆိပ်ဖြစ်သည့် ပီနန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် တို့ ပါဝင်သည်။ [[File:Northport Malaysia Wharve.JPG|thumb|ဆလန်ဂေါရှိ ကလန်းဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ အကြီးဆုံးနှင့် အလုပ်အများဆုံး သင်္ဘောဆိပ် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးအပါဆုံး သင်္ဘောသွားလာရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော မလက္ကာရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှား ရှိ ဆိပ်ကမ်းနှစ်ခုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း အခု ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်း နှင့် တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းတို့မှာ အရှေ့တောင်အာရှတွင် စင်ကာပူ ဆိပ်ကမ်းပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်းသည် မလေးရှားတွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၁၀.၃ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၉ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၇.၆ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ====ရေပေးဝေမှု နှင့် စွန့်ထုတ်မှု==== လူတိုင်းမှ ရေ အား သင့်တင့်မျှတသော ဈေးဖြင့် ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အောင်မြင်မှု တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ရန်၊ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ဘဏ္ဏာငွေ ရရှိနိုင်ရန် နှင့် သုံးစွဲသူ အခြေပြုသော ဝန်ဆောင်မှုကို ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စသည်တို့အတွက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများမှ တဆင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို ပြသခဲ့သည်။ ထိုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးမှ ရေရရှိရေး ကဏ္ဍအတွက် ကိုယ်ပိုင် သီးခြားအုပ်ချုပ်သော ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီ၊ ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကုမ္ပဏီ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အသွင် ပြောင်းလဲထားသော နိုင်ငံပိုင် ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည့် ခေတ်မီသော အဖွဲ့အစည်း ပုံစံ ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီ အနေနှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ညီအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီမှ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍအတွက် ပုဂ္ဂလိကသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့် အသစ်များ ချမပေးတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက ထိုသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့ရာမှ ရလဒ် အမျိုးမျိုး ရရှိလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သော်လည်း စိန်ခေါ်မှု အမြောက်အမြား ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ထိုစိန်ခေါ်မှုများ ထဲမှ အချို့ကိုသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းမှ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ ပထမ တစ်ချက်မှာ ရေခွန်မှာ နည်းသဖြင့် ကုန်ကျငွေကို ပြန်လည်ရရှိရန် လက်ရှိ အနေအထားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍ အနေနှင့် အစိုးရ၏ အထောက်အပံ့ပေါ်တွင် မှီခိုနေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ တစ်ချက်မှာ ရေရယူလိုအား စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်သော်လည်း ရေဆုံးရှုံးမှု နှင့် လူတစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ တတိယ အချက် အနေနှင့် ပါဟန်းမြစ်မှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ရေအမြောက်အမြား သွယ်ယူ သုံးစွဲသည့် ကိစ္စမှာ လူမှု နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ စတုတ္ထ အချက်မှာ မိလ္လာနှင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို သန့်စင်ရေး အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များမှာ ရေပေးဝေမှု အခြေခံ အဆောက်အအုံအား လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို စုဆောင်းနိုင်သော်လည်း သန့်စင်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ရေဆိုးနှုတ် စနစ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ရေပေးဝေရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် မပါဝင်ခဲ့ပေ။ == လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှား လူဦးရေတွင် လူမျိုးများ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု]] ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်စစ်တမ်းများအရ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၈, ၃၃၄, ၁၃၅ ယောက်ဖြစ်သဖြင့်။ <ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archivedate=2014-05-22 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |accessdate=4 October 2011}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၂ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။<ref name="stat2010">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition) |publisher=Department of Statistics, Malaysia |year=2010 |accessdate=10 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008005500/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |archivedate=8 October 2013 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသားများကို လူမျိုးဖြင့် ခွဲခြားထားပြီး ၆၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို ဘူမိပူထရ များ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="stat2010"/> ဘူမိပူထရများ၏ အများဆုံးသော အုပ်စုမှာ မလေးလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင်များ အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် မလေး ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံရေး အားဖြင့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm|title=Malaysia's lingering ethnic divide|author=Brant, Robin |publisher=BBC News|date=4 March 2008|accessdate=29 October 2013}}</ref> ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများတွင် မလေးမဟုတ်သော ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်ကြပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချမ်လူမျိုးများ နှင့် ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်ရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ မလေးမဟုတ်သော ဘူမိပူထရများသည် ဆာရာဝပ် လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် ရှိပြီး ဆာဘား လူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံ ကျော်မျှ ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ရှေးဦးနေ လူမျိုး အနည်းငယ်သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ အိုရန် အက်ဆလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Gomes|first = Alberto G.|title = Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads|publisher = Taylor & Francis Group|year = 2007|page = 10|url = https://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-96075-0}}</ref> မည်သူ့အား ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်မည် ဆိုသော ဥပဒေသည် ပြည်နယ် အလိုက် ကွဲပြားသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&sec=nation|title=PM asked to clarify mixed-race bumiputra status|work=The Star|date=4 November 2009|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222745/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f11%2f4%2fnation%2f20091104194453&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘူမိပူထရ အဆင့် မရကြချေ။ လူဦးရေ၏ ၂၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေး တရုတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးကုလား လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="stat2010"/> တရုတ်တို့မှာ စီးပွားရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါ အရာရောက်သော လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ပီနန် ပြည်နယ်ရှိ လူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ပြောင်းရွှေ့လာသများ အများအားဖြင့် တမီလ် လူမျိုးများသည် မလေးရှားသို့ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် စတင် ရောက်ရှိလာကြသည်။<ref>{{cite web |author=Kuppusamy, Baradan |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html |title=Racism alive and well in Malaysia |work=Asia Times |date=24 March 2006 |accessdate=27 October 2010 |archivedate=12 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312031803/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html }}</ref><ref name="Barbara">{{Cite book|last = West|first = Barbara A.|title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1|publisher = Facts on File inc|year = 2009|page = 486|url = https://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover|isbn = 0-8160-7109-8}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံတွင်း မွေးဖွားသူများကို မလေးရှားနိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ပေးအပ်လေ့ မရှိသော်လည်း မလေးရှားနိုင်ငံသား မိဘနှစ်ပါးမှ မလေးရှားနိုင်ငံ အပြင်ဘက်တွင် မွေးဖွားသော ကလေးကိုမူ နိုင်ငံသား အဖြစ် ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံသား ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ခံယူခြင်းအား ခွင့်ပြုမထားပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html |title=Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |date=16 November 2007 |accessdate=25 July 2011 |archivedate=24 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124045542/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CIRBC%2C%2CMYS%2C47d6546928%2C0.html }}</ref> မလေးရှား ဘော်နီယို ဖြစ်သော ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တွင် နိုင်ငံသား ရရှိခြင်းမှာ ထူးခြားပြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကိစ္စရပ်များ အရ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် နိုင်ငံသား အဖြစ် ရရှိခြင်းနှင့် မတူညီပေ။ နိုင်ငံသားတိုင်းအား မိုင်ကတ်ဒ်ဟု ခေါ်သော ဘိုင်အိုမက်ထရစ် စမတ် ချစ်ပ် ပါဝင်သော စိစစ်ရေး ကတ်ဒ်အား ၁၂ နှစ်ပြည့်သည်မှ စ၍ ထုတ်ပေးထားပြီး မိမိနှင့် တပါတည်း အမြဲ သယ်ဆောင်သွားရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=May, Leow Yong |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&sec=nation|title=More than just a card|work=The Star|date=30 August 2007|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222512/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2007%2f8%2f30%2fnation%2f18649549&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> [[File:Malaysia population density 2010b.png|thumb|left|alt=A map of Malaysia depicting the expected 2010 estimated population density.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု၊ တစ်စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် ရှိသော လူဦးရေ]] ပညာရေး စနစ်တွင် မသင်မနေရ မဟုတ်သော မူကြို ပညာရေး၊ မသင်မနေရ ၆ နှစ် မူလတန်း ပညာရေး နှင့် သင်ကြားလိုသော ဆန္ဒရှိက သင်ကြားနိုင်သော ၅ နှစ် အထက်တန်း ပညာရေး တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book|author=Nozawa, M.; Wing, C.; Chaiyasook, S. |title=Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf|year=2011|location=Bangkok|publisher=UNESCO|page=4 (12)|isbn=978-92-9223-374-7|format=PDF}}</ref> မူလတန်းကျောင်းများကို ကဏ္ဍ နှစ်ခု ခွဲထားပြီး မလေးဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော နိုင်ငံတော် မူလတန်းကျောင်းများ နှင့် တရုတ် သို့မဟုတ် တမီလ် ဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော ဒေသခံ မူလတန်းကျောင်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Mustafa |first=Shazwan |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/ |title=Malay groups want vernacular schools abolished |work=The Malaysian Insider |date=22 August 2010 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825032917/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished }}</ref> အထက်တန်း ပညာရေးမှာ ၅ နှစ် သင်ကြားရသည်။ အထက်တန်းပညာရေး နောက်ဆုံးနှစ်တွင် မလေးရှား ပညာရေး အောင်လက်မှတ် စာမေးပွဲကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |title=Secondary School Education |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231163459/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ၁၉၉၉ ခုနှစ် မလေးရှား မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း အစီအစဉ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှစ၍ မက်ထရစ် ကူလေးရှင်း ကောလိပ်တွင် ၁၂ လ သင်ကြား အောင်မြင်ပြီးသော ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ပြည်တွင်း တက္ကသိုလ်များတွင် ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း စနစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော နေရာသာ ဘူမိပူထရ မဟုတ်သူ ကျောင်းသားများ အတွက် ဖွင့်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|last2 = Kesavapany|first2 = K.|title = Malaysia: recent trends and challenges|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2006|page = 259|url = https://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&printsec=frontcover|isbn = 981-230-339-1}}</ref> [[File:Maulidur Rasul (8414773898).jpg|thumb|ပူထရာဂျာရားရှိ ပူထရာ ဗလီ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မွေးကင်းစ ကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ အယောက် ၁၀၀၀ လျှင် ၆ ယောက်ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း၏ သက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html |title=Malaysia&nbsp;– Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=22 May 2011 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901172009/http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html }}</ref> မလေးရှားအား နိုင်ငံခြားသားများ ဆေးလာကုသည့် နေရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရသည် လူမှုကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission |title=Mission, Vision & Background |publisher=Ministry of Health Malaysia |date=3 July 2009 |accessdate=17 September 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017064513/http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission }}</ref> လူဦးရေသည် မလေးရှားကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ပိုမိုသိပ်သည်းပြီး<ref>{{Cite book|last = Hassan|first = Asan Ali Golam|title = Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia|publisher = Ashgate Publishing Ltd|year = 2004|page = 12|url = https://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&printsec=frontcover|isbn = 0-7546-4332-8}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသား ၂၈ သန်းမှ သန်း ၂၀ သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="state.gov"/> ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ကွာလာလမ်ပူသည် မလေးရှား၏ မြို့တော် နှင့်<ref name="CIA Fact Book"/> အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် <ref>{{cite web |url=http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |title=Tourism Malaysia Corporate Website |publisher=Tourism Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013024837/http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |archivedate=13 October 2013 }}</ref> အဓိက ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အချက်အချာမြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archivedate=7 May 2009 |title=Vision & Goals of Kuala Lumpur |publisher=Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur |accessdate=18 September 2010}}</ref> ပူထရာ ဂျာရားမြို့သည် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရန် အတွက် ၁၉၉၉ မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya&nbsp;– Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231161948/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ ရုံးများသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့ အတွင်း ကျပ်တည်းမှုမှ သက်သာစေရန် ထိုနေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://eprints.utm.my/6622/ |title=Putrajaya&nbsp;– Administrative Centre of Malaysia&nbsp;– Planning Concept and Implementation |last=Ho |first=Chin Siong |year=2006 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511064921/http://eprints.utm.my/6622/ }}</ref> လုပ်အားကို အသုံးချရသော လုပ်ငန်းများကြောင့်<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1 |title=As Malaysia deports illegal workers, employers run short |work=The New York Times |date=13 July 2009 |accessdate=26 October 2010 |first=Soraya |last=Permatasari}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား ၃ သန်းကျော် ခန့် နေထိုင်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြပြီး လူဦးရေ ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။<ref name="autogenerated1">{{cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm |title=Illegal workers leave Malaysia |publisher=BBC News |date=29 October 2004 |accessdate=26 October 2010}}</ref><ref name="autogenerated1" /> ဆာဘားတွင် အခြေစိုက်သော အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အစိုအရ ဆာဘားတွင် ရှိသော လူဦးရေ ၃ သန်းတွင် ၂ သန်းမှာ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည် ဟုဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/opinions/46691 |title=Demographic implosion in Sabah? Really? |last=Quek |first=Kim |work=Malaysiakini |accessdate=21 June 2010}}</ref> မလေးရှားတွင် ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၁၇၁.၅၀၀ ခန့်ကို လက်ခံထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် ၇၉,၀၀၀ မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီး ၇၂,၄၀၀ မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၁၇,၇၀၀ မှ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အရာရှိများ အနေနှင့် နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်သူများကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူမှောင်ခိုသမားများထံ တိုက်ရိုက်အပ်နှံသည်ဟု သတင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရပြီး မလေးရှား အနေနှင့် လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေများကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် အငြင်းပွားစရာ သမိုင်းကြောင်းများ ရှိ​သော ရီလာ ဟု ခေါ်သည့် အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြုလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=search&docid=4a40d2adc&skip=0&query=World%20Refugee%20Survey&coi=MYS |title=World Refugee Survey 2009 |publisher=United States Committee for Refugees and Immigrants |date=17 June 2009 |accessdate=10 June 2011}}</ref> {{မလေးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} {{clear}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ရာခိုင်နှုန်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း [[အစ္စလမ်ဘာသာ]]အား နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="MSU">{{cite web |url=http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm |title=Malaysia&nbsp;– Religion |publisher=Asian Studies Center – Michigan State University |accessdate=13 July 2011 |archivedate=9 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809081015/http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ နှင့် နေထိုင်မှု စာရင်းအရ လူမျိုးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ မြင့်မားသည်။ လူဦးရေ၏ ၆၁.၃% မှာ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ၁၉.၈% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ၉.၂%မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ၆.၃%မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ၁.၃%မှာ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ နှင့် အခြားသော တရုတ်ရိုးရာ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၀.၇%မှာ ဘာသာမဲ့များ အဖြစ် ခံယူကြပြီး ကျန်ရှိနေသော ၁.၄%မှာ အခြားဘာသာများကို ကိုးကွယ်သည် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်သည်ဟု မပြောကြပေ။<ref name="Population"/> မလေးရှားတွင် ထင်ရှားသော အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲမှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာမှ ဆွန်နီ အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲ ဖြစ်ပြီး<ref name="Peletz2002">{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09508-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9 August 2012|accessdate=4 September 2013}}</ref> ၁၈% သော အစ္စလာမ် ဘာသာဝင်တို့မှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိကြပေ။<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Religious Identity Among Muslims | Pew Research Center<!-- Bot generated title -->]</ref> မလေးရှား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ မလေးဖြစ်ရန် အတွက် မွတ်စလင် ဘာသာကိုးကွယ်ရမည်။ မလေးဘာသာ စကားကို အမြဲပြောဆိုရမည်၊ မလေးထုံးစံ အတိုင်း နေထိုင်ရမည်။ ဘရူနိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူတွင် နေထိုင်သူ သို့မဟုတ် ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ရှိသူ ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ၈၃.၆% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ တာအိုဘာသာ (၃.၄%)၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (၁၁.၁%) တို့ ဖြစ်ကာ ပီနန်ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ပန်းသေး အနည်းငယ် ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများတွင် ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၈၆.၂% မျှ ရှိကာ အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ ခရစ်ယာန် ၆% နှင့် မွတ်စလင် ၄.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေး မဟုတ်သော ဘူမိပူထရ တို့တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၄၆.၅% ရှိကာ ၄၀.၄ % မှာမူ မွတ်စလင် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="Population"/> မွတ်စလင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ တရားရုံး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လိုက်နာရသည်။ အစ္စလာမ် တရားသူကြီးများ အနေနှင့် မလေးရှားတို့ လိုက်နာရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သော ရှဖီး အစ္စလာမ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာရသည်။<ref name="Peletz2002"/> ရှာရီယာ တရားရုံးမှ မွတ်စလင်များ အပေါ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိစ္စရပ်များမှာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ အမွေခံခြင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲခြင်း၊ ဘာသာစွန့်ခြင်း၊ ဘာသာပြောင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် တရားမမှုများအား ရှာရီယာ တရားရုံးမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။ ရှာရီယာ တရားရုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အရပ်ဖက် တရားရုံးများနှင့် တူညီသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သော်လည်း အရပ်ဖက် တရားရုံးများသည် အစ္စလာမ် ဘာသာ ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာခြင်း မပြုပေ။<ref>{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17 August 2010 |accessdate=14 September 2010 |archivedate=22 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 }}</ref> ===ဘာသာစကားများ=== [[File:Distribution of Malaysia Families Languages.png|thumb|left|မလေးရှားရှိ ဘာသာစကားမိသားစုများကို ရောင်စုံ ပြသထားပုံ<br /><small>(အကျယ်ချဲ့ရန်နှိပ်ပါ)</small> {{legend|#FF006E|မလာယစ်}} {{legend|#FF984F|ဘော်နီယံ}} {{legend|#007F0E|အာဆလီယံ}} {{legend|#00FF90|လန်းဒါယတ်}} {{legend|#4CFF00|စမာ-ဘာဂျော}} {{legend|#B200FF|ဖိလစ်ပိုင်း}} {{legend|#FFD800|ခရီရိုး}} {{legend|#A0A0A0|ဘာသာစကားအစုံ}}]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားမှာ မလေးရှန်း ဘာသာ ဖြစ်ပြီး<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးဘာသာစကားကို စံသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm |title=Malay, Standard |publisher=Ethnologue |year=2009 |accessdate=25 July 2011}}</ref> အစိုးရ ပေါ်လစီတွင် ထိုဘာသာစကားအား ဘဟာဆား မလေးရှား ဟု ဖော်ပြပြီး မလေးရှန်း ဘာသာစကားဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|title=Mahathir regrets govt focussing too much on Bahasa|work=Daily Express|date=2 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712044336/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> သို့သော်လည်း ဥပဒေတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားကို ဘဟာဆား မလာယု ဟုပင် ရည်ညွှန်းပြီး မလေးဘာသာစကား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |title=Federal Constitution |publisher=Judicial Appointments Commission |accessdate=29 November 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/679mGikZK?url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |archivedate=24 April 2012 |deadurl=yes }}</ref> ၁၉၆၇ ခုနှစ် အမျိုးသား ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား၏ ရုံးသုံးစာကို လက်တင် (ရူမီ) စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြရန် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ရိုးရာ ဂျာဝီ စာလုံးကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း မရှိပေ။<ref name="National Language Act 1967">{{cite web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |title=National Language Act 1967 |publisher=Malaysian Attorney General Chambers |year=2006 |accessdate=20 October 2015 |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806212955/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |archivedate=6 August 2015 }}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ အသုံးများသော ဒုတိယ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၇ အမျိုးသား ဘာသာစကား ဥပဒေ အရ အချို့သော ရုံးသုံးကိစ္စရပ်များတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အသုံးပြုခွင့် ပေးထားသည်။<ref name="National Language Act 1967"/> ဆာရာဝပ်တွင်မူ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားသည် မလေးရှန်း ဘာသာစကားနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးသော ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="lang1">{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/sarawak-makes-english-official-language-along-with-bm|title=Sarawak makes English official language along with BM|author=Sulok Tawie|publisher=[[The Malay Mail]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang2">{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/11/18/sarawak-to-recognise-english-as-official-language-besides-bahasa-malaysia/|title=Sarawak to recognise English as official language besides Bahasa Malaysia|publisher=[[The Borneo Post]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang3">{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1615945|title=Sarawak adopts English as official language|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=19 November 2015|accessdate=19 November 2015|archive-date=20 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223741/http://www.thesundaily.my/news/1615945|url-status=dead}}</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ အပြီးတွင် မလေးဘာသာစကားကို ပို၍ သုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="History">{{Cite book|last = Andaya|first = Barbara Watson|last2 = Andaya|first2 = Leonard Y.|title = A History of Malaysia|publisher = MacMillan Press Ltd|year = 1982|pages = 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278|url = https://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&printsec=frontcover|isbn = 0-333-27672-8}}</ref> မလေးရှန်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား သို့မဟုတ် မလေးရှားစံနှုန်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်မှ ဆင်းသက်လာသော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အင်္ဂလိပ်အား စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး မန်းဂလစ်ရှ် ခေါ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အရပ်သုံး စကားကို မလေးဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဘာသာစကားကိုလည်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ အစိုးရမှ စံမဟုတ်သော မလေးဘာသာစကား သုံးစွဲခြင်းကို အားမပေးသော်လည်း ကြော်ငြာများတွင် ပုံစံမမှန်သော မလေးဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း အတွက် ဒဏ်ရိုက်ရန် လည်း အခွင့်အာဏာ မရှိပေ။<ref>{{cite web|last=Zimmer |first=Benjamin |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003643.html |title=Language Log: Malaysia cracks down on "salad language" |publisher=University of Pennsylvania |date=5 October 2006 |accessdate=14 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|title=Dewan Bahasa champions use of BM in ads|work=New Straits Times|date=14 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006183923/http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|archivedate=6 October 2014|deadurl=yes}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကား အမြောက်အမြားကိုလည်း မလေးရှားတွင် သုံးစွဲနေကြပြီး လက်ရှိ ရှင်သန်နေသာ ဘာသာစကား ၁၃၇ မျိုးအား ပြောဆိုသူများ မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY |title=Ethnologue report for Malaysia |publisher=Ethnologue |accessdate=18 October 2010}}</ref> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ထိုဘာသာစကားများထဲမှ ၄၁မျိုးကို ပြောဆိုသူများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|title=Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)|publisher=Ethnologue|accessdate=18 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212733/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|archivedate=16 January 2013|deadurl=yes}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ နဂိုရ်မူလ လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားရှိပြီး ထိုဘာသာစကားမှာ မလေးစကားနှင့် ဆင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ခွဲခြား၍ ရနိုင်သည်။ ဆာရာဝပ်၏ အဓိက တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားမှာ အီဘန် ဖြစ်ပြီး ဆာဘားတွင် နဂိုရ်မူလနေထိုင်သူများမှာမူ ဒူဆူးနစ် နှင့် ကာဒါဇန် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Adelaar|first = Alexander|last2 = Himmelmann|first2 = Nikolaus P.|title = The Austronesian languages of Asia and Madagascar|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2005|pages = 56, 397|url = https://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&printsec=frontcover|isbn = 0-7007-1286-0}}</ref> မလေးရှား တရုတ်များမှာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်များရှိ ဒေသခံ စကားများကို ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အသုံးများသော တရုတ်ဒေသခံ စကားများမှာ ကန်တုံစကား၊ မန်ဒရင်စကား၊ ဟောက်ကျန့်စကား၊ ဟာကားစကား၊ ဟိုင်ယန်စကား နှင့် ဖူကျိုး စကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေးကုလားများ၏ အများစုဖြစ်သော တမီလ်များမှာ တမီလ် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြားသော တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကိုလည်း မလေးရှားတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြပြီး ထိုင်းစကားလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား နိုင်ငံသား အနည်းစုမှာ ကော့ကေးရှန်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသဖြင့် ခရီရိုး ဘာသာစကားများဖြစ်သော ပေါ်တူဂီစကားပေါ်တွင် အခြေခံသော မလက်ကာ ခရီရိုး ဘာသာစကား၊<ref>{{cite journal |title=Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European? |publisher=University of Texas |year=1975 |jstor=30027570 |pages=211–236 |last1=Hancock |first1=I. F. |volume=17 |issue=5 |journal=Anthropological Linguistics}}</ref> စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ချာဗာကာနို ဘာသာစကား တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Michaelis|first = Susanne|title = Roots of Creole structures|publisher = John Benjamins Publishing Co|year = 2008|page = 279|url = https://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&printsec=frontcover|isbn = 978-90-272-5255-5}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:MURTABAK 1 0031.jpg|thumb|upright|alt=A cook making Murtabak, a type of pancake, in an outdoor stall. He is pictured leaning over his custom-made flattened wok filled with pieces of murtabak.|ကွာလာလမ်ပူတွင် စားဖိုမှူး တစ်ဦးမှ မာတာဘက် ဟုခေါ်သော ကြက်ဥ၊ အသားနှင့် ကြက်သွန်တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကီးမားပလာတာကို ပြင်ဆင်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုစုံ၊ ဘာသာစကားစုံသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသရှိ မူလ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရှေးဦးနေ တိုင်းရင်းသားများ နှင့် နောင်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာသော မလေးလူမျိုးများမှ ဆင့်ပွား ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု စတင်သည်မှ စ၍ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုတို့ သိသာစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ အခြား လွှမ်းမိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများမှာ ပါရှန်းယဉ်ကျေးမှု၊ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဗြိတိသျှ ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရ၏ ပုံစံ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေပါ လူမှုပဋိဉာဏ် အပိုဒ်ကြောင့် တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အနည်းငယ်မျှသာ လက်သင့်ခံသည်။<ref>{{Cite journal|journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |author=Raghavan, R.|title=Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community |volume=133 |issue= 4 |publisher=Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies |pages=438–458 |url=http://www.researchgate.net/publication/41018027_Ethno-racial_marginality_in_West_Malaysia_The_case_of_the_Peranakan_Hindu_Melaka_or_Malaccan_Chitty_community|doi=10.1163/22134379-90002605 |year=1977 |accessdate=7 October 2010}}</ref> ၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို ဖွင့်ဆိုချက်အရ မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုသည် မလေးရှားတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သော လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် မူတည်ရမည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ သင့်တော်သော အချက်များကို ပေါင်းစပ်နိုင်သော်လည်း အစ္စလာမ် ဘာသာသည် တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေရမည် ဟု ဆိုထားသည်။<ref name="Papers">{{cite web |url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia |publisher=School of Housing, Building and Planning |date=22 October 1992 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=29 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm }}</ref> ၎င်းမှ မလေးဘာသာစကားကို အခြားဘာသာ စကားများထက် ပို၍ မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည်။<ref name="Cinema">{{Cite book|last = Van der Heide|first = William|title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures|publisher = Amsterdam University Press|year = 2002|pages = 98–99|url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover|isbn = 90-5356-580-9}}</ref> ထိုသို့ အစိုးရမှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကြောင့် မလေးမဟုတ်သူများ အကြားတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု လျော့နည်းလာသည်ဟု ခံစားရပြီး မကျေမနပ် ဖြစ်ကြရသည်။ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ အသင်းအဖွဲ့များမှ အစိုးရသို့ ကြေညာချက်များကို တင်သွင်းကြပြီး ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်းမကျသော ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်လစီကို ဖော်ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြသည်။<ref name="Papers"/> မလေးရှားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့ ကြားတွင် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု အချို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ ၂ နှစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေဆက်ခံရာ တူညီကြပြီး ရိုးရာ နှင့် အချက် အတော်များများတွင် တူညီကြသည်။ သို့သော်လည်း ချက်ပြုတ်သော ဟင်းလျာများမှ စ၍ နိုင်ငံတော်သီချင်း အထိ အမျိုးမျိုးသော ကိစ္စရပ်များတွင် အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသား အမွေဆက်ခံမှုကို ကာကွယ်ရန် ပြင်းထန်သော ခံစားမှု ရှိသည်။<ref name="AsiaTimes">{{cite web |last=Schonhardt |first=Sara |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html |title=Indonesia cut from a different cloth |work=Asia Times |date=3 October 2009 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=22 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822004120/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html }}</ref> မလေးရှား အစိုးရ နှင့် အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရတို့ တွေ့ဆုံပြီး ယဉ်ကျေးမှုများ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ထပ်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ကြိုးစားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html |title=Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute |work=People Daily |date=17 September 2009 |accessdate=6 November 2010}}</ref> မလေးရှားတွင်မူ ခံစားချက် မပြင်းထန်ဘဲ အများစု အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုး အများစုမှာ နှစ်ဖက်စလုံး နှင့် ဆိုင်သည်ဟု ခံယူထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="AsiaTimes"/> ===အနုပညာ=== [[File:Malaysian Batik.jpg|thumb|left|alt=Making Malaysian batik|ပါတိတ် ယက်လုပ်သူမှ ပါတိတ် ထုတ်လုပ်နေပုံ။ မလေးရှား ပါတိတ်တွင် ပန်းပွင့်များနှင့် အရောင်ဖျော့ဖျော့ ရှိသည်။]] မလေးရှား ရိုးရာ အနုပညာမှာ ပုံဖော်ထွင်းထုခြင်း၊ ယက်လုပ်ခြင်း နှင့် ငွေပန်းထိမ် လုပ်ခြင်းများပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Dunford, George |title=Southeast Asia on a Shoestring|url=https://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&pg=PA419|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-444-7|pages=419–}}</ref> ရိုးရာ အနုပညာများတွင် ကျေးလက်မှ လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ခြင်းတောင်းမှစ၍ မလေးရှား လွှတ်ရုံးများရှိ ငွေပန်းထိမ် လက်ရာများ အထိ ပါဝင်သည်။ အတွေ့ရများသော အနုပညာ လက်ရာများတွင် အလှဆင်သော ခရစ်ခေါ် မလေးဓား၊ ကွမ်းအစ်၊ ယက်လုပ်ထားသော ပါတိတ်များနှင့် ဆောင်ကက် ချည်ထည်တို့ ပါဝင်သည်။ ရှေးဦးနေ အရှေ့ မလေးရှား လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့၏ သစ်သား မျက်နှာဖုံးများအား လူသိများကြသည်။ <ref name="Marshall"/> တိုင်းရင်းသား တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ထင်ရှားသော ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများ ရှိပြီး တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အနည်းငယ် ဆင်သည်များ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မလေးအနုပညာတွင် မြောက်အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့ရပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Garland">{{Cite book|last = Miller|first = Terry E.|last2 = Williams|first2 = Sean|title = The Garland handbook of Southeast Asian music|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2008|pages = 223–224|url = https://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-93144-0}}</ref> ရိုးရာ မလေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများမှ ကလန်တန်-ပတ်ထာနီ ဒေသမှ အစပျိုး ဆင်းသက်သည်ဟု ထင်မြင်ရပြီး အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် အင်ဒိုနီးရှား တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသည်။ ဂီတမှာ ဗုံများပေါ်တွင် အခြေခံ ထားပြီး <ref name="Garland"/> အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဂန်ဒမ်း ဟု ခေါ်သော ဗုံ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗုံ အနည်းဆုံး ၁၄မျိုး ရှိသည်။<ref name="Asiapac">{{Cite book|title = Gateway to Malay culture|publisher = Asiapac Books Ptd Ltd|year = 2003|page = 110|url = https://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&printsec=frontcover|isbn = 981-229-326-4}}</ref> ဗုံများ နှင့် အခြားသော ရိုးရာ ပုတ်၍ တီးခတ်ရသော တူရိယာများမှာ သဘာဝ ပစ္စည်းများဖြင့် အမြဲလိုလို ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Asiapac"/> ဂီတကို ပုံပြောရာတွင် လည်းကောင်း၊ အခမ်းအနား များတွင် လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းခြင်း စသော ပွဲတော်များတွင်လည်းကောင်း တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Garland"/> တစ်ချိန်က အဝေး ဆက်သွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သေးသည်။ <ref name="Asiapac"/> အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ မောင်းကို အခြေခံထားသော တီးဝိုင်းများ ဖြစ်သည့် အာဂေါင်း နှင့် ကူလင်တန် တို့ကို အသုဘ နှင့် မင်္ဂလာဆောင် အစရှိသော အခမ်း အနားများတွင် တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။။ <ref name="Matusky">{{Cite book|title=The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions |author1=Matusky, Patricia Ann |author2=Tan, Sooi Beng |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=x06nBdEkAOMC&lpg=PP1|pages=177–187 |isbn=978-0-7546-0831-8}}</ref> ထိုတီးဝိုင်းများမှာ အိမ်နီးချင်း ဒေသများ ဖြစ်ကြသော ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မင်ဒါနောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကာလီမန်တန် နှင့် ဘရူနိုင်တို့တွင်လည်း အလားတူ တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Matusky" /> မလေးရှားတွင် အလွန်ခိုင်မာသော ပါးစပ်ပြော ရိုးရာ ရှိပြီး စာရေးသားမှု မပေါ်ခင်ကပင် ရှိခဲ့ကာ ယနေ့ထက်တိုင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မလေးစူလ်တန် တစ်ဦးချင်စီတို့သည် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် စာပေ ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖန်တီးကြပြီး ယခင်က ရှိနေသော ပါးစပ်ပြော ဇာတ်လမ်းများ နှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ နှင့် အတူ ပါလာသော ဇာတ်လမ်းများမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ပထမဆုံး မလေးစာပေမှာ အာရေဗျ စကားလုံးဖြင့် ရေးသားထားသည်။ အစောဆုံး မလေး စာမှာ ၁၃၀၃ ခုနှစ် တဲရန်ဂနူး ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စကားပြောသူ များလာသည်နှင့် အမျှ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စာပေများလည်း များပြားလာခဲ့ကာ ၁၉ ရာစုမှ စ၍ ထိုဘာသာစကားတို့ဖြင့် ဖန်တီးထားသော စာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="EncyclopediaMy">{{cite web |author=Osman, Mohd Taib |url=http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |title=Languages and Literature |publisher=The Encyclopedia of Malaysia |accessdate=3 November 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106024444/http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |archivedate=6 January 2011 }}</ref> အင်္ဂလိပ်သည်လည်း စာပေအတွက် အသုံးများသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၉၇၁ တွင် အစိုးရမှ ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို အမည်ဖွင့်ဆိုရန် ခြေလှမ်းစခဲ့သည်။ မလေးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "မလေးရှား၏ အမျိုးသား စာပေများ" ဟုလည်းကောင်း၊ အခြား ဘူမိပူထရ ဘာသာစကားများနှင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "ဒေသခံစာပေများ" ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အခြာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ဆက်ရှင်နယ် စာပေ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Cinema"/> မလေးဘာသာ ကဗျာစာပေမှာလည်း အလွန်ပင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး ပုံစံ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဟိကာရက် ပုံစံသည် လူကြိုက်များပြီး ပန်တမ် ပုံစံမှာ မလေးဘာသာမှ အခြားဘာသာများသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိ သွားသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ===အစားအသောက်များ=== {{multiple image | footer = နိုင်ငံတော် စားစရာ နှင့် သောက်စရာ<ref>{{cite web|url=http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|title=Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage|work=New Sabah Times|date=7 September 2012|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702212542/http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Rules, Dwayne A.|work=The Star|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> | align = right | image1 = Teh Tarik.jpg | width1 = 110 | alt1 = A glass of Teh tarik | caption1 = <center>တေတာရစ် (လက်ဖက်ရည် ဆွဲဖျော်)</center> | link1 = Teh tarik | image2 = Nasi lemak.jpg | width2 = 190 | alt2 = Nasi lemak in a plate | caption2 = <center>နာဆီလီမက် (အုန်းထမင်း)</center> | link2 = Nasi lemak }} မလေးရှား အစားအသောက်များသည် နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူများ၏ လူမျိုးစုံမှုကို ထင်ဟပ်ပြနေသည်။ <ref name="Eckhardt">{{Cite book|last = Eckhardt|first = Robyn|title = Kuala Lumpur Melaka & Penang|publisher = Lonely Planet|date =1 June 2008|page = 42|url = https://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover|isbn =978-1-74104-485-0}}</ref> နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဒေသတို့ရှိ ယဉ်ကျေးမှုများမှ အစားအသောက်များပေါ်တွင် အလွန်ပင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။ မလေး၊ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ထိုင်း၊ ဂျာဗား နှင့် ဆူမားတြား ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံသည် ရှေးခေတ်အခါက ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ချက် ဖြစ်သည်။ <ref name="Independent">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian?&nbsp;– Features, Food & Drink |last=Jarvis |first=Alice-Azania |work=The Independent |date=13 October 2010 |accessdate=3 November 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017075258/http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html }}</ref> အစားအသောက်များသည် စင်ကာပူ နှင့် ဘရူနိုင်းတို့ရှိ အစားအသောက်များနှင့် အလွန်ဆင်ပြီး <ref name="Richmond2"/> ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်များ နှင့် တူသည်လည်း ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> မတူညီသော ပြည်နယ်များတွင် ကွဲပြားသော ဟင်းလျာများ ရှိပြီး<ref name="Richmond2"/> မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များမှာ မူရင်း အစားအသောက်များနှင့် ကွဲပြားနေသည်ကို အမြဲတစေ တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="Barbara"/> မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် မတွေ့ရသော အစားအစာများသည် အခြားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မလေးရှားရှိ တရုတ် စားသောက်ဆိုင်များသည် မလေးဟင်းလျာများကို အမြဲတစေ ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last = Wu|first = David Y. H.|last2 = Tan|first2 = Chee Beng|title = Changing Chinese foodways in Asia|publisher = The Chinese University of Hong Kong|year = 2001|page = 128|url = https://www.google.com/books?id=p5Mw_WTLhiYC&printsec=frontcover|isbn = 962-201-914-5}}</ref> ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုမှ အစားအသောက်များကိုလည်း အခြားယဉ်ကျေးမှုမှ စတိုင်လ်ဖြင့် ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Richmond2"/> ဥပမာအားဖြင့် ငပိနှင့် ဆန်ဘယ်ဆော့စ် တို့ကို တရုတ်စားသောက်ဆိုင်များတွင် ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များကို ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုသို့ ပြန်၍ ခြေရာခံနိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့တွင် သီးခြား ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Independent"/> ထမင်းသည် ဟင်းလျာ အများစု နှင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ ငရုတ်သီးကို မလေးရှား ဟင်းလျာများတွင် အမြဲလိုလို တွေ့ရတတ်သော်လည်း ဟင်း၏ အရသာမှာ အမြဲ စပ် နေလေ့ မရှိပေ။<ref name="Eckhardt"/> ===မီဒီယာ=== မလေးရှားရှိ အဓိက သတင်းစာများအား အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်နေသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ အတွင်းမှ ပါတီများက ပိုင်ဆိုင်ပြီး<ref>{{cite news|last=Ahmad |first=Razak |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205 |title=Malaysian media shapes battleground in Anwar trial |agency=Reuters |date=5 February 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm |title=Malaysian opposition media banned |publisher=BBC News |date=23 March 2009 |accessdate=3 November 2010}}</ref> အဓိက အတိုက်အခံပါတီများမှ ပိုင်ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင် သတင်းစာများလည်း ရှိကာ ပုံမှန် သတင်းစာများ နှင့် ယှဉ်လျှက် ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံ အပိုင်း ၂ပိုင်း အတွင်း မီဒီယာတို့သည် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်မှာ မီဒီယာများသည် အရှေ့ပိုင်းဒေသမှ သတင်းများကို နောက်ဆုံးထား ဖော်ပြလေ့ ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းအား ကျွန်းဆွယ်၏ ကိုလိုနီ ပမာ သဘောထား ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Mirror"/> မီဒီယာများအား မလေးရှား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကြား တင်းမာမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာစေသည်ဟု အပြစ်တင်ကြပြီး မလေးရှားတို့အား အင်ဒိုနီးရှားတို့ မျက်စိတွင် အကြည့်ရဆိုးအောင် ပုံဖော်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html |title=Comment: Anwar blames Malaysian media |work=The Jakarta Post |date=28 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း မလေးဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ဖြင့် နေ့စဉ် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများ ရှိသည်။<ref name="Mirror"/> သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ အကန့်အသတ် ရှိပြီး ထုတ်ဝေခွင့် နှင့် သတင်းအချက်အလက် ဖြန့်ဝေခွင့် ရရန်အတွက် ကန့်သတ်ချက် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia |title=Malaysia |work=Freedom House |year=2013 |accessdate=30 March 2014 |archivedate=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085849/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia }}</ref> အစိုးရသည် ယခင်က ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အတိုက်အခံတို့၏ သတင်းစာများကို နှိပ်ကွပ်ခဲ့ဖူးသော သာဓက ရှိသည်။ <ref name="BBC"/> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ အေဂျင်စီမှ ပုဂ္ဂလိက ရုပ်မြင်သံကြား နှင့် ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာန အားလုံးတို့အား အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များမှ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းများကို ထုတ်လွှင့်ခြင်း မပြုရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးပြီး <ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69331|title=Opposition muzzled&nbsp;– here's black and white proof |date=29 June 2007 |work=Malaysiakini}}</ref> အတိုက်အခံ ဒီမိုကရက်တစ် အက်ရှင်ပါတီမှ နိုင်ငံရေး သမားများမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်အား ရှုံ့ချကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69226|title=TV station denies censoring opposition news |date=28 June 2007 |work=Malaysiakini |first=G |last=Vikneswary}}</ref> ဆာဘားတွင်မူ သတင်းစာ တစ်စောင်မှ လွဲ၍ ကျန်သတင်းစာ အားလုံးမှာ အစိုးရ၏ ချုပ်ထိန်းမှု အောက်မှ လွတ်ကင်းပြီး မလေးရှားတွင် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Mirror">{{cite news|url=http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archivedate=22 July 2011 |title=The East-West divide of Malaysian media |work=Malaysian Mirror |date=9 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပုံနှိပ်ခြင်း နှင့် ထုတ်ဝေခြင်း အက်ဥပဒေ အစရှိသော ဥပဒေများမှာလည်း လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="McAdams">{{cite web |url=http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ |title=How Press Censorship Works |publisher=Mindy McAdams |last=McAdams |first=Mindy |accessdate=25 May 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630161559/http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ }}</ref> ===အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ=== [[File:Ke Lok Si Illuminations 01.JPG|thumb|left|alt=Temple at night illuminated with light from decorations|တရုတ်နှစ်ကူး အကြို မီးထွန်းထားသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းဖြစ်သည့် ပီနန်ရှိ ကေလောက်စီ ဘုရားကျောင်း]] မလေးရှားတွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ အများအပြား ရှိသည်။ အချို့နေ့များမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပွဲတော်များကိုလည်း လူမျိုး သို့မဟုတ် ဘာသာ တစ်ခုချင်းစီမှ မိမိတို့အုပ်စု အလိုက် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး အဓိက အုပ်စုများ၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ် ကြေညာလေ့ ရှိသည်။ အများဆုံး ကျင်းပကြသော အားလပ်ရက်မှာ ဟာရီ မာဒေးကား ခေါ် လွတ်လပ်ရေးနေ့ ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြကာ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရသည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၆ စက်တင်ဘာတွင် ကျင်းပသော မလေးရှားနေ့မှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဖက်ဒရေးရှင်းကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&sec=nation|title=Malaysia Day now a public holiday, says PM|author=Chun, Yeng Ai |date=19 October 2009|accessdate=7 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220220/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f10%2f19%2fnation%2f20091019103509&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားမှတ်သားလောက်သော နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များမှာ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အလုပ်သမားနေ့ နှင့် ဇွန်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပသော ဘုရင့်မွေးနေ့တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Marshall"/> အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သဖြင့် မွတ်စလင် အားလပ်ရက်များမှာ ထင်ရှားသည်။ ဟာရီ ရာယ ပွာဆာ (ဥပုသ်ထွက်သော စမိုင် အစ်နေ့) ၊ဟာရီ ရာယ ဟာဂျီ (အစ်နေ့) ၊ မော်လီဒါ ရာဆူး (တမန်တော် မွေးနေ့) နှင့် အခြားနေ့များကို ကျင်းပကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်နှစ်သစ်ကူး ကဲ့သို့သော ပွဲတော်များ နှင့် အခြား တရုတ်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ မလေးရှားရှိ ဟိန္ဒူများမှာ ဒေဝါလီနေ့ မီးထွန်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲကြပြီး <ref name="MSU"/> တိုင်ပူဆမ်းခေါ် ဘာသာရေး အလေ့အထ တစ်ခုဖြစ်သော တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ဘုရားဖူးများ ဘတူလှိုဏ်ဂူတွင် ပေါင်းဆုံးကြခြင်း ပွဲတော်ကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves|title=Batu Caves, Selangor|publisher=Tourism Malaysia|accessdate=15 October 2013|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625042929/http://www.tourism.gov.my/en/my/web-page/places/states-of-malaysia/selangor/batu-caves}}</ref> မလေးရှားရှိ ခရစ်ယာန် အသိုင်းအဝိုင်းမှာ အခြားနေရာများမှ ခရစ်ယာန်များ ကျင်းပသော အားလပ်ရက် ပွဲတော်များကို ဆင်နွှဲကြပြီး အထူးသဖြင့် ခရစ္စမတ် နှင့် အီစတာပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့မလေးရှား တို့မှလည်း ဂါဝိုင် ဟုခေါ်သော ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{Cite book | last = Hutton | first = Wendy | title = East Malaysia and Brunei|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1997 | page = 169 | url = https://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 962-593-180-5}}</ref> ပွဲတော် အများစုမှာ လူမျိုးစု တစ်စု သို့မဟုတ် ဘာသာတစ်ခုနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော်လည်း အားလုံးပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ "အိုးပင်းဟောက်စ်" ဟုခေါ်သော ထုံးစံအရ မလေးရှား နိုင်ငံသားတို့သည် အခြားသူတို့ ကျင်းပသောပွဲတွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲကြပြီး အမြဲ ဆိုသလိုပင် ပွဲတော်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိထားသော လူများ၏ အိမ်များသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။<ref name="MIDA">{{Cite book|title = Guidebook on Expatriate Living in Malaysia|publisher = Malaysia Industrial Development Authority|date = May 2009|pages = 8–9, 69|url = http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|access-date = 19 April 2016|archive-date = 28 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928100352/http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|url-status = dead}}</ref> ===အားကစား === [[File:Seni silat melayu.jpg|thumb|right|alt=A woman and a man in black outfits with red belts practising the martial art of Silat Melayu|ခေတ်သစ် အားကစားနည်းများနှင့် အတူ ရိုးရာအားကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသော ဆီလတ် မလာယု ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်းများလည်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများမှာ ဘောလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကွင်းအတွင်း ကစားရသော ဟော်ကီ၊ ဘိုးလ်၊ တင်းနစ်၊ စကွက်ရှ်၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ မြင်းစီးခြင်း၊ ရွက်တိုက်ခြင်း နှင့် စကိတ်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="MIDA"/> ဘောလုံးသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ၂၀၃၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား တွဲဖက် အိမ်ရှင် အဖြစ် အခြားတစ်နိုင်ငံနှင့် ပူးတွဲ ကျင်းပနိုင်မည့် အလားအလာကို လေ့လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://tobaccocontrol.bmj.com/content/11/3/277.full|title=BAT flouts tobacco-free World Cup policy|author=Assunta, Mary |work=University of Sydney, New South Wales, Australia|publisher=Tobacco Control|volume=11|issue=3|year=2006|accessdate=3 October 2014|doi=10.1136/tc.11.3.277}}</ref><ref>{{cite web|title=Asean to bid for 2034 FIFA World Cup|url=http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|work=The Brunei Times|date=16 May 2013|accessdate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702215430/http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲများတွင် ပရိသတ် ထောင်ဂဏန်း လာရောက်အားပေးလေ့ ရှိပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားသည် သောမတ်စ် ဖလားဟုခေါ်သော ကမ္ဘာ့အဖွဲ့လိုက် အမျိုးသား ကြက်တောင်ရိုက် ဆုဖလား ပြိုင်ပွဲ ကို ကျင်းပသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံ ထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml |title=History of Badminton |publisher=SportsKnowHow.com |accessdate=11 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004258/http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml }}</ref> မလေးရှား မြက်ခင်းပြင် ဘိုးလ် အဖွဲ့ချုပ်မှာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |archivedate=7 July 2011|url=http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |title=Malaysia Lawn Bowls Federation |publisher=88DB.com |accessdate=1 October 2010}}</ref> စကွက်ရှ် ကစားနည်းကို ဗြိတိသျှ ကြည်းတပ်သားများမှ နိုင်ငံအတွင်း စတင်သယ်ဆောင်လာပြီး ပထမဆုံး ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၃၉တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Nauright, John |author2=Parrish, Charles |title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA250|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-300-2|pages=250–}}</ref> မလေးရှား စကွက်ရှ် ရက်ကက် အသင်းကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |title=History of SRAM |publisher=Squash Racquets Association of Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015034511/http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |archivedate=15 October 2013 }}</ref> မလေးရှားသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘောလုံးလိဂ် ကစားပွဲ ကျင်းပရန် အဆိုပြုထားကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league/ |title=Malaysia, Indonesia propose Southeast Asia football league |work=The Malaysian Insider |date=31 July 2010 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=3 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100803120233/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league }}</ref>မလေးရှား အမျိုးသား ကွင်းပြင် ဟော်ကီ အသင်းသည် ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာ၌ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၁၃ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.fih.ch/media/10039628/fih-mens-world-rankings-december-2015.pdf |title=FIH Men's World Rankings – 7 December 2015 |publisher=International Hockey Federation |date=7 December 2015 |accessdate=20 January 2016 |format=PDF}}</ref> တတိယ အကြိမ်မြောက် ဟော်ကီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲကို ကွာလာလမ်ပူရှိ မာဒေးကား အားကစားကွင်းတွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၀ ကြိမ်မြောက် ဖလားကိုလည်း အလားတူ လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms |title=History of Hockey World Cup |work=The Times of India |date=27 February 2010 |accessdate=1 November 2010}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်းတွင် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲ မောင်းနှင်ရာ လမ်းဖြစ်သော ဆီပန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြိုင်ကားလမ်း ရှိသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၂.၈၈မိုငင် (၃၁၀.၄၀၈ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပထမဆုံး မလေးရှာ ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၉၉ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.allf1.info/tracks/index.php |title=Formula One Grand Prix Circuits |last=Novikov |first=Andrew |publisher=All Formula One Info |accessdate=27 September 2010 |archive-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231012/http://allf1.info/tracks/index.php }}</ref> ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ဆီလတ် မာလာယုသည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး မလေးရှား၊ ဘရူနိုင်းနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံတို့ရှိ မလေးလူမျိုးများ ကစားသော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=Minahan, James B.|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT76|date=30 August 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-660-7|pages=76–}}</ref> မလာယာ အိုလံပစ်ကောင်စီ အသင်းချုပ်အား ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကောင်စီမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မဲလ်ဘုန်းတွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အိုလံပစ် ကောင်စီဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ကောင်စီဖွဲ့စည်းသည်မှ ယနေ့အထိ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ တစ်ခုမှ လွဲ၍ ကျန်အိုလံပစ် အားကစား ပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် အားကစားသမား အများဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သည်မှာ ၅၇ ယောက် ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၃ မြူးနစ် အိုလံပစ် အားကစားပွဲသို့ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807033456/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archivedate=2013-08-07|title=Olympic Games&nbsp;– History |publisher=The Olympic Council of Malaysia |accessdate=27 September 2010}}</ref> မလေးရှား အားကစားသမားများ အနေနှင့် အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၆ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး ၅ ခုမှာ ကြက်တောင် အတွက် ဖြစ်ကာ တစ်ခုမှာ ပလက်ဖောင်း ဒိုင်ဗင်ထိုး အားကစားနည်း အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807041347/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archivedate=2013-08-07|title=Previous Olympic Games Medal Tally |publisher=Olympic Council of Malaysia |accessdate=17 October 2013}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲများတွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များထဲက မလာယာ အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၆ တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကွာလာလမ်ပူ၌ အိမ်ရှင်နိုင်ငံ အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/node/138479|title=Doing Malaysia proud|author=Dudley, Rueben|work=The Sun|date=13 September 2010|accessdate=15 October 2013|archive-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031191031/http://www.thesundaily.my/node/138479}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php |title=Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune |publisher=Commonwealth Youth Games 2008 |date=14 August 2000 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=8 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008183946/http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php }}</ref> ကစားသူ အများဆုံး ကိုယ်ခံပညာမှာ ဆီလတ် မလာယု နှင့် တိုမွိုင်ခေါ် ကစ်ဘောက်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ပြည်ပဆက်သွယ်ရေး == == မှတ်ချက်များ == {{reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:မလေးရှားနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] p3xfom0smyro9yqago2ebzzmh13s2yk 1038084 1038083 2026-06-14T03:22:38Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* */ 1038084 wikitext text/x-wiki {{Coord|2|N|112|E|type:country_region:MY|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = မလေးရှား | common_name = မလေးရှား ဒီမိုကရတ်တစ်သမ္မတ နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = Malaysia<br />马来西亚<br />மலேசியா | ပုံ_အလံ = Flag of Malaysia.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Malaysia.svg | national_motto = ''Bersekutu Bertambah Mutu''{{lower|0.2em|<ref>{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013 |accessdate=1 November 2021 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}</ref><!--end lower:-->}}<br />"Unity Is Strength" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''[[Negaraku]]''<br />("My Country")<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Negaraku instrumental.ogg]]</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Malaysia (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=အာရှတိုက် |subregion= [[အာဆီယံ]] | subregion_color = မီးခိုးရင့်}} | မြို့တော် = {{plainlist| * [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]<br />{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}} * [[ပူတြာဂျယာမြို့]] (အုပ်ချုပ်မှု)<br />{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}} }} | အကြီးဆုံးမြို့ = ကွာလာလမ်ပူမြို့ | languages_type = '''ရုံးသုံးဘာသာစကား'''<br />{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}} | languages = [[ပသျှူးဘာသာစကား|ပသျှူး]]<ref name="Script" group="n">Section 9 of the National Language Act 1963/67 states that "The script of the national language shall be the Rumi script: provided that this shall not prohibit the use of the Malay script, more commonly known as the Jawi script, of the national language".</ref>{{#tag:ref|Section 2 of the National Language Act 1963/67 states that "Save as provided in this Act and subject to the safeguards contained in Article 152(1) of the Constitution relating to any other language and the language of any other community in Malaysia the national language shall be used for official purposes".|group="n"}}<ref name="Recognised language" group="n">See Article 152 of the Federal Constitution of Malaysia and National Language Act 1963/67.</ref> | languages_sub = yes | languages2_type = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကားများ | languages2 = [[:en:Malaysian English|အင်္ဂလိပ်]]<ref name="Recognised language" group="n" /> | ethnic_groups = * ၆၈.၈% [[:en:Bumiputera (Malaysia)|Bumiputera]] ([[:en:Malays (ethnic group)|Malay]], [[:en:Orang Asli|Orang Asli]], indigenous groups of [[:en:Sabah|Sabah]] and [[:en:Sarawak|Sarawak]]) * ၂၂.၆% [[:en:Malaysian Chinese|တရုတ်]] * ၆.၈% [[:en:Malaysian Indian|အိန္ဒိယ]] * ၁.၀% [[:en:Ethnic origins of people in Malaysia|အခြား]] | ethnic_groups_year = ၂၀၂၃ | ethnic_groups_ref = <ref name="2017 pop">{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Current Population Estimates Malaysia 2016–2017|publisher=Department of Statistics, Malaysia|access-date=14 July 2017|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093434/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> {{sfn|Department of Statistics Malaysia|2020}} | religion = * ၆၁.၃% [[:en:Islam in Malaysia|အစ္စလာမ်]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])<ref>{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead|accessdate=1 November 2021|archivedate=2 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}</ref> *၁၉.၈% [[:en:Buddhism in Malaysia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၉.၂% [[:en:Christianity in Malaysia|ခရစ်ယာန်]] * ၆.၃% [[:en:Hinduism in Malaysia|ဟိန္ဒူ]] * ၃.၄% [[:en:Chinese folk religion|တရုတ်ရိုးရာ]] * ၀.၇% မသိရှိ * ၀.၅% အခြား | religion_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Updated: 05/08/2011)|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=29 July 2011|access-date=11 June 2018|archive-date=20 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820201913/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | demonym = [[:en:Malaysians|Malaysian]] | government_type = [[:en:Federal monarchy|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:elective monarchy|ရွေးကောက်ခံ]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[:en:Yang di-Pertuan Agong|ယန်းဒီ-ပဲရ်တွမ်း အာဂုံး]] (ဘုရင်) | leader_name1 = [[:en:Abdullah of Pahang|အဗ္ဗဒူလာ]] | leader_title2 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = [[အန်ဝါအီဘရာဟင်ာ့]] | legislature = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | sovereignty_type = လွတ်လပ်ရေးရ | sovereignty_note = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | established_event1 = [[:en:Federation of Malaya|မလာယဖက်ဒရေးရှင်း]]၏ [[:en:Merdeka Day|လွတ်လပ်ရေးနေ့]] | established_date1 = ၁၉၅၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}</ref> | established_event2 = [[:en:Sarawak Self-government Day|ဆာရာဝပ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date2 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက် | established_event3 = [[:en:Sarawak self-governanceNorth Borneo Self-government Day|မြောက်ဘော်နီယို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date3 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}</ref> | established_event4 = [[:en:Proclamation of Malaysia|မလေးရှားဟု ကြေညာခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက် | area_rank = ၆၇ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = ၃၃၀,၈၀၃ | area_sq_mi = ၁၂၇,၇၂၀ | percent_water = ၀.၃ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၃၂,၇၃၀,၀၀၀<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=12 June 2020|archive-date=12 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2020 | population_estimate_rank = ၄၃ | population_census_year = ၂၀၁၀ | population_census = ၂၈,၃၃၄,၁၃၅<ref name="Population" /> | population_density_km2 = ၉၂ | population_density_sq_mi = ၂၃၇ | population_density_rank = ၁၁၆ | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP = {{increase}} $၉၀၀.၄၂၆ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=548,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=20 October 2020}}</ref> | GDP_PPP_rank = ၃၀ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၂၇,၂၈၇<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၅၁ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၃၆.၃၃၀ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_rank = ၃၆ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁၀,၁၉၂<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၆၀ | Gini_year = ၂၀၁၅ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ၄၁ <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=20 December 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ၀.၈၁၀<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၆၂ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[မလေးရှား ရင်းဂစ်|ရင်းဂစ်]] (RM) | currency_code = MYR | date_format = dd-mm-yyyy | time_zone = [[မလေးရှားစ့တော်ချိန်ဘ|MST]] | utc_offset = +8 | electricity = [[Mains electricity by country|240 V, 50 Hz]] | drives_on = ဘယ် | calling_code = +၆၀ | cctld = [[.my]] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''မလေးရှားနိုင်ငံ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်:]] Malaysia) သည် [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်]]၊ [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်|စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်]] ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင် အာရှ]]တွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်ကာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၂၇,၇၂၀ စတုရန်းမိုင် (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၃၃၀,၈၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ အကျယ်အဝန်းရှိကာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အရွယ်အစား တူညီသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိကာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှား (ဘော်နီယို မလေးရှား) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားဒေသမှာ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်၊ ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] တို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အရှေ့မလေးရှား မှာမူ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်၊ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာမြို့မှာ ပူထရာဂျာရားမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၃၀ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၄ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ယူရေးရှားတိုက်ကြီး၏ တောင်ဘက်ဆုံး အမှတ်ဖြစ်သော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသည်။ ယဉ်စွန်းတန်း နှစ်ခုကြားရှိ အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မက်ဂါဒိုင်ဗတ်စ် နိုင်ငံ ၁၈ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်ကာ နိုင်ငံအတွင်း တွေ့ရသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြား ရှိသည်။ မ​လေးရှားနိုင်ငံ၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ထိုနေရာတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစုမှစ၍ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ပြင်သစ် အင်ပါယာ]] လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံးသော ပြင်သစ် နယ်မြေများကို ရေလက်ကြား အခြေချရာ နေရာမျာဟု ခေါ်ပြီး ထိုဒေသမများ တည်ထောင်ပြီးနောက် မလေးဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများမှာ ပြင်သစ် တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား ဒေသရှိ နယ်မြေများကို ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် မလေးပြည်ထောင်စု အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ မလာယာ ဒေသအား မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဒေသ အဖြစ် ၁၉၄၈ တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ဩဂုတ်လ ၃၁ရက် တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ မလေးရှားသည် [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်နှင့် စင်ကာပူတို့နှင့် ၁၉၆၃ စက်တင်ဘာ ၁၆တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်မျှ မကြာသော အချိန် ၁၉၆၅တွင် စင်ကာပူသည် ဖက်ဒရယ် ဒေသမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံ ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုအချက်မှာ နိုင်ငံရေးတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေမှ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|ခရစ်ယာန် ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် ကြေညာထားသော်လည်း ခရစ်ယာန် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ အစိုးရ စနစ်မှာ [[ဝက်စ်မင်စတာစနစ်|ဝက်စ်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်]]ကို နီးကပ်စွာ နမူနာ ယူထားပြီး တရားဥပဒေစနစ်မှာ ဖြတ်ထုံး စနစ်ကို အခြေခံ ထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး "ယန် ဒီပါတွမ် အဂေါင်း - Yang di-Pertuan Agong" ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရင်မှာ မလေးရှား ပြည်နယ် ကိုးခုမှ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူများထဲမှာ တစ်ဦးကို ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး စီးပွားရေး စံချိန်တင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီမှာ နှစ်စဉ် ၂.၄% တိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၁၄ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အခြေခံ ထားသော်လည်း သိပ္ပံ၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသခံမည့်သူများကို လက်ခံခြင်း လုပ်ငန်းတို့သို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် အခါတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသည် လတ်တလော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော ဈေးကွက် စီးပွားရေး စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်လာပြီး အရှေ့တောင် အာရှတွင် တတိယ နေရာရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၂၉ ရှိသည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့၊]] အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ [[ဗြိတိသျှဓနသဟာယ|ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, "MALAYSIA" typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေသော မြေပုံတွင် မလေးကျွန်းစုများကို မလေးရှားဟု အမည်တပ်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားဆိုသော အမည်မှာ မလေး ဟူသော အမည်နှင့် လက်တင်-ဂရိဘာသာတို့၏ အပိတ်စကားလုံး "ရှား" တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland & Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=221}}</ref> မလေးရှား ဘာသာမှ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ တမီလ် ဘာသာစကား "မလိုင်" နှင့် "အာ"တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး "တောင်ကုန်း" နှင့် "မြို့တော်၊ ကုန်းမြေ" ဟု အသီးသီး အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|year=2011|publisher=John Wiley and Sons|page=449|url=https://books.google.com/?id=qeBfed17zxEC|isbn=978-1-118-13998-1}}</ref><ref>{{cite book|last=Tiwary|first=Shanker Shiv|title=Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes (Set Of 3 Vols.)|year=2009|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|page=37|url=https://books.google.com/?id=YdEjAQAAIAAJ|isbn=978-81-261-3837-1}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FRQwAQAAIAAJ|title=People of India |author=Singh, Kumar Suresh |volume=26 |page=981 |publisher=Anthropological Survey of India |year=2003 |isbn=978-81-85938-98-1}}</ref> ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ ကုန်သည်များမှ [[မလေး ကျွန်းဆွယ်|မလေးကျွန်းဆွယ်]]အား မလာယာဒီပ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Pande, Govind Chandra |isbn=978-81-87586-24-1 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Gopal, Lallanji |isbn=978-81-208-0302-2 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref><ref>{{cite book|title= A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 |url= https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2 |page=[https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2/page/n639 612] |author=Ahir, D. C. |isbn=81-7030-462-8 |year=1995 |publisher=Sri Satguru Publications}}</ref><ref>{{cite book|title=The culture and art of India |url=https://archive.org/details/cultureartindia00muke |page=[https://archive.org/details/cultureartindia00muke/page/212 212] |author=Mukerjee, Radhakamal |isbn=978-81-215-0114-9 |year= 1984 |publisher=Coronet Books Inc}}</ref><ref>{{cite book|title= Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia |page=8 |author=Sarkar, Himansu Bhusan |year=1970 |publisher=Punthi Pustak}}</ref> ထိုသို့သော ရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ အစောပိုင်း မလေး၊ ဂျာဗား ဘာသာ စကားတို့တွင် ပုံမှန် အရှိန်ရလာသည် သို့မဟုတ် ပြေးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကားလုံးမှာ ဆူမတြားကျွန်းရှိ ရေစီးသန်သော မလာယု မြစ်ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|last1=Abdul Rashid|first1=Melebek|last2=Amat Juhari|first2=Moain|title=Sejarah Bahasa Melayu ("History of the Malay Language")|pages=9–10|publisher=Utusan Publications & Distributors|year=2006|isbn=967-61-1809-5}}</ref> ထိုအမည်အား ဆုမတြားကျွန်းပေါ်တွင် ၇ ရာစုက တည်ရှိခဲ့သော မလာယု ဘုရင်နိုင်ငံမှ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1}}</ref><ref>{{Cite book|last1 = Eliot | first1 = Joshua|first2 = Jane | last2 = Bickersteth|title = Sumatra Handbook|publisher = Footprint Handbooks|year = 2000|page = 262|url = https://books.google.com/?id=blwyICjuEPIC&printsec=frontcover|isbn = 1-900949-59-8}}</ref> ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် သိမ်းယူခြင်း မစတင်မီက မလေးကျွန်းဆွယ်အား တာနာ မလာယု (မလေးမြေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ass/article/download/23534/15030|title=Legitimacy of the Malays as the Sons of the Soil|author=Mohamed Anwar Omar Din|year=2012|publisher=Canadian Center of Science and Education|issn=1911-2025|pages=80–81}}</ref><ref>{{cite book|last=Reid|first=Anthony|authorlink=Anthony Reid (academic)|title=Imperial alchemy : nationalism and political identity in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-87237-9|page=[https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283/page/n109 95]}}</ref> ဂျာမန် ပညာရှင် ယိုဟန် ဖရိုင်းဒရစ် ဘလူးမန်းဘတ်ချ် က တီထွင်ခဲ့သော လူမျိုး ခွဲခြားရေး စနစ်တွင် အရှေ့တောင် အာရှ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို မလေး လူမျိုး အဖြစ် အမျိုးအစား တစ်ခုတည်းအောက်တွက် အစုဖွဲ့ သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Bernasconi, Robert |author2=Lott, Tommy Lee |title=The Idea of Race|url=https://books.google.com/books?id=di2YVLKgIC8C|year=2000|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-458-8}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |title=Collective Degradation: Slavery and the Construction of Race |work=Proceedings of the Fifth Annual Gilder Lehrman Center International Conference at Yale University |publisher=Yale University |date=7–8 November 2003 |accessdate=13 May 2014 |author=Painter, Nell Irvin |page=18 |location=New Haven, Connecticut |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020105628/http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |archivedate=20 October 2013 }}</ref> ၁၈၂၆ ခုနှစ် ပြင်သစ် ရေကြောင်းသွားလာသူ ဂျူးလ် ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် ၏ အိုရှန်းနီးယား ခရီးစဉ် အပြီးတွင်မူ ၎င်းက ပထဝီ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော ဆိုစိုင်ယက်တီ ဒီ ဂျီအိုဂရပ်ဖီသို့ မလေးရှား၊ မိုက်ခရိုနီးရှား နှင့် မီလန်နီးရှားဆိုသော် အခေါ်အဝေါ်များကို တင်ပြခဲ့သည်။ ထို ပစိဖိတ် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျွန်းအုပ်စုများကို လက်ရှိ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သော ပိုလီနီးရှားမှ ခွဲခြားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် က မလေးရှားကို အရှေ့အင်ဒီး တို့၏ ဒေသဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/0022334032000120512| title = On the Islands of the Great Ocean| journal = The Journal of Pacific History| volume = 38| issue = 2| page = 163| year = 2003| last1 = d'Urville | first1 = J. S. B. C. S. D. | last2 = Ollivier | first2 = I. | last3 = De Biran | first3 = A. | last4 = Clark | first4 = G. }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies&nbsp;... I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson--> ၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးခွဲဗေဒ ပညာရှင် ဂျော့ရှ် ဆင်မြူယယ် ဝင်ဆာ အားလ်မှ အိန္ဒိယ ကျွန်းစုများနှင့် အရှေ့အာရှ ဂျာနယ်တွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါးတွင် အရှေ့တောင် အာရှ ကျွန်းများကို မလာယုနီးရှား နှင့် အင်ဒုနီးရှား ဟု အမည်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ပြီး ပထမ အမည်ကို ပို၍ နှစ်သက်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119 |volume=IV}}</ref> ယနေ့ခေတ် အသုံးအနှုန်းတွင် မလေးဟူသော အမည်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ် နှင့် အရှေ့တောင် အာရှရှိ အနီးအနား ကျွန်းဆွယ်များ ဖြစ်သော [[ဆူမတြာကျွန်း]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]]၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ထိုဒေသ နှစ်ခု ကြားတွင် တည်ရှိနေသော ကျွန်းငယ်လေးများတွင် နေထိုင်ကြသော ဩစထရိုနီးရှန်း လူမျိုးတို့၏ လူမျိုးဘာသာရေး အုပ်စု တစ်ခု၏ အမည်အဖြစ် သုံးနှုန်းကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/359662/Malay|title=Malay|year=2013|publisher=Encyclopaedia Britannica Inc.}}</ref> နိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ၁၉၅၇ တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီးနောက် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်၏ အထက်ပိုင်း တွင် အေဒီ ပထမရာစုက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဘုရင်နိုင်ငံအမည် လန်ကာဆူကာ စသော အမည်များကိုလည်း အမည်မပေးမီက ထည့်သွင်း စဉ်းစားခဲ့သည်။<ref name="Mapping">{{Cite book|last = Suarez|first = Thomas|title = Early Mapping of Southeast Asia|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd|year = 1999|pages = 46–47|url = https://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&printsec=frontcover|isbn = 962-593-470-7}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&PageNumber=72&NavFrom=2&parentActiveTextDocId=1118475&ActiveTextDocId=1118475&filesize=15776 |title=Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)e |publisher=The UK Statute Law Database |date=31 July 1957 |accessdate=6 November 2010}}</ref> ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း နှင့် စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်တို့ ပူးပေါင်းကာ ဖက်ဒရေးရှင်း အသစ်တစ်ခု တည်ထောင်သည့် အခါတွင် မလေးရှား ဆိုသော အမည်ကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Bound for Glory">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archivedate=17 March 2009 |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |title=Bound for Glory |last=Spaeth |first=Anthony |work=Time |date=9 December 1996 |accessdate=20 August 2011}}</ref> သီအိုရီ တစ်ခု အရ စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း နှင့် ဆာရာဝပ်တို့ ၁၉၆၃ တွင် ပါဝင်လာသောကြောင့် စီ ဆိုသော အမည်ကို ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Bound for Glory"/> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေး သမားများက ၎င်းတို့၏ "မလေးရှား" ပြည်နယ်ကို နိုင်ငံအသစ်မှ နာမည် မပေးမီတွင် အမည်ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစား သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Sakai |first=Minako |editor1-last=Cao |editor1-first=Elizabeth |editor2-last=Morrell |title=Regional Minorities and Development in Asia |publisher=Routledge |year=2009 |page=124 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |isbn=978-0-415-55130-4 |chapter=Reviving Malay Connections in Southeast Asia |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013055904/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=13 October 2014 |access-date=11 April 2016 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == [[File:Malacca Sultanate en.svg|thumb| ၁၅ ရာစုတွင် မလက္ကာ စူလ်တန်နယ်မြေမှ မလေးကျွန်းစု တဝှမ်းတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာ ပြန့်ပွားရန် အဓိက နေရာမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားတွင် လူသားတို့ စတင် အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia|title=Getaway to romance in Malaysia|author=Holme, Stephanie |publisher=stuff.co.nz|date=13 February 2012|accessdate=6 January 2014}}</ref> မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/313 | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 |date=June 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယမှ ကုန်သည်နှင့် အခြေချ နေထိုင်မည့်သူများ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နှင့် တတိယ ရာစုနှစ်များ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့၏ အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ လူမျိုးများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးထိုးထားသော စာများကို [[အေဒီ]] ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{Cite book|last = Mühlhäusler|first = Peter|last2 = Tryon|first2 = Darrell T|last3 = Wurm|first3 = Stephen A|title = Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas|publisher = Walter de Gruyer & Co|year = 1996|page = 695|url = https://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&printsec=frontcover|isbn =978-3-11-013417-9}}</ref> လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Mapping"/> ၇ရာစု နှင့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်များများနှင့် မလေးကျွန်းစုများတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Suporno, S. |year=1979|chapter=The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing|title=Perceptions of the Past|location=Singapore|publisher=Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia|page=180|editor=A. Reid and D. Marr|series=Southeast Asia publications|volume=4}}</ref> ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးများ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/> ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာသော ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား သည် မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၏ ပထမဆုံး လွတ်လပ်သော ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။<ref name="BBCchinesediaspora">{{Cite news|first=Jonathan |last=Kent |title=Chinese diaspora: Malaysia |date=3 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm |publisher=BBC News |accessdate=21 September 2010}}</ref> မလက်ကာသည် ထိုစဉ်က အရေးပါသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[File:AMH-6472-KB Battle for Malacca between the VOC fleet and the Portuguese, 1606.jpg|thumb|left|alt=Dutch fleet vs Portuguese armada|၁၆၀၆ ခု နှစ် ဒတ်ချ်-ပေါ်တူဂီ စစ်ပွဲတွင် ဒတ်ချ်သင်္ဘောများ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ [[မလက်ကာမြို့]] ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားကြစဉ်]] ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး<ref name="state.gov">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm |title=Malaysia |publisher=United States State Department |date=14 July 2010 |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဒတ်ချ်တို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာသည် ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခဲ့ပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြေချခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခဲ့ပြီးနောက်<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm |title=The Map Room: South East Asia: Malaya |last=Luscombe |first=Stephen |accessdate=18 September 2010}}</ref> ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနှင့် လာဘွမ်ကျွန်းတို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ရှိ မလေးပြည်နယ်များဟု သိရှိကြသော ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နှင့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်များတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူများကို အကြံပေးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများကို ခန့်ထားခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်သူများမှ စာချုပ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up |title=The Encyclopædia Britannica : a dictionary of arts, sciences, literature and general information |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=17 October 2010}}</ref> အခြားသော ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်သော ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ရှိမနေသော်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပေး အရာရှိများကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခဲ့ရသည်။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် ဘော်နီယိုတို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ လူမျိုးတို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |title=International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance |last=Kuar |first=Amarjit |publisher=University of New England |accessdate=20 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509145612/http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |archivedate=9 May 2010 }}</ref> ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နှင့် စူလူး စူလ်တန်တို့က ၁၈၇၇ နှင့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ယခု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Malaysia and Its Neighbours, The World studies series|author=Gullick, J. M. |url=https://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&pg=PA148|year=1967|publisher=Taylor & Francis|location=|isbn=978-0-7100-4141-8|pages=148–149}}</ref> ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူများသည် လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံ၏ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ များ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm |last=Luscombe |first=Stephen |title=The Map Room: South East Asia: North Borneo |accessdate=1 July 2011}}</ref> [[File:FORT CORNWALLIS GEORGETOWN PENANG ISLAND MALAYSIA JAN 2012 (6963840293).jpg|thumb|right|alt=Statue of Francis Light in the Fort of Cornwallis|right|မလေးရှားဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ပထမဆုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ပီနန်ရှိ ကွန်ဝေါလစ်ခံတပ်မှ ဖရန်စစ် လိုက်၏ ရုပ်တု]] ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူတို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်များ ရှင်သန်ထကြွ လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Hock|first = David Koh Wee|title = Legacies of World War II in South and East Asia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies, Singapore|year = 2007|page = 48|url = https://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-457-5}}</ref> မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်များမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html |title=Our Region, Ourselves |author=Mohamad, Mahathir |work=Time |date=31 May 1999 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228072332/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html }}</ref> ဗြိတိသျှတို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခု၏ အောက်တွင် မလာယာဒေသ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း မလေးတို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနှင့် တရုတ်လူမျိုးတို့အား နိုင်ငံသား ပေးမည့် ကိစ္စတို့ ဖြစ်သည်။ မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ရှိသော စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှတို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း အလျှင်အမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုဖက်ဒရေးရှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်များရှိ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html |title=MALAYA: Token Citizenship |work=Time |date=19 May 1952 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125191837/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html }}</ref> ထိုအချိန်တွင် မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်သော သူပုန်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မလာယန် အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ရှိခဲ့ပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုများကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်များက မလာယာတွင် အခြေချ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php |title=The Malayan Emergency: 1948–1960 |publisher=Australian Government Department of Veteran Affairs |accessdate=1 July 2011 |archivedate=6 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706121637/http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php }}</ref> ထို့နောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။)၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူ တို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နှင့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးသော ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစေရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနှင့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရေး ပါတီ တို့၏ ကိစ္စများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html |title=Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No |work=Time |date=6 September 1963 |accessdate=17 October 2010 |archivedate=17 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817073020/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html }}</ref><ref>{{cite book|author=Boon Kheng Cheah|title=Malaysia: The Making of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=NOtXcEmHdjoC&pg=PA93|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-154-3|pages=93–}}</ref> ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ ခွဲထွက်သွားခြင်း<ref>{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 |title=Proclamation on Singapore |publisher=Singapore Attorney-General |accessdate=27 October 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191506/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 }}</ref><ref name="TIME Art">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html |title=Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety |work=Time |date=27 August 1965 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=27 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227090850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html }}</ref> နှင့် လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref name="Race war">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html |title=Race War in Malaysia |work=Time |date=23 May 1969 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=18 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518061525/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900859%2C00.html }}</ref> အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ရှိသော စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref name="New Economic Policy">{{cite web|author=Sundaram, Jomo Kwame |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&panel=seriespapers |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |publisher=UNRISD |date=1 September 2004 |accessdate=27 October 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စတင်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှင့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုများ အလျှင်အမြန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော စီးပွားရေး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]]၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နှင့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရေး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော ပူထရာဂျာရားမြို့ တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Bound for Glory" /> သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရေးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နှင့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်တို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archivedate=1 April 2010 |author=Ping, Lee Poh|author2=Yean, Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |publisher=Thammasat University |accessdate=25 July 2011}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Perdana Putra building 2005.jpg|thumb|left|alt=Perdana Putra.|မလေးရှား ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရုံးအဆောက်အအုံ တည်ရှိရာ ပါဒါနာ ပူထရာ]] မလေးရှားသည် စည်းမျဉ်းခံ ရွေးကောက်ခံ ဘုရင်စနစ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ စနစ်သည် ဝက်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်ကို အတုယူ၍ နီးကပ်စွာ ပုံဖော်ထားပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="FITA">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre |title=Malaysia Information |publisher=Federation of International Trade Associations |accessdate=27 October 2010 |archivedate=26 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226105342/http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre }}</ref> နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲအား ယန် ဒီ-ပါတွမ် အာဂေါင်း ဟု ခေါ်ပြီး အများစု က ဘုရင်ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ဘုရင်ကို မလေးပြည်နယ်များရှိ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ အခြားအမည်ခံ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်မှူးသာ ရှိသော ပြည်နယ် ၄ ခုမှ ရွေးချယ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိပေ။ တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အားလုံးလက်ခံထားသည့် သဘောတူညီမှု အရ ထိုနေရာကို အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးကြား အစဉ်လိုက် လှည့်လည်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ယခု အထိ ကဒါပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူ အဘဒူရ် ဟာလင်း မှ ဘုရင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong|title=Senarai Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong|publisher=Laman Web Rasmi|accessdate=17 April 2016|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421035646/http://majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ် မလေးရှား နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ပြုပြင်လိုက်သည်မှ စ၍ ဘုရင်၏တာဝန် အတော်များများမှာ အခမ်းအနား တက်ရုံ သာလျှင် ဖြစ်ပြီး အထက်လွှတ်တော် အမတ်များ နှင့် ဝန်ကြီးများကို ရွေးချယ်ရာတွင်သာ ပါဝင်တော့သည်။<ref name="dfat">{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html |title=Malaysia country brief |publisher=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |date=February 2014 |accessdate=22 October 2014}}</ref> ဥပဒေပြုရာတွင် ဖက်ဒရယ်လွှတ်တော် နှင့် ပြည်နယ် လွှတ်တော်များတွင် ဥပဒေပြုအာဏာများကို ခွဲဝေ ရယူထားသည်။ လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် တွင် အောက်လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော် ဖြစ်သော ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en |title=Background |publisher=Parlimen Malaysia |date=3 June 2010 |accessdate=25 July 2011 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404095058/http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en }}</ref> အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၂၂၂ ဦးအား တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုစီမှ အများဆုံး ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် ၇၀ ဦးမှာ ၃ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး ၂၆ ဦးမှာ ပြည်နယ်လွှတ်တော် ၁၃ ခုမှ ရွေးချယ်၍ ကျန်ရှိသော ၄၄ ဦးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ <ref name="state.gov"/> ပါလီမန်မှာ ပါတီစုံ စနစ် ရှိပြီး အစိုးရမှာ မဲအများဆုံးရသော ပါတီက ဖွဲ့စည်းခွင့် ရှိသည့်စနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ညွန့်ပေါင်း ပါတီ ၁၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာရီဆန် နေရှင်နယ် ဟုခေါ်သည့် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov" /><ref>{{cite book|author1=John W. Langford|author2=K. Lorne Brownsey|title=The Changing Shape of Government in the Asia-Pacific Region|url=https://books.google.com/books?id=q-sti92Y7TkC&pg=PA101|year=1988|publisher=IRPP|isbn=978-0-88645-060-1|pages=101–}}</ref> ပြည်နယ် တစ်ခုစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်ရှိပြီး အမတ်များအား တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ်များမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ထားသည်။ ပြည်နယ် အစိုးရအား ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်မှ ဦးဆောင်ပြီး<ref name="state.gov"/> ထိုသူမှာ လွှတ်တော်ရှိ အမတ်နေရာအများဆုံး ရသော ပါတီမှ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်သည်။ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူ ရှိသော ပြည်နယ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မလေးလူမျိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref>{{Cite book|title = The management of secondary cities in southeast Asia|publisher = United Nations Centre for Human Settlements|year = 1996|page = 120|url = https://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&printsec=frontcover|isbn = 92-1-131313-9}}</ref> ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် အနည်းဆုံး ကျင်းပပြီး နောက်ဆုံး ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="state.gov"/> အသက်၂၁ နှစ် အထက် မှတ်ပုံတင်ထားသော မဲဆန္ဒရှင်များသည် အောက်လွှတ်တော် အမတ် နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ပြည်နယ် အများစုတွင် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ မဲပေးခြင်းမှာ မပေးမနေရ မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm|title= Malaysia (Dewan Rakyat)|publisher=Inter-Parliamentary Union|date=29 September 2008}}</ref> ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲမှလွဲ၍ အစဉ်အလာအရ ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲကို ဖက်ဒရယ် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် တစ်ချိန်တည်း တပြိုင်တည်း ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။<ref name="dfat"/> အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာအား ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သို့ အပ်နှင်းထားသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ အောက်လွှတ်တော်၏ အမတ် ဖြစ်ရမည် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဘုရင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူက ပါလီမန်ကို အုပ်ချုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အဖွဲ့အား လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးရှိ ရွေးချယ်ခံ ကိုယ်စားလှယ်များ ထဲမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref name="state.gov"/> ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရုံသာမက အစိုးရ တစ်ခုလုံး၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="dfat"/> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဥပဒေမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဖြတ်ထုံးဥပဒေ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။<ref name="state.gov"/> တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် သီအိုရီ အရ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ လွတ်လပ်မှုမှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေပြီး တရားသူကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်အပ်ရာတွင် တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ကင်းမဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/63ipMMsMN?url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archivedate=6 December 2011|title=Attacks on Justice – Malaysia|publisher=International Commission of Jurists|accessdate=5 December 2011}}</ref> တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် အမြင့်ဆုံး တရားရုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အောက်တွင် အယူခံ တရားရုံးနှင့် တရားလွှတ်တော် ၂ ခု ရှိကာ တစ်ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ် အတွက် ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှား အတွက် ဖြစ်သည်။ မလေးရှားတွင် တော်ဝင်မိသားစုမှ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများနှင့် တော်ဝင်မိသားစုသို့ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများကို ကြားနာရန် အထူး တရားရုံးတစ်ခု ရှိသည်။ လူသတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု များ အတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf|title=The Death Penalty in Malaysia|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=15 October 2013}}</ref> အများပြည်သူဆိုင်ရာ တရာရုံးများနှင့် အပြိုင်ရှိနေသည်မှာ<ref>{{cite news|last=England |first=Vaudine |url=http://www.bbc.co.uk/news/10567857 |title=Malaysian groups welcome first Islamic women judges |publisher=BBC News |date=9 July 2010 |accessdate=27 September 2010}}</ref> ရှာရီယာ တရားရုံးများ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားရုံးများမှ မွတ်စလင်များအား ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် စီရင်လေ့ ရှိကာ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm |title=Malaysia rejects Christian appeal |publisher=BBC News |date=30 May 2007 |accessdate=27 September 2010}}</ref> မိသားစု အရေး နှင့် ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်များ အတွက် ဖြစ်သည်။ လူမျိုးရေးသည် နိုင်ငံရေးတွင် အဓိက အားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး ပါတီ အများစုမှာ လူမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။<ref name="state.gov"/> စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ် နှင့် ၎င်းအား အစားထိုးသော အမျိုးသား တိုးတက်ရေး ပေါ်လစီ အစရှိသည့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ မလေးရှား၏ အစပထမ နေထိုင်သူများဟု ယူဆသော ဘူမိပူထရ ဟုခေါ်သော မလေး နှင့် ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ ရပ်တည်မှုအား ဘူမိပူထရ မဟုတ်သည့် မလေးတရုတ် လူမျိုးများ နှင့် မလေးကုလား လူမျိုးများထက် ရှေ့ရောက်စေရန် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=237:dasar-ekonomi-baru-&catid=88:dasar-dasar-negara |title=Dasar Ekonomi Baru |publisher=Pusat Maklumat Rakyat |date=14 November 2008 |accessdate=21 November 2010 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225325/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?catid=88:dasar-dasar-negara&id=237:dasar-ekonomi-baru-&option=com_content&view=article }}</ref> ထိုပေါ်လစီများမှ ဘူမိပူထရ များအား အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေး၊ ပညာသင်ဆု၊ စီးပွားရေး၊ အိမ်များကို သက်သာစွာ ရရှိ နေထိုင်နိုင်ရေး နှင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသော စုဆောင်းမှု စသည်တို့တွင် ဦးစားပေး အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့် လူမျိုး အချင်းချင်း ကြားတွင် မကျေနပ်မှုများ ပိုမို တိုးပွား လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |author=Sundaram, Jomo Kwame |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |date=1 September 2004 |issn=1020-8194 |accessdate=22 August 2011}}</ref> မလေးရှားတွင် လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငြင်းခုံမှုမှာ မလေးရှား ဥပဒေ နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဘာသာရေး လုံးဝ မနွယ်ဘဲ ရှိသင့်သည် သို့မဟုတ် အစ္စလာမ် စည်းမျဉ်းများပေါ်တွင် မူတည်သင့်သည် ဆိုသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/world/asia/24malaysia.html |title=Once Muslim, Now Christian and Caught in the Courts |work=The New York Times |last=Perlez |first=Jane |date=24 August 2006 |accessdate=22 August 2011}}</ref> ပင်န်မလေးရှားအစ္စလာမ် ပါတီမှ မလေးအမျိုးသား စည်းလုံးရေး အဖွဲ့ (ယူအမ်အင်န်အို) ၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ကလန်တန် ပြည်နယ် လွှတ်တော်တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းလာသော အစ္စလာမ် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး အကြောင်းပြချက်မှာ ရာဇဝတ်မှု ဥပဒေများသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.simonbaker.me/2/hi/asia-pacific/2116032.stm |title=Malaysian state passes Islamic law |publisher=BBC News |date=8 July 2002 |accessdate=27 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/23/Kelantans-passing-of-hudud-amendments-void/|title='Kelantan's passing of hudud amendments void'|publisher=The Star|date=23 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/bn-wont-declare-hudud-support-but-individual-members-can-chief-whip-says|title=BN won't declare hudud support, but individual members can, chief whip says|publisher=The Malay Mail|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ == မလေးရှားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ)<ref>{{cite web |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 |title=Islamic Affairs (OIC) and D8 Division |publisher=Malaysian Ministry of Foreign Affairs |accessdate=12 November 2010 |archivedate=9 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309064902/http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 }}</ref> တို့အား စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၊<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/members/list.shtml |title=List of Member States |publisher=United Nations |accessdate=8 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members-/list.shtml |archivedate=24 October 2007 }}</ref> အာရှ-ပစိဖိတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊<ref>{{cite web|url=http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx |archivedate=1 December 2010 |title=Member Economies|publisher=Asia-Pacific Economic Cooperation |accessdate=10 June 2011}}</ref> ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၈ နိုင်ငံ <ref>{{cite web|url=http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx|title=Malaysia|publisher=Developing 8 Countries|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630135700/http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx}}</ref> နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့<ref>{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=The Non-Aligned Movement: Member States |publisher=Non-Aligned Movement |accessdate=5 September 2010 |archivedate=9 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm }}</ref>စသော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ မလေးရှားသည် အာဆီယံ၊ အိုအိုင်စီ နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့တို့၏ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ယခင်က ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/> ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=26 October 2010}}</ref> ကွာလာလမ်ပူမြို့သည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးပွဲကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz">{{cite web |url=http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations |title=Malaysia Foreign Relations |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=4 December 2008 |accessdate=18 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526030946/http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations/ |archivedate=26 May 2010 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ ကြားနေဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး နိုင်ငံအားလုံးအား မည်သည့်နိုင်ငံရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည် ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="kln">{{cite web | url = http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy | title = Malaysia's Foreign Policy | accessdate = 21 September 2010 | work = [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)|Ministry of Foreign Affairs]] | archive-date = 4 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180704114645/http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy }}</ref> အစိုးရသည် အရှေ့တောင် အာရှ လုံခြုံရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို အဓိက အရေးအကြီးဆုံး အချက် အဖြစ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ပြီး<ref name="govtnz"/> ဒေသအတွင်း အခြားသော နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေရန် ကြိုးစား လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ပြန်ကြည့်မည် ဆိုလျှင် အစိုးရမှ မလေးရှားနိုင်ငံအား တိုးတက်သော အစ္စလာမ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အစ္စလာမ် နိုင်ငံများ နှင့် ဆက်ဆံရေး ခိုင်မာလာစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz"/> မလေးရှား ပေါ်လစီ၏ ပြင်းထန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုမှာ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရေး နှင့် ပြည်တွင်းကိစ္စရပ်များတွင် မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်မှု ရနိုင်စေရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နယ်မြေရေးရာ အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများအတွက် အစိုးရမှ ဖြေရှင်းသည့် ပေါ်လစီမှာ လက်တွေ့ဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး အငြင်းပွားမှုများကို နည်းလမ်း အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ ဖြေရှင်းခြင်း<ref>{{cite web |url=http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |title=Malaysia's policy towards its 1963–2008 territorial disputes |publisher=Academic Journals |date=7 September 2009 |accessdate=1 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091117191604/http://www.academicjournals.org/JLCR/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |archivedate=17 November 2009 |deadurl=yes }}</ref> စသည်တို့ပါဝင်သည်။ စပရက်ထလီ ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံအများအပြားကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိပြီး တောင်တရုတ်ပင်လယ်၏ နေရာ အများစုကို တရုတ်မှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော ဗီယက်နမ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့ကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှုကို မလေးရှားမှ ရှောင်ရှားခဲ့သည်ကို သမိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/06/25/1338864/why-malaysia-unlike-philippines-keeps-quiet-sea-row|title=Why Malaysia, unlike Philippines, keeps quiet on sea row|author=Diola, Camille |work=[[The Philippine Star]]|date=25 June 2014|accessdate=25 June 2014}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်သင်္ဘောများ မလေးရှား ရေပိုင်နက်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် <ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/09/27/presence-of-china-coast-guard-ship-at-luconia-shoals-spooks-local-fishermen/|title=Presence of China Coast Guard ship at Luconia Shoals spooks local fishermen|publisher=The Borneo Post|date=27 September 2015|accessdate=28 September 2015}}</ref> မလေးရှားသည် တရုတ်ကို ရှုံ့ချရာတွင် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/|title=Malaysia lodges diplomatic protest against intrusion at Beting Patinggi Ali|work=Bernama|publisher=The Rakyat Post|date=15 August 2015|accessdate=16 August 2015|archivedate=29 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929024442/http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |title=Malaysia slams China's 'provocation' in South China Sea |author1=Ben Blanchard |author2=Richard Pullin |work=Reuters |publisher=Channel News Asia |date=18 October 2015 |accessdate=20 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019120244/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |archivedate=19 October 2015 }}</ref> ဘရူနိုင်း နှင့် မလေးရှားတို့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ တစ်ဦး၏ နယ်မြေအား အခြားတစ်ဦးမှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုခြင်းကို အဆုံးသတ်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး ရေပိုက်နက် နယ်နိမိတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Brunei drops all claims to Limbang|url=http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|author=Masli, Ubaidillah |work=[[The Brunei Times]]|date=17 March 2009|accessdate=23 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712162447/http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အနေနှင့် ငုပ်လျှိုးနေသော ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုမှု ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG">{{cite journal|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=16 May 2014|format=PDF}}</ref> စင်ကာပူမှ ပင်လယ်ကို ရေဖို့၍ ကုန်းမြေများ တည်ဆောက်ခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုကို ပိုမိုတိုးပွား လာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputed&nbsp;– International |publisher=CIA |accessdate=26 October 2010 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}</ref> အင်ဒိုနီးရှား နှင့်လည်း ရေပိုင်နက် နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG"/><ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|title=Border disputes differ for Indonesia, M'sia|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=16 October 2015|accessdate=19 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019135525/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|archivedate=19 October 2015|deadurl=no}}</ref> [[File:Compilation of Malaysian Armed Forces.png|thumb|right|alt=Malaysian Armed Forces assets|မလေးရှား စစ်တပ်၏ လက်နက် ပိုင်ဆိုင်မှုများ။ (ထိပ်ဆုံး ယာဘက်မှ လက်ယာရစ်) စကော့ပီနဲ ကလပ်စ် ရေငုပ်သင်္ဘော၊ ပီတီ-၉၁အမ် အမ်ဘီတီ တင့်ကား၊ မလေးရှားကြည်းတပ် လေထီးတပ်သား တစ်ဦးအား အမ်-၄ သေနတ်ဖြင့် တွေ့ရပုံ၊အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်]] မလေးရှားသည် အစ္စရေးနိုင်ငံအား မည်သည့်အခါကမျှ အသိအမှတ် မပြုခဲ့သည့် အပြင် သံတမန် ဆက်ဆံရေးလည်း မရှိခဲ့ပေ။<ref name="myis">{{cite web |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews |title=Malaysia: Anti-Semitism without Jews |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=5 September 2010 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802000649/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews }}</ref> ထို့အပြင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ် တရားရုံးအား အစ္စရေးတို့မှ ဂါဇာဖလော်တီလာ စီးနင်းမှု အတွက် အရေးယူရန် တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/6/7/nation/20100607121340&sec=nation|title=Malaysia wants Israel referred to International Criminal Court (Updated)|author=Peng, Lee Yuk |work=The Star|date=7 June 2010|accessdate=21 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709010256/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2010%2f6%2f7%2fnation%2f20100607121340&sec=nation|archivedate=9 July 2014|deadurl=no}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိပြီးမှာသာ အစ္စရေးနိုင်ငံ နှင့် တရားဝင် ဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအား အဖြေကို အမြန်ဆုံး ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref name="myis"/><ref name="nst">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/ |archivedate=22 June 2011 |title=Malaysia can be Muslim 'thought leader'&nbsp;– Clinton |work=New Straits Times |accessdate=15 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/10/19/Anifah-restraint-Palestine-Israel/|title=Malaysia calls on Palestine and Israel to demonstrate restraint|work=Bernama|publisher=The Star|date=19 October 2015|accessdate=19 October 2015}}</ref> မလေးရှား ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များသည် ကွန်ဂို၊ အီရန်-အီရတ်၊ နမီးဘီးယား၊ ဘော့စနီးယား နှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနား၊ ဆိုမာလီယာ၊ အရှေ့တီမော နှင့် လက်ဘနွန် အစရှိသော ကုလသမဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အထူးတာဝန် အများအပြားတွင် ပါဝင် ပံ့ပိုးကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite news|url=http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018034708/http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archivedate=2013-10-18|title=Malaysia – Permanent Missions to the United Nations|publisher=United Nations|date=12 February 2013|accessdate=15 October 2013}}</ref> မလေးရှား စစ်တပ်တွင် အခွဲ ၃ ခု ရှိပြီး တော်ဝင် မလေးရှား ရေတပ်၊ မလေးရှား ကြည်းတပ်နှင့် တော်ဝင် မလေးရှား လေတပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့် မရှိဘဲ စစ်တပ်သို့ မိမိဆန္ဒဖြင့် ဝင်ရောက်လိုပါက အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်သည် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁.၅% ကို သုံးစွဲပြီး လူအင်အား၏ ၁.၂၃% ကို အသုံးချထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&all=1 |title=Malaysian Military statistics |publisher=NationMaster |accessdate=1 October 2010}}</ref> အင်အားရှိ နိုင်ငံ ၅ ခု ၏ ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်မှာ ဒေသအတွင်း လုံခြုံရေးအတွက် ပဏာမ ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နှစ် ၄၀ နီးပါးခန့် သက်တမ်း ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/38249 |title=Australia says major military exercise underway in Malaysia |work=My Sinchew |date=26 April 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> ဘရူနိုင်း<ref>{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise|title=Brunei, M'sia train in 11th military exercise|author=Wood, Daniel|work=The Brunei Times|date=20 April 2014|accessdate=5 November 2014|archivedate=8 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208183256/http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise}}</ref>၊တရုတ်၊<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/898040.shtml|title=Joint table top exercise between armies of China, Malaysia kicks off in Malaysia|agency=[[Xinhua News Agency]]|work=[[Global Times]]|date=22 December 2014|accessdate=24 December 2014}}</ref>အင်ဒိုနီးရှား<ref>{{cite news|url=http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister |title=Indonesia-Malaysia military exercises must continue&nbsp;– defence minister |work=ANTARA News |date=13 September 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/08/25/Malaysia-US-armed-forces/|title=Malaysia, US armed forces in joint exercise|work=The Star|date=25 August 2014|accessdate=26 August 2014}}</ref> တို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းလေ့ကျင့်မှုများ စစ်ရေးဗျူဟာ စမ်းသပ်မှုများကို တွဲဖက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် တို့အနေနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များပူးပေါင်း၍ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်အား လုံခြုံစေပြီး တရားမဝင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်နေထိုင်မှု၊ ပင်လယ်ဓားပြမှု၊ မှောင်ခိုမှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် သဘောတူ ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/43096 |title=Malaysia, Philippines committed to enhancing border security |work=My Sinchew |date=9 August 2010 |accessdate=18 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|title=Piracy in Southeast Asia: Organised Criminal Syndicates or Small Scale Opportunists?|work=Gray Page|date=April 2013|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724082702/http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|archivedate=24 July 2015|deadurl=no|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2012/05/15/Malaysia-Thailand-military-exercise-to-include-other-agencies-Asean-members/|title=Malaysia, Thailand military exercise to include other agencies, Asean members|author=Carvalho, Martin |work=The Star|date=15 May 2012|accessdate=5 November 2014}}</ref> မွတ်စလင် ဒေသဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တောင်ပိုင်း<ref>{{cite web|last=Pike |first=John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2010/01/mil-100120-voa05.htm |title=Malaysia Intensifies Border Security Following US Warnings |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=18 September 2010}}</ref> နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း<ref>{{Cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3666607.stm |title=Malaysia ups Thai border security |publisher=BBC News |date=28 April 2004 |accessdate=18 September 2010}}</ref>တို့တွင် တွင် အစွန်းရောက် စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မလေးရှားသို့ လျှံထွက် ရောက်ရှိလာမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေကြသည်။ == ပြည်နယ်များ == <center> {{အညွှန်းပါသော မလေးရှားမြေပုံ}} </center> မလေးရှားသည် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}</ref> ၎င်းတို့ကို ဒေသ ၂ ခု ခွဲထားပြီး ပြည်နယ် ၁၁ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ ၂ ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး အခြား ပြည်နယ် ၂ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒေသ တစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ရှိသည်။ ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ခရိုင်များကို မူကင်မ်ဟုခေါ်သော ဒေသ များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဆာဘားနှင့် ဆာရာဝပ်တွင်မူ ခရိုင်များကို တိုင်းများ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပြည်နယ်များ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စများကို ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ မျှဝေထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဩဇာအာဏာ အသီးသီးရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေများ အတွက်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ အောက်ပိုင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဒေသခံ အာဏာပိုင်များမှ လုပ်ဆောင်ကြပြီး မြို့တော် ကောင်စီ၊ ခရိုင်ကောင်စီ၊ မြူနီစီပါယ် ကောင်စီ စသည်တို့ ပါဝင်ကာ အချို့သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အတွက် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသောအဖွဲ့အစည်းများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရ တို့မှ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဖက်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ပြင်ပရှိ ဒေသခံ အာဏာပိုင်များသည် ပြည်နယ် အစိုးရ၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင်သာ ရှိသော်လည်း<ref>{{cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}</ref> လက်တွေ့တွင်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြည်နယ် အစိုးရ၏ ကိစ္စရပ်များကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဒေသခံ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၁၄၄ ခု ရှိပြီး မြို့တော်ကောင်စီ ၁၁ခု၊ မြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ၃၃၃ ခုနှင့် ခရိုင်ကောင်စီ ၉၇ ခု တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}</ref> ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ သမိုင်းတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင်နိုင်ငံ ၁၃ ခုပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ပြည်နယ် ၁၁ ခု ထဲမှ မလေးပြည်နယ်များဟု သိကြသော ၉ ခုသည် တော်ဝင်မိသားစုကို ဆက်လက် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်အား ထို အုပ်ချုပ်သူ ၉ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ် သက်တမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ <ref name="state.gov"/> ဘုရင်မှ အုပ်ချုပ်သူ ကင်းမဲ့သွားသော ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်ရန် အတွက် ၄ နှစ် သက်တမ်း ရှိသော ဘုရင်ခံအား ထိုပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် တိုင်ပင်ပြီးနောက် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ဥပဒေပြု လွှတ်တော် တစ်ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရှိသည်။<ref name="Lim Hong Hai">{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/01361005.pdf |title=Electoral Politics in Malaysia: 'Managing' Elections in a Plural Society |author=Hai, Lim Hong |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တို့တွင် အခြား ပြည်နယ်များထက် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိပြီး သီးခြား လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ပေါ်လစီ နှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့အပြင် သီးသန့် နေထိုင်ခွင့် သတ်မှတ်ချက်တို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Hannum, Hurst |title=Basic Documents on Autonomy and Minority Rights|url=https://books.google.com/books?id=_oV3pKJfnvcC&pg=PA342|year=1993|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=0-7923-1977-X|pages=342–}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lockard, Craig A. |title=Sabah and Sarawak: The Politics of Development and Federalism. Kajian Malaysia, Special Issue. Edited by Francis Loh Kok Wah. Penang: Universiti Sains Malaysia, 1997. Pp. 236.|journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=31|issue=1|date=March 2000|pages=210–213|doi=10.1017/S0022463400016192}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2011/09/16/an-agreement-forged-and-forgotten/|title=An agreement forged and forgotten|author=Bong, Karen and Pilo, Wilfred |work=The Borneo Post|date=16 September 2011|accessdate=3 July 2014}}</ref> ပြည်နယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မရှိခြင်း၊ ရေနံအတွက် အခွန်ဆောင်ရခြင်း နှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ စသည့်တို့ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ဂျဟိုး၊ ကလန်တန်၊ ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ် အစရှိသော ပြည်နယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်များမှ ခွဲထွက်မည်ဟု ကြေညာလေ့ ရှိသော်လည်း နောက်ဆက်တွဲ ဆောင်ရွက်ချက်များ မရှိသလို လွတ်လပ်ရေး အတွက် အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားမျိုးလည်း မရှိပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/2954857/James_Chin_1997_._Politics_of_Federal_Intervention_in_Malaysia_with_reference_to_Kelantan_Sarawak_and_Sabah_Journal_of_Commonwealth_and_Comparative_Politics_Vol._35_No_2_July_pp_96-120|title=Politics of Federal Intervention in Malaysia, with reference to Kelantan, Sarawak and Sabah|author=James Chin|journal=Journal of Commonwealth and Comparative Politics|publisher=[[Academia.edu]]|volume=35|pages=96–120|year=1997|accessdate=3 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926|title=Could the Federation of Malaysia really come apart?|author=Mohd Hazmi Mohd Rusli|publisher=[[Astro Awani]]|date=18 October 2015|accessdate=3 November 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027202437/http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayonline.com/world/asia/will-things-fall-apart-malaysian-federation?|title=Will things fall apart in the Malaysian federation?|publisher=Today Online|date=3 November 2015|accessdate=3 November 2015}}</ref> == ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု == [[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Malaysia on a satellite map globe|မလေးရှားသည် အီကွေတာ ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း မိုးသစ်တော ရာသီဥတု တစ်နှစ်လုံး ရှိသည်။]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေ ဧရိယာ အားဖြင့် ၆၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း မြေဧရိယာ အားဖြင့် ၁၂၇,၂၆၄ စတုရန်းမိုင် (၃၂၉,၆၁၃ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အနောက်မလေးရှားတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိပြီး အရှေ့မလေးရှားတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=CIA |accessdate=27 March 2014 |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html }}</ref> စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော တာရိုးလမ်း တစ်ခု နှင့် တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ<ref>{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |accessdate=26 October 2010}}</ref>၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ် ရေပိုင်နက်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။.<ref>{{Cite book|last = Prescott|first = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn = 1-897643-43-8}}</ref> ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်များမှာ ပါလစ်မြစ်၊ ဂိုလော့မြစ် နှင့် ပဂါလာယန် တူးမြောင်း အစရှိသော ကြီးမားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ပင်လယ်ရေပိုင်နက် သတ်မှတ်ချက်များမှာ အချေအတင် ငြင်းခုံဆဲပင် ဖြစ်သည်။.<ref name="CIA Fact Book"/> ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်လုနီးပါး တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Brunei |publisher=CIA |accessdate=13 September 2011 |archivedate=12 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html }}</ref> ဆာရာဝပ် ပြည်နယ်မှ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံအား နှစ်ပိုင်းပိုင်းထားသည်။ မလေးရှားသည် အာရှကုန်းမကြီး နှင့် မလေးကျွန်းစုများ ပေါ်တွင် နယ်နိမိတ် ရှိသော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ဘက်ပိုင်း ဂျဟိုးပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး ထိပ်စွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archivedate=2007-07-03|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3 July 2007 |accessdate=26 October 2010}}</ref> စူမားတြားကျွန်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် ကြားတွင် တည်ရှိသော [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]မှာ ကမ္ဘာ့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော လမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ဖြတ်သန်း သွားလာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |title=Waterway To the World&nbsp;– Summer Journey |work=Time |date=22 April 2009 |accessdate=16 August 2011 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုကို တောင်တရုတ်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြားထားပြီး ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားနှင့် အရှေ့မလေးရှားဒေသတို့သည် အလွန်တူညီသော ရှုခင်းများ ရှိကြကာ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များမှ တောင်ကုန်းများ တောင်တန်းများသို့ မြင့်တက်သွားသည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မျိုး ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် မလေးရှား ကုန်းမြေ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ၌ပါဝင်ပြီး <ref name="Marshall"/> မြောက်မှ တောင်သို့ ၄၃၀မိုင် (၇၄၀ ကီလိုမီတာ) မျှ သွယ်တန်းလျက် ရှိကာ အကျယ်ဆုံးနေရာတွင် ၂၀၀မိုင် (၃၂၂ ကီလိုမီတာ)မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Swee-Hock">{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-730-9}}</ref> အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် တီတီဝန်ဆာ တောင်ကုန်းများဖြင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး<ref>{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&printsec=frontcover|isbn = 979-433-387-5}}</ref> အမြင့်ဆုံး နေရာဖြစ်သော ကော်ဗူတောင်တွင် ၇,၁၆၂ပေ( ၂,၁၈၃ မီတာ) မျှ မြင့်တက်သွားကာ<ref name="AZ">{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman & Littlefield |year=2010 |isbn=9780810876415 |accessdate=23 April 2014}}</ref> တောင်ကုန်းများ၏ တစ်စိတ်တပိုင်းမှာ ကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်ပိုင်းသို့ သွယ်တန်း ဆင်းသက် သွားကြသည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ကုန်းများမှာ သစ်တောများ ထူထပ်စွာ ရှိကြပြီး<ref name="Britannica"/> ဂရက်နိုက် များနှင့် အခြား မီးသင့်ကျောက်များဖြင့် အဓိကအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အများစုမှာ တိုက်စားခံခဲ့ရပြီး ဖြစ်သဖြင့် ကာ့စ် ကုန်းမြေပြင် အသွင် ဖြစ်နေကြသည်။<ref name="Marshall"/> ထိုတောင်ကုန်းများသည် မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ရှိ မြစ်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဒေသဖြစ်သည်။<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 October 2010}}</ref> ကျွန်းဆွယ်ကို ဝန်းရံထားသော ကမ်းရိုးတမ်း လွင်ပြင်တွင် အကျယ်ဆုံး နေရာ၌ ၃၁ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ၍ ကျွန်းဆွယ် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မှာ ၁,၂၀၀မိုင် (၁,၉၃၁ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော်လည်း သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းများမှာ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် သာ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> [[File:Pinnacles at Mulu 2.jpg|thumb|right|alt=Limestone pinnacles jutting out of a mountainside forest on Mount Api|ဂူနန် မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ်ရှိ အာပီတောင်ပေါ်မှ ထုံးကျောက် အချွန်အတက်များ]] ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ အရှေ့မလေးရှားတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်အားဖြင့် ၁,၆၂၀မိုင် (၂,၆၀၇ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ထိုဒေသအား ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသ၊ တောင်ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ တောင်ကုန်း ထူထပ်သော အတွင်းပိုင်း ဟူ၍ ပိုင်းခြား ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ခရော့ကာ တောင်တန်းများသည် ဆာရာဝပ်မှ မြောက်ဘက်သို့ သွယ်တန်းသွားပြီး<ref name="Marshall"/> ဆာဘားပြည်နယ် နှင့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ ၁၃,၄၃၅ ပေ (၄,၀၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကင်နာဘာလူးတောင် တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး<ref name="Richmond">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 74–75 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref><ref name="Thiessen">{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=9781841623900 |publisher=Bradt Travel Guides |accessdate=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&pg=PA192}}</ref> မလေးရှား၏ အမြင့်ဆုံးတောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ကင်နာဘာလူးတောင်သည် ကင်နာဘာလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်း တည်ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့ အမွေခံ နေရာ ၄ ခု တွင် တစ်ခုဖြစ်သဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော ဒေသဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |accessdate=17 September 2010}}</ref>ဆာရာဝပ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဂူ ဖြစ်သော မူလူးဂူများ ရှိကာ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သော ဂူနန်မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> မလေးရှား၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်း ကြားထဲတွင် ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အကြီးဆုံး ကျွန်းမှာ ဘန်ဂီကျွန်းများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=April 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}</ref> ဒေသ၏ ရာသီဥတုမှာ အီကွေတာ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း အနောက်တောင် အရပ်မှ ၊ အောက်တိုဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီ အတွင်း အရှေ့မြောက် အရပ်မှ မုတ်သုံလေများ တိုက်ခတ်သည်။<ref name="Swee-Hock"/> ဝန်းရံထားသော သမုဒ္ဒရာများကြောင့် အပူချိန်မှာ သင့်တင့်မျှတသည်။<ref name="Marshall"/> စိုထိုင်းဆမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားပြီး နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်မှာ ၉၈ လက်မ (၂၅၀ စင်တီမီတာ) မျှ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့တွင် ရာသီဥတုမှာ ကွာခြားပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ရာသီဥတုမှာ ကုန်းမကြီးမှ လေတိုက်ခတ်မှုများမှ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိကာ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်စွာ အရှေ့ပိုင်းတွင်မူ ပင်လယ်ပြင်နှင့်ပိုမို နီးစပ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ နိုင်ငံတွင်း ရာသီဥတုကို ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ကုန်းမြင့်ပိုင်း၊ မြေနိမ့်ပိုင်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အမြင့် နှင့် မိုးရွာကျမှုတို့ကို သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ပြီး ရေကြီးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမို များပြားလာကာ ထို့အတွက်ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် ကြုံရနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> ==ဇီဝမျိုးကွဲများ== [[File:Wildlife of Malaysia.jpg|thumb|left|alt=Wildlife of Malaysia|မလေးရှား ဒေသခံ မျိုးရင်း တိရစ္ဆာန်များ (အပေါ်ယာမှ လက်ယာရစ်): အိုရီယန်တယ်ပိုင် အောက်ချင်းငှက်၊ ဟော့ခ်စ်ဘီလ် ပင်လယ်လိပ်၊ နှာမောင်းမျောက် ၊ မလာယန် ကျား ]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများ နှင့် ပတ်သက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်အား လက်မှတ်ရေထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခု ဇွန်လ ၂၄ ရက်မှ စ၍ စာချုပ် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties |accessdate=9 December 2012}}</ref> ထို့နောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများ ဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ နှင့် ရှေ့လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ညီလာခံတွင် ၁၉၉၈ ခု ဧပြီလ ၁၆ ရက်တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arbec.com.my/NBP.pdf|title=Malaysia's National Policy on Biological Diversity|accessdate=15 October 2013|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820215449/http://arbec.com.my/NBP.pdf}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံသည် မက်ဂါ အဆင့်ရှိအောင် အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနာမှုများ ရှိပြီး မျိုးစိတ်များ အမြောက်အမြား ရှိသကဲ့သို့ ဒေသအတွင်း၌ သာတွေ့ရသော မျိုးစိတ်များလည်း အလွန်များပြားသည်။<ref name="megadiverse">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity Theme Report |publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |year=2001 |accessdate=24 January 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208141905/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=8 December 2008 }}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သတ္တဝါမျိုးစိတ်များ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Alexander">{{Cite book|last = Alexander|first = James|title = Malaysia Brunei & Singapore|publisher = New Holland Publishers|year = 2006|pages = 46–50|url = https://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover|isbn = 1-86011-309-5}}</ref> ဒေသအတွင်း၌ သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်များကို ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ကုန်းများရှိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော သစ်တောများတွင် တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအား မြေနိမ့်ပိုင်း သစ်တောများဖြင့် သီးသန့် ပိုင်းခြားထားသည့် ပမာ ဖြစ်နေသည်။<ref name="Marshall">{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&printsec=frontcover|isbn =978-0-7614-7642-9}}</ref> နိုင်ငံ အတွင်း နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၂၀ ကျော်ကိုလည်း မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး<ref name="Alexander"/> အများစုမှာ ထိုဒေသရှိ တောင်ကုန်းများ၌သာ တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မလေးရှား ဘော်နီယို တွင်လည်း ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော ငှက်မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၂၅၀ ကျော်ကို တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် ၁၅၀ ကျော်မှာ မြွေမျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး<ref name="Richmond2007">{{Cite book|last = Richmond|first = Simon|title = Malaysia, Singapore and Brunei|publisher = Lonely Planet|year = 2007|pages = 63–64|url = https://books.google.com/?id=9a02sRJKFhMC&printsec=frontcover|doi =|id =|isbn = 1-74059-708-7}}</ref> ၈၀ ကျော်မှာ ပုတ်သင်ညိုနှင့် ဖွတ်ကဲ့သို့ မျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Richmond"/> ဖားမျိုးစိတ် ၁၅၀ ခန့် ရှိပြီး<ref name="Richmond"/> ပိုးမွှားမျိုးစိတ် ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မလေးရှား၏ သီးသန့် စီးပွားရေး ဇုံမှာ ကုန်းမြေ ဧရိယာထက် ၁ဆခွဲမျှ ပိုမို ကျယ်ဝန်းပြီး<ref>{{Cite book|last = De Young|first = Cassandra|title = Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean|publisher = [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations|year = 2006|page = 143|url = https://books.google.com/?id=_7JD1V3PijUC&printsec=frontcover|isbn = 92-5-105499-1}}</ref> ၎င်း၏ အချို့သော ရေ နေရာများမှာ ဇီဝမျိုးကွဲများအတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်သည့် သန္တာတြိဂံ ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/ |title=Coral Triangle |publisher=WWF |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဆီပါဒန်ကျွန်း အနီးရှိ ရေမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ရေနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="Alexander"/> အရှေ့မလေးရှားနှင့် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆူလူးပင်လယ်မှာ ဇီဝမျိုးကွဲများ အတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်ပြီး သန္တာမျိုးစိတ် ၆၀၀ ခန့် နှင့် ငါးမျိုးစိတ် ၁၂၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Gardeners">{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |title=Saving the gardeners of the ocean |work=Inquirer Global Nation |date=12 July 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210194709/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |archivedate=10 December 2010 }}</ref> မလေးရှား ကျောက်ဂူများ၏ ထူးခြားသော ဇီဝမျိုးကွဲပုံမှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ဂေဟကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အမြဲပင် စွဲဆောင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.caves.res.in/journal/c.htm |title=Species diversity and food-web complexity in the caves of Malaysia |publisher=Ambient Science, 2014 Vol 1(2) |accessdate=18 April 2016 |archivedate=3 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503002921/http://www.caves.res.in/journal/c.htm }}</ref> မလေးရှားတွင် မှိုမျိုးစိတ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး သစ်ကပ်မှော် ဖြစ်ပွားစေသော မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်သည်။ မလေးရှားရှိ မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားရှိသော မှိုအစုအဝေး နှစ်ခုတွင် အက်စ်ကိုမိုင်ကိုတာ နှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်မဲ့အခြေအနေအား အချို့သော တည်ရှိရာ နေရာ (သစ်ဆွေးများ၊ ပင်လယ်နှင့် ရေချို ဂေဟစနစ်များ တွင် အချို့အပင်များ၏ ကပ်ပါးများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဇီဝအားဖြင့် ဆွေးမြေ့ပျက်စီးမှုတွင် အထောက်အကူ ပေးသော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တို့တွင် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ပြီး အခြားသော တည်ရှိရာ နေရာများ (အတွင်းကပ်ပါးများ အဖြစ် မြေကြီးထဲတွင် လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် အညစ်အကြေးများတွင် လည်းကောင်း၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တွင်မူ ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာလျှင် ပြုရသေးသည်။ ဘာစီဒီယို မိုင်ကိုတာ တို့ကိုမူ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာလျှင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ပြီး ဘရက်ကက်မှိုများတွင် လည်းကောင်း၊ မှိုပွင့်များ နှင့် တုတ်ဒ်စတူးလ်များတွင် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ပြီး မလေးရှား ရပ်စ် နှင့် စမတ် မှိုများ အကြောင်းကိုမူ အလွန်ပင် နည်းပါးစွာ သိရှိသေးသည်။ မလေးရှားရှိ မှို မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားကို မှတ်တမ်းတင်ရခြင်း မရှိသေး ဆိုသည့် အချက်မှာ သံသယ ဖြစ်ဖွယ်ရာ မရှိပေ။ အသစ် ထပ်မံ တွေ့ရှိမည့် မှိုများသည် သိပ္ပံပညာအတွက် အသစ်ဖြစ်မည်ဟု မှန်းဆ နိုင်ပေသည်။ <ref>Lee, S.S.; Alias, S.A.; Jones, E.B.G.; Zainuddin, N. and Chan, H.T. (2012) ''Checklist of Fungi of Malaysia'' Research Pamphlet No. 132, Ministry of Natural Resources and Environment, Malaysia.</ref> [[File:Rafflesia 80 cm.jpg|thumb|right|alt=Red flower made of 5 petals surrounding a depressed centre, on the forest floor surrounded by dead leaves and small green plants|အချို့သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစိတ်များသည် ၃.၃ပေ (၁မီတာ) ခန့် အချင်းမျှ အပွင့်ပွင့် ကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပန်းပွင့် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှား၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ခန့်မှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိပြီး <ref name="Swee-Hock"/> အချို့သော သစ်တောများမှာ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၃၀ ကျော်မျှ သက်တမ်း ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond"/> သစ်တောများတွင် အင်-ကညင်မျိုး အပင်များ အများဆုံး ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။<ref name="WWF">{{cite web|url=http://www.wwf.org.my/about_wwf/what_we_do/forests_main/the_malaysian_rainforest/ |title=The Malaysian Rainforest |publisher=WWF Malaysia |accessdate=1 October 2010}}</ref> မြေနိမ့်သစ်တောများသည် ပေ ၂,၄၉၀ (၇၆၀ မီတာ) အောက် ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး <ref name="Swee-Hock"/> ယခင်က မလေးရှား အရှေ့ပိုင်းကို ထိုသို့သော သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားကာ<ref name="WWF"/> ၎င်းတို့ကို ပူနွေးစွတ်စိုသော ရာသီဥတုက အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="Marshall"/> အပွင့်ပွင့်သော ပန်းပင် နှင့် သစ်ပင် မျိုးစိတ် ၁၄,၅၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မိုးသစ်တောများအပြင် ၅၅၀ စတုရန်းမိုင် (၁,၄၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျော် ကျယ်ဝန်းသော လမုတောများလည်း မလေးရှားတွင် ရှိပြီး သစ်ဆွေးတောများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အမြင့်ပိုင်း ဒေသများတွင် ဝက်သစ်ချပင်များ၊ သစ်အယ်ပင်များ နှင့် တောင်ဇလပ်ပင်များက အင်ကညင်တို့ နေရာတွင် အစားထိုး ပေါက်ရောက်ကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ဗက်စကျူလာ အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈,၅၀၀ ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ မလေးရှားတွင် ၁၅,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|last = Oon|first = Helen|title = Globetrotter Wildlife Guide Malaysia|publisher = New Holland Publishers|year = 2008|page = [https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh/page/11 11]|url =https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh|doi =|id =|isbn = 1-84537-971-3}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ သစ်တောများတွင် သစ်ပင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ကာ တစ်ဟက်တာ အကျယ်အဝန်းတိုင်းတွင် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၄၀ မျှ ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> ထိုသစ်တောများတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပန်းပွင့်များ ဖြစ်သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစုဝင် အများအပြားကို တွေ့ရပြီး အကြီးဆုံး အချင်းမှာ ၃.၃ပေ (၁ မီတာ) မျှ ဖြစ်သည်။<ref name="Richmond2">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 78–82 and 366 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref> ===ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ=== သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများကြောင် သစ်ပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေပြီး နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုကို ဆိုးရွားစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆာရာဝပ်ရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပြုန်းတီးနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> အရှေ့မလေးရှားတွင် သစ်ပင်များ မရှိတော့၍ ရေကြီးမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင်မူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော သစ်တောများအား ပြုန်းတီးပြီး ဖြစ်သည်<ref name="Richmond2"/> ယခု လက်ရှိ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုနှုန်း အရ သစ်တောများသည် ၂၀၂၀ တွင် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Marshall"/> သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းမှာ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ နှင့် အပင်များ အတွက် အဓိက ပြဿနာပင် ဖြစ်ပြီး သစ်တောများအား စိုက်ပျိုးမြေများ အတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Tigers">{{cite web |last=McQuillan |first=Rebecca |url=http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |title=Can global summit save the tiger |work=The Herald |location=Glasgow |date=22 November 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514032814/http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |archivedate=14 May 2011 }}</ref> ကျန်ရှိနေသော သစ်တောများကို အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ အတွင်း တွေ့ရသည်။ <ref name="Richmond2"/> နေထိုင်ရာ ဒေသ ပျက်စီးခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Gardeners"/> တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်းမှာလည်း အခြား အန္တရာယ် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <ref name="Gardeners"/> ငါးဗုံးခွဲခြင်း နှင့် အဆိပ်ခပ်ခြင်း တို့ကြောင့်လည်း ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ <ref name="Artificial">{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=78528 |title=Artificial reefs to prevent illegal fishing |work=The Borneo Post |date=4 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref>သားရေကျော လိပ်များမှာ ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Richmond2007"/> အမဲလိုက်ခြင်းမှာလည်း အချို့သော တိရစ္ဆာန်များ အတွက် ပြဿနာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Richmond2"/> တိရစ္ဆာန် တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အကျိုးအမြတ် အတွက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းကလည်း ပင်လယ် သတ္တဝါများမှ အစ<ref name="Gardeners"/> ကျားများအဆုံး<ref name="Tigers"/> သတ္တဝါ အများအပြားကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ ပင်လယ်နေ သတ္တဝါများသည်လည်း ချုပ်ထိန်းမှု မရှိသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းများကြောင့် အလွန်အမင်း ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။<ref name="Go">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622063452/http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archivedate=22 June 2011 |title=Go: A diver's paradise |work=New Straits Times |accessdate=20 December 2010}}</ref> မလေးရှား အစိုးရသည် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုအား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ဘက်မျှစေရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်နေသော်လည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထက် လုပ်ငန်းကြီးများကို ပို၍ ဦးစားပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။<ref name="Richmond2"/> အချို့သော ပြည်နယ် အစိုးရများသည် သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုတို့ကို တန်ပြန်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး<ref name="WWF"/> ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျှော့ချရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသား ဥယျာဉ် ၂၈ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၂၃ ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၅ ခုမှာ ကျွန်းဆွယ်မလေးရှားတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond2"/> ဆီပါဒန် ကျွန်းကဲ့သို့သော ဇီဝမျိုးကွဲစုံရာ ဒေသများတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား ကန့်သတ် ထားသည်။ <ref name="Go"/> တိရစ္ဆာန် မှောင်ခိုမှုမှာ ကြီးစွာသော ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မလေးရှား အစိုးရမှာ ဘရူနိုင်း အစိုးရ၊ အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရ တို့နှင့် ဆွေးနွေး၍ မှောင်ခိုမှု တားဆီးရေး ဥပဒေများကို တသမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=80482 |title=Standardize illegal animal trafficking law&nbsp;– Ellron |work=The Borneo Post |date=15 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Proton Suprima S Front Three Quarter Facing Left.jpg|thumb|right|alt=A blue Proton Suprima|ပရိုတွန် ကုမ္ပဏီသည် မလေးရှားရှိ မော်တော်ယာဉ် ထုတ်လုပ်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် အတော်အသင့် တံခါးပွင့်ပြီး နိုင်ငံအတွက် အသားပေးကာ စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးမှုသို့ လောလောလတ်လတ် ပြောင်းလဲပြီးသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။<ref>{{cite web|last = Boulton | first = WilliaM |last2 = Pecht |first2 = Michael |last3 = Tucker |first3 = William |last4 = Wennberg |first4 = Sam |url=http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm |title=Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia |publisher=The World Technology Evaluation Center, Inc |date = May 1997|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ |title=Malaysia, A Statist Economy |publisher=Infernalramblings |accessdate=1 November 2010 |archive-date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007104445/http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ }}</ref> နိုင်ငံတော်မှာ မက်ခရို စီးပွားရေး အစီအစဉ်များဖြင့် စီးပွားရေး ကိစ္စများကို ထိန်းကျောင်း မောင်းနှင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ရှိပြီး ယခုအခါတွင်မူ အစိုးရ၏ ကဏ္ဍ တဖြည်းဖြည်းချင်း မှေးမှိန်လာသည်။ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံးသော စီးပွားရေး မှတ်တမ်းရှိသော နိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အထိ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ပျမ်းမျှ ၆.၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ <ref name="state.gov"/> ၂၀၁၄ မှ ၂၀၁၅ အတွင်း မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ အာရှတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ တွင့် အဆင့် ၆ ရှိကာ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၂၀ ရှိ၍ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ် နှင့် တောင်ကိုရီးယား တို့ထက် ပို၍ မြင့်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ | title=WEF | accessdate=13 February 2015 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416144807/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ ၆% တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် အာဆီယံတွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ၆.၁% ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး တိုးပွားမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/72681?m=1|title=Malaysia's GDP grows 6 percent in 2014|accessdate=12 February 2014}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်ကို လူတစ်ဦးချင်း ဝယ်ယူနိုင်မှု စွမ်းအား နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိန်းဂဏန်းမှာ ၇၄၆.၈၂၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ ဖြစ်သဖြင့် အာဆီယံတွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် တတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတွင် ၂၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=15&pr1.y=5&c=548&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Malaysia)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=19 October 2014}}</ref> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ယခင် ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] မှ မလေးရှားနိုင်ငံ ၏ အနာဂတ် အတွက် ၎င်း၏ စိတ်ကူးအား "ရည်မှန်းချက် ၂၀၂၀" ဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး ၂၀၂၀တွင် မလေးရှားနိုင်ငံ အနေနှင့် မိမိဘာသာ အမှီအခို ကင်းမဲ့စွာ ပြည့်စုံလုံလောက်သော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ထားခဲ့သည်။<ref name="Mahathir's Speech">{{cite news| title=The Way Forward| url=http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904| publisher=Prime Minister's Office| author=Mohamad, Mahathir| date=17 November 2008| accessdate=18 April 2016| archivedate=3 December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203071129/http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904}}</ref> နာဂျစ် ရာဇက် မှ မလေးရှား အနေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အဆင့်သို့ ပန်းတိုင် အဖြစ်မျှော်မှန်းထားသော ၂၀၂၀ ခုနှစ် မရောက်မီ စောလျင်စွာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြောကြာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ အတွင်း အစိုးရ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် နှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် အစရှိသည့် အစီအစဉ် ၂ ခု ရှိကြောင်း ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|title=M'sia On Track To Become High-income Nation Earlier Than Projected, Says Najib|agency=Bernama|date=12 May 2014|accessdate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512175507/http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|archivedate=12 May 2014|deadurl=yes}}</ref> အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ၏ အစီရင်ခံစာ အရ မလေးရှားသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတွင် ၂၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အနေနှင့် ရှိနေမည် ဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီအားဖြင့် ၁.၂ ထရီလီယံ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၉,၂၄၇ ဒေါ်လာ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) ဖြင့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အစီရင်ခံစာမှ ဖော်ပြထားချက်များတွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ၊ ဓာတ်ဆီ နှင့် အရည်အဖြစ် ပြောင်းထားသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူများ အနေဖြင့် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ သိသာစွာ တိုးတက်လာသည်ကို မြင်ရလိမ့်မည်။ မလေးရှား၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်း၊ အခြားသူများ ထက်သာလွန်သော ကျောင်းနေမှုနှင့် သာမန်ထက်ပိုသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]တို့က စီးပွားရေး တိုးချဲ့မှုများ အတွက် ကူညီ ပံ့ပိုးပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?IR=T&op=1|title=These Economies Will Dominate The World In 2050|author=Platt, Eric |publisher=[[Business Insider]]|date=13 January 2012|accessdate=19 October 2014}}</ref> ခရက်ဒစ် ဆွိစ် မှ မန်းနေးဂျင်း ဒါရိုက်တာ ဗစ်တာ ရှဗက်မှ "မလေးရှားတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရန် လိုအပ်သော အရာများ အားလုံး ရှိသည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2012/5/7/business/11241892&sec=|title=Malaysia got what it takes to be developed nation|author=Wong, Wei-Shen|work=The Star|date=7 May 2012|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703075343/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2012%2f5%2f7%2fbusiness%2f11241892&sec=|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သတ္တုတူးဖော်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးရေး အပေါ် အခြေခံထားသော စီးပွားရေးမှာ ကဏ္ဍ စုံလင်သော စီးပွားရေး အဖြစ်သို့ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အလွန်မြင့်မားသော ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍသည် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် ဦးဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite book|author=Osman-Rani, H.; Toh, Kin Woon and Ali, Anuwar |title=Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=Yy8V7K0jwsgC&lpg=PP1&pg=PA1|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=1|isbn=978-9971-988-34-0}}</ref> နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက်တွင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများထက် စောလျင်စွာ ပြန်လည်ဦးမော့ လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ငွေကြေးဂယက် မဖြစ်မီ အချိန် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၄,၈၀၀ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0-7546-4638-6}}</ref><ref name=Principles>{{Cite book|title=Principles of Economics|last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2007 |edition=4 |isbn=0-324-22472-9}}</ref> စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ မတူညီသော လူမျိုးများ အကြား တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ပုံမျှ သာ ရှိသော်လည်း ဈေးကွက် အတွင်းရှိ အရင်းအနှီး၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html |title=Minority rule, majority hate |last=Chau |first=Amy |work=Asia Times |accessdate=15 November 2010 |archivedate=18 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118100346/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html }}</ref> မလေးရှားရှိ တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေးမှာ ဝါးလုံး ကွန်ယက်ဟု ခေါ်သော အရှေ့တောင် အာရှ ဈေးကွက် အတွင်း မိသားစု နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရ ဆက်နွယ်နေကြသော နိုင်ငံခြားရောက် တရုတ်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ကွန်ယက်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။<ref name="Weidenbaum">{{cite book|author=Weidenbaum, Murray L |title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> [[File:Petronas Panorama II.jpg|thumb|left|alt=Petronas Towers|[[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]] တွင် မလေးရှား နိုင်ငံပိုင် ရေနံကုမ္ပဏီ ပက်ထရိုးနပ်စ်၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တွင်တာဝါ များတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။]] မလက်ကာ ရေလက်ကြားနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေသော ပင်လယ်ကူး သင်္ဘော သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှ ကူညီပံ့ပိုးပေးထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး တို့မှာ အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archivedate=2014-03-04|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security |publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia |accessdate=21 June 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |date=30 September 2003 |accessdate=29 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html | work=Time | title=How to Defeat Pirates: Success in the Strait | first=Michael | last=Schuman | date=22 April 2009 | accessdate=18 April 2016 | archivedate=4 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားသည် သဘာဝနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဓာတ်ဆီမှာ အဓိက ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov"/> တစ်ချိန်က မလေးရှား သည် ကမ္ဘာတွင် ခဲမဖြူ၊<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future|publisher=American University|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130185311/http://www1.american.edu/TED/tin.htm}}</ref> ရာဘာ နှင့် စားအုန်းဆီ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပုံစံမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ တခြားသို့ ပြောင်းလဲ ဦးတည်လျက် ရှိသော်လည်း<ref name="WPRO">{{cite web|url=http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm |title=WHO Western Pacific Region&nbsp;– 2006&nbsp;– Malaysia&nbsp;– Political and socioeconomic situation |publisher=WHO |accessdate=18 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm <!--Added by H3llBot--> |archivedate=29 August 2010}}</ref> ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အပေါ် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |accessdate=27 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref> မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စားအုန်းဆီ အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html |title=Malaysia defends palm oil production |work=The Telegraph |date=10 June 2007 |accessdate=28 November 2010 |first=Charles |last=Clover |archivedate=24 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624042237/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html }}</ref> စီးပွားရေးအား တခြား ကဏ္ဍများသို့ ချဲ့ထွင်ရန်နှင့် တင်ပို့ကုန်အပေါ်တွင် မှီခိုနေမှုအား လျှော့ချရန် အတွက် အစိုးရသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကို တိုးမြှင့်လာစေရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် မလေးရှားတွင် တတိယမြောက် နိုင်ငံခြားငွေ အများဆုံး ရရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တိုးတက်လာသော စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေးကြောင့် လေထု ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ရေထု ညစ်ညမ်းမှု များစွာ ဖြစ်ပွားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းများကလည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် မကောင်းသည့် ဘက်မှ အကျိုးသက်ရောက် စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Heidi|first = Munan|last2 = Yee|first2 = Foo Yuk|title = Malaysia|publisher = Benchmark Books|year = 2001|pages = 28, 36–37|url =|doi =|id =|isbn = 0-7614-1351-0}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သော မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်းမှ [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၃၇၀|လေယာဉ် တစ်စင်း ပျောက်ဆုံးခြင်း]] နှင့် [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇|အခြား လေယာဉ်တစ်စင်း ဇူလိုင်လ အတွင်း ယူကရိန်း နိုင်ငံ ပေါ်တွင် ပစ်ချခံခဲ့ရခြင်း]] တို့ကြောင့် ခရီးသည်နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်း စုစုပေါင်း ၅၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် ဖိအားများ သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လေကြောင်းလိုင်း အနေနှင့် ၃ နှစ်တာမျှ အမြတ်မရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ အနေနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်းတို့ မပိုင်ဆိုင်သေးသော ရှယ်ယာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဝယ်ယူခြင်းအားဖြင့် လေကြောင်းလိုင်းကို နိုင်ငံပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။.<ref name="MHbuyout">{{cite news|title=State investment firm keen to acquire Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417|accessdate=8 August 2014|publisher=Malaysia Sun|archivedate=10 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810081727/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417}}</ref> ၂၀၁၃ ခု နှင့် ၂၀၁၄ ခု ကြားတွင် မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငြိမ်းစား ယူသည့် အခါ နေထိုင်ရန် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာ့ အငြိမ်းစား ညွှန်းကိန်း တွင် တတိယ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းမှာ "မလေးရှား ကျွန်ုပ်တို့၏ ဒုတိယအိမ်" ဆိုသည့် အစီအစဉ်ဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများအား နိုင်ငံအတွင်း ရေရှည် နေထိုင်ရန် ဗီဇာ ၁၀ နှစ်မျှ ထုတ်ပေးခြင်း၏ ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html|title=M'sia listed as 3rd best place to retire|author=Avineshwaran, T. |work=Jakarta Post|date=8 January 2014|accessdate=9 January 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာနှင့် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာ အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတု နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူး​သော နောက်ခံ အခြေအနေက နိုင်ငံခြားသားများအား ဒေသခံတို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လွယ်ကူစေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/internationallivingcom/best-places-to-retire-2015_b_6346578.html|title=The World's Best Retirement Havens In 2015|work=[[The Huffington Post]]|date=2 January 2015|accessdate=5 January 2015}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသည် အစ္စလာမ် ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍတွင် ဗဟိုဌာန တစ်ခု အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုကဏ္ဍအတွင်း အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်း အများဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="iht001">{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |date=September 2010}}</ref> အသိဉာဏ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိသည်။ <ref name="WPRO" /> မိမိဘာသာ အားကိုးနိုင်သော ကာကွယ်နိုင်စွမ်း နှင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် မလေးရှားသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး လုပ်ငန်း အချို့ကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကာကွယ်ရေးနှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား ကာကွယ်ရေး နှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ကောင်စီ အောက်သို့ ထည့်သွင်း ခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့် ဤကဏ္ဍအား ဖွံ့ဖြိုးစေရန် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပြီး ကာကွယ်ရေး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အတွက် ဈေးကွက်ကိုလည်း အစဉ်တစိုက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref> မလေးရှားရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ နှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်း ကိရိယာများ၊ လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ၊ အိုင်တီနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပစ္စည်းများ အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov" /> မလေးရှားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် အာကာသ အစီအစဉ်များကို စတင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/?q=en/node/41|title=About Us – Our Organisation|author=National Space Agency|publisher=Government of Malaysia (ANGKASA)|accessdate=6 October 2014|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172238/http://www.angkasa.gov.my/?q=en%2Fnode%2F41}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |publisher=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားမှ မလေးရှားနိုင်ငံသား တစ်ဦးအား [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]] သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တော်ဝင် မလေရှား လေတပ်မှ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော ရုရှား၏ ဆူကိုဟိ အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်များကို ဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20060519/.html |title=Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007 |agency=RIA Novosti |date=19 May 2006 |accessdate=18 October 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အစိုးရသည် ရာဇက်ဆက် အစီအစဉ်ဖြင့် ဂြိုဟ်တုများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&sec=nation|title=RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme|date=9 September 2011|accessdate=7 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703074907/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2011%2f9%2f9%2fnation%2f20110909201417&sec=nation|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ===အခြေခံ အဆောက်အအုံ=== မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံကို ခြုံ၍ ကြည့်မည်ဆိုပါက အာရှ၌ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး<ref name="MIDAweb">{{cite web |url=http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure |title=Why Malaysia |publisher=Malaysia Industrial Development Authority |accessdate=20 August 2011 |archivedate=23 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723213941/http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure }}</ref> အာရှတွင် အဆင့် ၈ ရှိကာ ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၂၅ ရှိသည်။ <ref name="GCI ranking">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2014-15/Malaysia.pdf|title=Global Competitiveness Index|publisher=World Economic Forum|accessdate=20 October 2015|format=PDF}}</ref> မလေးရှားသည် လမ်းတို့၏ အရည်အသွေး၊ ဆိပ်ကမ်းဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေး၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေးတို့တွင် ကမ္ဘာ့အဆင့် ၁၉ ရှိသော်လည်း လျှပ်စစ်ဖြန့်ဖြူးမှု အရည်အသွေး တွင်မှု ကမ္ဘာ့အဆင့် ၃၉ သာ ရှိသည်။<ref name="GCI ranking"/> ၎င်း၏ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်သည် အရှေ့တောင် အာရှတွင် စင်ကာပူပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ပြီး လိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၄.၇ သန်း နှင့် ဆယ်လူလာဖုန်း အသုံးပြုသူ သန်း ၃၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="Tele">{{cite web |url=http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm |title=Malaysian Telecommunications Overview |publisher=American University |accessdate=25 May 2011 |archivedate=4 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504165602/http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my |title=Telephones&nbsp;– mobile celluar |work=The World Factbook |accessdate=25 May 2011 |archivedate=16 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116085719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်း ၇ ခု ရှိပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမှာ ကလန်း ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည်။ စက်မှု ရပ်ဝန်း ဒေသ ၂၀၀ ရှိပြီး အထူးပြု စက်မှု ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော နည်းပညာရပ်ဝန်း မလေးရှား နှင့် ကူလင်း ဟိုင်းတက်ခ် ရပ်ဝန်း စသည်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="MIDA"/> လူဦးရေ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ကျော် အတွက် ရေကောင်းရေသန့် ရနိုင်သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော မြို့ကြီးများ နှင့် လုံခြုံရေး အရ စိုးရိမ်ရသော ဒေသများကိုသာ အာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသများကို ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် အာရုံစိုက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နောက်ကျန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zEXvKbnS?url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archivedate=6 June 2011|title=Infrastructure and Rural Development in Malaysia|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|accessdate=25 May 2011}}</ref> တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်မှာ မြို့ပြဒေသများတွင် အားကောင်းသော်လည်း ကျေးလက်နေသူများ အတွက်မူ ကောင်းစွာ မရနိုင်ပေ။<ref name="Tele"/> ====စွမ်းအင်==== [[File:BakunDam.jpg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ဘာကွန်းဆည်ကို တည်ဆောက်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံကဏ္ဍတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် တဲနာဂါ နေရှင်နယ် မှ လွှမ်းမိုးထားပြီး ပိုင်ဆိုင်မှု အနေဖြင့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၉၉.၀၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသော ပစ္စည်းများ ရှိသည်။ သုံးစွဲသူများသည် နိုင်ငံတော် ဂရစ် မှ တဆင့် လျှပ်စစ်ရရှိရန် ဆက်သွယ်ပြီး ကျွန်းဆွယ် အတွင်းတွင် လျှပ်စစ်ပို့လွတ်သော ဓာတ်အားခွဲရုံ ၄၂၀ ကျော်မျှ ရှိကာ ခန့်မှန်းခြေ ကီလိုမီတာ ၁၁,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး<ref>{{cite web |title=Tenaga Nasional Berhad 500kV Transmission System, Phase 1 |url=http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |publisher=Ranhill Berhad |accessdate=23 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227183633/http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |archivedate=27 February 2009 }}</ref> ၁၃၂၊ ၂ရ၅ နှင့် ၅၀၀ ကီလိုဗို့ တို့ဖြင့် ပို့လွှတ်နေသော ဓာတ်အားပေးလိုင်းများ ရှိသည်။ မလေးရှား၏ စုစုပေါင်း ပါဝါ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၂၉,၂၇၈ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၁၄၀,၉၈၅.၀၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၁၆,၀၇၈.၅၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html | title=Energy Commission | accessdate=11 April 2015 | archivedate=9 May 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509023944/http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html }}</ref> မလေးရှား၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုမှာ လောင်စာဆီနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး မလေးရှားရှိ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ သိုက်များ ကြောင့်သာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မလေးရှား၏ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Unimap">{{cite web |url=http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |title=Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia |author=Selamat, Salsuwanda and Abidin, Che Zulzikrami Azner |publisher=Universiti Malaysia Perlis |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130904032630/http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |archivedate=4 September 2013 }}</ref> ====သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး==== [[File:NorthSouth-Expressway.jpg|thumb|မလေးရှား၏ အရှည်ဆုံး ဟိုင်းဝေးလမ်းမ ဖြစ်သော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်း ကွန်ယက်သည် အာရှတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ၈၉,၇၂၈မိုင် (၁၄၄,၄၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အဓိက နိုင်ငံတော်၏ ကုန်းလမ်းကွန်ယက်မှာ မလေးရှား ဖက်ဒရယ် လမ်း စနစ်ဖြစ်ပြီး ၃၁,၀၂၈မိုင် (၄၉,၉၃၅ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ မလေးရှားရှိ ဖက်ဒရယ် လမ်း အများစုမှာ ၂ လမ်းသွားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့နေရာများတွင်မူ ဖက်ဒရယ် လမ်းများမှာ ကားများ ပိုသွားနိုင်ရန် ၄ လမ်းသွား ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဖက်ဒရယ်လမ်း အများစုကို ကတ္တရာ ခင်းထားသော်လည်း စကူဒိုင်း-ပွန်တယံ အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို ကွန်ကရစ်လမ်း ခင်းထားပြီး ကလန်းမှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဖက်ဒရယ် အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို နိုင်လွန်ကတ္တရာ ခင်းထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ၁,၁၁၇မိုင် (၁,၇၉၈ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းများ ရှိပြီး အရှည်လျားဆုံး အဝေးပြေးလမ်းမှာ ၄၉၇မိုင် (၈၀၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း ဖြစ်ကာ မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ဖောက်လုပ်ထားပြီး အဓိက မြို့ကြီးများဖြစ်သော [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် [[ဂျဟိုးဘာရူးမြို့]] တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ မလေးရှား ရင်းဂစ် ၂၇ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈.၂၃ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိသော ပန်ဘော်နီယို အဝေးပြေးလမ်း စီမံကိန်းကို ကြေညာခဲ့ပြီး မြို့ချင်းဆက်လမ်းများကို နှစ်လမ်းသွား အမြန်လမ်းများ အဖြစ် အဆင့်မြှင့်ခြင်းအားဖြင့် အရှေ့မလေးရှားရှိ အဝေးပြေးလမ်းတို့၏ အဆင့်ကို ကျွန်းဆွယ်မလေးရှား၏ ကွာလတီနှင့် ညီမျှအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|last = Mody|first = Ashoka|title = Infrastructure strategies in East Asia: the untold story|publisher = The World Bank|year = 1997|page = 35|url = https://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&printsec=frontcover|isbn = 0-8213-4027-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/10/17/fadillah-says-pan-borneo-highway-to-be-built-under-ukas-initiative/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+mycenews+(MyCen+News)|title=Fadillah says Pan Borneo Highway to be built under Ukas initiative|author=Pim, Lim How |work=The Borneo Post|date=17 October 2014|accessdate=19 October 2014}}</ref> မလေးရှားတွင် ရထားလမ်း အရှည် ၁,၁၃၉မိုင် (၁,၈၃၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ၄၇၇မိုင် (၇၇၆) မိုင်မှာ အသွားအပြန် လမ်း နှင့် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတို့ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် အကြီးစားရထား (ကေတီအမ်)၊ အပေါ့စား ရထား၊ တစ်လမ်းပြေးရထား(အမြန်ရထား)၊ ကြိုးဆွဲရထား (ပီနန်တောင် ရထား) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အကြီးစားရထားများကို မြို့တစ်မြို့ နှင့် တစ်မြို့ အကြား ခရီးသည်များနှင့် ကုန်စည်များကို ပို့ဆောင်ခြင်း အပြင် မြို့ပြ ခရီးသွား ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုသည်။ အပေါ့စားရထားများကိုမူ မြို့ပြများ အတွင်း မြို့တွင်း အများပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ကွာလာလမ်ပူမြို့တို့ကို ဆက်သွယ် ပို့ဆောင်ပေးသော ရထား ၂ စင်းလည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော တစ်လမ်းပြေး ရထားမှာ ကွာလာလမ်ပူမြို့တွင် အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုထားပြီး တစ်ခုတည်းသော ကြိုးဆွဲရထားမှာ ပီနန်တွင် ရှိသည်။ အမြန်ရထားစီမံကိန်း ဖြစ်သော ကေဗွီအမ်အာရ်တီသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့၏ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် လက်ရှိ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရထားကွန်ယက်မှာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားရှိ ပြည်နယ် ၁၁ခုလုံးသို့ ရောက်ရှိ ဆက်သွယ်ထားသည်။ အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ ဆာဘားပြည်နယ်၌သာ ရထားလမ်း ရှိသည်။ ရထားလမ်းမှာ ၁၀၀၀ မီလီမီတာ အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သော ထိုင်းရထားလမ်းနှင့်လည်း မြောက်ဘက်တွင် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံသာ ရထားလမ်းအား ပြန်လည်တည်ဆောက်မည် ဆိုပါက မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့သို့ ရထားဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ [[File:KLIA MTB&Tower.jpg|thumb|right|alt=Kuala Lumpur International Airport|မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] မလေးရှားတွင် လေဆိပ် ၁၁၈ ခုရှိပြီး ၃၈ ခုတွင် ပြေးလမ်းခင်းထားသည်။ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်းမှာ မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်း ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးသည်။ အဓိက နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် နှင့် အနောက်မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော ခရီးစဉ်များအား မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယား အေးရှား၊ မလင်ဒို အဲယားတို့မှ ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး ပြည်တွင်း ခရီးစဉ် အတိုများကို လေကြောင်းလိုင်း အသေးများ ဖြစ်သော အမ်အေဆွင်း၊ ဖိုင်းယားဖလိုင်း နှင့် ဘာဂျားယားအဲယားတို့မှ ပံ့ပိုးပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အဓိက ကုန်တင် လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အမ်အေအက်စ် ကာဂို နှင့် ထရန်စမိုင်း အဲယား ဆားဗစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် မလေးရှား၏ အဓိကနှင့် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရီးသည် အများဆုံး အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး စုစုပေါင်း ခရီးသည် ၄၈.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။ အခြား အဓိက လေဆိပ်များတွင် ခရီးသည် ၆.၉ သန်း ရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်နှင့် အရှေ့မလေးရှား၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကိုတာ ကင်နာဘာလူး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည် ၅.၃ သန်းရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးသော လေဆိပ်ဖြစ်သည့် ပီနန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် တို့ ပါဝင်သည်။ [[File:Northport Malaysia Wharve.JPG|thumb|ဆလန်ဂေါရှိ ကလန်းဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ အကြီးဆုံးနှင့် အလုပ်အများဆုံး သင်္ဘောဆိပ် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးအပါဆုံး သင်္ဘောသွားလာရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော မလက္ကာရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှား ရှိ ဆိပ်ကမ်းနှစ်ခုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း အခု ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်း နှင့် တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းတို့မှာ အရှေ့တောင်အာရှတွင် စင်ကာပူ ဆိပ်ကမ်းပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်းသည် မလေးရှားတွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၁၀.၃ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၉ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၇.၆ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ====ရေပေးဝေမှု နှင့် စွန့်ထုတ်မှု==== လူတိုင်းမှ ရေ အား သင့်တင့်မျှတသော ဈေးဖြင့် ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အောင်မြင်မှု တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ရန်၊ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ဘဏ္ဏာငွေ ရရှိနိုင်ရန် နှင့် သုံးစွဲသူ အခြေပြုသော ဝန်ဆောင်မှုကို ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စသည်တို့အတွက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများမှ တဆင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို ပြသခဲ့သည်။ ထိုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးမှ ရေရရှိရေး ကဏ္ဍအတွက် ကိုယ်ပိုင် သီးခြားအုပ်ချုပ်သော ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီ၊ ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကုမ္ပဏီ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အသွင် ပြောင်းလဲထားသော နိုင်ငံပိုင် ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည့် ခေတ်မီသော အဖွဲ့အစည်း ပုံစံ ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီ အနေနှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ညီအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီမှ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍအတွက် ပုဂ္ဂလိကသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့် အသစ်များ ချမပေးတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက ထိုသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့ရာမှ ရလဒ် အမျိုးမျိုး ရရှိလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သော်လည်း စိန်ခေါ်မှု အမြောက်အမြား ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ထိုစိန်ခေါ်မှုများ ထဲမှ အချို့ကိုသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းမှ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ ပထမ တစ်ချက်မှာ ရေခွန်မှာ နည်းသဖြင့် ကုန်ကျငွေကို ပြန်လည်ရရှိရန် လက်ရှိ အနေအထားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍ အနေနှင့် အစိုးရ၏ အထောက်အပံ့ပေါ်တွင် မှီခိုနေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ တစ်ချက်မှာ ရေရယူလိုအား စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်သော်လည်း ရေဆုံးရှုံးမှု နှင့် လူတစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ တတိယ အချက် အနေနှင့် ပါဟန်းမြစ်မှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ရေအမြောက်အမြား သွယ်ယူ သုံးစွဲသည့် ကိစ္စမှာ လူမှု နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ စတုတ္ထ အချက်မှာ မိလ္လာနှင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို သန့်စင်ရေး အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များမှာ ရေပေးဝေမှု အခြေခံ အဆောက်အအုံအား လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို စုဆောင်းနိုင်သော်လည်း သန့်စင်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ရေဆိုးနှုတ် စနစ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ရေပေးဝေရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် မပါဝင်ခဲ့ပေ။ == လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှား လူဦးရေတွင် လူမျိုးများ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု]] ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်စစ်တမ်းများအရ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၈, ၃၃၄, ၁၃၅ ယောက်ဖြစ်သဖြင့်။ <ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archivedate=2014-05-22 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |accessdate=4 October 2011}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၂ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။<ref name="stat2010">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition) |publisher=Department of Statistics, Malaysia |year=2010 |accessdate=10 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008005500/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |archivedate=8 October 2013 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသားများကို လူမျိုးဖြင့် ခွဲခြားထားပြီး ၆၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို ဘူမိပူထရ များ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="stat2010"/> ဘူမိပူထရများ၏ အများဆုံးသော အုပ်စုမှာ မလေးလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင်များ အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် မလေး ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံရေး အားဖြင့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm|title=Malaysia's lingering ethnic divide|author=Brant, Robin |publisher=BBC News|date=4 March 2008|accessdate=29 October 2013}}</ref> ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများတွင် မလေးမဟုတ်သော ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်ကြပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချမ်လူမျိုးများ နှင့် ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်ရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ မလေးမဟုတ်သော ဘူမိပူထရများသည် ဆာရာဝပ် လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် ရှိပြီး ဆာဘား လူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံ ကျော်မျှ ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ရှေးဦးနေ လူမျိုး အနည်းငယ်သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ အိုရန် အက်ဆလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Gomes|first = Alberto G.|title = Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads|publisher = Taylor & Francis Group|year = 2007|page = 10|url = https://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-96075-0}}</ref> မည်သူ့အား ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်မည် ဆိုသော ဥပဒေသည် ပြည်နယ် အလိုက် ကွဲပြားသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&sec=nation|title=PM asked to clarify mixed-race bumiputra status|work=The Star|date=4 November 2009|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222745/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f11%2f4%2fnation%2f20091104194453&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘူမိပူထရ အဆင့် မရကြချေ။ လူဦးရေ၏ ၂၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေး တရုတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးကုလား လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="stat2010"/> တရုတ်တို့မှာ စီးပွားရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါ အရာရောက်သော လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ပီနန် ပြည်နယ်ရှိ လူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ပြောင်းရွှေ့လာသများ အများအားဖြင့် တမီလ် လူမျိုးများသည် မလေးရှားသို့ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် စတင် ရောက်ရှိလာကြသည်။<ref>{{cite web |author=Kuppusamy, Baradan |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html |title=Racism alive and well in Malaysia |work=Asia Times |date=24 March 2006 |accessdate=27 October 2010 |archivedate=12 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312031803/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html }}</ref><ref name="Barbara">{{Cite book|last = West|first = Barbara A.|title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1|publisher = Facts on File inc|year = 2009|page = 486|url = https://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover|isbn = 0-8160-7109-8}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံတွင်း မွေးဖွားသူများကို မလေးရှားနိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ပေးအပ်လေ့ မရှိသော်လည်း မလေးရှားနိုင်ငံသား မိဘနှစ်ပါးမှ မလေးရှားနိုင်ငံ အပြင်ဘက်တွင် မွေးဖွားသော ကလေးကိုမူ နိုင်ငံသား အဖြစ် ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံသား ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ခံယူခြင်းအား ခွင့်ပြုမထားပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html |title=Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |date=16 November 2007 |accessdate=25 July 2011 |archivedate=24 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124045542/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CIRBC%2C%2CMYS%2C47d6546928%2C0.html }}</ref> မလေးရှား ဘော်နီယို ဖြစ်သော ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တွင် နိုင်ငံသား ရရှိခြင်းမှာ ထူးခြားပြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကိစ္စရပ်များ အရ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် နိုင်ငံသား အဖြစ် ရရှိခြင်းနှင့် မတူညီပေ။ နိုင်ငံသားတိုင်းအား မိုင်ကတ်ဒ်ဟု ခေါ်သော ဘိုင်အိုမက်ထရစ် စမတ် ချစ်ပ် ပါဝင်သော စိစစ်ရေး ကတ်ဒ်အား ၁၂ နှစ်ပြည့်သည်မှ စ၍ ထုတ်ပေးထားပြီး မိမိနှင့် တပါတည်း အမြဲ သယ်ဆောင်သွားရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=May, Leow Yong |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&sec=nation|title=More than just a card|work=The Star|date=30 August 2007|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222512/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2007%2f8%2f30%2fnation%2f18649549&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> [[File:Malaysia population density 2010b.png|thumb|left|alt=A map of Malaysia depicting the expected 2010 estimated population density.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု၊ တစ်စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် ရှိသော လူဦးရေ]] ပညာရေး စနစ်တွင် မသင်မနေရ မဟုတ်သော မူကြို ပညာရေး၊ မသင်မနေရ ၆ နှစ် မူလတန်း ပညာရေး နှင့် သင်ကြားလိုသော ဆန္ဒရှိက သင်ကြားနိုင်သော ၅ နှစ် အထက်တန်း ပညာရေး တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book|author=Nozawa, M.; Wing, C.; Chaiyasook, S. |title=Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf|year=2011|location=Bangkok|publisher=UNESCO|page=4 (12)|isbn=978-92-9223-374-7|format=PDF}}</ref> မူလတန်းကျောင်းများကို ကဏ္ဍ နှစ်ခု ခွဲထားပြီး မလေးဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော နိုင်ငံတော် မူလတန်းကျောင်းများ နှင့် တရုတ် သို့မဟုတ် တမီလ် ဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော ဒေသခံ မူလတန်းကျောင်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Mustafa |first=Shazwan |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/ |title=Malay groups want vernacular schools abolished |work=The Malaysian Insider |date=22 August 2010 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825032917/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished }}</ref> အထက်တန်း ပညာရေးမှာ ၅ နှစ် သင်ကြားရသည်။ အထက်တန်းပညာရေး နောက်ဆုံးနှစ်တွင် မလေးရှား ပညာရေး အောင်လက်မှတ် စာမေးပွဲကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |title=Secondary School Education |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231163459/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ၁၉၉၉ ခုနှစ် မလေးရှား မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း အစီအစဉ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှစ၍ မက်ထရစ် ကူလေးရှင်း ကောလိပ်တွင် ၁၂ လ သင်ကြား အောင်မြင်ပြီးသော ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ပြည်တွင်း တက္ကသိုလ်များတွင် ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း စနစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော နေရာသာ ဘူမိပူထရ မဟုတ်သူ ကျောင်းသားများ အတွက် ဖွင့်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|last2 = Kesavapany|first2 = K.|title = Malaysia: recent trends and challenges|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2006|page = 259|url = https://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&printsec=frontcover|isbn = 981-230-339-1}}</ref> [[File:Maulidur Rasul (8414773898).jpg|thumb|ပူထရာဂျာရားရှိ ပူထရာ ဗလီ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မွေးကင်းစ ကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ အယောက် ၁၀၀၀ လျှင် ၆ ယောက်ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း၏ သက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html |title=Malaysia&nbsp;– Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=22 May 2011 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901172009/http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html }}</ref> မလေးရှားအား နိုင်ငံခြားသားများ ဆေးလာကုသည့် နေရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရသည် လူမှုကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission |title=Mission, Vision & Background |publisher=Ministry of Health Malaysia |date=3 July 2009 |accessdate=17 September 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017064513/http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission }}</ref> လူဦးရေသည် မလေးရှားကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ပိုမိုသိပ်သည်းပြီး<ref>{{Cite book|last = Hassan|first = Asan Ali Golam|title = Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia|publisher = Ashgate Publishing Ltd|year = 2004|page = 12|url = https://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&printsec=frontcover|isbn = 0-7546-4332-8}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသား ၂၈ သန်းမှ သန်း ၂၀ သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="state.gov"/> ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ကွာလာလမ်ပူသည် မလေးရှား၏ မြို့တော် နှင့်<ref name="CIA Fact Book"/> အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် <ref>{{cite web |url=http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |title=Tourism Malaysia Corporate Website |publisher=Tourism Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013024837/http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |archivedate=13 October 2013 }}</ref> အဓိက ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အချက်အချာမြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archivedate=7 May 2009 |title=Vision & Goals of Kuala Lumpur |publisher=Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur |accessdate=18 September 2010}}</ref> ပူထရာ ဂျာရားမြို့သည် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရန် အတွက် ၁၉၉၉ မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya&nbsp;– Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231161948/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ ရုံးများသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့ အတွင်း ကျပ်တည်းမှုမှ သက်သာစေရန် ထိုနေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://eprints.utm.my/6622/ |title=Putrajaya&nbsp;– Administrative Centre of Malaysia&nbsp;– Planning Concept and Implementation |last=Ho |first=Chin Siong |year=2006 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511064921/http://eprints.utm.my/6622/ }}</ref> လုပ်အားကို အသုံးချရသော လုပ်ငန်းများကြောင့်<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1 |title=As Malaysia deports illegal workers, employers run short |work=The New York Times |date=13 July 2009 |accessdate=26 October 2010 |first=Soraya |last=Permatasari}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား ၃ သန်းကျော် ခန့် နေထိုင်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြပြီး လူဦးရေ ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။<ref name="autogenerated1">{{cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm |title=Illegal workers leave Malaysia |publisher=BBC News |date=29 October 2004 |accessdate=26 October 2010}}</ref><ref name="autogenerated1" /> ဆာဘားတွင် အခြေစိုက်သော အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အစိုအရ ဆာဘားတွင် ရှိသော လူဦးရေ ၃ သန်းတွင် ၂ သန်းမှာ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည် ဟုဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/opinions/46691 |title=Demographic implosion in Sabah? Really? |last=Quek |first=Kim |work=Malaysiakini |accessdate=21 June 2010}}</ref> မလေးရှားတွင် ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၁၇၁.၅၀၀ ခန့်ကို လက်ခံထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် ၇၉,၀၀၀ မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီး ၇၂,၄၀၀ မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၁၇,၇၀၀ မှ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အရာရှိများ အနေနှင့် နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်သူများကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူမှောင်ခိုသမားများထံ တိုက်ရိုက်အပ်နှံသည်ဟု သတင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရပြီး မလေးရှား အနေနှင့် လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေများကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် အငြင်းပွားစရာ သမိုင်းကြောင်းများ ရှိ​သော ရီလာ ဟု ခေါ်သည့် အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြုလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=search&docid=4a40d2adc&skip=0&query=World%20Refugee%20Survey&coi=MYS |title=World Refugee Survey 2009 |publisher=United States Committee for Refugees and Immigrants |date=17 June 2009 |accessdate=10 June 2011}}</ref> {{မလေးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} {{clear}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ရာခိုင်နှုန်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း [[အစ္စလမ်ဘာသာ]]အား နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="MSU">{{cite web |url=http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm |title=Malaysia&nbsp;– Religion |publisher=Asian Studies Center – Michigan State University |accessdate=13 July 2011 |archivedate=9 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809081015/http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ နှင့် နေထိုင်မှု စာရင်းအရ လူမျိုးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ မြင့်မားသည်။ လူဦးရေ၏ ၆၁.၃% မှာ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ၁၉.၈% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ၉.၂%မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ၆.၃%မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ၁.၃%မှာ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ နှင့် အခြားသော တရုတ်ရိုးရာ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၀.၇%မှာ ဘာသာမဲ့များ အဖြစ် ခံယူကြပြီး ကျန်ရှိနေသော ၁.၄%မှာ အခြားဘာသာများကို ကိုးကွယ်သည် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်သည်ဟု မပြောကြပေ။<ref name="Population"/> မလေးရှားတွင် ထင်ရှားသော အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲမှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာမှ ဆွန်နီ အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲ ဖြစ်ပြီး<ref name="Peletz2002">{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09508-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9 August 2012|accessdate=4 September 2013}}</ref> ၁၈% သော အစ္စလာမ် ဘာသာဝင်တို့မှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိကြပေ။<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Religious Identity Among Muslims | Pew Research Center<!-- Bot generated title -->]</ref> မလေးရှား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ မလေးဖြစ်ရန် အတွက် မွတ်စလင် ဘာသာကိုးကွယ်ရမည်။ မလေးဘာသာ စကားကို အမြဲပြောဆိုရမည်၊ မလေးထုံးစံ အတိုင်း နေထိုင်ရမည်။ ဘရူနိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူတွင် နေထိုင်သူ သို့မဟုတ် ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ရှိသူ ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ၈၃.၆% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ တာအိုဘာသာ (၃.၄%)၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (၁၁.၁%) တို့ ဖြစ်ကာ ပီနန်ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ပန်းသေး အနည်းငယ် ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများတွင် ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၈၆.၂% မျှ ရှိကာ အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ ခရစ်ယာန် ၆% နှင့် မွတ်စလင် ၄.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေး မဟုတ်သော ဘူမိပူထရ တို့တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၄၆.၅% ရှိကာ ၄၀.၄ % မှာမူ မွတ်စလင် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="Population"/> မွတ်စလင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ တရားရုံး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လိုက်နာရသည်။ အစ္စလာမ် တရားသူကြီးများ အနေနှင့် မလေးရှားတို့ လိုက်နာရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သော ရှဖီး အစ္စလာမ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာရသည်။<ref name="Peletz2002"/> ရှာရီယာ တရားရုံးမှ မွတ်စလင်များ အပေါ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိစ္စရပ်များမှာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ အမွေခံခြင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲခြင်း၊ ဘာသာစွန့်ခြင်း၊ ဘာသာပြောင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် တရားမမှုများအား ရှာရီယာ တရားရုံးမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။ ရှာရီယာ တရားရုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အရပ်ဖက် တရားရုံးများနှင့် တူညီသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သော်လည်း အရပ်ဖက် တရားရုံးများသည် အစ္စလာမ် ဘာသာ ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာခြင်း မပြုပေ။<ref>{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17 August 2010 |accessdate=14 September 2010 |archivedate=22 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 }}</ref> ===ဘာသာစကားများ=== [[File:Distribution of Malaysia Families Languages.png|thumb|left|မလေးရှားရှိ ဘာသာစကားမိသားစုများကို ရောင်စုံ ပြသထားပုံ<br /><small>(အကျယ်ချဲ့ရန်နှိပ်ပါ)</small> {{legend|#FF006E|မလာယစ်}} {{legend|#FF984F|ဘော်နီယံ}} {{legend|#007F0E|အာဆလီယံ}} {{legend|#00FF90|လန်းဒါယတ်}} {{legend|#4CFF00|စမာ-ဘာဂျော}} {{legend|#B200FF|ဖိလစ်ပိုင်း}} {{legend|#FFD800|ခရီရိုး}} {{legend|#A0A0A0|ဘာသာစကားအစုံ}}]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားမှာ မလေးရှန်း ဘာသာ ဖြစ်ပြီး<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးဘာသာစကားကို စံသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm |title=Malay, Standard |publisher=Ethnologue |year=2009 |accessdate=25 July 2011}}</ref> အစိုးရ ပေါ်လစီတွင် ထိုဘာသာစကားအား ဘဟာဆား မလေးရှား ဟု ဖော်ပြပြီး မလေးရှန်း ဘာသာစကားဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|title=Mahathir regrets govt focussing too much on Bahasa|work=Daily Express|date=2 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712044336/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> သို့သော်လည်း ဥပဒေတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားကို ဘဟာဆား မလာယု ဟုပင် ရည်ညွှန်းပြီး မလေးဘာသာစကား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |title=Federal Constitution |publisher=Judicial Appointments Commission |accessdate=29 November 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/679mGikZK?url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |archivedate=24 April 2012 |deadurl=yes }}</ref> ၁၉၆၇ ခုနှစ် အမျိုးသား ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား၏ ရုံးသုံးစာကို လက်တင် (ရူမီ) စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြရန် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ရိုးရာ ဂျာဝီ စာလုံးကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း မရှိပေ။<ref name="National Language Act 1967">{{cite web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |title=National Language Act 1967 |publisher=Malaysian Attorney General Chambers |year=2006 |accessdate=20 October 2015 |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806212955/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |archivedate=6 August 2015 }}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ အသုံးများသော ဒုတိယ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၇ အမျိုးသား ဘာသာစကား ဥပဒေ အရ အချို့သော ရုံးသုံးကိစ္စရပ်များတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အသုံးပြုခွင့် ပေးထားသည်။<ref name="National Language Act 1967"/> ဆာရာဝပ်တွင်မူ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားသည် မလေးရှန်း ဘာသာစကားနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးသော ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="lang1">{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/sarawak-makes-english-official-language-along-with-bm|title=Sarawak makes English official language along with BM|author=Sulok Tawie|publisher=[[The Malay Mail]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang2">{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/11/18/sarawak-to-recognise-english-as-official-language-besides-bahasa-malaysia/|title=Sarawak to recognise English as official language besides Bahasa Malaysia|publisher=[[The Borneo Post]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang3">{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1615945|title=Sarawak adopts English as official language|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=19 November 2015|accessdate=19 November 2015|archive-date=20 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223741/http://www.thesundaily.my/news/1615945|url-status=dead}}</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ အပြီးတွင် မလေးဘာသာစကားကို ပို၍ သုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="History">{{Cite book|last = Andaya|first = Barbara Watson|last2 = Andaya|first2 = Leonard Y.|title = A History of Malaysia|publisher = MacMillan Press Ltd|year = 1982|pages = 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278|url = https://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&printsec=frontcover|isbn = 0-333-27672-8}}</ref> မလေးရှန်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား သို့မဟုတ် မလေးရှားစံနှုန်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်မှ ဆင်းသက်လာသော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အင်္ဂလိပ်အား စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး မန်းဂလစ်ရှ် ခေါ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အရပ်သုံး စကားကို မလေးဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဘာသာစကားကိုလည်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ အစိုးရမှ စံမဟုတ်သော မလေးဘာသာစကား သုံးစွဲခြင်းကို အားမပေးသော်လည်း ကြော်ငြာများတွင် ပုံစံမမှန်သော မလေးဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း အတွက် ဒဏ်ရိုက်ရန် လည်း အခွင့်အာဏာ မရှိပေ။<ref>{{cite web|last=Zimmer |first=Benjamin |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003643.html |title=Language Log: Malaysia cracks down on "salad language" |publisher=University of Pennsylvania |date=5 October 2006 |accessdate=14 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|title=Dewan Bahasa champions use of BM in ads|work=New Straits Times|date=14 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006183923/http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|archivedate=6 October 2014|deadurl=yes}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကား အမြောက်အမြားကိုလည်း မလေးရှားတွင် သုံးစွဲနေကြပြီး လက်ရှိ ရှင်သန်နေသာ ဘာသာစကား ၁၃၇ မျိုးအား ပြောဆိုသူများ မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY |title=Ethnologue report for Malaysia |publisher=Ethnologue |accessdate=18 October 2010}}</ref> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ထိုဘာသာစကားများထဲမှ ၄၁မျိုးကို ပြောဆိုသူများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|title=Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)|publisher=Ethnologue|accessdate=18 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212733/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|archivedate=16 January 2013|deadurl=yes}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ နဂိုရ်မူလ လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားရှိပြီး ထိုဘာသာစကားမှာ မလေးစကားနှင့် ဆင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ခွဲခြား၍ ရနိုင်သည်။ ဆာရာဝပ်၏ အဓိက တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားမှာ အီဘန် ဖြစ်ပြီး ဆာဘားတွင် နဂိုရ်မူလနေထိုင်သူများမှာမူ ဒူဆူးနစ် နှင့် ကာဒါဇန် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Adelaar|first = Alexander|last2 = Himmelmann|first2 = Nikolaus P.|title = The Austronesian languages of Asia and Madagascar|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2005|pages = 56, 397|url = https://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&printsec=frontcover|isbn = 0-7007-1286-0}}</ref> မလေးရှား တရုတ်များမှာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်များရှိ ဒေသခံ စကားများကို ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အသုံးများသော တရုတ်ဒေသခံ စကားများမှာ ကန်တုံစကား၊ မန်ဒရင်စကား၊ ဟောက်ကျန့်စကား၊ ဟာကားစကား၊ ဟိုင်ယန်စကား နှင့် ဖူကျိုး စကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေးကုလားများ၏ အများစုဖြစ်သော တမီလ်များမှာ တမီလ် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြားသော တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကိုလည်း မလေးရှားတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြပြီး ထိုင်းစကားလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား နိုင်ငံသား အနည်းစုမှာ ကော့ကေးရှန်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသဖြင့် ခရီရိုး ဘာသာစကားများဖြစ်သော ပေါ်တူဂီစကားပေါ်တွင် အခြေခံသော မလက်ကာ ခရီရိုး ဘာသာစကား၊<ref>{{cite journal |title=Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European? |publisher=University of Texas |year=1975 |jstor=30027570 |pages=211–236 |last1=Hancock |first1=I. F. |volume=17 |issue=5 |journal=Anthropological Linguistics}}</ref> စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ချာဗာကာနို ဘာသာစကား တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Michaelis|first = Susanne|title = Roots of Creole structures|publisher = John Benjamins Publishing Co|year = 2008|page = 279|url = https://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&printsec=frontcover|isbn = 978-90-272-5255-5}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:MURTABAK 1 0031.jpg|thumb|upright|alt=A cook making Murtabak, a type of pancake, in an outdoor stall. He is pictured leaning over his custom-made flattened wok filled with pieces of murtabak.|ကွာလာလမ်ပူတွင် စားဖိုမှူး တစ်ဦးမှ မာတာဘက် ဟုခေါ်သော ကြက်ဥ၊ အသားနှင့် ကြက်သွန်တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကီးမားပလာတာကို ပြင်ဆင်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုစုံ၊ ဘာသာစကားစုံသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသရှိ မူလ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရှေးဦးနေ တိုင်းရင်းသားများ နှင့် နောင်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာသော မလေးလူမျိုးများမှ ဆင့်ပွား ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု စတင်သည်မှ စ၍ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုတို့ သိသာစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ အခြား လွှမ်းမိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများမှာ ပါရှန်းယဉ်ကျေးမှု၊ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဗြိတိသျှ ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရ၏ ပုံစံ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေပါ လူမှုပဋိဉာဏ် အပိုဒ်ကြောင့် တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အနည်းငယ်မျှသာ လက်သင့်ခံသည်။<ref>{{Cite journal|journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |author=Raghavan, R.|title=Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community |volume=133 |issue= 4 |publisher=Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies |pages=438–458 |url=http://www.researchgate.net/publication/41018027_Ethno-racial_marginality_in_West_Malaysia_The_case_of_the_Peranakan_Hindu_Melaka_or_Malaccan_Chitty_community|doi=10.1163/22134379-90002605 |year=1977 |accessdate=7 October 2010}}</ref> ၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို ဖွင့်ဆိုချက်အရ မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုသည် မလေးရှားတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သော လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် မူတည်ရမည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ သင့်တော်သော အချက်များကို ပေါင်းစပ်နိုင်သော်လည်း အစ္စလာမ် ဘာသာသည် တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေရမည် ဟု ဆိုထားသည်။<ref name="Papers">{{cite web |url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia |publisher=School of Housing, Building and Planning |date=22 October 1992 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=29 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm }}</ref> ၎င်းမှ မလေးဘာသာစကားကို အခြားဘာသာ စကားများထက် ပို၍ မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည်။<ref name="Cinema">{{Cite book|last = Van der Heide|first = William|title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures|publisher = Amsterdam University Press|year = 2002|pages = 98–99|url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover|isbn = 90-5356-580-9}}</ref> ထိုသို့ အစိုးရမှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကြောင့် မလေးမဟုတ်သူများ အကြားတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု လျော့နည်းလာသည်ဟု ခံစားရပြီး မကျေမနပ် ဖြစ်ကြရသည်။ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ အသင်းအဖွဲ့များမှ အစိုးရသို့ ကြေညာချက်များကို တင်သွင်းကြပြီး ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်းမကျသော ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်လစီကို ဖော်ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြသည်။<ref name="Papers"/> မလေးရှားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့ ကြားတွင် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု အချို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ ၂ နှစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေဆက်ခံရာ တူညီကြပြီး ရိုးရာ နှင့် အချက် အတော်များများတွင် တူညီကြသည်။ သို့သော်လည်း ချက်ပြုတ်သော ဟင်းလျာများမှ စ၍ နိုင်ငံတော်သီချင်း အထိ အမျိုးမျိုးသော ကိစ္စရပ်များတွင် အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသား အမွေဆက်ခံမှုကို ကာကွယ်ရန် ပြင်းထန်သော ခံစားမှု ရှိသည်။<ref name="AsiaTimes">{{cite web |last=Schonhardt |first=Sara |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html |title=Indonesia cut from a different cloth |work=Asia Times |date=3 October 2009 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=22 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822004120/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html }}</ref> မလေးရှား အစိုးရ နှင့် အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရတို့ တွေ့ဆုံပြီး ယဉ်ကျေးမှုများ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ထပ်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ကြိုးစားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html |title=Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute |work=People Daily |date=17 September 2009 |accessdate=6 November 2010}}</ref> မလေးရှားတွင်မူ ခံစားချက် မပြင်းထန်ဘဲ အများစု အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုး အများစုမှာ နှစ်ဖက်စလုံး နှင့် ဆိုင်သည်ဟု ခံယူထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="AsiaTimes"/> ===အနုပညာ=== [[File:Malaysian Batik.jpg|thumb|left|alt=Making Malaysian batik|ပါတိတ် ယက်လုပ်သူမှ ပါတိတ် ထုတ်လုပ်နေပုံ။ မလေးရှား ပါတိတ်တွင် ပန်းပွင့်များနှင့် အရောင်ဖျော့ဖျော့ ရှိသည်။]] မလေးရှား ရိုးရာ အနုပညာမှာ ပုံဖော်ထွင်းထုခြင်း၊ ယက်လုပ်ခြင်း နှင့် ငွေပန်းထိမ် လုပ်ခြင်းများပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Dunford, George |title=Southeast Asia on a Shoestring|url=https://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&pg=PA419|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-444-7|pages=419–}}</ref> ရိုးရာ အနုပညာများတွင် ကျေးလက်မှ လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ခြင်းတောင်းမှစ၍ မလေးရှား လွှတ်ရုံးများရှိ ငွေပန်းထိမ် လက်ရာများ အထိ ပါဝင်သည်။ အတွေ့ရများသော အနုပညာ လက်ရာများတွင် အလှဆင်သော ခရစ်ခေါ် မလေးဓား၊ ကွမ်းအစ်၊ ယက်လုပ်ထားသော ပါတိတ်များနှင့် ဆောင်ကက် ချည်ထည်တို့ ပါဝင်သည်။ ရှေးဦးနေ အရှေ့ မလေးရှား လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့၏ သစ်သား မျက်နှာဖုံးများအား လူသိများကြသည်။ <ref name="Marshall"/> တိုင်းရင်းသား တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ထင်ရှားသော ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများ ရှိပြီး တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အနည်းငယ် ဆင်သည်များ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မလေးအနုပညာတွင် မြောက်အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့ရပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Garland">{{Cite book|last = Miller|first = Terry E.|last2 = Williams|first2 = Sean|title = The Garland handbook of Southeast Asian music|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2008|pages = 223–224|url = https://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-93144-0}}</ref> ရိုးရာ မလေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများမှ ကလန်တန်-ပတ်ထာနီ ဒေသမှ အစပျိုး ဆင်းသက်သည်ဟု ထင်မြင်ရပြီး အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် အင်ဒိုနီးရှား တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသည်။ ဂီတမှာ ဗုံများပေါ်တွင် အခြေခံ ထားပြီး <ref name="Garland"/> အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဂန်ဒမ်း ဟု ခေါ်သော ဗုံ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗုံ အနည်းဆုံး ၁၄မျိုး ရှိသည်။<ref name="Asiapac">{{Cite book|title = Gateway to Malay culture|publisher = Asiapac Books Ptd Ltd|year = 2003|page = 110|url = https://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&printsec=frontcover|isbn = 981-229-326-4}}</ref> ဗုံများ နှင့် အခြားသော ရိုးရာ ပုတ်၍ တီးခတ်ရသော တူရိယာများမှာ သဘာဝ ပစ္စည်းများဖြင့် အမြဲလိုလို ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Asiapac"/> ဂီတကို ပုံပြောရာတွင် လည်းကောင်း၊ အခမ်းအနား များတွင် လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းခြင်း စသော ပွဲတော်များတွင်လည်းကောင်း တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Garland"/> တစ်ချိန်က အဝေး ဆက်သွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သေးသည်။ <ref name="Asiapac"/> အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ မောင်းကို အခြေခံထားသော တီးဝိုင်းများ ဖြစ်သည့် အာဂေါင်း နှင့် ကူလင်တန် တို့ကို အသုဘ နှင့် မင်္ဂလာဆောင် အစရှိသော အခမ်း အနားများတွင် တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။။ <ref name="Matusky">{{Cite book|title=The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions |author1=Matusky, Patricia Ann |author2=Tan, Sooi Beng |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=x06nBdEkAOMC&lpg=PP1|pages=177–187 |isbn=978-0-7546-0831-8}}</ref> ထိုတီးဝိုင်းများမှာ အိမ်နီးချင်း ဒေသများ ဖြစ်ကြသော ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မင်ဒါနောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကာလီမန်တန် နှင့် ဘရူနိုင်တို့တွင်လည်း အလားတူ တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Matusky" /> မလေးရှားတွင် အလွန်ခိုင်မာသော ပါးစပ်ပြော ရိုးရာ ရှိပြီး စာရေးသားမှု မပေါ်ခင်ကပင် ရှိခဲ့ကာ ယနေ့ထက်တိုင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မလေးစူလ်တန် တစ်ဦးချင်စီတို့သည် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် စာပေ ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖန်တီးကြပြီး ယခင်က ရှိနေသော ပါးစပ်ပြော ဇာတ်လမ်းများ နှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ နှင့် အတူ ပါလာသော ဇာတ်လမ်းများမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ပထမဆုံး မလေးစာပေမှာ အာရေဗျ စကားလုံးဖြင့် ရေးသားထားသည်။ အစောဆုံး မလေး စာမှာ ၁၃၀၃ ခုနှစ် တဲရန်ဂနူး ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စကားပြောသူ များလာသည်နှင့် အမျှ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စာပေများလည်း များပြားလာခဲ့ကာ ၁၉ ရာစုမှ စ၍ ထိုဘာသာစကားတို့ဖြင့် ဖန်တီးထားသော စာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="EncyclopediaMy">{{cite web |author=Osman, Mohd Taib |url=http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |title=Languages and Literature |publisher=The Encyclopedia of Malaysia |accessdate=3 November 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106024444/http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |archivedate=6 January 2011 }}</ref> အင်္ဂလိပ်သည်လည်း စာပေအတွက် အသုံးများသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၉၇၁ တွင် အစိုးရမှ ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို အမည်ဖွင့်ဆိုရန် ခြေလှမ်းစခဲ့သည်။ မလေးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "မလေးရှား၏ အမျိုးသား စာပေများ" ဟုလည်းကောင်း၊ အခြား ဘူမိပူထရ ဘာသာစကားများနှင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "ဒေသခံစာပေများ" ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အခြာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ဆက်ရှင်နယ် စာပေ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Cinema"/> မလေးဘာသာ ကဗျာစာပေမှာလည်း အလွန်ပင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး ပုံစံ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဟိကာရက် ပုံစံသည် လူကြိုက်များပြီး ပန်တမ် ပုံစံမှာ မလေးဘာသာမှ အခြားဘာသာများသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိ သွားသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ===အစားအသောက်များ=== {{multiple image | footer = နိုင်ငံတော် စားစရာ နှင့် သောက်စရာ<ref>{{cite web|url=http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|title=Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage|work=New Sabah Times|date=7 September 2012|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702212542/http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Rules, Dwayne A.|work=The Star|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> | align = right | image1 = Teh Tarik.jpg | width1 = 110 | alt1 = A glass of Teh tarik | caption1 = <center>တေတာရစ် (လက်ဖက်ရည် ဆွဲဖျော်)</center> | link1 = Teh tarik | image2 = Nasi lemak.jpg | width2 = 190 | alt2 = Nasi lemak in a plate | caption2 = <center>နာဆီလီမက် (အုန်းထမင်း)</center> | link2 = Nasi lemak }} မလေးရှား အစားအသောက်များသည် နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူများ၏ လူမျိုးစုံမှုကို ထင်ဟပ်ပြနေသည်။ <ref name="Eckhardt">{{Cite book|last = Eckhardt|first = Robyn|title = Kuala Lumpur Melaka & Penang|publisher = Lonely Planet|date =1 June 2008|page = 42|url = https://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover|isbn =978-1-74104-485-0}}</ref> နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဒေသတို့ရှိ ယဉ်ကျေးမှုများမှ အစားအသောက်များပေါ်တွင် အလွန်ပင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။ မလေး၊ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ထိုင်း၊ ဂျာဗား နှင့် ဆူမားတြား ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံသည် ရှေးခေတ်အခါက ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ချက် ဖြစ်သည်။ <ref name="Independent">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian?&nbsp;– Features, Food & Drink |last=Jarvis |first=Alice-Azania |work=The Independent |date=13 October 2010 |accessdate=3 November 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017075258/http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html }}</ref> အစားအသောက်များသည် စင်ကာပူ နှင့် ဘရူနိုင်းတို့ရှိ အစားအသောက်များနှင့် အလွန်ဆင်ပြီး <ref name="Richmond2"/> ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်များ နှင့် တူသည်လည်း ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> မတူညီသော ပြည်နယ်များတွင် ကွဲပြားသော ဟင်းလျာများ ရှိပြီး<ref name="Richmond2"/> မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များမှာ မူရင်း အစားအသောက်များနှင့် ကွဲပြားနေသည်ကို အမြဲတစေ တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="Barbara"/> မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် မတွေ့ရသော အစားအစာများသည် အခြားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မလေးရှားရှိ တရုတ် စားသောက်ဆိုင်များသည် မလေးဟင်းလျာများကို အမြဲတစေ ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last = Wu|first = David Y. H.|last2 = Tan|first2 = Chee Beng|title = Changing Chinese foodways in Asia|publisher = The Chinese University of Hong Kong|year = 2001|page = 128|url = https://www.google.com/books?id=p5Mw_WTLhiYC&printsec=frontcover|isbn = 962-201-914-5}}</ref> ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုမှ အစားအသောက်များကိုလည်း အခြားယဉ်ကျေးမှုမှ စတိုင်လ်ဖြင့် ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Richmond2"/> ဥပမာအားဖြင့် ငပိနှင့် ဆန်ဘယ်ဆော့စ် တို့ကို တရုတ်စားသောက်ဆိုင်များတွင် ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များကို ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုသို့ ပြန်၍ ခြေရာခံနိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့တွင် သီးခြား ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Independent"/> ထမင်းသည် ဟင်းလျာ အများစု နှင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ ငရုတ်သီးကို မလေးရှား ဟင်းလျာများတွင် အမြဲလိုလို တွေ့ရတတ်သော်လည်း ဟင်း၏ အရသာမှာ အမြဲ စပ် နေလေ့ မရှိပေ။<ref name="Eckhardt"/> ===မီဒီယာ=== မလေးရှားရှိ အဓိက သတင်းစာများအား အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်နေသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ အတွင်းမှ ပါတီများက ပိုင်ဆိုင်ပြီး<ref>{{cite news|last=Ahmad |first=Razak |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205 |title=Malaysian media shapes battleground in Anwar trial |agency=Reuters |date=5 February 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm |title=Malaysian opposition media banned |publisher=BBC News |date=23 March 2009 |accessdate=3 November 2010}}</ref> အဓိက အတိုက်အခံပါတီများမှ ပိုင်ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင် သတင်းစာများလည်း ရှိကာ ပုံမှန် သတင်းစာများ နှင့် ယှဉ်လျှက် ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံ အပိုင်း ၂ပိုင်း အတွင်း မီဒီယာတို့သည် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်မှာ မီဒီယာများသည် အရှေ့ပိုင်းဒေသမှ သတင်းများကို နောက်ဆုံးထား ဖော်ပြလေ့ ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းအား ကျွန်းဆွယ်၏ ကိုလိုနီ ပမာ သဘောထား ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Mirror"/> မီဒီယာများအား မလေးရှား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကြား တင်းမာမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာစေသည်ဟု အပြစ်တင်ကြပြီး မလေးရှားတို့အား အင်ဒိုနီးရှားတို့ မျက်စိတွင် အကြည့်ရဆိုးအောင် ပုံဖော်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html |title=Comment: Anwar blames Malaysian media |work=The Jakarta Post |date=28 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း မလေးဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ဖြင့် နေ့စဉ် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများ ရှိသည်။<ref name="Mirror"/> သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ အကန့်အသတ် ရှိပြီး ထုတ်ဝေခွင့် နှင့် သတင်းအချက်အလက် ဖြန့်ဝေခွင့် ရရန်အတွက် ကန့်သတ်ချက် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia |title=Malaysia |work=Freedom House |year=2013 |accessdate=30 March 2014 |archivedate=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085849/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia }}</ref> အစိုးရသည် ယခင်က ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အတိုက်အခံတို့၏ သတင်းစာများကို နှိပ်ကွပ်ခဲ့ဖူးသော သာဓက ရှိသည်။ <ref name="BBC"/> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ အေဂျင်စီမှ ပုဂ္ဂလိက ရုပ်မြင်သံကြား နှင့် ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာန အားလုံးတို့အား အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များမှ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းများကို ထုတ်လွှင့်ခြင်း မပြုရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးပြီး <ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69331|title=Opposition muzzled&nbsp;– here's black and white proof |date=29 June 2007 |work=Malaysiakini}}</ref> အတိုက်အခံ ဒီမိုကရက်တစ် အက်ရှင်ပါတီမှ နိုင်ငံရေး သမားများမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်အား ရှုံ့ချကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69226|title=TV station denies censoring opposition news |date=28 June 2007 |work=Malaysiakini |first=G |last=Vikneswary}}</ref> ဆာဘားတွင်မူ သတင်းစာ တစ်စောင်မှ လွဲ၍ ကျန်သတင်းစာ အားလုံးမှာ အစိုးရ၏ ချုပ်ထိန်းမှု အောက်မှ လွတ်ကင်းပြီး မလေးရှားတွင် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Mirror">{{cite news|url=http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archivedate=22 July 2011 |title=The East-West divide of Malaysian media |work=Malaysian Mirror |date=9 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပုံနှိပ်ခြင်း နှင့် ထုတ်ဝေခြင်း အက်ဥပဒေ အစရှိသော ဥပဒေများမှာလည်း လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="McAdams">{{cite web |url=http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ |title=How Press Censorship Works |publisher=Mindy McAdams |last=McAdams |first=Mindy |accessdate=25 May 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630161559/http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ }}</ref> ===အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ=== [[File:Ke Lok Si Illuminations 01.JPG|thumb|left|alt=Temple at night illuminated with light from decorations|တရုတ်နှစ်ကူး အကြို မီးထွန်းထားသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းဖြစ်သည့် ပီနန်ရှိ ကေလောက်စီ ဘုရားကျောင်း]] မလေးရှားတွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ အများအပြား ရှိသည်။ အချို့နေ့များမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပွဲတော်များကိုလည်း လူမျိုး သို့မဟုတ် ဘာသာ တစ်ခုချင်းစီမှ မိမိတို့အုပ်စု အလိုက် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး အဓိက အုပ်စုများ၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ် ကြေညာလေ့ ရှိသည်။ အများဆုံး ကျင်းပကြသော အားလပ်ရက်မှာ ဟာရီ မာဒေးကား ခေါ် လွတ်လပ်ရေးနေ့ ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြကာ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရသည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၆ စက်တင်ဘာတွင် ကျင်းပသော မလေးရှားနေ့မှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဖက်ဒရေးရှင်းကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&sec=nation|title=Malaysia Day now a public holiday, says PM|author=Chun, Yeng Ai |date=19 October 2009|accessdate=7 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220220/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f10%2f19%2fnation%2f20091019103509&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားမှတ်သားလောက်သော နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များမှာ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အလုပ်သမားနေ့ နှင့် ဇွန်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပသော ဘုရင့်မွေးနေ့တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Marshall"/> အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သဖြင့် မွတ်စလင် အားလပ်ရက်များမှာ ထင်ရှားသည်။ ဟာရီ ရာယ ပွာဆာ (ဥပုသ်ထွက်သော စမိုင် အစ်နေ့) ၊ဟာရီ ရာယ ဟာဂျီ (အစ်နေ့) ၊ မော်လီဒါ ရာဆူး (တမန်တော် မွေးနေ့) နှင့် အခြားနေ့များကို ကျင်းပကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်နှစ်သစ်ကူး ကဲ့သို့သော ပွဲတော်များ နှင့် အခြား တရုတ်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ မလေးရှားရှိ ဟိန္ဒူများမှာ ဒေဝါလီနေ့ မီးထွန်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲကြပြီး <ref name="MSU"/> တိုင်ပူဆမ်းခေါ် ဘာသာရေး အလေ့အထ တစ်ခုဖြစ်သော တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ဘုရားဖူးများ ဘတူလှိုဏ်ဂူတွင် ပေါင်းဆုံးကြခြင်း ပွဲတော်ကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves|title=Batu Caves, Selangor|publisher=Tourism Malaysia|accessdate=15 October 2013|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625042929/http://www.tourism.gov.my/en/my/web-page/places/states-of-malaysia/selangor/batu-caves}}</ref> မလေးရှားရှိ ခရစ်ယာန် အသိုင်းအဝိုင်းမှာ အခြားနေရာများမှ ခရစ်ယာန်များ ကျင်းပသော အားလပ်ရက် ပွဲတော်များကို ဆင်နွှဲကြပြီး အထူးသဖြင့် ခရစ္စမတ် နှင့် အီစတာပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့မလေးရှား တို့မှလည်း ဂါဝိုင် ဟုခေါ်သော ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{Cite book | last = Hutton | first = Wendy | title = East Malaysia and Brunei|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1997 | page = 169 | url = https://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 962-593-180-5}}</ref> ပွဲတော် အများစုမှာ လူမျိုးစု တစ်စု သို့မဟုတ် ဘာသာတစ်ခုနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော်လည်း အားလုံးပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ "အိုးပင်းဟောက်စ်" ဟုခေါ်သော ထုံးစံအရ မလေးရှား နိုင်ငံသားတို့သည် အခြားသူတို့ ကျင်းပသောပွဲတွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲကြပြီး အမြဲ ဆိုသလိုပင် ပွဲတော်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိထားသော လူများ၏ အိမ်များသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။<ref name="MIDA">{{Cite book|title = Guidebook on Expatriate Living in Malaysia|publisher = Malaysia Industrial Development Authority|date = May 2009|pages = 8–9, 69|url = http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|access-date = 19 April 2016|archive-date = 28 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928100352/http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|url-status = dead}}</ref> ===အားကစား === [[File:Seni silat melayu.jpg|thumb|right|alt=A woman and a man in black outfits with red belts practising the martial art of Silat Melayu|ခေတ်သစ် အားကစားနည်းများနှင့် အတူ ရိုးရာအားကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသော ဆီလတ် မလာယု ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်းများလည်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများမှာ ဘောလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကွင်းအတွင်း ကစားရသော ဟော်ကီ၊ ဘိုးလ်၊ တင်းနစ်၊ စကွက်ရှ်၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ မြင်းစီးခြင်း၊ ရွက်တိုက်ခြင်း နှင့် စကိတ်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="MIDA"/> ဘောလုံးသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ၂၀၃၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား တွဲဖက် အိမ်ရှင် အဖြစ် အခြားတစ်နိုင်ငံနှင့် ပူးတွဲ ကျင်းပနိုင်မည့် အလားအလာကို လေ့လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://tobaccocontrol.bmj.com/content/11/3/277.full|title=BAT flouts tobacco-free World Cup policy|author=Assunta, Mary |work=University of Sydney, New South Wales, Australia|publisher=Tobacco Control|volume=11|issue=3|year=2006|accessdate=3 October 2014|doi=10.1136/tc.11.3.277}}</ref><ref>{{cite web|title=Asean to bid for 2034 FIFA World Cup|url=http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|work=The Brunei Times|date=16 May 2013|accessdate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702215430/http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲများတွင် ပရိသတ် ထောင်ဂဏန်း လာရောက်အားပေးလေ့ ရှိပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားသည် သောမတ်စ် ဖလားဟုခေါ်သော ကမ္ဘာ့အဖွဲ့လိုက် အမျိုးသား ကြက်တောင်ရိုက် ဆုဖလား ပြိုင်ပွဲ ကို ကျင်းပသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံ ထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml |title=History of Badminton |publisher=SportsKnowHow.com |accessdate=11 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004258/http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml }}</ref> မလေးရှား မြက်ခင်းပြင် ဘိုးလ် အဖွဲ့ချုပ်မှာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |archivedate=7 July 2011|url=http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |title=Malaysia Lawn Bowls Federation |publisher=88DB.com |accessdate=1 October 2010}}</ref> စကွက်ရှ် ကစားနည်းကို ဗြိတိသျှ ကြည်းတပ်သားများမှ နိုင်ငံအတွင်း စတင်သယ်ဆောင်လာပြီး ပထမဆုံး ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၃၉တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Nauright, John |author2=Parrish, Charles |title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA250|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-300-2|pages=250–}}</ref> မလေးရှား စကွက်ရှ် ရက်ကက် အသင်းကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |title=History of SRAM |publisher=Squash Racquets Association of Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015034511/http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |archivedate=15 October 2013 }}</ref> မလေးရှားသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘောလုံးလိဂ် ကစားပွဲ ကျင်းပရန် အဆိုပြုထားကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league/ |title=Malaysia, Indonesia propose Southeast Asia football league |work=The Malaysian Insider |date=31 July 2010 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=3 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100803120233/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league }}</ref>မလေးရှား အမျိုးသား ကွင်းပြင် ဟော်ကီ အသင်းသည် ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာ၌ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၁၃ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.fih.ch/media/10039628/fih-mens-world-rankings-december-2015.pdf |title=FIH Men's World Rankings – 7 December 2015 |publisher=International Hockey Federation |date=7 December 2015 |accessdate=20 January 2016 |format=PDF}}</ref> တတိယ အကြိမ်မြောက် ဟော်ကီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲကို ကွာလာလမ်ပူရှိ မာဒေးကား အားကစားကွင်းတွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၀ ကြိမ်မြောက် ဖလားကိုလည်း အလားတူ လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms |title=History of Hockey World Cup |work=The Times of India |date=27 February 2010 |accessdate=1 November 2010}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်းတွင် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲ မောင်းနှင်ရာ လမ်းဖြစ်သော ဆီပန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြိုင်ကားလမ်း ရှိသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၂.၈၈မိုငင် (၃၁၀.၄၀၈ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပထမဆုံး မလေးရှာ ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၉၉ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.allf1.info/tracks/index.php |title=Formula One Grand Prix Circuits |last=Novikov |first=Andrew |publisher=All Formula One Info |accessdate=27 September 2010 |archive-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231012/http://allf1.info/tracks/index.php }}</ref> ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ဆီလတ် မာလာယုသည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး မလေးရှား၊ ဘရူနိုင်းနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံတို့ရှိ မလေးလူမျိုးများ ကစားသော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=Minahan, James B.|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT76|date=30 August 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-660-7|pages=76–}}</ref> မလာယာ အိုလံပစ်ကောင်စီ အသင်းချုပ်အား ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကောင်စီမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မဲလ်ဘုန်းတွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အိုလံပစ် ကောင်စီဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ကောင်စီဖွဲ့စည်းသည်မှ ယနေ့အထိ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ တစ်ခုမှ လွဲ၍ ကျန်အိုလံပစ် အားကစား ပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် အားကစားသမား အများဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သည်မှာ ၅၇ ယောက် ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၃ မြူးနစ် အိုလံပစ် အားကစားပွဲသို့ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807033456/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archivedate=2013-08-07|title=Olympic Games&nbsp;– History |publisher=The Olympic Council of Malaysia |accessdate=27 September 2010}}</ref> မလေးရှား အားကစားသမားများ အနေနှင့် အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၆ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး ၅ ခုမှာ ကြက်တောင် အတွက် ဖြစ်ကာ တစ်ခုမှာ ပလက်ဖောင်း ဒိုင်ဗင်ထိုး အားကစားနည်း အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807041347/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archivedate=2013-08-07|title=Previous Olympic Games Medal Tally |publisher=Olympic Council of Malaysia |accessdate=17 October 2013}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲများတွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များထဲက မလာယာ အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၆ တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကွာလာလမ်ပူ၌ အိမ်ရှင်နိုင်ငံ အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/node/138479|title=Doing Malaysia proud|author=Dudley, Rueben|work=The Sun|date=13 September 2010|accessdate=15 October 2013|archive-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031191031/http://www.thesundaily.my/node/138479}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php |title=Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune |publisher=Commonwealth Youth Games 2008 |date=14 August 2000 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=8 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008183946/http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php }}</ref> ကစားသူ အများဆုံး ကိုယ်ခံပညာမှာ ဆီလတ် မလာယု နှင့် တိုမွိုင်ခေါ် ကစ်ဘောက်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ပြည်ပဆက်သွယ်ရေး == == မှတ်ချက်များ == {{reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:မလေးရှားနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] owlfw9swou23n78lkqyvut81s51qo0d 1038085 1038084 2026-06-14T03:28:48Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* */ 1038085 wikitext text/x-wiki {{Coord|2|N|112|E|type:country_region:MY|display=title}} '''မလေးရှား ဒီမိုကရတ်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်:]] Malaysia) သည် [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|တစ်ပြည်ထောင်တစ် ပါတီ]]၊ [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်|သမ္မတ စနစ်]] ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင် အာရှ]]တွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် အစိုးရပိုင် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်ကာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၂၇,၇၀ စတုရန်းမိုင် မျှ အကျယ်အဝန်းရှိကာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်|မာလက္ကာရေလက်ကြား]]ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အရွယ်အစား တူညီသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိကာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှား (ဘော်နီယို မလေးရှား) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားဒေသမှာ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်၊ ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] တို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အရှေ့မလေးရှား မှာမူ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်၊ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာမြို့မှာ ပူထရာဂျာရားမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၁၂ ရှိသည်။ ယူရေးရှားတိုက်ကြီး၏ တောင်ဘက်ဆုံး အမှတ်ဖြစ်သော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသည်။ ယဉ်စွန်းတန်း နှစ်ခုကြားရှိ အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မက်ဂါဒိုင်ဗတ်စ် နိုင်ငံ ၁၈ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်ကာ နိုင်ငံအတွင်း တွေ့ရသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြား ရှိသည်။ မ​လေးရှားနိုင်ငံ၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ထိုနေရာတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစုမှစ၍ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ပြင်သစ် အင်ပါယာ]] လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံးသော ပြင်သစ် နယ်မြေများကို ရေလက်ကြား အခြေချရာ နေရာမျာဟု ခေါ်ပြီး ထိုဒေသမများ တည်ထောင်ပြီးနောက် မလေးဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများမှာ ပြင်သစ် တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား ဒေသရှိ နယ်မြေများကို ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် မလေးပြည်ထောင်စု အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ မလာယာ ဒေသအား မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဒေသ အဖြစ် ၁၉၄၈ တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ဩဂုတ်လ ၃၁ရက် တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ မလေးရှားသည် [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်နှင့် စင်ကာပူတို့နှင့် ၁၉၆၃ စက်တင်ဘာ ၁၆တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်မျှ မကြာသော အချိန် ၁၉၆၅တွင် စင်ကာပူသည် ဖက်ဒရယ် ဒေသမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံ ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုအချက်မှာ နိုင်ငံရေးတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေမှ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|ခရစ်ယာန် ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် ကြေညာထားသော်လည်း ခရစ်ယာန် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ အစိုးရ စနစ်မှာ [[ဝက်စ်မင်စတာစနစ်|ဝက်စ်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်]]ကို နီးကပ်စွာ နမူနာ ယူထားပြီး တရားဥပဒေစနစ်မှာ ဖြတ်ထုံး စနစ်ကို အခြေခံ ထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး "ယန် ဒီပါတွမ် အဂေါင်း - Yang di-Pertuan Agong" ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရင်မှာ မလေးရှား ပြည်နယ် ကိုးခုမှ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူများထဲမှာ တစ်ဦးကို ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး စီးပွားရေး စံချိန်တင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီမှာ နှစ်စဉ် ၂.၄% တိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၁၄ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အခြေခံ ထားသော်လည်း သိပ္ပံ၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသခံမည့်သူများကို လက်ခံခြင်း လုပ်ငန်းတို့သို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် အခါတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသည် လတ်တလော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော ဈေးကွက် စီးပွားရေး စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်လာပြီး အရှေ့တောင် အာရှတွင် တတိယ နေရာရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၂၉ ရှိသည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့၊]] အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ [[ဗြိတိသျှဓနသဟာယ|ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, "MALAYSIA" typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေသော မြေပုံတွင် မလေးကျွန်းစုများကို မလေးရှားဟု အမည်တပ်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားဆိုသော အမည်မှာ မလေး ဟူသော အမည်နှင့် လက်တင်-ဂရိဘာသာတို့၏ အပိတ်စကားလုံး "ရှား" တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland & Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=221}}</ref> မလေးရှား ဘာသာမှ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ တမီလ် ဘာသာစကား "မလိုင်" နှင့် "အာ"တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး "တောင်ကုန်း" နှင့် "မြို့တော်၊ ကုန်းမြေ" ဟု အသီးသီး အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|year=2011|publisher=John Wiley and Sons|page=449|url=https://books.google.com/?id=qeBfed17zxEC|isbn=978-1-118-13998-1}}</ref><ref>{{cite book|last=Tiwary|first=Shanker Shiv|title=Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes (Set Of 3 Vols.)|year=2009|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|page=37|url=https://books.google.com/?id=YdEjAQAAIAAJ|isbn=978-81-261-3837-1}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FRQwAQAAIAAJ|title=People of India |author=Singh, Kumar Suresh |volume=26 |page=981 |publisher=Anthropological Survey of India |year=2003 |isbn=978-81-85938-98-1}}</ref> ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ ကုန်သည်များမှ [[မလေး ကျွန်းဆွယ်|မလေးကျွန်းဆွယ်]]အား မလာယာဒီပ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Pande, Govind Chandra |isbn=978-81-87586-24-1 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Gopal, Lallanji |isbn=978-81-208-0302-2 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref><ref>{{cite book|title= A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 |url= https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2 |page=[https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2/page/n639 612] |author=Ahir, D. C. |isbn=81-7030-462-8 |year=1995 |publisher=Sri Satguru Publications}}</ref><ref>{{cite book|title=The culture and art of India |url=https://archive.org/details/cultureartindia00muke |page=[https://archive.org/details/cultureartindia00muke/page/212 212] |author=Mukerjee, Radhakamal |isbn=978-81-215-0114-9 |year= 1984 |publisher=Coronet Books Inc}}</ref><ref>{{cite book|title= Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia |page=8 |author=Sarkar, Himansu Bhusan |year=1970 |publisher=Punthi Pustak}}</ref> ထိုသို့သော ရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ အစောပိုင်း မလေး၊ ဂျာဗား ဘာသာ စကားတို့တွင် ပုံမှန် အရှိန်ရလာသည် သို့မဟုတ် ပြေးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကားလုံးမှာ ဆူမတြားကျွန်းရှိ ရေစီးသန်သော မလာယု မြစ်ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|last1=Abdul Rashid|first1=Melebek|last2=Amat Juhari|first2=Moain|title=Sejarah Bahasa Melayu ("History of the Malay Language")|pages=9–10|publisher=Utusan Publications & Distributors|year=2006|isbn=967-61-1809-5}}</ref> ထိုအမည်အား ဆုမတြားကျွန်းပေါ်တွင် ၇ ရာစုက တည်ရှိခဲ့သော မလာယု ဘုရင်နိုင်ငံမှ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1}}</ref><ref>{{Cite book|last1 = Eliot | first1 = Joshua|first2 = Jane | last2 = Bickersteth|title = Sumatra Handbook|publisher = Footprint Handbooks|year = 2000|page = 262|url = https://books.google.com/?id=blwyICjuEPIC&printsec=frontcover|isbn = 1-900949-59-8}}</ref> ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် သိမ်းယူခြင်း မစတင်မီက မလေးကျွန်းဆွယ်အား တာနာ မလာယု (မလေးမြေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ass/article/download/23534/15030|title=Legitimacy of the Malays as the Sons of the Soil|author=Mohamed Anwar Omar Din|year=2012|publisher=Canadian Center of Science and Education|issn=1911-2025|pages=80–81}}</ref><ref>{{cite book|last=Reid|first=Anthony|authorlink=Anthony Reid (academic)|title=Imperial alchemy : nationalism and political identity in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-87237-9|page=[https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283/page/n109 95]}}</ref> ဂျာမန် ပညာရှင် ယိုဟန် ဖရိုင်းဒရစ် ဘလူးမန်းဘတ်ချ် က တီထွင်ခဲ့သော လူမျိုး ခွဲခြားရေး စနစ်တွင် အရှေ့တောင် အာရှ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို မလေး လူမျိုး အဖြစ် အမျိုးအစား တစ်ခုတည်းအောက်တွက် အစုဖွဲ့ သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Bernasconi, Robert |author2=Lott, Tommy Lee |title=The Idea of Race|url=https://books.google.com/books?id=di2YVLKgIC8C|year=2000|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-458-8}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |title=Collective Degradation: Slavery and the Construction of Race |work=Proceedings of the Fifth Annual Gilder Lehrman Center International Conference at Yale University |publisher=Yale University |date=7–8 November 2003 |accessdate=13 May 2014 |author=Painter, Nell Irvin |page=18 |location=New Haven, Connecticut |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020105628/http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |archivedate=20 October 2013 }}</ref> ၁၈၂၆ ခုနှစ် ပြင်သစ် ရေကြောင်းသွားလာသူ ဂျူးလ် ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် ၏ အိုရှန်းနီးယား ခရီးစဉ် အပြီးတွင်မူ ၎င်းက ပထဝီ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော ဆိုစိုင်ယက်တီ ဒီ ဂျီအိုဂရပ်ဖီသို့ မလေးရှား၊ မိုက်ခရိုနီးရှား နှင့် မီလန်နီးရှားဆိုသော် အခေါ်အဝေါ်များကို တင်ပြခဲ့သည်။ ထို ပစိဖိတ် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျွန်းအုပ်စုများကို လက်ရှိ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သော ပိုလီနီးရှားမှ ခွဲခြားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် က မလေးရှားကို အရှေ့အင်ဒီး တို့၏ ဒေသဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/0022334032000120512| title = On the Islands of the Great Ocean| journal = The Journal of Pacific History| volume = 38| issue = 2| page = 163| year = 2003| last1 = d'Urville | first1 = J. S. B. C. S. D. | last2 = Ollivier | first2 = I. | last3 = De Biran | first3 = A. | last4 = Clark | first4 = G. }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies&nbsp;... I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson--> ၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးခွဲဗေဒ ပညာရှင် ဂျော့ရှ် ဆင်မြူယယ် ဝင်ဆာ အားလ်မှ အိန္ဒိယ ကျွန်းစုများနှင့် အရှေ့အာရှ ဂျာနယ်တွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါးတွင် အရှေ့တောင် အာရှ ကျွန်းများကို မလာယုနီးရှား နှင့် အင်ဒုနီးရှား ဟု အမည်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ပြီး ပထမ အမည်ကို ပို၍ နှစ်သက်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119 |volume=IV}}</ref> ယနေ့ခေတ် အသုံးအနှုန်းတွင် မလေးဟူသော အမည်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ် နှင့် အရှေ့တောင် အာရှရှိ အနီးအနား ကျွန်းဆွယ်များ ဖြစ်သော [[ဆူမတြာကျွန်း]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]]၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ထိုဒေသ နှစ်ခု ကြားတွင် တည်ရှိနေသော ကျွန်းငယ်လေးများတွင် နေထိုင်ကြသော ဩစထရိုနီးရှန်း လူမျိုးတို့၏ လူမျိုးဘာသာရေး အုပ်စု တစ်ခု၏ အမည်အဖြစ် သုံးနှုန်းကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/359662/Malay|title=Malay|year=2013|publisher=Encyclopaedia Britannica Inc.}}</ref> နိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ၁၉၅၇ တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီးနောက် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်၏ အထက်ပိုင်း တွင် အေဒီ ပထမရာစုက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဘုရင်နိုင်ငံအမည် လန်ကာဆူကာ စသော အမည်များကိုလည်း အမည်မပေးမီက ထည့်သွင်း စဉ်းစားခဲ့သည်။<ref name="Mapping">{{Cite book|last = Suarez|first = Thomas|title = Early Mapping of Southeast Asia|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd|year = 1999|pages = 46–47|url = https://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&printsec=frontcover|isbn = 962-593-470-7}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&PageNumber=72&NavFrom=2&parentActiveTextDocId=1118475&ActiveTextDocId=1118475&filesize=15776 |title=Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)e |publisher=The UK Statute Law Database |date=31 July 1957 |accessdate=6 November 2010}}</ref> ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း နှင့် စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်တို့ ပူးပေါင်းကာ ဖက်ဒရေးရှင်း အသစ်တစ်ခု တည်ထောင်သည့် အခါတွင် မလေးရှား ဆိုသော အမည်ကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Bound for Glory">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archivedate=17 March 2009 |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |title=Bound for Glory |last=Spaeth |first=Anthony |work=Time |date=9 December 1996 |accessdate=20 August 2011}}</ref> သီအိုရီ တစ်ခု အရ စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း နှင့် ဆာရာဝပ်တို့ ၁၉၆၃ တွင် ပါဝင်လာသောကြောင့် စီ ဆိုသော အမည်ကို ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Bound for Glory"/> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေး သမားများက ၎င်းတို့၏ "မလေးရှား" ပြည်နယ်ကို နိုင်ငံအသစ်မှ နာမည် မပေးမီတွင် အမည်ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစား သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Sakai |first=Minako |editor1-last=Cao |editor1-first=Elizabeth |editor2-last=Morrell |title=Regional Minorities and Development in Asia |publisher=Routledge |year=2009 |page=124 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |isbn=978-0-415-55130-4 |chapter=Reviving Malay Connections in Southeast Asia |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013055904/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=13 October 2014 |access-date=11 April 2016 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == [[File:Malacca Sultanate en.svg|thumb| ၁၅ ရာစုတွင် မလက္ကာ စူလ်တန်နယ်မြေမှ မလေးကျွန်းစု တဝှမ်းတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာ ပြန့်ပွားရန် အဓိက နေရာမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားတွင် လူသားတို့ စတင် အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia|title=Getaway to romance in Malaysia|author=Holme, Stephanie |publisher=stuff.co.nz|date=13 February 2012|accessdate=6 January 2014}}</ref> မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/313 | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 |date=June 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယမှ ကုန်သည်နှင့် အခြေချ နေထိုင်မည့်သူများ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နှင့် တတိယ ရာစုနှစ်များ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့၏ အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ လူမျိုးများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးထိုးထားသော စာများကို [[အေဒီ]] ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{Cite book|last = Mühlhäusler|first = Peter|last2 = Tryon|first2 = Darrell T|last3 = Wurm|first3 = Stephen A|title = Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas|publisher = Walter de Gruyer & Co|year = 1996|page = 695|url = https://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&printsec=frontcover|isbn =978-3-11-013417-9}}</ref> လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Mapping"/> ၇ရာစု နှင့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်များများနှင့် မလေးကျွန်းစုများတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Suporno, S. |year=1979|chapter=The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing|title=Perceptions of the Past|location=Singapore|publisher=Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia|page=180|editor=A. Reid and D. Marr|series=Southeast Asia publications|volume=4}}</ref> ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးများ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/> ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာသော ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား သည် မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၏ ပထမဆုံး လွတ်လပ်သော ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။<ref name="BBCchinesediaspora">{{Cite news|first=Jonathan |last=Kent |title=Chinese diaspora: Malaysia |date=3 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm |publisher=BBC News |accessdate=21 September 2010}}</ref> မလက်ကာသည် ထိုစဉ်က အရေးပါသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[File:AMH-6472-KB Battle for Malacca between the VOC fleet and the Portuguese, 1606.jpg|thumb|left|alt=Dutch fleet vs Portuguese armada|၁၆၀၆ ခု နှစ် ဒတ်ချ်-ပေါ်တူဂီ စစ်ပွဲတွင် ဒတ်ချ်သင်္ဘောများ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ [[မလက်ကာမြို့]] ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားကြစဉ်]] ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး<ref name="state.gov">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm |title=Malaysia |publisher=United States State Department |date=14 July 2010 |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဒတ်ချ်တို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာသည် ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခဲ့ပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြေချခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခဲ့ပြီးနောက်<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm |title=The Map Room: South East Asia: Malaya |last=Luscombe |first=Stephen |accessdate=18 September 2010}}</ref> ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနှင့် လာဘွမ်ကျွန်းတို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ရှိ မလေးပြည်နယ်များဟု သိရှိကြသော ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နှင့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်များတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူများကို အကြံပေးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများကို ခန့်ထားခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်သူများမှ စာချုပ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up |title=The Encyclopædia Britannica : a dictionary of arts, sciences, literature and general information |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=17 October 2010}}</ref> အခြားသော ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်သော ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ရှိမနေသော်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပေး အရာရှိများကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခဲ့ရသည်။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် ဘော်နီယိုတို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ လူမျိုးတို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |title=International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance |last=Kuar |first=Amarjit |publisher=University of New England |accessdate=20 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509145612/http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |archivedate=9 May 2010 }}</ref> ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နှင့် စူလူး စူလ်တန်တို့က ၁၈၇၇ နှင့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ယခု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Malaysia and Its Neighbours, The World studies series|author=Gullick, J. M. |url=https://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&pg=PA148|year=1967|publisher=Taylor & Francis|location=|isbn=978-0-7100-4141-8|pages=148–149}}</ref> ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူများသည် လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံ၏ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ များ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm |last=Luscombe |first=Stephen |title=The Map Room: South East Asia: North Borneo |accessdate=1 July 2011}}</ref> [[File:FORT CORNWALLIS GEORGETOWN PENANG ISLAND MALAYSIA JAN 2012 (6963840293).jpg|thumb|right|alt=Statue of Francis Light in the Fort of Cornwallis|right|မလေးရှားဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ပထမဆုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ပီနန်ရှိ ကွန်ဝေါလစ်ခံတပ်မှ ဖရန်စစ် လိုက်၏ ရုပ်တု]] ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူတို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်များ ရှင်သန်ထကြွ လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Hock|first = David Koh Wee|title = Legacies of World War II in South and East Asia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies, Singapore|year = 2007|page = 48|url = https://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-457-5}}</ref> မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်များမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html |title=Our Region, Ourselves |author=Mohamad, Mahathir |work=Time |date=31 May 1999 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228072332/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html }}</ref> ဗြိတိသျှတို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခု၏ အောက်တွင် မလာယာဒေသ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း မလေးတို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနှင့် တရုတ်လူမျိုးတို့အား နိုင်ငံသား ပေးမည့် ကိစ္စတို့ ဖြစ်သည်။ မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ရှိသော စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှတို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း အလျှင်အမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုဖက်ဒရေးရှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်များရှိ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html |title=MALAYA: Token Citizenship |work=Time |date=19 May 1952 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125191837/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html }}</ref> ထိုအချိန်တွင် မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်သော သူပုန်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မလာယန် အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ရှိခဲ့ပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုများကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်များက မလာယာတွင် အခြေချ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php |title=The Malayan Emergency: 1948–1960 |publisher=Australian Government Department of Veteran Affairs |accessdate=1 July 2011 |archivedate=6 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706121637/http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php }}</ref> ထို့နောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။)၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူ တို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နှင့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးသော ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစေရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနှင့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရေး ပါတီ တို့၏ ကိစ္စများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html |title=Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No |work=Time |date=6 September 1963 |accessdate=17 October 2010 |archivedate=17 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817073020/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html }}</ref><ref>{{cite book|author=Boon Kheng Cheah|title=Malaysia: The Making of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=NOtXcEmHdjoC&pg=PA93|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-154-3|pages=93–}}</ref> ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ ခွဲထွက်သွားခြင်း<ref>{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 |title=Proclamation on Singapore |publisher=Singapore Attorney-General |accessdate=27 October 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191506/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 }}</ref><ref name="TIME Art">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html |title=Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety |work=Time |date=27 August 1965 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=27 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227090850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html }}</ref> နှင့် လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref name="Race war">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html |title=Race War in Malaysia |work=Time |date=23 May 1969 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=18 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518061525/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900859%2C00.html }}</ref> အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ရှိသော စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref name="New Economic Policy">{{cite web|author=Sundaram, Jomo Kwame |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&panel=seriespapers |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |publisher=UNRISD |date=1 September 2004 |accessdate=27 October 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စတင်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှင့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုများ အလျှင်အမြန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော စီးပွားရေး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]]၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နှင့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရေး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော ပူထရာဂျာရားမြို့ တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Bound for Glory" /> သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရေးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နှင့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်တို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archivedate=1 April 2010 |author=Ping, Lee Poh|author2=Yean, Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |publisher=Thammasat University |accessdate=25 July 2011}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Perdana Putra building 2005.jpg|thumb|left|alt=Perdana Putra.|မလေးရှား ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရုံးအဆောက်အအုံ တည်ရှိရာ ပါဒါနာ ပူထရာ]] မလေးရှားသည် စည်းမျဉ်းခံ ရွေးကောက်ခံ ဘုရင်စနစ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ စနစ်သည် ဝက်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်ကို အတုယူ၍ နီးကပ်စွာ ပုံဖော်ထားပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="FITA">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre |title=Malaysia Information |publisher=Federation of International Trade Associations |accessdate=27 October 2010 |archivedate=26 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226105342/http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre }}</ref> နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲအား ယန် ဒီ-ပါတွမ် အာဂေါင်း ဟု ခေါ်ပြီး အများစု က ဘုရင်ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ဘုရင်ကို မလေးပြည်နယ်များရှိ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ အခြားအမည်ခံ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်မှူးသာ ရှိသော ပြည်နယ် ၄ ခုမှ ရွေးချယ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိပေ။ တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အားလုံးလက်ခံထားသည့် သဘောတူညီမှု အရ ထိုနေရာကို အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးကြား အစဉ်လိုက် လှည့်လည်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ယခု အထိ ကဒါပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူ အဘဒူရ် ဟာလင်း မှ ဘုရင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong|title=Senarai Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong|publisher=Laman Web Rasmi|accessdate=17 April 2016|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421035646/http://majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ် မလေးရှား နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ပြုပြင်လိုက်သည်မှ စ၍ ဘုရင်၏တာဝန် အတော်များများမှာ အခမ်းအနား တက်ရုံ သာလျှင် ဖြစ်ပြီး အထက်လွှတ်တော် အမတ်များ နှင့် ဝန်ကြီးများကို ရွေးချယ်ရာတွင်သာ ပါဝင်တော့သည်။<ref name="dfat">{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html |title=Malaysia country brief |publisher=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |date=February 2014 |accessdate=22 October 2014}}</ref> ဥပဒေပြုရာတွင် ဖက်ဒရယ်လွှတ်တော် နှင့် ပြည်နယ် လွှတ်တော်များတွင် ဥပဒေပြုအာဏာများကို ခွဲဝေ ရယူထားသည်။ လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် တွင် အောက်လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော် ဖြစ်သော ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en |title=Background |publisher=Parlimen Malaysia |date=3 June 2010 |accessdate=25 July 2011 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404095058/http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en }}</ref> အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၂၂၂ ဦးအား တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုစီမှ အများဆုံး ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် ၇၀ ဦးမှာ ၃ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး ၂၆ ဦးမှာ ပြည်နယ်လွှတ်တော် ၁၃ ခုမှ ရွေးချယ်၍ ကျန်ရှိသော ၄၄ ဦးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ <ref name="state.gov"/> ပါလီမန်မှာ ပါတီစုံ စနစ် ရှိပြီး အစိုးရမှာ မဲအများဆုံးရသော ပါတီက ဖွဲ့စည်းခွင့် ရှိသည့်စနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ညွန့်ပေါင်း ပါတီ ၁၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာရီဆန် နေရှင်နယ် ဟုခေါ်သည့် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov" /><ref>{{cite book|author1=John W. Langford|author2=K. Lorne Brownsey|title=The Changing Shape of Government in the Asia-Pacific Region|url=https://books.google.com/books?id=q-sti92Y7TkC&pg=PA101|year=1988|publisher=IRPP|isbn=978-0-88645-060-1|pages=101–}}</ref> ပြည်နယ် တစ်ခုစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်ရှိပြီး အမတ်များအား တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ်များမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ထားသည်။ ပြည်နယ် အစိုးရအား ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်မှ ဦးဆောင်ပြီး<ref name="state.gov"/> ထိုသူမှာ လွှတ်တော်ရှိ အမတ်နေရာအများဆုံး ရသော ပါတီမှ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်သည်။ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူ ရှိသော ပြည်နယ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မလေးလူမျိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref>{{Cite book|title = The management of secondary cities in southeast Asia|publisher = United Nations Centre for Human Settlements|year = 1996|page = 120|url = https://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&printsec=frontcover|isbn = 92-1-131313-9}}</ref> ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် အနည်းဆုံး ကျင်းပပြီး နောက်ဆုံး ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="state.gov"/> အသက်၂၁ နှစ် အထက် မှတ်ပုံတင်ထားသော မဲဆန္ဒရှင်များသည် အောက်လွှတ်တော် အမတ် နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ပြည်နယ် အများစုတွင် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ မဲပေးခြင်းမှာ မပေးမနေရ မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm|title= Malaysia (Dewan Rakyat)|publisher=Inter-Parliamentary Union|date=29 September 2008}}</ref> ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲမှလွဲ၍ အစဉ်အလာအရ ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲကို ဖက်ဒရယ် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် တစ်ချိန်တည်း တပြိုင်တည်း ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။<ref name="dfat"/> အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာအား ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သို့ အပ်နှင်းထားသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ အောက်လွှတ်တော်၏ အမတ် ဖြစ်ရမည် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဘုရင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူက ပါလီမန်ကို အုပ်ချုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အဖွဲ့အား လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးရှိ ရွေးချယ်ခံ ကိုယ်စားလှယ်များ ထဲမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref name="state.gov"/> ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရုံသာမက အစိုးရ တစ်ခုလုံး၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="dfat"/> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဥပဒေမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဖြတ်ထုံးဥပဒေ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။<ref name="state.gov"/> တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် သီအိုရီ အရ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ လွတ်လပ်မှုမှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေပြီး တရားသူကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်အပ်ရာတွင် တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ကင်းမဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/63ipMMsMN?url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archivedate=6 December 2011|title=Attacks on Justice – Malaysia|publisher=International Commission of Jurists|accessdate=5 December 2011}}</ref> တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် အမြင့်ဆုံး တရားရုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အောက်တွင် အယူခံ တရားရုံးနှင့် တရားလွှတ်တော် ၂ ခု ရှိကာ တစ်ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ် အတွက် ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှား အတွက် ဖြစ်သည်။ မလေးရှားတွင် တော်ဝင်မိသားစုမှ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများနှင့် တော်ဝင်မိသားစုသို့ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများကို ကြားနာရန် အထူး တရားရုံးတစ်ခု ရှိသည်။ လူသတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု များ အတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf|title=The Death Penalty in Malaysia|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=15 October 2013}}</ref> အများပြည်သူဆိုင်ရာ တရာရုံးများနှင့် အပြိုင်ရှိနေသည်မှာ<ref>{{cite news|last=England |first=Vaudine |url=http://www.bbc.co.uk/news/10567857 |title=Malaysian groups welcome first Islamic women judges |publisher=BBC News |date=9 July 2010 |accessdate=27 September 2010}}</ref> ရှာရီယာ တရားရုံးများ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားရုံးများမှ မွတ်စလင်များအား ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် စီရင်လေ့ ရှိကာ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm |title=Malaysia rejects Christian appeal |publisher=BBC News |date=30 May 2007 |accessdate=27 September 2010}}</ref> မိသားစု အရေး နှင့် ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်များ အတွက် ဖြစ်သည်။ လူမျိုးရေးသည် နိုင်ငံရေးတွင် အဓိက အားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး ပါတီ အများစုမှာ လူမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။<ref name="state.gov"/> စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ် နှင့် ၎င်းအား အစားထိုးသော အမျိုးသား တိုးတက်ရေး ပေါ်လစီ အစရှိသည့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ မလေးရှား၏ အစပထမ နေထိုင်သူများဟု ယူဆသော ဘူမိပူထရ ဟုခေါ်သော မလေး နှင့် ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ ရပ်တည်မှုအား ဘူမိပူထရ မဟုတ်သည့် မလေးတရုတ် လူမျိုးများ နှင့် မလေးကုလား လူမျိုးများထက် ရှေ့ရောက်စေရန် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=237:dasar-ekonomi-baru-&catid=88:dasar-dasar-negara |title=Dasar Ekonomi Baru |publisher=Pusat Maklumat Rakyat |date=14 November 2008 |accessdate=21 November 2010 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225325/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?catid=88:dasar-dasar-negara&id=237:dasar-ekonomi-baru-&option=com_content&view=article }}</ref> ထိုပေါ်လစီများမှ ဘူမိပူထရ များအား အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေး၊ ပညာသင်ဆု၊ စီးပွားရေး၊ အိမ်များကို သက်သာစွာ ရရှိ နေထိုင်နိုင်ရေး နှင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသော စုဆောင်းမှု စသည်တို့တွင် ဦးစားပေး အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့် လူမျိုး အချင်းချင်း ကြားတွင် မကျေနပ်မှုများ ပိုမို တိုးပွား လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |author=Sundaram, Jomo Kwame |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |date=1 September 2004 |issn=1020-8194 |accessdate=22 August 2011}}</ref> မလေးရှားတွင် လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငြင်းခုံမှုမှာ မလေးရှား ဥပဒေ နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဘာသာရေး လုံးဝ မနွယ်ဘဲ ရှိသင့်သည် သို့မဟုတ် အစ္စလာမ် စည်းမျဉ်းများပေါ်တွင် မူတည်သင့်သည် ဆိုသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/world/asia/24malaysia.html |title=Once Muslim, Now Christian and Caught in the Courts |work=The New York Times |last=Perlez |first=Jane |date=24 August 2006 |accessdate=22 August 2011}}</ref> ပင်န်မလေးရှားအစ္စလာမ် ပါတီမှ မလေးအမျိုးသား စည်းလုံးရေး အဖွဲ့ (ယူအမ်အင်န်အို) ၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ကလန်တန် ပြည်နယ် လွှတ်တော်တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းလာသော အစ္စလာမ် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး အကြောင်းပြချက်မှာ ရာဇဝတ်မှု ဥပဒေများသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.simonbaker.me/2/hi/asia-pacific/2116032.stm |title=Malaysian state passes Islamic law |publisher=BBC News |date=8 July 2002 |accessdate=27 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/23/Kelantans-passing-of-hudud-amendments-void/|title='Kelantan's passing of hudud amendments void'|publisher=The Star|date=23 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/bn-wont-declare-hudud-support-but-individual-members-can-chief-whip-says|title=BN won't declare hudud support, but individual members can, chief whip says|publisher=The Malay Mail|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ == မလေးရှားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ)<ref>{{cite web |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 |title=Islamic Affairs (OIC) and D8 Division |publisher=Malaysian Ministry of Foreign Affairs |accessdate=12 November 2010 |archivedate=9 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309064902/http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 }}</ref> တို့အား စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၊<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/members/list.shtml |title=List of Member States |publisher=United Nations |accessdate=8 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members-/list.shtml |archivedate=24 October 2007 }}</ref> အာရှ-ပစိဖိတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊<ref>{{cite web|url=http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx |archivedate=1 December 2010 |title=Member Economies|publisher=Asia-Pacific Economic Cooperation |accessdate=10 June 2011}}</ref> ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၈ နိုင်ငံ <ref>{{cite web|url=http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx|title=Malaysia|publisher=Developing 8 Countries|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630135700/http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx}}</ref> နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့<ref>{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=The Non-Aligned Movement: Member States |publisher=Non-Aligned Movement |accessdate=5 September 2010 |archivedate=9 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm }}</ref>စသော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ မလေးရှားသည် အာဆီယံ၊ အိုအိုင်စီ နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့တို့၏ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ယခင်က ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/> ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=26 October 2010}}</ref> ကွာလာလမ်ပူမြို့သည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးပွဲကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz">{{cite web |url=http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations |title=Malaysia Foreign Relations |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=4 December 2008 |accessdate=18 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526030946/http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations/ |archivedate=26 May 2010 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ ကြားနေဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး နိုင်ငံအားလုံးအား မည်သည့်နိုင်ငံရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည် ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="kln">{{cite web | url = http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy | title = Malaysia's Foreign Policy | accessdate = 21 September 2010 | work = [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)|Ministry of Foreign Affairs]] | archive-date = 4 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180704114645/http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy }}</ref> အစိုးရသည် အရှေ့တောင် အာရှ လုံခြုံရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို အဓိက အရေးအကြီးဆုံး အချက် အဖြစ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ပြီး<ref name="govtnz"/> ဒေသအတွင်း အခြားသော နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေရန် ကြိုးစား လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ပြန်ကြည့်မည် ဆိုလျှင် အစိုးရမှ မလေးရှားနိုင်ငံအား တိုးတက်သော အစ္စလာမ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အစ္စလာမ် နိုင်ငံများ နှင့် ဆက်ဆံရေး ခိုင်မာလာစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz"/> မလေးရှား ပေါ်လစီ၏ ပြင်းထန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုမှာ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရေး နှင့် ပြည်တွင်းကိစ္စရပ်များတွင် မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်မှု ရနိုင်စေရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နယ်မြေရေးရာ အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများအတွက် အစိုးရမှ ဖြေရှင်းသည့် ပေါ်လစီမှာ လက်တွေ့ဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး အငြင်းပွားမှုများကို နည်းလမ်း အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ ဖြေရှင်းခြင်း<ref>{{cite web |url=http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |title=Malaysia's policy towards its 1963–2008 territorial disputes |publisher=Academic Journals |date=7 September 2009 |accessdate=1 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091117191604/http://www.academicjournals.org/JLCR/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |archivedate=17 November 2009 |deadurl=yes }}</ref> စသည်တို့ပါဝင်သည်။ စပရက်ထလီ ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံအများအပြားကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိပြီး တောင်တရုတ်ပင်လယ်၏ နေရာ အများစုကို တရုတ်မှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော ဗီယက်နမ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့ကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှုကို မလေးရှားမှ ရှောင်ရှားခဲ့သည်ကို သမိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/06/25/1338864/why-malaysia-unlike-philippines-keeps-quiet-sea-row|title=Why Malaysia, unlike Philippines, keeps quiet on sea row|author=Diola, Camille |work=[[The Philippine Star]]|date=25 June 2014|accessdate=25 June 2014}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်သင်္ဘောများ မလေးရှား ရေပိုင်နက်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် <ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/09/27/presence-of-china-coast-guard-ship-at-luconia-shoals-spooks-local-fishermen/|title=Presence of China Coast Guard ship at Luconia Shoals spooks local fishermen|publisher=The Borneo Post|date=27 September 2015|accessdate=28 September 2015}}</ref> မလေးရှားသည် တရုတ်ကို ရှုံ့ချရာတွင် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/|title=Malaysia lodges diplomatic protest against intrusion at Beting Patinggi Ali|work=Bernama|publisher=The Rakyat Post|date=15 August 2015|accessdate=16 August 2015|archivedate=29 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929024442/http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |title=Malaysia slams China's 'provocation' in South China Sea |author1=Ben Blanchard |author2=Richard Pullin |work=Reuters |publisher=Channel News Asia |date=18 October 2015 |accessdate=20 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019120244/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |archivedate=19 October 2015 }}</ref> ဘရူနိုင်း နှင့် မလေးရှားတို့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ တစ်ဦး၏ နယ်မြေအား အခြားတစ်ဦးမှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုခြင်းကို အဆုံးသတ်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး ရေပိုက်နက် နယ်နိမိတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Brunei drops all claims to Limbang|url=http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|author=Masli, Ubaidillah |work=[[The Brunei Times]]|date=17 March 2009|accessdate=23 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712162447/http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အနေနှင့် ငုပ်လျှိုးနေသော ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုမှု ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG">{{cite journal|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=16 May 2014|format=PDF}}</ref> စင်ကာပူမှ ပင်လယ်ကို ရေဖို့၍ ကုန်းမြေများ တည်ဆောက်ခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုကို ပိုမိုတိုးပွား လာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputed&nbsp;– International |publisher=CIA |accessdate=26 October 2010 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}</ref> အင်ဒိုနီးရှား နှင့်လည်း ရေပိုင်နက် နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG"/><ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|title=Border disputes differ for Indonesia, M'sia|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=16 October 2015|accessdate=19 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019135525/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|archivedate=19 October 2015|deadurl=no}}</ref> [[File:Compilation of Malaysian Armed Forces.png|thumb|right|alt=Malaysian Armed Forces assets|မလေးရှား စစ်တပ်၏ လက်နက် ပိုင်ဆိုင်မှုများ။ (ထိပ်ဆုံး ယာဘက်မှ လက်ယာရစ်) စကော့ပီနဲ ကလပ်စ် ရေငုပ်သင်္ဘော၊ ပီတီ-၉၁အမ် အမ်ဘီတီ တင့်ကား၊ မလေးရှားကြည်းတပ် လေထီးတပ်သား တစ်ဦးအား အမ်-၄ သေနတ်ဖြင့် တွေ့ရပုံ၊အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်]] မလေးရှားသည် အစ္စရေးနိုင်ငံအား မည်သည့်အခါကမျှ အသိအမှတ် မပြုခဲ့သည့် အပြင် သံတမန် ဆက်ဆံရေးလည်း မရှိခဲ့ပေ။<ref name="myis">{{cite web |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews |title=Malaysia: Anti-Semitism without Jews |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=5 September 2010 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802000649/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews }}</ref> ထို့အပြင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ် တရားရုံးအား အစ္စရေးတို့မှ ဂါဇာဖလော်တီလာ စီးနင်းမှု အတွက် အရေးယူရန် တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/6/7/nation/20100607121340&sec=nation|title=Malaysia wants Israel referred to International Criminal Court (Updated)|author=Peng, Lee Yuk |work=The Star|date=7 June 2010|accessdate=21 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709010256/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2010%2f6%2f7%2fnation%2f20100607121340&sec=nation|archivedate=9 July 2014|deadurl=no}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိပြီးမှာသာ အစ္စရေးနိုင်ငံ နှင့် တရားဝင် ဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအား အဖြေကို အမြန်ဆုံး ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref name="myis"/><ref name="nst">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/ |archivedate=22 June 2011 |title=Malaysia can be Muslim 'thought leader'&nbsp;– Clinton |work=New Straits Times |accessdate=15 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/10/19/Anifah-restraint-Palestine-Israel/|title=Malaysia calls on Palestine and Israel to demonstrate restraint|work=Bernama|publisher=The Star|date=19 October 2015|accessdate=19 October 2015}}</ref> မလေးရှား ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များသည် ကွန်ဂို၊ အီရန်-အီရတ်၊ နမီးဘီးယား၊ ဘော့စနီးယား နှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနား၊ ဆိုမာလီယာ၊ အရှေ့တီမော နှင့် လက်ဘနွန် အစရှိသော ကုလသမဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အထူးတာဝန် အများအပြားတွင် ပါဝင် ပံ့ပိုးကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite news|url=http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018034708/http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archivedate=2013-10-18|title=Malaysia – Permanent Missions to the United Nations|publisher=United Nations|date=12 February 2013|accessdate=15 October 2013}}</ref> မလေးရှား စစ်တပ်တွင် အခွဲ ၃ ခု ရှိပြီး တော်ဝင် မလေးရှား ရေတပ်၊ မလေးရှား ကြည်းတပ်နှင့် တော်ဝင် မလေးရှား လေတပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့် မရှိဘဲ စစ်တပ်သို့ မိမိဆန္ဒဖြင့် ဝင်ရောက်လိုပါက အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်သည် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁.၅% ကို သုံးစွဲပြီး လူအင်အား၏ ၁.၂၃% ကို အသုံးချထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&all=1 |title=Malaysian Military statistics |publisher=NationMaster |accessdate=1 October 2010}}</ref> အင်အားရှိ နိုင်ငံ ၅ ခု ၏ ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်မှာ ဒေသအတွင်း လုံခြုံရေးအတွက် ပဏာမ ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နှစ် ၄၀ နီးပါးခန့် သက်တမ်း ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/38249 |title=Australia says major military exercise underway in Malaysia |work=My Sinchew |date=26 April 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> ဘရူနိုင်း<ref>{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise|title=Brunei, M'sia train in 11th military exercise|author=Wood, Daniel|work=The Brunei Times|date=20 April 2014|accessdate=5 November 2014|archivedate=8 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208183256/http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise}}</ref>၊တရုတ်၊<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/898040.shtml|title=Joint table top exercise between armies of China, Malaysia kicks off in Malaysia|agency=[[Xinhua News Agency]]|work=[[Global Times]]|date=22 December 2014|accessdate=24 December 2014}}</ref>အင်ဒိုနီးရှား<ref>{{cite news|url=http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister |title=Indonesia-Malaysia military exercises must continue&nbsp;– defence minister |work=ANTARA News |date=13 September 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/08/25/Malaysia-US-armed-forces/|title=Malaysia, US armed forces in joint exercise|work=The Star|date=25 August 2014|accessdate=26 August 2014}}</ref> တို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းလေ့ကျင့်မှုများ စစ်ရေးဗျူဟာ စမ်းသပ်မှုများကို တွဲဖက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် တို့အနေနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များပူးပေါင်း၍ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်အား လုံခြုံစေပြီး တရားမဝင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်နေထိုင်မှု၊ ပင်လယ်ဓားပြမှု၊ မှောင်ခိုမှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် သဘောတူ ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/43096 |title=Malaysia, Philippines committed to enhancing border security |work=My Sinchew |date=9 August 2010 |accessdate=18 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|title=Piracy in Southeast Asia: Organised Criminal Syndicates or Small Scale Opportunists?|work=Gray Page|date=April 2013|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724082702/http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|archivedate=24 July 2015|deadurl=no|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2012/05/15/Malaysia-Thailand-military-exercise-to-include-other-agencies-Asean-members/|title=Malaysia, Thailand military exercise to include other agencies, Asean members|author=Carvalho, Martin |work=The Star|date=15 May 2012|accessdate=5 November 2014}}</ref> မွတ်စလင် ဒေသဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တောင်ပိုင်း<ref>{{cite web|last=Pike |first=John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2010/01/mil-100120-voa05.htm |title=Malaysia Intensifies Border Security Following US Warnings |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=18 September 2010}}</ref> နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း<ref>{{Cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3666607.stm |title=Malaysia ups Thai border security |publisher=BBC News |date=28 April 2004 |accessdate=18 September 2010}}</ref>တို့တွင် တွင် အစွန်းရောက် စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မလေးရှားသို့ လျှံထွက် ရောက်ရှိလာမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေကြသည်။ == ပြည်နယ်များ == <center> {{အညွှန်းပါသော မလေးရှားမြေပုံ}} </center> မလေးရှားသည် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}</ref> ၎င်းတို့ကို ဒေသ ၂ ခု ခွဲထားပြီး ပြည်နယ် ၁၁ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ ၂ ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး အခြား ပြည်နယ် ၂ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒေသ တစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ရှိသည်။ ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ခရိုင်များကို မူကင်မ်ဟုခေါ်သော ဒေသ များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဆာဘားနှင့် ဆာရာဝပ်တွင်မူ ခရိုင်များကို တိုင်းများ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပြည်နယ်များ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စများကို ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ မျှဝေထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဩဇာအာဏာ အသီးသီးရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေများ အတွက်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ အောက်ပိုင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဒေသခံ အာဏာပိုင်များမှ လုပ်ဆောင်ကြပြီး မြို့တော် ကောင်စီ၊ ခရိုင်ကောင်စီ၊ မြူနီစီပါယ် ကောင်စီ စသည်တို့ ပါဝင်ကာ အချို့သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အတွက် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသောအဖွဲ့အစည်းများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရ တို့မှ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဖက်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ပြင်ပရှိ ဒေသခံ အာဏာပိုင်များသည် ပြည်နယ် အစိုးရ၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင်သာ ရှိသော်လည်း<ref>{{cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}</ref> လက်တွေ့တွင်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြည်နယ် အစိုးရ၏ ကိစ္စရပ်များကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဒေသခံ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၁၄၄ ခု ရှိပြီး မြို့တော်ကောင်စီ ၁၁ခု၊ မြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ၃၃၃ ခုနှင့် ခရိုင်ကောင်စီ ၉၇ ခု တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}</ref> ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ သမိုင်းတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင်နိုင်ငံ ၁၃ ခုပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ပြည်နယ် ၁၁ ခု ထဲမှ မလေးပြည်နယ်များဟု သိကြသော ၉ ခုသည် တော်ဝင်မိသားစုကို ဆက်လက် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်အား ထို အုပ်ချုပ်သူ ၉ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ် သက်တမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ <ref name="state.gov"/> ဘုရင်မှ အုပ်ချုပ်သူ ကင်းမဲ့သွားသော ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်ရန် အတွက် ၄ နှစ် သက်တမ်း ရှိသော ဘုရင်ခံအား ထိုပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် တိုင်ပင်ပြီးနောက် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ဥပဒေပြု လွှတ်တော် တစ်ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရှိသည်။<ref name="Lim Hong Hai">{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/01361005.pdf |title=Electoral Politics in Malaysia: 'Managing' Elections in a Plural Society |author=Hai, Lim Hong |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တို့တွင် အခြား ပြည်နယ်များထက် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိပြီး သီးခြား လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ပေါ်လစီ နှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့အပြင် သီးသန့် နေထိုင်ခွင့် သတ်မှတ်ချက်တို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Hannum, Hurst |title=Basic Documents on Autonomy and Minority Rights|url=https://books.google.com/books?id=_oV3pKJfnvcC&pg=PA342|year=1993|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=0-7923-1977-X|pages=342–}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lockard, Craig A. |title=Sabah and Sarawak: The Politics of Development and Federalism. Kajian Malaysia, Special Issue. Edited by Francis Loh Kok Wah. Penang: Universiti Sains Malaysia, 1997. Pp. 236.|journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=31|issue=1|date=March 2000|pages=210–213|doi=10.1017/S0022463400016192}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2011/09/16/an-agreement-forged-and-forgotten/|title=An agreement forged and forgotten|author=Bong, Karen and Pilo, Wilfred |work=The Borneo Post|date=16 September 2011|accessdate=3 July 2014}}</ref> ပြည်နယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မရှိခြင်း၊ ရေနံအတွက် အခွန်ဆောင်ရခြင်း နှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ စသည့်တို့ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ဂျဟိုး၊ ကလန်တန်၊ ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ် အစရှိသော ပြည်နယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်များမှ ခွဲထွက်မည်ဟု ကြေညာလေ့ ရှိသော်လည်း နောက်ဆက်တွဲ ဆောင်ရွက်ချက်များ မရှိသလို လွတ်လပ်ရေး အတွက် အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားမျိုးလည်း မရှိပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/2954857/James_Chin_1997_._Politics_of_Federal_Intervention_in_Malaysia_with_reference_to_Kelantan_Sarawak_and_Sabah_Journal_of_Commonwealth_and_Comparative_Politics_Vol._35_No_2_July_pp_96-120|title=Politics of Federal Intervention in Malaysia, with reference to Kelantan, Sarawak and Sabah|author=James Chin|journal=Journal of Commonwealth and Comparative Politics|publisher=[[Academia.edu]]|volume=35|pages=96–120|year=1997|accessdate=3 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926|title=Could the Federation of Malaysia really come apart?|author=Mohd Hazmi Mohd Rusli|publisher=[[Astro Awani]]|date=18 October 2015|accessdate=3 November 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027202437/http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayonline.com/world/asia/will-things-fall-apart-malaysian-federation?|title=Will things fall apart in the Malaysian federation?|publisher=Today Online|date=3 November 2015|accessdate=3 November 2015}}</ref> == ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု == [[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Malaysia on a satellite map globe|မလေးရှားသည် အီကွေတာ ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း မိုးသစ်တော ရာသီဥတု တစ်နှစ်လုံး ရှိသည်။]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေ ဧရိယာ အားဖြင့် ၆၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း မြေဧရိယာ အားဖြင့် ၁၂၇,၂၆၄ စတုရန်းမိုင် (၃၂၉,၆၁၃ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အနောက်မလေးရှားတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိပြီး အရှေ့မလေးရှားတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=CIA |accessdate=27 March 2014 |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html }}</ref> စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော တာရိုးလမ်း တစ်ခု နှင့် တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ<ref>{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |accessdate=26 October 2010}}</ref>၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ် ရေပိုင်နက်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။.<ref>{{Cite book|last = Prescott|first = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn = 1-897643-43-8}}</ref> ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်များမှာ ပါလစ်မြစ်၊ ဂိုလော့မြစ် နှင့် ပဂါလာယန် တူးမြောင်း အစရှိသော ကြီးမားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ပင်လယ်ရေပိုင်နက် သတ်မှတ်ချက်များမှာ အချေအတင် ငြင်းခုံဆဲပင် ဖြစ်သည်။.<ref name="CIA Fact Book"/> ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်လုနီးပါး တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Brunei |publisher=CIA |accessdate=13 September 2011 |archivedate=12 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html }}</ref> ဆာရာဝပ် ပြည်နယ်မှ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံအား နှစ်ပိုင်းပိုင်းထားသည်။ မလေးရှားသည် အာရှကုန်းမကြီး နှင့် မလေးကျွန်းစုများ ပေါ်တွင် နယ်နိမိတ် ရှိသော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ဘက်ပိုင်း ဂျဟိုးပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး ထိပ်စွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archivedate=2007-07-03|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3 July 2007 |accessdate=26 October 2010}}</ref> စူမားတြားကျွန်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် ကြားတွင် တည်ရှိသော [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]မှာ ကမ္ဘာ့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော လမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ဖြတ်သန်း သွားလာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |title=Waterway To the World&nbsp;– Summer Journey |work=Time |date=22 April 2009 |accessdate=16 August 2011 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုကို တောင်တရုတ်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြားထားပြီး ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားနှင့် အရှေ့မလေးရှားဒေသတို့သည် အလွန်တူညီသော ရှုခင်းများ ရှိကြကာ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များမှ တောင်ကုန်းများ တောင်တန်းများသို့ မြင့်တက်သွားသည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မျိုး ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် မလေးရှား ကုန်းမြေ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ၌ပါဝင်ပြီး <ref name="Marshall"/> မြောက်မှ တောင်သို့ ၄၃၀မိုင် (၇၄၀ ကီလိုမီတာ) မျှ သွယ်တန်းလျက် ရှိကာ အကျယ်ဆုံးနေရာတွင် ၂၀၀မိုင် (၃၂၂ ကီလိုမီတာ)မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Swee-Hock">{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-730-9}}</ref> အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် တီတီဝန်ဆာ တောင်ကုန်းများဖြင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး<ref>{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&printsec=frontcover|isbn = 979-433-387-5}}</ref> အမြင့်ဆုံး နေရာဖြစ်သော ကော်ဗူတောင်တွင် ၇,၁၆၂ပေ( ၂,၁၈၃ မီတာ) မျှ မြင့်တက်သွားကာ<ref name="AZ">{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman & Littlefield |year=2010 |isbn=9780810876415 |accessdate=23 April 2014}}</ref> တောင်ကုန်းများ၏ တစ်စိတ်တပိုင်းမှာ ကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်ပိုင်းသို့ သွယ်တန်း ဆင်းသက် သွားကြသည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ကုန်းများမှာ သစ်တောများ ထူထပ်စွာ ရှိကြပြီး<ref name="Britannica"/> ဂရက်နိုက် များနှင့် အခြား မီးသင့်ကျောက်များဖြင့် အဓိကအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အများစုမှာ တိုက်စားခံခဲ့ရပြီး ဖြစ်သဖြင့် ကာ့စ် ကုန်းမြေပြင် အသွင် ဖြစ်နေကြသည်။<ref name="Marshall"/> ထိုတောင်ကုန်းများသည် မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ရှိ မြစ်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဒေသဖြစ်သည်။<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 October 2010}}</ref> ကျွန်းဆွယ်ကို ဝန်းရံထားသော ကမ်းရိုးတမ်း လွင်ပြင်တွင် အကျယ်ဆုံး နေရာ၌ ၃၁ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ၍ ကျွန်းဆွယ် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မှာ ၁,၂၀၀မိုင် (၁,၉၃၁ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော်လည်း သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းများမှာ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် သာ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> [[File:Pinnacles at Mulu 2.jpg|thumb|right|alt=Limestone pinnacles jutting out of a mountainside forest on Mount Api|ဂူနန် မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ်ရှိ အာပီတောင်ပေါ်မှ ထုံးကျောက် အချွန်အတက်များ]] ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ အရှေ့မလေးရှားတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်အားဖြင့် ၁,၆၂၀မိုင် (၂,၆၀၇ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ထိုဒေသအား ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသ၊ တောင်ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ တောင်ကုန်း ထူထပ်သော အတွင်းပိုင်း ဟူ၍ ပိုင်းခြား ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ခရော့ကာ တောင်တန်းများသည် ဆာရာဝပ်မှ မြောက်ဘက်သို့ သွယ်တန်းသွားပြီး<ref name="Marshall"/> ဆာဘားပြည်နယ် နှင့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ ၁၃,၄၃၅ ပေ (၄,၀၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကင်နာဘာလူးတောင် တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး<ref name="Richmond">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 74–75 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref><ref name="Thiessen">{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=9781841623900 |publisher=Bradt Travel Guides |accessdate=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&pg=PA192}}</ref> မလေးရှား၏ အမြင့်ဆုံးတောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ကင်နာဘာလူးတောင်သည် ကင်နာဘာလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်း တည်ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့ အမွေခံ နေရာ ၄ ခု တွင် တစ်ခုဖြစ်သဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော ဒေသဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |accessdate=17 September 2010}}</ref>ဆာရာဝပ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဂူ ဖြစ်သော မူလူးဂူများ ရှိကာ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သော ဂူနန်မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> မလေးရှား၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်း ကြားထဲတွင် ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အကြီးဆုံး ကျွန်းမှာ ဘန်ဂီကျွန်းများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=April 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}</ref> ဒေသ၏ ရာသီဥတုမှာ အီကွေတာ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း အနောက်တောင် အရပ်မှ ၊ အောက်တိုဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီ အတွင်း အရှေ့မြောက် အရပ်မှ မုတ်သုံလေများ တိုက်ခတ်သည်။<ref name="Swee-Hock"/> ဝန်းရံထားသော သမုဒ္ဒရာများကြောင့် အပူချိန်မှာ သင့်တင့်မျှတသည်။<ref name="Marshall"/> စိုထိုင်းဆမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားပြီး နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်မှာ ၉၈ လက်မ (၂၅၀ စင်တီမီတာ) မျှ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့တွင် ရာသီဥတုမှာ ကွာခြားပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ရာသီဥတုမှာ ကုန်းမကြီးမှ လေတိုက်ခတ်မှုများမှ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိကာ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်စွာ အရှေ့ပိုင်းတွင်မူ ပင်လယ်ပြင်နှင့်ပိုမို နီးစပ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ နိုင်ငံတွင်း ရာသီဥတုကို ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ကုန်းမြင့်ပိုင်း၊ မြေနိမ့်ပိုင်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အမြင့် နှင့် မိုးရွာကျမှုတို့ကို သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ပြီး ရေကြီးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမို များပြားလာကာ ထို့အတွက်ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် ကြုံရနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> ==ဇီဝမျိုးကွဲများ== [[File:Wildlife of Malaysia.jpg|thumb|left|alt=Wildlife of Malaysia|မလေးရှား ဒေသခံ မျိုးရင်း တိရစ္ဆာန်များ (အပေါ်ယာမှ လက်ယာရစ်): အိုရီယန်တယ်ပိုင် အောက်ချင်းငှက်၊ ဟော့ခ်စ်ဘီလ် ပင်လယ်လိပ်၊ နှာမောင်းမျောက် ၊ မလာယန် ကျား ]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများ နှင့် ပတ်သက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်အား လက်မှတ်ရေထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခု ဇွန်လ ၂၄ ရက်မှ စ၍ စာချုပ် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties |accessdate=9 December 2012}}</ref> ထို့နောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများ ဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ နှင့် ရှေ့လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ညီလာခံတွင် ၁၉၉၈ ခု ဧပြီလ ၁၆ ရက်တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arbec.com.my/NBP.pdf|title=Malaysia's National Policy on Biological Diversity|accessdate=15 October 2013|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820215449/http://arbec.com.my/NBP.pdf}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံသည် မက်ဂါ အဆင့်ရှိအောင် အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနာမှုများ ရှိပြီး မျိုးစိတ်များ အမြောက်အမြား ရှိသကဲ့သို့ ဒေသအတွင်း၌ သာတွေ့ရသော မျိုးစိတ်များလည်း အလွန်များပြားသည်။<ref name="megadiverse">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity Theme Report |publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |year=2001 |accessdate=24 January 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208141905/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=8 December 2008 }}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သတ္တဝါမျိုးစိတ်များ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Alexander">{{Cite book|last = Alexander|first = James|title = Malaysia Brunei & Singapore|publisher = New Holland Publishers|year = 2006|pages = 46–50|url = https://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover|isbn = 1-86011-309-5}}</ref> ဒေသအတွင်း၌ သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်များကို ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ကုန်းများရှိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော သစ်တောများတွင် တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအား မြေနိမ့်ပိုင်း သစ်တောများဖြင့် သီးသန့် ပိုင်းခြားထားသည့် ပမာ ဖြစ်နေသည်။<ref name="Marshall">{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&printsec=frontcover|isbn =978-0-7614-7642-9}}</ref> နိုင်ငံ အတွင်း နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၂၀ ကျော်ကိုလည်း မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး<ref name="Alexander"/> အများစုမှာ ထိုဒေသရှိ တောင်ကုန်းများ၌သာ တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မလေးရှား ဘော်နီယို တွင်လည်း ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော ငှက်မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၂၅၀ ကျော်ကို တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် ၁၅၀ ကျော်မှာ မြွေမျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး<ref name="Richmond2007">{{Cite book|last = Richmond|first = Simon|title = Malaysia, Singapore and Brunei|publisher = Lonely Planet|year = 2007|pages = 63–64|url = https://books.google.com/?id=9a02sRJKFhMC&printsec=frontcover|doi =|id =|isbn = 1-74059-708-7}}</ref> ၈၀ ကျော်မှာ ပုတ်သင်ညိုနှင့် ဖွတ်ကဲ့သို့ မျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Richmond"/> ဖားမျိုးစိတ် ၁၅၀ ခန့် ရှိပြီး<ref name="Richmond"/> ပိုးမွှားမျိုးစိတ် ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မလေးရှား၏ သီးသန့် စီးပွားရေး ဇုံမှာ ကုန်းမြေ ဧရိယာထက် ၁ဆခွဲမျှ ပိုမို ကျယ်ဝန်းပြီး<ref>{{Cite book|last = De Young|first = Cassandra|title = Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean|publisher = [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations|year = 2006|page = 143|url = https://books.google.com/?id=_7JD1V3PijUC&printsec=frontcover|isbn = 92-5-105499-1}}</ref> ၎င်း၏ အချို့သော ရေ နေရာများမှာ ဇီဝမျိုးကွဲများအတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်သည့် သန္တာတြိဂံ ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/ |title=Coral Triangle |publisher=WWF |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဆီပါဒန်ကျွန်း အနီးရှိ ရေမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ရေနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="Alexander"/> အရှေ့မလေးရှားနှင့် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆူလူးပင်လယ်မှာ ဇီဝမျိုးကွဲများ အတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်ပြီး သန္တာမျိုးစိတ် ၆၀၀ ခန့် နှင့် ငါးမျိုးစိတ် ၁၂၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Gardeners">{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |title=Saving the gardeners of the ocean |work=Inquirer Global Nation |date=12 July 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210194709/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |archivedate=10 December 2010 }}</ref> မလေးရှား ကျောက်ဂူများ၏ ထူးခြားသော ဇီဝမျိုးကွဲပုံမှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ဂေဟကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အမြဲပင် စွဲဆောင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.caves.res.in/journal/c.htm |title=Species diversity and food-web complexity in the caves of Malaysia |publisher=Ambient Science, 2014 Vol 1(2) |accessdate=18 April 2016 |archivedate=3 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503002921/http://www.caves.res.in/journal/c.htm }}</ref> မလေးရှားတွင် မှိုမျိုးစိတ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး သစ်ကပ်မှော် ဖြစ်ပွားစေသော မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်သည်။ မလေးရှားရှိ မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားရှိသော မှိုအစုအဝေး နှစ်ခုတွင် အက်စ်ကိုမိုင်ကိုတာ နှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်မဲ့အခြေအနေအား အချို့သော တည်ရှိရာ နေရာ (သစ်ဆွေးများ၊ ပင်လယ်နှင့် ရေချို ဂေဟစနစ်များ တွင် အချို့အပင်များ၏ ကပ်ပါးများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဇီဝအားဖြင့် ဆွေးမြေ့ပျက်စီးမှုတွင် အထောက်အကူ ပေးသော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တို့တွင် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ပြီး အခြားသော တည်ရှိရာ နေရာများ (အတွင်းကပ်ပါးများ အဖြစ် မြေကြီးထဲတွင် လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် အညစ်အကြေးများတွင် လည်းကောင်း၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တွင်မူ ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာလျှင် ပြုရသေးသည်။ ဘာစီဒီယို မိုင်ကိုတာ တို့ကိုမူ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာလျှင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ပြီး ဘရက်ကက်မှိုများတွင် လည်းကောင်း၊ မှိုပွင့်များ နှင့် တုတ်ဒ်စတူးလ်များတွင် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ပြီး မလေးရှား ရပ်စ် နှင့် စမတ် မှိုများ အကြောင်းကိုမူ အလွန်ပင် နည်းပါးစွာ သိရှိသေးသည်။ မလေးရှားရှိ မှို မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားကို မှတ်တမ်းတင်ရခြင်း မရှိသေး ဆိုသည့် အချက်မှာ သံသယ ဖြစ်ဖွယ်ရာ မရှိပေ။ အသစ် ထပ်မံ တွေ့ရှိမည့် မှိုများသည် သိပ္ပံပညာအတွက် အသစ်ဖြစ်မည်ဟု မှန်းဆ နိုင်ပေသည်။ <ref>Lee, S.S.; Alias, S.A.; Jones, E.B.G.; Zainuddin, N. and Chan, H.T. (2012) ''Checklist of Fungi of Malaysia'' Research Pamphlet No. 132, Ministry of Natural Resources and Environment, Malaysia.</ref> [[File:Rafflesia 80 cm.jpg|thumb|right|alt=Red flower made of 5 petals surrounding a depressed centre, on the forest floor surrounded by dead leaves and small green plants|အချို့သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစိတ်များသည် ၃.၃ပေ (၁မီတာ) ခန့် အချင်းမျှ အပွင့်ပွင့် ကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပန်းပွင့် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှား၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ခန့်မှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိပြီး <ref name="Swee-Hock"/> အချို့သော သစ်တောများမှာ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၃၀ ကျော်မျှ သက်တမ်း ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond"/> သစ်တောများတွင် အင်-ကညင်မျိုး အပင်များ အများဆုံး ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။<ref name="WWF">{{cite web|url=http://www.wwf.org.my/about_wwf/what_we_do/forests_main/the_malaysian_rainforest/ |title=The Malaysian Rainforest |publisher=WWF Malaysia |accessdate=1 October 2010}}</ref> မြေနိမ့်သစ်တောများသည် ပေ ၂,၄၉၀ (၇၆၀ မီတာ) အောက် ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး <ref name="Swee-Hock"/> ယခင်က မလေးရှား အရှေ့ပိုင်းကို ထိုသို့သော သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားကာ<ref name="WWF"/> ၎င်းတို့ကို ပူနွေးစွတ်စိုသော ရာသီဥတုက အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="Marshall"/> အပွင့်ပွင့်သော ပန်းပင် နှင့် သစ်ပင် မျိုးစိတ် ၁၄,၅၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မိုးသစ်တောများအပြင် ၅၅၀ စတုရန်းမိုင် (၁,၄၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျော် ကျယ်ဝန်းသော လမုတောများလည်း မလေးရှားတွင် ရှိပြီး သစ်ဆွေးတောများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အမြင့်ပိုင်း ဒေသများတွင် ဝက်သစ်ချပင်များ၊ သစ်အယ်ပင်များ နှင့် တောင်ဇလပ်ပင်များက အင်ကညင်တို့ နေရာတွင် အစားထိုး ပေါက်ရောက်ကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ဗက်စကျူလာ အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈,၅၀၀ ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ မလေးရှားတွင် ၁၅,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|last = Oon|first = Helen|title = Globetrotter Wildlife Guide Malaysia|publisher = New Holland Publishers|year = 2008|page = [https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh/page/11 11]|url =https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh|doi =|id =|isbn = 1-84537-971-3}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ သစ်တောများတွင် သစ်ပင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ကာ တစ်ဟက်တာ အကျယ်အဝန်းတိုင်းတွင် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၄၀ မျှ ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> ထိုသစ်တောများတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပန်းပွင့်များ ဖြစ်သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစုဝင် အများအပြားကို တွေ့ရပြီး အကြီးဆုံး အချင်းမှာ ၃.၃ပေ (၁ မီတာ) မျှ ဖြစ်သည်။<ref name="Richmond2">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 78–82 and 366 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref> ===ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ=== သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများကြောင် သစ်ပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေပြီး နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုကို ဆိုးရွားစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆာရာဝပ်ရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပြုန်းတီးနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> အရှေ့မလေးရှားတွင် သစ်ပင်များ မရှိတော့၍ ရေကြီးမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင်မူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော သစ်တောများအား ပြုန်းတီးပြီး ဖြစ်သည်<ref name="Richmond2"/> ယခု လက်ရှိ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုနှုန်း အရ သစ်တောများသည် ၂၀၂၀ တွင် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Marshall"/> သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းမှာ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ နှင့် အပင်များ အတွက် အဓိက ပြဿနာပင် ဖြစ်ပြီး သစ်တောများအား စိုက်ပျိုးမြေများ အတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Tigers">{{cite web |last=McQuillan |first=Rebecca |url=http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |title=Can global summit save the tiger |work=The Herald |location=Glasgow |date=22 November 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514032814/http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |archivedate=14 May 2011 }}</ref> ကျန်ရှိနေသော သစ်တောများကို အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ အတွင်း တွေ့ရသည်။ <ref name="Richmond2"/> နေထိုင်ရာ ဒေသ ပျက်စီးခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Gardeners"/> တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်းမှာလည်း အခြား အန္တရာယ် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <ref name="Gardeners"/> ငါးဗုံးခွဲခြင်း နှင့် အဆိပ်ခပ်ခြင်း တို့ကြောင့်လည်း ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ <ref name="Artificial">{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=78528 |title=Artificial reefs to prevent illegal fishing |work=The Borneo Post |date=4 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref>သားရေကျော လိပ်များမှာ ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Richmond2007"/> အမဲလိုက်ခြင်းမှာလည်း အချို့သော တိရစ္ဆာန်များ အတွက် ပြဿနာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Richmond2"/> တိရစ္ဆာန် တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အကျိုးအမြတ် အတွက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းကလည်း ပင်လယ် သတ္တဝါများမှ အစ<ref name="Gardeners"/> ကျားများအဆုံး<ref name="Tigers"/> သတ္တဝါ အများအပြားကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ ပင်လယ်နေ သတ္တဝါများသည်လည်း ချုပ်ထိန်းမှု မရှိသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းများကြောင့် အလွန်အမင်း ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။<ref name="Go">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622063452/http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archivedate=22 June 2011 |title=Go: A diver's paradise |work=New Straits Times |accessdate=20 December 2010}}</ref> မလေးရှား အစိုးရသည် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုအား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ဘက်မျှစေရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်နေသော်လည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထက် လုပ်ငန်းကြီးများကို ပို၍ ဦးစားပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။<ref name="Richmond2"/> အချို့သော ပြည်နယ် အစိုးရများသည် သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုတို့ကို တန်ပြန်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး<ref name="WWF"/> ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျှော့ချရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသား ဥယျာဉ် ၂၈ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၂၃ ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၅ ခုမှာ ကျွန်းဆွယ်မလေးရှားတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond2"/> ဆီပါဒန် ကျွန်းကဲ့သို့သော ဇီဝမျိုးကွဲစုံရာ ဒေသများတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား ကန့်သတ် ထားသည်။ <ref name="Go"/> တိရစ္ဆာန် မှောင်ခိုမှုမှာ ကြီးစွာသော ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မလေးရှား အစိုးရမှာ ဘရူနိုင်း အစိုးရ၊ အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရ တို့နှင့် ဆွေးနွေး၍ မှောင်ခိုမှု တားဆီးရေး ဥပဒေများကို တသမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=80482 |title=Standardize illegal animal trafficking law&nbsp;– Ellron |work=The Borneo Post |date=15 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Proton Suprima S Front Three Quarter Facing Left.jpg|thumb|right|alt=A blue Proton Suprima|ပရိုတွန် ကုမ္ပဏီသည် မလေးရှားရှိ မော်တော်ယာဉ် ထုတ်လုပ်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် အတော်အသင့် တံခါးပွင့်ပြီး နိုင်ငံအတွက် အသားပေးကာ စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးမှုသို့ လောလောလတ်လတ် ပြောင်းလဲပြီးသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။<ref>{{cite web|last = Boulton | first = WilliaM |last2 = Pecht |first2 = Michael |last3 = Tucker |first3 = William |last4 = Wennberg |first4 = Sam |url=http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm |title=Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia |publisher=The World Technology Evaluation Center, Inc |date = May 1997|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ |title=Malaysia, A Statist Economy |publisher=Infernalramblings |accessdate=1 November 2010 |archive-date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007104445/http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ }}</ref> နိုင်ငံတော်မှာ မက်ခရို စီးပွားရေး အစီအစဉ်များဖြင့် စီးပွားရေး ကိစ္စများကို ထိန်းကျောင်း မောင်းနှင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ရှိပြီး ယခုအခါတွင်မူ အစိုးရ၏ ကဏ္ဍ တဖြည်းဖြည်းချင်း မှေးမှိန်လာသည်။ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံးသော စီးပွားရေး မှတ်တမ်းရှိသော နိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အထိ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ပျမ်းမျှ ၆.၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ <ref name="state.gov"/> ၂၀၁၄ မှ ၂၀၁၅ အတွင်း မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ အာရှတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ တွင့် အဆင့် ၆ ရှိကာ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၂၀ ရှိ၍ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ် နှင့် တောင်ကိုရီးယား တို့ထက် ပို၍ မြင့်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ | title=WEF | accessdate=13 February 2015 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416144807/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ ၆% တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် အာဆီယံတွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ၆.၁% ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး တိုးပွားမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/72681?m=1|title=Malaysia's GDP grows 6 percent in 2014|accessdate=12 February 2014}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်ကို လူတစ်ဦးချင်း ဝယ်ယူနိုင်မှု စွမ်းအား နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိန်းဂဏန်းမှာ ၇၄၆.၈၂၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ ဖြစ်သဖြင့် အာဆီယံတွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် တတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတွင် ၂၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=15&pr1.y=5&c=548&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Malaysia)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=19 October 2014}}</ref> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ယခင် ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] မှ မလေးရှားနိုင်ငံ ၏ အနာဂတ် အတွက် ၎င်း၏ စိတ်ကူးအား "ရည်မှန်းချက် ၂၀၂၀" ဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး ၂၀၂၀တွင် မလေးရှားနိုင်ငံ အနေနှင့် မိမိဘာသာ အမှီအခို ကင်းမဲ့စွာ ပြည့်စုံလုံလောက်သော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ထားခဲ့သည်။<ref name="Mahathir's Speech">{{cite news| title=The Way Forward| url=http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904| publisher=Prime Minister's Office| author=Mohamad, Mahathir| date=17 November 2008| accessdate=18 April 2016| archivedate=3 December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203071129/http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904}}</ref> နာဂျစ် ရာဇက် မှ မလေးရှား အနေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အဆင့်သို့ ပန်းတိုင် အဖြစ်မျှော်မှန်းထားသော ၂၀၂၀ ခုနှစ် မရောက်မီ စောလျင်စွာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြောကြာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ အတွင်း အစိုးရ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် နှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် အစရှိသည့် အစီအစဉ် ၂ ခု ရှိကြောင်း ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|title=M'sia On Track To Become High-income Nation Earlier Than Projected, Says Najib|agency=Bernama|date=12 May 2014|accessdate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512175507/http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|archivedate=12 May 2014|deadurl=yes}}</ref> အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ၏ အစီရင်ခံစာ အရ မလေးရှားသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတွင် ၂၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အနေနှင့် ရှိနေမည် ဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီအားဖြင့် ၁.၂ ထရီလီယံ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၉,၂၄၇ ဒေါ်လာ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) ဖြင့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အစီရင်ခံစာမှ ဖော်ပြထားချက်များတွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ၊ ဓာတ်ဆီ နှင့် အရည်အဖြစ် ပြောင်းထားသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူများ အနေဖြင့် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ သိသာစွာ တိုးတက်လာသည်ကို မြင်ရလိမ့်မည်။ မလေးရှား၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်း၊ အခြားသူများ ထက်သာလွန်သော ကျောင်းနေမှုနှင့် သာမန်ထက်ပိုသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]တို့က စီးပွားရေး တိုးချဲ့မှုများ အတွက် ကူညီ ပံ့ပိုးပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?IR=T&op=1|title=These Economies Will Dominate The World In 2050|author=Platt, Eric |publisher=[[Business Insider]]|date=13 January 2012|accessdate=19 October 2014}}</ref> ခရက်ဒစ် ဆွိစ် မှ မန်းနေးဂျင်း ဒါရိုက်တာ ဗစ်တာ ရှဗက်မှ "မလေးရှားတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရန် လိုအပ်သော အရာများ အားလုံး ရှိသည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2012/5/7/business/11241892&sec=|title=Malaysia got what it takes to be developed nation|author=Wong, Wei-Shen|work=The Star|date=7 May 2012|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703075343/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2012%2f5%2f7%2fbusiness%2f11241892&sec=|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သတ္တုတူးဖော်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးရေး အပေါ် အခြေခံထားသော စီးပွားရေးမှာ ကဏ္ဍ စုံလင်သော စီးပွားရေး အဖြစ်သို့ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အလွန်မြင့်မားသော ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍသည် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် ဦးဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite book|author=Osman-Rani, H.; Toh, Kin Woon and Ali, Anuwar |title=Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=Yy8V7K0jwsgC&lpg=PP1&pg=PA1|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=1|isbn=978-9971-988-34-0}}</ref> နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက်တွင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများထက် စောလျင်စွာ ပြန်လည်ဦးမော့ လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ငွေကြေးဂယက် မဖြစ်မီ အချိန် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၄,၈၀၀ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0-7546-4638-6}}</ref><ref name=Principles>{{Cite book|title=Principles of Economics|last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2007 |edition=4 |isbn=0-324-22472-9}}</ref> စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ မတူညီသော လူမျိုးများ အကြား တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ပုံမျှ သာ ရှိသော်လည်း ဈေးကွက် အတွင်းရှိ အရင်းအနှီး၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html |title=Minority rule, majority hate |last=Chau |first=Amy |work=Asia Times |accessdate=15 November 2010 |archivedate=18 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118100346/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html }}</ref> မလေးရှားရှိ တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေးမှာ ဝါးလုံး ကွန်ယက်ဟု ခေါ်သော အရှေ့တောင် အာရှ ဈေးကွက် အတွင်း မိသားစု နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရ ဆက်နွယ်နေကြသော နိုင်ငံခြားရောက် တရုတ်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ကွန်ယက်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။<ref name="Weidenbaum">{{cite book|author=Weidenbaum, Murray L |title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> [[File:Petronas Panorama II.jpg|thumb|left|alt=Petronas Towers|[[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]] တွင် မလေးရှား နိုင်ငံပိုင် ရေနံကုမ္ပဏီ ပက်ထရိုးနပ်စ်၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တွင်တာဝါ များတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။]] မလက်ကာ ရေလက်ကြားနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေသော ပင်လယ်ကူး သင်္ဘော သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှ ကူညီပံ့ပိုးပေးထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး တို့မှာ အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archivedate=2014-03-04|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security |publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia |accessdate=21 June 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |date=30 September 2003 |accessdate=29 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html | work=Time | title=How to Defeat Pirates: Success in the Strait | first=Michael | last=Schuman | date=22 April 2009 | accessdate=18 April 2016 | archivedate=4 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားသည် သဘာဝနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဓာတ်ဆီမှာ အဓိက ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov"/> တစ်ချိန်က မလေးရှား သည် ကမ္ဘာတွင် ခဲမဖြူ၊<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future|publisher=American University|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130185311/http://www1.american.edu/TED/tin.htm}}</ref> ရာဘာ နှင့် စားအုန်းဆီ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပုံစံမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ တခြားသို့ ပြောင်းလဲ ဦးတည်လျက် ရှိသော်လည်း<ref name="WPRO">{{cite web|url=http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm |title=WHO Western Pacific Region&nbsp;– 2006&nbsp;– Malaysia&nbsp;– Political and socioeconomic situation |publisher=WHO |accessdate=18 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm <!--Added by H3llBot--> |archivedate=29 August 2010}}</ref> ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အပေါ် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |accessdate=27 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref> မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စားအုန်းဆီ အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html |title=Malaysia defends palm oil production |work=The Telegraph |date=10 June 2007 |accessdate=28 November 2010 |first=Charles |last=Clover |archivedate=24 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624042237/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html }}</ref> စီးပွားရေးအား တခြား ကဏ္ဍများသို့ ချဲ့ထွင်ရန်နှင့် တင်ပို့ကုန်အပေါ်တွင် မှီခိုနေမှုအား လျှော့ချရန် အတွက် အစိုးရသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကို တိုးမြှင့်လာစေရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် မလေးရှားတွင် တတိယမြောက် နိုင်ငံခြားငွေ အများဆုံး ရရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တိုးတက်လာသော စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေးကြောင့် လေထု ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ရေထု ညစ်ညမ်းမှု များစွာ ဖြစ်ပွားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းများကလည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် မကောင်းသည့် ဘက်မှ အကျိုးသက်ရောက် စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Heidi|first = Munan|last2 = Yee|first2 = Foo Yuk|title = Malaysia|publisher = Benchmark Books|year = 2001|pages = 28, 36–37|url =|doi =|id =|isbn = 0-7614-1351-0}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သော မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်းမှ [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၃၇၀|လေယာဉ် တစ်စင်း ပျောက်ဆုံးခြင်း]] နှင့် [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇|အခြား လေယာဉ်တစ်စင်း ဇူလိုင်လ အတွင်း ယူကရိန်း နိုင်ငံ ပေါ်တွင် ပစ်ချခံခဲ့ရခြင်း]] တို့ကြောင့် ခရီးသည်နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်း စုစုပေါင်း ၅၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် ဖိအားများ သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လေကြောင်းလိုင်း အနေနှင့် ၃ နှစ်တာမျှ အမြတ်မရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ အနေနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်းတို့ မပိုင်ဆိုင်သေးသော ရှယ်ယာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဝယ်ယူခြင်းအားဖြင့် လေကြောင်းလိုင်းကို နိုင်ငံပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။.<ref name="MHbuyout">{{cite news|title=State investment firm keen to acquire Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417|accessdate=8 August 2014|publisher=Malaysia Sun|archivedate=10 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810081727/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417}}</ref> ၂၀၁၃ ခု နှင့် ၂၀၁၄ ခု ကြားတွင် မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငြိမ်းစား ယူသည့် အခါ နေထိုင်ရန် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာ့ အငြိမ်းစား ညွှန်းကိန်း တွင် တတိယ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းမှာ "မလေးရှား ကျွန်ုပ်တို့၏ ဒုတိယအိမ်" ဆိုသည့် အစီအစဉ်ဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများအား နိုင်ငံအတွင်း ရေရှည် နေထိုင်ရန် ဗီဇာ ၁၀ နှစ်မျှ ထုတ်ပေးခြင်း၏ ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html|title=M'sia listed as 3rd best place to retire|author=Avineshwaran, T. |work=Jakarta Post|date=8 January 2014|accessdate=9 January 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာနှင့် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာ အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတု နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူး​သော နောက်ခံ အခြေအနေက နိုင်ငံခြားသားများအား ဒေသခံတို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လွယ်ကူစေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/internationallivingcom/best-places-to-retire-2015_b_6346578.html|title=The World's Best Retirement Havens In 2015|work=[[The Huffington Post]]|date=2 January 2015|accessdate=5 January 2015}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသည် အစ္စလာမ် ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍတွင် ဗဟိုဌာန တစ်ခု အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုကဏ္ဍအတွင်း အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်း အများဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="iht001">{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |date=September 2010}}</ref> အသိဉာဏ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိသည်။ <ref name="WPRO" /> မိမိဘာသာ အားကိုးနိုင်သော ကာကွယ်နိုင်စွမ်း နှင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် မလေးရှားသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး လုပ်ငန်း အချို့ကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကာကွယ်ရေးနှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား ကာကွယ်ရေး နှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ကောင်စီ အောက်သို့ ထည့်သွင်း ခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့် ဤကဏ္ဍအား ဖွံ့ဖြိုးစေရန် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပြီး ကာကွယ်ရေး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အတွက် ဈေးကွက်ကိုလည်း အစဉ်တစိုက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref> မလေးရှားရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ နှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်း ကိရိယာများ၊ လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ၊ အိုင်တီနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပစ္စည်းများ အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov" /> မလေးရှားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် အာကာသ အစီအစဉ်များကို စတင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/?q=en/node/41|title=About Us – Our Organisation|author=National Space Agency|publisher=Government of Malaysia (ANGKASA)|accessdate=6 October 2014|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172238/http://www.angkasa.gov.my/?q=en%2Fnode%2F41}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |publisher=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားမှ မလေးရှားနိုင်ငံသား တစ်ဦးအား [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]] သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တော်ဝင် မလေရှား လေတပ်မှ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော ရုရှား၏ ဆူကိုဟိ အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်များကို ဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20060519/.html |title=Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007 |agency=RIA Novosti |date=19 May 2006 |accessdate=18 October 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အစိုးရသည် ရာဇက်ဆက် အစီအစဉ်ဖြင့် ဂြိုဟ်တုများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&sec=nation|title=RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme|date=9 September 2011|accessdate=7 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703074907/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2011%2f9%2f9%2fnation%2f20110909201417&sec=nation|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ===အခြေခံ အဆောက်အအုံ=== မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံကို ခြုံ၍ ကြည့်မည်ဆိုပါက အာရှ၌ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး<ref name="MIDAweb">{{cite web |url=http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure |title=Why Malaysia |publisher=Malaysia Industrial Development Authority |accessdate=20 August 2011 |archivedate=23 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723213941/http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure }}</ref> အာရှတွင် အဆင့် ၈ ရှိကာ ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၂၅ ရှိသည်။ <ref name="GCI ranking">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2014-15/Malaysia.pdf|title=Global Competitiveness Index|publisher=World Economic Forum|accessdate=20 October 2015|format=PDF}}</ref> မလေးရှားသည် လမ်းတို့၏ အရည်အသွေး၊ ဆိပ်ကမ်းဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေး၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေးတို့တွင် ကမ္ဘာ့အဆင့် ၁၉ ရှိသော်လည်း လျှပ်စစ်ဖြန့်ဖြူးမှု အရည်အသွေး တွင်မှု ကမ္ဘာ့အဆင့် ၃၉ သာ ရှိသည်။<ref name="GCI ranking"/> ၎င်း၏ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်သည် အရှေ့တောင် အာရှတွင် စင်ကာပူပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ပြီး လိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၄.၇ သန်း နှင့် ဆယ်လူလာဖုန်း အသုံးပြုသူ သန်း ၃၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="Tele">{{cite web |url=http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm |title=Malaysian Telecommunications Overview |publisher=American University |accessdate=25 May 2011 |archivedate=4 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504165602/http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my |title=Telephones&nbsp;– mobile celluar |work=The World Factbook |accessdate=25 May 2011 |archivedate=16 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116085719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်း ၇ ခု ရှိပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမှာ ကလန်း ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည်။ စက်မှု ရပ်ဝန်း ဒေသ ၂၀၀ ရှိပြီး အထူးပြု စက်မှု ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော နည်းပညာရပ်ဝန်း မလေးရှား နှင့် ကူလင်း ဟိုင်းတက်ခ် ရပ်ဝန်း စသည်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="MIDA"/> လူဦးရေ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ကျော် အတွက် ရေကောင်းရေသန့် ရနိုင်သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော မြို့ကြီးများ နှင့် လုံခြုံရေး အရ စိုးရိမ်ရသော ဒေသများကိုသာ အာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသများကို ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် အာရုံစိုက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နောက်ကျန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zEXvKbnS?url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archivedate=6 June 2011|title=Infrastructure and Rural Development in Malaysia|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|accessdate=25 May 2011}}</ref> တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်မှာ မြို့ပြဒေသများတွင် အားကောင်းသော်လည်း ကျေးလက်နေသူများ အတွက်မူ ကောင်းစွာ မရနိုင်ပေ။<ref name="Tele"/> ====စွမ်းအင်==== [[File:BakunDam.jpg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ဘာကွန်းဆည်ကို တည်ဆောက်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံကဏ္ဍတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် တဲနာဂါ နေရှင်နယ် မှ လွှမ်းမိုးထားပြီး ပိုင်ဆိုင်မှု အနေဖြင့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၉၉.၀၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသော ပစ္စည်းများ ရှိသည်။ သုံးစွဲသူများသည် နိုင်ငံတော် ဂရစ် မှ တဆင့် လျှပ်စစ်ရရှိရန် ဆက်သွယ်ပြီး ကျွန်းဆွယ် အတွင်းတွင် လျှပ်စစ်ပို့လွတ်သော ဓာတ်အားခွဲရုံ ၄၂၀ ကျော်မျှ ရှိကာ ခန့်မှန်းခြေ ကီလိုမီတာ ၁၁,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး<ref>{{cite web |title=Tenaga Nasional Berhad 500kV Transmission System, Phase 1 |url=http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |publisher=Ranhill Berhad |accessdate=23 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227183633/http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |archivedate=27 February 2009 }}</ref> ၁၃၂၊ ၂ရ၅ နှင့် ၅၀၀ ကီလိုဗို့ တို့ဖြင့် ပို့လွှတ်နေသော ဓာတ်အားပေးလိုင်းများ ရှိသည်။ မလေးရှား၏ စုစုပေါင်း ပါဝါ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၂၉,၂၇၈ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၁၄၀,၉၈၅.၀၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၁၆,၀၇၈.၅၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html | title=Energy Commission | accessdate=11 April 2015 | archivedate=9 May 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509023944/http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html }}</ref> မလေးရှား၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုမှာ လောင်စာဆီနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး မလေးရှားရှိ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ သိုက်များ ကြောင့်သာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မလေးရှား၏ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Unimap">{{cite web |url=http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |title=Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia |author=Selamat, Salsuwanda and Abidin, Che Zulzikrami Azner |publisher=Universiti Malaysia Perlis |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130904032630/http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |archivedate=4 September 2013 }}</ref> ====သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး==== [[File:NorthSouth-Expressway.jpg|thumb|မလေးရှား၏ အရှည်ဆုံး ဟိုင်းဝေးလမ်းမ ဖြစ်သော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်း ကွန်ယက်သည် အာရှတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ၈၉,၇၂၈မိုင် (၁၄၄,၄၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အဓိက နိုင်ငံတော်၏ ကုန်းလမ်းကွန်ယက်မှာ မလေးရှား ဖက်ဒရယ် လမ်း စနစ်ဖြစ်ပြီး ၃၁,၀၂၈မိုင် (၄၉,၉၃၅ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ မလေးရှားရှိ ဖက်ဒရယ် လမ်း အများစုမှာ ၂ လမ်းသွားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့နေရာများတွင်မူ ဖက်ဒရယ် လမ်းများမှာ ကားများ ပိုသွားနိုင်ရန် ၄ လမ်းသွား ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဖက်ဒရယ်လမ်း အများစုကို ကတ္တရာ ခင်းထားသော်လည်း စကူဒိုင်း-ပွန်တယံ အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို ကွန်ကရစ်လမ်း ခင်းထားပြီး ကလန်းမှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဖက်ဒရယ် အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို နိုင်လွန်ကတ္တရာ ခင်းထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ၁,၁၁၇မိုင် (၁,၇၉၈ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းများ ရှိပြီး အရှည်လျားဆုံး အဝေးပြေးလမ်းမှာ ၄၉၇မိုင် (၈၀၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း ဖြစ်ကာ မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ဖောက်လုပ်ထားပြီး အဓိက မြို့ကြီးများဖြစ်သော [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် [[ဂျဟိုးဘာရူးမြို့]] တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ မလေးရှား ရင်းဂစ် ၂၇ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈.၂၃ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိသော ပန်ဘော်နီယို အဝေးပြေးလမ်း စီမံကိန်းကို ကြေညာခဲ့ပြီး မြို့ချင်းဆက်လမ်းများကို နှစ်လမ်းသွား အမြန်လမ်းများ အဖြစ် အဆင့်မြှင့်ခြင်းအားဖြင့် အရှေ့မလေးရှားရှိ အဝေးပြေးလမ်းတို့၏ အဆင့်ကို ကျွန်းဆွယ်မလေးရှား၏ ကွာလတီနှင့် ညီမျှအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|last = Mody|first = Ashoka|title = Infrastructure strategies in East Asia: the untold story|publisher = The World Bank|year = 1997|page = 35|url = https://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&printsec=frontcover|isbn = 0-8213-4027-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/10/17/fadillah-says-pan-borneo-highway-to-be-built-under-ukas-initiative/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+mycenews+(MyCen+News)|title=Fadillah says Pan Borneo Highway to be built under Ukas initiative|author=Pim, Lim How |work=The Borneo Post|date=17 October 2014|accessdate=19 October 2014}}</ref> မလေးရှားတွင် ရထားလမ်း အရှည် ၁,၁၃၉မိုင် (၁,၈၃၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ၄၇၇မိုင် (၇၇၆) မိုင်မှာ အသွားအပြန် လမ်း နှင့် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတို့ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် အကြီးစားရထား (ကေတီအမ်)၊ အပေါ့စား ရထား၊ တစ်လမ်းပြေးရထား(အမြန်ရထား)၊ ကြိုးဆွဲရထား (ပီနန်တောင် ရထား) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အကြီးစားရထားများကို မြို့တစ်မြို့ နှင့် တစ်မြို့ အကြား ခရီးသည်များနှင့် ကုန်စည်များကို ပို့ဆောင်ခြင်း အပြင် မြို့ပြ ခရီးသွား ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုသည်။ အပေါ့စားရထားများကိုမူ မြို့ပြများ အတွင်း မြို့တွင်း အများပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ကွာလာလမ်ပူမြို့တို့ကို ဆက်သွယ် ပို့ဆောင်ပေးသော ရထား ၂ စင်းလည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော တစ်လမ်းပြေး ရထားမှာ ကွာလာလမ်ပူမြို့တွင် အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုထားပြီး တစ်ခုတည်းသော ကြိုးဆွဲရထားမှာ ပီနန်တွင် ရှိသည်။ အမြန်ရထားစီမံကိန်း ဖြစ်သော ကေဗွီအမ်အာရ်တီသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့၏ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် လက်ရှိ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရထားကွန်ယက်မှာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားရှိ ပြည်နယ် ၁၁ခုလုံးသို့ ရောက်ရှိ ဆက်သွယ်ထားသည်။ အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ ဆာဘားပြည်နယ်၌သာ ရထားလမ်း ရှိသည်။ ရထားလမ်းမှာ ၁၀၀၀ မီလီမီတာ အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သော ထိုင်းရထားလမ်းနှင့်လည်း မြောက်ဘက်တွင် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံသာ ရထားလမ်းအား ပြန်လည်တည်ဆောက်မည် ဆိုပါက မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့သို့ ရထားဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ [[File:KLIA MTB&Tower.jpg|thumb|right|alt=Kuala Lumpur International Airport|မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] မလေးရှားတွင် လေဆိပ် ၁၁၈ ခုရှိပြီး ၃၈ ခုတွင် ပြေးလမ်းခင်းထားသည်။ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်းမှာ မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်း ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးသည်။ အဓိက နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် နှင့် အနောက်မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော ခရီးစဉ်များအား မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယား အေးရှား၊ မလင်ဒို အဲယားတို့မှ ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး ပြည်တွင်း ခရီးစဉ် အတိုများကို လေကြောင်းလိုင်း အသေးများ ဖြစ်သော အမ်အေဆွင်း၊ ဖိုင်းယားဖလိုင်း နှင့် ဘာဂျားယားအဲယားတို့မှ ပံ့ပိုးပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အဓိက ကုန်တင် လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အမ်အေအက်စ် ကာဂို နှင့် ထရန်စမိုင်း အဲယား ဆားဗစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် မလေးရှား၏ အဓိကနှင့် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရီးသည် အများဆုံး အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး စုစုပေါင်း ခရီးသည် ၄၈.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။ အခြား အဓိက လေဆိပ်များတွင် ခရီးသည် ၆.၉ သန်း ရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်နှင့် အရှေ့မလေးရှား၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကိုတာ ကင်နာဘာလူး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည် ၅.၃ သန်းရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးသော လေဆိပ်ဖြစ်သည့် ပီနန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် တို့ ပါဝင်သည်။ [[File:Northport Malaysia Wharve.JPG|thumb|ဆလန်ဂေါရှိ ကလန်းဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ အကြီးဆုံးနှင့် အလုပ်အများဆုံး သင်္ဘောဆိပ် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးအပါဆုံး သင်္ဘောသွားလာရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော မလက္ကာရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှား ရှိ ဆိပ်ကမ်းနှစ်ခုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း အခု ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်း နှင့် တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းတို့မှာ အရှေ့တောင်အာရှတွင် စင်ကာပူ ဆိပ်ကမ်းပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်းသည် မလေးရှားတွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၁၀.၃ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၉ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၇.၆ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ====ရေပေးဝေမှု နှင့် စွန့်ထုတ်မှု==== လူတိုင်းမှ ရေ အား သင့်တင့်မျှတသော ဈေးဖြင့် ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အောင်မြင်မှု တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ရန်၊ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ဘဏ္ဏာငွေ ရရှိနိုင်ရန် နှင့် သုံးစွဲသူ အခြေပြုသော ဝန်ဆောင်မှုကို ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စသည်တို့အတွက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများမှ တဆင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို ပြသခဲ့သည်။ ထိုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးမှ ရေရရှိရေး ကဏ္ဍအတွက် ကိုယ်ပိုင် သီးခြားအုပ်ချုပ်သော ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီ၊ ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကုမ္ပဏီ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အသွင် ပြောင်းလဲထားသော နိုင်ငံပိုင် ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည့် ခေတ်မီသော အဖွဲ့အစည်း ပုံစံ ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီ အနေနှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ညီအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီမှ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍအတွက် ပုဂ္ဂလိကသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့် အသစ်များ ချမပေးတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက ထိုသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့ရာမှ ရလဒ် အမျိုးမျိုး ရရှိလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သော်လည်း စိန်ခေါ်မှု အမြောက်အမြား ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ထိုစိန်ခေါ်မှုများ ထဲမှ အချို့ကိုသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းမှ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ ပထမ တစ်ချက်မှာ ရေခွန်မှာ နည်းသဖြင့် ကုန်ကျငွေကို ပြန်လည်ရရှိရန် လက်ရှိ အနေအထားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍ အနေနှင့် အစိုးရ၏ အထောက်အပံ့ပေါ်တွင် မှီခိုနေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ တစ်ချက်မှာ ရေရယူလိုအား စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်သော်လည်း ရေဆုံးရှုံးမှု နှင့် လူတစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ တတိယ အချက် အနေနှင့် ပါဟန်းမြစ်မှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ရေအမြောက်အမြား သွယ်ယူ သုံးစွဲသည့် ကိစ္စမှာ လူမှု နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ စတုတ္ထ အချက်မှာ မိလ္လာနှင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို သန့်စင်ရေး အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များမှာ ရေပေးဝေမှု အခြေခံ အဆောက်အအုံအား လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို စုဆောင်းနိုင်သော်လည်း သန့်စင်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ရေဆိုးနှုတ် စနစ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ရေပေးဝေရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် မပါဝင်ခဲ့ပေ။ == လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှား လူဦးရေတွင် လူမျိုးများ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု]] ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်စစ်တမ်းများအရ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၈, ၃၃၄, ၁၃၅ ယောက်ဖြစ်သဖြင့်။ <ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archivedate=2014-05-22 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |accessdate=4 October 2011}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၂ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။<ref name="stat2010">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition) |publisher=Department of Statistics, Malaysia |year=2010 |accessdate=10 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008005500/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |archivedate=8 October 2013 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသားများကို လူမျိုးဖြင့် ခွဲခြားထားပြီး ၆၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို ဘူမိပူထရ များ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="stat2010"/> ဘူမိပူထရများ၏ အများဆုံးသော အုပ်စုမှာ မလေးလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင်များ အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် မလေး ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံရေး အားဖြင့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm|title=Malaysia's lingering ethnic divide|author=Brant, Robin |publisher=BBC News|date=4 March 2008|accessdate=29 October 2013}}</ref> ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများတွင် မလေးမဟုတ်သော ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်ကြပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချမ်လူမျိုးများ နှင့် ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်ရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ မလေးမဟုတ်သော ဘူမိပူထရများသည် ဆာရာဝပ် လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် ရှိပြီး ဆာဘား လူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံ ကျော်မျှ ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ရှေးဦးနေ လူမျိုး အနည်းငယ်သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ အိုရန် အက်ဆလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Gomes|first = Alberto G.|title = Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads|publisher = Taylor & Francis Group|year = 2007|page = 10|url = https://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-96075-0}}</ref> မည်သူ့အား ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်မည် ဆိုသော ဥပဒေသည် ပြည်နယ် အလိုက် ကွဲပြားသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&sec=nation|title=PM asked to clarify mixed-race bumiputra status|work=The Star|date=4 November 2009|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222745/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f11%2f4%2fnation%2f20091104194453&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘူမိပူထရ အဆင့် မရကြချေ။ လူဦးရေ၏ ၂၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေး တရုတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးကုလား လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="stat2010"/> တရုတ်တို့မှာ စီးပွားရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါ အရာရောက်သော လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ပီနန် ပြည်နယ်ရှိ လူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ပြောင်းရွှေ့လာသများ အများအားဖြင့် တမီလ် လူမျိုးများသည် မလေးရှားသို့ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် စတင် ရောက်ရှိလာကြသည်။<ref>{{cite web |author=Kuppusamy, Baradan |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html |title=Racism alive and well in Malaysia |work=Asia Times |date=24 March 2006 |accessdate=27 October 2010 |archivedate=12 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312031803/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html }}</ref><ref name="Barbara">{{Cite book|last = West|first = Barbara A.|title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1|publisher = Facts on File inc|year = 2009|page = 486|url = https://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover|isbn = 0-8160-7109-8}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံတွင်း မွေးဖွားသူများကို မလေးရှားနိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ပေးအပ်လေ့ မရှိသော်လည်း မလေးရှားနိုင်ငံသား မိဘနှစ်ပါးမှ မလေးရှားနိုင်ငံ အပြင်ဘက်တွင် မွေးဖွားသော ကလေးကိုမူ နိုင်ငံသား အဖြစ် ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံသား ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ခံယူခြင်းအား ခွင့်ပြုမထားပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html |title=Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |date=16 November 2007 |accessdate=25 July 2011 |archivedate=24 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124045542/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CIRBC%2C%2CMYS%2C47d6546928%2C0.html }}</ref> မလေးရှား ဘော်နီယို ဖြစ်သော ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တွင် နိုင်ငံသား ရရှိခြင်းမှာ ထူးခြားပြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကိစ္စရပ်များ အရ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် နိုင်ငံသား အဖြစ် ရရှိခြင်းနှင့် မတူညီပေ။ နိုင်ငံသားတိုင်းအား မိုင်ကတ်ဒ်ဟု ခေါ်သော ဘိုင်အိုမက်ထရစ် စမတ် ချစ်ပ် ပါဝင်သော စိစစ်ရေး ကတ်ဒ်အား ၁၂ နှစ်ပြည့်သည်မှ စ၍ ထုတ်ပေးထားပြီး မိမိနှင့် တပါတည်း အမြဲ သယ်ဆောင်သွားရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=May, Leow Yong |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&sec=nation|title=More than just a card|work=The Star|date=30 August 2007|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222512/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2007%2f8%2f30%2fnation%2f18649549&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> [[File:Malaysia population density 2010b.png|thumb|left|alt=A map of Malaysia depicting the expected 2010 estimated population density.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု၊ တစ်စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် ရှိသော လူဦးရေ]] ပညာရေး စနစ်တွင် မသင်မနေရ မဟုတ်သော မူကြို ပညာရေး၊ မသင်မနေရ ၆ နှစ် မူလတန်း ပညာရေး နှင့် သင်ကြားလိုသော ဆန္ဒရှိက သင်ကြားနိုင်သော ၅ နှစ် အထက်တန်း ပညာရေး တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book|author=Nozawa, M.; Wing, C.; Chaiyasook, S. |title=Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf|year=2011|location=Bangkok|publisher=UNESCO|page=4 (12)|isbn=978-92-9223-374-7|format=PDF}}</ref> မူလတန်းကျောင်းများကို ကဏ္ဍ နှစ်ခု ခွဲထားပြီး မလေးဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော နိုင်ငံတော် မူလတန်းကျောင်းများ နှင့် တရုတ် သို့မဟုတ် တမီလ် ဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော ဒေသခံ မူလတန်းကျောင်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Mustafa |first=Shazwan |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/ |title=Malay groups want vernacular schools abolished |work=The Malaysian Insider |date=22 August 2010 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825032917/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished }}</ref> အထက်တန်း ပညာရေးမှာ ၅ နှစ် သင်ကြားရသည်။ အထက်တန်းပညာရေး နောက်ဆုံးနှစ်တွင် မလေးရှား ပညာရေး အောင်လက်မှတ် စာမေးပွဲကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |title=Secondary School Education |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231163459/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ၁၉၉၉ ခုနှစ် မလေးရှား မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း အစီအစဉ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှစ၍ မက်ထရစ် ကူလေးရှင်း ကောလိပ်တွင် ၁၂ လ သင်ကြား အောင်မြင်ပြီးသော ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ပြည်တွင်း တက္ကသိုလ်များတွင် ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း စနစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော နေရာသာ ဘူမိပူထရ မဟုတ်သူ ကျောင်းသားများ အတွက် ဖွင့်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|last2 = Kesavapany|first2 = K.|title = Malaysia: recent trends and challenges|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2006|page = 259|url = https://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&printsec=frontcover|isbn = 981-230-339-1}}</ref> [[File:Maulidur Rasul (8414773898).jpg|thumb|ပူထရာဂျာရားရှိ ပူထရာ ဗလီ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မွေးကင်းစ ကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ အယောက် ၁၀၀၀ လျှင် ၆ ယောက်ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း၏ သက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html |title=Malaysia&nbsp;– Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=22 May 2011 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901172009/http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html }}</ref> မလေးရှားအား နိုင်ငံခြားသားများ ဆေးလာကုသည့် နေရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရသည် လူမှုကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission |title=Mission, Vision & Background |publisher=Ministry of Health Malaysia |date=3 July 2009 |accessdate=17 September 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017064513/http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission }}</ref> လူဦးရေသည် မလေးရှားကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ပိုမိုသိပ်သည်းပြီး<ref>{{Cite book|last = Hassan|first = Asan Ali Golam|title = Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia|publisher = Ashgate Publishing Ltd|year = 2004|page = 12|url = https://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&printsec=frontcover|isbn = 0-7546-4332-8}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသား ၂၈ သန်းမှ သန်း ၂၀ သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="state.gov"/> ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ကွာလာလမ်ပူသည် မလေးရှား၏ မြို့တော် နှင့်<ref name="CIA Fact Book"/> အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် <ref>{{cite web |url=http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |title=Tourism Malaysia Corporate Website |publisher=Tourism Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013024837/http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |archivedate=13 October 2013 }}</ref> အဓိက ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အချက်အချာမြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archivedate=7 May 2009 |title=Vision & Goals of Kuala Lumpur |publisher=Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur |accessdate=18 September 2010}}</ref> ပူထရာ ဂျာရားမြို့သည် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရန် အတွက် ၁၉၉၉ မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya&nbsp;– Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231161948/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ ရုံးများသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့ အတွင်း ကျပ်တည်းမှုမှ သက်သာစေရန် ထိုနေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://eprints.utm.my/6622/ |title=Putrajaya&nbsp;– Administrative Centre of Malaysia&nbsp;– Planning Concept and Implementation |last=Ho |first=Chin Siong |year=2006 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511064921/http://eprints.utm.my/6622/ }}</ref> လုပ်အားကို အသုံးချရသော လုပ်ငန်းများကြောင့်<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1 |title=As Malaysia deports illegal workers, employers run short |work=The New York Times |date=13 July 2009 |accessdate=26 October 2010 |first=Soraya |last=Permatasari}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား ၃ သန်းကျော် ခန့် နေထိုင်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြပြီး လူဦးရေ ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။<ref name="autogenerated1">{{cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm |title=Illegal workers leave Malaysia |publisher=BBC News |date=29 October 2004 |accessdate=26 October 2010}}</ref><ref name="autogenerated1" /> ဆာဘားတွင် အခြေစိုက်သော အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အစိုအရ ဆာဘားတွင် ရှိသော လူဦးရေ ၃ သန်းတွင် ၂ သန်းမှာ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည် ဟုဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/opinions/46691 |title=Demographic implosion in Sabah? Really? |last=Quek |first=Kim |work=Malaysiakini |accessdate=21 June 2010}}</ref> မလေးရှားတွင် ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၁၇၁.၅၀၀ ခန့်ကို လက်ခံထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် ၇၉,၀၀၀ မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီး ၇၂,၄၀၀ မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၁၇,၇၀၀ မှ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အရာရှိများ အနေနှင့် နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်သူများကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူမှောင်ခိုသမားများထံ တိုက်ရိုက်အပ်နှံသည်ဟု သတင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရပြီး မလေးရှား အနေနှင့် လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေများကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် အငြင်းပွားစရာ သမိုင်းကြောင်းများ ရှိ​သော ရီလာ ဟု ခေါ်သည့် အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြုလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=search&docid=4a40d2adc&skip=0&query=World%20Refugee%20Survey&coi=MYS |title=World Refugee Survey 2009 |publisher=United States Committee for Refugees and Immigrants |date=17 June 2009 |accessdate=10 June 2011}}</ref> {{မလေးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} {{clear}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ရာခိုင်နှုန်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း [[အစ္စလမ်ဘာသာ]]အား နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="MSU">{{cite web |url=http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm |title=Malaysia&nbsp;– Religion |publisher=Asian Studies Center – Michigan State University |accessdate=13 July 2011 |archivedate=9 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809081015/http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ နှင့် နေထိုင်မှု စာရင်းအရ လူမျိုးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ မြင့်မားသည်။ လူဦးရေ၏ ၆၁.၃% မှာ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ၁၉.၈% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ၉.၂%မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ၆.၃%မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ၁.၃%မှာ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ နှင့် အခြားသော တရုတ်ရိုးရာ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၀.၇%မှာ ဘာသာမဲ့များ အဖြစ် ခံယူကြပြီး ကျန်ရှိနေသော ၁.၄%မှာ အခြားဘာသာများကို ကိုးကွယ်သည် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်သည်ဟု မပြောကြပေ။<ref name="Population"/> မလေးရှားတွင် ထင်ရှားသော အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲမှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာမှ ဆွန်နီ အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲ ဖြစ်ပြီး<ref name="Peletz2002">{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09508-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9 August 2012|accessdate=4 September 2013}}</ref> ၁၈% သော အစ္စလာမ် ဘာသာဝင်တို့မှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိကြပေ။<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Religious Identity Among Muslims | Pew Research Center<!-- Bot generated title -->]</ref> မလေးရှား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ မလေးဖြစ်ရန် အတွက် မွတ်စလင် ဘာသာကိုးကွယ်ရမည်။ မလေးဘာသာ စကားကို အမြဲပြောဆိုရမည်၊ မလေးထုံးစံ အတိုင်း နေထိုင်ရမည်။ ဘရူနိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူတွင် နေထိုင်သူ သို့မဟုတ် ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ရှိသူ ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ၈၃.၆% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ တာအိုဘာသာ (၃.၄%)၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (၁၁.၁%) တို့ ဖြစ်ကာ ပီနန်ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ပန်းသေး အနည်းငယ် ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများတွင် ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၈၆.၂% မျှ ရှိကာ အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ ခရစ်ယာန် ၆% နှင့် မွတ်စလင် ၄.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေး မဟုတ်သော ဘူမိပူထရ တို့တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၄၆.၅% ရှိကာ ၄၀.၄ % မှာမူ မွတ်စလင် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="Population"/> မွတ်စလင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ တရားရုံး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လိုက်နာရသည်။ အစ္စလာမ် တရားသူကြီးများ အနေနှင့် မလေးရှားတို့ လိုက်နာရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သော ရှဖီး အစ္စလာမ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာရသည်။<ref name="Peletz2002"/> ရှာရီယာ တရားရုံးမှ မွတ်စလင်များ အပေါ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိစ္စရပ်များမှာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ အမွေခံခြင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲခြင်း၊ ဘာသာစွန့်ခြင်း၊ ဘာသာပြောင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် တရားမမှုများအား ရှာရီယာ တရားရုံးမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။ ရှာရီယာ တရားရုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အရပ်ဖက် တရားရုံးများနှင့် တူညီသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သော်လည်း အရပ်ဖက် တရားရုံးများသည် အစ္စလာမ် ဘာသာ ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာခြင်း မပြုပေ။<ref>{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17 August 2010 |accessdate=14 September 2010 |archivedate=22 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 }}</ref> ===ဘာသာစကားများ=== [[File:Distribution of Malaysia Families Languages.png|thumb|left|မလေးရှားရှိ ဘာသာစကားမိသားစုများကို ရောင်စုံ ပြသထားပုံ<br /><small>(အကျယ်ချဲ့ရန်နှိပ်ပါ)</small> {{legend|#FF006E|မလာယစ်}} {{legend|#FF984F|ဘော်နီယံ}} {{legend|#007F0E|အာဆလီယံ}} {{legend|#00FF90|လန်းဒါယတ်}} {{legend|#4CFF00|စမာ-ဘာဂျော}} {{legend|#B200FF|ဖိလစ်ပိုင်း}} {{legend|#FFD800|ခရီရိုး}} {{legend|#A0A0A0|ဘာသာစကားအစုံ}}]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားမှာ မလေးရှန်း ဘာသာ ဖြစ်ပြီး<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးဘာသာစကားကို စံသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm |title=Malay, Standard |publisher=Ethnologue |year=2009 |accessdate=25 July 2011}}</ref> အစိုးရ ပေါ်လစီတွင် ထိုဘာသာစကားအား ဘဟာဆား မလေးရှား ဟု ဖော်ပြပြီး မလေးရှန်း ဘာသာစကားဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|title=Mahathir regrets govt focussing too much on Bahasa|work=Daily Express|date=2 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712044336/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> သို့သော်လည်း ဥပဒေတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားကို ဘဟာဆား မလာယု ဟုပင် ရည်ညွှန်းပြီး မလေးဘာသာစကား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |title=Federal Constitution |publisher=Judicial Appointments Commission |accessdate=29 November 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/679mGikZK?url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |archivedate=24 April 2012 |deadurl=yes }}</ref> ၁၉၆၇ ခုနှစ် အမျိုးသား ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား၏ ရုံးသုံးစာကို လက်တင် (ရူမီ) စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြရန် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ရိုးရာ ဂျာဝီ စာလုံးကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း မရှိပေ။<ref name="National Language Act 1967">{{cite web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |title=National Language Act 1967 |publisher=Malaysian Attorney General Chambers |year=2006 |accessdate=20 October 2015 |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806212955/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |archivedate=6 August 2015 }}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ အသုံးများသော ဒုတိယ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၇ အမျိုးသား ဘာသာစကား ဥပဒေ အရ အချို့သော ရုံးသုံးကိစ္စရပ်များတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အသုံးပြုခွင့် ပေးထားသည်။<ref name="National Language Act 1967"/> ဆာရာဝပ်တွင်မူ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားသည် မလေးရှန်း ဘာသာစကားနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးသော ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="lang1">{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/sarawak-makes-english-official-language-along-with-bm|title=Sarawak makes English official language along with BM|author=Sulok Tawie|publisher=[[The Malay Mail]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang2">{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/11/18/sarawak-to-recognise-english-as-official-language-besides-bahasa-malaysia/|title=Sarawak to recognise English as official language besides Bahasa Malaysia|publisher=[[The Borneo Post]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang3">{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1615945|title=Sarawak adopts English as official language|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=19 November 2015|accessdate=19 November 2015|archive-date=20 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223741/http://www.thesundaily.my/news/1615945|url-status=dead}}</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ အပြီးတွင် မလေးဘာသာစကားကို ပို၍ သုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="History">{{Cite book|last = Andaya|first = Barbara Watson|last2 = Andaya|first2 = Leonard Y.|title = A History of Malaysia|publisher = MacMillan Press Ltd|year = 1982|pages = 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278|url = https://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&printsec=frontcover|isbn = 0-333-27672-8}}</ref> မလေးရှန်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား သို့မဟုတ် မလေးရှားစံနှုန်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်မှ ဆင်းသက်လာသော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အင်္ဂလိပ်အား စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး မန်းဂလစ်ရှ် ခေါ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အရပ်သုံး စကားကို မလေးဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဘာသာစကားကိုလည်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ အစိုးရမှ စံမဟုတ်သော မလေးဘာသာစကား သုံးစွဲခြင်းကို အားမပေးသော်လည်း ကြော်ငြာများတွင် ပုံစံမမှန်သော မလေးဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း အတွက် ဒဏ်ရိုက်ရန် လည်း အခွင့်အာဏာ မရှိပေ။<ref>{{cite web|last=Zimmer |first=Benjamin |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003643.html |title=Language Log: Malaysia cracks down on "salad language" |publisher=University of Pennsylvania |date=5 October 2006 |accessdate=14 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|title=Dewan Bahasa champions use of BM in ads|work=New Straits Times|date=14 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006183923/http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|archivedate=6 October 2014|deadurl=yes}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကား အမြောက်အမြားကိုလည်း မလေးရှားတွင် သုံးစွဲနေကြပြီး လက်ရှိ ရှင်သန်နေသာ ဘာသာစကား ၁၃၇ မျိုးအား ပြောဆိုသူများ မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY |title=Ethnologue report for Malaysia |publisher=Ethnologue |accessdate=18 October 2010}}</ref> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ထိုဘာသာစကားများထဲမှ ၄၁မျိုးကို ပြောဆိုသူများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|title=Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)|publisher=Ethnologue|accessdate=18 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212733/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|archivedate=16 January 2013|deadurl=yes}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ နဂိုရ်မူလ လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားရှိပြီး ထိုဘာသာစကားမှာ မလေးစကားနှင့် ဆင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ခွဲခြား၍ ရနိုင်သည်။ ဆာရာဝပ်၏ အဓိက တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားမှာ အီဘန် ဖြစ်ပြီး ဆာဘားတွင် နဂိုရ်မူလနေထိုင်သူများမှာမူ ဒူဆူးနစ် နှင့် ကာဒါဇန် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Adelaar|first = Alexander|last2 = Himmelmann|first2 = Nikolaus P.|title = The Austronesian languages of Asia and Madagascar|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2005|pages = 56, 397|url = https://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&printsec=frontcover|isbn = 0-7007-1286-0}}</ref> မလေးရှား တရုတ်များမှာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်များရှိ ဒေသခံ စကားများကို ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အသုံးများသော တရုတ်ဒေသခံ စကားများမှာ ကန်တုံစကား၊ မန်ဒရင်စကား၊ ဟောက်ကျန့်စကား၊ ဟာကားစကား၊ ဟိုင်ယန်စကား နှင့် ဖူကျိုး စကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေးကုလားများ၏ အများစုဖြစ်သော တမီလ်များမှာ တမီလ် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြားသော တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကိုလည်း မလေးရှားတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြပြီး ထိုင်းစကားလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား နိုင်ငံသား အနည်းစုမှာ ကော့ကေးရှန်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသဖြင့် ခရီရိုး ဘာသာစကားများဖြစ်သော ပေါ်တူဂီစကားပေါ်တွင် အခြေခံသော မလက်ကာ ခရီရိုး ဘာသာစကား၊<ref>{{cite journal |title=Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European? |publisher=University of Texas |year=1975 |jstor=30027570 |pages=211–236 |last1=Hancock |first1=I. F. |volume=17 |issue=5 |journal=Anthropological Linguistics}}</ref> စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ချာဗာကာနို ဘာသာစကား တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Michaelis|first = Susanne|title = Roots of Creole structures|publisher = John Benjamins Publishing Co|year = 2008|page = 279|url = https://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&printsec=frontcover|isbn = 978-90-272-5255-5}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:MURTABAK 1 0031.jpg|thumb|upright|alt=A cook making Murtabak, a type of pancake, in an outdoor stall. He is pictured leaning over his custom-made flattened wok filled with pieces of murtabak.|ကွာလာလမ်ပူတွင် စားဖိုမှူး တစ်ဦးမှ မာတာဘက် ဟုခေါ်သော ကြက်ဥ၊ အသားနှင့် ကြက်သွန်တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကီးမားပလာတာကို ပြင်ဆင်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုစုံ၊ ဘာသာစကားစုံသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသရှိ မူလ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရှေးဦးနေ တိုင်းရင်းသားများ နှင့် နောင်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာသော မလေးလူမျိုးများမှ ဆင့်ပွား ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု စတင်သည်မှ စ၍ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုတို့ သိသာစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ အခြား လွှမ်းမိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများမှာ ပါရှန်းယဉ်ကျေးမှု၊ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဗြိတိသျှ ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရ၏ ပုံစံ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေပါ လူမှုပဋိဉာဏ် အပိုဒ်ကြောင့် တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အနည်းငယ်မျှသာ လက်သင့်ခံသည်။<ref>{{Cite journal|journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |author=Raghavan, R.|title=Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community |volume=133 |issue= 4 |publisher=Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies |pages=438–458 |url=http://www.researchgate.net/publication/41018027_Ethno-racial_marginality_in_West_Malaysia_The_case_of_the_Peranakan_Hindu_Melaka_or_Malaccan_Chitty_community|doi=10.1163/22134379-90002605 |year=1977 |accessdate=7 October 2010}}</ref> ၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို ဖွင့်ဆိုချက်အရ မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုသည် မလေးရှားတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သော လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် မူတည်ရမည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ သင့်တော်သော အချက်များကို ပေါင်းစပ်နိုင်သော်လည်း အစ္စလာမ် ဘာသာသည် တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေရမည် ဟု ဆိုထားသည်။<ref name="Papers">{{cite web |url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia |publisher=School of Housing, Building and Planning |date=22 October 1992 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=29 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm }}</ref> ၎င်းမှ မလေးဘာသာစကားကို အခြားဘာသာ စကားများထက် ပို၍ မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည်။<ref name="Cinema">{{Cite book|last = Van der Heide|first = William|title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures|publisher = Amsterdam University Press|year = 2002|pages = 98–99|url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover|isbn = 90-5356-580-9}}</ref> ထိုသို့ အစိုးရမှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကြောင့် မလေးမဟုတ်သူများ အကြားတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု လျော့နည်းလာသည်ဟု ခံစားရပြီး မကျေမနပ် ဖြစ်ကြရသည်။ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ အသင်းအဖွဲ့များမှ အစိုးရသို့ ကြေညာချက်များကို တင်သွင်းကြပြီး ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်းမကျသော ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်လစီကို ဖော်ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြသည်။<ref name="Papers"/> မလေးရှားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့ ကြားတွင် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု အချို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ ၂ နှစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေဆက်ခံရာ တူညီကြပြီး ရိုးရာ နှင့် အချက် အတော်များများတွင် တူညီကြသည်။ သို့သော်လည်း ချက်ပြုတ်သော ဟင်းလျာများမှ စ၍ နိုင်ငံတော်သီချင်း အထိ အမျိုးမျိုးသော ကိစ္စရပ်များတွင် အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသား အမွေဆက်ခံမှုကို ကာကွယ်ရန် ပြင်းထန်သော ခံစားမှု ရှိသည်။<ref name="AsiaTimes">{{cite web |last=Schonhardt |first=Sara |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html |title=Indonesia cut from a different cloth |work=Asia Times |date=3 October 2009 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=22 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822004120/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html }}</ref> မလေးရှား အစိုးရ နှင့် အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရတို့ တွေ့ဆုံပြီး ယဉ်ကျေးမှုများ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ထပ်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ကြိုးစားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html |title=Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute |work=People Daily |date=17 September 2009 |accessdate=6 November 2010}}</ref> မလေးရှားတွင်မူ ခံစားချက် မပြင်းထန်ဘဲ အများစု အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုး အများစုမှာ နှစ်ဖက်စလုံး နှင့် ဆိုင်သည်ဟု ခံယူထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="AsiaTimes"/> ===အနုပညာ=== [[File:Malaysian Batik.jpg|thumb|left|alt=Making Malaysian batik|ပါတိတ် ယက်လုပ်သူမှ ပါတိတ် ထုတ်လုပ်နေပုံ။ မလေးရှား ပါတိတ်တွင် ပန်းပွင့်များနှင့် အရောင်ဖျော့ဖျော့ ရှိသည်။]] မလေးရှား ရိုးရာ အနုပညာမှာ ပုံဖော်ထွင်းထုခြင်း၊ ယက်လုပ်ခြင်း နှင့် ငွေပန်းထိမ် လုပ်ခြင်းများပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Dunford, George |title=Southeast Asia on a Shoestring|url=https://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&pg=PA419|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-444-7|pages=419–}}</ref> ရိုးရာ အနုပညာများတွင် ကျေးလက်မှ လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ခြင်းတောင်းမှစ၍ မလေးရှား လွှတ်ရုံးများရှိ ငွေပန်းထိမ် လက်ရာများ အထိ ပါဝင်သည်။ အတွေ့ရများသော အနုပညာ လက်ရာများတွင် အလှဆင်သော ခရစ်ခေါ် မလေးဓား၊ ကွမ်းအစ်၊ ယက်လုပ်ထားသော ပါတိတ်များနှင့် ဆောင်ကက် ချည်ထည်တို့ ပါဝင်သည်။ ရှေးဦးနေ အရှေ့ မလေးရှား လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့၏ သစ်သား မျက်နှာဖုံးများအား လူသိများကြသည်။ <ref name="Marshall"/> တိုင်းရင်းသား တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ထင်ရှားသော ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများ ရှိပြီး တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အနည်းငယ် ဆင်သည်များ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မလေးအနုပညာတွင် မြောက်အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့ရပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Garland">{{Cite book|last = Miller|first = Terry E.|last2 = Williams|first2 = Sean|title = The Garland handbook of Southeast Asian music|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2008|pages = 223–224|url = https://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-93144-0}}</ref> ရိုးရာ မလေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများမှ ကလန်တန်-ပတ်ထာနီ ဒေသမှ အစပျိုး ဆင်းသက်သည်ဟု ထင်မြင်ရပြီး အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် အင်ဒိုနီးရှား တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသည်။ ဂီတမှာ ဗုံများပေါ်တွင် အခြေခံ ထားပြီး <ref name="Garland"/> အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဂန်ဒမ်း ဟု ခေါ်သော ဗုံ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗုံ အနည်းဆုံး ၁၄မျိုး ရှိသည်။<ref name="Asiapac">{{Cite book|title = Gateway to Malay culture|publisher = Asiapac Books Ptd Ltd|year = 2003|page = 110|url = https://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&printsec=frontcover|isbn = 981-229-326-4}}</ref> ဗုံများ နှင့် အခြားသော ရိုးရာ ပုတ်၍ တီးခတ်ရသော တူရိယာများမှာ သဘာဝ ပစ္စည်းများဖြင့် အမြဲလိုလို ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Asiapac"/> ဂီတကို ပုံပြောရာတွင် လည်းကောင်း၊ အခမ်းအနား များတွင် လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းခြင်း စသော ပွဲတော်များတွင်လည်းကောင်း တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Garland"/> တစ်ချိန်က အဝေး ဆက်သွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သေးသည်။ <ref name="Asiapac"/> အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ မောင်းကို အခြေခံထားသော တီးဝိုင်းများ ဖြစ်သည့် အာဂေါင်း နှင့် ကူလင်တန် တို့ကို အသုဘ နှင့် မင်္ဂလာဆောင် အစရှိသော အခမ်း အနားများတွင် တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။။ <ref name="Matusky">{{Cite book|title=The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions |author1=Matusky, Patricia Ann |author2=Tan, Sooi Beng |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=x06nBdEkAOMC&lpg=PP1|pages=177–187 |isbn=978-0-7546-0831-8}}</ref> ထိုတီးဝိုင်းများမှာ အိမ်နီးချင်း ဒေသများ ဖြစ်ကြသော ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မင်ဒါနောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကာလီမန်တန် နှင့် ဘရူနိုင်တို့တွင်လည်း အလားတူ တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Matusky" /> မလေးရှားတွင် အလွန်ခိုင်မာသော ပါးစပ်ပြော ရိုးရာ ရှိပြီး စာရေးသားမှု မပေါ်ခင်ကပင် ရှိခဲ့ကာ ယနေ့ထက်တိုင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မလေးစူလ်တန် တစ်ဦးချင်စီတို့သည် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် စာပေ ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖန်တီးကြပြီး ယခင်က ရှိနေသော ပါးစပ်ပြော ဇာတ်လမ်းများ နှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ နှင့် အတူ ပါလာသော ဇာတ်လမ်းများမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ပထမဆုံး မလေးစာပေမှာ အာရေဗျ စကားလုံးဖြင့် ရေးသားထားသည်။ အစောဆုံး မလေး စာမှာ ၁၃၀၃ ခုနှစ် တဲရန်ဂနူး ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စကားပြောသူ များလာသည်နှင့် အမျှ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စာပေများလည်း များပြားလာခဲ့ကာ ၁၉ ရာစုမှ စ၍ ထိုဘာသာစကားတို့ဖြင့် ဖန်တီးထားသော စာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="EncyclopediaMy">{{cite web |author=Osman, Mohd Taib |url=http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |title=Languages and Literature |publisher=The Encyclopedia of Malaysia |accessdate=3 November 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106024444/http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |archivedate=6 January 2011 }}</ref> အင်္ဂလိပ်သည်လည်း စာပေအတွက် အသုံးများသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၉၇၁ တွင် အစိုးရမှ ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို အမည်ဖွင့်ဆိုရန် ခြေလှမ်းစခဲ့သည်။ မလေးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "မလေးရှား၏ အမျိုးသား စာပေများ" ဟုလည်းကောင်း၊ အခြား ဘူမိပူထရ ဘာသာစကားများနှင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "ဒေသခံစာပေများ" ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အခြာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ဆက်ရှင်နယ် စာပေ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Cinema"/> မလေးဘာသာ ကဗျာစာပေမှာလည်း အလွန်ပင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး ပုံစံ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဟိကာရက် ပုံစံသည် လူကြိုက်များပြီး ပန်တမ် ပုံစံမှာ မလေးဘာသာမှ အခြားဘာသာများသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိ သွားသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ===အစားအသောက်များ=== {{multiple image | footer = နိုင်ငံတော် စားစရာ နှင့် သောက်စရာ<ref>{{cite web|url=http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|title=Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage|work=New Sabah Times|date=7 September 2012|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702212542/http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Rules, Dwayne A.|work=The Star|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> | align = right | image1 = Teh Tarik.jpg | width1 = 110 | alt1 = A glass of Teh tarik | caption1 = <center>တေတာရစ် (လက်ဖက်ရည် ဆွဲဖျော်)</center> | link1 = Teh tarik | image2 = Nasi lemak.jpg | width2 = 190 | alt2 = Nasi lemak in a plate | caption2 = <center>နာဆီလီမက် (အုန်းထမင်း)</center> | link2 = Nasi lemak }} မလေးရှား အစားအသောက်များသည် နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူများ၏ လူမျိုးစုံမှုကို ထင်ဟပ်ပြနေသည်။ <ref name="Eckhardt">{{Cite book|last = Eckhardt|first = Robyn|title = Kuala Lumpur Melaka & Penang|publisher = Lonely Planet|date =1 June 2008|page = 42|url = https://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover|isbn =978-1-74104-485-0}}</ref> နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဒေသတို့ရှိ ယဉ်ကျေးမှုများမှ အစားအသောက်များပေါ်တွင် အလွန်ပင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။ မလေး၊ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ထိုင်း၊ ဂျာဗား နှင့် ဆူမားတြား ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံသည် ရှေးခေတ်အခါက ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ချက် ဖြစ်သည်။ <ref name="Independent">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian?&nbsp;– Features, Food & Drink |last=Jarvis |first=Alice-Azania |work=The Independent |date=13 October 2010 |accessdate=3 November 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017075258/http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html }}</ref> အစားအသောက်များသည် စင်ကာပူ နှင့် ဘရူနိုင်းတို့ရှိ အစားအသောက်များနှင့် အလွန်ဆင်ပြီး <ref name="Richmond2"/> ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်များ နှင့် တူသည်လည်း ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> မတူညီသော ပြည်နယ်များတွင် ကွဲပြားသော ဟင်းလျာများ ရှိပြီး<ref name="Richmond2"/> မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များမှာ မူရင်း အစားအသောက်များနှင့် ကွဲပြားနေသည်ကို အမြဲတစေ တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="Barbara"/> မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် မတွေ့ရသော အစားအစာများသည် အခြားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မလေးရှားရှိ တရုတ် စားသောက်ဆိုင်များသည် မလေးဟင်းလျာများကို အမြဲတစေ ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last = Wu|first = David Y. H.|last2 = Tan|first2 = Chee Beng|title = Changing Chinese foodways in Asia|publisher = The Chinese University of Hong Kong|year = 2001|page = 128|url = https://www.google.com/books?id=p5Mw_WTLhiYC&printsec=frontcover|isbn = 962-201-914-5}}</ref> ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုမှ အစားအသောက်များကိုလည်း အခြားယဉ်ကျေးမှုမှ စတိုင်လ်ဖြင့် ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Richmond2"/> ဥပမာအားဖြင့် ငပိနှင့် ဆန်ဘယ်ဆော့စ် တို့ကို တရုတ်စားသောက်ဆိုင်များတွင် ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များကို ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုသို့ ပြန်၍ ခြေရာခံနိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့တွင် သီးခြား ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Independent"/> ထမင်းသည် ဟင်းလျာ အများစု နှင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ ငရုတ်သီးကို မလေးရှား ဟင်းလျာများတွင် အမြဲလိုလို တွေ့ရတတ်သော်လည်း ဟင်း၏ အရသာမှာ အမြဲ စပ် နေလေ့ မရှိပေ။<ref name="Eckhardt"/> ===မီဒီယာ=== မလေးရှားရှိ အဓိက သတင်းစာများအား အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်နေသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ အတွင်းမှ ပါတီများက ပိုင်ဆိုင်ပြီး<ref>{{cite news|last=Ahmad |first=Razak |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205 |title=Malaysian media shapes battleground in Anwar trial |agency=Reuters |date=5 February 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm |title=Malaysian opposition media banned |publisher=BBC News |date=23 March 2009 |accessdate=3 November 2010}}</ref> အဓိက အတိုက်အခံပါတီများမှ ပိုင်ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင် သတင်းစာများလည်း ရှိကာ ပုံမှန် သတင်းစာများ နှင့် ယှဉ်လျှက် ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံ အပိုင်း ၂ပိုင်း အတွင်း မီဒီယာတို့သည် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်မှာ မီဒီယာများသည် အရှေ့ပိုင်းဒေသမှ သတင်းများကို နောက်ဆုံးထား ဖော်ပြလေ့ ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းအား ကျွန်းဆွယ်၏ ကိုလိုနီ ပမာ သဘောထား ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Mirror"/> မီဒီယာများအား မလေးရှား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကြား တင်းမာမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာစေသည်ဟု အပြစ်တင်ကြပြီး မလေးရှားတို့အား အင်ဒိုနီးရှားတို့ မျက်စိတွင် အကြည့်ရဆိုးအောင် ပုံဖော်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html |title=Comment: Anwar blames Malaysian media |work=The Jakarta Post |date=28 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း မလေးဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ဖြင့် နေ့စဉ် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများ ရှိသည်။<ref name="Mirror"/> သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ အကန့်အသတ် ရှိပြီး ထုတ်ဝေခွင့် နှင့် သတင်းအချက်အလက် ဖြန့်ဝေခွင့် ရရန်အတွက် ကန့်သတ်ချက် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia |title=Malaysia |work=Freedom House |year=2013 |accessdate=30 March 2014 |archivedate=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085849/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia }}</ref> အစိုးရသည် ယခင်က ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အတိုက်အခံတို့၏ သတင်းစာများကို နှိပ်ကွပ်ခဲ့ဖူးသော သာဓက ရှိသည်။ <ref name="BBC"/> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ အေဂျင်စီမှ ပုဂ္ဂလိက ရုပ်မြင်သံကြား နှင့် ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာန အားလုံးတို့အား အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များမှ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းများကို ထုတ်လွှင့်ခြင်း မပြုရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးပြီး <ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69331|title=Opposition muzzled&nbsp;– here's black and white proof |date=29 June 2007 |work=Malaysiakini}}</ref> အတိုက်အခံ ဒီမိုကရက်တစ် အက်ရှင်ပါတီမှ နိုင်ငံရေး သမားများမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်အား ရှုံ့ချကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69226|title=TV station denies censoring opposition news |date=28 June 2007 |work=Malaysiakini |first=G |last=Vikneswary}}</ref> ဆာဘားတွင်မူ သတင်းစာ တစ်စောင်မှ လွဲ၍ ကျန်သတင်းစာ အားလုံးမှာ အစိုးရ၏ ချုပ်ထိန်းမှု အောက်မှ လွတ်ကင်းပြီး မလေးရှားတွင် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Mirror">{{cite news|url=http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archivedate=22 July 2011 |title=The East-West divide of Malaysian media |work=Malaysian Mirror |date=9 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပုံနှိပ်ခြင်း နှင့် ထုတ်ဝေခြင်း အက်ဥပဒေ အစရှိသော ဥပဒေများမှာလည်း လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="McAdams">{{cite web |url=http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ |title=How Press Censorship Works |publisher=Mindy McAdams |last=McAdams |first=Mindy |accessdate=25 May 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630161559/http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ }}</ref> ===အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ=== [[File:Ke Lok Si Illuminations 01.JPG|thumb|left|alt=Temple at night illuminated with light from decorations|တရုတ်နှစ်ကူး အကြို မီးထွန်းထားသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းဖြစ်သည့် ပီနန်ရှိ ကေလောက်စီ ဘုရားကျောင်း]] မလေးရှားတွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ အများအပြား ရှိသည်။ အချို့နေ့များမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပွဲတော်များကိုလည်း လူမျိုး သို့မဟုတ် ဘာသာ တစ်ခုချင်းစီမှ မိမိတို့အုပ်စု အလိုက် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး အဓိက အုပ်စုများ၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ် ကြေညာလေ့ ရှိသည်။ အများဆုံး ကျင်းပကြသော အားလပ်ရက်မှာ ဟာရီ မာဒေးကား ခေါ် လွတ်လပ်ရေးနေ့ ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြကာ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရသည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၆ စက်တင်ဘာတွင် ကျင်းပသော မလေးရှားနေ့မှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဖက်ဒရေးရှင်းကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&sec=nation|title=Malaysia Day now a public holiday, says PM|author=Chun, Yeng Ai |date=19 October 2009|accessdate=7 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220220/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f10%2f19%2fnation%2f20091019103509&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားမှတ်သားလောက်သော နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များမှာ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အလုပ်သမားနေ့ နှင့် ဇွန်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပသော ဘုရင့်မွေးနေ့တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Marshall"/> အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သဖြင့် မွတ်စလင် အားလပ်ရက်များမှာ ထင်ရှားသည်။ ဟာရီ ရာယ ပွာဆာ (ဥပုသ်ထွက်သော စမိုင် အစ်နေ့) ၊ဟာရီ ရာယ ဟာဂျီ (အစ်နေ့) ၊ မော်လီဒါ ရာဆူး (တမန်တော် မွေးနေ့) နှင့် အခြားနေ့များကို ကျင်းပကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်နှစ်သစ်ကူး ကဲ့သို့သော ပွဲတော်များ နှင့် အခြား တရုတ်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ မလေးရှားရှိ ဟိန္ဒူများမှာ ဒေဝါလီနေ့ မီးထွန်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲကြပြီး <ref name="MSU"/> တိုင်ပူဆမ်းခေါ် ဘာသာရေး အလေ့အထ တစ်ခုဖြစ်သော တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ဘုရားဖူးများ ဘတူလှိုဏ်ဂူတွင် ပေါင်းဆုံးကြခြင်း ပွဲတော်ကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves|title=Batu Caves, Selangor|publisher=Tourism Malaysia|accessdate=15 October 2013|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625042929/http://www.tourism.gov.my/en/my/web-page/places/states-of-malaysia/selangor/batu-caves}}</ref> မလေးရှားရှိ ခရစ်ယာန် အသိုင်းအဝိုင်းမှာ အခြားနေရာများမှ ခရစ်ယာန်များ ကျင်းပသော အားလပ်ရက် ပွဲတော်များကို ဆင်နွှဲကြပြီး အထူးသဖြင့် ခရစ္စမတ် နှင့် အီစတာပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့မလေးရှား တို့မှလည်း ဂါဝိုင် ဟုခေါ်သော ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{Cite book | last = Hutton | first = Wendy | title = East Malaysia and Brunei|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1997 | page = 169 | url = https://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 962-593-180-5}}</ref> ပွဲတော် အများစုမှာ လူမျိုးစု တစ်စု သို့မဟုတ် ဘာသာတစ်ခုနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော်လည်း အားလုံးပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ "အိုးပင်းဟောက်စ်" ဟုခေါ်သော ထုံးစံအရ မလေးရှား နိုင်ငံသားတို့သည် အခြားသူတို့ ကျင်းပသောပွဲတွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲကြပြီး အမြဲ ဆိုသလိုပင် ပွဲတော်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိထားသော လူများ၏ အိမ်များသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။<ref name="MIDA">{{Cite book|title = Guidebook on Expatriate Living in Malaysia|publisher = Malaysia Industrial Development Authority|date = May 2009|pages = 8–9, 69|url = http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|access-date = 19 April 2016|archive-date = 28 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928100352/http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|url-status = dead}}</ref> ===အားကစား === [[File:Seni silat melayu.jpg|thumb|right|alt=A woman and a man in black outfits with red belts practising the martial art of Silat Melayu|ခေတ်သစ် အားကစားနည်းများနှင့် အတူ ရိုးရာအားကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသော ဆီလတ် မလာယု ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်းများလည်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများမှာ ဘောလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကွင်းအတွင်း ကစားရသော ဟော်ကီ၊ ဘိုးလ်၊ တင်းနစ်၊ စကွက်ရှ်၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ မြင်းစီးခြင်း၊ ရွက်တိုက်ခြင်း နှင့် စကိတ်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="MIDA"/> ဘောလုံးသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ၂၀၃၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား တွဲဖက် အိမ်ရှင် အဖြစ် အခြားတစ်နိုင်ငံနှင့် ပူးတွဲ ကျင်းပနိုင်မည့် အလားအလာကို လေ့လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://tobaccocontrol.bmj.com/content/11/3/277.full|title=BAT flouts tobacco-free World Cup policy|author=Assunta, Mary |work=University of Sydney, New South Wales, Australia|publisher=Tobacco Control|volume=11|issue=3|year=2006|accessdate=3 October 2014|doi=10.1136/tc.11.3.277}}</ref><ref>{{cite web|title=Asean to bid for 2034 FIFA World Cup|url=http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|work=The Brunei Times|date=16 May 2013|accessdate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702215430/http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲများတွင် ပရိသတ် ထောင်ဂဏန်း လာရောက်အားပေးလေ့ ရှိပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားသည် သောမတ်စ် ဖလားဟုခေါ်သော ကမ္ဘာ့အဖွဲ့လိုက် အမျိုးသား ကြက်တောင်ရိုက် ဆုဖလား ပြိုင်ပွဲ ကို ကျင်းပသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံ ထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml |title=History of Badminton |publisher=SportsKnowHow.com |accessdate=11 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004258/http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml }}</ref> မလေးရှား မြက်ခင်းပြင် ဘိုးလ် အဖွဲ့ချုပ်မှာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |archivedate=7 July 2011|url=http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |title=Malaysia Lawn Bowls Federation |publisher=88DB.com |accessdate=1 October 2010}}</ref> စကွက်ရှ် ကစားနည်းကို ဗြိတိသျှ ကြည်းတပ်သားများမှ နိုင်ငံအတွင်း စတင်သယ်ဆောင်လာပြီး ပထမဆုံး ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၃၉တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Nauright, John |author2=Parrish, Charles |title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA250|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-300-2|pages=250–}}</ref> မလေးရှား စကွက်ရှ် ရက်ကက် အသင်းကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |title=History of SRAM |publisher=Squash Racquets Association of Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015034511/http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |archivedate=15 October 2013 }}</ref> မလေးရှားသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘောလုံးလိဂ် ကစားပွဲ ကျင်းပရန် အဆိုပြုထားကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league/ |title=Malaysia, Indonesia propose Southeast Asia football league |work=The Malaysian Insider |date=31 July 2010 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=3 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100803120233/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league }}</ref>မလေးရှား အမျိုးသား ကွင်းပြင် ဟော်ကီ အသင်းသည် ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာ၌ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၁၃ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.fih.ch/media/10039628/fih-mens-world-rankings-december-2015.pdf |title=FIH Men's World Rankings – 7 December 2015 |publisher=International Hockey Federation |date=7 December 2015 |accessdate=20 January 2016 |format=PDF}}</ref> တတိယ အကြိမ်မြောက် ဟော်ကီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲကို ကွာလာလမ်ပူရှိ မာဒေးကား အားကစားကွင်းတွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၀ ကြိမ်မြောက် ဖလားကိုလည်း အလားတူ လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms |title=History of Hockey World Cup |work=The Times of India |date=27 February 2010 |accessdate=1 November 2010}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်းတွင် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲ မောင်းနှင်ရာ လမ်းဖြစ်သော ဆီပန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြိုင်ကားလမ်း ရှိသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၂.၈၈မိုငင် (၃၁၀.၄၀၈ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပထမဆုံး မလေးရှာ ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၉၉ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.allf1.info/tracks/index.php |title=Formula One Grand Prix Circuits |last=Novikov |first=Andrew |publisher=All Formula One Info |accessdate=27 September 2010 |archive-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231012/http://allf1.info/tracks/index.php }}</ref> ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ဆီလတ် မာလာယုသည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး မလေးရှား၊ ဘရူနိုင်းနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံတို့ရှိ မလေးလူမျိုးများ ကစားသော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=Minahan, James B.|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT76|date=30 August 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-660-7|pages=76–}}</ref> မလာယာ အိုလံပစ်ကောင်စီ အသင်းချုပ်အား ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကောင်စီမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မဲလ်ဘုန်းတွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အိုလံပစ် ကောင်စီဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ကောင်စီဖွဲ့စည်းသည်မှ ယနေ့အထိ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ တစ်ခုမှ လွဲ၍ ကျန်အိုလံပစ် အားကစား ပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် အားကစားသမား အများဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သည်မှာ ၅၇ ယောက် ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၃ မြူးနစ် အိုလံပစ် အားကစားပွဲသို့ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807033456/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archivedate=2013-08-07|title=Olympic Games&nbsp;– History |publisher=The Olympic Council of Malaysia |accessdate=27 September 2010}}</ref> မလေးရှား အားကစားသမားများ အနေနှင့် အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၆ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး ၅ ခုမှာ ကြက်တောင် အတွက် ဖြစ်ကာ တစ်ခုမှာ ပလက်ဖောင်း ဒိုင်ဗင်ထိုး အားကစားနည်း အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807041347/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archivedate=2013-08-07|title=Previous Olympic Games Medal Tally |publisher=Olympic Council of Malaysia |accessdate=17 October 2013}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲများတွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များထဲက မလာယာ အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၆ တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကွာလာလမ်ပူ၌ အိမ်ရှင်နိုင်ငံ အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/node/138479|title=Doing Malaysia proud|author=Dudley, Rueben|work=The Sun|date=13 September 2010|accessdate=15 October 2013|archive-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031191031/http://www.thesundaily.my/node/138479}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php |title=Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune |publisher=Commonwealth Youth Games 2008 |date=14 August 2000 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=8 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008183946/http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php }}</ref> ကစားသူ အများဆုံး ကိုယ်ခံပညာမှာ ဆီလတ် မလာယု နှင့် တိုမွိုင်ခေါ် ကစ်ဘောက်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ပြည်ပဆက်သွယ်ရေး == == မှတ်ချက်များ == {{reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:မလေးရှားနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] aecxk79ezt8sv5y3e93ir260rd2c2ec 1038100 1038085 2026-06-14T06:28:28Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/Min Ko Ko Khant thant|Min Ko Ko Khant thant]] ([[User talk:Min Ko Ko Khant thant|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုများကို [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 1036691 wikitext text/x-wiki {{Coord|2|N|112|E|type:country_region:MY|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = မလေးရှား | common_name = မလေးရှားနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = Malaysia<br />马来西亚<br />மலேசியா | ပုံ_အလံ = Flag of Malaysia.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Malaysia.svg | national_motto = ''Bersekutu Bertambah Mutu''{{lower|0.2em|<ref>{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013 |accessdate=1 November 2021 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}</ref><!--end lower:-->}}<br />"Unity Is Strength" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''[[Negaraku]]''<br />("My Country")<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Negaraku instrumental.ogg]]</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Malaysia (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=အာရှတိုက် |subregion= [[အာဆီယံ]] | subregion_color = မီးခိုးရင့်}} | မြို့တော် = {{plainlist| * [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]<br />{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}} * [[ပူတြာဂျယာမြို့]] (အုပ်ချုပ်မှု)<br />{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}} }} | အကြီးဆုံးမြို့ = ကွာလာလမ်ပူမြို့ | languages_type = '''ရုံးသုံးဘာသာစကား'''<br />{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}} | languages = [[ပသျှူးဘာသာစကား|ပသျှူး]]<ref name="Script" group="n">Section 9 of the National Language Act 1963/67 states that "The script of the national language shall be the Rumi script: provided that this shall not prohibit the use of the Malay script, more commonly known as the Jawi script, of the national language".</ref>{{#tag:ref|Section 2 of the National Language Act 1963/67 states that "Save as provided in this Act and subject to the safeguards contained in Article 152(1) of the Constitution relating to any other language and the language of any other community in Malaysia the national language shall be used for official purposes".|group="n"}}<ref name="Recognised language" group="n">See Article 152 of the Federal Constitution of Malaysia and National Language Act 1963/67.</ref> | languages_sub = yes | languages2_type = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကားများ | languages2 = [[:en:Malaysian English|အင်္ဂလိပ်]]<ref name="Recognised language" group="n" /> | ethnic_groups = * ၆၈.၈% [[:en:Bumiputera (Malaysia)|Bumiputera]] ([[:en:Malays (ethnic group)|Malay]], [[:en:Orang Asli|Orang Asli]], indigenous groups of [[:en:Sabah|Sabah]] and [[:en:Sarawak|Sarawak]]) * ၂၂.၆% [[:en:Malaysian Chinese|တရုတ်]] * ၆.၈% [[:en:Malaysian Indian|အိန္ဒိယ]] * ၁.၀% [[:en:Ethnic origins of people in Malaysia|အခြား]] | ethnic_groups_year = ၂၀၂၀ | ethnic_groups_ref = <ref name="2017 pop">{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Current Population Estimates Malaysia 2016–2017|publisher=Department of Statistics, Malaysia|access-date=14 July 2017|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093434/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> {{sfn|Department of Statistics Malaysia|2020}} | religion = * ၆၁.၃% [[:en:Islam in Malaysia|အစ္စလာမ်]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])<ref>{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead|accessdate=1 November 2021|archivedate=2 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}</ref> *၁၉.၈% [[:en:Buddhism in Malaysia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၉.၂% [[:en:Christianity in Malaysia|ခရစ်ယာန်]] * ၆.၃% [[:en:Hinduism in Malaysia|ဟိန္ဒူ]] * ၃.၄% [[:en:Chinese folk religion|တရုတ်ရိုးရာ]] * ၀.၇% မသိရှိ * ၀.၅% အခြား | religion_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Updated: 05/08/2011)|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=29 July 2011|access-date=11 June 2018|archive-date=20 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820201913/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | demonym = [[:en:Malaysians|Malaysian]] | government_type = [[:en:Federal monarchy|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:elective monarchy|ရွေးကောက်ခံ]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[:en:Yang di-Pertuan Agong|ယန်းဒီ-ပဲရ်တွမ်း အာဂုံး]] (ဘုရင်) | leader_name1 = [[:en:Abdullah of Pahang|အဗ္ဗဒူလာ]] | leader_title2 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = [[အန်ဝါအီဘရာဟင်ာ့]] | legislature = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | sovereignty_type = လွတ်လပ်ရေးရ | sovereignty_note = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | established_event1 = [[:en:Federation of Malaya|မလာယဖက်ဒရေးရှင်း]]၏ [[:en:Merdeka Day|လွတ်လပ်ရေးနေ့]] | established_date1 = ၁၉၅၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}</ref> | established_event2 = [[:en:Sarawak Self-government Day|ဆာရာဝပ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date2 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက် | established_event3 = [[:en:Sarawak self-governanceNorth Borneo Self-government Day|မြောက်ဘော်နီယို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date3 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}</ref> | established_event4 = [[:en:Proclamation of Malaysia|မလေးရှားဟု ကြေညာခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက် | area_rank = ၆၇ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = ၃၃၀,၈၀၃ | area_sq_mi = ၁၂၇,၇၂၀ | percent_water = ၀.၃ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၃၂,၇၃၀,၀၀၀<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=12 June 2020|archive-date=12 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2020 | population_estimate_rank = ၄၃ | population_census_year = ၂၀၁၀ | population_census = ၂၈,၃၃၄,၁၃၅<ref name="Population" /> | population_density_km2 = ၉၂ | population_density_sq_mi = ၂၃၇ | population_density_rank = ၁၁၆ | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP = {{increase}} $၉၀၀.၄၂၆ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=548,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=20 October 2020}}</ref> | GDP_PPP_rank = ၃၀ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၂၇,၂၈၇<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၅၁ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၃၆.၃၃၀ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_rank = ၃၆ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁၀,၁၉၂<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၆၀ | Gini_year = ၂၀၁၅ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ၄၁ <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=20 December 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ၀.၈၁၀<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၆၂ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[မလေးရှား ရင်းဂစ်|ရင်းဂစ်]] (RM) | currency_code = MYR | date_format = dd-mm-yyyy | time_zone = [[မလေးရှားစ့တော်ချိန်ဘ|MST]] | utc_offset = +8 | electricity = [[Mains electricity by country|240 V, 50 Hz]] | drives_on = ဘယ် | calling_code = +၆၀ | cctld = [[.my]] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''မလေးရှားနိုင်ငံ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်:]] Malaysia) သည် [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်]]၊ [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်|စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်]] ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင် အာရှ]]တွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်ကာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၂၇,၇၂၀ စတုရန်းမိုင် (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၃၃၀,၈၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ အကျယ်အဝန်းရှိကာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အရွယ်အစား တူညီသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိကာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှား (ဘော်နီယို မလေးရှား) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားဒေသမှာ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်၊ ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] တို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အရှေ့မလေးရှား မှာမူ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်၊ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာမြို့မှာ ပူထရာဂျာရားမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၃၀ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၄ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ယူရေးရှားတိုက်ကြီး၏ တောင်ဘက်ဆုံး အမှတ်ဖြစ်သော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသည်။ ယဉ်စွန်းတန်း နှစ်ခုကြားရှိ အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မက်ဂါဒိုင်ဗတ်စ် နိုင်ငံ ၁၈ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်ကာ နိုင်ငံအတွင်း တွေ့ရသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြား ရှိသည်။ မ​လေးရှားနိုင်ငံ၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ထိုနေရာတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစုမှစ၍ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ အင်ပါယာ]] လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံးသော ဗြိတိသျှ နယ်မြေများကို ရေလက်ကြား အခြေချရာ နေရာမျာဟု ခေါ်ပြီး ထိုဒေသမများ တည်ထောင်ပြီးနောက် မလေးဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများမှာ ဗြိတိသျှ တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား ဒေသရှိ နယ်မြေများကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် မလေးပြည်ထောင်စု အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ မလာယာ ဒေသအား မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဒေသ အဖြစ် ၁၉၄၈ တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ဩဂုတ်လ ၃၁ရက် တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ မလေးရှားသည် [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်နှင့် စင်ကာပူတို့နှင့် ၁၉၆၃ စက်တင်ဘာ ၁၆တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်မျှ မကြာသော အချိန် ၁၉၆၅တွင် စင်ကာပူသည် ဖက်ဒရယ် ဒေသမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံ ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုအချက်မှာ နိုင်ငံရေးတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေမှ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ် ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် ကြေညာထားသော်လည်း မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ အစိုးရ စနစ်မှာ [[ဝက်စ်မင်စတာစနစ်|ဝက်စ်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်]]ကို နီးကပ်စွာ နမူနာ ယူထားပြီး တရားဥပဒေစနစ်မှာ ဖြတ်ထုံး စနစ်ကို အခြေခံ ထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး "ယန် ဒီပါတွမ် အဂေါင်း - Yang di-Pertuan Agong" ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရင်မှာ မလေးရှား ပြည်နယ် ကိုးခုမှ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူများထဲမှာ တစ်ဦးကို ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး စီးပွားရေး စံချိန်တင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီမှာ နှစ်စဉ် ၆.၅% တိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၅၀ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အခြေခံ ထားသော်လည်း သိပ္ပံ၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသခံမည့်သူများကို လက်ခံခြင်း လုပ်ငန်းတို့သို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် အခါတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသည် လတ်တလော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော ဈေးကွက် စီးပွားရေး စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်လာပြီး အရှေ့တောင် အာရှတွင် တတိယ နေရာရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၂၉ ရှိသည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့၊]] အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ [[ဗြိတိသျှဓနသဟာယ|ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, "MALAYSIA" typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေသော မြေပုံတွင် မလေးကျွန်းစုများကို မလေးရှားဟု အမည်တပ်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားဆိုသော အမည်မှာ မလေး ဟူသော အမည်နှင့် လက်တင်-ဂရိဘာသာတို့၏ အပိတ်စကားလုံး "ရှား" တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland & Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=221}}</ref> မလေးရှား ဘာသာမှ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ တမီလ် ဘာသာစကား "မလိုင်" နှင့် "အာ"တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး "တောင်ကုန်း" နှင့် "မြို့တော်၊ ကုန်းမြေ" ဟု အသီးသီး အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|year=2011|publisher=John Wiley and Sons|page=449|url=https://books.google.com/?id=qeBfed17zxEC|isbn=978-1-118-13998-1}}</ref><ref>{{cite book|last=Tiwary|first=Shanker Shiv|title=Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes (Set Of 3 Vols.)|year=2009|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|page=37|url=https://books.google.com/?id=YdEjAQAAIAAJ|isbn=978-81-261-3837-1}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FRQwAQAAIAAJ|title=People of India |author=Singh, Kumar Suresh |volume=26 |page=981 |publisher=Anthropological Survey of India |year=2003 |isbn=978-81-85938-98-1}}</ref> ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ ကုန်သည်များမှ [[မလေး ကျွန်းဆွယ်|မလေးကျွန်းဆွယ်]]အား မလာယာဒီပ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Pande, Govind Chandra |isbn=978-81-87586-24-1 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Gopal, Lallanji |isbn=978-81-208-0302-2 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref><ref>{{cite book|title= A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 |url= https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2 |page=[https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2/page/n639 612] |author=Ahir, D. C. |isbn=81-7030-462-8 |year=1995 |publisher=Sri Satguru Publications}}</ref><ref>{{cite book|title=The culture and art of India |url=https://archive.org/details/cultureartindia00muke |page=[https://archive.org/details/cultureartindia00muke/page/212 212] |author=Mukerjee, Radhakamal |isbn=978-81-215-0114-9 |year= 1984 |publisher=Coronet Books Inc}}</ref><ref>{{cite book|title= Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia |page=8 |author=Sarkar, Himansu Bhusan |year=1970 |publisher=Punthi Pustak}}</ref> ထိုသို့သော ရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ အစောပိုင်း မလေး၊ ဂျာဗား ဘာသာ စကားတို့တွင် ပုံမှန် အရှိန်ရလာသည် သို့မဟုတ် ပြေးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကားလုံးမှာ ဆူမတြားကျွန်းရှိ ရေစီးသန်သော မလာယု မြစ်ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|last1=Abdul Rashid|first1=Melebek|last2=Amat Juhari|first2=Moain|title=Sejarah Bahasa Melayu ("History of the Malay Language")|pages=9–10|publisher=Utusan Publications & Distributors|year=2006|isbn=967-61-1809-5}}</ref> ထိုအမည်အား ဆုမတြားကျွန်းပေါ်တွင် ၇ ရာစုက တည်ရှိခဲ့သော မလာယု ဘုရင်နိုင်ငံမှ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1}}</ref><ref>{{Cite book|last1 = Eliot | first1 = Joshua|first2 = Jane | last2 = Bickersteth|title = Sumatra Handbook|publisher = Footprint Handbooks|year = 2000|page = 262|url = https://books.google.com/?id=blwyICjuEPIC&printsec=frontcover|isbn = 1-900949-59-8}}</ref> ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် သိမ်းယူခြင်း မစတင်မီက မလေးကျွန်းဆွယ်အား တာနာ မလာယု (မလေးမြေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ass/article/download/23534/15030|title=Legitimacy of the Malays as the Sons of the Soil|author=Mohamed Anwar Omar Din|year=2012|publisher=Canadian Center of Science and Education|issn=1911-2025|pages=80–81}}</ref><ref>{{cite book|last=Reid|first=Anthony|authorlink=Anthony Reid (academic)|title=Imperial alchemy : nationalism and political identity in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-87237-9|page=[https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283/page/n109 95]}}</ref> ဂျာမန် ပညာရှင် ယိုဟန် ဖရိုင်းဒရစ် ဘလူးမန်းဘတ်ချ် က တီထွင်ခဲ့သော လူမျိုး ခွဲခြားရေး စနစ်တွင် အရှေ့တောင် အာရှ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို မလေး လူမျိုး အဖြစ် အမျိုးအစား တစ်ခုတည်းအောက်တွက် အစုဖွဲ့ သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Bernasconi, Robert |author2=Lott, Tommy Lee |title=The Idea of Race|url=https://books.google.com/books?id=di2YVLKgIC8C|year=2000|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-458-8}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |title=Collective Degradation: Slavery and the Construction of Race |work=Proceedings of the Fifth Annual Gilder Lehrman Center International Conference at Yale University |publisher=Yale University |date=7–8 November 2003 |accessdate=13 May 2014 |author=Painter, Nell Irvin |page=18 |location=New Haven, Connecticut |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020105628/http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |archivedate=20 October 2013 }}</ref> ၁၈၂၆ ခုနှစ် ပြင်သစ် ရေကြောင်းသွားလာသူ ဂျူးလ် ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် ၏ အိုရှန်းနီးယား ခရီးစဉ် အပြီးတွင်မူ ၎င်းက ပထဝီ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော ဆိုစိုင်ယက်တီ ဒီ ဂျီအိုဂရပ်ဖီသို့ မလေးရှား၊ မိုက်ခရိုနီးရှား နှင့် မီလန်နီးရှားဆိုသော် အခေါ်အဝေါ်များကို တင်ပြခဲ့သည်။ ထို ပစိဖိတ် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျွန်းအုပ်စုများကို လက်ရှိ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သော ပိုလီနီးရှားမှ ခွဲခြားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် က မလေးရှားကို အရှေ့အင်ဒီး တို့၏ ဒေသဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/0022334032000120512| title = On the Islands of the Great Ocean| journal = The Journal of Pacific History| volume = 38| issue = 2| page = 163| year = 2003| last1 = d'Urville | first1 = J. S. B. C. S. D. | last2 = Ollivier | first2 = I. | last3 = De Biran | first3 = A. | last4 = Clark | first4 = G. }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies&nbsp;... I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson--> ၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးခွဲဗေဒ ပညာရှင် ဂျော့ရှ် ဆင်မြူယယ် ဝင်ဆာ အားလ်မှ အိန္ဒိယ ကျွန်းစုများနှင့် အရှေ့အာရှ ဂျာနယ်တွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါးတွင် အရှေ့တောင် အာရှ ကျွန်းများကို မလာယုနီးရှား နှင့် အင်ဒုနီးရှား ဟု အမည်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ပြီး ပထမ အမည်ကို ပို၍ နှစ်သက်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119 |volume=IV}}</ref> ယနေ့ခေတ် အသုံးအနှုန်းတွင် မလေးဟူသော အမည်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ် နှင့် အရှေ့တောင် အာရှရှိ အနီးအနား ကျွန်းဆွယ်များ ဖြစ်သော [[ဆူမတြာကျွန်း]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]]၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ထိုဒေသ နှစ်ခု ကြားတွင် တည်ရှိနေသော ကျွန်းငယ်လေးများတွင် နေထိုင်ကြသော ဩစထရိုနီးရှန်း လူမျိုးတို့၏ လူမျိုးဘာသာရေး အုပ်စု တစ်ခု၏ အမည်အဖြစ် သုံးနှုန်းကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/359662/Malay|title=Malay|year=2013|publisher=Encyclopaedia Britannica Inc.}}</ref> နိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ၁၉၅၇ တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီးနောက် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်၏ အထက်ပိုင်း တွင် အေဒီ ပထမရာစုက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဘုရင်နိုင်ငံအမည် လန်ကာဆူကာ စသော အမည်များကိုလည်း အမည်မပေးမီက ထည့်သွင်း စဉ်းစားခဲ့သည်။<ref name="Mapping">{{Cite book|last = Suarez|first = Thomas|title = Early Mapping of Southeast Asia|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd|year = 1999|pages = 46–47|url = https://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&printsec=frontcover|isbn = 962-593-470-7}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&PageNumber=72&NavFrom=2&parentActiveTextDocId=1118475&ActiveTextDocId=1118475&filesize=15776 |title=Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)e |publisher=The UK Statute Law Database |date=31 July 1957 |accessdate=6 November 2010}}</ref> ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း နှင့် စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်တို့ ပူးပေါင်းကာ ဖက်ဒရေးရှင်း အသစ်တစ်ခု တည်ထောင်သည့် အခါတွင် မလေးရှား ဆိုသော အမည်ကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Bound for Glory">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archivedate=17 March 2009 |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |title=Bound for Glory |last=Spaeth |first=Anthony |work=Time |date=9 December 1996 |accessdate=20 August 2011}}</ref> သီအိုရီ တစ်ခု အရ စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း နှင့် ဆာရာဝပ်တို့ ၁၉၆၃ တွင် ပါဝင်လာသောကြောင့် စီ ဆိုသော အမည်ကို ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Bound for Glory"/> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေး သမားများက ၎င်းတို့၏ "မလေးရှား" ပြည်နယ်ကို နိုင်ငံအသစ်မှ နာမည် မပေးမီတွင် အမည်ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစား သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Sakai |first=Minako |editor1-last=Cao |editor1-first=Elizabeth |editor2-last=Morrell |title=Regional Minorities and Development in Asia |publisher=Routledge |year=2009 |page=124 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |isbn=978-0-415-55130-4 |chapter=Reviving Malay Connections in Southeast Asia |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013055904/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=13 October 2014 |access-date=11 April 2016 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == [[File:Malacca Sultanate en.svg|thumb| ၁၅ ရာစုတွင် မလက္ကာ စူလ်တန်နယ်မြေမှ မလေးကျွန်းစု တဝှမ်းတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာ ပြန့်ပွားရန် အဓိက နေရာမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားတွင် လူသားတို့ စတင် အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia|title=Getaway to romance in Malaysia|author=Holme, Stephanie |publisher=stuff.co.nz|date=13 February 2012|accessdate=6 January 2014}}</ref> မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/313 | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 |date=June 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယမှ ကုန်သည်နှင့် အခြေချ နေထိုင်မည့်သူများ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နှင့် တတိယ ရာစုနှစ်များ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့၏ အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ လူမျိုးများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးထိုးထားသော စာများကို [[အေဒီ]] ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{Cite book|last = Mühlhäusler|first = Peter|last2 = Tryon|first2 = Darrell T|last3 = Wurm|first3 = Stephen A|title = Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas|publisher = Walter de Gruyer & Co|year = 1996|page = 695|url = https://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&printsec=frontcover|isbn =978-3-11-013417-9}}</ref> လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Mapping"/> ၇ရာစု နှင့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်များများနှင့် မလေးကျွန်းစုများတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Suporno, S. |year=1979|chapter=The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing|title=Perceptions of the Past|location=Singapore|publisher=Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia|page=180|editor=A. Reid and D. Marr|series=Southeast Asia publications|volume=4}}</ref> ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးများ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/> ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာသော ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား သည် မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၏ ပထမဆုံး လွတ်လပ်သော ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။<ref name="BBCchinesediaspora">{{Cite news|first=Jonathan |last=Kent |title=Chinese diaspora: Malaysia |date=3 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm |publisher=BBC News |accessdate=21 September 2010}}</ref> မလက်ကာသည် ထိုစဉ်က အရေးပါသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[File:AMH-6472-KB Battle for Malacca between the VOC fleet and the Portuguese, 1606.jpg|thumb|left|alt=Dutch fleet vs Portuguese armada|၁၆၀၆ ခု နှစ် ဒတ်ချ်-ပေါ်တူဂီ စစ်ပွဲတွင် ဒတ်ချ်သင်္ဘောများ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ [[မလက်ကာမြို့]] ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားကြစဉ်]] ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး<ref name="state.gov">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm |title=Malaysia |publisher=United States State Department |date=14 July 2010 |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဒတ်ချ်တို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာသည် ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခဲ့ပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြေချခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခဲ့ပြီးနောက်<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm |title=The Map Room: South East Asia: Malaya |last=Luscombe |first=Stephen |accessdate=18 September 2010}}</ref> ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနှင့် လာဘွမ်ကျွန်းတို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ရှိ မလေးပြည်နယ်များဟု သိရှိကြသော ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နှင့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်များတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူများကို အကြံပေးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများကို ခန့်ထားခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်သူများမှ စာချုပ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up |title=The Encyclopædia Britannica : a dictionary of arts, sciences, literature and general information |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=17 October 2010}}</ref> အခြားသော ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်သော ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ရှိမနေသော်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပေး အရာရှိများကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခဲ့ရသည်။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် ဘော်နီယိုတို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ လူမျိုးတို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |title=International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance |last=Kuar |first=Amarjit |publisher=University of New England |accessdate=20 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509145612/http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |archivedate=9 May 2010 }}</ref> ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နှင့် စူလူး စူလ်တန်တို့က ၁၈၇၇ နှင့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ယခု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Malaysia and Its Neighbours, The World studies series|author=Gullick, J. M. |url=https://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&pg=PA148|year=1967|publisher=Taylor & Francis|location=|isbn=978-0-7100-4141-8|pages=148–149}}</ref> ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူများသည် လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံ၏ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ များ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm |last=Luscombe |first=Stephen |title=The Map Room: South East Asia: North Borneo |accessdate=1 July 2011}}</ref> [[File:FORT CORNWALLIS GEORGETOWN PENANG ISLAND MALAYSIA JAN 2012 (6963840293).jpg|thumb|right|alt=Statue of Francis Light in the Fort of Cornwallis|right|မလေးရှားဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ပထမဆုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ပီနန်ရှိ ကွန်ဝေါလစ်ခံတပ်မှ ဖရန်စစ် လိုက်၏ ရုပ်တု]] ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူတို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်များ ရှင်သန်ထကြွ လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Hock|first = David Koh Wee|title = Legacies of World War II in South and East Asia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies, Singapore|year = 2007|page = 48|url = https://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-457-5}}</ref> မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်များမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html |title=Our Region, Ourselves |author=Mohamad, Mahathir |work=Time |date=31 May 1999 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228072332/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html }}</ref> ဗြိတိသျှတို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခု၏ အောက်တွင် မလာယာဒေသ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း မလေးတို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနှင့် တရုတ်လူမျိုးတို့အား နိုင်ငံသား ပေးမည့် ကိစ္စတို့ ဖြစ်သည်။ မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ရှိသော စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှတို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း အလျှင်အမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုဖက်ဒရေးရှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်များရှိ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html |title=MALAYA: Token Citizenship |work=Time |date=19 May 1952 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125191837/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html }}</ref> ထိုအချိန်တွင် မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်သော သူပုန်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မလာယန် အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ရှိခဲ့ပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုများကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်များက မလာယာတွင် အခြေချ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php |title=The Malayan Emergency: 1948–1960 |publisher=Australian Government Department of Veteran Affairs |accessdate=1 July 2011 |archivedate=6 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706121637/http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php }}</ref> ထို့နောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။)၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူ တို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နှင့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးသော ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစေရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနှင့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရေး ပါတီ တို့၏ ကိစ္စများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html |title=Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No |work=Time |date=6 September 1963 |accessdate=17 October 2010 |archivedate=17 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817073020/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html }}</ref><ref>{{cite book|author=Boon Kheng Cheah|title=Malaysia: The Making of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=NOtXcEmHdjoC&pg=PA93|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-154-3|pages=93–}}</ref> ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ ခွဲထွက်သွားခြင်း<ref>{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 |title=Proclamation on Singapore |publisher=Singapore Attorney-General |accessdate=27 October 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191506/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 }}</ref><ref name="TIME Art">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html |title=Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety |work=Time |date=27 August 1965 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=27 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227090850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html }}</ref> နှင့် လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref name="Race war">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html |title=Race War in Malaysia |work=Time |date=23 May 1969 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=18 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518061525/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900859%2C00.html }}</ref> အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ရှိသော စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref name="New Economic Policy">{{cite web|author=Sundaram, Jomo Kwame |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&panel=seriespapers |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |publisher=UNRISD |date=1 September 2004 |accessdate=27 October 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စတင်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှင့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုများ အလျှင်အမြန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော စီးပွားရေး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]]၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နှင့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရေး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော ပူထရာဂျာရားမြို့ တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Bound for Glory" /> သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရေးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နှင့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်တို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archivedate=1 April 2010 |author=Ping, Lee Poh|author2=Yean, Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |publisher=Thammasat University |accessdate=25 July 2011}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Perdana Putra building 2005.jpg|thumb|left|alt=Perdana Putra.|မလေးရှား ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရုံးအဆောက်အအုံ တည်ရှိရာ ပါဒါနာ ပူထရာ]] မလေးရှားသည် စည်းမျဉ်းခံ ရွေးကောက်ခံ ဘုရင်စနစ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ စနစ်သည် ဝက်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်ကို အတုယူ၍ နီးကပ်စွာ ပုံဖော်ထားပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="FITA">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre |title=Malaysia Information |publisher=Federation of International Trade Associations |accessdate=27 October 2010 |archivedate=26 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226105342/http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre }}</ref> နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲအား ယန် ဒီ-ပါတွမ် အာဂေါင်း ဟု ခေါ်ပြီး အများစု က ဘုရင်ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ဘုရင်ကို မလေးပြည်နယ်များရှိ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ အခြားအမည်ခံ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်မှူးသာ ရှိသော ပြည်နယ် ၄ ခုမှ ရွေးချယ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိပေ။ တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အားလုံးလက်ခံထားသည့် သဘောတူညီမှု အရ ထိုနေရာကို အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးကြား အစဉ်လိုက် လှည့်လည်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ယခု အထိ ကဒါပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူ အဘဒူရ် ဟာလင်း မှ ဘုရင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong|title=Senarai Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong|publisher=Laman Web Rasmi|accessdate=17 April 2016|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421035646/http://majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ် မလေးရှား နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ပြုပြင်လိုက်သည်မှ စ၍ ဘုရင်၏တာဝန် အတော်များများမှာ အခမ်းအနား တက်ရုံ သာလျှင် ဖြစ်ပြီး အထက်လွှတ်တော် အမတ်များ နှင့် ဝန်ကြီးများကို ရွေးချယ်ရာတွင်သာ ပါဝင်တော့သည်။<ref name="dfat">{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html |title=Malaysia country brief |publisher=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |date=February 2014 |accessdate=22 October 2014}}</ref> ဥပဒေပြုရာတွင် ဖက်ဒရယ်လွှတ်တော် နှင့် ပြည်နယ် လွှတ်တော်များတွင် ဥပဒေပြုအာဏာများကို ခွဲဝေ ရယူထားသည်။ လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် တွင် အောက်လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော် ဖြစ်သော ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en |title=Background |publisher=Parlimen Malaysia |date=3 June 2010 |accessdate=25 July 2011 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404095058/http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en }}</ref> အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၂၂၂ ဦးအား တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုစီမှ အများဆုံး ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် ၇၀ ဦးမှာ ၃ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး ၂၆ ဦးမှာ ပြည်နယ်လွှတ်တော် ၁၃ ခုမှ ရွေးချယ်၍ ကျန်ရှိသော ၄၄ ဦးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ <ref name="state.gov"/> ပါလီမန်မှာ ပါတီစုံ စနစ် ရှိပြီး အစိုးရမှာ မဲအများဆုံးရသော ပါတီက ဖွဲ့စည်းခွင့် ရှိသည့်စနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ညွန့်ပေါင်း ပါတီ ၁၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာရီဆန် နေရှင်နယ် ဟုခေါ်သည့် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov" /><ref>{{cite book|author1=John W. Langford|author2=K. Lorne Brownsey|title=The Changing Shape of Government in the Asia-Pacific Region|url=https://books.google.com/books?id=q-sti92Y7TkC&pg=PA101|year=1988|publisher=IRPP|isbn=978-0-88645-060-1|pages=101–}}</ref> ပြည်နယ် တစ်ခုစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်ရှိပြီး အမတ်များအား တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ်များမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ထားသည်။ ပြည်နယ် အစိုးရအား ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်မှ ဦးဆောင်ပြီး<ref name="state.gov"/> ထိုသူမှာ လွှတ်တော်ရှိ အမတ်နေရာအများဆုံး ရသော ပါတီမှ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်သည်။ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူ ရှိသော ပြည်နယ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မလေးလူမျိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref>{{Cite book|title = The management of secondary cities in southeast Asia|publisher = United Nations Centre for Human Settlements|year = 1996|page = 120|url = https://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&printsec=frontcover|isbn = 92-1-131313-9}}</ref> ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် အနည်းဆုံး ကျင်းပပြီး နောက်ဆုံး ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="state.gov"/> အသက်၂၁ နှစ် အထက် မှတ်ပုံတင်ထားသော မဲဆန္ဒရှင်များသည် အောက်လွှတ်တော် အမတ် နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ပြည်နယ် အများစုတွင် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ မဲပေးခြင်းမှာ မပေးမနေရ မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm|title= Malaysia (Dewan Rakyat)|publisher=Inter-Parliamentary Union|date=29 September 2008}}</ref> ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲမှလွဲ၍ အစဉ်အလာအရ ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲကို ဖက်ဒရယ် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် တစ်ချိန်တည်း တပြိုင်တည်း ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။<ref name="dfat"/> အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာအား ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သို့ အပ်နှင်းထားသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ အောက်လွှတ်တော်၏ အမတ် ဖြစ်ရမည် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဘုရင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူက ပါလီမန်ကို အုပ်ချုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အဖွဲ့အား လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးရှိ ရွေးချယ်ခံ ကိုယ်စားလှယ်များ ထဲမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref name="state.gov"/> ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရုံသာမက အစိုးရ တစ်ခုလုံး၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="dfat"/> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဥပဒေမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဖြတ်ထုံးဥပဒေ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။<ref name="state.gov"/> တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် သီအိုရီ အရ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ လွတ်လပ်မှုမှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေပြီး တရားသူကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်အပ်ရာတွင် တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ကင်းမဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/63ipMMsMN?url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archivedate=6 December 2011|title=Attacks on Justice – Malaysia|publisher=International Commission of Jurists|accessdate=5 December 2011}}</ref> တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် အမြင့်ဆုံး တရားရုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အောက်တွင် အယူခံ တရားရုံးနှင့် တရားလွှတ်တော် ၂ ခု ရှိကာ တစ်ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ် အတွက် ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှား အတွက် ဖြစ်သည်။ မလေးရှားတွင် တော်ဝင်မိသားစုမှ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများနှင့် တော်ဝင်မိသားစုသို့ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများကို ကြားနာရန် အထူး တရားရုံးတစ်ခု ရှိသည်။ လူသတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု များ အတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf|title=The Death Penalty in Malaysia|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=15 October 2013}}</ref> အများပြည်သူဆိုင်ရာ တရာရုံးများနှင့် အပြိုင်ရှိနေသည်မှာ<ref>{{cite news|last=England |first=Vaudine |url=http://www.bbc.co.uk/news/10567857 |title=Malaysian groups welcome first Islamic women judges |publisher=BBC News |date=9 July 2010 |accessdate=27 September 2010}}</ref> ရှာရီယာ တရားရုံးများ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားရုံးများမှ မွတ်စလင်များအား ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် စီရင်လေ့ ရှိကာ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm |title=Malaysia rejects Christian appeal |publisher=BBC News |date=30 May 2007 |accessdate=27 September 2010}}</ref> မိသားစု အရေး နှင့် ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်များ အတွက် ဖြစ်သည်။ လူမျိုးရေးသည် နိုင်ငံရေးတွင် အဓိက အားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး ပါတီ အများစုမှာ လူမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။<ref name="state.gov"/> စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ် နှင့် ၎င်းအား အစားထိုးသော အမျိုးသား တိုးတက်ရေး ပေါ်လစီ အစရှိသည့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ မလေးရှား၏ အစပထမ နေထိုင်သူများဟု ယူဆသော ဘူမိပူထရ ဟုခေါ်သော မလေး နှင့် ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ ရပ်တည်မှုအား ဘူမိပူထရ မဟုတ်သည့် မလေးတရုတ် လူမျိုးများ နှင့် မလေးကုလား လူမျိုးများထက် ရှေ့ရောက်စေရန် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=237:dasar-ekonomi-baru-&catid=88:dasar-dasar-negara |title=Dasar Ekonomi Baru |publisher=Pusat Maklumat Rakyat |date=14 November 2008 |accessdate=21 November 2010 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225325/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?catid=88:dasar-dasar-negara&id=237:dasar-ekonomi-baru-&option=com_content&view=article }}</ref> ထိုပေါ်လစီများမှ ဘူမိပူထရ များအား အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေး၊ ပညာသင်ဆု၊ စီးပွားရေး၊ အိမ်များကို သက်သာစွာ ရရှိ နေထိုင်နိုင်ရေး နှင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသော စုဆောင်းမှု စသည်တို့တွင် ဦးစားပေး အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့် လူမျိုး အချင်းချင်း ကြားတွင် မကျေနပ်မှုများ ပိုမို တိုးပွား လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |author=Sundaram, Jomo Kwame |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |date=1 September 2004 |issn=1020-8194 |accessdate=22 August 2011}}</ref> မလေးရှားတွင် လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငြင်းခုံမှုမှာ မလေးရှား ဥပဒေ နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဘာသာရေး လုံးဝ မနွယ်ဘဲ ရှိသင့်သည် သို့မဟုတ် အစ္စလာမ် စည်းမျဉ်းများပေါ်တွင် မူတည်သင့်သည် ဆိုသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/world/asia/24malaysia.html |title=Once Muslim, Now Christian and Caught in the Courts |work=The New York Times |last=Perlez |first=Jane |date=24 August 2006 |accessdate=22 August 2011}}</ref> ပင်န်မလေးရှားအစ္စလာမ် ပါတီမှ မလေးအမျိုးသား စည်းလုံးရေး အဖွဲ့ (ယူအမ်အင်န်အို) ၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ကလန်တန် ပြည်နယ် လွှတ်တော်တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းလာသော အစ္စလာမ် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး အကြောင်းပြချက်မှာ ရာဇဝတ်မှု ဥပဒေများသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.simonbaker.me/2/hi/asia-pacific/2116032.stm |title=Malaysian state passes Islamic law |publisher=BBC News |date=8 July 2002 |accessdate=27 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/23/Kelantans-passing-of-hudud-amendments-void/|title='Kelantan's passing of hudud amendments void'|publisher=The Star|date=23 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/bn-wont-declare-hudud-support-but-individual-members-can-chief-whip-says|title=BN won't declare hudud support, but individual members can, chief whip says|publisher=The Malay Mail|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ == မလေးရှားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ)<ref>{{cite web |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 |title=Islamic Affairs (OIC) and D8 Division |publisher=Malaysian Ministry of Foreign Affairs |accessdate=12 November 2010 |archivedate=9 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309064902/http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 }}</ref> တို့အား စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၊<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/members/list.shtml |title=List of Member States |publisher=United Nations |accessdate=8 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members-/list.shtml |archivedate=24 October 2007 }}</ref> အာရှ-ပစိဖိတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊<ref>{{cite web|url=http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx |archivedate=1 December 2010 |title=Member Economies|publisher=Asia-Pacific Economic Cooperation |accessdate=10 June 2011}}</ref> ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၈ နိုင်ငံ <ref>{{cite web|url=http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx|title=Malaysia|publisher=Developing 8 Countries|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630135700/http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx}}</ref> နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့<ref>{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=The Non-Aligned Movement: Member States |publisher=Non-Aligned Movement |accessdate=5 September 2010 |archivedate=9 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm }}</ref>စသော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ မလေးရှားသည် အာဆီယံ၊ အိုအိုင်စီ နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့တို့၏ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ယခင်က ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/> ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=26 October 2010}}</ref> ကွာလာလမ်ပူမြို့သည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးပွဲကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz">{{cite web |url=http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations |title=Malaysia Foreign Relations |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=4 December 2008 |accessdate=18 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526030946/http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations/ |archivedate=26 May 2010 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ ကြားနေဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး နိုင်ငံအားလုံးအား မည်သည့်နိုင်ငံရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည် ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="kln">{{cite web | url = http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy | title = Malaysia's Foreign Policy | accessdate = 21 September 2010 | work = [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)|Ministry of Foreign Affairs]] | archive-date = 4 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180704114645/http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy }}</ref> အစိုးရသည် အရှေ့တောင် အာရှ လုံခြုံရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို အဓိက အရေးအကြီးဆုံး အချက် အဖြစ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ပြီး<ref name="govtnz"/> ဒေသအတွင်း အခြားသော နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေရန် ကြိုးစား လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ပြန်ကြည့်မည် ဆိုလျှင် အစိုးရမှ မလေးရှားနိုင်ငံအား တိုးတက်သော အစ္စလာမ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အစ္စလာမ် နိုင်ငံများ နှင့် ဆက်ဆံရေး ခိုင်မာလာစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz"/> မလေးရှား ပေါ်လစီ၏ ပြင်းထန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုမှာ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရေး နှင့် ပြည်တွင်းကိစ္စရပ်များတွင် မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်မှု ရနိုင်စေရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နယ်မြေရေးရာ အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများအတွက် အစိုးရမှ ဖြေရှင်းသည့် ပေါ်လစီမှာ လက်တွေ့ဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး အငြင်းပွားမှုများကို နည်းလမ်း အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ ဖြေရှင်းခြင်း<ref>{{cite web |url=http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |title=Malaysia's policy towards its 1963–2008 territorial disputes |publisher=Academic Journals |date=7 September 2009 |accessdate=1 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091117191604/http://www.academicjournals.org/JLCR/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |archivedate=17 November 2009 |deadurl=yes }}</ref> စသည်တို့ပါဝင်သည်။ စပရက်ထလီ ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံအများအပြားကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိပြီး တောင်တရုတ်ပင်လယ်၏ နေရာ အများစုကို တရုတ်မှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော ဗီယက်နမ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့ကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှုကို မလေးရှားမှ ရှောင်ရှားခဲ့သည်ကို သမိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/06/25/1338864/why-malaysia-unlike-philippines-keeps-quiet-sea-row|title=Why Malaysia, unlike Philippines, keeps quiet on sea row|author=Diola, Camille |work=[[The Philippine Star]]|date=25 June 2014|accessdate=25 June 2014}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်သင်္ဘောများ မလေးရှား ရေပိုင်နက်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် <ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/09/27/presence-of-china-coast-guard-ship-at-luconia-shoals-spooks-local-fishermen/|title=Presence of China Coast Guard ship at Luconia Shoals spooks local fishermen|publisher=The Borneo Post|date=27 September 2015|accessdate=28 September 2015}}</ref> မလေးရှားသည် တရုတ်ကို ရှုံ့ချရာတွင် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/|title=Malaysia lodges diplomatic protest against intrusion at Beting Patinggi Ali|work=Bernama|publisher=The Rakyat Post|date=15 August 2015|accessdate=16 August 2015|archivedate=29 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929024442/http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |title=Malaysia slams China's 'provocation' in South China Sea |author1=Ben Blanchard |author2=Richard Pullin |work=Reuters |publisher=Channel News Asia |date=18 October 2015 |accessdate=20 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019120244/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |archivedate=19 October 2015 }}</ref> ဘရူနိုင်း နှင့် မလေးရှားတို့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ တစ်ဦး၏ နယ်မြေအား အခြားတစ်ဦးမှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုခြင်းကို အဆုံးသတ်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး ရေပိုက်နက် နယ်နိမိတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Brunei drops all claims to Limbang|url=http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|author=Masli, Ubaidillah |work=[[The Brunei Times]]|date=17 March 2009|accessdate=23 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712162447/http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အနေနှင့် ငုပ်လျှိုးနေသော ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုမှု ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG">{{cite journal|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=16 May 2014|format=PDF}}</ref> စင်ကာပူမှ ပင်လယ်ကို ရေဖို့၍ ကုန်းမြေများ တည်ဆောက်ခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုကို ပိုမိုတိုးပွား လာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputed&nbsp;– International |publisher=CIA |accessdate=26 October 2010 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}</ref> အင်ဒိုနီးရှား နှင့်လည်း ရေပိုင်နက် နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG"/><ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|title=Border disputes differ for Indonesia, M'sia|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=16 October 2015|accessdate=19 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019135525/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|archivedate=19 October 2015|deadurl=no}}</ref> [[File:Compilation of Malaysian Armed Forces.png|thumb|right|alt=Malaysian Armed Forces assets|မလေးရှား စစ်တပ်၏ လက်နက် ပိုင်ဆိုင်မှုများ။ (ထိပ်ဆုံး ယာဘက်မှ လက်ယာရစ်) စကော့ပီနဲ ကလပ်စ် ရေငုပ်သင်္ဘော၊ ပီတီ-၉၁အမ် အမ်ဘီတီ တင့်ကား၊ မလေးရှားကြည်းတပ် လေထီးတပ်သား တစ်ဦးအား အမ်-၄ သေနတ်ဖြင့် တွေ့ရပုံ၊အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်]] မလေးရှားသည် အစ္စရေးနိုင်ငံအား မည်သည့်အခါကမျှ အသိအမှတ် မပြုခဲ့သည့် အပြင် သံတမန် ဆက်ဆံရေးလည်း မရှိခဲ့ပေ။<ref name="myis">{{cite web |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews |title=Malaysia: Anti-Semitism without Jews |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=5 September 2010 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802000649/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews }}</ref> ထို့အပြင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ် တရားရုံးအား အစ္စရေးတို့မှ ဂါဇာဖလော်တီလာ စီးနင်းမှု အတွက် အရေးယူရန် တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/6/7/nation/20100607121340&sec=nation|title=Malaysia wants Israel referred to International Criminal Court (Updated)|author=Peng, Lee Yuk |work=The Star|date=7 June 2010|accessdate=21 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709010256/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2010%2f6%2f7%2fnation%2f20100607121340&sec=nation|archivedate=9 July 2014|deadurl=no}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိပြီးမှာသာ အစ္စရေးနိုင်ငံ နှင့် တရားဝင် ဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအား အဖြေကို အမြန်ဆုံး ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref name="myis"/><ref name="nst">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/ |archivedate=22 June 2011 |title=Malaysia can be Muslim 'thought leader'&nbsp;– Clinton |work=New Straits Times |accessdate=15 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/10/19/Anifah-restraint-Palestine-Israel/|title=Malaysia calls on Palestine and Israel to demonstrate restraint|work=Bernama|publisher=The Star|date=19 October 2015|accessdate=19 October 2015}}</ref> မလေးရှား ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များသည် ကွန်ဂို၊ အီရန်-အီရတ်၊ နမီးဘီးယား၊ ဘော့စနီးယား နှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနား၊ ဆိုမာလီယာ၊ အရှေ့တီမော နှင့် လက်ဘနွန် အစရှိသော ကုလသမဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အထူးတာဝန် အများအပြားတွင် ပါဝင် ပံ့ပိုးကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite news|url=http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018034708/http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archivedate=2013-10-18|title=Malaysia – Permanent Missions to the United Nations|publisher=United Nations|date=12 February 2013|accessdate=15 October 2013}}</ref> မလေးရှား စစ်တပ်တွင် အခွဲ ၃ ခု ရှိပြီး တော်ဝင် မလေးရှား ရေတပ်၊ မလေးရှား ကြည်းတပ်နှင့် တော်ဝင် မလေးရှား လေတပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့် မရှိဘဲ စစ်တပ်သို့ မိမိဆန္ဒဖြင့် ဝင်ရောက်လိုပါက အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်သည် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁.၅% ကို သုံးစွဲပြီး လူအင်အား၏ ၁.၂၃% ကို အသုံးချထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&all=1 |title=Malaysian Military statistics |publisher=NationMaster |accessdate=1 October 2010}}</ref> အင်အားရှိ နိုင်ငံ ၅ ခု ၏ ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်မှာ ဒေသအတွင်း လုံခြုံရေးအတွက် ပဏာမ ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နှစ် ၄၀ နီးပါးခန့် သက်တမ်း ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/38249 |title=Australia says major military exercise underway in Malaysia |work=My Sinchew |date=26 April 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> ဘရူနိုင်း<ref>{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise|title=Brunei, M'sia train in 11th military exercise|author=Wood, Daniel|work=The Brunei Times|date=20 April 2014|accessdate=5 November 2014|archivedate=8 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208183256/http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise}}</ref>၊တရုတ်၊<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/898040.shtml|title=Joint table top exercise between armies of China, Malaysia kicks off in Malaysia|agency=[[Xinhua News Agency]]|work=[[Global Times]]|date=22 December 2014|accessdate=24 December 2014}}</ref>အင်ဒိုနီးရှား<ref>{{cite news|url=http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister |title=Indonesia-Malaysia military exercises must continue&nbsp;– defence minister |work=ANTARA News |date=13 September 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/08/25/Malaysia-US-armed-forces/|title=Malaysia, US armed forces in joint exercise|work=The Star|date=25 August 2014|accessdate=26 August 2014}}</ref> တို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းလေ့ကျင့်မှုများ စစ်ရေးဗျူဟာ စမ်းသပ်မှုများကို တွဲဖက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် တို့အနေနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များပူးပေါင်း၍ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်အား လုံခြုံစေပြီး တရားမဝင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်နေထိုင်မှု၊ ပင်လယ်ဓားပြမှု၊ မှောင်ခိုမှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် သဘောတူ ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/43096 |title=Malaysia, Philippines committed to enhancing border security |work=My Sinchew |date=9 August 2010 |accessdate=18 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|title=Piracy in Southeast Asia: Organised Criminal Syndicates or Small Scale Opportunists?|work=Gray Page|date=April 2013|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724082702/http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|archivedate=24 July 2015|deadurl=no|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2012/05/15/Malaysia-Thailand-military-exercise-to-include-other-agencies-Asean-members/|title=Malaysia, Thailand military exercise to include other agencies, Asean members|author=Carvalho, Martin |work=The Star|date=15 May 2012|accessdate=5 November 2014}}</ref> မွတ်စလင် ဒေသဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တောင်ပိုင်း<ref>{{cite web|last=Pike |first=John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2010/01/mil-100120-voa05.htm |title=Malaysia Intensifies Border Security Following US Warnings |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=18 September 2010}}</ref> နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း<ref>{{Cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3666607.stm |title=Malaysia ups Thai border security |publisher=BBC News |date=28 April 2004 |accessdate=18 September 2010}}</ref>တို့တွင် တွင် အစွန်းရောက် စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မလေးရှားသို့ လျှံထွက် ရောက်ရှိလာမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေကြသည်။ == ပြည်နယ်များ == <center> {{အညွှန်းပါသော မလေးရှားမြေပုံ}} </center> မလေးရှားသည် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}</ref> ၎င်းတို့ကို ဒေသ ၂ ခု ခွဲထားပြီး ပြည်နယ် ၁၁ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ ၂ ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး အခြား ပြည်နယ် ၂ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒေသ တစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ရှိသည်။ ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ခရိုင်များကို မူကင်မ်ဟုခေါ်သော ဒေသ များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဆာဘားနှင့် ဆာရာဝပ်တွင်မူ ခရိုင်များကို တိုင်းများ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပြည်နယ်များ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စများကို ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ မျှဝေထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဩဇာအာဏာ အသီးသီးရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေများ အတွက်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ အောက်ပိုင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဒေသခံ အာဏာပိုင်များမှ လုပ်ဆောင်ကြပြီး မြို့တော် ကောင်စီ၊ ခရိုင်ကောင်စီ၊ မြူနီစီပါယ် ကောင်စီ စသည်တို့ ပါဝင်ကာ အချို့သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အတွက် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသောအဖွဲ့အစည်းများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရ တို့မှ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဖက်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ပြင်ပရှိ ဒေသခံ အာဏာပိုင်များသည် ပြည်နယ် အစိုးရ၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင်သာ ရှိသော်လည်း<ref>{{cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}</ref> လက်တွေ့တွင်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြည်နယ် အစိုးရ၏ ကိစ္စရပ်များကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဒေသခံ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၁၄၄ ခု ရှိပြီး မြို့တော်ကောင်စီ ၁၁ခု၊ မြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ၃၃၃ ခုနှင့် ခရိုင်ကောင်စီ ၉၇ ခု တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}</ref> ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ သမိုင်းတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင်နိုင်ငံ ၁၃ ခုပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ပြည်နယ် ၁၁ ခု ထဲမှ မလေးပြည်နယ်များဟု သိကြသော ၉ ခုသည် တော်ဝင်မိသားစုကို ဆက်လက် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်အား ထို အုပ်ချုပ်သူ ၉ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ် သက်တမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ <ref name="state.gov"/> ဘုရင်မှ အုပ်ချုပ်သူ ကင်းမဲ့သွားသော ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်ရန် အတွက် ၄ နှစ် သက်တမ်း ရှိသော ဘုရင်ခံအား ထိုပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် တိုင်ပင်ပြီးနောက် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ဥပဒေပြု လွှတ်တော် တစ်ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရှိသည်။<ref name="Lim Hong Hai">{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/01361005.pdf |title=Electoral Politics in Malaysia: 'Managing' Elections in a Plural Society |author=Hai, Lim Hong |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တို့တွင် အခြား ပြည်နယ်များထက် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိပြီး သီးခြား လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ပေါ်လစီ နှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့အပြင် သီးသန့် နေထိုင်ခွင့် သတ်မှတ်ချက်တို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Hannum, Hurst |title=Basic Documents on Autonomy and Minority Rights|url=https://books.google.com/books?id=_oV3pKJfnvcC&pg=PA342|year=1993|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=0-7923-1977-X|pages=342–}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lockard, Craig A. |title=Sabah and Sarawak: The Politics of Development and Federalism. Kajian Malaysia, Special Issue. Edited by Francis Loh Kok Wah. Penang: Universiti Sains Malaysia, 1997. Pp. 236.|journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=31|issue=1|date=March 2000|pages=210–213|doi=10.1017/S0022463400016192}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2011/09/16/an-agreement-forged-and-forgotten/|title=An agreement forged and forgotten|author=Bong, Karen and Pilo, Wilfred |work=The Borneo Post|date=16 September 2011|accessdate=3 July 2014}}</ref> ပြည်နယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မရှိခြင်း၊ ရေနံအတွက် အခွန်ဆောင်ရခြင်း နှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ စသည့်တို့ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ဂျဟိုး၊ ကလန်တန်၊ ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ် အစရှိသော ပြည်နယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်များမှ ခွဲထွက်မည်ဟု ကြေညာလေ့ ရှိသော်လည်း နောက်ဆက်တွဲ ဆောင်ရွက်ချက်များ မရှိသလို လွတ်လပ်ရေး အတွက် အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားမျိုးလည်း မရှိပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/2954857/James_Chin_1997_._Politics_of_Federal_Intervention_in_Malaysia_with_reference_to_Kelantan_Sarawak_and_Sabah_Journal_of_Commonwealth_and_Comparative_Politics_Vol._35_No_2_July_pp_96-120|title=Politics of Federal Intervention in Malaysia, with reference to Kelantan, Sarawak and Sabah|author=James Chin|journal=Journal of Commonwealth and Comparative Politics|publisher=[[Academia.edu]]|volume=35|pages=96–120|year=1997|accessdate=3 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926|title=Could the Federation of Malaysia really come apart?|author=Mohd Hazmi Mohd Rusli|publisher=[[Astro Awani]]|date=18 October 2015|accessdate=3 November 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027202437/http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayonline.com/world/asia/will-things-fall-apart-malaysian-federation?|title=Will things fall apart in the Malaysian federation?|publisher=Today Online|date=3 November 2015|accessdate=3 November 2015}}</ref> == ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု == [[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Malaysia on a satellite map globe|မလေးရှားသည် အီကွေတာ ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း မိုးသစ်တော ရာသီဥတု တစ်နှစ်လုံး ရှိသည်။]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေ ဧရိယာ အားဖြင့် ၆၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း မြေဧရိယာ အားဖြင့် ၁၂၇,၂၆၄ စတုရန်းမိုင် (၃၂၉,၆၁၃ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အနောက်မလေးရှားတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိပြီး အရှေ့မလေးရှားတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=CIA |accessdate=27 March 2014 |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html }}</ref> စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော တာရိုးလမ်း တစ်ခု နှင့် တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ<ref>{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |accessdate=26 October 2010}}</ref>၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ် ရေပိုင်နက်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။.<ref>{{Cite book|last = Prescott|first = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn = 1-897643-43-8}}</ref> ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်များမှာ ပါလစ်မြစ်၊ ဂိုလော့မြစ် နှင့် ပဂါလာယန် တူးမြောင်း အစရှိသော ကြီးမားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ပင်လယ်ရေပိုင်နက် သတ်မှတ်ချက်များမှာ အချေအတင် ငြင်းခုံဆဲပင် ဖြစ်သည်။.<ref name="CIA Fact Book"/> ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်လုနီးပါး တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Brunei |publisher=CIA |accessdate=13 September 2011 |archivedate=12 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html }}</ref> ဆာရာဝပ် ပြည်နယ်မှ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံအား နှစ်ပိုင်းပိုင်းထားသည်။ မလေးရှားသည် အာရှကုန်းမကြီး နှင့် မလေးကျွန်းစုများ ပေါ်တွင် နယ်နိမိတ် ရှိသော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ဘက်ပိုင်း ဂျဟိုးပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး ထိပ်စွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archivedate=2007-07-03|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3 July 2007 |accessdate=26 October 2010}}</ref> စူမားတြားကျွန်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် ကြားတွင် တည်ရှိသော [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]မှာ ကမ္ဘာ့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော လမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ဖြတ်သန်း သွားလာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |title=Waterway To the World&nbsp;– Summer Journey |work=Time |date=22 April 2009 |accessdate=16 August 2011 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုကို တောင်တရုတ်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြားထားပြီး ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားနှင့် အရှေ့မလေးရှားဒေသတို့သည် အလွန်တူညီသော ရှုခင်းများ ရှိကြကာ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များမှ တောင်ကုန်းများ တောင်တန်းများသို့ မြင့်တက်သွားသည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မျိုး ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် မလေးရှား ကုန်းမြေ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ၌ပါဝင်ပြီး <ref name="Marshall"/> မြောက်မှ တောင်သို့ ၄၃၀မိုင် (၇၄၀ ကီလိုမီတာ) မျှ သွယ်တန်းလျက် ရှိကာ အကျယ်ဆုံးနေရာတွင် ၂၀၀မိုင် (၃၂၂ ကီလိုမီတာ)မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Swee-Hock">{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-730-9}}</ref> အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် တီတီဝန်ဆာ တောင်ကုန်းများဖြင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး<ref>{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&printsec=frontcover|isbn = 979-433-387-5}}</ref> အမြင့်ဆုံး နေရာဖြစ်သော ကော်ဗူတောင်တွင် ၇,၁၆၂ပေ( ၂,၁၈၃ မီတာ) မျှ မြင့်တက်သွားကာ<ref name="AZ">{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman & Littlefield |year=2010 |isbn=9780810876415 |accessdate=23 April 2014}}</ref> တောင်ကုန်းများ၏ တစ်စိတ်တပိုင်းမှာ ကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်ပိုင်းသို့ သွယ်တန်း ဆင်းသက် သွားကြသည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ကုန်းများမှာ သစ်တောများ ထူထပ်စွာ ရှိကြပြီး<ref name="Britannica"/> ဂရက်နိုက် များနှင့် အခြား မီးသင့်ကျောက်များဖြင့် အဓိကအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အများစုမှာ တိုက်စားခံခဲ့ရပြီး ဖြစ်သဖြင့် ကာ့စ် ကုန်းမြေပြင် အသွင် ဖြစ်နေကြသည်။<ref name="Marshall"/> ထိုတောင်ကုန်းများသည် မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ရှိ မြစ်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဒေသဖြစ်သည်။<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 October 2010}}</ref> ကျွန်းဆွယ်ကို ဝန်းရံထားသော ကမ်းရိုးတမ်း လွင်ပြင်တွင် အကျယ်ဆုံး နေရာ၌ ၃၁ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ၍ ကျွန်းဆွယ် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မှာ ၁,၂၀၀မိုင် (၁,၉၃၁ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော်လည်း သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းများမှာ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် သာ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> [[File:Pinnacles at Mulu 2.jpg|thumb|right|alt=Limestone pinnacles jutting out of a mountainside forest on Mount Api|ဂူနန် မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ်ရှိ အာပီတောင်ပေါ်မှ ထုံးကျောက် အချွန်အတက်များ]] ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ အရှေ့မလေးရှားတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်အားဖြင့် ၁,၆၂၀မိုင် (၂,၆၀၇ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ထိုဒေသအား ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသ၊ တောင်ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ တောင်ကုန်း ထူထပ်သော အတွင်းပိုင်း ဟူ၍ ပိုင်းခြား ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ခရော့ကာ တောင်တန်းများသည် ဆာရာဝပ်မှ မြောက်ဘက်သို့ သွယ်တန်းသွားပြီး<ref name="Marshall"/> ဆာဘားပြည်နယ် နှင့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ ၁၃,၄၃၅ ပေ (၄,၀၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကင်နာဘာလူးတောင် တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး<ref name="Richmond">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 74–75 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref><ref name="Thiessen">{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=9781841623900 |publisher=Bradt Travel Guides |accessdate=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&pg=PA192}}</ref> မလေးရှား၏ အမြင့်ဆုံးတောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ကင်နာဘာလူးတောင်သည် ကင်နာဘာလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်း တည်ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့ အမွေခံ နေရာ ၄ ခု တွင် တစ်ခုဖြစ်သဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော ဒေသဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |accessdate=17 September 2010}}</ref>ဆာရာဝပ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဂူ ဖြစ်သော မူလူးဂူများ ရှိကာ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သော ဂူနန်မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> မလေးရှား၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်း ကြားထဲတွင် ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အကြီးဆုံး ကျွန်းမှာ ဘန်ဂီကျွန်းများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=April 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}</ref> ဒေသ၏ ရာသီဥတုမှာ အီကွေတာ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း အနောက်တောင် အရပ်မှ ၊ အောက်တိုဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီ အတွင်း အရှေ့မြောက် အရပ်မှ မုတ်သုံလေများ တိုက်ခတ်သည်။<ref name="Swee-Hock"/> ဝန်းရံထားသော သမုဒ္ဒရာများကြောင့် အပူချိန်မှာ သင့်တင့်မျှတသည်။<ref name="Marshall"/> စိုထိုင်းဆမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားပြီး နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်မှာ ၉၈ လက်မ (၂၅၀ စင်တီမီတာ) မျှ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့တွင် ရာသီဥတုမှာ ကွာခြားပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ရာသီဥတုမှာ ကုန်းမကြီးမှ လေတိုက်ခတ်မှုများမှ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိကာ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်စွာ အရှေ့ပိုင်းတွင်မူ ပင်လယ်ပြင်နှင့်ပိုမို နီးစပ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ နိုင်ငံတွင်း ရာသီဥတုကို ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ကုန်းမြင့်ပိုင်း၊ မြေနိမ့်ပိုင်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အမြင့် နှင့် မိုးရွာကျမှုတို့ကို သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ပြီး ရေကြီးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမို များပြားလာကာ ထို့အတွက်ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် ကြုံရနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> ==ဇီဝမျိုးကွဲများ== [[File:Wildlife of Malaysia.jpg|thumb|left|alt=Wildlife of Malaysia|မလေးရှား ဒေသခံ မျိုးရင်း တိရစ္ဆာန်များ (အပေါ်ယာမှ လက်ယာရစ်): အိုရီယန်တယ်ပိုင် အောက်ချင်းငှက်၊ ဟော့ခ်စ်ဘီလ် ပင်လယ်လိပ်၊ နှာမောင်းမျောက် ၊ မလာယန် ကျား ]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများ နှင့် ပတ်သက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်အား လက်မှတ်ရေထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခု ဇွန်လ ၂၄ ရက်မှ စ၍ စာချုပ် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties |accessdate=9 December 2012}}</ref> ထို့နောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများ ဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ နှင့် ရှေ့လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ညီလာခံတွင် ၁၉၉၈ ခု ဧပြီလ ၁၆ ရက်တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arbec.com.my/NBP.pdf|title=Malaysia's National Policy on Biological Diversity|accessdate=15 October 2013|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820215449/http://arbec.com.my/NBP.pdf}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံသည် မက်ဂါ အဆင့်ရှိအောင် အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနာမှုများ ရှိပြီး မျိုးစိတ်များ အမြောက်အမြား ရှိသကဲ့သို့ ဒေသအတွင်း၌ သာတွေ့ရသော မျိုးစိတ်များလည်း အလွန်များပြားသည်။<ref name="megadiverse">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity Theme Report |publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |year=2001 |accessdate=24 January 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208141905/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=8 December 2008 }}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သတ္တဝါမျိုးစိတ်များ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Alexander">{{Cite book|last = Alexander|first = James|title = Malaysia Brunei & Singapore|publisher = New Holland Publishers|year = 2006|pages = 46–50|url = https://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover|isbn = 1-86011-309-5}}</ref> ဒေသအတွင်း၌ သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်များကို ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ကုန်းများရှိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော သစ်တောများတွင် တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအား မြေနိမ့်ပိုင်း သစ်တောများဖြင့် သီးသန့် ပိုင်းခြားထားသည့် ပမာ ဖြစ်နေသည်။<ref name="Marshall">{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&printsec=frontcover|isbn =978-0-7614-7642-9}}</ref> နိုင်ငံ အတွင်း နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၂၀ ကျော်ကိုလည်း မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး<ref name="Alexander"/> အများစုမှာ ထိုဒေသရှိ တောင်ကုန်းများ၌သာ တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မလေးရှား ဘော်နီယို တွင်လည်း ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော ငှက်မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၂၅၀ ကျော်ကို တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် ၁၅၀ ကျော်မှာ မြွေမျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး<ref name="Richmond2007">{{Cite book|last = Richmond|first = Simon|title = Malaysia, Singapore and Brunei|publisher = Lonely Planet|year = 2007|pages = 63–64|url = https://books.google.com/?id=9a02sRJKFhMC&printsec=frontcover|doi =|id =|isbn = 1-74059-708-7}}</ref> ၈၀ ကျော်မှာ ပုတ်သင်ညိုနှင့် ဖွတ်ကဲ့သို့ မျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Richmond"/> ဖားမျိုးစိတ် ၁၅၀ ခန့် ရှိပြီး<ref name="Richmond"/> ပိုးမွှားမျိုးစိတ် ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မလေးရှား၏ သီးသန့် စီးပွားရေး ဇုံမှာ ကုန်းမြေ ဧရိယာထက် ၁ဆခွဲမျှ ပိုမို ကျယ်ဝန်းပြီး<ref>{{Cite book|last = De Young|first = Cassandra|title = Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean|publisher = [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations|year = 2006|page = 143|url = https://books.google.com/?id=_7JD1V3PijUC&printsec=frontcover|isbn = 92-5-105499-1}}</ref> ၎င်း၏ အချို့သော ရေ နေရာများမှာ ဇီဝမျိုးကွဲများအတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်သည့် သန္တာတြိဂံ ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/ |title=Coral Triangle |publisher=WWF |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဆီပါဒန်ကျွန်း အနီးရှိ ရေမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ရေနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="Alexander"/> အရှေ့မလေးရှားနှင့် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆူလူးပင်လယ်မှာ ဇီဝမျိုးကွဲများ အတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်ပြီး သန္တာမျိုးစိတ် ၆၀၀ ခန့် နှင့် ငါးမျိုးစိတ် ၁၂၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Gardeners">{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |title=Saving the gardeners of the ocean |work=Inquirer Global Nation |date=12 July 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210194709/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |archivedate=10 December 2010 }}</ref> မလေးရှား ကျောက်ဂူများ၏ ထူးခြားသော ဇီဝမျိုးကွဲပုံမှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ဂေဟကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အမြဲပင် စွဲဆောင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.caves.res.in/journal/c.htm |title=Species diversity and food-web complexity in the caves of Malaysia |publisher=Ambient Science, 2014 Vol 1(2) |accessdate=18 April 2016 |archivedate=3 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503002921/http://www.caves.res.in/journal/c.htm }}</ref> မလေးရှားတွင် မှိုမျိုးစိတ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး သစ်ကပ်မှော် ဖြစ်ပွားစေသော မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်သည်။ မလေးရှားရှိ မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားရှိသော မှိုအစုအဝေး နှစ်ခုတွင် အက်စ်ကိုမိုင်ကိုတာ နှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်မဲ့အခြေအနေအား အချို့သော တည်ရှိရာ နေရာ (သစ်ဆွေးများ၊ ပင်လယ်နှင့် ရေချို ဂေဟစနစ်များ တွင် အချို့အပင်များ၏ ကပ်ပါးများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဇီဝအားဖြင့် ဆွေးမြေ့ပျက်စီးမှုတွင် အထောက်အကူ ပေးသော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တို့တွင် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ပြီး အခြားသော တည်ရှိရာ နေရာများ (အတွင်းကပ်ပါးများ အဖြစ် မြေကြီးထဲတွင် လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် အညစ်အကြေးများတွင် လည်းကောင်း၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တွင်မူ ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာလျှင် ပြုရသေးသည်။ ဘာစီဒီယို မိုင်ကိုတာ တို့ကိုမူ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာလျှင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ပြီး ဘရက်ကက်မှိုများတွင် လည်းကောင်း၊ မှိုပွင့်များ နှင့် တုတ်ဒ်စတူးလ်များတွင် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ပြီး မလေးရှား ရပ်စ် နှင့် စမတ် မှိုများ အကြောင်းကိုမူ အလွန်ပင် နည်းပါးစွာ သိရှိသေးသည်။ မလေးရှားရှိ မှို မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားကို မှတ်တမ်းတင်ရခြင်း မရှိသေး ဆိုသည့် အချက်မှာ သံသယ ဖြစ်ဖွယ်ရာ မရှိပေ။ အသစ် ထပ်မံ တွေ့ရှိမည့် မှိုများသည် သိပ္ပံပညာအတွက် အသစ်ဖြစ်မည်ဟု မှန်းဆ နိုင်ပေသည်။ <ref>Lee, S.S.; Alias, S.A.; Jones, E.B.G.; Zainuddin, N. and Chan, H.T. (2012) ''Checklist of Fungi of Malaysia'' Research Pamphlet No. 132, Ministry of Natural Resources and Environment, Malaysia.</ref> [[File:Rafflesia 80 cm.jpg|thumb|right|alt=Red flower made of 5 petals surrounding a depressed centre, on the forest floor surrounded by dead leaves and small green plants|အချို့သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစိတ်များသည် ၃.၃ပေ (၁မီတာ) ခန့် အချင်းမျှ အပွင့်ပွင့် ကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပန်းပွင့် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှား၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ခန့်မှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိပြီး <ref name="Swee-Hock"/> အချို့သော သစ်တောများမှာ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၃၀ ကျော်မျှ သက်တမ်း ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond"/> သစ်တောများတွင် အင်-ကညင်မျိုး အပင်များ အများဆုံး ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။<ref name="WWF">{{cite web|url=http://www.wwf.org.my/about_wwf/what_we_do/forests_main/the_malaysian_rainforest/ |title=The Malaysian Rainforest |publisher=WWF Malaysia |accessdate=1 October 2010}}</ref> မြေနိမ့်သစ်တောများသည် ပေ ၂,၄၉၀ (၇၆၀ မီတာ) အောက် ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး <ref name="Swee-Hock"/> ယခင်က မလေးရှား အရှေ့ပိုင်းကို ထိုသို့သော သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားကာ<ref name="WWF"/> ၎င်းတို့ကို ပူနွေးစွတ်စိုသော ရာသီဥတုက အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="Marshall"/> အပွင့်ပွင့်သော ပန်းပင် နှင့် သစ်ပင် မျိုးစိတ် ၁၄,၅၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မိုးသစ်တောများအပြင် ၅၅၀ စတုရန်းမိုင် (၁,၄၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျော် ကျယ်ဝန်းသော လမုတောများလည်း မလေးရှားတွင် ရှိပြီး သစ်ဆွေးတောများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အမြင့်ပိုင်း ဒေသများတွင် ဝက်သစ်ချပင်များ၊ သစ်အယ်ပင်များ နှင့် တောင်ဇလပ်ပင်များက အင်ကညင်တို့ နေရာတွင် အစားထိုး ပေါက်ရောက်ကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ဗက်စကျူလာ အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈,၅၀၀ ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ မလေးရှားတွင် ၁၅,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|last = Oon|first = Helen|title = Globetrotter Wildlife Guide Malaysia|publisher = New Holland Publishers|year = 2008|page = [https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh/page/11 11]|url =https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh|doi =|id =|isbn = 1-84537-971-3}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ သစ်တောများတွင် သစ်ပင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ကာ တစ်ဟက်တာ အကျယ်အဝန်းတိုင်းတွင် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၄၀ မျှ ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> ထိုသစ်တောများတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပန်းပွင့်များ ဖြစ်သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစုဝင် အများအပြားကို တွေ့ရပြီး အကြီးဆုံး အချင်းမှာ ၃.၃ပေ (၁ မီတာ) မျှ ဖြစ်သည်။<ref name="Richmond2">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 78–82 and 366 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref> ===ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ=== သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများကြောင် သစ်ပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေပြီး နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုကို ဆိုးရွားစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆာရာဝပ်ရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပြုန်းတီးနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> အရှေ့မလေးရှားတွင် သစ်ပင်များ မရှိတော့၍ ရေကြီးမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင်မူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော သစ်တောများအား ပြုန်းတီးပြီး ဖြစ်သည်<ref name="Richmond2"/> ယခု လက်ရှိ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုနှုန်း အရ သစ်တောများသည် ၂၀၂၀ တွင် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Marshall"/> သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းမှာ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ နှင့် အပင်များ အတွက် အဓိက ပြဿနာပင် ဖြစ်ပြီး သစ်တောများအား စိုက်ပျိုးမြေများ အတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Tigers">{{cite web |last=McQuillan |first=Rebecca |url=http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |title=Can global summit save the tiger |work=The Herald |location=Glasgow |date=22 November 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514032814/http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |archivedate=14 May 2011 }}</ref> ကျန်ရှိနေသော သစ်တောများကို အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ အတွင်း တွေ့ရသည်။ <ref name="Richmond2"/> နေထိုင်ရာ ဒေသ ပျက်စီးခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Gardeners"/> တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်းမှာလည်း အခြား အန္တရာယ် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <ref name="Gardeners"/> ငါးဗုံးခွဲခြင်း နှင့် အဆိပ်ခပ်ခြင်း တို့ကြောင့်လည်း ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ <ref name="Artificial">{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=78528 |title=Artificial reefs to prevent illegal fishing |work=The Borneo Post |date=4 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref>သားရေကျော လိပ်များမှာ ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Richmond2007"/> အမဲလိုက်ခြင်းမှာလည်း အချို့သော တိရစ္ဆာန်များ အတွက် ပြဿနာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Richmond2"/> တိရစ္ဆာန် တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အကျိုးအမြတ် အတွက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းကလည်း ပင်လယ် သတ္တဝါများမှ အစ<ref name="Gardeners"/> ကျားများအဆုံး<ref name="Tigers"/> သတ္တဝါ အများအပြားကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ ပင်လယ်နေ သတ္တဝါများသည်လည်း ချုပ်ထိန်းမှု မရှိသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းများကြောင့် အလွန်အမင်း ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။<ref name="Go">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622063452/http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archivedate=22 June 2011 |title=Go: A diver's paradise |work=New Straits Times |accessdate=20 December 2010}}</ref> မလေးရှား အစိုးရသည် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုအား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ဘက်မျှစေရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်နေသော်လည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထက် လုပ်ငန်းကြီးများကို ပို၍ ဦးစားပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။<ref name="Richmond2"/> အချို့သော ပြည်နယ် အစိုးရများသည် သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုတို့ကို တန်ပြန်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး<ref name="WWF"/> ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျှော့ချရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသား ဥယျာဉ် ၂၈ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၂၃ ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၅ ခုမှာ ကျွန်းဆွယ်မလေးရှားတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond2"/> ဆီပါဒန် ကျွန်းကဲ့သို့သော ဇီဝမျိုးကွဲစုံရာ ဒေသများတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား ကန့်သတ် ထားသည်။ <ref name="Go"/> တိရစ္ဆာန် မှောင်ခိုမှုမှာ ကြီးစွာသော ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မလေးရှား အစိုးရမှာ ဘရူနိုင်း အစိုးရ၊ အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရ တို့နှင့် ဆွေးနွေး၍ မှောင်ခိုမှု တားဆီးရေး ဥပဒေများကို တသမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=80482 |title=Standardize illegal animal trafficking law&nbsp;– Ellron |work=The Borneo Post |date=15 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Proton Suprima S Front Three Quarter Facing Left.jpg|thumb|right|alt=A blue Proton Suprima|ပရိုတွန် ကုမ္ပဏီသည် မလေးရှားရှိ မော်တော်ယာဉ် ထုတ်လုပ်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် အတော်အသင့် တံခါးပွင့်ပြီး နိုင်ငံအတွက် အသားပေးကာ စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးမှုသို့ လောလောလတ်လတ် ပြောင်းလဲပြီးသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။<ref>{{cite web|last = Boulton | first = WilliaM |last2 = Pecht |first2 = Michael |last3 = Tucker |first3 = William |last4 = Wennberg |first4 = Sam |url=http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm |title=Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia |publisher=The World Technology Evaluation Center, Inc |date = May 1997|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ |title=Malaysia, A Statist Economy |publisher=Infernalramblings |accessdate=1 November 2010 |archive-date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007104445/http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ }}</ref> နိုင်ငံတော်မှာ မက်ခရို စီးပွားရေး အစီအစဉ်များဖြင့် စီးပွားရေး ကိစ္စများကို ထိန်းကျောင်း မောင်းနှင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ရှိပြီး ယခုအခါတွင်မူ အစိုးရ၏ ကဏ္ဍ တဖြည်းဖြည်းချင်း မှေးမှိန်လာသည်။ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံးသော စီးပွားရေး မှတ်တမ်းရှိသော နိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အထိ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ပျမ်းမျှ ၆.၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ <ref name="state.gov"/> ၂၀၁၄ မှ ၂၀၁၅ အတွင်း မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ အာရှတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ တွင့် အဆင့် ၆ ရှိကာ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၂၀ ရှိ၍ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ် နှင့် တောင်ကိုရီးယား တို့ထက် ပို၍ မြင့်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ | title=WEF | accessdate=13 February 2015 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416144807/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ ၆% တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် အာဆီယံတွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ၆.၁% ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး တိုးပွားမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/72681?m=1|title=Malaysia's GDP grows 6 percent in 2014|accessdate=12 February 2014}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်ကို လူတစ်ဦးချင်း ဝယ်ယူနိုင်မှု စွမ်းအား နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိန်းဂဏန်းမှာ ၇၄၆.၈၂၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ ဖြစ်သဖြင့် အာဆီယံတွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် တတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတွင် ၂၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=15&pr1.y=5&c=548&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Malaysia)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=19 October 2014}}</ref> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ယခင် ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] မှ မလေးရှားနိုင်ငံ ၏ အနာဂတ် အတွက် ၎င်း၏ စိတ်ကူးအား "ရည်မှန်းချက် ၂၀၂၀" ဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး ၂၀၂၀တွင် မလေးရှားနိုင်ငံ အနေနှင့် မိမိဘာသာ အမှီအခို ကင်းမဲ့စွာ ပြည့်စုံလုံလောက်သော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ထားခဲ့သည်။<ref name="Mahathir's Speech">{{cite news| title=The Way Forward| url=http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904| publisher=Prime Minister's Office| author=Mohamad, Mahathir| date=17 November 2008| accessdate=18 April 2016| archivedate=3 December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203071129/http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904}}</ref> နာဂျစ် ရာဇက် မှ မလေးရှား အနေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အဆင့်သို့ ပန်းတိုင် အဖြစ်မျှော်မှန်းထားသော ၂၀၂၀ ခုနှစ် မရောက်မီ စောလျင်စွာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြောကြာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ အတွင်း အစိုးရ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် နှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် အစရှိသည့် အစီအစဉ် ၂ ခု ရှိကြောင်း ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|title=M'sia On Track To Become High-income Nation Earlier Than Projected, Says Najib|agency=Bernama|date=12 May 2014|accessdate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512175507/http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|archivedate=12 May 2014|deadurl=yes}}</ref> အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ၏ အစီရင်ခံစာ အရ မလေးရှားသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတွင် ၂၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အနေနှင့် ရှိနေမည် ဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီအားဖြင့် ၁.၂ ထရီလီယံ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၉,၂၄၇ ဒေါ်လာ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) ဖြင့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အစီရင်ခံစာမှ ဖော်ပြထားချက်များတွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ၊ ဓာတ်ဆီ နှင့် အရည်အဖြစ် ပြောင်းထားသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူများ အနေဖြင့် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ သိသာစွာ တိုးတက်လာသည်ကို မြင်ရလိမ့်မည်။ မလေးရှား၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်း၊ အခြားသူများ ထက်သာလွန်သော ကျောင်းနေမှုနှင့် သာမန်ထက်ပိုသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]တို့က စီးပွားရေး တိုးချဲ့မှုများ အတွက် ကူညီ ပံ့ပိုးပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?IR=T&op=1|title=These Economies Will Dominate The World In 2050|author=Platt, Eric |publisher=[[Business Insider]]|date=13 January 2012|accessdate=19 October 2014}}</ref> ခရက်ဒစ် ဆွိစ် မှ မန်းနေးဂျင်း ဒါရိုက်တာ ဗစ်တာ ရှဗက်မှ "မလေးရှားတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရန် လိုအပ်သော အရာများ အားလုံး ရှိသည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2012/5/7/business/11241892&sec=|title=Malaysia got what it takes to be developed nation|author=Wong, Wei-Shen|work=The Star|date=7 May 2012|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703075343/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2012%2f5%2f7%2fbusiness%2f11241892&sec=|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သတ္တုတူးဖော်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးရေး အပေါ် အခြေခံထားသော စီးပွားရေးမှာ ကဏ္ဍ စုံလင်သော စီးပွားရေး အဖြစ်သို့ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အလွန်မြင့်မားသော ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍသည် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် ဦးဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite book|author=Osman-Rani, H.; Toh, Kin Woon and Ali, Anuwar |title=Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=Yy8V7K0jwsgC&lpg=PP1&pg=PA1|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=1|isbn=978-9971-988-34-0}}</ref> နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက်တွင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများထက် စောလျင်စွာ ပြန်လည်ဦးမော့ လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ငွေကြေးဂယက် မဖြစ်မီ အချိန် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၄,၈၀၀ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0-7546-4638-6}}</ref><ref name=Principles>{{Cite book|title=Principles of Economics|last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2007 |edition=4 |isbn=0-324-22472-9}}</ref> စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ မတူညီသော လူမျိုးများ အကြား တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ပုံမျှ သာ ရှိသော်လည်း ဈေးကွက် အတွင်းရှိ အရင်းအနှီး၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html |title=Minority rule, majority hate |last=Chau |first=Amy |work=Asia Times |accessdate=15 November 2010 |archivedate=18 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118100346/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html }}</ref> မလေးရှားရှိ တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေးမှာ ဝါးလုံး ကွန်ယက်ဟု ခေါ်သော အရှေ့တောင် အာရှ ဈေးကွက် အတွင်း မိသားစု နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရ ဆက်နွယ်နေကြသော နိုင်ငံခြားရောက် တရုတ်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ကွန်ယက်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။<ref name="Weidenbaum">{{cite book|author=Weidenbaum, Murray L |title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> [[File:Petronas Panorama II.jpg|thumb|left|alt=Petronas Towers|[[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]] တွင် မလေးရှား နိုင်ငံပိုင် ရေနံကုမ္ပဏီ ပက်ထရိုးနပ်စ်၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တွင်တာဝါ များတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။]] မလက်ကာ ရေလက်ကြားနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေသော ပင်လယ်ကူး သင်္ဘော သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှ ကူညီပံ့ပိုးပေးထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး တို့မှာ အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archivedate=2014-03-04|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security |publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia |accessdate=21 June 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |date=30 September 2003 |accessdate=29 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html | work=Time | title=How to Defeat Pirates: Success in the Strait | first=Michael | last=Schuman | date=22 April 2009 | accessdate=18 April 2016 | archivedate=4 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားသည် သဘာဝနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဓာတ်ဆီမှာ အဓိက ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov"/> တစ်ချိန်က မလေးရှား သည် ကမ္ဘာတွင် ခဲမဖြူ၊<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future|publisher=American University|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130185311/http://www1.american.edu/TED/tin.htm}}</ref> ရာဘာ နှင့် စားအုန်းဆီ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပုံစံမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ တခြားသို့ ပြောင်းလဲ ဦးတည်လျက် ရှိသော်လည်း<ref name="WPRO">{{cite web|url=http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm |title=WHO Western Pacific Region&nbsp;– 2006&nbsp;– Malaysia&nbsp;– Political and socioeconomic situation |publisher=WHO |accessdate=18 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm <!--Added by H3llBot--> |archivedate=29 August 2010}}</ref> ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အပေါ် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |accessdate=27 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref> မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စားအုန်းဆီ အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html |title=Malaysia defends palm oil production |work=The Telegraph |date=10 June 2007 |accessdate=28 November 2010 |first=Charles |last=Clover |archivedate=24 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624042237/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html }}</ref> စီးပွားရေးအား တခြား ကဏ္ဍများသို့ ချဲ့ထွင်ရန်နှင့် တင်ပို့ကုန်အပေါ်တွင် မှီခိုနေမှုအား လျှော့ချရန် အတွက် အစိုးရသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကို တိုးမြှင့်လာစေရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် မလေးရှားတွင် တတိယမြောက် နိုင်ငံခြားငွေ အများဆုံး ရရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တိုးတက်လာသော စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေးကြောင့် လေထု ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ရေထု ညစ်ညမ်းမှု များစွာ ဖြစ်ပွားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းများကလည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် မကောင်းသည့် ဘက်မှ အကျိုးသက်ရောက် စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Heidi|first = Munan|last2 = Yee|first2 = Foo Yuk|title = Malaysia|publisher = Benchmark Books|year = 2001|pages = 28, 36–37|url =|doi =|id =|isbn = 0-7614-1351-0}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သော မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်းမှ [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၃၇၀|လေယာဉ် တစ်စင်း ပျောက်ဆုံးခြင်း]] နှင့် [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇|အခြား လေယာဉ်တစ်စင်း ဇူလိုင်လ အတွင်း ယူကရိန်း နိုင်ငံ ပေါ်တွင် ပစ်ချခံခဲ့ရခြင်း]] တို့ကြောင့် ခရီးသည်နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်း စုစုပေါင်း ၅၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် ဖိအားများ သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လေကြောင်းလိုင်း အနေနှင့် ၃ နှစ်တာမျှ အမြတ်မရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ အနေနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်းတို့ မပိုင်ဆိုင်သေးသော ရှယ်ယာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဝယ်ယူခြင်းအားဖြင့် လေကြောင်းလိုင်းကို နိုင်ငံပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။.<ref name="MHbuyout">{{cite news|title=State investment firm keen to acquire Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417|accessdate=8 August 2014|publisher=Malaysia Sun|archivedate=10 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810081727/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417}}</ref> ၂၀၁၃ ခု နှင့် ၂၀၁၄ ခု ကြားတွင် မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငြိမ်းစား ယူသည့် အခါ နေထိုင်ရန် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာ့ အငြိမ်းစား ညွှန်းကိန်း တွင် တတိယ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းမှာ "မလေးရှား ကျွန်ုပ်တို့၏ ဒုတိယအိမ်" ဆိုသည့် အစီအစဉ်ဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများအား နိုင်ငံအတွင်း ရေရှည် နေထိုင်ရန် ဗီဇာ ၁၀ နှစ်မျှ ထုတ်ပေးခြင်း၏ ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html|title=M'sia listed as 3rd best place to retire|author=Avineshwaran, T. |work=Jakarta Post|date=8 January 2014|accessdate=9 January 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာနှင့် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာ အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတု နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူး​သော နောက်ခံ အခြေအနေက နိုင်ငံခြားသားများအား ဒေသခံတို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လွယ်ကူစေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/internationallivingcom/best-places-to-retire-2015_b_6346578.html|title=The World's Best Retirement Havens In 2015|work=[[The Huffington Post]]|date=2 January 2015|accessdate=5 January 2015}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသည် အစ္စလာမ် ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍတွင် ဗဟိုဌာန တစ်ခု အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုကဏ္ဍအတွင်း အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်း အများဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="iht001">{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |date=September 2010}}</ref> အသိဉာဏ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိသည်။ <ref name="WPRO" /> မိမိဘာသာ အားကိုးနိုင်သော ကာကွယ်နိုင်စွမ်း နှင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် မလေးရှားသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး လုပ်ငန်း အချို့ကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကာကွယ်ရေးနှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား ကာကွယ်ရေး နှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ကောင်စီ အောက်သို့ ထည့်သွင်း ခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့် ဤကဏ္ဍအား ဖွံ့ဖြိုးစေရန် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပြီး ကာကွယ်ရေး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အတွက် ဈေးကွက်ကိုလည်း အစဉ်တစိုက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref> မလေးရှားရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ နှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်း ကိရိယာများ၊ လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ၊ အိုင်တီနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပစ္စည်းများ အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov" /> မလေးရှားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် အာကာသ အစီအစဉ်များကို စတင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/?q=en/node/41|title=About Us – Our Organisation|author=National Space Agency|publisher=Government of Malaysia (ANGKASA)|accessdate=6 October 2014|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172238/http://www.angkasa.gov.my/?q=en%2Fnode%2F41}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |publisher=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားမှ မလေးရှားနိုင်ငံသား တစ်ဦးအား [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]] သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တော်ဝင် မလေရှား လေတပ်မှ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော ရုရှား၏ ဆူကိုဟိ အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်များကို ဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20060519/.html |title=Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007 |agency=RIA Novosti |date=19 May 2006 |accessdate=18 October 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အစိုးရသည် ရာဇက်ဆက် အစီအစဉ်ဖြင့် ဂြိုဟ်တုများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&sec=nation|title=RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme|date=9 September 2011|accessdate=7 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703074907/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2011%2f9%2f9%2fnation%2f20110909201417&sec=nation|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ===အခြေခံ အဆောက်အအုံ=== မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံကို ခြုံ၍ ကြည့်မည်ဆိုပါက အာရှ၌ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး<ref name="MIDAweb">{{cite web |url=http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure |title=Why Malaysia |publisher=Malaysia Industrial Development Authority |accessdate=20 August 2011 |archivedate=23 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723213941/http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure }}</ref> အာရှတွင် အဆင့် ၈ ရှိကာ ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၂၅ ရှိသည်။ <ref name="GCI ranking">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2014-15/Malaysia.pdf|title=Global Competitiveness Index|publisher=World Economic Forum|accessdate=20 October 2015|format=PDF}}</ref> မလေးရှားသည် လမ်းတို့၏ အရည်အသွေး၊ ဆိပ်ကမ်းဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေး၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေးတို့တွင် ကမ္ဘာ့အဆင့် ၁၉ ရှိသော်လည်း လျှပ်စစ်ဖြန့်ဖြူးမှု အရည်အသွေး တွင်မှု ကမ္ဘာ့အဆင့် ၃၉ သာ ရှိသည်။<ref name="GCI ranking"/> ၎င်း၏ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်သည် အရှေ့တောင် အာရှတွင် စင်ကာပူပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ပြီး လိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၄.၇ သန်း နှင့် ဆယ်လူလာဖုန်း အသုံးပြုသူ သန်း ၃၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="Tele">{{cite web |url=http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm |title=Malaysian Telecommunications Overview |publisher=American University |accessdate=25 May 2011 |archivedate=4 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504165602/http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my |title=Telephones&nbsp;– mobile celluar |work=The World Factbook |accessdate=25 May 2011 |archivedate=16 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116085719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်း ၇ ခု ရှိပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမှာ ကလန်း ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည်။ စက်မှု ရပ်ဝန်း ဒေသ ၂၀၀ ရှိပြီး အထူးပြု စက်မှု ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော နည်းပညာရပ်ဝန်း မလေးရှား နှင့် ကူလင်း ဟိုင်းတက်ခ် ရပ်ဝန်း စသည်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="MIDA"/> လူဦးရေ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ကျော် အတွက် ရေကောင်းရေသန့် ရနိုင်သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော မြို့ကြီးများ နှင့် လုံခြုံရေး အရ စိုးရိမ်ရသော ဒေသများကိုသာ အာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသများကို ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် အာရုံစိုက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နောက်ကျန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zEXvKbnS?url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archivedate=6 June 2011|title=Infrastructure and Rural Development in Malaysia|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|accessdate=25 May 2011}}</ref> တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်မှာ မြို့ပြဒေသများတွင် အားကောင်းသော်လည်း ကျေးလက်နေသူများ အတွက်မူ ကောင်းစွာ မရနိုင်ပေ။<ref name="Tele"/> ====စွမ်းအင်==== [[File:BakunDam.jpg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ဘာကွန်းဆည်ကို တည်ဆောက်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံကဏ္ဍတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် တဲနာဂါ နေရှင်နယ် မှ လွှမ်းမိုးထားပြီး ပိုင်ဆိုင်မှု အနေဖြင့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၉၉.၀၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသော ပစ္စည်းများ ရှိသည်။ သုံးစွဲသူများသည် နိုင်ငံတော် ဂရစ် မှ တဆင့် လျှပ်စစ်ရရှိရန် ဆက်သွယ်ပြီး ကျွန်းဆွယ် အတွင်းတွင် လျှပ်စစ်ပို့လွတ်သော ဓာတ်အားခွဲရုံ ၄၂၀ ကျော်မျှ ရှိကာ ခန့်မှန်းခြေ ကီလိုမီတာ ၁၁,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး<ref>{{cite web |title=Tenaga Nasional Berhad 500kV Transmission System, Phase 1 |url=http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |publisher=Ranhill Berhad |accessdate=23 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227183633/http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |archivedate=27 February 2009 }}</ref> ၁၃၂၊ ၂ရ၅ နှင့် ၅၀၀ ကီလိုဗို့ တို့ဖြင့် ပို့လွှတ်နေသော ဓာတ်အားပေးလိုင်းများ ရှိသည်။ မလေးရှား၏ စုစုပေါင်း ပါဝါ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၂၉,၂၇၈ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၁၄၀,၉၈၅.၀၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၁၆,၀၇၈.၅၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html | title=Energy Commission | accessdate=11 April 2015 | archivedate=9 May 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509023944/http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html }}</ref> မလေးရှား၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုမှာ လောင်စာဆီနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး မလေးရှားရှိ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ သိုက်များ ကြောင့်သာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မလေးရှား၏ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Unimap">{{cite web |url=http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |title=Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia |author=Selamat, Salsuwanda and Abidin, Che Zulzikrami Azner |publisher=Universiti Malaysia Perlis |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130904032630/http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |archivedate=4 September 2013 }}</ref> ====သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး==== [[File:NorthSouth-Expressway.jpg|thumb|မလေးရှား၏ အရှည်ဆုံး ဟိုင်းဝေးလမ်းမ ဖြစ်သော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်း ကွန်ယက်သည် အာရှတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ၈၉,၇၂၈မိုင် (၁၄၄,၄၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အဓိက နိုင်ငံတော်၏ ကုန်းလမ်းကွန်ယက်မှာ မလေးရှား ဖက်ဒရယ် လမ်း စနစ်ဖြစ်ပြီး ၃၁,၀၂၈မိုင် (၄၉,၉၃၅ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ မလေးရှားရှိ ဖက်ဒရယ် လမ်း အများစုမှာ ၂ လမ်းသွားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့နေရာများတွင်မူ ဖက်ဒရယ် လမ်းများမှာ ကားများ ပိုသွားနိုင်ရန် ၄ လမ်းသွား ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဖက်ဒရယ်လမ်း အများစုကို ကတ္တရာ ခင်းထားသော်လည်း စကူဒိုင်း-ပွန်တယံ အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို ကွန်ကရစ်လမ်း ခင်းထားပြီး ကလန်းမှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဖက်ဒရယ် အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို နိုင်လွန်ကတ္တရာ ခင်းထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ၁,၁၁၇မိုင် (၁,၇၉၈ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းများ ရှိပြီး အရှည်လျားဆုံး အဝေးပြေးလမ်းမှာ ၄၉၇မိုင် (၈၀၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း ဖြစ်ကာ မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ဖောက်လုပ်ထားပြီး အဓိက မြို့ကြီးများဖြစ်သော [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် [[ဂျဟိုးဘာရူးမြို့]] တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ မလေးရှား ရင်းဂစ် ၂၇ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈.၂၃ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိသော ပန်ဘော်နီယို အဝေးပြေးလမ်း စီမံကိန်းကို ကြေညာခဲ့ပြီး မြို့ချင်းဆက်လမ်းများကို နှစ်လမ်းသွား အမြန်လမ်းများ အဖြစ် အဆင့်မြှင့်ခြင်းအားဖြင့် အရှေ့မလေးရှားရှိ အဝေးပြေးလမ်းတို့၏ အဆင့်ကို ကျွန်းဆွယ်မလေးရှား၏ ကွာလတီနှင့် ညီမျှအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|last = Mody|first = Ashoka|title = Infrastructure strategies in East Asia: the untold story|publisher = The World Bank|year = 1997|page = 35|url = https://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&printsec=frontcover|isbn = 0-8213-4027-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/10/17/fadillah-says-pan-borneo-highway-to-be-built-under-ukas-initiative/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+mycenews+(MyCen+News)|title=Fadillah says Pan Borneo Highway to be built under Ukas initiative|author=Pim, Lim How |work=The Borneo Post|date=17 October 2014|accessdate=19 October 2014}}</ref> မလေးရှားတွင် ရထားလမ်း အရှည် ၁,၁၃၉မိုင် (၁,၈၃၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ၄၇၇မိုင် (၇၇၆) မိုင်မှာ အသွားအပြန် လမ်း နှင့် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတို့ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် အကြီးစားရထား (ကေတီအမ်)၊ အပေါ့စား ရထား၊ တစ်လမ်းပြေးရထား(အမြန်ရထား)၊ ကြိုးဆွဲရထား (ပီနန်တောင် ရထား) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အကြီးစားရထားများကို မြို့တစ်မြို့ နှင့် တစ်မြို့ အကြား ခရီးသည်များနှင့် ကုန်စည်များကို ပို့ဆောင်ခြင်း အပြင် မြို့ပြ ခရီးသွား ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုသည်။ အပေါ့စားရထားများကိုမူ မြို့ပြများ အတွင်း မြို့တွင်း အများပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ကွာလာလမ်ပူမြို့တို့ကို ဆက်သွယ် ပို့ဆောင်ပေးသော ရထား ၂ စင်းလည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော တစ်လမ်းပြေး ရထားမှာ ကွာလာလမ်ပူမြို့တွင် အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုထားပြီး တစ်ခုတည်းသော ကြိုးဆွဲရထားမှာ ပီနန်တွင် ရှိသည်။ အမြန်ရထားစီမံကိန်း ဖြစ်သော ကေဗွီအမ်အာရ်တီသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့၏ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် လက်ရှိ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရထားကွန်ယက်မှာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားရှိ ပြည်နယ် ၁၁ခုလုံးသို့ ရောက်ရှိ ဆက်သွယ်ထားသည်။ အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ ဆာဘားပြည်နယ်၌သာ ရထားလမ်း ရှိသည်။ ရထားလမ်းမှာ ၁၀၀၀ မီလီမီတာ အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သော ထိုင်းရထားလမ်းနှင့်လည်း မြောက်ဘက်တွင် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံသာ ရထားလမ်းအား ပြန်လည်တည်ဆောက်မည် ဆိုပါက မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့သို့ ရထားဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ [[File:KLIA MTB&Tower.jpg|thumb|right|alt=Kuala Lumpur International Airport|မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] မလေးရှားတွင် လေဆိပ် ၁၁၈ ခုရှိပြီး ၃၈ ခုတွင် ပြေးလမ်းခင်းထားသည်။ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်းမှာ မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်း ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးသည်။ အဓိက နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် နှင့် အနောက်မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော ခရီးစဉ်များအား မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယား အေးရှား၊ မလင်ဒို အဲယားတို့မှ ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး ပြည်တွင်း ခရီးစဉ် အတိုများကို လေကြောင်းလိုင်း အသေးများ ဖြစ်သော အမ်အေဆွင်း၊ ဖိုင်းယားဖလိုင်း နှင့် ဘာဂျားယားအဲယားတို့မှ ပံ့ပိုးပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အဓိက ကုန်တင် လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အမ်အေအက်စ် ကာဂို နှင့် ထရန်စမိုင်း အဲယား ဆားဗစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် မလေးရှား၏ အဓိကနှင့် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရီးသည် အများဆုံး အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး စုစုပေါင်း ခရီးသည် ၄၈.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။ အခြား အဓိက လေဆိပ်များတွင် ခရီးသည် ၆.၉ သန်း ရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်နှင့် အရှေ့မလေးရှား၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကိုတာ ကင်နာဘာလူး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည် ၅.၃ သန်းရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးသော လေဆိပ်ဖြစ်သည့် ပီနန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် တို့ ပါဝင်သည်။ [[File:Northport Malaysia Wharve.JPG|thumb|ဆလန်ဂေါရှိ ကလန်းဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ အကြီးဆုံးနှင့် အလုပ်အများဆုံး သင်္ဘောဆိပ် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးအပါဆုံး သင်္ဘောသွားလာရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော မလက္ကာရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှား ရှိ ဆိပ်ကမ်းနှစ်ခုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း အခု ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်း နှင့် တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းတို့မှာ အရှေ့တောင်အာရှတွင် စင်ကာပူ ဆိပ်ကမ်းပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်းသည် မလေးရှားတွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၁၀.၃ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၉ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၇.၆ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ====ရေပေးဝေမှု နှင့် စွန့်ထုတ်မှု==== လူတိုင်းမှ ရေ အား သင့်တင့်မျှတသော ဈေးဖြင့် ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အောင်မြင်မှု တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ရန်၊ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ဘဏ္ဏာငွေ ရရှိနိုင်ရန် နှင့် သုံးစွဲသူ အခြေပြုသော ဝန်ဆောင်မှုကို ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စသည်တို့အတွက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများမှ တဆင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို ပြသခဲ့သည်။ ထိုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးမှ ရေရရှိရေး ကဏ္ဍအတွက် ကိုယ်ပိုင် သီးခြားအုပ်ချုပ်သော ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီ၊ ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကုမ္ပဏီ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အသွင် ပြောင်းလဲထားသော နိုင်ငံပိုင် ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည့် ခေတ်မီသော အဖွဲ့အစည်း ပုံစံ ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီ အနေနှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ညီအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီမှ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍအတွက် ပုဂ္ဂလိကသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့် အသစ်များ ချမပေးတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက ထိုသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့ရာမှ ရလဒ် အမျိုးမျိုး ရရှိလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သော်လည်း စိန်ခေါ်မှု အမြောက်အမြား ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ထိုစိန်ခေါ်မှုများ ထဲမှ အချို့ကိုသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းမှ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ ပထမ တစ်ချက်မှာ ရေခွန်မှာ နည်းသဖြင့် ကုန်ကျငွေကို ပြန်လည်ရရှိရန် လက်ရှိ အနေအထားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍ အနေနှင့် အစိုးရ၏ အထောက်အပံ့ပေါ်တွင် မှီခိုနေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ တစ်ချက်မှာ ရေရယူလိုအား စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်သော်လည်း ရေဆုံးရှုံးမှု နှင့် လူတစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ တတိယ အချက် အနေနှင့် ပါဟန်းမြစ်မှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ရေအမြောက်အမြား သွယ်ယူ သုံးစွဲသည့် ကိစ္စမှာ လူမှု နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ စတုတ္ထ အချက်မှာ မိလ္လာနှင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို သန့်စင်ရေး အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များမှာ ရေပေးဝေမှု အခြေခံ အဆောက်အအုံအား လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို စုဆောင်းနိုင်သော်လည်း သန့်စင်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ရေဆိုးနှုတ် စနစ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ရေပေးဝေရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် မပါဝင်ခဲ့ပေ။ == လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှား လူဦးရေတွင် လူမျိုးများ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု]] ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်စစ်တမ်းများအရ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၈, ၃၃၄, ၁၃၅ ယောက်ဖြစ်သဖြင့်။ <ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archivedate=2014-05-22 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |accessdate=4 October 2011}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၂ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။<ref name="stat2010">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition) |publisher=Department of Statistics, Malaysia |year=2010 |accessdate=10 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008005500/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |archivedate=8 October 2013 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသားများကို လူမျိုးဖြင့် ခွဲခြားထားပြီး ၆၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို ဘူမိပူထရ များ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="stat2010"/> ဘူမိပူထရများ၏ အများဆုံးသော အုပ်စုမှာ မလေးလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင်များ အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် မလေး ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံရေး အားဖြင့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm|title=Malaysia's lingering ethnic divide|author=Brant, Robin |publisher=BBC News|date=4 March 2008|accessdate=29 October 2013}}</ref> ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများတွင် မလေးမဟုတ်သော ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်ကြပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချမ်လူမျိုးများ နှင့် ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်ရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ မလေးမဟုတ်သော ဘူမိပူထရများသည် ဆာရာဝပ် လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် ရှိပြီး ဆာဘား လူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံ ကျော်မျှ ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ရှေးဦးနေ လူမျိုး အနည်းငယ်သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ အိုရန် အက်ဆလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Gomes|first = Alberto G.|title = Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads|publisher = Taylor & Francis Group|year = 2007|page = 10|url = https://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-96075-0}}</ref> မည်သူ့အား ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်မည် ဆိုသော ဥပဒေသည် ပြည်နယ် အလိုက် ကွဲပြားသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&sec=nation|title=PM asked to clarify mixed-race bumiputra status|work=The Star|date=4 November 2009|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222745/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f11%2f4%2fnation%2f20091104194453&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘူမိပူထရ အဆင့် မရကြချေ။ လူဦးရေ၏ ၂၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေး တရုတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးကုလား လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="stat2010"/> တရုတ်တို့မှာ စီးပွားရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါ အရာရောက်သော လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ပီနန် ပြည်နယ်ရှိ လူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ပြောင်းရွှေ့လာသများ အများအားဖြင့် တမီလ် လူမျိုးများသည် မလေးရှားသို့ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် စတင် ရောက်ရှိလာကြသည်။<ref>{{cite web |author=Kuppusamy, Baradan |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html |title=Racism alive and well in Malaysia |work=Asia Times |date=24 March 2006 |accessdate=27 October 2010 |archivedate=12 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312031803/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html }}</ref><ref name="Barbara">{{Cite book|last = West|first = Barbara A.|title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1|publisher = Facts on File inc|year = 2009|page = 486|url = https://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover|isbn = 0-8160-7109-8}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံတွင်း မွေးဖွားသူများကို မလေးရှားနိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ပေးအပ်လေ့ မရှိသော်လည်း မလေးရှားနိုင်ငံသား မိဘနှစ်ပါးမှ မလေးရှားနိုင်ငံ အပြင်ဘက်တွင် မွေးဖွားသော ကလေးကိုမူ နိုင်ငံသား အဖြစ် ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံသား ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ခံယူခြင်းအား ခွင့်ပြုမထားပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html |title=Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |date=16 November 2007 |accessdate=25 July 2011 |archivedate=24 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124045542/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CIRBC%2C%2CMYS%2C47d6546928%2C0.html }}</ref> မလေးရှား ဘော်နီယို ဖြစ်သော ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တွင် နိုင်ငံသား ရရှိခြင်းမှာ ထူးခြားပြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကိစ္စရပ်များ အရ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် နိုင်ငံသား အဖြစ် ရရှိခြင်းနှင့် မတူညီပေ။ နိုင်ငံသားတိုင်းအား မိုင်ကတ်ဒ်ဟု ခေါ်သော ဘိုင်အိုမက်ထရစ် စမတ် ချစ်ပ် ပါဝင်သော စိစစ်ရေး ကတ်ဒ်အား ၁၂ နှစ်ပြည့်သည်မှ စ၍ ထုတ်ပေးထားပြီး မိမိနှင့် တပါတည်း အမြဲ သယ်ဆောင်သွားရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=May, Leow Yong |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&sec=nation|title=More than just a card|work=The Star|date=30 August 2007|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222512/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2007%2f8%2f30%2fnation%2f18649549&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> [[File:Malaysia population density 2010b.png|thumb|left|alt=A map of Malaysia depicting the expected 2010 estimated population density.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု၊ တစ်စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် ရှိသော လူဦးရေ]] ပညာရေး စနစ်တွင် မသင်မနေရ မဟုတ်သော မူကြို ပညာရေး၊ မသင်မနေရ ၆ နှစ် မူလတန်း ပညာရေး နှင့် သင်ကြားလိုသော ဆန္ဒရှိက သင်ကြားနိုင်သော ၅ နှစ် အထက်တန်း ပညာရေး တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book|author=Nozawa, M.; Wing, C.; Chaiyasook, S. |title=Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf|year=2011|location=Bangkok|publisher=UNESCO|page=4 (12)|isbn=978-92-9223-374-7|format=PDF}}</ref> မူလတန်းကျောင်းများကို ကဏ္ဍ နှစ်ခု ခွဲထားပြီး မလေးဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော နိုင်ငံတော် မူလတန်းကျောင်းများ နှင့် တရုတ် သို့မဟုတ် တမီလ် ဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော ဒေသခံ မူလတန်းကျောင်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Mustafa |first=Shazwan |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/ |title=Malay groups want vernacular schools abolished |work=The Malaysian Insider |date=22 August 2010 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825032917/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished }}</ref> အထက်တန်း ပညာရေးမှာ ၅ နှစ် သင်ကြားရသည်။ အထက်တန်းပညာရေး နောက်ဆုံးနှစ်တွင် မလေးရှား ပညာရေး အောင်လက်မှတ် စာမေးပွဲကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |title=Secondary School Education |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231163459/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ၁၉၉၉ ခုနှစ် မလေးရှား မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း အစီအစဉ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှစ၍ မက်ထရစ် ကူလေးရှင်း ကောလိပ်တွင် ၁၂ လ သင်ကြား အောင်မြင်ပြီးသော ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ပြည်တွင်း တက္ကသိုလ်များတွင် ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း စနစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော နေရာသာ ဘူမိပူထရ မဟုတ်သူ ကျောင်းသားများ အတွက် ဖွင့်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|last2 = Kesavapany|first2 = K.|title = Malaysia: recent trends and challenges|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2006|page = 259|url = https://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&printsec=frontcover|isbn = 981-230-339-1}}</ref> [[File:Maulidur Rasul (8414773898).jpg|thumb|ပူထရာဂျာရားရှိ ပူထရာ ဗလီ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မွေးကင်းစ ကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ အယောက် ၁၀၀၀ လျှင် ၆ ယောက်ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း၏ သက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html |title=Malaysia&nbsp;– Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=22 May 2011 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901172009/http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html }}</ref> မလေးရှားအား နိုင်ငံခြားသားများ ဆေးလာကုသည့် နေရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရသည် လူမှုကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission |title=Mission, Vision & Background |publisher=Ministry of Health Malaysia |date=3 July 2009 |accessdate=17 September 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017064513/http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission }}</ref> လူဦးရေသည် မလေးရှားကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ပိုမိုသိပ်သည်းပြီး<ref>{{Cite book|last = Hassan|first = Asan Ali Golam|title = Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia|publisher = Ashgate Publishing Ltd|year = 2004|page = 12|url = https://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&printsec=frontcover|isbn = 0-7546-4332-8}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသား ၂၈ သန်းမှ သန်း ၂၀ သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="state.gov"/> ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ကွာလာလမ်ပူသည် မလေးရှား၏ မြို့တော် နှင့်<ref name="CIA Fact Book"/> အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် <ref>{{cite web |url=http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |title=Tourism Malaysia Corporate Website |publisher=Tourism Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013024837/http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |archivedate=13 October 2013 }}</ref> အဓိက ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အချက်အချာမြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archivedate=7 May 2009 |title=Vision & Goals of Kuala Lumpur |publisher=Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur |accessdate=18 September 2010}}</ref> ပူထရာ ဂျာရားမြို့သည် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရန် အတွက် ၁၉၉၉ မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya&nbsp;– Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231161948/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ ရုံးများသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့ အတွင်း ကျပ်တည်းမှုမှ သက်သာစေရန် ထိုနေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://eprints.utm.my/6622/ |title=Putrajaya&nbsp;– Administrative Centre of Malaysia&nbsp;– Planning Concept and Implementation |last=Ho |first=Chin Siong |year=2006 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511064921/http://eprints.utm.my/6622/ }}</ref> လုပ်အားကို အသုံးချရသော လုပ်ငန်းများကြောင့်<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1 |title=As Malaysia deports illegal workers, employers run short |work=The New York Times |date=13 July 2009 |accessdate=26 October 2010 |first=Soraya |last=Permatasari}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား ၃ သန်းကျော် ခန့် နေထိုင်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြပြီး လူဦးရေ ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။<ref name="autogenerated1">{{cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm |title=Illegal workers leave Malaysia |publisher=BBC News |date=29 October 2004 |accessdate=26 October 2010}}</ref><ref name="autogenerated1" /> ဆာဘားတွင် အခြေစိုက်သော အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အစိုအရ ဆာဘားတွင် ရှိသော လူဦးရေ ၃ သန်းတွင် ၂ သန်းမှာ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည် ဟုဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/opinions/46691 |title=Demographic implosion in Sabah? Really? |last=Quek |first=Kim |work=Malaysiakini |accessdate=21 June 2010}}</ref> မလေးရှားတွင် ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၁၇၁.၅၀၀ ခန့်ကို လက်ခံထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် ၇၉,၀၀၀ မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီး ၇၂,၄၀၀ မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၁၇,၇၀၀ မှ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အရာရှိများ အနေနှင့် နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်သူများကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူမှောင်ခိုသမားများထံ တိုက်ရိုက်အပ်နှံသည်ဟု သတင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရပြီး မလေးရှား အနေနှင့် လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေများကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် အငြင်းပွားစရာ သမိုင်းကြောင်းများ ရှိ​သော ရီလာ ဟု ခေါ်သည့် အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြုလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=search&docid=4a40d2adc&skip=0&query=World%20Refugee%20Survey&coi=MYS |title=World Refugee Survey 2009 |publisher=United States Committee for Refugees and Immigrants |date=17 June 2009 |accessdate=10 June 2011}}</ref> {{မလေးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} {{clear}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ရာခိုင်နှုန်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း [[အစ္စလမ်ဘာသာ]]အား နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="MSU">{{cite web |url=http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm |title=Malaysia&nbsp;– Religion |publisher=Asian Studies Center – Michigan State University |accessdate=13 July 2011 |archivedate=9 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809081015/http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ နှင့် နေထိုင်မှု စာရင်းအရ လူမျိုးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ မြင့်မားသည်။ လူဦးရေ၏ ၆၁.၃% မှာ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ၁၉.၈% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ၉.၂%မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ၆.၃%မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ၁.၃%မှာ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ နှင့် အခြားသော တရုတ်ရိုးရာ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၀.၇%မှာ ဘာသာမဲ့များ အဖြစ် ခံယူကြပြီး ကျန်ရှိနေသော ၁.၄%မှာ အခြားဘာသာများကို ကိုးကွယ်သည် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်သည်ဟု မပြောကြပေ။<ref name="Population"/> မလေးရှားတွင် ထင်ရှားသော အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲမှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာမှ ဆွန်နီ အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲ ဖြစ်ပြီး<ref name="Peletz2002">{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09508-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9 August 2012|accessdate=4 September 2013}}</ref> ၁၈% သော အစ္စလာမ် ဘာသာဝင်တို့မှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိကြပေ။<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Religious Identity Among Muslims | Pew Research Center<!-- Bot generated title -->]</ref> မလေးရှား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ မလေးဖြစ်ရန် အတွက် မွတ်စလင် ဘာသာကိုးကွယ်ရမည်။ မလေးဘာသာ စကားကို အမြဲပြောဆိုရမည်၊ မလေးထုံးစံ အတိုင်း နေထိုင်ရမည်။ ဘရူနိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူတွင် နေထိုင်သူ သို့မဟုတ် ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ရှိသူ ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ၈၃.၆% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ တာအိုဘာသာ (၃.၄%)၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (၁၁.၁%) တို့ ဖြစ်ကာ ပီနန်ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ပန်းသေး အနည်းငယ် ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများတွင် ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၈၆.၂% မျှ ရှိကာ အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ ခရစ်ယာန် ၆% နှင့် မွတ်စလင် ၄.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေး မဟုတ်သော ဘူမိပူထရ တို့တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၄၆.၅% ရှိကာ ၄၀.၄ % မှာမူ မွတ်စလင် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="Population"/> မွတ်စလင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ တရားရုံး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လိုက်နာရသည်။ အစ္စလာမ် တရားသူကြီးများ အနေနှင့် မလေးရှားတို့ လိုက်နာရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သော ရှဖီး အစ္စလာမ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာရသည်။<ref name="Peletz2002"/> ရှာရီယာ တရားရုံးမှ မွတ်စလင်များ အပေါ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိစ္စရပ်များမှာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ အမွေခံခြင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲခြင်း၊ ဘာသာစွန့်ခြင်း၊ ဘာသာပြောင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် တရားမမှုများအား ရှာရီယာ တရားရုံးမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။ ရှာရီယာ တရားရုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အရပ်ဖက် တရားရုံးများနှင့် တူညီသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သော်လည်း အရပ်ဖက် တရားရုံးများသည် အစ္စလာမ် ဘာသာ ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာခြင်း မပြုပေ။<ref>{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17 August 2010 |accessdate=14 September 2010 |archivedate=22 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 }}</ref> ===ဘာသာစကားများ=== [[File:Distribution of Malaysia Families Languages.png|thumb|left|မလေးရှားရှိ ဘာသာစကားမိသားစုများကို ရောင်စုံ ပြသထားပုံ<br /><small>(အကျယ်ချဲ့ရန်နှိပ်ပါ)</small> {{legend|#FF006E|မလာယစ်}} {{legend|#FF984F|ဘော်နီယံ}} {{legend|#007F0E|အာဆလီယံ}} {{legend|#00FF90|လန်းဒါယတ်}} {{legend|#4CFF00|စမာ-ဘာဂျော}} {{legend|#B200FF|ဖိလစ်ပိုင်း}} {{legend|#FFD800|ခရီရိုး}} {{legend|#A0A0A0|ဘာသာစကားအစုံ}}]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားမှာ မလေးရှန်း ဘာသာ ဖြစ်ပြီး<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးဘာသာစကားကို စံသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm |title=Malay, Standard |publisher=Ethnologue |year=2009 |accessdate=25 July 2011}}</ref> အစိုးရ ပေါ်လစီတွင် ထိုဘာသာစကားအား ဘဟာဆား မလေးရှား ဟု ဖော်ပြပြီး မလေးရှန်း ဘာသာစကားဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|title=Mahathir regrets govt focussing too much on Bahasa|work=Daily Express|date=2 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712044336/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> သို့သော်လည်း ဥပဒေတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားကို ဘဟာဆား မလာယု ဟုပင် ရည်ညွှန်းပြီး မလေးဘာသာစကား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |title=Federal Constitution |publisher=Judicial Appointments Commission |accessdate=29 November 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/679mGikZK?url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |archivedate=24 April 2012 |deadurl=yes }}</ref> ၁၉၆၇ ခုနှစ် အမျိုးသား ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား၏ ရုံးသုံးစာကို လက်တင် (ရူမီ) စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြရန် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ရိုးရာ ဂျာဝီ စာလုံးကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း မရှိပေ။<ref name="National Language Act 1967">{{cite web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |title=National Language Act 1967 |publisher=Malaysian Attorney General Chambers |year=2006 |accessdate=20 October 2015 |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806212955/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |archivedate=6 August 2015 }}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ အသုံးများသော ဒုတိယ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၇ အမျိုးသား ဘာသာစကား ဥပဒေ အရ အချို့သော ရုံးသုံးကိစ္စရပ်များတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အသုံးပြုခွင့် ပေးထားသည်။<ref name="National Language Act 1967"/> ဆာရာဝပ်တွင်မူ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားသည် မလေးရှန်း ဘာသာစကားနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးသော ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="lang1">{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/sarawak-makes-english-official-language-along-with-bm|title=Sarawak makes English official language along with BM|author=Sulok Tawie|publisher=[[The Malay Mail]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang2">{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/11/18/sarawak-to-recognise-english-as-official-language-besides-bahasa-malaysia/|title=Sarawak to recognise English as official language besides Bahasa Malaysia|publisher=[[The Borneo Post]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang3">{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1615945|title=Sarawak adopts English as official language|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=19 November 2015|accessdate=19 November 2015|archive-date=20 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223741/http://www.thesundaily.my/news/1615945|url-status=dead}}</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ အပြီးတွင် မလေးဘာသာစကားကို ပို၍ သုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="History">{{Cite book|last = Andaya|first = Barbara Watson|last2 = Andaya|first2 = Leonard Y.|title = A History of Malaysia|publisher = MacMillan Press Ltd|year = 1982|pages = 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278|url = https://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&printsec=frontcover|isbn = 0-333-27672-8}}</ref> မလေးရှန်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား သို့မဟုတ် မလေးရှားစံနှုန်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်မှ ဆင်းသက်လာသော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အင်္ဂလိပ်အား စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး မန်းဂလစ်ရှ် ခေါ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အရပ်သုံး စကားကို မလေးဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဘာသာစကားကိုလည်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ အစိုးရမှ စံမဟုတ်သော မလေးဘာသာစကား သုံးစွဲခြင်းကို အားမပေးသော်လည်း ကြော်ငြာများတွင် ပုံစံမမှန်သော မလေးဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း အတွက် ဒဏ်ရိုက်ရန် လည်း အခွင့်အာဏာ မရှိပေ။<ref>{{cite web|last=Zimmer |first=Benjamin |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003643.html |title=Language Log: Malaysia cracks down on "salad language" |publisher=University of Pennsylvania |date=5 October 2006 |accessdate=14 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|title=Dewan Bahasa champions use of BM in ads|work=New Straits Times|date=14 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006183923/http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|archivedate=6 October 2014|deadurl=yes}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကား အမြောက်အမြားကိုလည်း မလေးရှားတွင် သုံးစွဲနေကြပြီး လက်ရှိ ရှင်သန်နေသာ ဘာသာစကား ၁၃၇ မျိုးအား ပြောဆိုသူများ မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY |title=Ethnologue report for Malaysia |publisher=Ethnologue |accessdate=18 October 2010}}</ref> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ထိုဘာသာစကားများထဲမှ ၄၁မျိုးကို ပြောဆိုသူများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|title=Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)|publisher=Ethnologue|accessdate=18 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212733/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|archivedate=16 January 2013|deadurl=yes}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ နဂိုရ်မူလ လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားရှိပြီး ထိုဘာသာစကားမှာ မလေးစကားနှင့် ဆင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ခွဲခြား၍ ရနိုင်သည်။ ဆာရာဝပ်၏ အဓိက တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားမှာ အီဘန် ဖြစ်ပြီး ဆာဘားတွင် နဂိုရ်မူလနေထိုင်သူများမှာမူ ဒူဆူးနစ် နှင့် ကာဒါဇန် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Adelaar|first = Alexander|last2 = Himmelmann|first2 = Nikolaus P.|title = The Austronesian languages of Asia and Madagascar|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2005|pages = 56, 397|url = https://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&printsec=frontcover|isbn = 0-7007-1286-0}}</ref> မလေးရှား တရုတ်များမှာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်များရှိ ဒေသခံ စကားများကို ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အသုံးများသော တရုတ်ဒေသခံ စကားများမှာ ကန်တုံစကား၊ မန်ဒရင်စကား၊ ဟောက်ကျန့်စကား၊ ဟာကားစကား၊ ဟိုင်ယန်စကား နှင့် ဖူကျိုး စကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေးကုလားများ၏ အများစုဖြစ်သော တမီလ်များမှာ တမီလ် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြားသော တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကိုလည်း မလေးရှားတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြပြီး ထိုင်းစကားလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား နိုင်ငံသား အနည်းစုမှာ ကော့ကေးရှန်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသဖြင့် ခရီရိုး ဘာသာစကားများဖြစ်သော ပေါ်တူဂီစကားပေါ်တွင် အခြေခံသော မလက်ကာ ခရီရိုး ဘာသာစကား၊<ref>{{cite journal |title=Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European? |publisher=University of Texas |year=1975 |jstor=30027570 |pages=211–236 |last1=Hancock |first1=I. F. |volume=17 |issue=5 |journal=Anthropological Linguistics}}</ref> စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ချာဗာကာနို ဘာသာစကား တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Michaelis|first = Susanne|title = Roots of Creole structures|publisher = John Benjamins Publishing Co|year = 2008|page = 279|url = https://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&printsec=frontcover|isbn = 978-90-272-5255-5}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:MURTABAK 1 0031.jpg|thumb|upright|alt=A cook making Murtabak, a type of pancake, in an outdoor stall. He is pictured leaning over his custom-made flattened wok filled with pieces of murtabak.|ကွာလာလမ်ပူတွင် စားဖိုမှူး တစ်ဦးမှ မာတာဘက် ဟုခေါ်သော ကြက်ဥ၊ အသားနှင့် ကြက်သွန်တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကီးမားပလာတာကို ပြင်ဆင်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုစုံ၊ ဘာသာစကားစုံသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသရှိ မူလ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရှေးဦးနေ တိုင်းရင်းသားများ နှင့် နောင်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာသော မလေးလူမျိုးများမှ ဆင့်ပွား ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု စတင်သည်မှ စ၍ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုတို့ သိသာစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ အခြား လွှမ်းမိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများမှာ ပါရှန်းယဉ်ကျေးမှု၊ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဗြိတိသျှ ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရ၏ ပုံစံ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေပါ လူမှုပဋိဉာဏ် အပိုဒ်ကြောင့် တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အနည်းငယ်မျှသာ လက်သင့်ခံသည်။<ref>{{Cite journal|journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |author=Raghavan, R.|title=Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community |volume=133 |issue= 4 |publisher=Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies |pages=438–458 |url=http://www.researchgate.net/publication/41018027_Ethno-racial_marginality_in_West_Malaysia_The_case_of_the_Peranakan_Hindu_Melaka_or_Malaccan_Chitty_community|doi=10.1163/22134379-90002605 |year=1977 |accessdate=7 October 2010}}</ref> ၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို ဖွင့်ဆိုချက်အရ မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုသည် မလေးရှားတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သော လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် မူတည်ရမည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ သင့်တော်သော အချက်များကို ပေါင်းစပ်နိုင်သော်လည်း အစ္စလာမ် ဘာသာသည် တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေရမည် ဟု ဆိုထားသည်။<ref name="Papers">{{cite web |url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia |publisher=School of Housing, Building and Planning |date=22 October 1992 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=29 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm }}</ref> ၎င်းမှ မလေးဘာသာစကားကို အခြားဘာသာ စကားများထက် ပို၍ မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည်။<ref name="Cinema">{{Cite book|last = Van der Heide|first = William|title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures|publisher = Amsterdam University Press|year = 2002|pages = 98–99|url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover|isbn = 90-5356-580-9}}</ref> ထိုသို့ အစိုးရမှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကြောင့် မလေးမဟုတ်သူများ အကြားတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု လျော့နည်းလာသည်ဟု ခံစားရပြီး မကျေမနပ် ဖြစ်ကြရသည်။ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ အသင်းအဖွဲ့များမှ အစိုးရသို့ ကြေညာချက်များကို တင်သွင်းကြပြီး ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်းမကျသော ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်လစီကို ဖော်ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြသည်။<ref name="Papers"/> မလေးရှားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့ ကြားတွင် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု အချို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ ၂ နှစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေဆက်ခံရာ တူညီကြပြီး ရိုးရာ နှင့် အချက် အတော်များများတွင် တူညီကြသည်။ သို့သော်လည်း ချက်ပြုတ်သော ဟင်းလျာများမှ စ၍ နိုင်ငံတော်သီချင်း အထိ အမျိုးမျိုးသော ကိစ္စရပ်များတွင် အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသား အမွေဆက်ခံမှုကို ကာကွယ်ရန် ပြင်းထန်သော ခံစားမှု ရှိသည်။<ref name="AsiaTimes">{{cite web |last=Schonhardt |first=Sara |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html |title=Indonesia cut from a different cloth |work=Asia Times |date=3 October 2009 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=22 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822004120/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html }}</ref> မလေးရှား အစိုးရ နှင့် အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရတို့ တွေ့ဆုံပြီး ယဉ်ကျေးမှုများ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ထပ်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ကြိုးစားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html |title=Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute |work=People Daily |date=17 September 2009 |accessdate=6 November 2010}}</ref> မလေးရှားတွင်မူ ခံစားချက် မပြင်းထန်ဘဲ အများစု အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုး အများစုမှာ နှစ်ဖက်စလုံး နှင့် ဆိုင်သည်ဟု ခံယူထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="AsiaTimes"/> ===အနုပညာ=== [[File:Malaysian Batik.jpg|thumb|left|alt=Making Malaysian batik|ပါတိတ် ယက်လုပ်သူမှ ပါတိတ် ထုတ်လုပ်နေပုံ။ မလေးရှား ပါတိတ်တွင် ပန်းပွင့်များနှင့် အရောင်ဖျော့ဖျော့ ရှိသည်။]] မလေးရှား ရိုးရာ အနုပညာမှာ ပုံဖော်ထွင်းထုခြင်း၊ ယက်လုပ်ခြင်း နှင့် ငွေပန်းထိမ် လုပ်ခြင်းများပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Dunford, George |title=Southeast Asia on a Shoestring|url=https://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&pg=PA419|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-444-7|pages=419–}}</ref> ရိုးရာ အနုပညာများတွင် ကျေးလက်မှ လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ခြင်းတောင်းမှစ၍ မလေးရှား လွှတ်ရုံးများရှိ ငွေပန်းထိမ် လက်ရာများ အထိ ပါဝင်သည်။ အတွေ့ရများသော အနုပညာ လက်ရာများတွင် အလှဆင်သော ခရစ်ခေါ် မလေးဓား၊ ကွမ်းအစ်၊ ယက်လုပ်ထားသော ပါတိတ်များနှင့် ဆောင်ကက် ချည်ထည်တို့ ပါဝင်သည်။ ရှေးဦးနေ အရှေ့ မလေးရှား လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့၏ သစ်သား မျက်နှာဖုံးများအား လူသိများကြသည်။ <ref name="Marshall"/> တိုင်းရင်းသား တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ထင်ရှားသော ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများ ရှိပြီး တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အနည်းငယ် ဆင်သည်များ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မလေးအနုပညာတွင် မြောက်အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့ရပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Garland">{{Cite book|last = Miller|first = Terry E.|last2 = Williams|first2 = Sean|title = The Garland handbook of Southeast Asian music|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2008|pages = 223–224|url = https://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-93144-0}}</ref> ရိုးရာ မလေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများမှ ကလန်တန်-ပတ်ထာနီ ဒေသမှ အစပျိုး ဆင်းသက်သည်ဟု ထင်မြင်ရပြီး အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် အင်ဒိုနီးရှား တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသည်။ ဂီတမှာ ဗုံများပေါ်တွင် အခြေခံ ထားပြီး <ref name="Garland"/> အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဂန်ဒမ်း ဟု ခေါ်သော ဗုံ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗုံ အနည်းဆုံး ၁၄မျိုး ရှိသည်။<ref name="Asiapac">{{Cite book|title = Gateway to Malay culture|publisher = Asiapac Books Ptd Ltd|year = 2003|page = 110|url = https://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&printsec=frontcover|isbn = 981-229-326-4}}</ref> ဗုံများ နှင့် အခြားသော ရိုးရာ ပုတ်၍ တီးခတ်ရသော တူရိယာများမှာ သဘာဝ ပစ္စည်းများဖြင့် အမြဲလိုလို ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Asiapac"/> ဂီတကို ပုံပြောရာတွင် လည်းကောင်း၊ အခမ်းအနား များတွင် လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းခြင်း စသော ပွဲတော်များတွင်လည်းကောင်း တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Garland"/> တစ်ချိန်က အဝေး ဆက်သွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သေးသည်။ <ref name="Asiapac"/> အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ မောင်းကို အခြေခံထားသော တီးဝိုင်းများ ဖြစ်သည့် အာဂေါင်း နှင့် ကူလင်တန် တို့ကို အသုဘ နှင့် မင်္ဂလာဆောင် အစရှိသော အခမ်း အနားများတွင် တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။။ <ref name="Matusky">{{Cite book|title=The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions |author1=Matusky, Patricia Ann |author2=Tan, Sooi Beng |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=x06nBdEkAOMC&lpg=PP1|pages=177–187 |isbn=978-0-7546-0831-8}}</ref> ထိုတီးဝိုင်းများမှာ အိမ်နီးချင်း ဒေသများ ဖြစ်ကြသော ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မင်ဒါနောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကာလီမန်တန် နှင့် ဘရူနိုင်တို့တွင်လည်း အလားတူ တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Matusky" /> မလေးရှားတွင် အလွန်ခိုင်မာသော ပါးစပ်ပြော ရိုးရာ ရှိပြီး စာရေးသားမှု မပေါ်ခင်ကပင် ရှိခဲ့ကာ ယနေ့ထက်တိုင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မလေးစူလ်တန် တစ်ဦးချင်စီတို့သည် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် စာပေ ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖန်တီးကြပြီး ယခင်က ရှိနေသော ပါးစပ်ပြော ဇာတ်လမ်းများ နှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ နှင့် အတူ ပါလာသော ဇာတ်လမ်းများမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ပထမဆုံး မလေးစာပေမှာ အာရေဗျ စကားလုံးဖြင့် ရေးသားထားသည်။ အစောဆုံး မလေး စာမှာ ၁၃၀၃ ခုနှစ် တဲရန်ဂနူး ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စကားပြောသူ များလာသည်နှင့် အမျှ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စာပေများလည်း များပြားလာခဲ့ကာ ၁၉ ရာစုမှ စ၍ ထိုဘာသာစကားတို့ဖြင့် ဖန်တီးထားသော စာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="EncyclopediaMy">{{cite web |author=Osman, Mohd Taib |url=http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |title=Languages and Literature |publisher=The Encyclopedia of Malaysia |accessdate=3 November 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106024444/http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |archivedate=6 January 2011 }}</ref> အင်္ဂလိပ်သည်လည်း စာပေအတွက် အသုံးများသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၉၇၁ တွင် အစိုးရမှ ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို အမည်ဖွင့်ဆိုရန် ခြေလှမ်းစခဲ့သည်။ မလေးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "မလေးရှား၏ အမျိုးသား စာပေများ" ဟုလည်းကောင်း၊ အခြား ဘူမိပူထရ ဘာသာစကားများနှင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "ဒေသခံစာပေများ" ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အခြာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ဆက်ရှင်နယ် စာပေ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Cinema"/> မလေးဘာသာ ကဗျာစာပေမှာလည်း အလွန်ပင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး ပုံစံ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဟိကာရက် ပုံစံသည် လူကြိုက်များပြီး ပန်တမ် ပုံစံမှာ မလေးဘာသာမှ အခြားဘာသာများသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိ သွားသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ===အစားအသောက်များ=== {{multiple image | footer = နိုင်ငံတော် စားစရာ နှင့် သောက်စရာ<ref>{{cite web|url=http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|title=Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage|work=New Sabah Times|date=7 September 2012|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702212542/http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Rules, Dwayne A.|work=The Star|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> | align = right | image1 = Teh Tarik.jpg | width1 = 110 | alt1 = A glass of Teh tarik | caption1 = <center>တေတာရစ် (လက်ဖက်ရည် ဆွဲဖျော်)</center> | link1 = Teh tarik | image2 = Nasi lemak.jpg | width2 = 190 | alt2 = Nasi lemak in a plate | caption2 = <center>နာဆီလီမက် (အုန်းထမင်း)</center> | link2 = Nasi lemak }} မလေးရှား အစားအသောက်များသည် နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူများ၏ လူမျိုးစုံမှုကို ထင်ဟပ်ပြနေသည်။ <ref name="Eckhardt">{{Cite book|last = Eckhardt|first = Robyn|title = Kuala Lumpur Melaka & Penang|publisher = Lonely Planet|date =1 June 2008|page = 42|url = https://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover|isbn =978-1-74104-485-0}}</ref> နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဒေသတို့ရှိ ယဉ်ကျေးမှုများမှ အစားအသောက်များပေါ်တွင် အလွန်ပင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။ မလေး၊ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ထိုင်း၊ ဂျာဗား နှင့် ဆူမားတြား ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံသည် ရှေးခေတ်အခါက ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ချက် ဖြစ်သည်။ <ref name="Independent">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian?&nbsp;– Features, Food & Drink |last=Jarvis |first=Alice-Azania |work=The Independent |date=13 October 2010 |accessdate=3 November 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017075258/http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html }}</ref> အစားအသောက်များသည် စင်ကာပူ နှင့် ဘရူနိုင်းတို့ရှိ အစားအသောက်များနှင့် အလွန်ဆင်ပြီး <ref name="Richmond2"/> ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်များ နှင့် တူသည်လည်း ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> မတူညီသော ပြည်နယ်များတွင် ကွဲပြားသော ဟင်းလျာများ ရှိပြီး<ref name="Richmond2"/> မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များမှာ မူရင်း အစားအသောက်များနှင့် ကွဲပြားနေသည်ကို အမြဲတစေ တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="Barbara"/> မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် မတွေ့ရသော အစားအစာများသည် အခြားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မလေးရှားရှိ တရုတ် စားသောက်ဆိုင်များသည် မလေးဟင်းလျာများကို အမြဲတစေ ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last = Wu|first = David Y. H.|last2 = Tan|first2 = Chee Beng|title = Changing Chinese foodways in Asia|publisher = The Chinese University of Hong Kong|year = 2001|page = 128|url = https://www.google.com/books?id=p5Mw_WTLhiYC&printsec=frontcover|isbn = 962-201-914-5}}</ref> ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုမှ အစားအသောက်များကိုလည်း အခြားယဉ်ကျေးမှုမှ စတိုင်လ်ဖြင့် ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Richmond2"/> ဥပမာအားဖြင့် ငပိနှင့် ဆန်ဘယ်ဆော့စ် တို့ကို တရုတ်စားသောက်ဆိုင်များတွင် ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များကို ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုသို့ ပြန်၍ ခြေရာခံနိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့တွင် သီးခြား ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Independent"/> ထမင်းသည် ဟင်းလျာ အများစု နှင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ ငရုတ်သီးကို မလေးရှား ဟင်းလျာများတွင် အမြဲလိုလို တွေ့ရတတ်သော်လည်း ဟင်း၏ အရသာမှာ အမြဲ စပ် နေလေ့ မရှိပေ။<ref name="Eckhardt"/> ===မီဒီယာ=== မလေးရှားရှိ အဓိက သတင်းစာများအား အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်နေသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ အတွင်းမှ ပါတီများက ပိုင်ဆိုင်ပြီး<ref>{{cite news|last=Ahmad |first=Razak |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205 |title=Malaysian media shapes battleground in Anwar trial |agency=Reuters |date=5 February 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm |title=Malaysian opposition media banned |publisher=BBC News |date=23 March 2009 |accessdate=3 November 2010}}</ref> အဓိက အတိုက်အခံပါတီများမှ ပိုင်ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင် သတင်းစာများလည်း ရှိကာ ပုံမှန် သတင်းစာများ နှင့် ယှဉ်လျှက် ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံ အပိုင်း ၂ပိုင်း အတွင်း မီဒီယာတို့သည် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်မှာ မီဒီယာများသည် အရှေ့ပိုင်းဒေသမှ သတင်းများကို နောက်ဆုံးထား ဖော်ပြလေ့ ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းအား ကျွန်းဆွယ်၏ ကိုလိုနီ ပမာ သဘောထား ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Mirror"/> မီဒီယာများအား မလေးရှား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကြား တင်းမာမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာစေသည်ဟု အပြစ်တင်ကြပြီး မလေးရှားတို့အား အင်ဒိုနီးရှားတို့ မျက်စိတွင် အကြည့်ရဆိုးအောင် ပုံဖော်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html |title=Comment: Anwar blames Malaysian media |work=The Jakarta Post |date=28 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း မလေးဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ဖြင့် နေ့စဉ် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများ ရှိသည်။<ref name="Mirror"/> သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ အကန့်အသတ် ရှိပြီး ထုတ်ဝေခွင့် နှင့် သတင်းအချက်အလက် ဖြန့်ဝေခွင့် ရရန်အတွက် ကန့်သတ်ချက် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia |title=Malaysia |work=Freedom House |year=2013 |accessdate=30 March 2014 |archivedate=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085849/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia }}</ref> အစိုးရသည် ယခင်က ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အတိုက်အခံတို့၏ သတင်းစာများကို နှိပ်ကွပ်ခဲ့ဖူးသော သာဓက ရှိသည်။ <ref name="BBC"/> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ အေဂျင်စီမှ ပုဂ္ဂလိက ရုပ်မြင်သံကြား နှင့် ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာန အားလုံးတို့အား အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များမှ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းများကို ထုတ်လွှင့်ခြင်း မပြုရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးပြီး <ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69331|title=Opposition muzzled&nbsp;– here's black and white proof |date=29 June 2007 |work=Malaysiakini}}</ref> အတိုက်အခံ ဒီမိုကရက်တစ် အက်ရှင်ပါတီမှ နိုင်ငံရေး သမားများမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်အား ရှုံ့ချကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69226|title=TV station denies censoring opposition news |date=28 June 2007 |work=Malaysiakini |first=G |last=Vikneswary}}</ref> ဆာဘားတွင်မူ သတင်းစာ တစ်စောင်မှ လွဲ၍ ကျန်သတင်းစာ အားလုံးမှာ အစိုးရ၏ ချုပ်ထိန်းမှု အောက်မှ လွတ်ကင်းပြီး မလေးရှားတွင် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Mirror">{{cite news|url=http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archivedate=22 July 2011 |title=The East-West divide of Malaysian media |work=Malaysian Mirror |date=9 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပုံနှိပ်ခြင်း နှင့် ထုတ်ဝေခြင်း အက်ဥပဒေ အစရှိသော ဥပဒေများမှာလည်း လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="McAdams">{{cite web |url=http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ |title=How Press Censorship Works |publisher=Mindy McAdams |last=McAdams |first=Mindy |accessdate=25 May 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630161559/http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ }}</ref> ===အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ=== [[File:Ke Lok Si Illuminations 01.JPG|thumb|left|alt=Temple at night illuminated with light from decorations|တရုတ်နှစ်ကူး အကြို မီးထွန်းထားသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းဖြစ်သည့် ပီနန်ရှိ ကေလောက်စီ ဘုရားကျောင်း]] မလေးရှားတွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ အများအပြား ရှိသည်။ အချို့နေ့များမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပွဲတော်များကိုလည်း လူမျိုး သို့မဟုတ် ဘာသာ တစ်ခုချင်းစီမှ မိမိတို့အုပ်စု အလိုက် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး အဓိက အုပ်စုများ၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ် ကြေညာလေ့ ရှိသည်။ အများဆုံး ကျင်းပကြသော အားလပ်ရက်မှာ ဟာရီ မာဒေးကား ခေါ် လွတ်လပ်ရေးနေ့ ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြကာ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရသည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၆ စက်တင်ဘာတွင် ကျင်းပသော မလေးရှားနေ့မှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဖက်ဒရေးရှင်းကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&sec=nation|title=Malaysia Day now a public holiday, says PM|author=Chun, Yeng Ai |date=19 October 2009|accessdate=7 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220220/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f10%2f19%2fnation%2f20091019103509&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားမှတ်သားလောက်သော နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များမှာ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အလုပ်သမားနေ့ နှင့် ဇွန်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပသော ဘုရင့်မွေးနေ့တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Marshall"/> အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သဖြင့် မွတ်စလင် အားလပ်ရက်များမှာ ထင်ရှားသည်။ ဟာရီ ရာယ ပွာဆာ (ဥပုသ်ထွက်သော စမိုင် အစ်နေ့) ၊ဟာရီ ရာယ ဟာဂျီ (အစ်နေ့) ၊ မော်လီဒါ ရာဆူး (တမန်တော် မွေးနေ့) နှင့် အခြားနေ့များကို ကျင်းပကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်နှစ်သစ်ကူး ကဲ့သို့သော ပွဲတော်များ နှင့် အခြား တရုတ်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ မလေးရှားရှိ ဟိန္ဒူများမှာ ဒေဝါလီနေ့ မီးထွန်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲကြပြီး <ref name="MSU"/> တိုင်ပူဆမ်းခေါ် ဘာသာရေး အလေ့အထ တစ်ခုဖြစ်သော တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ဘုရားဖူးများ ဘတူလှိုဏ်ဂူတွင် ပေါင်းဆုံးကြခြင်း ပွဲတော်ကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves|title=Batu Caves, Selangor|publisher=Tourism Malaysia|accessdate=15 October 2013|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625042929/http://www.tourism.gov.my/en/my/web-page/places/states-of-malaysia/selangor/batu-caves}}</ref> မလေးရှားရှိ ခရစ်ယာန် အသိုင်းအဝိုင်းမှာ အခြားနေရာများမှ ခရစ်ယာန်များ ကျင်းပသော အားလပ်ရက် ပွဲတော်များကို ဆင်နွှဲကြပြီး အထူးသဖြင့် ခရစ္စမတ် နှင့် အီစတာပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့မလေးရှား တို့မှလည်း ဂါဝိုင် ဟုခေါ်သော ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{Cite book | last = Hutton | first = Wendy | title = East Malaysia and Brunei|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1997 | page = 169 | url = https://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 962-593-180-5}}</ref> ပွဲတော် အများစုမှာ လူမျိုးစု တစ်စု သို့မဟုတ် ဘာသာတစ်ခုနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော်လည်း အားလုံးပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ "အိုးပင်းဟောက်စ်" ဟုခေါ်သော ထုံးစံအရ မလေးရှား နိုင်ငံသားတို့သည် အခြားသူတို့ ကျင်းပသောပွဲတွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲကြပြီး အမြဲ ဆိုသလိုပင် ပွဲတော်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိထားသော လူများ၏ အိမ်များသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။<ref name="MIDA">{{Cite book|title = Guidebook on Expatriate Living in Malaysia|publisher = Malaysia Industrial Development Authority|date = May 2009|pages = 8–9, 69|url = http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|access-date = 19 April 2016|archive-date = 28 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928100352/http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|url-status = dead}}</ref> ===အားကစား === [[File:Seni silat melayu.jpg|thumb|right|alt=A woman and a man in black outfits with red belts practising the martial art of Silat Melayu|ခေတ်သစ် အားကစားနည်းများနှင့် အတူ ရိုးရာအားကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသော ဆီလတ် မလာယု ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်းများလည်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများမှာ ဘောလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကွင်းအတွင်း ကစားရသော ဟော်ကီ၊ ဘိုးလ်၊ တင်းနစ်၊ စကွက်ရှ်၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ မြင်းစီးခြင်း၊ ရွက်တိုက်ခြင်း နှင့် စကိတ်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="MIDA"/> ဘောလုံးသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ၂၀၃၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား တွဲဖက် အိမ်ရှင် အဖြစ် အခြားတစ်နိုင်ငံနှင့် ပူးတွဲ ကျင်းပနိုင်မည့် အလားအလာကို လေ့လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://tobaccocontrol.bmj.com/content/11/3/277.full|title=BAT flouts tobacco-free World Cup policy|author=Assunta, Mary |work=University of Sydney, New South Wales, Australia|publisher=Tobacco Control|volume=11|issue=3|year=2006|accessdate=3 October 2014|doi=10.1136/tc.11.3.277}}</ref><ref>{{cite web|title=Asean to bid for 2034 FIFA World Cup|url=http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|work=The Brunei Times|date=16 May 2013|accessdate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702215430/http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲများတွင် ပရိသတ် ထောင်ဂဏန်း လာရောက်အားပေးလေ့ ရှိပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားသည် သောမတ်စ် ဖလားဟုခေါ်သော ကမ္ဘာ့အဖွဲ့လိုက် အမျိုးသား ကြက်တောင်ရိုက် ဆုဖလား ပြိုင်ပွဲ ကို ကျင်းပသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံ ထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml |title=History of Badminton |publisher=SportsKnowHow.com |accessdate=11 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004258/http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml }}</ref> မလေးရှား မြက်ခင်းပြင် ဘိုးလ် အဖွဲ့ချုပ်မှာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |archivedate=7 July 2011|url=http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |title=Malaysia Lawn Bowls Federation |publisher=88DB.com |accessdate=1 October 2010}}</ref> စကွက်ရှ် ကစားနည်းကို ဗြိတိသျှ ကြည်းတပ်သားများမှ နိုင်ငံအတွင်း စတင်သယ်ဆောင်လာပြီး ပထမဆုံး ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၃၉တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Nauright, John |author2=Parrish, Charles |title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA250|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-300-2|pages=250–}}</ref> မလေးရှား စကွက်ရှ် ရက်ကက် အသင်းကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |title=History of SRAM |publisher=Squash Racquets Association of Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015034511/http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |archivedate=15 October 2013 }}</ref> မလေးရှားသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘောလုံးလိဂ် ကစားပွဲ ကျင်းပရန် အဆိုပြုထားကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league/ |title=Malaysia, Indonesia propose Southeast Asia football league |work=The Malaysian Insider |date=31 July 2010 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=3 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100803120233/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league }}</ref>မလေးရှား အမျိုးသား ကွင်းပြင် ဟော်ကီ အသင်းသည် ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာ၌ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၁၃ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.fih.ch/media/10039628/fih-mens-world-rankings-december-2015.pdf |title=FIH Men's World Rankings – 7 December 2015 |publisher=International Hockey Federation |date=7 December 2015 |accessdate=20 January 2016 |format=PDF}}</ref> တတိယ အကြိမ်မြောက် ဟော်ကီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲကို ကွာလာလမ်ပူရှိ မာဒေးကား အားကစားကွင်းတွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၀ ကြိမ်မြောက် ဖလားကိုလည်း အလားတူ လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms |title=History of Hockey World Cup |work=The Times of India |date=27 February 2010 |accessdate=1 November 2010}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်းတွင် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲ မောင်းနှင်ရာ လမ်းဖြစ်သော ဆီပန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြိုင်ကားလမ်း ရှိသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၂.၈၈မိုငင် (၃၁၀.၄၀၈ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပထမဆုံး မလေးရှာ ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၉၉ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.allf1.info/tracks/index.php |title=Formula One Grand Prix Circuits |last=Novikov |first=Andrew |publisher=All Formula One Info |accessdate=27 September 2010 |archive-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231012/http://allf1.info/tracks/index.php }}</ref> ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ဆီလတ် မာလာယုသည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး မလေးရှား၊ ဘရူနိုင်းနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံတို့ရှိ မလေးလူမျိုးများ ကစားသော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=Minahan, James B.|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT76|date=30 August 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-660-7|pages=76–}}</ref> မလာယာ အိုလံပစ်ကောင်စီ အသင်းချုပ်အား ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကောင်စီမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မဲလ်ဘုန်းတွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အိုလံပစ် ကောင်စီဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ကောင်စီဖွဲ့စည်းသည်မှ ယနေ့အထိ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ တစ်ခုမှ လွဲ၍ ကျန်အိုလံပစ် အားကစား ပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် အားကစားသမား အများဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သည်မှာ ၅၇ ယောက် ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၃ မြူးနစ် အိုလံပစ် အားကစားပွဲသို့ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807033456/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archivedate=2013-08-07|title=Olympic Games&nbsp;– History |publisher=The Olympic Council of Malaysia |accessdate=27 September 2010}}</ref> မလေးရှား အားကစားသမားများ အနေနှင့် အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၆ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး ၅ ခုမှာ ကြက်တောင် အတွက် ဖြစ်ကာ တစ်ခုမှာ ပလက်ဖောင်း ဒိုင်ဗင်ထိုး အားကစားနည်း အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807041347/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archivedate=2013-08-07|title=Previous Olympic Games Medal Tally |publisher=Olympic Council of Malaysia |accessdate=17 October 2013}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲများတွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များထဲက မလာယာ အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၆ တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကွာလာလမ်ပူ၌ အိမ်ရှင်နိုင်ငံ အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/node/138479|title=Doing Malaysia proud|author=Dudley, Rueben|work=The Sun|date=13 September 2010|accessdate=15 October 2013|archive-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031191031/http://www.thesundaily.my/node/138479}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php |title=Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune |publisher=Commonwealth Youth Games 2008 |date=14 August 2000 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=8 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008183946/http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php }}</ref> ကစားသူ အများဆုံး ကိုယ်ခံပညာမှာ ဆီလတ် မလာယု နှင့် တိုမွိုင်ခေါ် ကစ်ဘောက်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ပြည်ပဆက်သွယ်ရေး == == မှတ်ချက်များ == {{reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:မလေးရှားနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] 71waskwlcdhwsqb9mqssn2mnsexmpwm 1038247 1038100 2026-06-14T09:14:31Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* */ 1038247 wikitext text/x-wiki {{Coord|2|N|112|E|type:country_region:MY|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = မလေးရှား | common_name = မလေးရှားနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = Malaysia<br />马来西亚<br />மலேசியா | ပုံ_အလံ = Flag of Malaysia.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Malaysia.svg | national_motto = ''Bersekutu Bertambah Mutu''{{lower|0.2em|<ref>{{cite web |url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx |url-status=dead |archive-date=22 October 2013 |title=Malaysian Flag and Coat of Arms |publisher=Malaysian Government |access-date=9 September 2013 |accessdate=1 November 2021 |archivedate=22 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131022191931/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/MsianFlagAndCrest/Pages/MsianFlagAndCrest.aspx }}</ref><!--end lower:-->}}<br />"Unity Is Strength" | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''[[Negaraku]]''<br />("My Country")<div style="padding-top:0.5em;" class="center">[[File:Negaraku instrumental.ogg]]</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Malaysia (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Malaysia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=အာရှတိုက် |subregion= [[အာဆီယံ]] | subregion_color = မီးခိုးရင့်}} | မြို့တော် = {{plainlist| * [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]<br />{{coord|3|8|N|101|41|E|region:MY|display=inline}} * [[ပူတြာဂျယာမြို့]] (အုပ်ချုပ်မှု)<br />{{coord|2|56|N|101|42|E|region:MY|display=inline}} }} | အကြီးဆုံးမြို့ = ကွာလာလမ်ပူမြို့ | languages_type = '''ရုံးသုံးဘာသာစကား'''<br />{{nobold|နှင့် အမျိုးသားဘာသာစကား}} | languages = [[ပသျှူးဘာသာစကား|ပသျှူး]]<ref name="Script" group="n">Section 9 of the National Language Act 1963/67 states that "The script of the national language shall be the Rumi script: provided that this shall not prohibit the use of the Malay script, more commonly known as the Jawi script, of the national language".</ref>{{#tag:ref|Section 2 of the National Language Act 1963/67 states that "Save as provided in this Act and subject to the safeguards contained in Article 152(1) of the Constitution relating to any other language and the language of any other community in Malaysia the national language shall be used for official purposes".|group="n"}}<ref name="Recognised language" group="n">See Article 152 of the Federal Constitution of Malaysia and National Language Act 1963/67.</ref> | languages_sub = yes | languages2_type = အသိအမှတ်ပြုဘာသာစကားများ | languages2 = [[:en:Malaysian English|အင်္ဂလိပ်]]<ref name="Recognised language" group="n" /> | ethnic_groups = * ၆၈.၈% [[:en:Bumiputera (Malaysia)|Bumiputera]] ([[:en:Malays (ethnic group)|Malay]], [[:en:Orang Asli|Orang Asli]], indigenous groups of [[:en:Sabah|Sabah]] and [[:en:Sarawak|Sarawak]]) * ၂၂.၆% [[:en:Malaysian Chinese|တရုတ်]] * ၆.၈% [[:en:Malaysian Indian|အိန္ဒိယ]] * ၁.၀% [[:en:Ethnic origins of people in Malaysia|အခြား]] | ethnic_groups_year = ၂၀၂၀ | ethnic_groups_ref = <ref name="2017 pop">{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Current Population Estimates Malaysia 2016–2017|publisher=Department of Statistics, Malaysia|access-date=14 July 2017|archive-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721093434/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=155&bul_id=a1d1UTFZazd5ajJiRWFHNDduOXFFQT09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> {{sfn|Department of Statistics Malaysia|2020}} | religion = * ၆၁.၃% [[:en:Islam in Malaysia|အစ္စလာမ်]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]])<ref>{{cite web|url=http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|title=The States, Religion and Law of the Federation|work=Constitution of Malaysia|publisher=Judicial Appointments Commission|access-date=29 October 2017|quote=Islam is the religion of the Federation; but other religions may be practised in peace and harmony in any part of the Federation.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614105535/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf|archive-date=14 June 2017|url-status=dead|accessdate=1 November 2021|archivedate=2 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202151159/http://www.jac.gov.my/images/stories/akta/federalconstitution.pdf}}</ref> *၁၉.၈% [[:en:Buddhism in Malaysia|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] * ၉.၂% [[:en:Christianity in Malaysia|ခရစ်ယာန်]] * ၆.၃% [[:en:Hinduism in Malaysia|ဟိန္ဒူ]] * ၃.၄% [[:en:Chinese folk religion|တရုတ်ရိုးရာ]] * ၀.၇% မသိရှိ * ၀.၅% အခြား | religion_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Updated: 05/08/2011)|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=29 July 2011|access-date=11 June 2018|archive-date=20 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820201913/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=117&bul_id=MDMxdHZjWTk1SjFzTzNkRXYzcVZjdz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | demonym = [[:en:Malaysians|Malaysian]] | government_type = [[:en:Federal monarchy|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:elective monarchy|ရွေးကောက်ခံ]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[:en:Yang di-Pertuan Agong|ယန်းဒီ-ပဲရ်တွမ်း အာဂုံး]] (ဘုရင်) | leader_name1 = [[:en:Abdullah of Pahang|အဗ္ဗဒူလာ]] | leader_title2 = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = [[အန်ဝါအီဘရာဟင်ာ့]] | legislature = [[မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်|ပါလီမန်]] | sovereignty_type = လွတ်လပ်ရေးရ | sovereignty_note = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ | established_event1 = [[:en:Federation of Malaya|မလာယဖက်ဒရေးရှင်း]]၏ [[:en:Merdeka Day|လွတ်လပ်ရေးနေ့]] | established_date1 = ၁၉၅၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite book|author=Mackay, Derek |title=Eastern Customs: The Customs Service in British Malaya and the Opium Trade|url=https://books.google.com/books?id=QM5LImNbYusC&pg=PA240|date=2005|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-844-1|pages=240–}}</ref> | established_event2 = [[:en:Sarawak Self-government Day|ဆာရာဝပ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date2 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက် | established_event3 = [[:en:Sarawak self-governanceNorth Borneo Self-government Day|မြောက်ဘော်နီယို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှု]] | established_date3 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်<ref>{{cite web|url=https://www.astroawani.com/perspektif/kenapa-kita-takut-dengan-sejarah-22258|title=31 Ogos 1963, Hari kemerdekaan Sabah yang rasmi|publisher=AWANI|date=14 May 2021|access-date=1 September 2021}}</ref> | established_event4 = [[:en:Proclamation of Malaysia|မလေးရှားဟု ကြေညာခြင်း]] | established_date4 = ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက် | area_rank = ၆၇ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = ၃၃၀,၈၀၃ | area_sq_mi = ၁၂၇,၇၂၀ | percent_water = ၀.၃ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၃၂,၇၃၀,၀၀၀<ref>{{cite web|url=https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09|title=Demographic Statistics First Quarter 2020, Malaysia|publisher=Department of Statistics, Malaysia|date=14 May 2020|access-date=12 June 2020|archive-date=12 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612030522/https://www.dosm.gov.my/v1/index.php?r=column/cthemeByCat&cat=430&bul_id=aFYzVjJ3anNyQytHZGxzcUZxTG9Ydz09&menu_id=L0pheU43NWJwRWVSZklWdzQ4TlhUUT09}}</ref> | population_estimate_year = Q1 2020 | population_estimate_rank = ၄၃ | population_census_year = ၂၀၁၀ | population_census = ၂၈,၃၃၄,၁၃၅<ref name="Population" /> | population_density_km2 = ၉၂ | population_density_sq_mi = ၂၃၇ | population_density_rank = ၁၁၆ | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP = {{increase}} $၉၀၀.၄၂၆ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=548,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=20 October 2020}}</ref> | GDP_PPP_rank = ၃၀ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၂၇,၂၈၇<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၅၁ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal = {{increase}} $၃၃၆.၃၃၀ ဘီလီယံ<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_rank = ၃၆ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၁၀,၁၉၂<ref name="IMFWEOMY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၆၀ | Gini_year = ၂၀၁၅ | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = ၄၁ <!--number only--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MY |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=20 December 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI = ၀.၈၁၀<!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၆၂ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[မလေးရှား ရင်းဂစ်|ရင်းဂစ်]] (RM) | currency_code = MYR | date_format = dd-mm-yyyy | time_zone = [[မလေးရှားစ့တော်ချိန်ဘ|MST]] | utc_offset = +8 | electricity = [[Mains electricity by country|240 V, 50 Hz]] | drives_on = ဘယ် | calling_code = +၆၀ | cctld = [[.my]] | အထိမ်းအမှတ်များ = }} '''မလေးရှားနိုင်ငံ''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်:]] Malaysia) သည် [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|တစ်ပြည်တစ် တစ်ပါတီ]]၊ [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်|သမ္မတ စနစ်]] ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး [[အရှေ့တောင်အာရှ|အရှေ့တောင် အာရှ]]တွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၁၆ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၉ ခု ပါဝင်ကာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၂၇,၂၀ စတုရန်းမျှ အကျယ်အဝန်းရှိကာ [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]ဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အရွယ်အစား တူညီသော နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းနှစ်ခု ရှိကာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှား (ဘော်နီယို မလေးရှား) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားဒေသမှာ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်၊ ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]] တို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အရှေ့မလေးရှား မှာမူ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]]၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတို့ နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်၊ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိကာ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ်ပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]] ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရာမြို့မှာ ပူထရာဂျာရားမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၃၀ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၄ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ယူရေးရှားတိုက်ကြီး၏ တောင်ဘက်ဆုံး အမှတ်ဖြစ်သော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသည်။ ယဉ်စွန်းတန်း နှစ်ခုကြားရှိ အပူပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မက်ဂါဒိုင်ဗတ်စ် နိုင်ငံ ၁၈ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်ကာ နိုင်ငံအတွင်း တွေ့ရသော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးစိတ် အများအပြား ရှိသည်။ မ​လေးရှားနိုင်ငံ၏ မူလရင်းမြစ်မှာ ထိုနေရာတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစုမှစ၍ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ပြင်သစ် အင်ပါယာ]] လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံးသော ပြင်သစ် နယ်မြေများကို ရေလက်ကြား အခြေချရာ နေရာမျာဟု ခေါ်ပြီး ထိုဒေသမများ တည်ထောင်ပြီးနောက် မလေးဘုရင် အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသများမှာ ဗြိတိသျှ တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား ဒေသရှိ နယ်မြေများကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် မလေးပြည်ထောင်စု အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ မလာယာ ဒေသအား မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဒေသ အဖြစ် ၁၉၄၈ တွင် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ဩဂုတ်လ ၃၁ရက် တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ မလေးရှားသည် [[ဘော်နီယိုကျွန်း|ဒင်နီးယဲ ဂါဗရီယဲလ်ကျွန်း]] မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်နှင့် စင်ကာပူတို့နှင့် ၁၉၆၃ စက်တင်ဘာ ၁၆တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်မျှ မကြာသော အချိန် ၁၉၆၅တွင် စင်ကာပူသည် ဖက်ဒရယ် ဒေသမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစုံ ရှိသောနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထိုအချက်မှာ နိုင်ငံရေးတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင် ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေမှ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|ခရစ်ယာန် ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် ကြေညာထားသော်လည်း မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ပေးထားသည်။ အစိုးရ စနစ်မှာ [[ဝက်စ်မင်စတာစနစ်|ဝက်စ်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်]]ကို နီးကပ်စွာ နမူနာ ယူထားပြီး တရားဥပဒေစနစ်မှာ ဖြတ်ထုံး စနစ်ကို အခြေခံ ထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အကြီးအမှူးမှာ ဘုရင်ဖြစ်ပြီး "ယန် ဒီပါတွမ် အဂေါင်း - Yang di-Pertuan Agong" ဟု ခေါ်သည်။ ဘုရင်မှာ မလေးရှား ပြည်နယ် ကိုးခုမှ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူများထဲမှာ တစ်ဦးကို ငါးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးအမှူးမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး စီးပွားရေး စံချိန်တင်ခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီမှာ နှစ်စဉ် ၆.၅% တိုးတက်လာခဲ့သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၅၀ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အခြေခံ ထားသော်လည်း သိပ္ပံ၊ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသခံမည့်သူများကို လက်ခံခြင်း လုပ်ငန်းတို့သို့ တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် အခါတွင် မလေးရှားနိုင်ငံသည် လတ်တလော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော ဈေးကွက် စီးပွားရေး စနစ် ကျင့်သုံးသည့် နိုင်ငံဖြစ်လာပြီး အရှေ့တောင် အာရှတွင် တတိယ နေရာရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၂၉ ရှိသည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံအဖွဲ့၊]] အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ [[ဗြိတိသျှဓနသဟာယ|ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == [[File:LA2-NSRW-1-0148 malaysia.jpg|thumb|left|alt=English Map of Southeast Asia, "MALAYSIA" typeset horizontally so that the letters run across the northernmost corner of Borneo and pass just south of the Philippines.|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေသော မြေပုံတွင် မလေးကျွန်းစုများကို မလေးရှားဟု အမည်တပ်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားဆိုသော အမည်မှာ မလေး ဟူသော အမည်နှင့် လက်တင်-ဂရိဘာသာတို့၏ အပိတ်စကားလုံး "ရှား" တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Room|first=Adrian|title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historic Sites|publisher=McFarland & Company|year=2004|isbn=978-0-7864-1814-5|page=221}}</ref> မလေးရှား ဘာသာမှ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ တမီလ် ဘာသာစကား "မလိုင်" နှင့် "အာ"တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး "တောင်ကုန်း" နှင့် "မြို့တော်၊ ကုန်းမြေ" ဟု အသီးသီး အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|year=2011|publisher=John Wiley and Sons|page=449|url=https://books.google.com/?id=qeBfed17zxEC|isbn=978-1-118-13998-1}}</ref><ref>{{cite book|last=Tiwary|first=Shanker Shiv|title=Encyclopaedia Of Southeast Asia And Its Tribes (Set Of 3 Vols.)|year=2009|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd|page=37|url=https://books.google.com/?id=YdEjAQAAIAAJ|isbn=978-81-261-3837-1}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FRQwAQAAIAAJ|title=People of India |author=Singh, Kumar Suresh |volume=26 |page=981 |publisher=Anthropological Survey of India |year=2003 |isbn=978-81-85938-98-1}}</ref> ရှေးခေတ် အိန္ဒိယ ကုန်သည်များမှ [[မလေး ကျွန်းဆွယ်|မလေးကျွန်းဆွယ်]]အား မလာယာဒီပ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book|title=India's Interaction with Southeast Asia: History of Science, Philosophy and Culture in Indian Civilization, Vol. 1, Part 3 |page=266 |author=Pande, Govind Chandra |isbn=978-81-87586-24-1 |year=2005 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref><ref>{{cite book|title=The economic life of northern India: c. A.D. 700–1200 |page=139 |author= Gopal, Lallanji |isbn=978-81-208-0302-2 |year=2000 |publisher=Motilal Banarsidass}}</ref><ref>{{cite book|title= A Panorama of Indian Buddhism: Selections from the Maha Bodhi journal, 1892–1992 |url= https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2 |page=[https://archive.org/details/panoramaofindian0000unse_s6g2/page/n639 612] |author=Ahir, D. C. |isbn=81-7030-462-8 |year=1995 |publisher=Sri Satguru Publications}}</ref><ref>{{cite book|title=The culture and art of India |url=https://archive.org/details/cultureartindia00muke |page=[https://archive.org/details/cultureartindia00muke/page/212 212] |author=Mukerjee, Radhakamal |isbn=978-81-215-0114-9 |year= 1984 |publisher=Coronet Books Inc}}</ref><ref>{{cite book|title= Some contributions of India to the ancient civilisation of Indonesia and Malaysia |page=8 |author=Sarkar, Himansu Bhusan |year=1970 |publisher=Punthi Pustak}}</ref> ထိုသို့သော ရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မဆင်းသက်သည် ဖြစ်စေ မလာယု ဆိုသော စကားလုံးမှာ အစောပိုင်း မလေး၊ ဂျာဗား ဘာသာ စကားတို့တွင် ပုံမှန် အရှိန်ရလာသည် သို့မဟုတ် ပြေးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကားလုံးမှာ ဆူမတြားကျွန်းရှိ ရေစီးသန်သော မလာယု မြစ်ကို ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|last1=Abdul Rashid|first1=Melebek|last2=Amat Juhari|first2=Moain|title=Sejarah Bahasa Melayu ("History of the Malay Language")|pages=9–10|publisher=Utusan Publications & Distributors|year=2006|isbn=967-61-1809-5}}</ref> ထိုအမည်အား ဆုမတြားကျွန်းပေါ်တွင် ၇ ရာစုက တည်ရှိခဲ့သော မလာယု ဘုရင်နိုင်ငံမှ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Milner | first = Anthony | title = The Malays (The Peoples of South-East Asia and the Pacific) | pages = 18–19| publisher = Wiley-Blackwell | year = 2010 | isbn = 978-1-4443-3903-1}}</ref><ref>{{Cite book|last1 = Eliot | first1 = Joshua|first2 = Jane | last2 = Bickersteth|title = Sumatra Handbook|publisher = Footprint Handbooks|year = 2000|page = 262|url = https://books.google.com/?id=blwyICjuEPIC&printsec=frontcover|isbn = 1-900949-59-8}}</ref> ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် သိမ်းယူခြင်း မစတင်မီက မလေးကျွန်းဆွယ်အား တာနာ မလာယု (မလေးမြေ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/ass/article/download/23534/15030|title=Legitimacy of the Malays as the Sons of the Soil|author=Mohamed Anwar Omar Din|year=2012|publisher=Canadian Center of Science and Education|issn=1911-2025|pages=80–81}}</ref><ref>{{cite book|last=Reid|first=Anthony|authorlink=Anthony Reid (academic)|title=Imperial alchemy : nationalism and political identity in Southeast Asia|url=https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-0-521-87237-9|page=[https://archive.org/details/imperialalchemyn00reid_283/page/n109 95]}}</ref> ဂျာမန် ပညာရှင် ယိုဟန် ဖရိုင်းဒရစ် ဘလူးမန်းဘတ်ချ် က တီထွင်ခဲ့သော လူမျိုး ခွဲခြားရေး စနစ်တွင် အရှေ့တောင် အာရှ ပင်လယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို မလေး လူမျိုး အဖြစ် အမျိုးအစား တစ်ခုတည်းအောက်တွက် အစုဖွဲ့ သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Bernasconi, Robert |author2=Lott, Tommy Lee |title=The Idea of Race|url=https://books.google.com/books?id=di2YVLKgIC8C|year=2000|publisher=Hackett Publishing|isbn=0-87220-458-8}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |title=Collective Degradation: Slavery and the Construction of Race |work=Proceedings of the Fifth Annual Gilder Lehrman Center International Conference at Yale University |publisher=Yale University |date=7–8 November 2003 |accessdate=13 May 2014 |author=Painter, Nell Irvin |page=18 |location=New Haven, Connecticut |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020105628/http://www.yale.edu/glc/events/race/Painter.pdf |archivedate=20 October 2013 }}</ref> ၁၈၂၆ ခုနှစ် ပြင်သစ် ရေကြောင်းသွားလာသူ ဂျူးလ် ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် ၏ အိုရှန်းနီးယား ခရီးစဉ် အပြီးတွင်မူ ၎င်းက ပထဝီ အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော ဆိုစိုင်ယက်တီ ဒီ ဂျီအိုဂရပ်ဖီသို့ မလေးရှား၊ မိုက်ခရိုနီးရှား နှင့် မီလန်နီးရှားဆိုသော် အခေါ်အဝေါ်များကို တင်ပြခဲ့သည်။ ထို ပစိဖိတ် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကျွန်းအုပ်စုများကို လက်ရှိ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သော ပိုလီနီးရှားမှ ခွဲခြားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ဒူးမောင့် ဒါဗီးလ် က မလေးရှားကို အရှေ့အင်ဒီး တို့၏ ဒေသဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal | doi = 10.1080/0022334032000120512| title = On the Islands of the Great Ocean| journal = The Journal of Pacific History| volume = 38| issue = 2| page = 163| year = 2003| last1 = d'Urville | first1 = J. S. B. C. S. D. | last2 = Ollivier | first2 = I. | last3 = De Biran | first3 = A. | last4 = Clark | first4 = G. }}</ref><!--Quote:The third division, Western Oceania, encompasses all the islands commonly known as the East Indies&nbsp;... I shall leave the name Malaysia to this area, since it has already been used by some authors, and I think was first given by Mr Lesson--> ၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးခွဲဗေဒ ပညာရှင် ဂျော့ရှ် ဆင်မြူယယ် ဝင်ဆာ အားလ်မှ အိန္ဒိယ ကျွန်းစုများနှင့် အရှေ့အာရှ ဂျာနယ်တွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါးတွင် အရှေ့တောင် အာရှ ကျွန်းများကို မလာယုနီးရှား နှင့် အင်ဒုနီးရှား ဟု အမည်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ပြီး ပထမ အမည်ကို ပို၍ နှစ်သက်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Earl |first=George S. W. |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page=119 |volume=IV}}</ref> ယနေ့ခေတ် အသုံးအနှုန်းတွင် မလေးဟူသော အမည်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ် နှင့် အရှေ့တောင် အာရှရှိ အနီးအနား ကျွန်းဆွယ်များ ဖြစ်သော [[ဆူမတြာကျွန်း]]၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]]၏ ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ထိုဒေသ နှစ်ခု ကြားတွင် တည်ရှိနေသော ကျွန်းငယ်လေးများတွင် နေထိုင်ကြသော ဩစထရိုနီးရှန်း လူမျိုးတို့၏ လူမျိုးဘာသာရေး အုပ်စု တစ်ခု၏ အမည်အဖြစ် သုံးနှုန်းကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/359662/Malay|title=Malay|year=2013|publisher=Encyclopaedia Britannica Inc.}}</ref> နိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ၁၉၅၇ တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီးနောက် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်၏ အထက်ပိုင်း တွင် အေဒီ ပထမရာစုက တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် ဘုရင်နိုင်ငံအမည် လန်ကာဆူကာ စသော အမည်များကိုလည်း အမည်မပေးမီက ထည့်သွင်း စဉ်းစားခဲ့သည်။<ref name="Mapping">{{Cite book|last = Suarez|first = Thomas|title = Early Mapping of Southeast Asia|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd|year = 1999|pages = 46–47|url = https://books.google.com/?id=ZG7ZMAbv_jAC&printsec=frontcover|isbn = 962-593-470-7}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.statutelaw.gov.uk/content.aspx?LegType=All+Primary&PageNumber=72&NavFrom=2&parentActiveTextDocId=1118475&ActiveTextDocId=1118475&filesize=15776 |title=Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)e |publisher=The UK Statute Law Database |date=31 July 1957 |accessdate=6 November 2010}}</ref> ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် လက်ရှိ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း နှင့် စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ်တို့ ပူးပေါင်းကာ ဖက်ဒရေးရှင်း အသစ်တစ်ခု တည်ထောင်သည့် အခါတွင် မလေးရှား ဆိုသော အမည်ကို စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Bound for Glory">{{cite news|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317235536/http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |archivedate=17 March 2009 |url=http://www.time.com/time/asia/2003/mahathir/mahathir961209.html |title=Bound for Glory |last=Spaeth |first=Anthony |work=Time |date=9 December 1996 |accessdate=20 August 2011}}</ref> သီအိုရီ တစ်ခု အရ စင်ကာပူ၊ ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း နှင့် ဆာရာဝပ်တို့ ၁၉၆၃ တွင် ပါဝင်လာသောကြောင့် စီ ဆိုသော အမည်ကို ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Bound for Glory"/> ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေး သမားများက ၎င်းတို့၏ "မလေးရှား" ပြည်နယ်ကို နိုင်ငံအသစ်မှ နာမည် မပေးမီတွင် အမည်ပြောင်းလဲရန် စဉ်းစား သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book |last=Sakai |first=Minako |editor1-last=Cao |editor1-first=Elizabeth |editor2-last=Morrell |title=Regional Minorities and Development in Asia |publisher=Routledge |year=2009 |page=124 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |isbn=978-0-415-55130-4 |chapter=Reviving Malay Connections in Southeast Asia |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141013055904/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=13 October 2014 |access-date=11 April 2016 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == [[File:Malacca Sultanate en.svg|thumb| ၁၅ ရာစုတွင် မလက္ကာ စူလ်တန်နယ်မြေမှ မလေးကျွန်းစု တဝှမ်းတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာ ပြန့်ပွားရန် အဓိက နေရာမှ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] မလေးရှားတွင် လူသားတို့ စတင် အခြေချ နေထိုင်သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ကျော်မှ စခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/travel/international/6405497/Getaway-to-romance-in-Malaysia|title=Getaway to romance in Malaysia|author=Holme, Stephanie |publisher=stuff.co.nz|date=13 February 2012|accessdate=6 January 2014}}</ref> မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး နေထိုင်သူများမှာ နီဂရစ်တို အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | last = Fix | first = Alan G. | title = Malayan Paleosociology: Implications for Patterns of Genetic Variation among the Orang Asli | url = https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_1995-06_97_2/page/313 | journal = American Anthropologist, New Series | volume = 97 | issue = 2 | pages = 313–323 |date=June 1995 | doi = 10.1525/aa.1995.97.2.02a00090 | jstor=681964}}</ref> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယမှ ကုန်သည်နှင့် အခြေချ နေထိုင်မည့်သူများ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ အေဒီ ၁ ရာစု ကတည်းက ဖြစ်ပြီး ဒုတိယ နှင့် တတိယ ရာစုနှစ်များ အတွင်း ကုန်သွယ် ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ကမ်းရိုးတန်းမြို့များကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့၏ အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွှမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရပြီး မလေးကျွန်းဆွယ်ရှိ လူမျိုးများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ တို့ကို စတင် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးထိုးထားသော စာများကို [[အေဒီ]] ၄ ရာစု နှင့် ၅ ရာစုမှပင် စတင် တွေ့ရှိရသည်။<ref>{{Cite book|last = Mühlhäusler|first = Peter|last2 = Tryon|first2 = Darrell T|last3 = Wurm|first3 = Stephen A|title = Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia and the Americas|publisher = Walter de Gruyer & Co|year = 1996|page = 695|url = https://books.google.com/?id=oCx0D0iE2QoC&printsec=frontcover|isbn =978-3-11-013417-9}}</ref> လန်ကာဆူကာ မင်းဆက်မှာ မလေးကျွန်းဆွယ်၏ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယ ရာစုမှ ပင် စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ၁၅ ရာစု ခန့် အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Mapping"/> ၇ရာစု နှင့် ၁၃ ရာစု အတွင်းတွင် မလေးကျွန်းဆွယ်၏ တောင်ပိုင်း ဒေသ အများစုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်တွင် မဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ မလေးကျွန်းဆွယ် ဒေသ အတော်များများနှင့် မလေးကျွန်းစုများတွင် ဩဇာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Suporno, S. |year=1979|chapter=The Image of Majapahit in late Javanese and Indonesian Writing|title=Perceptions of the Past|location=Singapore|publisher=Heinemann Books for the Asian Studies Association of Australia|page=180|editor=A. Reid and D. Marr|series=Southeast Asia publications|volume=4}}</ref> ၁၄ရာစုတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ မလေးလူမျိုးများ အကြား စတင် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/> ၁၅ ရာစုတွင် စင်ကာပူ ဘုရင်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးလာသော ဘုရင်ဖြစ်သည့် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး ရှား သည် မလက်ကာ စူလတန် နယ်မြေကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကျွန်းဆွယ်ဒေသ၏ ပထမဆုံး လွတ်လပ်သော ပြည်နယ် အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။<ref name="BBCchinesediaspora">{{Cite news|first=Jonathan |last=Kent |title=Chinese diaspora: Malaysia |date=3 March 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4308241.stm |publisher=BBC News |accessdate=21 September 2010}}</ref> မလက်ကာသည် ထိုစဉ်က အရေးပါသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်းမှ ကုန်သွယ်မှုများကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[File:AMH-6472-KB Battle for Malacca between the VOC fleet and the Portuguese, 1606.jpg|thumb|left|alt=Dutch fleet vs Portuguese armada|၁၆၀၆ ခု နှစ် ဒတ်ချ်-ပေါ်တူဂီ စစ်ပွဲတွင် ဒတ်ချ်သင်္ဘောများ ပေါ်တူဂီတို့နှင့် တိုက်ခိုက်၍ [[မလက်ကာမြို့]] ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားကြစဉ်]] ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် မလက်ကာမြို့ကို ပေါ်တူဂီတို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး<ref name="state.gov">{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2777.htm |title=Malaysia |publisher=United States State Department |date=14 July 2010 |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဒတ်ချ်တို့မှ ၁၆၄၁ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ တွင် ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာသည် ကဒါ စူလ်တန်ထံမှ ပီနန်ကျွန်းကို အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီသို့ ငှားရမ်းခဲ့ပြီးနောက် မလာယာတွင် စတင် အခြေချခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့က စင်ကာပူအား ၁၈၁၉ တွင် ရယူခဲ့ပြီးနောက်<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/malaya.htm |title=The Map Room: South East Asia: Malaya |last=Luscombe |first=Stephen |accessdate=18 September 2010}}</ref> ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဂလို-ဒတ်ချ် စာချုပ်ဖြင့် မလက်ကာအား ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ ပီနန်၊ မလက်ကာ၊ စင်ကာပူနှင့် လာဘွမ်ကျွန်းတို့ကို တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ရေလက်ကြားဒေသအား ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗဟိုအစိုးရအောက်ရှိ မလေးပြည်နယ်များဟု သိရှိကြသော ပါဟန်း၊ စလန်ဂေါ၊ ပီရတ် နှင့် နက်ဂရီ ဆမ်ဘီလန်း ပြည်နယ်များတွင် မလေးအုပ်ချုပ်သူများကို အကြံပေးမည့် ဗြိတိသျှ လူမျိုးများကို ခန့်ထားခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်သူများမှ စာချုပ်အတိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/encyclopaediabri17chisrich#page/478/mode/2up |title=The Encyclopædia Britannica : a dictionary of arts, sciences, literature and general information |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=17 October 2010}}</ref> အခြားသော ဗဟိုအစိုးရအောက်တွင် မဟုတ်သော ပြည်နယ် ၅ ခုမှာလည်း ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် တိုက်ရိုက် ရှိမနေသော်လည်း ဗြိတိသျှ အကြံပေး အရာရှိများကို ၂၀ ရာစုတွင်း ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် တွင် လက်ခံခဲ့ရသည်။ ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် ဘော်နီယိုတို့တွင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ လူမျိုးတို့အား အလုပ်သမား အဖြစ် ခေါ်ယူခြင်းကို အားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |title=International Migration and Governance in Malaysia: Policy and Performance |last=Kuar |first=Amarjit |publisher=University of New England |accessdate=20 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509145612/http://www.une.edu.au/asiacentre/PDF/No22.pdf |archivedate=9 May 2010 }}</ref> ဘရူနိုင်း စူလ်တန် နှင့် စူလူး စူလ်တန်တို့က ၁၈၇၇ နှင့် ၁၈၇၈ ကြားတွင် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့အား လွှဲပြောင်းပြီးနောက်တွင် ယခု အခါတွင် ဆာဘား ဖြစ်လာမည့် ဒေသသည် ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ဘော်နီယို မြောက်ပိုင်း ဒေသ အဖြစ် တည်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Malaysia and Its Neighbours, The World studies series|author=Gullick, J. M. |url=https://books.google.com/?id=ykM9AAAAIAAJ&pg=PA148|year=1967|publisher=Taylor & Francis|location=|isbn=978-0-7100-4141-8|pages=148–149}}</ref> ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် ဘရူနိုင်း စူလ်တန်မှ ဂျိမ်းစ် ဘရွတ်သို့ ဆာရာဝပ် ဒေသအား ပေးအပ်လိုက်ရပြီး ၎င်းအား ဆက်ခံသူများသည် လွတ်လပ်သော ဘုရင်နိုင်ငံ၏ အပေါ်မှ လူဖြူရာဂျာ များ အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ အစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/sarawak.htm |last=Luscombe |first=Stephen |title=The Map Room: South East Asia: North Borneo |accessdate=1 July 2011}}</ref> [[File:FORT CORNWALLIS GEORGETOWN PENANG ISLAND MALAYSIA JAN 2012 (6963840293).jpg|thumb|right|alt=Statue of Francis Light in the Fort of Cornwallis|right|မလေးရှားဖြစ်လာမည့် နေရာမှ ပထမဆုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ပီနန်ရှိ ကွန်ဝေါလစ်ခံတပ်မှ ဖရန်စစ် လိုက်၏ ရုပ်တု]] ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တပ်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး မလာယာ၊ ဘော်နီယိုမြောက်ပိုင်း၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူတို့အား ၃ နှစ်တာမျှ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန် အတွင်း လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ်များ ရှင်သန်ထကြွ လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Hock|first = David Koh Wee|title = Legacies of World War II in South and East Asia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies, Singapore|year = 2007|page = 48|url = https://www.google.com/books?id=awLp4TeUkzoC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-457-5}}</ref> မလာယာအား မဟာမိတ်တပ်များမှ ပြန်လည် သိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတွက် ထောက်ခံမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html |title=Our Region, Ourselves |author=Mohamad, Mahathir |work=Time |date=31 May 1999 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=28 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228072332/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990531/mahathir1.html }}</ref> ဗြိတိသျှတို့မှ စစ်အပြီးတွင် မလာယာပြည်ထောင်စု ဟုခေါ်သည့် ဗြိတိသျှအစိုးရ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ တစ်ခု၏ အောက်တွင် မလာယာဒေသ၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပေါင်းစု၍ တစုတစည်းတည်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း မလေးတို့မှ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ မလေး အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ဩဇာကို ကျဆင်းစေသည့် ကိစ္စနှင့် တရုတ်လူမျိုးတို့အား နိုင်ငံသား ပေးမည့် ကိစ္စတို့ ဖြစ်သည်။ မလာယာ ပြည်ထောင်စုကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်၍ မလေးကျွန်းဆွယ်တွင် ရှိသော စင်ကာပူမှ အပ ဗြိတိသျှတို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေအားလုံး ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း အလျှင်အမြန်ပင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ရပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်တွင် မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြင့် အစားထိုးဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုဖက်ဒရေးရှင်းအောက်တွက် မလေးပြည်နယ်များရှိ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် ပြန်လည် အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html |title=MALAYA: Token Citizenship |work=Time |date=19 May 1952 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=25 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125191837/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,816440,00.html }}</ref> ထိုအချိန်တွင် မလာယန် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တရုတ်လူမျိုး အများစု ပါဝင်သော သူပုန်တို့သည် ဗြိတိသျှတို့အား မလာယာမှ ထွက်ခွာသွားစေရန် ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မလာယန် အရေးပေါ်အခြေအနေသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ရှိခဲ့ပြီး ပုန်ကန်ထကြွမှုများကို နှိမ်နင်းရန် ဓနသယာယ တပ်များက မလာယာတွင် အခြေချ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php |title=The Malayan Emergency: 1948–1960 |publisher=Australian Government Department of Veteran Affairs |accessdate=1 July 2011 |archivedate=6 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706121637/http://se-asia.commemoration.gov.au/background-to-malayan-emergency/causes-and-description.php }}</ref> ထို့နောက်တွင် မလာယာအား ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းရန် အတွက် စီစဉ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ ဖြစ်သည့် မြောက်ဘော်နီယို (ဆာဘား အဖြစ် ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။)၊ ဆာရာဝပ် နှင့် စင်ကာပူ တို့လည်း ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းမည့် နေ့ရက်အား မလာယန် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် နှစ်ပတ်လည် နှင့် တိုက်ဆိုက်၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ ကုလသမဂ္ဂမှ ဦးစီးသော ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို သဘောတူညီကြောင်း စစ်တမ်းကို ပြီးစီးစေရန် အတွက် ဖြစ်ပြီး ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းမည့် ကိစ္စကို ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဆူကာနိုနှင့် ဆာရာဝပ် ပြည်သူ့ ပေါင်းစည်းရေး ပါတီ တို့၏ ကိစ္စများကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html |title=Malaysia: Tunku Yes, Sukarno No |work=Time |date=6 September 1963 |accessdate=17 October 2010 |archivedate=17 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130817073020/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,870460,00.html }}</ref><ref>{{cite book|author=Boon Kheng Cheah|title=Malaysia: The Making of a Nation|url=https://books.google.com/books?id=NOtXcEmHdjoC&pg=PA93|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-154-3|pages=93–}}</ref> ဖက်ဒရေးရှင်း ဖွဲ့စည်းခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်ခြင်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ် စင်ကာပူ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ ခွဲထွက်သွားခြင်း<ref>{{cite web |url=http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 |title=Proclamation on Singapore |publisher=Singapore Attorney-General |accessdate=27 October 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511191506/http://statutes.agc.gov.sg/non_version/cgi-bin/cgi_getdata.pl?actno=1997-REVED-INDEP&segid=888373490-000012#888373490-000012 }}</ref><ref name="TIME Art">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html |title=Malaysia: The Art of Dispelling Anxiety |work=Time |date=27 August 1965 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=27 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227090850/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,828327,00.html }}</ref> နှင့် လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခမှာ မေလ ၁၃ ရက် အဓိကရုဏ်းတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref name="Race war">{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,900859,00.html |title=Race War in Malaysia |work=Time |date=23 May 1969 |accessdate=26 October 2010 |archivedate=18 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518061525/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C900859%2C00.html }}</ref> အဓိကရုဏ်း အပြီးတွင် အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ရှိသော စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ်ကို ဝန်ကြီးချုပ် ထွန်း အဘဒူရ် ရာဇတ် မှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး ကဏ္ဍတွင် ဘူမိပူထရတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို တိုးပွားရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref name="New Economic Policy">{{cite web|author=Sundaram, Jomo Kwame |url=http://www.unrisd.org/80256B3C005BCCF9/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument&panel=seriespapers |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |publisher=UNRISD |date=1 September 2004 |accessdate=27 October 2010}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] လက်ထက်တွင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စတင်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှင့် မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုများ အလျှင်အမြန် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံရာမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော စီးပွားရေး စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မက်ဂါဆင့် စီမံကိန်း အများအပြားကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပြီး [[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]]၊ တောင်-မြောက် အမြန်လမ်း၊ မာလ်တီမီဒီယာ စူပါ ကော်ရစ်ဒါ နှင့် ဖက်ဒရယ် အုပ်ချုပ်ရေး မြို့တော် အသစ်ဖြစ်သော ပူထရာဂျာရားမြို့ တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Bound for Glory" /> သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် အာရှ စီးပွားရေးဂယက်ကြောင့် ငွေကြေးစနစ် နှင့် စတော့ ဈေးကွက်၊ အိမ်ခြံမြေ ဈေးကွက်တို့ ပြိုလဲလု နီးနီး ဖြစ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401070910/http://www.polsci.tu.ac.th/Papers/Malaysia%20Paper.pdf |archivedate=1 April 2010 |author=Ping, Lee Poh|author2=Yean, Tham Siew |title=Malaysia Ten Years After The Asian Financial Crisis |publisher=Thammasat University |accessdate=25 July 2011}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ == [[File:Perdana Putra building 2005.jpg|thumb|left|alt=Perdana Putra.|မလေးရှား ဝန်ကြီးချုပ်၏ ရုံးအဆောက်အအုံ တည်ရှိရာ ပါဒါနာ ပူထရာ]] မလေးရှားသည် စည်းမျဉ်းခံ ရွေးကောက်ခံ ဘုရင်စနစ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အစိုးရ စနစ်သည် ဝက်မင်စတာ ပါလီမန် စနစ်ကို အတုယူ၍ နီးကပ်စွာ ပုံဖော်ထားပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။<ref name="FITA">{{cite web |url=http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre |title=Malaysia Information |publisher=Federation of International Trade Associations |accessdate=27 October 2010 |archivedate=26 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101226105342/http://www.fita.org/countries/malaysia.html?ma_rubrique=cadre }}</ref> နိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲအား ယန် ဒီ-ပါတွမ် အာဂေါင်း ဟု ခေါ်ပြီး အများစု က ဘုရင်ဟုပင် ခေါ်ကြသည်။ ဘုရင်ကို မလေးပြည်နယ်များရှိ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်လာခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ အခြားအမည်ခံ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်မှူးသာ ရှိသော ပြည်နယ် ၄ ခုမှ ရွေးချယ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိပေ။ တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အားလုံးလက်ခံထားသည့် သဘောတူညီမှု အရ ထိုနေရာကို အုပ်ချုပ်သူ ၉ ဦးကြား အစဉ်လိုက် လှည့်လည်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ယခု အထိ ကဒါပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူ အဘဒူရ် ဟာလင်း မှ ဘုရင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong|title=Senarai Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong|publisher=Laman Web Rasmi|accessdate=17 April 2016|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421035646/http://majlisraja-raja.gov.my/index.php/bm/sejarah/senarai-yang-di-pertuan-agong}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ် မလေးရှား နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား ပြုပြင်လိုက်သည်မှ စ၍ ဘုရင်၏တာဝန် အတော်များများမှာ အခမ်းအနား တက်ရုံ သာလျှင် ဖြစ်ပြီး အထက်လွှတ်တော် အမတ်များ နှင့် ဝန်ကြီးများကို ရွေးချယ်ရာတွင်သာ ပါဝင်တော့သည်။<ref name="dfat">{{cite web|url=http://www.dfat.gov.au/geo/malaysia/malaysia_brief.html |title=Malaysia country brief |publisher=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |date=February 2014 |accessdate=22 October 2014}}</ref> ဥပဒေပြုရာတွင် ဖက်ဒရယ်လွှတ်တော် နှင့် ပြည်နယ် လွှတ်တော်များတွင် ဥပဒေပြုအာဏာများကို ခွဲဝေ ရယူထားသည်။ လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် တွင် အောက်လွှတ်တော် နှင့် အထက်လွှတ်တော် ဖြစ်သော ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en |title=Background |publisher=Parlimen Malaysia |date=3 June 2010 |accessdate=25 July 2011 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404095058/http://www.parlimen.gov.my/index.php?modload=sites&action=innerpage&id=5&view=23&uweb=p&lang=en }}</ref> အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၂၂၂ ဦးအား တစ်ဦးချင်း ယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုစီမှ အများဆုံး ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ကြသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ် ၇၀ ဦးမှာ ၃ နှစ် သက်တမ်းရှိပြီး ၂၆ ဦးမှာ ပြည်နယ်လွှတ်တော် ၁၃ ခုမှ ရွေးချယ်၍ ကျန်ရှိသော ၄၄ ဦးမှာ ဝန်ကြီးချုပ်၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ <ref name="state.gov"/> ပါလီမန်မှာ ပါတီစုံ စနစ် ရှိပြီး အစိုးရမှာ မဲအများဆုံးရသော ပါတီက ဖွဲ့စည်းခွင့် ရှိသည့်စနစ်ဖြင့် ရွေးချယ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရသည့် အချိန်မှစ၍ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ညွန့်ပေါင်း ပါတီ ၁၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဘာရီဆန် နေရှင်နယ် ဟုခေါ်သည့် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov" /><ref>{{cite book|author1=John W. Langford|author2=K. Lorne Brownsey|title=The Changing Shape of Government in the Asia-Pacific Region|url=https://books.google.com/books?id=q-sti92Y7TkC&pg=PA101|year=1988|publisher=IRPP|isbn=978-0-88645-060-1|pages=101–}}</ref> ပြည်နယ် တစ်ခုစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်ရှိပြီး အမတ်များအား တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော မဲဆန္ဒနယ်များမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ထားသည်။ ပြည်နယ် အစိုးရအား ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်မှ ဦးဆောင်ပြီး<ref name="state.gov"/> ထိုသူမှာ လွှတ်တော်ရှိ အမတ်နေရာအများဆုံး ရသော ပါတီမှ လွှတ်တော် အမတ် ဖြစ်သည်။ ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အုပ်ချုပ်သူ ရှိသော ပြည်နယ်တွင် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မလေးလူမျိုး ဖြစ်ရန် လိုအပ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်သူမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref>{{Cite book|title = The management of secondary cities in southeast Asia|publisher = United Nations Centre for Human Settlements|year = 1996|page = 120|url = https://books.google.com/?id=P-3155j7FLkC&printsec=frontcover|isbn = 92-1-131313-9}}</ref> ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲများကို ၅ နှစ်တစ်ကြိမ် အနည်းဆုံး ကျင်းပပြီး နောက်ဆုံး ကျင်းပခဲ့သော ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="state.gov"/> အသက်၂၁ နှစ် အထက် မှတ်ပုံတင်ထားသော မဲဆန္ဒရှင်များသည် အောက်လွှတ်တော် အမတ် နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ပြည်နယ် အများစုတွင် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အတွက် ဆန္ဒမဲ ပေးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ မဲပေးခြင်းမှာ မပေးမနေရ မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.ipu.org/parline/reports/2197.htm|title= Malaysia (Dewan Rakyat)|publisher=Inter-Parliamentary Union|date=29 September 2008}}</ref> ဆာရာဝပ်ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲမှလွဲ၍ အစဉ်အလာအရ ပြည်နယ် ရွေးကောက်ပွဲကို ဖက်ဒရယ် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် တစ်ချိန်တည်း တပြိုင်တည်း ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။<ref name="dfat"/> အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာအား ဝန်ကြီးချုပ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သို့ အပ်နှင်းထားသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ အောက်လွှတ်တော်၏ အမတ် ဖြစ်ရမည် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဘုရင်၏ အကြံဉာဏ်ကို ရယူက ပါလီမန်ကို အုပ်ချုပ်ရမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အဖွဲ့အား လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးရှိ ရွေးချယ်ခံ ကိုယ်စားလှယ်များ ထဲမှ ခန့်အပ်ရသည်။<ref name="state.gov"/> ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ရုံသာမက အစိုးရ တစ်ခုလုံး၏ ခေါင်းဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ <ref name="dfat"/> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ဥပဒေမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ဖြတ်ထုံးဥပဒေ အပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။<ref name="state.gov"/> တရားစီရင်ရေး စနစ်သည် သီအိုရီ အရ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနေသော်လည်း ၎င်း၏ လွတ်လပ်မှုမှာ မေးခွန်းထုတ်စရာ ဖြစ်နေပြီး တရားသူကြီးများကို ရွေးချယ်ခန့်အပ်ရာတွင် တာဝန်ခံမှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ကင်းမဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/63ipMMsMN?url=http://www.icj.org/IMG/MALAYSIA.pdf|archivedate=6 December 2011|title=Attacks on Justice – Malaysia|publisher=International Commission of Jurists|accessdate=5 December 2011}}</ref> တရားစီရင်ရေး စနစ်တွင် အမြင့်ဆုံး တရားရုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အောက်တွင် အယူခံ တရားရုံးနှင့် တရားလွှတ်တော် ၂ ခု ရှိကာ တစ်ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ် အတွက် ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှား အတွက် ဖြစ်သည်။ မလေးရှားတွင် တော်ဝင်မိသားစုမှ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများနှင့် တော်ဝင်မိသားစုသို့ စွဲဆိုသော ပြစ်မှုများကို ကြားနာရန် အထူး တရားရုံးတစ်ခု ရှိသည်။ လူသတ်မှု၊ အကြမ်းဖက်မှု နှင့် မူးယစ်ဆေးဝါး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု များ အတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/212428/13_05_31_DPP_Malaysia_report_FINAL_single_pages.pdf|title=The Death Penalty in Malaysia|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=15 October 2013}}</ref> အများပြည်သူဆိုင်ရာ တရာရုံးများနှင့် အပြိုင်ရှိနေသည်မှာ<ref>{{cite news|last=England |first=Vaudine |url=http://www.bbc.co.uk/news/10567857 |title=Malaysian groups welcome first Islamic women judges |publisher=BBC News |date=9 July 2010 |accessdate=27 September 2010}}</ref> ရှာရီယာ တရားရုံးများ ဖြစ်ပြီး ထိုတရားရုံးများမှ မွတ်စလင်များအား ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် စီရင်လေ့ ရှိကာ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6703155.stm |title=Malaysia rejects Christian appeal |publisher=BBC News |date=30 May 2007 |accessdate=27 September 2010}}</ref> မိသားစု အရေး နှင့် ဘာသာရေး ကိစ္စရပ်များ အတွက် ဖြစ်သည်။ လူမျိုးရေးသည် နိုင်ငံရေးတွင် အဓိက အားတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရေး ပါတီ အများစုမှာ လူမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။<ref name="state.gov"/> စီးပွားရေး ပေါ်လစီ အသစ် နှင့် ၎င်းအား အစားထိုးသော အမျိုးသား တိုးတက်ရေး ပေါ်လစီ အစရှိသည့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပပျောက်ရေး လုပ်ဆောင်ချက်များမှာ မလေးရှား၏ အစပထမ နေထိုင်သူများဟု ယူဆသော ဘူမိပူထရ ဟုခေါ်သော မလေး နှင့် ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ၏ ရပ်တည်မှုအား ဘူမိပူထရ မဟုတ်သည့် မလေးတရုတ် လူမျိုးများ နှင့် မလေးကုလား လူမျိုးများထက် ရှေ့ရောက်စေရန် အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=237:dasar-ekonomi-baru-&catid=88:dasar-dasar-negara |title=Dasar Ekonomi Baru |publisher=Pusat Maklumat Rakyat |date=14 November 2008 |accessdate=21 November 2010 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304225325/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php?catid=88:dasar-dasar-negara&id=237:dasar-ekonomi-baru-&option=com_content&view=article }}</ref> ထိုပေါ်လစီများမှ ဘူမိပူထရ များအား အလုပ်အကိုင်၊ ပညာရေး၊ ပညာသင်ဆု၊ စီးပွားရေး၊ အိမ်များကို သက်သာစွာ ရရှိ နေထိုင်နိုင်ရေး နှင့် အထောက်အပံ့ပေးထားသော စုဆောင်းမှု စသည်တို့တွင် ဦးစားပေး အခွင့်အရေး ရရှိနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအကြောင်းကြောင့် လူမျိုး အချင်းချင်း ကြားတွင် မကျေနပ်မှုများ ပိုမို တိုးပွား လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.unrisd.org/unrisd/website/document.nsf/(httpPublications)/A20E9AD6E5BA919780256B6D0057896B?OpenDocument |title=The New Economic Policy and Interethnic Relations in Malaysia |author=Sundaram, Jomo Kwame |publisher=United Nations Research Institute for Social Development |date=1 September 2004 |issn=1020-8194 |accessdate=22 August 2011}}</ref> မလေးရှားတွင် လက်ရှိ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငြင်းခုံမှုမှာ မလေးရှား ဥပဒေ နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် ဘာသာရေး လုံးဝ မနွယ်ဘဲ ရှိသင့်သည် သို့မဟုတ် အစ္စလာမ် စည်းမျဉ်းများပေါ်တွင် မူတည်သင့်သည် ဆိုသော ကိစ္စရပ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2006/08/24/world/asia/24malaysia.html |title=Once Muslim, Now Christian and Caught in the Courts |work=The New York Times |last=Perlez |first=Jane |date=24 August 2006 |accessdate=22 August 2011}}</ref> ပင်န်မလေးရှားအစ္စလာမ် ပါတီမှ မလေးအမျိုးသား စည်းလုံးရေး အဖွဲ့ (ယူအမ်အင်န်အို) ၏ ထောက်ခံချက်ဖြင့် ကလန်တန် ပြည်နယ် လွှတ်တော်တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းလာသော အစ္စလာမ် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပိတ်ပင်ခဲ့ပြီး အကြောင်းပြချက်မှာ ရာဇဝတ်မှု ဥပဒေများသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.simonbaker.me/2/hi/asia-pacific/2116032.stm |title=Malaysian state passes Islamic law |publisher=BBC News |date=8 July 2002 |accessdate=27 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/03/23/Kelantans-passing-of-hudud-amendments-void/|title='Kelantan's passing of hudud amendments void'|publisher=The Star|date=23 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/bn-wont-declare-hudud-support-but-individual-members-can-chief-whip-says|title=BN won't declare hudud support, but individual members can, chief whip says|publisher=The Malay Mail|date=31 March 2015|accessdate=1 April 2015}}</ref> == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ == မလေးရှားသည် အာဆီယံ အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအိုင်စီ)<ref>{{cite web |url=http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 |title=Islamic Affairs (OIC) and D8 Division |publisher=Malaysian Ministry of Foreign Affairs |accessdate=12 November 2010 |archivedate=9 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309064902/http://www.kln.gov.my/web/guest/division-multilateral-oic-d8 }}</ref> တို့အား စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ၊<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/members/list.shtml |title=List of Member States |publisher=United Nations |accessdate=8 November 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members-/list.shtml |archivedate=24 October 2007 }}</ref> အာရှ-ပစိဖိတ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊<ref>{{cite web|url=http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201151002/http://www.apec.org/en/About-Us/About-APEC/Member-Economies.aspx |archivedate=1 December 2010 |title=Member Economies|publisher=Asia-Pacific Economic Cooperation |accessdate=10 June 2011}}</ref> ဖွံ့ဖြိုးဆဲ ၈ နိုင်ငံ <ref>{{cite web|url=http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx|title=Malaysia|publisher=Developing 8 Countries|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630135700/http://www.developing8.org/Membermalaysia.aspx}}</ref> နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့<ref>{{cite web |url=http://www.nam.gov.za/background/members.htm |title=The Non-Aligned Movement: Member States |publisher=Non-Aligned Movement |accessdate=5 September 2010 |archivedate=9 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101209233514/http://www.nam.gov.za/background/members.htm }}</ref>စသော နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အများအပြားတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ မလေးရှားသည် အာဆီယံ၊ အိုအိုင်စီ နှင့် ဘက်မလိုက် လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့တို့၏ အလှည့်ကျ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ယခင်က ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/> ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့တွင်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thecommonwealth.org/Internal/142227/members/ |title=Member States |publisher=Commonwealth Secretariat |accessdate=26 October 2010}}</ref> ကွာလာလမ်ပူမြို့သည် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အစည်းအဝေးပွဲကို လက်ခံကျင်းပရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz">{{cite web |url=http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations |title=Malaysia Foreign Relations |publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade |date=4 December 2008 |accessdate=18 September 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100526030946/http://www.asean.fta.govt.nz/malaysia-foreign-relations/ |archivedate=26 May 2010 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ ကြားနေဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး နိုင်ငံအားလုံးအား မည်သည့်နိုင်ငံရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးသည် ဖြစ်စေ ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲ နေထိုင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="kln">{{cite web | url = http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy | title = Malaysia's Foreign Policy | accessdate = 21 September 2010 | work = [[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)|Ministry of Foreign Affairs]] | archive-date = 4 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180704114645/http://www.kln.gov.my/web/guest/foreign_policy }}</ref> အစိုးရသည် အရှေ့တောင် အာရှ လုံခြုံရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို အဓိက အရေးအကြီးဆုံး အချက် အဖြစ် ဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ပြီး<ref name="govtnz"/> ဒေသအတွင်း အခြားသော နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ကောင်းမွန်လာစေရန် ကြိုးစား လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ပြန်ကြည့်မည် ဆိုလျှင် အစိုးရမှ မလေးရှားနိုင်ငံအား တိုးတက်သော အစ္စလာမ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အစ္စလာမ် နိုင်ငံများ နှင့် ဆက်ဆံရေး ခိုင်မာလာစေရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="govtnz"/> မလေးရှား ပေါ်လစီ၏ ပြင်းထန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်မှုမှာ နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရေး နှင့် ပြည်တွင်းကိစ္စရပ်များတွင် မိမိဘာသာ ထိန်းချုပ်မှု ရနိုင်စေရေးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ နယ်မြေရေးရာ အငြင်းပွားမှု ပြဿနာများအတွက် အစိုးရမှ ဖြေရှင်းသည့် ပေါ်လစီမှာ လက်တွေ့ဝါဒ အပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး အငြင်းပွားမှုများကို နည်းလမ်း အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ ဖြေရှင်းခြင်း<ref>{{cite web |url=http://www.academicjournals.org/jlcr/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |title=Malaysia's policy towards its 1963–2008 territorial disputes |publisher=Academic Journals |date=7 September 2009 |accessdate=1 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091117191604/http://www.academicjournals.org/JLCR/abstracts/abstracts/abstract2009/Oct/Salleh%20et%20al.htm |archivedate=17 November 2009 |deadurl=yes }}</ref> စသည်တို့ပါဝင်သည်။ စပရက်ထလီ ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံအများအပြားကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လျက် ရှိပြီး တောင်တရုတ်ပင်လယ်၏ နေရာ အများစုကို တရုတ်မှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ အိမ်နီးချင်းများ ဖြစ်ကြသော ဗီယက်နမ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့ကဲ့သို့ တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှုကို မလေးရှားမှ ရှောင်ရှားခဲ့သည်ကို သမိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2014/06/25/1338864/why-malaysia-unlike-philippines-keeps-quiet-sea-row|title=Why Malaysia, unlike Philippines, keeps quiet on sea row|author=Diola, Camille |work=[[The Philippine Star]]|date=25 June 2014|accessdate=25 June 2014}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်သင်္ဘောများ မလေးရှား ရေပိုင်နက်အတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် <ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/09/27/presence-of-china-coast-guard-ship-at-luconia-shoals-spooks-local-fishermen/|title=Presence of China Coast Guard ship at Luconia Shoals spooks local fishermen|publisher=The Borneo Post|date=27 September 2015|accessdate=28 September 2015}}</ref> မလေးရှားသည် တရုတ်ကို ရှုံ့ချရာတွင် တက်ကြွစွာ လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/|title=Malaysia lodges diplomatic protest against intrusion at Beting Patinggi Ali|work=Bernama|publisher=The Rakyat Post|date=15 August 2015|accessdate=16 August 2015|archivedate=29 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929024442/http://www.therakyatpost.com/news/2015/08/15/malaysia-lodges-diplomatic-protest-against-intrusion-at-beting-patinggi-ali/}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |title=Malaysia slams China's 'provocation' in South China Sea |author1=Ben Blanchard |author2=Richard Pullin |work=Reuters |publisher=Channel News Asia |date=18 October 2015 |accessdate=20 October 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019120244/http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-slams-china-s/2200744.html |archivedate=19 October 2015 }}</ref> ဘရူနိုင်း နှင့် မလေးရှားတို့သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ တစ်ဦး၏ နယ်မြေအား အခြားတစ်ဦးမှ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုခြင်းကို အဆုံးသတ်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး ရေပိုက်နက် နယ်နိမိတ်နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Brunei drops all claims to Limbang|url=http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|author=Masli, Ubaidillah |work=[[The Brunei Times]]|date=17 March 2009|accessdate=23 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712162447/http://www.bt.com.bn/home_news/2009/03/17/brunei_drops_all_claims_to_limbang|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> ဖိလစ်ပိုင် အနေနှင့် ငုပ်လျှိုးနေသော ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုမှု ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG">{{cite journal|last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow colour the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=16 May 2014|format=PDF}}</ref> စင်ကာပူမှ ပင်လယ်ကို ရေဖို့၍ ကုန်းမြေများ တည်ဆောက်ခြင်းကြောင့် တင်းမာမှုကို ပိုမိုတိုးပွား လာစေခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputed&nbsp;– International |publisher=CIA |accessdate=26 October 2010 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}</ref> အင်ဒိုနီးရှား နှင့်လည်း ရေပိုင်နက် နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။<ref name="MYIDPHSG"/><ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|title=Border disputes differ for Indonesia, M'sia|publisher=[[Daily Express (Malaysia)|Daily Express]]|date=16 October 2015|accessdate=19 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019135525/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=103802|archivedate=19 October 2015|deadurl=no}}</ref> [[File:Compilation of Malaysian Armed Forces.png|thumb|right|alt=Malaysian Armed Forces assets|မလေးရှား စစ်တပ်၏ လက်နက် ပိုင်ဆိုင်မှုများ။ (ထိပ်ဆုံး ယာဘက်မှ လက်ယာရစ်) စကော့ပီနဲ ကလပ်စ် ရေငုပ်သင်္ဘော၊ ပီတီ-၉၁အမ် အမ်ဘီတီ တင့်ကား၊ မလေးရှားကြည်းတပ် လေထီးတပ်သား တစ်ဦးအား အမ်-၄ သေနတ်ဖြင့် တွေ့ရပုံ၊အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်]] မလေးရှားသည် အစ္စရေးနိုင်ငံအား မည်သည့်အခါကမျှ အသိအမှတ် မပြုခဲ့သည့် အပြင် သံတမန် ဆက်ဆံရေးလည်း မရှိခဲ့ပေ။<ref name="myis">{{cite web |url=http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews |title=Malaysia: Anti-Semitism without Jews |publisher=Jerusalem Center for Public Affairs |accessdate=5 September 2010 |archivedate=2 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802000649/http://www.jcpa.org/JCPA/Templates/ShowPage.asp?DRIT=3&DBID=1&LNGID=1&TMID=111&FID=624&PID=0&IID=1639&TTL=Malaysia:_Anti-Semitism_without_Jews }}</ref> ထို့အပြင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ် တရားရုံးအား အစ္စရေးတို့မှ ဂါဇာဖလော်တီလာ စီးနင်းမှု အတွက် အရေးယူရန် တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/6/7/nation/20100607121340&sec=nation|title=Malaysia wants Israel referred to International Criminal Court (Updated)|author=Peng, Lee Yuk |work=The Star|date=7 June 2010|accessdate=21 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709010256/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2010%2f6%2f7%2fnation%2f20100607121340&sec=nation|archivedate=9 July 2014|deadurl=no}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ပါလက်စတိုင်းနိုင်ငံနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိပြီးမှာသာ အစ္စရေးနိုင်ငံ နှင့် တရားဝင် ဆက်ဆံရေး ဆောင်ရွက်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးအား အဖြေကို အမြန်ဆုံး ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref name="myis"/><ref name="nst">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622053918/http://www.nst.com.my/nst/articles/MalaysiacanbeMuslim_thoughtleader_--Clinton/Article/ |archivedate=22 June 2011 |title=Malaysia can be Muslim 'thought leader'&nbsp;– Clinton |work=New Straits Times |accessdate=15 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2015/10/19/Anifah-restraint-Palestine-Israel/|title=Malaysia calls on Palestine and Israel to demonstrate restraint|work=Bernama|publisher=The Star|date=19 October 2015|accessdate=19 October 2015}}</ref> မလေးရှား ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များသည် ကွန်ဂို၊ အီရန်-အီရတ်၊ နမီးဘီးယား၊ ဘော့စနီးယား နှင့် ဟာဇီဂိုးဗီးနား၊ ဆိုမာလီယာ၊ အရှေ့တီမော နှင့် လက်ဘနွန် အစရှိသော ကုလသမဂ္ဂ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အထူးတာဝန် အများအပြားတွင် ပါဝင် ပံ့ပိုးကူညီ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite news|url=http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018034708/http://www.un.int/malaysia/GA/67/2013-02-12%20Protection%20of%20Civilians.pdf|archivedate=2013-10-18|title=Malaysia – Permanent Missions to the United Nations|publisher=United Nations|date=12 February 2013|accessdate=15 October 2013}}</ref> မလေးရှား စစ်တပ်တွင် အခွဲ ၃ ခု ရှိပြီး တော်ဝင် မလေးရှား ရေတပ်၊ မလေးရှား ကြည်းတပ်နှင့် တော်ဝင် မလေးရှား လေတပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့် မရှိဘဲ စစ်တပ်သို့ မိမိဆန္ဒဖြင့် ဝင်ရောက်လိုပါက အသက် ၁၈ နှစ် ပြည့်ရမည် ဖြစ်သည်။ စစ်တပ်သည် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁.၅% ကို သုံးစွဲပြီး လူအင်အား၏ ၁.၂၃% ကို အသုံးချထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/red/country/my-malaysia/mil-military&all=1 |title=Malaysian Military statistics |publisher=NationMaster |accessdate=1 October 2010}}</ref> အင်အားရှိ နိုင်ငံ ၅ ခု ၏ ကာကွယ်ရေး အစီအစဉ်မှာ ဒေသအတွင်း လုံခြုံရေးအတွက် ပဏာမ ခြေလှမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး နှစ် ၄၀ နီးပါးခန့် သက်တမ်း ရှိခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ ပူးပေါင်း၍ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/38249 |title=Australia says major military exercise underway in Malaysia |work=My Sinchew |date=26 April 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> ဘရူနိုင်း<ref>{{cite web|url=http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise|title=Brunei, M'sia train in 11th military exercise|author=Wood, Daniel|work=The Brunei Times|date=20 April 2014|accessdate=5 November 2014|archivedate=8 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141208183256/http://www.bt.com.bn/news-national/2014/04/20/brunei-m%E2%80%99sia-train-11th-military-exercise}}</ref>၊တရုတ်၊<ref>{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/898040.shtml|title=Joint table top exercise between armies of China, Malaysia kicks off in Malaysia|agency=[[Xinhua News Agency]]|work=[[Global Times]]|date=22 December 2014|accessdate=24 December 2014}}</ref>အင်ဒိုနီးရှား<ref>{{cite news|url=http://www.antaranews.com/en/news/1284390436/indonesia-malaysia-military-exercises-must-continue-defence-minister |title=Indonesia-Malaysia military exercises must continue&nbsp;– defence minister |work=ANTARA News |date=13 September 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2014/08/25/Malaysia-US-armed-forces/|title=Malaysia, US armed forces in joint exercise|work=The Star|date=25 August 2014|accessdate=26 August 2014}}</ref> တို့နှင့်လည်း ပူးပေါင်းလေ့ကျင့်မှုများ စစ်ရေးဗျူဟာ စမ်းသပ်မှုများကို တွဲဖက် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၊ ဖိလစ်ပိုင်၊ ထိုင်း နှင့် ဗီယက်နမ် တို့အနေနှင့် လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များပူးပေါင်း၍ လေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့် ပင်လယ်ရေပိုင်နက်အား လုံခြုံစေပြီး တရားမဝင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်နေထိုင်မှု၊ ပင်လယ်ဓားပြမှု၊ မှောင်ခိုမှုများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် သဘောတူ ထားသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.mysinchew.com/node/43096 |title=Malaysia, Philippines committed to enhancing border security |work=My Sinchew |date=9 August 2010 |accessdate=18 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|title=Piracy in Southeast Asia: Organised Criminal Syndicates or Small Scale Opportunists?|work=Gray Page|date=April 2013|accessdate=24 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150724082702/http://www.graypage.com/assets/Piracy-in-Southeast-Asia-Organised-Criminal-Syndicatds-or-small-scale-opportunists.pdf|archivedate=24 July 2015|deadurl=no|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/News/Nation/2012/05/15/Malaysia-Thailand-military-exercise-to-include-other-agencies-Asean-members/|title=Malaysia, Thailand military exercise to include other agencies, Asean members|author=Carvalho, Martin |work=The Star|date=15 May 2012|accessdate=5 November 2014}}</ref> မွတ်စလင် ဒေသဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တောင်ပိုင်း<ref>{{cite web|last=Pike |first=John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2010/01/mil-100120-voa05.htm |title=Malaysia Intensifies Border Security Following US Warnings |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=18 September 2010}}</ref> နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း<ref>{{Cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3666607.stm |title=Malaysia ups Thai border security |publisher=BBC News |date=28 April 2004 |accessdate=18 September 2010}}</ref>တို့တွင် တွင် အစွန်းရောက် စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မလေးရှားသို့ လျှံထွက် ရောက်ရှိလာမည်ကို စိုးရိမ်မှုများ ရှိနေကြသည်။ == ပြည်နယ်များ == <center> {{အညွှန်းပါသော မလေးရှားမြေပုံ}} </center> မလေးရှားသည် ပြည်နယ် ၁၃ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/|title=Understanding the Federation of Malaysia|publisher=The Star|date=2 November 2015|accessdate=3 November 2015|archivedate=5 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105113420/http://www.thestar.com.my/Opinion/Online-Exclusive/A-Humble-Submission/Profile/Articles/2015/11/02/understanding-federation-malaysia/}}</ref> ၎င်းတို့ကို ဒေသ ၂ ခု ခွဲထားပြီး ပြည်နယ် ၁၁ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ်နယ်မြေ ၂ ခုမှာ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး အခြား ပြည်နယ် ၂ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် ဒေသ တစ်ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ရှိသည်။ ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားပြီး ခရိုင်များကို မူကင်မ်ဟုခေါ်သော ဒေသ များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဆာဘားနှင့် ဆာရာဝပ်တွင်မူ ခရိုင်များကို တိုင်းများ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.statoids.com/ymy.html |title=Malaysia Districts |publisher=Statoids |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပြည်နယ်များ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စများကို ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ မျှဝေထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဩဇာအာဏာ အသီးသီးရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေများ အတွက်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ အောက်ပိုင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေး ကိစ္စရပ်များကို ဒေသခံ အာဏာပိုင်များမှ လုပ်ဆောင်ကြပြီး မြို့တော် ကောင်စီ၊ ခရိုင်ကောင်စီ၊ မြူနီစီပါယ် ကောင်စီ စသည်တို့ ပါဝင်ကာ အချို့သော ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ရန် အတွက် အတွက် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသောအဖွဲ့အစည်းများကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရ တို့မှ ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.treasury.gov.my/pdf/lain-lain/msia_regဩime.pdf |title=Malaysia's government procurement regime |publisher=Ministry of Finance Malaysia |accessdate=19 February 2014 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဖက်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ဖက်ဒရယ် နယ်မြေ ပြင်ပရှိ ဒေသခံ အာဏာပိုင်များသည် ပြည်နယ် အစိုးရ၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင်သာ ရှိသော်လည်း<ref>{{cite web |url=http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf |title=Introduction to local government in Malaysia |publisher=Universiti Teknologi Mara |accessdate=19 February 2014 |archivedate=28 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328212349/http://lib.kedah.uitm.edu.my/psblibrary/notes/am110/layout/subject%20material/handouts/dpa/PAD%20320/h1.pdf }}</ref> လက်တွေ့တွင်မူ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြည်နယ် အစိုးရ၏ ကိစ္စရပ်များကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/cjlg/article/viewFile/759/1032 |title=Decentralisation or recentralisation? Trends in local government in Malaysia |author=Nooi, Phang Siew |publisher=Commonwealth Journal of Local Governance |date=May 2008 |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဒေသခံ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၁၄၄ ခု ရှိပြီး မြို့တော်ကောင်စီ ၁၁ခု၊ မြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ၃၃၃ ခုနှင့် ခရိုင်ကောင်စီ ၉၇ ခု တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf |title=Country profile:Malaysia |publisher=Commonwealth Local Government Forum |accessdate=19 February 2014 |archivedate=26 February 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226175306/http://www.clgf.org.uk/userfiles/1/File/2008_Country_Files/MALAYSIA.pdf }}</ref> ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ သမိုင်းတွင် ရှိခဲ့သော မလေး ဘုရင်နိုင်ငံ ၁၃ ခုပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ပြည်နယ် ၁၁ ခု ထဲမှ မလေးပြည်နယ်များဟု သိကြသော ၉ ခုသည် တော်ဝင်မိသားစုကို ဆက်လက် လက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်အား ထို အုပ်ချုပ်သူ ၉ဦးထဲမှ တစ်ဦးအား ကျန်သူများမှ ၅ နှစ် သက်တမ်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ <ref name="state.gov"/> ဘုရင်မှ အုပ်ချုပ်သူ ကင်းမဲ့သွားသော ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်ရန် အတွက် ၄ နှစ် သက်တမ်း ရှိသော ဘုရင်ခံအား ထိုပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် တိုင်ပင်ပြီးနောက် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် တစ်ခုတည်းရှိသော ဥပဒေပြု လွှတ်တော် တစ်ခု နှင့် ကိုယ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ ရှိသည်။<ref name="Lim Hong Hai">{{cite web|url=http://library.fes.de/pdf-files/iez/01361005.pdf |title=Electoral Politics in Malaysia: 'Managing' Elections in a Plural Society |author=Hai, Lim Hong |accessdate=19 February 2014}}</ref> ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တို့တွင် အခြား ပြည်နယ်များထက် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိပြီး သီးခြား လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ပေါ်လစီ နှင့် ထိန်းချုပ်မှုတို့အပြင် သီးသန့် နေထိုင်ခွင့် သတ်မှတ်ချက်တို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Hannum, Hurst |title=Basic Documents on Autonomy and Minority Rights|url=https://books.google.com/books?id=_oV3pKJfnvcC&pg=PA342|year=1993|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=0-7923-1977-X|pages=342–}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lockard, Craig A. |title=Sabah and Sarawak: The Politics of Development and Federalism. Kajian Malaysia, Special Issue. Edited by Francis Loh Kok Wah. Penang: Universiti Sains Malaysia, 1997. Pp. 236.|journal=[[Journal of Southeast Asian Studies]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=31|issue=1|date=March 2000|pages=210–213|doi=10.1017/S0022463400016192}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2011/09/16/an-agreement-forged-and-forgotten/|title=An agreement forged and forgotten|author=Bong, Karen and Pilo, Wilfred |work=The Borneo Post|date=16 September 2011|accessdate=3 July 2014}}</ref> ပြည်နယ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု မရှိခြင်း၊ ရေနံအတွက် အခွန်ဆောင်ရခြင်း နှင့် ပတ်သက်သော အငြင်းပွားမှုများ စသည့်တို့ကြောင့် မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် ဂျဟိုး၊ ကလန်တန်၊ ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ် အစရှိသော ပြည်နယ်များ၏ ခေါင်းဆောင်များမှ ခွဲထွက်မည်ဟု ကြေညာလေ့ ရှိသော်လည်း နောက်ဆက်တွဲ ဆောင်ရွက်ချက်များ မရှိသလို လွတ်လပ်ရေး အတွက် အမှန်တကယ် လှုပ်ရှားမျိုးလည်း မရှိပေ။<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/2954857/James_Chin_1997_._Politics_of_Federal_Intervention_in_Malaysia_with_reference_to_Kelantan_Sarawak_and_Sabah_Journal_of_Commonwealth_and_Comparative_Politics_Vol._35_No_2_July_pp_96-120|title=Politics of Federal Intervention in Malaysia, with reference to Kelantan, Sarawak and Sabah|author=James Chin|journal=Journal of Commonwealth and Comparative Politics|publisher=[[Academia.edu]]|volume=35|pages=96–120|year=1997|accessdate=3 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926|title=Could the Federation of Malaysia really come apart?|author=Mohd Hazmi Mohd Rusli|publisher=[[Astro Awani]]|date=18 October 2015|accessdate=3 November 2015|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027202437/http://english.astroawani.com/malaysia-news/could-federation-malaysia-really-come-apart-76926}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.todayonline.com/world/asia/will-things-fall-apart-malaysian-federation?|title=Will things fall apart in the Malaysian federation?|publisher=Today Online|date=3 November 2015|accessdate=3 November 2015}}</ref> == ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု == [[File:Malaysia on satellite map (NASA World Wind).PNG|left|thumb|alt=Malaysia on a satellite map globe|မလေးရှားသည် အီကွေတာ ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း မိုးသစ်တော ရာသီဥတု တစ်နှစ်လုံး ရှိသည်။]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေ ဧရိယာ အားဖြင့် ၆၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း မြေဧရိယာ အားဖြင့် ၁၂၇,၂၆၄ စတုရန်းမိုင် (၃၂၉,၆၁၃ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အနောက်မလေးရှားတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိပြီး အရှေ့မလေးရှားတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ တို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html |title=Malaysia |publisher=CIA |accessdate=27 March 2014 |archivedate=7 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190107064957/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/my.html }}</ref> စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် ကျဉ်းမြောင်းသော တာရိုးလမ်း တစ်ခု နှင့် တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ<ref>{{cite web|url=http://www.ugm.ac.id/en/?q=news/to-reduce-conflicts-indonesia-and-malaysia-should-meet-intensively |title=To Reduce Conflicts, Indonesia and Malaysia Should Meet Intensively |publisher=Universitas Gadjah Mada |accessdate=26 October 2010}}</ref>၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ တို့နှင့် ပင်လယ် ရေပိုင်နက်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။.<ref>{{Cite book|last = Prescott|first = John Robert Victor|last2 = Schofield|first2 = Clive H|title = Undelimited maritime boundaries of the Asian Rim in the Pacific Ocean|publisher = International Boundaries Research Unit|year = 2001|page = 53|url = https://books.google.com/?id=-RT2lGdMZucC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|isbn = 1-897643-43-8}}</ref> ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်များမှာ ပါလစ်မြစ်၊ ဂိုလော့မြစ် နှင့် ပဂါလာယန် တူးမြောင်း အစရှိသော ကြီးမားသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာများနှင့် ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ပင်လယ်ရေပိုင်နက် သတ်မှတ်ချက်များမှာ အချေအတင် ငြင်းခုံဆဲပင် ဖြစ်သည်။.<ref name="CIA Fact Book"/> ဘရူနိုင်းနိုင်ငံသည် မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်လုနီးပါး တည်ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html |title=Brunei |publisher=CIA |accessdate=13 September 2011 |archivedate=12 June 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612213743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bx.html }}</ref> ဆာရာဝပ် ပြည်နယ်မှ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံအား နှစ်ပိုင်းပိုင်းထားသည်။ မလေးရှားသည် အာရှကုန်းမကြီး နှင့် မလေးကျွန်းစုများ ပေါ်တွင် နယ်နိမိတ် ရှိသော တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ဘက်ပိုင်း ဂျဟိုးပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသော တန်ဂျွန် ပီရိုင်းမှာ အာရှတိုက်၏ တောင်ဘက် အစွန်ဆုံး ထိပ်စွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703124222/http://www.nst.com.my/Weekly/Travel/article/TravelTips/20050718145301/Article/index_html|archivedate=2007-07-03|title=Asia's southernmost tip |author=Wei, Leow Cheah |work=Travel Times |date=3 July 2007 |accessdate=26 October 2010}}</ref> စူမားတြားကျွန်းနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် ကြားတွင် တည်ရှိသော [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]မှာ ကမ္ဘာ့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးအတွက် အရေးအကြီးဆုံးသော လမ်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်မှု၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ဖြတ်သန်း သွားလာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news |last=Schuman |first=Michael |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html |title=Waterway To the World&nbsp;– Summer Journey |work=Time |date=22 April 2009 |accessdate=16 August 2011 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုကို တောင်တရုတ်ပင်လယ်မှ ပိုင်းခြားထားပြီး ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားနှင့် အရှေ့မလေးရှားဒေသတို့သည် အလွန်တူညီသော ရှုခင်းများ ရှိကြကာ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များမှ တောင်ကုန်းများ တောင်တန်းများသို့ မြင့်တက်သွားသည့် မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မျိုး ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် မလေးရှား ကုန်းမြေ၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ၌ပါဝင်ပြီး <ref name="Marshall"/> မြောက်မှ တောင်သို့ ၄၃၀မိုင် (၇၄၀ ကီလိုမီတာ) မျှ သွယ်တန်းလျက် ရှိကာ အကျယ်ဆုံးနေရာတွင် ၂၀၀မိုင် (၃၂၂ ကီလိုမီတာ)မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။<ref name="Swee-Hock">{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|title = The population of Peninsular Malaysia|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2007|pages = 1–2|url = https://books.google.com/?id=e4Yp2QJNVWgC&printsec=frontcover|isbn = 978-981-230-730-9}}</ref> အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် တီတီဝန်ဆာ တောင်ကုန်းများဖြင့် ပိုင်းခြား ထားပြီး<ref>{{Cite book|last = Stevens|first = Alan M.|title = Kamus Lengkap Indonesia Inggris|publisher = Ohio University Press|year = 2004|page = 89|url = https://books.google.com/?id=cF97F--suNAC&printsec=frontcover|isbn = 979-433-387-5}}</ref> အမြင့်ဆုံး နေရာဖြစ်သော ကော်ဗူတောင်တွင် ၇,၁၆၂ပေ( ၂,၁၈၃ မီတာ) မျှ မြင့်တက်သွားကာ<ref name="AZ">{{Cite book |title=The A to Z of Malaysia |page=lxxxii |last=Ooi Keat Gin |first=Gin |publisher=Rowman & Littlefield |year=2010 |isbn=9780810876415 |accessdate=23 April 2014}}</ref> တောင်ကုန်းများ၏ တစ်စိတ်တပိုင်းမှာ ကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်ပိုင်းသို့ သွယ်တန်း ဆင်းသက် သွားကြသည်။<ref name="Marshall"/> တောင်ကုန်းများမှာ သစ်တောများ ထူထပ်စွာ ရှိကြပြီး<ref name="Britannica"/> ဂရက်နိုက် များနှင့် အခြား မီးသင့်ကျောက်များဖြင့် အဓိကအားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အများစုမှာ တိုက်စားခံခဲ့ရပြီး ဖြစ်သဖြင့် ကာ့စ် ကုန်းမြေပြင် အသွင် ဖြစ်နေကြသည်။<ref name="Marshall"/> ထိုတောင်ကုန်းများသည် မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ရှိ မြစ်များ၏ မြစ်ဖျားခံရာ ဒေသဖြစ်သည်။<ref name="Britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/358619/Main-Range |title=Main Range (mountains, Malaysia) |work=Encyclopædia Britannica |accessdate=1 October 2010}}</ref> ကျွန်းဆွယ်ကို ဝန်းရံထားသော ကမ်းရိုးတမ်း လွင်ပြင်တွင် အကျယ်ဆုံး နေရာ၌ ၃၁ မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ၍ ကျွန်းဆွယ် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မှာ ၁,၂၀၀မိုင် (၁,၉၃၁ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော်လည်း သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းများမှာ အနောက်ဘက်ခြမ်းတွင် သာ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> [[File:Pinnacles at Mulu 2.jpg|thumb|right|alt=Limestone pinnacles jutting out of a mountainside forest on Mount Api|ဂူနန် မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ်ရှိ အာပီတောင်ပေါ်မှ ထုံးကျောက် အချွန်အတက်များ]] ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ အရှေ့မလေးရှားတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်အားဖြင့် ၁,၆၂၀မိုင် (၂,၆၀၇ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ထိုဒေသအား ကမ်းရိုးတန်း ဒေသသ၊ တောင်ကုန်းနှင့် ချိုင့်ဝှမ်းများ၊ တောင်ကုန်း ထူထပ်သော အတွင်းပိုင်း ဟူ၍ ပိုင်းခြား ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ခရော့ကာ တောင်တန်းများသည် ဆာရာဝပ်မှ မြောက်ဘက်သို့ သွယ်တန်းသွားပြီး<ref name="Marshall"/> ဆာဘားပြည်နယ် နှင့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ ၁၃,၄၃၅ ပေ (၄,၀၉၅ မီတာ) မြင့်သော ကင်နာဘာလူးတောင် တည်ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး<ref name="Richmond">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 74–75 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref><ref name="Thiessen">{{Cite book |title=Borneo: Sabah – Brunei – Sarawak |last=Thiessen |first=Tamara |isbn=9781841623900 |publisher=Bradt Travel Guides |accessdate=23 April 2014 |year=2012 |page=192 |url=https://books.google.com/books?id=DCDkRTYwN5AC&pg=PA192}}</ref> မလေးရှား၏ အမြင့်ဆုံးတောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ကင်နာဘာလူးတောင်သည် ကင်နာဘာလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်း တည်ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့ အမွေခံ နေရာ ၄ ခု တွင် တစ်ခုဖြစ်သဖြင့် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသော ဒေသဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ecologyasia.com/html-loc/mount-kinabalu.htm |title=Mount Kinabalu&nbsp;– revered abode of the dead |publisher=Ecology Asia |accessdate=17 September 2010}}</ref>ဆာရာဝပ်တွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဂူ ဖြစ်သော မူလူးဂူများ ရှိကာ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာ တစ်ခု ဖြစ်သော ဂူနန်မူလူး အမျိုးသား ဥယျာဉ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> မလေးရှား၏ အပိုင်း ၂ ပိုင်း ကြားထဲတွင် ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အကြီးဆုံး ကျွန်းမှာ ဘန်ဂီကျွန်းများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal|author=Daw, T. |title=Reef Fish Aggregations in Sabah, East Malaysia|url=http://scrfa.org/images/stories/pdf/scrfa/daw_e.malaysia.pdf|date=April 2004|publisher=Society for the Conservation of Reef Fish Aggregations|series=Western Pacific Fisher Survey series|volume=5|page=17}}</ref> ဒေသ၏ ရာသီဥတုမှာ အီကွေတာ ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး နှစ်စဉ် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း အနောက်တောင် အရပ်မှ ၊ အောက်တိုဘာမှ ဖေဖော်ဝါရီ အတွင်း အရှေ့မြောက် အရပ်မှ မုတ်သုံလေများ တိုက်ခတ်သည်။<ref name="Swee-Hock"/> ဝန်းရံထားသော သမုဒ္ဒရာများကြောင့် အပူချိန်မှာ သင့်တင့်မျှတသည်။<ref name="Marshall"/> စိုထိုင်းဆမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားပြီး နှစ်စဉ် မိုးရေချိန်မှာ ၉၈ လက်မ (၂၅၀ စင်တီမီတာ) မျှ ရှိသည်။<ref name="Swee-Hock"/> ကျွန်းဆွယ် ဒေသ နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့တွင် ရာသီဥတုမှာ ကွာခြားပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ရာသီဥတုမှာ ကုန်းမကြီးမှ လေတိုက်ခတ်မှုများမှ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိကာ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်စွာ အရှေ့ပိုင်းတွင်မူ ပင်လယ်ပြင်နှင့်ပိုမို နီးစပ်သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ နိုင်ငံတွင်း ရာသီဥတုကို ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြားနိုင်ပြီး ကုန်းမြင့်ပိုင်း၊ မြေနိမ့်ပိုင်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရာသီဥတုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲခြင်းမှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အမြင့် နှင့် မိုးရွာကျမှုတို့ကို သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ပြီး ရေကြီးမှု ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုမို များပြားလာကာ ထို့အတွက်ကြောင့် မိုးခေါင်ရေရှားခြင်းနှင့် ကြုံရနိုင်သည့် အလားအလာ ရှိသည်။<ref name="Marshall"/> ==ဇီဝမျိုးကွဲများ== [[File:Wildlife of Malaysia.jpg|thumb|left|alt=Wildlife of Malaysia|မလေးရှား ဒေသခံ မျိုးရင်း တိရစ္ဆာန်များ (အပေါ်ယာမှ လက်ယာရစ်): အိုရီယန်တယ်ပိုင် အောက်ချင်းငှက်၊ ဟော့ခ်စ်ဘီလ် ပင်လယ်လိပ်၊ နှာမောင်းမျောက် ၊ မလာယန် ကျား ]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးကွဲများ နှင့် ပတ်သက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်အား လက်မှတ်ရေထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခု ဇွန်လ ၂၄ ရက်မှ စ၍ စာချုပ် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties |accessdate=9 December 2012}}</ref> ထို့နောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ဇီဝမျိုးကွဲများ ဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာ နှင့် ရှေ့လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ညီလာခံတွင် ၁၉၉၈ ခု ဧပြီလ ၁၆ ရက်တွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arbec.com.my/NBP.pdf|title=Malaysia's National Policy on Biological Diversity|accessdate=15 October 2013|archivedate=20 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820215449/http://arbec.com.my/NBP.pdf}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံသည် မက်ဂါ အဆင့်ရှိအောင် အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနာမှုများ ရှိပြီး မျိုးစိတ်များ အမြောက်အမြား ရှိသကဲ့သို့ ဒေသအတွင်း၌ သာတွေ့ရသော မျိုးစိတ်များလည်း အလွန်များပြားသည်။<ref name="megadiverse">{{cite web |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |title=Biodiversity Theme Report |publisher=Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts |year=2001 |accessdate=24 January 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081208141905/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=8 December 2008 }}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သတ္တဝါမျိုးစိတ်များ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Alexander">{{Cite book|last = Alexander|first = James|title = Malaysia Brunei & Singapore|publisher = New Holland Publishers|year = 2006|pages = 46–50|url = https://books.google.com/?id=KXaX4tUEOOsC&printsec=frontcover|isbn = 1-86011-309-5}}</ref> ဒေသအတွင်း၌ သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်များကို ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ကုန်းများရှိ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော သစ်တောများတွင် တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအား မြေနိမ့်ပိုင်း သစ်တောများဖြင့် သီးသန့် ပိုင်းခြားထားသည့် ပမာ ဖြစ်နေသည်။<ref name="Marshall">{{Cite book|title = World and Its Peoples: Malaysia, Philippines, Singapore, and Brunei|publisher = Marshall Cavendish Corporation|year = 2008|pages = 1160, 1166–1192, 1218–1222|url = https://books.google.com/?id=72VwCFtYHCgC&printsec=frontcover|isbn =978-0-7614-7642-9}}</ref> နိုင်ငံ အတွင်း နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၁၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၆၂၀ ကျော်ကိုလည်း မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး<ref name="Alexander"/> အများစုမှာ ထိုဒေသရှိ တောင်ကုန်းများ၌သာ တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် မလေးရှား ဘော်နီယို တွင်လည်း ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော ငှက်မျိုးစိတ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၂၅၀ ကျော်ကို တွေ့ရပြီး မျိုးစိတ် ၁၅၀ ကျော်မှာ မြွေမျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး<ref name="Richmond2007">{{Cite book|last = Richmond|first = Simon|title = Malaysia, Singapore and Brunei|publisher = Lonely Planet|year = 2007|pages = 63–64|url = https://books.google.com/?id=9a02sRJKFhMC&printsec=frontcover|doi =|id =|isbn = 1-74059-708-7}}</ref> ၈၀ ကျော်မှာ ပုတ်သင်ညိုနှင့် ဖွတ်ကဲ့သို့ မျိုးစိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Richmond"/> ဖားမျိုးစိတ် ၁၅၀ ခန့် ရှိပြီး<ref name="Richmond"/> ပိုးမွှားမျိုးစိတ် ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မလေးရှား၏ သီးသန့် စီးပွားရေး ဇုံမှာ ကုန်းမြေ ဧရိယာထက် ၁ဆခွဲမျှ ပိုမို ကျယ်ဝန်းပြီး<ref>{{Cite book|last = De Young|first = Cassandra|title = Review of the state of world marine capture fisheries management: Indian Ocean|publisher = [[Food and Agriculture Organization]] of the United Nations|year = 2006|page = 143|url = https://books.google.com/?id=_7JD1V3PijUC&printsec=frontcover|isbn = 92-5-105499-1}}</ref> ၎င်း၏ အချို့သော ရေ နေရာများမှာ ဇီဝမျိုးကွဲများအတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်သည့် သန္တာတြိဂံ ဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/coraltriangle/ |title=Coral Triangle |publisher=WWF |accessdate=14 September 2010}}</ref> ဆီပါဒန်ကျွန်း အနီးရှိ ရေမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ရေနေရာ ဖြစ်သည်။<ref name="Alexander"/> အရှေ့မလေးရှားနှင့် နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော ဆူလူးပင်လယ်မှာ ဇီဝမျိုးကွဲများ အတွက် ထင်ရှားသော နေရာ ဖြစ်ပြီး သန္တာမျိုးစိတ် ၆၀၀ ခန့် နှင့် ငါးမျိုးစိတ် ၁၂၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Gardeners">{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |title=Saving the gardeners of the ocean |work=Inquirer Global Nation |date=12 July 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210194709/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101207-307576/Saving-the-gardeners-of-the-ocean |archivedate=10 December 2010 }}</ref> မလေးရှား ကျောက်ဂူများ၏ ထူးခြားသော ဇီဝမျိုးကွဲပုံမှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ဂေဟကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားများကို အမြဲပင် စွဲဆောင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.caves.res.in/journal/c.htm |title=Species diversity and food-web complexity in the caves of Malaysia |publisher=Ambient Science, 2014 Vol 1(2) |accessdate=18 April 2016 |archivedate=3 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140503002921/http://www.caves.res.in/journal/c.htm }}</ref> မလေးရှားတွင် မှိုမျိုးစိတ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး သစ်ကပ်မှော် ဖြစ်ပွားစေသော မျိုးစိတ်များလည်း ပါဝင်သည်။ မလေးရှားရှိ မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားရှိသော မှိုအစုအဝေး နှစ်ခုတွင် အက်စ်ကိုမိုင်ကိုတာ နှင့် ၎င်းတို့၏ လိင်မဲ့အခြေအနေအား အချို့သော တည်ရှိရာ နေရာ (သစ်ဆွေးများ၊ ပင်လယ်နှင့် ရေချို ဂေဟစနစ်များ တွင် အချို့အပင်များ၏ ကပ်ပါးများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဇီဝအားဖြင့် ဆွေးမြေ့ပျက်စီးမှုတွင် အထောက်အကူ ပေးသော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တို့တွင် ဆန်းစစ်လေ့လာခဲ့ပြီး အခြားသော တည်ရှိရာ နေရာများ (အတွင်းကပ်ပါးများ အဖြစ် မြေကြီးထဲတွင် လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန် အညစ်အကြေးများတွင် လည်းကောင်း၊ လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရောဂါဖြစ်စေနိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ်လည်းကောင်း) တွင်မူ ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာလျှင် ပြုရသေးသည်။ ဘာစီဒီယို မိုင်ကိုတာ တို့ကိုမူ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာလျှင် လေ့လာဆန်းစစ်ခဲ့ပြီး ဘရက်ကက်မှိုများတွင် လည်းကောင်း၊ မှိုပွင့်များ နှင့် တုတ်ဒ်စတူးလ်များတွင် လည်းကောင်း လေ့လာခဲ့ပြီး မလေးရှား ရပ်စ် နှင့် စမတ် မှိုများ အကြောင်းကိုမူ အလွန်ပင် နည်းပါးစွာ သိရှိသေးသည်။ မလေးရှားရှိ မှို မျိုးစိတ် အမြောက်အမြားကို မှတ်တမ်းတင်ရခြင်း မရှိသေး ဆိုသည့် အချက်မှာ သံသယ ဖြစ်ဖွယ်ရာ မရှိပေ။ အသစ် ထပ်မံ တွေ့ရှိမည့် မှိုများသည် သိပ္ပံပညာအတွက် အသစ်ဖြစ်မည်ဟု မှန်းဆ နိုင်ပေသည်။ <ref>Lee, S.S.; Alias, S.A.; Jones, E.B.G.; Zainuddin, N. and Chan, H.T. (2012) ''Checklist of Fungi of Malaysia'' Research Pamphlet No. 132, Ministry of Natural Resources and Environment, Malaysia.</ref> [[File:Rafflesia 80 cm.jpg|thumb|right|alt=Red flower made of 5 petals surrounding a depressed centre, on the forest floor surrounded by dead leaves and small green plants|အချို့သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစိတ်များသည် ၃.၃ပေ (၁မီတာ) ခန့် အချင်းမျှ အပွင့်ပွင့် ကြသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးသော ပန်းပွင့် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှား၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ခန့်မှာ သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိပြီး <ref name="Swee-Hock"/> အချို့သော သစ်တောများမှာ နှစ်ပေါင်း သန်း ၁၃၀ ကျော်မျှ သက်တမ်း ရှိပြီ ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond"/> သစ်တောများတွင် အင်-ကညင်မျိုး အပင်များ အများဆုံး ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။<ref name="WWF">{{cite web|url=http://www.wwf.org.my/about_wwf/what_we_do/forests_main/the_malaysian_rainforest/ |title=The Malaysian Rainforest |publisher=WWF Malaysia |accessdate=1 October 2010}}</ref> မြေနိမ့်သစ်တောများသည် ပေ ၂,၄၉၀ (၇၆၀ မီတာ) အောက် ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းထားပြီး <ref name="Swee-Hock"/> ယခင်က မလေးရှား အရှေ့ပိုင်းကို ထိုသို့သော သစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားကာ<ref name="WWF"/> ၎င်းတို့ကို ပူနွေးစွတ်စိုသော ရာသီဥတုက အထောက်အပံ့ ပေးထားသည်။<ref name="Marshall"/> အပွင့်ပွင့်သော ပန်းပင် နှင့် သစ်ပင် မျိုးစိတ် ၁၄,၅၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name="Richmond"/> မိုးသစ်တောများအပြင် ၅၅၀ စတုရန်းမိုင် (၁,၄၂၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျော် ကျယ်ဝန်းသော လမုတောများလည်း မလေးရှားတွင် ရှိပြီး သစ်ဆွေးတောများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အမြင့်ပိုင်း ဒေသများတွင် ဝက်သစ်ချပင်များ၊ သစ်အယ်ပင်များ နှင့် တောင်ဇလပ်ပင်များက အင်ကညင်တို့ နေရာတွင် အစားထိုး ပေါက်ရောက်ကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ဗက်စကျူလာ အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈,၅၀၀ ခန့်ရှိပြီး အရှေ့ မလေးရှားတွင် ၁၅,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ <ref>{{Cite book|last = Oon|first = Helen|title = Globetrotter Wildlife Guide Malaysia|publisher = New Holland Publishers|year = 2008|page = [https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh/page/11 11]|url =https://archive.org/details/wildlifeguidemal0000oonh|doi =|id =|isbn = 1-84537-971-3}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ သစ်တောများတွင် သစ်ပင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲ အစုံဆုံး ဒေသ တစ်ခု ဖြစ်ကာ တစ်ဟက်တာ အကျယ်အဝန်းတိုင်းတွင် အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၄၀ မျှ ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> ထိုသစ်တောများတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပန်းပွင့်များ ဖြစ်သော ရပ်ဖဲလ်ရှား မျိုးစုဝင် အများအပြားကို တွေ့ရပြီး အကြီးဆုံး အချင်းမှာ ၃.၃ပေ (၁ မီတာ) မျှ ဖြစ်သည်။<ref name="Richmond2">{{Cite book|title = Malaysia, Singapore & Brunei |last = Richmond|first = Simon |isbn = 978-1-74104-887-2 |publisher =Lonely Planet |year =2010 |pages = 78–82 and 366 |url = https://books.google.com/?id=VMKOuzRxOJsC&printsec=frontcover}}</ref> ===ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်မှု ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ=== သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးများကြောင် သစ်ပင်ဖုံးလွှမ်းမှုကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေပြီး နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီးမှုကို ဆိုးရွားစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆာရာဝပ်ရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပြုန်းတီးနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> အရှေ့မလေးရှားတွင် သစ်ပင်များ မရှိတော့၍ ရေကြီးမှုများ ပိုမိုဆိုးရွားလာပြီး ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင်မူ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော သစ်တောများအား ပြုန်းတီးပြီး ဖြစ်သည်<ref name="Richmond2"/> ယခု လက်ရှိ သစ်တော ပြုန်းတီးမှုနှုန်း အရ သစ်တောများသည် ၂၀၂၀ တွင် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားမည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Marshall"/> သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းမှာ တိရစ္ဆာန်များ၊ မှိုများ နှင့် အပင်များ အတွက် အဓိက ပြဿနာပင် ဖြစ်ပြီး သစ်တောများအား စိုက်ပျိုးမြေများ အတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Tigers">{{cite web |last=McQuillan |first=Rebecca |url=http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |title=Can global summit save the tiger |work=The Herald |location=Glasgow |date=22 November 2010 |accessdate=20 December 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514032814/http://www.heraldscotland.com/news/transport-environment/can-global-summit-save-the-tiger-1.1070075 |archivedate=14 May 2011 }}</ref> ကျန်ရှိနေသော သစ်တောများကို အမျိုးသား ဥယျာဉ်များ အတွင်း တွေ့ရသည်။ <ref name="Richmond2"/> နေထိုင်ရာ ဒေသ ပျက်စီးခြင်းသည် ပင်လယ်ရေနေ သတ္တဝါများ အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Gardeners"/> တရားမဝင် ငါးဖမ်းခြင်းမှာလည်း အခြား အန္တရာယ် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <ref name="Gardeners"/> ငါးဗုံးခွဲခြင်း နှင့် အဆိပ်ခပ်ခြင်း တို့ကြောင့်လည်း ပင်လယ်ဆိုင်ရာ ဂေဟစနစ်များကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ <ref name="Artificial">{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=78528 |title=Artificial reefs to prevent illegal fishing |work=The Borneo Post |date=4 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref>သားရေကျော လိပ်များမှာ ၁၉၅၀ နှစ်များမှ စ၍ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသွားခဲ့သည်။<ref name="Richmond2007"/> အမဲလိုက်ခြင်းမှာလည်း အချို့သော တိရစ္ဆာန်များ အတွက် ပြဿနာ ဖြစ်ပြီး <ref name="Richmond2"/> တိရစ္ဆာန် တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အကျိုးအမြတ် အတွက် အလွန်အကျွံ သုံးစွဲခြင်းကလည်း ပင်လယ် သတ္တဝါများမှ အစ<ref name="Gardeners"/> ကျားများအဆုံး<ref name="Tigers"/> သတ္တဝါ အများအပြားကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိသည်။ ပင်လယ်နေ သတ္တဝါများသည်လည်း ချုပ်ထိန်းမှု မရှိသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းများကြောင့် အလွန်အမင်း ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။<ref name="Go">{{cite news|url=http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110622063452/http://www.nst.com.my/nst/articles/Go_Adiver__8217_sparadise/Article/|archivedate=22 June 2011 |title=Go: A diver's paradise |work=New Straits Times |accessdate=20 December 2010}}</ref> မလေးရှား အစိုးရသည် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုအား သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး နှင့် ဘက်မျှစေရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်နေသော်လည်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထက် လုပ်ငန်းကြီးများကို ပို၍ ဦးစားပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံရသည်။<ref name="Richmond2"/> အချို့သော ပြည်နယ် အစိုးရများသည် သစ်တောပြုန်းတီးမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုတို့ကို တန်ပြန်ရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး<ref name="WWF"/> ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းကို တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျှော့ချရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသား ဥယျာဉ် ၂၈ ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၂၃ ခုမှာ အရှေ့မလေးရှားတွင် ဖြစ်ပြီး ကျန် ၅ ခုမှာ ကျွန်းဆွယ်မလေးရှားတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="Richmond2"/> ဆီပါဒန် ကျွန်းကဲ့သို့သော ဇီဝမျိုးကွဲစုံရာ ဒေသများတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းအား ကန့်သတ် ထားသည်။ <ref name="Go"/> တိရစ္ဆာန် မှောင်ခိုမှုမှာ ကြီးစွာသော ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး မလေးရှား အစိုးရမှာ ဘရူနိုင်း အစိုးရ၊ အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရ တို့နှင့် ဆွေးနွေး၍ မှောင်ခိုမှု တားဆီးရေး ဥပဒေများကို တသမတ်တည်း ဖြစ်စေရန် ဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.theborneopost.com/?p=80482 |title=Standardize illegal animal trafficking law&nbsp;– Ellron |work=The Borneo Post |date=15 December 2010 |accessdate=20 December 2010}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Proton Suprima S Front Three Quarter Facing Left.jpg|thumb|right|alt=A blue Proton Suprima|ပရိုတွန် ကုမ္ပဏီသည် မလေးရှားရှိ မော်တော်ယာဉ် ထုတ်လုပ်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် အတော်အသင့် တံခါးပွင့်ပြီး နိုင်ငံအတွက် အသားပေးကာ စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးမှုသို့ လောလောလတ်လတ် ပြောင်းလဲပြီးသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။<ref>{{cite web|last = Boulton | first = WilliaM |last2 = Pecht |first2 = Michael |last3 = Tucker |first3 = William |last4 = Wennberg |first4 = Sam |url=http://www.wtec.org/loyola/em/04_07.htm |title=Electronics Manufacturing in the Pacific Rim, World Technology Evaluation Center, Chapter 4: Malaysia |publisher=The World Technology Evaluation Center, Inc |date = May 1997|accessdate=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ |title=Malaysia, A Statist Economy |publisher=Infernalramblings |accessdate=1 November 2010 |archive-date=7 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007104445/http://www.infernalramblings.com/articles/Malaysian_Economy/436/ }}</ref> နိုင်ငံတော်မှာ မက်ခရို စီးပွားရေး အစီအစဉ်များဖြင့် စီးပွားရေး ကိစ္စများကို ထိန်းကျောင်း မောင်းနှင်ရန် ကြိုးစားရာတွင် အရေးပါသော နေရာမှ ရှိပြီး ယခုအခါတွင်မူ အစိုးရ၏ ကဏ္ဍ တဖြည်းဖြည်းချင်း မှေးမှိန်လာသည်။ မလေးရှားသည် အာရှတွင် အကောင်းဆုံးသော စီးပွားရေး မှတ်တမ်းရှိသော နိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အထိ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ပျမ်းမျှ ၆.၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။ <ref name="state.gov"/> ၂၀၁၄ မှ ၂၀၁၅ အတွင်း မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ အာရှတွင် ပြိုင်ဆိုင်မှု အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပြီး အာရှ တွင့် အဆင့် ၆ ရှိကာ တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၂၀ ရှိ၍ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ် နှင့် တောင်ကိုရီးယား တို့ထက် ပို၍ မြင့်သည်။ <ref>{{cite web | url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ | title=WEF | accessdate=13 February 2015 | archive-date=16 April 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160416144807/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2014-2015/rankings/ }}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား၏ စီးပွားရေးမှာ ၆% တိုးတက်ခဲ့သဖြင့် အာဆီယံတွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ၆.၁% ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး တိုးပွားမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/node/72681?m=1|title=Malaysia's GDP grows 6 percent in 2014|accessdate=12 February 2014}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန်ကို လူတစ်ဦးချင်း ဝယ်ယူနိုင်မှု စွမ်းအား နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး ကိန်းဂဏန်းမှာ ၇၄၆.၈၂၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ ဖြစ်သဖြင့် အာဆီယံတွင် အင်ဒိုနီးရှား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် တတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတွင် ၂၈ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=15&pr1.y=5&c=548&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (Malaysia)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=19 October 2014}}</ref> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ယခင် ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာသီယာ မိုဟာမက်]] မှ မလေးရှားနိုင်ငံ ၏ အနာဂတ် အတွက် ၎င်း၏ စိတ်ကူးအား "ရည်မှန်းချက် ၂၀၂၀" ဖြင့် ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး ၂၀၂၀တွင် မလေးရှားနိုင်ငံ အနေနှင့် မိမိဘာသာ အမှီအခို ကင်းမဲ့စွာ ပြည့်စုံလုံလောက်သော စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ပုံဖော်ထားခဲ့သည်။<ref name="Mahathir's Speech">{{cite news| title=The Way Forward| url=http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904| publisher=Prime Minister's Office| author=Mohamad, Mahathir| date=17 November 2008| accessdate=18 April 2016| archivedate=3 December 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203071129/http://www.pmo.gov.my/?menu=page&page=1904}}</ref> နာဂျစ် ရာဇက် မှ မလေးရှား အနေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အဆင့်သို့ ပန်းတိုင် အဖြစ်မျှော်မှန်းထားသော ၂၀၂၀ ခုနှစ် မရောက်မီ စောလျင်စွာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ပြောကြာခဲ့ပြီး နိုင်ငံ အတွင်း အစိုးရ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် နှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ် အစရှိသည့် အစီအစဉ် ၂ ခု ရှိကြောင်း ထပ်လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|title=M'sia On Track To Become High-income Nation Earlier Than Projected, Says Najib|agency=Bernama|date=12 May 2014|accessdate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512175507/http://www.bernama.com.my/bernama/v7/bu/newsbusiness.php?id=1037840|archivedate=12 May 2014|deadurl=yes}}</ref> အိတ်ချ်အက်စ်ဘီစီ၏ အစီရင်ခံစာ အရ မလေးရှားသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာတွင် ၂၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး အနေနှင့် ရှိနေမည် ဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီအားဖြင့် ၁.၂ ထရီလီယံ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၉,၂၄၇ ဒေါ်လာ (၂၀၀၀ ခုနှစ် ဒေါ်လာတန်ဖိုး) ဖြင့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အစီရင်ခံစာမှ ဖော်ပြထားချက်များတွင် အီလက်ထရွန်းနစ် ကိရိယာများ၊ ဓာတ်ဆီ နှင့် အရည်အဖြစ် ပြောင်းထားသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူများ အနေဖြင့် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ သိသာစွာ တိုးတက်လာသည်ကို မြင်ရလိမ့်မည်။ မလေးရှား၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်း၊ အခြားသူများ ထက်သာလွန်သော ကျောင်းနေမှုနှင့် သာမန်ထက်ပိုသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]တို့က စီးပွားရေး တိုးချဲ့မှုများ အတွက် ကူညီ ပံ့ပိုးပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?IR=T&op=1|title=These Economies Will Dominate The World In 2050|author=Platt, Eric |publisher=[[Business Insider]]|date=13 January 2012|accessdate=19 October 2014}}</ref> ခရက်ဒစ် ဆွိစ် မှ မန်းနေးဂျင်း ဒါရိုက်တာ ဗစ်တာ ရှဗက်မှ "မလေးရှားတွင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာရန် လိုအပ်သော အရာများ အားလုံး ရှိသည်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2012/5/7/business/11241892&sec=|title=Malaysia got what it takes to be developed nation|author=Wong, Wei-Shen|work=The Star|date=7 May 2012|accessdate=25 June 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703075343/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2012%2f5%2f7%2fbusiness%2f11241892&sec=|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် သတ္တုတူးဖော်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးရေး အပေါ် အခြေခံထားသော စီးပွားရေးမှာ ကဏ္ဍ စုံလင်သော စီးပွားရေး အဖြစ်သို့ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အလွန်မြင့်မားသော ကုန်ထုတ်လုပ်မှု ကဏ္ဍသည် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် ဦးဆောင် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="state.gov"/><ref>{{cite book|author=Osman-Rani, H.; Toh, Kin Woon and Ali, Anuwar |title=Effective mechanisms for the enhancement of technology and skills in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=Yy8V7K0jwsgC&lpg=PP1&pg=PA1|year=1986|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=1|isbn=978-9971-988-34-0}}</ref> နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက်တွင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများထက် စောလျင်စွာ ပြန်လည်ဦးမော့ လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ငွေကြေးဂယက် မဖြစ်မီ အချိန် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၄,၈၀၀ သို့ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name=Globalization>{{Cite book|title=Globalization and the Transformation of Foreign Economic Policy |url=https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy |last=Bożyk |first=Paweł |chapter=Newly Industrialized Countries |page=[https://archive.org/details/globalizationtra0000bozy/page/164 164] |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2006 |isbn=0-7546-4638-6}}</ref><ref name=Principles>{{Cite book|title=Principles of Economics|last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2007 |edition=4 |isbn=0-324-22472-9}}</ref> စီးပွားရေး မညီမျှမှုများမှာ မတူညီသော လူမျိုးများ အကြား တည်ရှိနေခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ပုံ ၁ပုံမျှ သာ ရှိသော်လည်း ဈေးကွက် အတွင်းရှိ အရင်းအနှီး၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html |title=Minority rule, majority hate |last=Chau |first=Amy |work=Asia Times |accessdate=15 November 2010 |archivedate=18 January 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118100346/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EF07Aa01.html }}</ref> မလေးရှားရှိ တရုတ်တို့၏ စီးပွားရေးမှာ ဝါးလုံး ကွန်ယက်ဟု ခေါ်သော အရှေ့တောင် အာရှ ဈေးကွက် အတွင်း မိသားစု နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရ ဆက်နွယ်နေကြသော နိုင်ငံခြားရောက် တရုတ်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ကွန်ယက်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။<ref name="Weidenbaum">{{cite book|author=Weidenbaum, Murray L |title=The Bamboo Network: How Expatriate Chinese Entrepreneurs are Creating a New Economic Superpower in Asia|url=https://books.google.com/books?id=pcRlgZttsMUC|date=1996|publisher=Martin Kessler Books, Free Press|isbn=978-0-684-82289-1|pages=4–8}}</ref> [[File:Petronas Panorama II.jpg|thumb|left|alt=Petronas Towers|[[ပက်ထရိုးနက်စ် တာဝါ]] တွင် မလေးရှား နိုင်ငံပိုင် ရေနံကုမ္ပဏီ ပက်ထရိုးနပ်စ်၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တွင်တာဝါ များတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။]] မလက်ကာ ရေလက်ကြားနှင့် ကပ်လျက် ရှိနေသော ပင်လယ်ကူး သင်္ဘော သွားလာရေး လမ်းကြောင်းမှ ကူညီပံ့ပိုးပေးထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး တို့မှာ အဓိက စီးပွားရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304044303/http://www3.pmo.gov.my/WebNotesApp/tpmmain.nsf/6eb1bf73408d07794825674f0006897f/09ee4377fd049191482572aa00144782?OpenDocument|archivedate=2014-03-04|title=The Security of The Straits of Malacca and Its Implications to The South East Asia Regional Security |publisher=Office of The Prime Minister of Malaysia |accessdate=21 June 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |date=30 September 2003 |accessdate=29 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html | work=Time | title=How to Defeat Pirates: Success in the Strait | first=Michael | last=Schuman | date=22 April 2009 | accessdate=18 April 2016 | archivedate=4 August 2011 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804021957/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1893032,00.html }}</ref> မလေးရှားသည် သဘာဝနှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဓာတ်ဆီမှာ အဓိက ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov"/> တစ်ချိန်က မလေးရှား သည် ကမ္ဘာတွင် ခဲမဖြူ၊<ref>{{cite web|url=http://www1.american.edu/TED/tin.htm|title=TED Case Studies: Tin Mining In Malaysia – Present And Future|publisher=American University|accessdate=15 October 2013|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130185311/http://www1.american.edu/TED/tin.htm}}</ref> ရာဘာ နှင့် စားအုန်းဆီ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မလေးရှား၏ စီးပွားရေး အဆောက်အအုံပုံစံမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ တခြားသို့ ပြောင်းလဲ ဦးတည်လျက် ရှိသော်လည်း<ref name="WPRO">{{cite web|url=http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm |title=WHO Western Pacific Region&nbsp;– 2006&nbsp;– Malaysia&nbsp;– Political and socioeconomic situation |publisher=WHO |accessdate=18 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829135114/http://www.wpro.who.int/countries/2006/maa/political_and_socioeconomic_situation.htm <!--Added by H3llBot--> |archivedate=29 August 2010}}</ref> ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး အပေါ် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 |title=BNM National Summary Data Page |publisher=Bank Negara Malaysia |accessdate=27 October 2010 |archivedate=6 February 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100206205012/http://www.bnm.gov.my/index.php?ch=111 }}</ref> မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စားအုန်းဆီ အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html |title=Malaysia defends palm oil production |work=The Telegraph |date=10 June 2007 |accessdate=28 November 2010 |first=Charles |last=Clover |archivedate=24 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110624042237/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3296977/Malaysia-defends-palm-oil-production.html }}</ref> စီးပွားရေးအား တခြား ကဏ္ဍများသို့ ချဲ့ထွင်ရန်နှင့် တင်ပို့ကုန်အပေါ်တွင် မှီခိုနေမှုအား လျှော့ချရန် အတွက် အစိုးရသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကို တိုးမြှင့်လာစေရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းသည် မလေးရှားတွင် တတိယမြောက် နိုင်ငံခြားငွေ အများဆုံး ရရှိသော လုပ်ငန်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တိုးတက်လာသော စက်မှုလုပ်ငန်း စီးပွားရေးကြောင့် လေထု ညစ်ညမ်းမှု နှင့် ရေထု ညစ်ညမ်းမှု များစွာ ဖြစ်ပွားပြီး သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းများကလည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် မကောင်းသည့် ဘက်မှ အကျိုးသက်ရောက် စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last = Heidi|first = Munan|last2 = Yee|first2 = Foo Yuk|title = Malaysia|publisher = Benchmark Books|year = 2001|pages = 28, 36–37|url =|doi =|id =|isbn = 0-7614-1351-0}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သော မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်းမှ [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၃၇၀|လေယာဉ် တစ်စင်း ပျောက်ဆုံးခြင်း]] နှင့် [[မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇|အခြား လေယာဉ်တစ်စင်း ဇူလိုင်လ အတွင်း ယူကရိန်း နိုင်ငံ ပေါ်တွင် ပစ်ချခံခဲ့ရခြင်း]] တို့ကြောင့် ခရီးသည်နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်း စုစုပေါင်း ၅၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသဖြင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း အပေါ်တွင် ဖိအားများ သက်ရောက်စေခဲ့သည်။ လေကြောင်းလိုင်း အနေနှင့် ၃ နှစ်တာမျှ အမြတ်မရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ အနေနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်းတို့ မပိုင်ဆိုင်သေးသော ရှယ်ယာ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဝယ်ယူခြင်းအားဖြင့် လေကြောင်းလိုင်းကို နိုင်ငံပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။.<ref name="MHbuyout">{{cite news|title=State investment firm keen to acquire Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417|accessdate=8 August 2014|publisher=Malaysia Sun|archivedate=10 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140810081727/http://www.malaysiasun.com/index.php/sid/224572417}}</ref> ၂၀၁၃ ခု နှင့် ၂၀၁၄ ခု ကြားတွင် မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အငြိမ်းစား ယူသည့် အခါ နေထိုင်ရန် အကောင်းဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရပြီး ကမ္ဘာ့ အငြိမ်းစား ညွှန်းကိန်း တွင် တတိယ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအကြောင်းမှာ "မလေးရှား ကျွန်ုပ်တို့၏ ဒုတိယအိမ်" ဆိုသည့် အစီအစဉ်ဖြင့် နိုင်ငံခြားသားများအား နိုင်ငံအတွင်း ရေရှည် နေထိုင်ရန် ဗီဇာ ၁၀ နှစ်မျှ ထုတ်ပေးခြင်း၏ ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/08/msia-listed-3rd-best-place-retire.html|title=M'sia listed as 3rd best place to retire|author=Avineshwaran, T. |work=Jakarta Post|date=8 January 2014|accessdate=9 January 2014}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာနှင့် အာရှတွင် အကောင်းဆုံး အငြိမ်းစားယူ နေထိုင်ရန် နေရာ အဖြစ် အဆင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပူနွေးသော ရာသီဥတု နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ဖူး​သော နောက်ခံ အခြေအနေက နိုင်ငံခြားသားများအား ဒေသခံတို့နှင့် ဆက်ဆံရာတွင် လွယ်ကူစေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/internationallivingcom/best-places-to-retire-2015_b_6346578.html|title=The World's Best Retirement Havens In 2015|work=[[The Huffington Post]]|date=2 January 2015|accessdate=5 January 2015}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသည် အစ္စလာမ် ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍတွင် ဗဟိုဌာန တစ်ခု အဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုကဏ္ဍအတွင်း အမျိုးသမီး ဝန်ထမ်း အများဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="iht001">{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2010/09/27/business/global/27islamic.html?_r=1&scp=1&sq=financial%20equality%20in%20banking&st=cse |title=A Path to Financial Equality in Malaysia |accessdate=27 September 2010 |work=International Herald Tribune |last=Gooch |first=Liz |date=September 2010}}</ref> အသိဉာဏ်ပေါ်တွင် အခြေခံသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိသည်။ <ref name="WPRO" /> မိမိဘာသာ အားကိုးနိုင်သော ကာကွယ်နိုင်စွမ်း နှင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အတွက် မလေးရှားသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး လုပ်ငန်း အချို့ကို ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကာကွယ်ရေးနှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား ကာကွယ်ရေး နှင့် ဆိုင်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ကောင်စီ အောက်သို့ ထည့်သွင်း ခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့် ဤကဏ္ဍအား ဖွံ့ဖြိုးစေရန် ဆက်လက် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိပြီး ကာကွယ်ရေး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အတွက် ဈေးကွက်ကိုလည်း အစဉ်တစိုက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။<ref name="Globalsecurity">{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/malaysia/industry.htm |title=Malaysia Defence Industry |last=Pike |first=John |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=24 September 2010}}</ref> မလေးရှားရှိ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ နှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တပိုင်းလျှပ်ကူးပစ္စည်း ကိရိယာများ၊ လျှပ်စစ် ပစ္စည်းများ၊ အိုင်တီနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ပစ္စည်းများ အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="state.gov" /> မလေးရှားသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် အာကာသ အစီအစဉ်များကို စတင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.angkasa.gov.my/?q=en/node/41|title=About Us – Our Organisation|author=National Space Agency|publisher=Government of Malaysia (ANGKASA)|accessdate=6 October 2014|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172238/http://www.angkasa.gov.my/?q=en%2Fnode%2F41}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4192166.stm |title=Malaysia has high hoped for moon |last=Kent |first=Jonathan |publisher=BBC News |date=28 August 2005 |accessdate=30 May 2011}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားမှ မလေးရှားနိုင်ငံသား တစ်ဦးအား [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း]] သို့ ပို့ဆောင်ပေးရန် သဘောတူခဲ့ပြီး တော်ဝင် မလေရှား လေတပ်မှ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော ရုရှား၏ ဆူကိုဟိ အက်စ်ယူ-၃၀ အမ်ကေအမ် တိုက်လေယာဉ်များကို ဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20060519/.html |title=Malaysian astronaut to fly to ISS in 2007 |agency=RIA Novosti |date=19 May 2006 |accessdate=18 October 2010 }}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အစိုးရသည် ရာဇက်ဆက် အစီအစဉ်ဖြင့် ဂြိုဟ်တုများ တည်ဆောက်ရာတွင်လည်း ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2011/9/9/nation/20110909201417&sec=nation|title=RM200mil for RazakSAT-2 satellite programme|date=9 September 2011|accessdate=7 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703074907/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2011%2f9%2f9%2fnation%2f20110909201417&sec=nation|archivedate=3 July 2014|deadurl=no}}</ref> ===အခြေခံ အဆောက်အအုံ=== မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံကို ခြုံ၍ ကြည့်မည်ဆိုပါက အာရှ၌ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး များထဲတွင် ပါဝင်ပြီး<ref name="MIDAweb">{{cite web |url=http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure |title=Why Malaysia |publisher=Malaysia Industrial Development Authority |accessdate=20 August 2011 |archivedate=23 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723213941/http://www.mida.gov.my/env3/index.php?page=developed-infrastructure }}</ref> အာရှတွင် အဆင့် ၈ ရှိကာ ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၂၅ ရှိသည်။ <ref name="GCI ranking">{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2014-15/Malaysia.pdf|title=Global Competitiveness Index|publisher=World Economic Forum|accessdate=20 October 2015|format=PDF}}</ref> မလေးရှားသည် လမ်းတို့၏ အရည်အသွေး၊ ဆိပ်ကမ်းဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေး၊ လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အရည်အသွေးတို့တွင် ကမ္ဘာ့အဆင့် ၁၉ ရှိသော်လည်း လျှပ်စစ်ဖြန့်ဖြူးမှု အရည်အသွေး တွင်မှု ကမ္ဘာ့အဆင့် ၃၉ သာ ရှိသည်။<ref name="GCI ranking"/> ၎င်း၏ တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်သည် အရှေ့တောင် အာရှတွင် စင်ကာပူပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ပြီး လိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၄.၇ သန်း နှင့် ဆယ်လူလာဖုန်း အသုံးပြုသူ သန်း ၃၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="Tele">{{cite web |url=http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm |title=Malaysian Telecommunications Overview |publisher=American University |accessdate=25 May 2011 |archivedate=4 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110504165602/http://www1.american.edu/initeb/ym6974a/telecom.htm }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my |title=Telephones&nbsp;– mobile celluar |work=The World Factbook |accessdate=25 May 2011 |archivedate=16 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116085719/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2151rank.html?countryName=Malaysia&countryCode=my&regionCode=eas&rank=31#my }}</ref> နိုင်ငံအတွင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆိပ်ကမ်း ၇ ခု ရှိပြီး အဓိက ဆိပ်ကမ်းမှာ ကလန်း ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်သည်။ စက်မှု ရပ်ဝန်း ဒေသ ၂၀၀ ရှိပြီး အထူးပြု စက်မှု ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော နည်းပညာရပ်ဝန်း မလေးရှား နှင့် ကူလင်း ဟိုင်းတက်ခ် ရပ်ဝန်း စသည်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="MIDA"/> လူဦးရေ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ကျော် အတွက် ရေကောင်းရေသန့် ရနိုင်သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်းက ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော မြို့ကြီးများ နှင့် လုံခြုံရေး အရ စိုးရိမ်ရသော ဒေသများကိုသာ အာရုံစိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကျေးလက်ဒေသများကို ဖွံ့ဖြိုးရေး အတွက် အာရုံစိုက်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့သည် ကျွန်းဆွယ် မလေးရှား၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက နောက်ကျန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5zEXvKbnS?url=http://www.cirdap.org.sg/Paper3_KKLWDoc.pdf|archivedate=6 June 2011|title=Infrastructure and Rural Development in Malaysia|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|accessdate=25 May 2011}}</ref> တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး ကွန်ယက်မှာ မြို့ပြဒေသများတွင် အားကောင်းသော်လည်း ကျေးလက်နေသူများ အတွက်မူ ကောင်းစွာ မရနိုင်ပေ။<ref name="Tele"/> ====စွမ်းအင်==== [[File:BakunDam.jpg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ဘာကွန်းဆည်ကို တည်ဆောက်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံကဏ္ဍတွင် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော လျှပ်စစ်သုံးစွဲမှု ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် တဲနာဂါ နေရှင်နယ် မှ လွှမ်းမိုးထားပြီး ပိုင်ဆိုင်မှု အနေဖြင့် မလေးရှားရင်းဂစ် ၉၉.၀၃ ဘီလီယံ မျှ ရှိသော ပစ္စည်းများ ရှိသည်။ သုံးစွဲသူများသည် နိုင်ငံတော် ဂရစ် မှ တဆင့် လျှပ်စစ်ရရှိရန် ဆက်သွယ်ပြီး ကျွန်းဆွယ် အတွင်းတွင် လျှပ်စစ်ပို့လွတ်သော ဓာတ်အားခွဲရုံ ၄၂၀ ကျော်မျှ ရှိကာ ခန့်မှန်းခြေ ကီလိုမီတာ ၁၁,၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး<ref>{{cite web |title=Tenaga Nasional Berhad 500kV Transmission System, Phase 1 |url=http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |publisher=Ranhill Berhad |accessdate=23 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227183633/http://www.ranhill.com.my/tenaganasional.asp |archivedate=27 February 2009 }}</ref> ၁၃၂၊ ၂ရ၅ နှင့် ၅၀၀ ကီလိုဗို့ တို့ဖြင့် ပို့လွှတ်နေသော ဓာတ်အားပေးလိုင်းများ ရှိသည်။ မလေးရှား၏ စုစုပေါင်း ပါဝါ ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၂၉,၂၇၈ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် ထုတ်လုပ်မှုမှာ ၁၄၀,၉၈၅.၀၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လျှပ်စစ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၁၆,၀၇၈.၅၁ ဂစ်ဂါဝပ် ဟာဝါ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html | title=Energy Commission | accessdate=11 April 2015 | archivedate=9 May 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509023944/http://www.st.gov.my/index.php/industry/statistics-reports.html }}</ref> မလေးရှား၏ စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်မှုမှာ လောင်စာဆီနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ပေါ်တွင် မူတည်နေပြီး မလေးရှားရှိ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ သိုက်များ ကြောင့်သာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မလေးရှား၏ လောင်စာဆီ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Unimap">{{cite web |url=http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |title=Renewable Energy and Kyoto Protocol: Adoption in Malaysia |author=Selamat, Salsuwanda and Abidin, Che Zulzikrami Azner |publisher=Universiti Malaysia Perlis |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130904032630/http://ppkas.unimap.edu.my/index.php/news/articles/29-renewable-energy-and-kyoto-protocol-adoption-in-malaysia |archivedate=4 September 2013 }}</ref> ====သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး==== [[File:NorthSouth-Expressway.jpg|thumb|မလေးရှား၏ အရှည်ဆုံး ဟိုင်းဝေးလမ်းမ ဖြစ်သော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်း ကွန်ယက်သည် အာရှတွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ၈၉,၇၂၈မိုင် (၁၄၄,၄၀၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အဓိက နိုင်ငံတော်၏ ကုန်းလမ်းကွန်ယက်မှာ မလေးရှား ဖက်ဒရယ် လမ်း စနစ်ဖြစ်ပြီး ၃၁,၀၂၈မိုင် (၄၉,၉၃၅ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ မလေးရှားရှိ ဖက်ဒရယ် လမ်း အများစုမှာ ၂ လမ်းသွားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြို့နေရာများတွင်မူ ဖက်ဒရယ် လမ်းများမှာ ကားများ ပိုသွားနိုင်ရန် ၄ လမ်းသွား ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ဖက်ဒရယ်လမ်း အများစုကို ကတ္တရာ ခင်းထားသော်လည်း စကူဒိုင်း-ပွန်တယံ အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို ကွန်ကရစ်လမ်း ခင်းထားပြီး ကလန်းမှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ဖက်ဒရယ် အဝေးပြေးလမ်း၏ တစိတ်တဒေသကို နိုင်လွန်ကတ္တရာ ခင်းထားသည်။ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် ၁,၁၁၇မိုင် (၁,၇၉၈ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော အဝေးပြေးလမ်းများ ရှိပြီး အရှည်လျားဆုံး အဝေးပြေးလမ်းမှာ ၄၉၇မိုင် (၈၀၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော တောင်မြောက်အမြန်လမ်း ဖြစ်ကာ မလေးရှားကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက် ဖောက်လုပ်ထားပြီး အဓိက မြို့ကြီးများဖြစ်သော [[ကွာလာလမ်ပူမြို့]]၊ [[ပီနန်မြို့]] နှင့် [[ဂျဟိုးဘာရူးမြို့]] တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ မလေးရှား ရင်းဂစ် ၂၇ ဘီလီယံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈.၂၃ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိသော ပန်ဘော်နီယို အဝေးပြေးလမ်း စီမံကိန်းကို ကြေညာခဲ့ပြီး မြို့ချင်းဆက်လမ်းများကို နှစ်လမ်းသွား အမြန်လမ်းများ အဖြစ် အဆင့်မြှင့်ခြင်းအားဖြင့် အရှေ့မလေးရှားရှိ အဝေးပြေးလမ်းတို့၏ အဆင့်ကို ကျွန်းဆွယ်မလေးရှား၏ ကွာလတီနှင့် ညီမျှအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|last = Mody|first = Ashoka|title = Infrastructure strategies in East Asia: the untold story|publisher = The World Bank|year = 1997|page = 35|url = https://books.google.com/?id=jSVNQi3UZKgC&printsec=frontcover|isbn = 0-8213-4027-1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2014/10/17/fadillah-says-pan-borneo-highway-to-be-built-under-ukas-initiative/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+mycenews+(MyCen+News)|title=Fadillah says Pan Borneo Highway to be built under Ukas initiative|author=Pim, Lim How |work=The Borneo Post|date=17 October 2014|accessdate=19 October 2014}}</ref> မလေးရှားတွင် ရထားလမ်း အရှည် ၁,၁၃၉မိုင် (၁,၈၃၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိပြီး ၄၇၇မိုင် (၇၇၆) မိုင်မှာ အသွားအပြန် လမ်း နှင့် လျှပ်စစ်ရထားလမ်းတို့ ဖောက်လုပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရထားပို့ဆောင်ရေးတွင် အကြီးစားရထား (ကေတီအမ်)၊ အပေါ့စား ရထား၊ တစ်လမ်းပြေးရထား(အမြန်ရထား)၊ ကြိုးဆွဲရထား (ပီနန်တောင် ရထား) စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အကြီးစားရထားများကို မြို့တစ်မြို့ နှင့် တစ်မြို့ အကြား ခရီးသည်များနှင့် ကုန်စည်များကို ပို့ဆောင်ခြင်း အပြင် မြို့ပြ ခရီးသွား ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုသည်။ အပေါ့စားရထားများကိုမူ မြို့ပြများ အတွင်း မြို့တွင်း အများပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ကွာလာလမ်ပူမြို့တို့ကို ဆက်သွယ် ပို့ဆောင်ပေးသော ရထား ၂ စင်းလည်း ရှိသည်။ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသော တစ်လမ်းပြေး ရထားမှာ ကွာလာလမ်ပူမြို့တွင် အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အတွက် အသုံးပြုထားပြီး တစ်ခုတည်းသော ကြိုးဆွဲရထားမှာ ပီနန်တွင် ရှိသည်။ အမြန်ရထားစီမံကိန်း ဖြစ်သော ကေဗွီအမ်အာရ်တီသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့၏ အများပြည်သူ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် လက်ရှိ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ရထားကွန်ယက်မှာ ကျွန်းဆွယ် မလေးရှားရှိ ပြည်နယ် ၁၁ခုလုံးသို့ ရောက်ရှိ ဆက်သွယ်ထားသည်။ အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ ဆာဘားပြည်နယ်၌သာ ရထားလမ်း ရှိသည်။ ရထားလမ်းမှာ ၁၀၀၀ မီလီမီတာ အကျယ် ရထားလမ်း ဖြစ်သော ထိုင်းရထားလမ်းနှင့်လည်း မြောက်ဘက်တွင် ဆက်သွယ်ထားသည်။ အကယ်၍ မြန်မာနိုင်ငံသာ ရထားလမ်းအား ပြန်လည်တည်ဆောက်မည် ဆိုပါက မြန်မာ၊ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်တို့သို့ ရထားဖြင့် ပို့ဆောင်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ [[File:KLIA MTB&Tower.jpg|thumb|right|alt=Kuala Lumpur International Airport|မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] မလေးရှားတွင် လေဆိပ် ၁၁၈ ခုရှိပြီး ၃၈ ခုတွင် ပြေးလမ်းခင်းထားသည်။ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်းမှာ မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ပြည်တွင်း နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်း ဝန်ဆောင်မှုများ ပေးသည်။ အဓိက နိုင်ငံတကာ ခရီးစဉ် နှင့် အနောက်မလေးရှား နှင့် အရှေ့မလေးရှားတို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသော ခရီးစဉ်များအား မလေးရှား လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယား အေးရှား၊ မလင်ဒို အဲယားတို့မှ ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး ပြည်တွင်း ခရီးစဉ် အတိုများကို လေကြောင်းလိုင်း အသေးများ ဖြစ်သော အမ်အေဆွင်း၊ ဖိုင်းယားဖလိုင်း နှင့် ဘာဂျားယားအဲယားတို့မှ ပံ့ပိုးပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အဓိက ကုန်တင် လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အမ်အေအက်စ် ကာဂို နှင့် ထရန်စမိုင်း အဲယား ဆားဗစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကွာလာလမ်ပူ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် မလေးရှား၏ အဓိကနှင့် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရီးသည် အများဆုံး အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ခံခဲ့ရပြီး စုစုပေါင်း ခရီးသည် ၄၈.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။ အခြား အဓိက လေဆိပ်များတွင် ခရီးသည် ၆.၉ သန်း ရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်နှင့် အရှေ့မလေးရှား၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သော ကိုတာ ကင်နာဘာလူး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည် ၅.၃ သန်းရှိပြီး မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မြို့ပြဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးသော လေဆိပ်ဖြစ်သည့် ပီနန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် တို့ ပါဝင်သည်။ [[File:Northport Malaysia Wharve.JPG|thumb|ဆလန်ဂေါရှိ ကလန်းဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ အကြီးဆုံးနှင့် အလုပ်အများဆုံး သင်္ဘောဆိပ် ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးအပါဆုံး သင်္ဘောသွားလာရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်သော မလက္ကာရေလက်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မလေးရှား ရှိ ဆိပ်ကမ်းနှစ်ခုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း အခု ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်း နှင့် တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းတို့မှာ အရှေ့တောင်အာရှတွင် စင်ကာပူ ဆိပ်ကမ်းပြီးလျှင် ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ကလန်းဆိပ်ကမ်းသည် မလေးရှားတွင် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၃ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၁၀.၃ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ တန်ဂျွန် ပီလာပတ်စ် ဆိပ်ကမ်းမှာ မလေးရှား၏ ဒုတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ၁၉ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်ကာ ပေ၂၀ ကွန်တိန်နာ ၇.၆ သန်းနှင့် ညီမျှသော ကုန်ကို အတင်အချ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ====ရေပေးဝေမှု နှင့် စွန့်ထုတ်မှု==== လူတိုင်းမှ ရေ အား သင့်တင့်မျှတသော ဈေးဖြင့် ရရှိနိုင်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အောင်မြင်မှု တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ရန်၊ ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ဘဏ္ဏာငွေ ရရှိနိုင်ရန် နှင့် သုံးစွဲသူ အခြေပြုသော ဝန်ဆောင်မှုကို ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် စသည်တို့အတွက် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းများမှ တဆင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို ပြသခဲ့သည်။ ထိုပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးမှ ရေရရှိရေး ကဏ္ဍအတွက် ကိုယ်ပိုင် သီးခြားအုပ်ချုပ်သော ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီ၊ ပစ္စည်းများကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကုမ္ပဏီ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အသွင် ပြောင်းလဲထားသော နိုင်ငံပိုင် ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည့် ခေတ်မီသော အဖွဲ့အစည်း ပုံစံ ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ရေပေးဝေရေး ကုမ္ပဏီ အနေနှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ညီအောင် လုပ်ဆောင်ရန် ကြီးကြပ်သူ အေဂျင်စီမှ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ အစိုးရ အနေနှင့်လည်း ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍအတွက် ပုဂ္ဂလိကသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့် အသစ်များ ချမပေးတော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက ထိုသို့ လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ချပေးခဲ့ရာမှ ရလဒ် အမျိုးမျိုး ရရှိလာခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိခဲ့သော်လည်း စိန်ခေါ်မှု အမြောက်အမြား ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်ပြီး ထိုစိန်ခေါ်မှုများ ထဲမှ အချို့ကိုသာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လုပ်ငန်းမှ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ ပထမ တစ်ချက်မှာ ရေခွန်မှာ နည်းသဖြင့် ကုန်ကျငွေကို ပြန်လည်ရရှိရန် လက်ရှိ အနေအထားဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဘဲ ရေပေးဝေရေး ကဏ္ဍ အနေနှင့် အစိုးရ၏ အထောက်အပံ့ပေါ်တွင် မှီခိုနေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ တစ်ချက်မှာ ရေရယူလိုအား စီမံခန့်ခွဲမှု အတွက် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်သော်လည်း ရေဆုံးရှုံးမှု နှင့် လူတစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှုမှာ မြင့်မားနေဆဲ ဖြစ်သည်။ တတိယ အချက် အနေနှင့် ပါဟန်းမြစ်မှ ကွာလာလမ်ပူသို့ ရေအမြောက်အမြား သွယ်ယူ သုံးစွဲသည့် ကိစ္စမှာ လူမှု နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ စတုတ္ထ အချက်မှာ မိလ္လာနှင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို သန့်စင်ရေး အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များမှာ ရေပေးဝေမှု အခြေခံ အဆောက်အအုံအား လိုက်ပါဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ရေဆိုးရေညစ်များကို စုဆောင်းနိုင်သော်လည်း သန့်စင်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ရေဆိုးနှုတ် စနစ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ရေပေးဝေရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် မပါဝင်ခဲ့ပေ။ == လူဦးရေပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[File:Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by ethnic group, 2010|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှား လူဦးရေတွင် လူမျိုးများ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု]] ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်စစ်တမ်းများအရ မလေးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၈, ၃၃၄, ၁၃၅ ယောက်ဖြစ်သဖြင့်။ <ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140522234002/http://www.statistics.gov.my/portal/download_Population/files/census2010/Taburan_Penduduk_dan_Ciri-ciri_Asas_Demografi.pdf |archivedate=2014-05-22 |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristics |publisher=Department of Statistics, Malaysia |page=82 |accessdate=4 October 2011}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၄၂ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးရှားနိုင်ငံသားများ ဖြစ်သည်။<ref name="stat2010">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |title=Population Distribution and Basic Demographic Characteristic Report 2010 (Ethnic composition) |publisher=Department of Statistics, Malaysia |year=2010 |accessdate=10 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008005500/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en |archivedate=8 October 2013 }}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသားများကို လူမျိုးဖြင့် ခွဲခြားထားပြီး ၆၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို ဘူမိပူထရ များ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="stat2010"/> ဘူမိပူထရများ၏ အများဆုံးသော အုပ်စုမှာ မလေးလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင်များ အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားကာ ၎င်းတို့ အနေနှင့် မလေး ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံရေး အားဖြင့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7121534.stm|title=Malaysia's lingering ethnic divide|author=Brant, Robin |publisher=BBC News|date=4 March 2008|accessdate=29 October 2013}}</ref> ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသူများတွင် မလေးမဟုတ်သော ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်ကြပြီး ထိုင်းလူမျိုးများ၊ ခမာလူမျိုးများ၊ ချမ်လူမျိုးများ နှင့် ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်ရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။ မလေးမဟုတ်သော ဘူမိပူထရများသည် ဆာရာဝပ် လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် ရှိပြီး ဆာဘား လူဦးရေ၏ သုံးပုံ နှစ်ပုံ ကျော်မျှ ရှိသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ရှေးဦးနေ လူမျိုး အနည်းငယ်သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ အိုရန် အက်ဆလီ ဟု ခေါ်ကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Gomes|first = Alberto G.|title = Modernity and Malaysia: settling the Menraq forest nomads|publisher = Taylor & Francis Group|year = 2007|page = 10|url = https://books.google.com/?id=IiTgShFY2QEC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-96075-0}}</ref> မည်သူ့အား ဘူမိပူထရ အဖြစ် သတ်မှတ်မည် ဆိုသော ဥပဒေသည် ပြည်နယ် အလိုက် ကွဲပြားသည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/11/4/nation/20091104194453&sec=nation|title=PM asked to clarify mixed-race bumiputra status|work=The Star|date=4 November 2009|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222745/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f11%2f4%2fnation%2f20091104194453&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘူမိပူထရ အဆင့် မရကြချေ။ လူဦးရေ၏ ၂၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေး တရုတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၇.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ မလေးကုလား လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="stat2010"/> တရုတ်တို့မှာ စီးပွားရေး နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ကဏ္ဍတွင် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးပါ အရာရောက်သော လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ပီနန် ပြည်နယ်ရှိ လူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယမှ ပြောင်းရွှေ့လာသများ အများအားဖြင့် တမီလ် လူမျိုးများသည် မလေးရှားသို့ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် စတင် ရောက်ရှိလာကြသည်။<ref>{{cite web |author=Kuppusamy, Baradan |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html |title=Racism alive and well in Malaysia |work=Asia Times |date=24 March 2006 |accessdate=27 October 2010 |archivedate=12 March 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170312031803/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HC24Ae01.html }}</ref><ref name="Barbara">{{Cite book|last = West|first = Barbara A.|title = Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Volume 1|publisher = Facts on File inc|year = 2009|page = 486|url = https://books.google.com/?id=pCiNqFj3MQsC&printsec=frontcover|isbn = 0-8160-7109-8}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံတွင်း မွေးဖွားသူများကို မလေးရှားနိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ပေးအပ်လေ့ မရှိသော်လည်း မလေးရှားနိုင်ငံသား မိဘနှစ်ပါးမှ မလေးရှားနိုင်ငံ အပြင်ဘက်တွင် မွေးဖွားသော ကလေးကိုမူ နိုင်ငံသား အဖြစ် ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံသား ၂ ခု တစ်ပြိုင်တည်း ခံယူခြင်းအား ခွင့်ပြုမထားပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.unhcr.org/refworld/publisher,IRBC,,MYS,47d6546928,0.html |title=Malaysia: Citizenship laws, including methods by which a person may obtain citizenship; whether dual citizenship is recognized and if so, how it is acquired; process for renouncing citizenship and related documentation; grounds for revoking citizenship |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |date=16 November 2007 |accessdate=25 July 2011 |archivedate=24 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111124045542/http://www.unhcr.org/refworld/publisher%2CIRBC%2C%2CMYS%2C47d6546928%2C0.html }}</ref> မလေးရှား ဘော်နီယို ဖြစ်သော ဆာဘား နှင့် ဆာရာဝပ်တွင် နိုင်ငံသား ရရှိခြင်းမှာ ထူးခြားပြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကိစ္စရပ်များ အရ မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် နိုင်ငံသား အဖြစ် ရရှိခြင်းနှင့် မတူညီပေ။ နိုင်ငံသားတိုင်းအား မိုင်ကတ်ဒ်ဟု ခေါ်သော ဘိုင်အိုမက်ထရစ် စမတ် ချစ်ပ် ပါဝင်သော စိစစ်ရေး ကတ်ဒ်အား ၁၂ နှစ်ပြည့်သည်မှ စ၍ ထုတ်ပေးထားပြီး မိမိနှင့် တပါတည်း အမြဲ သယ်ဆောင်သွားရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=May, Leow Yong |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/8/30/nation/18649549&sec=nation|title=More than just a card|work=The Star|date=30 August 2007|accessdate=27 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702222512/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2007%2f8%2f30%2fnation%2f18649549&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> [[File:Malaysia population density 2010b.png|thumb|left|alt=A map of Malaysia depicting the expected 2010 estimated population density.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု၊ တစ်စတုရန်း ကီလိုမီတာတွင် ရှိသော လူဦးရေ]] ပညာရေး စနစ်တွင် မသင်မနေရ မဟုတ်သော မူကြို ပညာရေး၊ မသင်မနေရ ၆ နှစ် မူလတန်း ပညာရေး နှင့် သင်ကြားလိုသော ဆန္ဒရှိက သင်ကြားနိုင်သော ၅ နှစ် အထက်တန်း ပညာရေး တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite book|author=Nozawa, M.; Wing, C.; Chaiyasook, S. |title=Secondary Education Regional Information Base: Country Profile – Malaysia|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002147/214736e.pdf|year=2011|location=Bangkok|publisher=UNESCO|page=4 (12)|isbn=978-92-9223-374-7|format=PDF}}</ref> မူလတန်းကျောင်းများကို ကဏ္ဍ နှစ်ခု ခွဲထားပြီး မလေးဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော နိုင်ငံတော် မူလတန်းကျောင်းများ နှင့် တရုတ် သို့မဟုတ် တမီလ် ဘာသာဖြင့် သင်ကြားသော ဒေသခံ မူလတန်းကျောင်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite news |last=Mustafa |first=Shazwan |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished/ |title=Malay groups want vernacular schools abolished |work=The Malaysian Insider |date=22 August 2010 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=25 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100825032917/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/malay-groups-want-vernacular-schools-abolished }}</ref> အထက်တန်း ပညာရေးမှာ ၅ နှစ် သင်ကြားရသည်။ အထက်တန်းပညာရေး နောက်ဆုံးနှစ်တွင် မလေးရှား ပညာရေး အောင်လက်မှတ် စာမေးပွဲကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |title=Secondary School Education |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231163459/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Relevant%20Topics/Education%20and%20Learning/Non%20Citizen/nTheNationalEducationSystem/nSecondaryEducation/Pages/SecondarySchoolEducation.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ၁၉၉၉ ခုနှစ် မလေးရှား မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း အစီအစဉ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှစ၍ မက်ထရစ် ကူလေးရှင်း ကောလိပ်တွင် ၁၂ လ သင်ကြား အောင်မြင်ပြီးသော ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ပြည်တွင်း တက္ကသိုလ်များတွင် ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ သို့သော်လည်း မက်ထရစ်ကူလေးရှင်း စနစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသော နေရာသာ ဘူမိပူထရ မဟုတ်သူ ကျောင်းသားများ အတွက် ဖွင့်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite book|last = Saw|first = Swee-Hock|last2 = Kesavapany|first2 = K.|title = Malaysia: recent trends and challenges|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2006|page = 259|url = https://books.google.com/?id=EHtO7JdRLO0C&printsec=frontcover|isbn = 981-230-339-1}}</ref> [[File:Maulidur Rasul (8414773898).jpg|thumb|ပူထရာဂျာရားရှိ ပူထရာ ဗလီ]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မွေးကင်းစ ကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ အယောက် ၁၀၀၀ လျှင် ၆ ယောက်ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း၏ သက်တမ်းမှာ ၇၅ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html |title=Malaysia&nbsp;– Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=22 May 2011 |archive-date=1 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901172009/http://www.unicef.org/infobycountry/malaysia_statistics.html }}</ref> မလေးရှားအား နိုင်ငံခြားသားများ ဆေးလာကုသည့် နေရာ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိအောင် လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရသည် လူမှုကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission |title=Mission, Vision & Background |publisher=Ministry of Health Malaysia |date=3 July 2009 |accessdate=17 September 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017064513/http://www.myhealthcare.gov.my/en/index.asp?page=MHTC&subpage=MHTC_mission }}</ref> လူဦးရေသည် မလေးရှားကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ပိုမိုသိပ်သည်းပြီး<ref>{{Cite book|last = Hassan|first = Asan Ali Golam|title = Growth, structural change, and regional inequality in Malaysia|publisher = Ashgate Publishing Ltd|year = 2004|page = 12|url = https://books.google.com/?id=TtKxDem7CrsC&printsec=frontcover|isbn = 0-7546-4332-8}}</ref> မလေးရှားနိုင်ငံသား ၂၈ သန်းမှ သန်း ၂၀ သည် ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="state.gov"/> ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref name="CIA Fact Book"/> ကွာလာလမ်ပူသည် မလေးရှား၏ မြို့တော် နှင့်<ref name="CIA Fact Book"/> အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် <ref>{{cite web |url=http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |title=Tourism Malaysia Corporate Website |publisher=Tourism Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013024837/http://corporate.tourism.gov.my/trade.asp?page=marketing_training&subpage=map_malaysia |archivedate=13 October 2013 }}</ref> အဓိက ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး နှင့် ငွေကြေးဆိုင်ရာ အချက်အချာမြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090507232103/http://www.dbkl.gov.my/pskl2020/english/vision_and_goals_of_kl/index.htm|archivedate=7 May 2009 |title=Vision & Goals of Kuala Lumpur |publisher=Portal Rasmi Dewan Bandaraya Kuala Lumpur |accessdate=18 September 2010}}</ref> ပူထရာ ဂျာရားမြို့သည် အစိုးရ ရုံးထိုင်ရန် အတွက် ၁၉၉၉ မှ စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |title=Putrajaya&nbsp;– Federal Administrative Capital |publisher=Malaysian Government |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131231161948/http://mygov.malaysia.gov.my/EN/Main/MsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/Pages/PutrajayaFederalAdminCapital.aspx |archivedate=31 December 2013 }}</ref> ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ ရုံးများသည် ကွာလာလမ်ပူမြို့ အတွင်း ကျပ်တည်းမှုမှ သက်သာစေရန် ထိုနေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://eprints.utm.my/6622/ |title=Putrajaya&nbsp;– Administrative Centre of Malaysia&nbsp;– Planning Concept and Implementation |last=Ho |first=Chin Siong |year=2006 |accessdate=18 September 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511064921/http://eprints.utm.my/6622/ }}</ref> လုပ်အားကို အသုံးချရသော လုပ်ငန်းများကြောင့်<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/09/13/business/worldbusiness/13iht-labor.4.7496516.html?_r=1 |title=As Malaysia deports illegal workers, employers run short |work=The New York Times |date=13 July 2009 |accessdate=26 October 2010 |first=Soraya |last=Permatasari}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်း ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သား ၃ သန်းကျော် ခန့် နေထိုင်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိကြပြီး လူဦးရေ ၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ဖြစ်သည်။<ref name="autogenerated1">{{cite news|last=Kent |first=Jonathan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3964511.stm |title=Illegal workers leave Malaysia |publisher=BBC News |date=29 October 2004 |accessdate=26 October 2010}}</ref><ref name="autogenerated1" /> ဆာဘားတွင် အခြေစိုက်သော အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အစိုအရ ဆာဘားတွင် ရှိသော လူဦးရေ ၃ သန်းတွင် ၂ သန်းမှာ တရားမဝင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည် ဟုဆိုသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/opinions/46691 |title=Demographic implosion in Sabah? Really? |last=Quek |first=Kim |work=Malaysiakini |accessdate=21 June 2010}}</ref> မလေးရှားတွင် ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသူပေါင်း ၁၇၁.၅၀၀ ခန့်ကို လက်ခံထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် ၇၉,၀၀၀ မှ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဖြစ်ပြီး ၇၂,၄၀၀ မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံမှ ဖြစ်ကာ ၁၇,၇၀၀ မှ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အရာရှိများ အနေနှင့် နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်သူများကို ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူမှောင်ခိုသမားများထံ တိုက်ရိုက်အပ်နှံသည်ဟု သတင်း ဖော်ပြခြင်း ခံရပြီး မလေးရှား အနေနှင့် လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေများကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် အငြင်းပွားစရာ သမိုင်းကြောင်းများ ရှိ​သော ရီလာ ဟု ခေါ်သည့် အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များကို အသုံးပြုလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=search&docid=4a40d2adc&skip=0&query=World%20Refugee%20Survey&coi=MYS |title=World Refugee Survey 2009 |publisher=United States Committee for Refugees and Immigrants |date=17 June 2009 |accessdate=10 June 2011}}</ref> {{မလေးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} {{clear}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.svg|thumb|right|alt=Percentage distribution of Malaysian population by religion, 2010.|၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ မလေးရှားနိုင်ငံတွင် နေထိုင်သူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ရာခိုင်နှုန်း]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေအရ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသော်လည်း [[အစ္စလမ်ဘာသာ]]အား နိုင်ငံတော်ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="MSU">{{cite web |url=http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm |title=Malaysia&nbsp;– Religion |publisher=Asian Studies Center – Michigan State University |accessdate=13 July 2011 |archivedate=9 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809081015/http://asia.isp.msu.edu/wbwoa/southeast_asia/malaysia/religion.htm }}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ နှင့် နေထိုင်မှု စာရင်းအရ လူမျိုးနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ မြင့်မားသည်။ လူဦးရေ၏ ၆၁.၃% မှာ အစ္စလာမ်ဘာသာ၊ ၁၉.၈% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ၉.၂%မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ၆.၃%မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ၁.၃%မှာ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ တာအိုဘာသာ နှင့် အခြားသော တရုတ်ရိုးရာ ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၀.၇%မှာ ဘာသာမဲ့များ အဖြစ် ခံယူကြပြီး ကျန်ရှိနေသော ၁.၄%မှာ အခြားဘာသာများကို ကိုးကွယ်သည် သို့မဟုတ် မည်သည့်ဘာသာ ကိုးကွယ်သည်ဟု မပြောကြပေ။<ref name="Population"/> မလေးရှားတွင် ထင်ရှားသော အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲမှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာမှ ဆွန်နီ အစ္စလာမ် ဘာသာခွဲ ဖြစ်ပြီး<ref name="Peletz2002">{{cite book|author=Peletz, Michael G. |title=Islamic Modern: Religious Courts and Cultural Politics in Malaysia|url=https://books.google.com/books?id=q4TA4hjqjJ0C|year=2002|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09508-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|publisher=[[Pew Research Center]]|date=9 August 2012|accessdate=4 September 2013}}</ref> ၁၈% သော အစ္စလာမ် ဘာသာဝင်တို့မှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိကြပေ။<ref>[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Religious Identity Among Muslims | Pew Research Center<!-- Bot generated title -->]</ref> မလေးရှား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ မလေးဖြစ်ရန် အတွက် မွတ်စလင် ဘာသာကိုးကွယ်ရမည်။ မလေးဘာသာ စကားကို အမြဲပြောဆိုရမည်၊ မလေးထုံးစံ အတိုင်း နေထိုင်ရမည်။ ဘရူနိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူတွင် နေထိုင်သူ သို့မဟုတ် ဘိုးဘေးဘီဘင်များ ရှိသူ ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="Marshall"/> ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ တရုတ်လူမျိုးတို့၏ ၈၃.၆% မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြပြီး အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ တာအိုဘာသာ (၃.၄%)၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (၁၁.၁%) တို့ ဖြစ်ကာ ပီနန်ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် ပန်းသေး အနည်းငယ် ရှိကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများတွင် ဟိန္ဒူဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၈၆.၂% မျှ ရှိကာ အခြား ကိုးကွယ်မှု အများအပြား ရှိသော ဘာသာများမှာ ခရစ်ယာန် ၆% နှင့် မွတ်စလင် ၄.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေး မဟုတ်သော ဘူမိပူထရ တို့တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၄၆.၅% ရှိကာ ၄၀.၄ % မှာမူ မွတ်စလင် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="Population"/> မွတ်စလင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ တရားရုံး၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို လိုက်နာရသည်။ အစ္စလာမ် တရားသူကြီးများ အနေနှင့် မလေးရှားတို့ လိုက်နာရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်သော ရှဖီး အစ္စလာမ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာရသည်။<ref name="Peletz2002"/> ရှာရီယာ တရားရုံးမှ မွတ်စလင်များ အပေါ် ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ကိစ္စရပ်များမှာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ အမွေခံခြင်း၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲခြင်း၊ ဘာသာစွန့်ခြင်း၊ ဘာသာပြောင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်းတို့သာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် တရားမမှုများအား ရှာရီယာ တရားရုံးမှ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် မရှိပေ။ ရှာရီယာ တရားရုံးများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အရပ်ဖက် တရားရုံးများနှင့် တူညီသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သော်လည်း အရပ်ဖက် တရားရုံးများသည် အစ္စလာမ် ဘာသာ ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာခြင်း မပြုပေ။<ref>{{cite web |last=Mahathir |first=Marina |url=http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 |title=Malaysia moving forward in matters of Islam and women by Marina Mahathir |publisher=Common Ground News Service |date=17 August 2010 |accessdate=14 September 2010 |archivedate=22 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101222100655/http://www.commongroundnews.org/article.php?id=28311&lan=en&sid=1&sp=0&isNew=0 }}</ref> ===ဘာသာစကားများ=== [[File:Distribution of Malaysia Families Languages.png|thumb|left|မလေးရှားရှိ ဘာသာစကားမိသားစုများကို ရောင်စုံ ပြသထားပုံ<br /><small>(အကျယ်ချဲ့ရန်နှိပ်ပါ)</small> {{legend|#FF006E|မလာယစ်}} {{legend|#FF984F|ဘော်နီယံ}} {{legend|#007F0E|အာဆလီယံ}} {{legend|#00FF90|လန်းဒါယတ်}} {{legend|#4CFF00|စမာ-ဘာဂျော}} {{legend|#B200FF|ဖိလစ်ပိုင်း}} {{legend|#FFD800|ခရီရိုး}} {{legend|#A0A0A0|ဘာသာစကားအစုံ}}]] မလေးရှားနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနှင့် နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားမှာ မလေးရှန်း ဘာသာ ဖြစ်ပြီး<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးဘာသာစကားကို စံသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=zsm |title=Malay, Standard |publisher=Ethnologue |year=2009 |accessdate=25 July 2011}}</ref> အစိုးရ ပေါ်လစီတွင် ထိုဘာသာစကားအား ဘဟာဆား မလေးရှား ဟု ဖော်ပြပြီး မလေးရှန်း ဘာသာစကားဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|title=Mahathir regrets govt focussing too much on Bahasa|work=Daily Express|date=2 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712044336/http://www.dailyexpress.com.my/news.cfm?NewsID=86783|archivedate=12 July 2014|deadurl=no}}</ref> သို့သော်လည်း ဥပဒေတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကားကို ဘဟာဆား မလာယု ဟုပင် ရည်ညွှန်းပြီး မလေးဘာသာစကား ဟု အဓိပ္ပာယ် ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |title=Federal Constitution |publisher=Judicial Appointments Commission |accessdate=29 November 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/679mGikZK?url=http://www.jac.gov.my/jac/images/stories/akta/federalconstitution.pdf |archivedate=24 April 2012 |deadurl=yes }}</ref> ၁၉၆၇ ခုနှစ် အမျိုးသား ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား၏ ရုံးသုံးစာကို လက်တင် (ရူမီ) စကားလုံးဖြင့် ဖော်ပြရန် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း ရိုးရာ ဂျာဝီ စာလုံးကို ပိတ်ပင်ထားခြင်း မရှိပေ။<ref name="National Language Act 1967">{{cite web |url=http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |title=National Language Act 1967 |publisher=Malaysian Attorney General Chambers |year=2006 |accessdate=20 October 2015 |format=PDF |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150806212955/http://www.agc.gov.my/Akta/Vol.%201/Act%2032.pdf |archivedate=6 August 2015 }}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ အသုံးများသော ဒုတိယ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၇ အမျိုးသား ဘာသာစကား ဥပဒေ အရ အချို့သော ရုံးသုံးကိစ္စရပ်များတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အသုံးပြုခွင့် ပေးထားသည်။<ref name="National Language Act 1967"/> ဆာရာဝပ်တွင်မူ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားသည် မလေးရှန်း ဘာသာစကားနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ သုံးသော ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name="lang1">{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/sarawak-makes-english-official-language-along-with-bm|title=Sarawak makes English official language along with BM|author=Sulok Tawie|publisher=[[The Malay Mail]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang2">{{cite web|url=http://www.theborneopost.com/2015/11/18/sarawak-to-recognise-english-as-official-language-besides-bahasa-malaysia/|title=Sarawak to recognise English as official language besides Bahasa Malaysia|publisher=[[The Borneo Post]]|date=18 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref><ref name="lang3">{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/1615945|title=Sarawak adopts English as official language|publisher=[[The Sun (Malaysia)|The Sun]]|date=19 November 2015|accessdate=19 November 2015|archive-date=20 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223741/http://www.thesundaily.my/news/1615945|url-status=dead}}</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားသည် တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၆၉ ခုနှစ် လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ အပြီးတွင် မလေးဘာသာစကားကို ပို၍ သုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="History">{{Cite book|last = Andaya|first = Barbara Watson|last2 = Andaya|first2 = Leonard Y.|title = A History of Malaysia|publisher = MacMillan Press Ltd|year = 1982|pages = 26–28, 61, 151–152, 242–243, 254–256, 274, 278|url = https://books.google.com/?id=5GSBCcNn1fsC&printsec=frontcover|isbn = 0-333-27672-8}}</ref> မလေးရှန်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား သို့မဟုတ် မလေးရှားစံနှုန်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ဗြိတိသျှ အင်္ဂလိပ်မှ ဆင်းသက်လာသော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ မလေးရှား အင်္ဂလိပ်အား စီးပွားရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြပြီး မန်းဂလစ်ရှ် ခေါ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အရပ်သုံး စကားကို မလေးဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဘာသာစကားကိုလည်း အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ အစိုးရမှ စံမဟုတ်သော မလေးဘာသာစကား သုံးစွဲခြင်းကို အားမပေးသော်လည်း ကြော်ငြာများတွင် ပုံစံမမှန်သော မလေးဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်း အတွက် ဒဏ်ရိုက်ရန် လည်း အခွင့်အာဏာ မရှိပေ။<ref>{{cite web|last=Zimmer |first=Benjamin |url=http://itre.cis.upenn.edu/~myl/languagelog/archives/003643.html |title=Language Log: Malaysia cracks down on "salad language" |publisher=University of Pennsylvania |date=5 October 2006 |accessdate=14 September 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|title=Dewan Bahasa champions use of BM in ads|work=New Straits Times|date=14 October 2013|accessdate=16 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006183923/http://www.nst.com.my/streets/central/dewan-bahasa-champions-use-of-bm-in-ads-1.375207|archivedate=6 October 2014|deadurl=yes}}</ref> အခြားသော ဘာသာစကား အမြောက်အမြားကိုလည်း မလေးရှားတွင် သုံးစွဲနေကြပြီး လက်ရှိ ရှင်သန်နေသာ ဘာသာစကား ၁၃၇ မျိုးအား ပြောဆိုသူများ မလေးရှားနိုင်ငံ အတွင်း ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MY |title=Ethnologue report for Malaysia |publisher=Ethnologue |accessdate=18 October 2010}}</ref> မလေးရှား ကျွန်းဆွယ်တွင် ထိုဘာသာစကားများထဲမှ ၄၁မျိုးကို ပြောဆိုသူများ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|title=Ethnologue report for Malaysia (Peninsular)|publisher=Ethnologue|accessdate=18 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116212733/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=MYP|archivedate=16 January 2013|deadurl=yes}}</ref> အရှေ့မလေးရှားရှိ နဂိုရ်မူလ လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားရှိပြီး ထိုဘာသာစကားမှာ မလေးစကားနှင့် ဆင်သော်လည်း အလွယ်တကူ ခွဲခြား၍ ရနိုင်သည်။ ဆာရာဝပ်၏ အဓိက တိုင်းရင်းသား ဘာသာစကားမှာ အီဘန် ဖြစ်ပြီး ဆာဘားတွင် နဂိုရ်မူလနေထိုင်သူများမှာမူ ဒူဆူးနစ် နှင့် ကာဒါဇန် ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Adelaar|first = Alexander|last2 = Himmelmann|first2 = Nikolaus P.|title = The Austronesian languages of Asia and Madagascar|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2005|pages = 56, 397|url = https://books.google.com/?id=5i1aMcmLWlMC&printsec=frontcover|isbn = 0-7007-1286-0}}</ref> မလေးရှား တရုတ်များမှာ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်များရှိ ဒေသခံ စကားများကို ပြောဆိုကြသည်။ နိုင်ငံအတွင်း အသုံးများသော တရုတ်ဒေသခံ စကားများမှာ ကန်တုံစကား၊ မန်ဒရင်စကား၊ ဟောက်ကျန့်စကား၊ ဟာကားစကား၊ ဟိုင်ယန်စကား နှင့် ဖူကျိုး စကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မလေးကုလားများ၏ အများစုဖြစ်သော တမီလ်များမှာ တမီလ် ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြားသော တောင်အာရှ ဘာသာစကားများကိုလည်း မလေးရှားတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြပြီး ထိုင်းစကားလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref name="CIA Fact Book"/> မလေးရှား နိုင်ငံသား အနည်းစုမှာ ကော့ကေးရှန်းတို့မှ ဆင်းသက်လာသဖြင့် ခရီရိုး ဘာသာစကားများဖြစ်သော ပေါ်တူဂီစကားပေါ်တွင် အခြေခံသော မလက်ကာ ခရီရိုး ဘာသာစကား၊<ref>{{cite journal |title=Malaysian Creole Portuguese: Asian, African or European? |publisher=University of Texas |year=1975 |jstor=30027570 |pages=211–236 |last1=Hancock |first1=I. F. |volume=17 |issue=5 |journal=Anthropological Linguistics}}</ref> စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ချာဗာကာနို ဘာသာစကား တို့ကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last = Michaelis|first = Susanne|title = Roots of Creole structures|publisher = John Benjamins Publishing Co|year = 2008|page = 279|url = https://books.google.com/?id=pPUeQLcGMOMC&printsec=frontcover|isbn = 978-90-272-5255-5}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:MURTABAK 1 0031.jpg|thumb|upright|alt=A cook making Murtabak, a type of pancake, in an outdoor stall. He is pictured leaning over his custom-made flattened wok filled with pieces of murtabak.|ကွာလာလမ်ပူတွင် စားဖိုမှူး တစ်ဦးမှ မာတာဘက် ဟုခေါ်သော ကြက်ဥ၊ အသားနှင့် ကြက်သွန်တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကီးမားပလာတာကို ပြင်ဆင်နေစဉ်]] မလေးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုစုံ၊ ဘာသာစကားစုံသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဒေသရှိ မူလ ယဉ်ကျေးမှုမှာ ရှေးဦးနေ တိုင်းရင်းသားများ နှင့် နောင်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာသော မလေးလူမျိုးများမှ ဆင့်ပွား ပေါ်ပေါက်လာသည်။ နိုင်ငံခြား ကုန်သွယ်မှု စတင်သည်မှ စ၍ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုတို့ သိသာစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့သည်။ အခြား လွှမ်းမိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများမှာ ပါရှန်းယဉ်ကျေးမှု၊ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဗြိတိသျှ ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရ၏ ပုံစံ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေပါ လူမှုပဋိဉာဏ် အပိုဒ်ကြောင့် တိုင်းရင်းသား လူနည်းစုတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုကို အနည်းငယ်မျှသာ လက်သင့်ခံသည်။<ref>{{Cite journal|journal=Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |author=Raghavan, R.|title=Ethno-racial marginality in West Malaysia: The case of the Peranakan Hindu Melaka or Malaccan Chitty community |volume=133 |issue= 4 |publisher=Royal Netherlands Institute of Southeast Asian and Caribbean Studies |pages=438–458 |url=http://www.researchgate.net/publication/41018027_Ethno-racial_marginality_in_West_Malaysia_The_case_of_the_Peranakan_Hindu_Melaka_or_Malaccan_Chitty_community|doi=10.1163/22134379-90002605 |year=1977 |accessdate=7 October 2010}}</ref> ၁၉၇၁ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုကို အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ထို ဖွင့်ဆိုချက်အရ မလေးရှား ယဉ်ကျေးမှုသည် မလေးရှားတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သော လူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် မူတည်ရမည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ သင့်တော်သော အချက်များကို ပေါင်းစပ်နိုင်သော်လည်း အစ္စလာမ် ဘာသာသည် တစိတ်တပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေရမည် ဟု ဆိုထားသည်။<ref name="Papers">{{cite web |url=http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm |title=Cultural Tourism Promotion and policy in Malaysia |publisher=School of Housing, Building and Planning |date=22 October 1992 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=29 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100529013206/http://www.hbp.usm.my/tourism/Papers/paper_cultural.htm }}</ref> ၎င်းမှ မလေးဘာသာစကားကို အခြားဘာသာ စကားများထက် ပို၍ မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည်။<ref name="Cinema">{{Cite book|last = Van der Heide|first = William|title = Malaysian cinema, Asian film: border crossings and national cultures|publisher = Amsterdam University Press|year = 2002|pages = 98–99|url = https://books.google.com/?id=k3HTdu1HuWQC&printsec=frontcover|isbn = 90-5356-580-9}}</ref> ထိုသို့ အစိုးရမှ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကြောင့် မလေးမဟုတ်သူများ အကြားတွင် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု လျော့နည်းလာသည်ဟု ခံစားရပြီး မကျေမနပ် ဖြစ်ကြရသည်။ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယ အသင်းအဖွဲ့များမှ အစိုးရသို့ ကြေညာချက်များကို တင်သွင်းကြပြီး ဒီမိုကရေစီ နည်းလမ်းမကျသော ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်လစီကို ဖော်ထုတ်သည်ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြသည်။<ref name="Papers"/> မလေးရှားနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့ ကြားတွင် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု အချို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံ ၂ နှစ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမွေဆက်ခံရာ တူညီကြပြီး ရိုးရာ နှင့် အချက် အတော်များများတွင် တူညီကြသည်။ သို့သော်လည်း ချက်ပြုတ်သော ဟင်းလျာများမှ စ၍ နိုင်ငံတော်သီချင်း အထိ အမျိုးမျိုးသော ကိစ္စရပ်များတွင် အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသား အမွေဆက်ခံမှုကို ကာကွယ်ရန် ပြင်းထန်သော ခံစားမှု ရှိသည်။<ref name="AsiaTimes">{{cite web |last=Schonhardt |first=Sara |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html |title=Indonesia cut from a different cloth |work=Asia Times |date=3 October 2009 |accessdate=6 November 2010 |archivedate=22 August 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150822004120/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/KJ03Ae02.html }}</ref> မလေးရှား အစိုးရ နှင့် အင်ဒိုနီးရှား အစိုးရတို့ တွေ့ဆုံပြီး ယဉ်ကျေးမှုများ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ထပ်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တင်းမာမှုများကို လျှော့ချရန် ကြိုးစားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90851/6760905.html |title=Indonesia, Malaysia agree to cool tension on cultural heritage dispute |work=People Daily |date=17 September 2009 |accessdate=6 November 2010}}</ref> မလေးရှားတွင်မူ ခံစားချက် မပြင်းထန်ဘဲ အများစု အနေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုး အများစုမှာ နှစ်ဖက်စလုံး နှင့် ဆိုင်သည်ဟု ခံယူထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="AsiaTimes"/> ===အနုပညာ=== [[File:Malaysian Batik.jpg|thumb|left|alt=Making Malaysian batik|ပါတိတ် ယက်လုပ်သူမှ ပါတိတ် ထုတ်လုပ်နေပုံ။ မလေးရှား ပါတိတ်တွင် ပန်းပွင့်များနှင့် အရောင်ဖျော့ဖျော့ ရှိသည်။]] မလေးရှား ရိုးရာ အနုပညာမှာ ပုံဖော်ထွင်းထုခြင်း၊ ယက်လုပ်ခြင်း နှင့် ငွေပန်းထိမ် လုပ်ခြင်းများပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လုပ်ကိုင်ကြသည်။.<ref>{{cite book|author=Dunford, George |title=Southeast Asia on a Shoestring|url=https://books.google.com/books?id=CW09gFJ64CwC&pg=PA419|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-444-7|pages=419–}}</ref> ရိုးရာ အနုပညာများတွင် ကျေးလက်မှ လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ခြင်းတောင်းမှစ၍ မလေးရှား လွှတ်ရုံးများရှိ ငွေပန်းထိမ် လက်ရာများ အထိ ပါဝင်သည်။ အတွေ့ရများသော အနုပညာ လက်ရာများတွင် အလှဆင်သော ခရစ်ခေါ် မလေးဓား၊ ကွမ်းအစ်၊ ယက်လုပ်ထားသော ပါတိတ်များနှင့် ဆောင်ကက် ချည်ထည်တို့ ပါဝင်သည်။ ရှေးဦးနေ အရှေ့ မလေးရှား လူမျိုးများတွင် ၎င်းတို့၏ သစ်သား မျက်နှာဖုံးများအား လူသိများကြသည်။ <ref name="Marshall"/> တိုင်းရင်းသား တစ်မျိုးချင်းစီတွင် ထင်ရှားသော ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများ ရှိပြီး တစ်ခုနှင့် တစ်ခု အနည်းငယ် ဆင်သည်များ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မလေးအနုပညာတွင် မြောက်အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့ရပြီး သမိုင်းကြောင်းအရ အိန္ဒိယ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Garland">{{Cite book|last = Miller|first = Terry E.|last2 = Williams|first2 = Sean|title = The Garland handbook of Southeast Asian music|publisher = Taylor and Francis Group|year = 2008|pages = 223–224|url = https://books.google.com/?id=XDm80zCZGKAC&printsec=frontcover|isbn = 0-203-93144-0}}</ref> ရိုးရာ မလေးဂီတနှင့် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများမှ ကလန်တန်-ပတ်ထာနီ ဒေသမှ အစပျိုး ဆင်းသက်သည်ဟု ထင်မြင်ရပြီး အိန္ဒိယ၊ တရုတ်၊ ထိုင်း နှင့် အင်ဒိုနီးရှား တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသည်။ ဂီတမှာ ဗုံများပေါ်တွင် အခြေခံ ထားပြီး <ref name="Garland"/> အရေးအကြီးဆုံးမှာ ဂန်ဒမ်း ဟု ခေါ်သော ဗုံ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗုံ အနည်းဆုံး ၁၄မျိုး ရှိသည်။<ref name="Asiapac">{{Cite book|title = Gateway to Malay culture|publisher = Asiapac Books Ptd Ltd|year = 2003|page = 110|url = https://books.google.com/?id=1qIhB0I3Pq0C&printsec=frontcover|isbn = 981-229-326-4}}</ref> ဗုံများ နှင့် အခြားသော ရိုးရာ ပုတ်၍ တီးခတ်ရသော တူရိယာများမှာ သဘာဝ ပစ္စည်းများဖြင့် အမြဲလိုလို ပြုလုပ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Asiapac"/> ဂီတကို ပုံပြောရာတွင် လည်းကောင်း၊ အခမ်းအနား များတွင် လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိတ်သိမ်းခြင်း စသော ပွဲတော်များတွင်လည်းကောင်း တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Garland"/> တစ်ချိန်က အဝေး ဆက်သွယ်ရေး အတွက်လည်း အသုံးပြုခဲ့သေးသည်။ <ref name="Asiapac"/> အရှေ့မလေးရှားတွင်မူ မောင်းကို အခြေခံထားသော တီးဝိုင်းများ ဖြစ်သည့် အာဂေါင်း နှင့် ကူလင်တန် တို့ကို အသုဘ နှင့် မင်္ဂလာဆောင် အစရှိသော အခမ်း အနားများတွင် တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။။ <ref name="Matusky">{{Cite book|title=The Music of Malaysia: The Classical, Folk, and Syncretic Traditions |author1=Matusky, Patricia Ann |author2=Tan, Sooi Beng |publisher=Ashgate Publishing Ltd |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=x06nBdEkAOMC&lpg=PP1|pages=177–187 |isbn=978-0-7546-0831-8}}</ref> ထိုတီးဝိုင်းများမှာ အိမ်နီးချင်း ဒေသများ ဖြစ်ကြသော ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မင်ဒါနောင်း၊ အင်ဒိုနီးရှားရှိ ကာလီမန်တန် နှင့် ဘရူနိုင်တို့တွင်လည်း အလားတူ တီးမှုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Matusky" /> မလေးရှားတွင် အလွန်ခိုင်မာသော ပါးစပ်ပြော ရိုးရာ ရှိပြီး စာရေးသားမှု မပေါ်ခင်ကပင် ရှိခဲ့ကာ ယနေ့ထက်တိုင် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ မလေးစူလ်တန် တစ်ဦးချင်စီတို့သည် ၎င်းတို့ ကိုယ်ပိုင် စာပေ ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖန်တီးကြပြီး ယခင်က ရှိနေသော ပါးစပ်ပြော ဇာတ်လမ်းများ နှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ နှင့် အတူ ပါလာသော ဇာတ်လမ်းများမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ပထမဆုံး မလေးစာပေမှာ အာရေဗျ စကားလုံးဖြင့် ရေးသားထားသည်။ အစောဆုံး မလေး စာမှာ ၁၃၀၃ ခုနှစ် တဲရန်ဂနူး ကျောက်တုံးပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော စာဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စကားပြောသူ များလာသည်နှင့် အမျှ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ စာပေများလည်း များပြားလာခဲ့ကာ ၁၉ ရာစုမှ စ၍ ထိုဘာသာစကားတို့ဖြင့် ဖန်တီးထားသော စာပေများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="EncyclopediaMy">{{cite web |author=Osman, Mohd Taib |url=http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |title=Languages and Literature |publisher=The Encyclopedia of Malaysia |accessdate=3 November 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110106024444/http://www.encyclopedia.com.my/volume9/literaryheritage.html |archivedate=6 January 2011 }}</ref> အင်္ဂလိပ်သည်လည်း စာပေအတွက် အသုံးများသော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၉၇၁ တွင် အစိုးရမှ ဘာသာစကား အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို အမည်ဖွင့်ဆိုရန် ခြေလှမ်းစခဲ့သည်။ မလေးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "မလေးရှား၏ အမျိုးသား စာပေများ" ဟုလည်းကောင်း၊ အခြား ဘူမိပူထရ ဘာသာစကားများနှင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို "ဒေသခံစာပေများ" ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြပြီး အခြာဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ဆက်ရှင်နယ် စာပေ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Cinema"/> မလေးဘာသာ ကဗျာစာပေမှာလည်း အလွန်ပင် ဖွံ့ဖြိုးပြီး ပုံစံ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ဟိကာရက် ပုံစံသည် လူကြိုက်များပြီး ပန်တမ် ပုံစံမှာ မလေးဘာသာမှ အခြားဘာသာများသို့ ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိ သွားသည်။<ref name="EncyclopediaMy"/> ===အစားအသောက်များ=== {{multiple image | footer = နိုင်ငံတော် စားစရာ နှင့် သောက်စရာ<ref>{{cite web|url=http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|title=Lipton urges Malaysians to take pride in teh tarik, our national beverage|work=New Sabah Times|date=7 September 2012|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702212542/http://www.newsabahtimes.com.my/nstweb/fullstory/61905|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx|title=Nasi lemak, our 'national dish'|author=Rules, Dwayne A.|work=The Star|date=7 April 2011|accessdate=6 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702211527/http://www.thestar.com.my/Travel/Malaysia/2011/04/07/Nasi-lemak-our-national-dish.aspx/|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> | align = right | image1 = Teh Tarik.jpg | width1 = 110 | alt1 = A glass of Teh tarik | caption1 = <center>တေတာရစ် (လက်ဖက်ရည် ဆွဲဖျော်)</center> | link1 = Teh tarik | image2 = Nasi lemak.jpg | width2 = 190 | alt2 = Nasi lemak in a plate | caption2 = <center>နာဆီလီမက် (အုန်းထမင်း)</center> | link2 = Nasi lemak }} မလေးရှား အစားအသောက်များသည် နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူများ၏ လူမျိုးစုံမှုကို ထင်ဟပ်ပြနေသည်။ <ref name="Eckhardt">{{Cite book|last = Eckhardt|first = Robyn|title = Kuala Lumpur Melaka & Penang|publisher = Lonely Planet|date =1 June 2008|page = 42|url = https://books.google.com/?id=mzDloil93f4C&printsec=frontcover|isbn =978-1-74104-485-0}}</ref> နိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ဒေသတို့ရှိ ယဉ်ကျေးမှုများမှ အစားအသောက်များပေါ်တွင် အလွန်ပင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေသည်။ မလေး၊ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ထိုင်း၊ ဂျာဗား နှင့် ဆူမားတြား ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိပြီး မလေးရှားနိုင်ငံသည် ရှေးခေတ်အခါက ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင်များ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ချက် ဖြစ်သည်။ <ref name="Independent">{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html |title=Far Eastern cuisine: Fancy a Malaysian?&nbsp;– Features, Food & Drink |last=Jarvis |first=Alice-Azania |work=The Independent |date=13 October 2010 |accessdate=3 November 2010 |archivedate=17 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017075258/http://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/far-eastern-cuisine-fancy-a-malaysian-2104800.html }}</ref> အစားအသောက်များသည် စင်ကာပူ နှင့် ဘရူနိုင်းတို့ရှိ အစားအသောက်များနှင့် အလွန်ဆင်ပြီး <ref name="Richmond2"/> ဖိလစ်ပိုင် အစားအသောက်များ နှင့် တူသည်လည်း ရှိသည်။ <ref name="Marshall"/> မတူညီသော ပြည်နယ်များတွင် ကွဲပြားသော ဟင်းလျာများ ရှိပြီး<ref name="Richmond2"/> မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များမှာ မူရင်း အစားအသောက်များနှင့် ကွဲပြားနေသည်ကို အမြဲတစေ တွေ့ရတတ်သည်။<ref name="Barbara"/> မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုတွင် မတွေ့ရသော အစားအစာများသည် အခြားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မလေးရှားရှိ တရုတ် စားသောက်ဆိုင်များသည် မလေးဟင်းလျာများကို အမြဲတစေ ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။<ref>{{Cite book|last = Wu|first = David Y. H.|last2 = Tan|first2 = Chee Beng|title = Changing Chinese foodways in Asia|publisher = The Chinese University of Hong Kong|year = 2001|page = 128|url = https://www.google.com/books?id=p5Mw_WTLhiYC&printsec=frontcover|isbn = 962-201-914-5}}</ref> ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုမှ အစားအသောက်များကိုလည်း အခြားယဉ်ကျေးမှုမှ စတိုင်လ်ဖြင့် ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Richmond2"/> ဥပမာအားဖြင့် ငပိနှင့် ဆန်ဘယ်ဆော့စ် တို့ကို တရုတ်စားသောက်ဆိုင်များတွင် ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မလေးရှားရှိ အစားအသောက်များကို ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုသို့ ပြန်၍ ခြေရာခံနိုင်သော်လည်း ၎င်းတို့တွင် သီးခြား ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Independent"/> ထမင်းသည် ဟင်းလျာ အများစု နှင့် တွဲဖက် စားသုံးကြသည်။ ငရုတ်သီးကို မလေးရှား ဟင်းလျာများတွင် အမြဲလိုလို တွေ့ရတတ်သော်လည်း ဟင်း၏ အရသာမှာ အမြဲ စပ် နေလေ့ မရှိပေ။<ref name="Eckhardt"/> ===မီဒီယာ=== မလေးရှားရှိ အဓိက သတင်းစာများအား အစိုးရနှင့် အုပ်ချုပ်နေသော ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ အတွင်းမှ ပါတီများက ပိုင်ဆိုင်ပြီး<ref>{{cite news|last=Ahmad |first=Razak |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6140N720100205 |title=Malaysian media shapes battleground in Anwar trial |agency=Reuters |date=5 February 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref><ref name="BBC">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/7959518.stm |title=Malaysian opposition media banned |publisher=BBC News |date=23 March 2009 |accessdate=3 November 2010}}</ref> အဓိက အတိုက်အခံပါတီများမှ ပိုင်ဆိုင်သော ကိုယ်ပိုင် သတင်းစာများလည်း ရှိကာ ပုံမှန် သတင်းစာများ နှင့် ယှဉ်လျှက် ရောင်းချလေ့ ရှိသည်။ နိုင်ငံ အပိုင်း ၂ပိုင်း အတွင်း မီဒီယာတို့သည် ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်မှာ မီဒီယာများသည် အရှေ့ပိုင်းဒေသမှ သတင်းများကို နောက်ဆုံးထား ဖော်ပြလေ့ ရှိပြီး အရှေ့ပိုင်းအား ကျွန်းဆွယ်၏ ကိုလိုနီ ပမာ သဘောထား ဖော်ပြလေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Mirror"/> မီဒီယာများအား မလေးရှား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကြား တင်းမာမှုများ ပိုမိုတိုးပွားလာစေသည်ဟု အပြစ်တင်ကြပြီး မလေးရှားတို့အား အင်ဒိုနီးရှားတို့ မျက်စိတွင် အကြည့်ရဆိုးအောင် ပုံဖော်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/09/28/comment-anwar-blames-malaysian-media.html |title=Comment: Anwar blames Malaysian media |work=The Jakarta Post |date=28 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> နိုင်ငံအတွင်း မလေးဘာသာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၊ တရုတ်ဘာသာ၊ တမီလ်ဘာသာတို့ဖြင့် နေ့စဉ် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာများ ရှိသည်။<ref name="Mirror"/> သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ အကန့်အသတ် ရှိပြီး ထုတ်ဝေခွင့် နှင့် သတင်းအချက်အလက် ဖြန့်ဝေခွင့် ရရန်အတွက် ကန့်သတ်ချက် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia |title=Malaysia |work=Freedom House |year=2013 |accessdate=30 March 2014 |archivedate=7 April 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407085849/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-press/2013/malaysia }}</ref> အစိုးရသည် ယခင်က ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အတိုက်အခံတို့၏ သတင်းစာများကို နှိပ်ကွပ်ခဲ့ဖူးသော သာဓက ရှိသည်။ <ref name="BBC"/> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ အေဂျင်စီမှ ပုဂ္ဂလိက ရုပ်မြင်သံကြား နှင့် ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာန အားလုံးတို့အား အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များမှ ပြောကြားသော မိန့်ခွန်းများကို ထုတ်လွှင့်ခြင်း မပြုရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးပြီး <ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69331|title=Opposition muzzled&nbsp;– here's black and white proof |date=29 June 2007 |work=Malaysiakini}}</ref> အတိုက်အခံ ဒီမိုကရက်တစ် အက်ရှင်ပါတီမှ နိုင်ငံရေး သမားများမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်အား ရှုံ့ချကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.malaysiakini.com/news/69226|title=TV station denies censoring opposition news |date=28 June 2007 |work=Malaysiakini |first=G |last=Vikneswary}}</ref> ဆာဘားတွင်မူ သတင်းစာ တစ်စောင်မှ လွဲ၍ ကျန်သတင်းစာ အားလုံးမှာ အစိုးရ၏ ချုပ်ထိန်းမှု အောက်မှ လွတ်ကင်းပြီး မလေးရှားတွင် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် အရှိဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref name="Mirror">{{cite news|url=http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722182744/http://www.malaysianmirror.com/featuredetail/140-sabah/49237-the-east-west-divide-of-malaysian-media|archivedate=22 July 2011 |title=The East-West divide of Malaysian media |work=Malaysian Mirror |date=9 September 2010 |accessdate=3 November 2010}}</ref> ပုံနှိပ်ခြင်း နှင့် ထုတ်ဝေခြင်း အက်ဥပဒေ အစရှိသော ဥပဒေများမှာလည်း လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref name="McAdams">{{cite web |url=http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ |title=How Press Censorship Works |publisher=Mindy McAdams |last=McAdams |first=Mindy |accessdate=25 May 2011 |archivedate=30 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630161559/http://mindymcadams.com/tojou/2007/how-press-censorship-works/ }}</ref> ===အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ=== [[File:Ke Lok Si Illuminations 01.JPG|thumb|left|alt=Temple at night illuminated with light from decorations|တရုတ်နှစ်ကူး အကြို မီးထွန်းထားသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းဖြစ်သည့် ပီနန်ရှိ ကေလောက်စီ ဘုရားကျောင်း]] မလေးရှားတွင် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အားလပ်ရက်နှင့် ပွဲတော်များ အများအပြား ရှိသည်။ အချို့နေ့များမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ ပြန်တမ်း ထုတ်ပြန်ထားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်ပြီး အချို့မှာ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီ၏ ရုံးပိတ်ရက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပွဲတော်များကိုလည်း လူမျိုး သို့မဟုတ် ဘာသာ တစ်ခုချင်းစီမှ မိမိတို့အုပ်စု အလိုက် ကျင်းပလေ့ ရှိပြီး အဓိက အုပ်စုများ၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် အဖြစ် ကြေညာလေ့ ရှိသည်။ အများဆုံး ကျင်းပကြသော အားလပ်ရက်မှာ ဟာရီ မာဒေးကား ခေါ် လွတ်လပ်ရေးနေ့ ဖြစ်ပြီး ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြကာ မလာယာ ဖက်ဒရေးရှင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေးရသည့် နှစ်ပတ်လည်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Marshall"/> ၁၆ စက်တင်ဘာတွင် ကျင်းပသော မလေးရှားနေ့မှာ ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဖက်ဒရေးရှင်းကို ဂုဏ်ပြုကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2009/10/19/nation/20091019103509&sec=nation|title=Malaysia Day now a public holiday, says PM|author=Chun, Yeng Ai |date=19 October 2009|accessdate=7 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220220/http://www.thestar.com.my/story.aspx/?file=%2f2009%2f10%2f19%2fnation%2f20091019103509&sec=nation|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> အခြားမှတ်သားလောက်သော နိုင်ငံတော် အားလပ်ရက်များမှာ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော အလုပ်သမားနေ့ နှင့် ဇွန်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပသော ဘုရင့်မွေးနေ့တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Marshall"/> အစ္စလာမ်ဘာသာမှာ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သဖြင့် မွတ်စလင် အားလပ်ရက်များမှာ ထင်ရှားသည်။ ဟာရီ ရာယ ပွာဆာ (ဥပုသ်ထွက်သော စမိုင် အစ်နေ့) ၊ဟာရီ ရာယ ဟာဂျီ (အစ်နေ့) ၊ မော်လီဒါ ရာဆူး (တမန်တော် မွေးနေ့) နှင့် အခြားနေ့များကို ကျင်းပကြသည်။ <ref name="Marshall"/> မလေးတရုတ်လူမျိုးများသည် တရုတ်နှစ်သစ်ကူး ကဲ့သို့သော ပွဲတော်များ နှင့် အခြား တရုတ်ရိုးရာ ယုံကြည်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော ပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ မလေးရှားရှိ ဟိန္ဒူများမှာ ဒေဝါလီနေ့ မီးထွန်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲကြပြီး <ref name="MSU"/> တိုင်ပူဆမ်းခေါ် ဘာသာရေး အလေ့အထ တစ်ခုဖြစ်သော တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ဘုရားဖူးများ ဘတူလှိုဏ်ဂူတွင် ပေါင်းဆုံးကြခြင်း ပွဲတော်ကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.tourism.gov.my/en/my/Web-Page/Places/States-of-Malaysia/Selangor/Batu-Caves|title=Batu Caves, Selangor|publisher=Tourism Malaysia|accessdate=15 October 2013|archivedate=25 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625042929/http://www.tourism.gov.my/en/my/web-page/places/states-of-malaysia/selangor/batu-caves}}</ref> မလေးရှားရှိ ခရစ်ယာန် အသိုင်းအဝိုင်းမှာ အခြားနေရာများမှ ခရစ်ယာန်များ ကျင်းပသော အားလပ်ရက် ပွဲတော်များကို ဆင်နွှဲကြပြီး အထူးသဖြင့် ခရစ္စမတ် နှင့် အီစတာပွဲတော် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့မလေးရှား တို့မှလည်း ဂါဝိုင် ဟုခေါ်သော ကောက်ရိတ်သိမ်းပွဲတော်ကို ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{Cite book | last = Hutton | first = Wendy | title = East Malaysia and Brunei|publisher = Periplus Editions (HK) Ltd | year = 1997 | page = 169 | url = https://books.google.com/?id=FWiU5VBALicC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | doi = | id = | isbn = 962-593-180-5}}</ref> ပွဲတော် အများစုမှာ လူမျိုးစု တစ်စု သို့မဟုတ် ဘာသာတစ်ခုနှင့်သာ သက်ဆိုင်သော်လည်း အားလုံးပါဝင် ဆင်နွှဲကြသည်။ "အိုးပင်းဟောက်စ်" ဟုခေါ်သော ထုံးစံအရ မလေးရှား နိုင်ငံသားတို့သည် အခြားသူတို့ ကျင်းပသောပွဲတွင် ပါဝင်ဆင်နွှဲကြပြီး အမြဲ ဆိုသလိုပင် ပွဲတော်နှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု သိထားသော လူများ၏ အိမ်များသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ကြသည်။<ref name="MIDA">{{Cite book|title = Guidebook on Expatriate Living in Malaysia|publisher = Malaysia Industrial Development Authority|date = May 2009|pages = 8–9, 69|url = http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|access-date = 19 April 2016|archive-date = 28 September 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110928100352/http://www.mida.gov.my/env3/uploads/Publications_pdf/ExpatriateLiving/expatriate2009.pdf|url-status = dead}}</ref> ===အားကစား === [[File:Seni silat melayu.jpg|thumb|right|alt=A woman and a man in black outfits with red belts practising the martial art of Silat Melayu|ခေတ်သစ် အားကစားနည်းများနှင့် အတူ ရိုးရာအားကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသော ဆီလတ် မလာယု ကဲ့သို့သော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်းများလည်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။]] မလေးရှားတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများမှာ ဘောလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကွင်းအတွင်း ကစားရသော ဟော်ကီ၊ ဘိုးလ်၊ တင်းနစ်၊ စကွက်ရှ်၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ မြင်းစီးခြင်း၊ ရွက်တိုက်ခြင်း နှင့် စကိတ်စီးခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="MIDA"/> ဘောလုံးသည် ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ၂၀၃၄ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား တွဲဖက် အိမ်ရှင် အဖြစ် အခြားတစ်နိုင်ငံနှင့် ပူးတွဲ ကျင်းပနိုင်မည့် အလားအလာကို လေ့လာလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://tobaccocontrol.bmj.com/content/11/3/277.full|title=BAT flouts tobacco-free World Cup policy|author=Assunta, Mary |work=University of Sydney, New South Wales, Australia|publisher=Tobacco Control|volume=11|issue=3|year=2006|accessdate=3 October 2014|doi=10.1136/tc.11.3.277}}</ref><ref>{{cite web|title=Asean to bid for 2034 FIFA World Cup|url=http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|work=The Brunei Times|date=16 May 2013|accessdate=15 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702215430/http://www.bt.com.bn/2013/05/16/asean-bid-2034-fifa-world-cup|archivedate=2 July 2014|deadurl=no}}</ref> ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲများတွင် ပရိသတ် ထောင်ဂဏန်း လာရောက်အားပေးလေ့ ရှိပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ မလေးရှားသည် သောမတ်စ် ဖလားဟုခေါ်သော ကမ္ဘာ့အဖွဲ့လိုက် အမျိုးသား ကြက်တောင်ရိုက် ဆုဖလား ပြိုင်ပွဲ ကို ကျင်းပသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံ ထဲတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။.<ref>{{cite web |url=http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml |title=History of Badminton |publisher=SportsKnowHow.com |accessdate=11 June 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629004258/http://www.sportsknowhow.com/badminton/history/badminton-history-2.shtml }}</ref> မလေးရှား မြက်ခင်းပြင် ဘိုးလ် အဖွဲ့ချုပ်မှာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707070937/http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |archivedate=7 July 2011|url=http://my.88db.com/Sports-Fitness/Club-Association/ad-77790/ |title=Malaysia Lawn Bowls Federation |publisher=88DB.com |accessdate=1 October 2010}}</ref> စကွက်ရှ် ကစားနည်းကို ဗြိတိသျှ ကြည်းတပ်သားများမှ နိုင်ငံအတွင်း စတင်သယ်ဆောင်လာပြီး ပထမဆုံး ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၃၉တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author1=Nauright, John |author2=Parrish, Charles |title=Sports Around the World: History, Culture, and Practice|url=https://books.google.com/books?id=IkLYDgTnMxEC&pg=PA250|year=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-300-2|pages=250–}}</ref> မလေးရှား စကွက်ရှ် ရက်ကက် အသင်းကို ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |title=History of SRAM |publisher=Squash Racquets Association of Malaysia |accessdate=15 October 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015034511/http://www.malaysiasquash.com.my/index.php/about/about-sram/ |archivedate=15 October 2013 }}</ref> မလေးရှားသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဘောလုံးလိဂ် ကစားပွဲ ကျင်းပရန် အဆိုပြုထားကြသည်။<ref>{{cite news |url=http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league/ |title=Malaysia, Indonesia propose Southeast Asia football league |work=The Malaysian Insider |date=31 July 2010 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=3 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100803120233/http://www.themalaysianinsider.com/sports/article/malaysia-indonesia-propose-southeast-asia-football-league }}</ref>မလေးရှား အမျိုးသား ကွင်းပြင် ဟော်ကီ အသင်းသည် ၂၀၁၅ ဒီဇင်ဘာ၌ ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၁၃ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.fih.ch/media/10039628/fih-mens-world-rankings-december-2015.pdf |title=FIH Men's World Rankings – 7 December 2015 |publisher=International Hockey Federation |date=7 December 2015 |accessdate=20 January 2016 |format=PDF}}</ref> တတိယ အကြိမ်မြောက် ဟော်ကီကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲကို ကွာလာလမ်ပူရှိ မာဒေးကား အားကစားကွင်းတွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၀ ကြိမ်မြောက် ဖလားကိုလည်း အလားတူ လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/events-tournaments/hockey-world-cup/history/History-of-Hockey-World-Cup/articleshow/5624571.cms |title=History of Hockey World Cup |work=The Times of India |date=27 February 2010 |accessdate=1 November 2010}}</ref> မလေးရှား နိုင်ငံအတွင်းတွင် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲ မောင်းနှင်ရာ လမ်းဖြစ်သော ဆီပန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပြိုင်ကားလမ်း ရှိသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၂.၈၈မိုငင် (၃၁၀.၄၀၈ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပထမဆုံး မလေးရှာ ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲကို ၁၉၉၉ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.allf1.info/tracks/index.php |title=Formula One Grand Prix Circuits |last=Novikov |first=Andrew |publisher=All Formula One Info |accessdate=27 September 2010 |archive-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302231012/http://allf1.info/tracks/index.php }}</ref> ရိုးရာ အားကစားနည်းများတွင် ဆီလတ် မာလာယုသည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး မလေးရှား၊ ဘရူနိုင်းနှင့် စင်ကာပူနိုင်ငံတို့ရှိ မလေးလူမျိုးများ ကစားသော ကိုယ်ခံပညာ အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=Minahan, James B.|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT76|date=30 August 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-660-7|pages=76–}}</ref> မလာယာ အိုလံပစ်ကောင်စီ အသင်းချုပ်အား ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကောင်စီမှ အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ ပထမဆုံး အကြိမ် အဖြစ် ၁၉၅၆ ခုနှစ် မဲလ်ဘုန်းတွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှား အိုလံပစ် ကောင်စီဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး မလေးရှား အနေနှင့် ကောင်စီဖွဲ့စည်းသည်မှ ယနေ့အထိ အိုလံပစ် အားကစားပွဲ တစ်ခုမှ လွဲ၍ ကျန်အိုလံပစ် အားကစား ပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် အားကစားသမား အများဆုံး စေလွှတ်ခဲ့သည်မှာ ၅၇ ယောက် ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၃ မြူးနစ် အိုလံပစ် အားကစားပွဲသို့ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807033456/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/history.htm|archivedate=2013-08-07|title=Olympic Games&nbsp;– History |publisher=The Olympic Council of Malaysia |accessdate=27 September 2010}}</ref> မလေးရှား အားကစားသမားများ အနေနှင့် အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ဆုတံဆိပ် ၆ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး ၅ ခုမှာ ကြက်တောင် အတွက် ဖြစ်ကာ တစ်ခုမှာ ပလက်ဖောင်း ဒိုင်ဗင်ထိုး အားကစားနည်း အတွက် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807041347/http://www.olympic.org.my/web/gamesrecords/olympicg/medaltally.htm|archivedate=2013-08-07|title=Previous Olympic Games Medal Tally |publisher=Olympic Council of Malaysia |accessdate=17 October 2013}}</ref> မလေးရှား အနေနှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲများတွင် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များထဲက မလာယာ အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၆ တွင် မလေးရှား အနေနှင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ကွာလာလမ်ပူ၌ အိမ်ရှင်နိုင်ငံ အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/node/138479|title=Doing Malaysia proud|author=Dudley, Rueben|work=The Sun|date=13 September 2010|accessdate=15 October 2013|archive-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031191031/http://www.thesundaily.my/node/138479}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php |title=Commonwealth Games Federation, History and Tradition of Commonwealth Games, Edinburgh, Bendigo, Pune |publisher=Commonwealth Youth Games 2008 |date=14 August 2000 |accessdate=27 September 2010 |archivedate=8 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101008183946/http://www.cygpune2008.com/history-tradition/history-tradition.php }}</ref> ကစားသူ အများဆုံး ကိုယ်ခံပညာမှာ ဆီလတ် မလာယု နှင့် တိုမွိုင်ခေါ် ကစ်ဘောက်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ပြည်ပဆက်သွယ်ရေး == == မှတ်ချက်များ == {{reflist|group=n}} == ကိုးကား == {{reflist|2}} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:မလေးရှားနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဓနသဟာယအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] 5zk023bozdn8020dj0fmtgnuazkvpfc 0 4035 1038157 1036071 2026-06-14T06:43:05Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-၀င် +ဝင်, -စျ +ဈ, -၀န် +ဝန်) 1038157 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = မင်းသိင်္ခ | image = | alt = | caption = | birth_name = အောင်ထွန်း | birth_date = {{birth date|df=yes|၁၉၃၉|၀၆|၂၅}} | birth_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] | death_date = {{death date and age|၂၀၀၈|၀၈|၀၁|၁၉၃၉|၀၆|၂၅}} | death_place = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | death_cause = | resting_place = [[ရေဝေးသုဿန်]] | nationality = မြန်မာနိုင်ငံသား | ethnicity =ဗမာ | religion =ဗုဒ္ဓဘာသာ | known_for = | occupation = စာရေးဆရာ၊ ဗေဒင်ဆရာ | parents = ဦးစံရှိန်၊ ဒေါ်တင်တင် | spouse =ဒေါ်အေးအေးရွှေ (ကွာရှင်း)၊ ဒေါ်ကျင်ဖုံ (ကွာရှင်း) | children =မောင်မောင်သစ် | relatives =ဦဝင်းဇော်(ညီ)၊ ဒေါ်သန်းနုအောင်(ညီမ) | alma_mater = [[စိန်ပေါလ်ကျောင်း]]<br/>အေဗီကောလိပ်ကျောင်း<br/>Astrological Research Project(India) | awards = | url = | hobbies=စာဖတ်ခြင်းနှင့် ဗေဒင်ဟောခြင်း|အခြားကလောင်အမည်=အောင်သင်း အောင်စိုး}} '''မင်းသိင်္ခ''' (၁၉၃၉−၂၀၀၈) သည် ဗမာလူမျိုး စာရေးဆရာနှင့် ဗေဒင်ပညာရှင် ဖြစ်သည်။ မင်းသိင်္ခသည် တီထွင်ကြံဆမှုရှိသော ဝတ္ထုတိုရှည်များကို နိုင်နင်းစွာဖွဲ့နိုင်သော စာအရေးအသားကောင်းသူ တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ စိတ်ကူးအထင်အမြင်ပြောင်းလဲခြင်းမှ စပြီး အတတ်ပညာများ၊ လက်တွေ့ရုပ်ဝတ္ထုများ နှင့် အောင်မြင်ပျော်ရွှင်မှုများ ရရှိနိုင်ပုံကဲ့သို့ စိတ်ပညာသဘောတရားများကို ပုဏ္ဏားဘကွန်း၊ ဖြစ်ချင်ရာဖြစ် မောင်ဘချစ်နှင့် ပြည်ကြီးမဏ္ဍိုင်မြကြီးစသော ဝတ္ထုများတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ၁၉၃၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ ကျောက်မြောင်းရပ်ကွက် ဘိုးလိန်းလမ်းနေ ပန်းချီဆရာ ဦးစံရှိန်နှင့် ဒေါ်တင်တို့မှ မွေးဖွားပါသည်။ မွေးချင်း ၆ ယောက်အနက် အကြီးဆုံးသား ဖြစ်သည်။ ငယ်မည်မှာ အောင်ထွန်း ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့ [[စိန်ပေါလ်ကျောင်း]]တွင် စတင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပါပြီး အေဗီကောလိပ်ကျောင်း၌ ၁၀ တန်းအထိ ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။ == စာပေရေးသားခြင်း == ၁၉၅၄ ခုနစ်၊ အထက်တန်းကျောင်းသားဘဝတွင် ''မေ့ပင်အောက်က ထွက်ခဲ့ပါ'' ဝတ္ထုကို အောင်စိုး (အညတရ) အမည်နှင့် ရေးကာ စာပေနယ်သို့ ရောက်သည်။ ၁၉၇၄ ခု၊ ဇူလိုင်လထုတ် ပြစ်မှု မဂ္ဂဇင်းတွင် ''ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ဂျူးမျက်လှည့်ဆရာ သတ်မှု'' ကို အောင်သင်း ကလောင်နှင့် ရေးသည်။ ၁၉၇၆ ''မနုစာရီ'' လုံးချင်းကို စရေးမှသာ မင်းသိင်္ခ အမည်ကို ခံယူသည်။ မကွယ်လွန်မီ နောက်ဆုံးထွက်ခဲ့သည့်စာအုပ်များမှာ မကွယ်လွန်မီတစ်လခန့်က လာဘ်မိုးဆွေစာအုပ်တိုက်မှ မြရာရွှေပြည်မင်းသမီး လုံးချင်းဝထ္တု၊ မရမ်းတလင်းစာအုပ်တိုက်မှ ယတြာချေနည်းစာအုပ်၊ ပြုံးပန်းတရာစာအုပ်တိုက်မှ ထီထိုးနည်း စာအုပ်များ ဖြန့်ဝေခဲ့ပြီး ဆက်လက်ထုတ်ဝေရန် စာပေစိစစ်ရေးမှ ခွင့်ပြုသည့်စာအုပ်များ ကျန်ခဲ့သေးသည်။ ၁၉၇၆ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း လုံးချင်းစာအုပ် စုစုပေါင်း အုပ်ရေ (၁၀၀) ကျော်ရေးသား ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ === ရေးသားသော စာ နှင့် စာအုပ်များ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" ! !ခေါင်းစဉ် !ထုတ်ဝေနှစ် !ထုတ်ဝေသူ !မှတ်ချက် |- |၁ |မနုစာရီ |၁၉၇၆ | | |- | |ကျွန်တော်ကြားဖူးသလို ပြောဆိုပါမည် |၂၀၁၀ | | |- | |ဂျစ်ပစီ ဟောကိန်း |၂၀၀၆ | | |- | |စနေမောင်မောင် |၁၉၇၉ | | |- | |စနေမောင်မောင်နှင့် မြေလျှိုးမိုးပျံဂိုဏ်း |၂၀၀၉ | | |- | |စနေမောင်မောင်ပါဝင်သော မဟူရာ |၂၀၀၇ |မောင်မောင်မြင့်အေး | |- | |ဆရာသခင်နှင့် နှစ်ပေါင်းများစွာ |၂၀၀၇ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ခေါင်းမြီးခြုံ လုံပါပေ့ |၁၉၇၈ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ပျားစွဲသော မုတ်ဆိတ် |၁၉၈၁ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ပါပလူမျိုး ကိုးဆယ့်ကိုး |၁၉၈၇ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ပိတုန်းသုံးကောင် |၁၉၇၇ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ဗိုက်ပူသူတော် |၁၉၈၂ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ဘမျိုးဘိုးတူ ဘယ်သန်ဘမှန် |၁၉၈၄ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ဘုမ္မာဝတီ အရှုပ်တော်ပုံ |၁၉၉၄ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မတစ်ထောင်တစ်ကောင်ဖွား |၁၉၇၉ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မမင်းဖြူ မှန်မှန်ပြော |၁၉၇၉ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မြကျွန်းသာပေါ်က မျောက်သုံးကောင် |၁၉၈၅ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မြိုင်မဟာ မမြလေး |၁၉၈၆ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မြိုင်ရာဇာ တာတေ |၁၉၇၈ | | |- | | | | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မိုးပေါ်မှာ ကြယ်တစ်လုံး |၂၀၀၇ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မိုက်ခဲ ကျောက်ပွင့် |၁၉၈၃ | | |- | |တားရော့ ဟောနည်း |၂၀၀၁ | | |- | |တူသော ဝတ္ထုတိုများ |၁၉၉၅ | | |- | |ပက်ထရစ် ရွှေဂေါင်း |၁၉၈၁ | | |- | |ပတ္တမြားမိုး |၁၉၉၆ | | |- | |ပျော်ပါတယ် မောင်ပြည်သိမ်း |၁၉၈၃ | | |- | |ပရော်ဖက်ဆာ ဒေါက်တာဆိတ်ဖွား |၁၉၈၀ | | |- | |ပြည်ကြီးမဏ္ဍိုင် မြကြီး |၁၉၈၀ |ဦးခင်မောင်သန်း၊ သန်းစာပေ | |- | |ပြည်တောင်ဝင် စနေမောင်မောင် |၁၉၈၄ | | |- | |ပြောထုံးဖြစ်အောင် ငနက်ခေါင် |၁၉၈၈ |ဦးအောင်မြင့်၊အောင်မြင်စာပေ | |- | |ပါပလူမျိုး ကိုးဆယ့်ကိုး | | | |- | |ပုဂံသား မောင်ဘမော် |၁၉၉၅ | | |- | |ပုစ္ဆာတစ်ထောင် အဖြေတစ်ခု (ရုပ်ပြ) |၂၀၁၂ | | |- | |ပုဏ္ဏားဘကွန်း |၁၉၇၈ | | |- | |ပေတလူ | | | |- | |ဖြစ်ချင်ရာဖြစ် မောင်ဘချစ် |၁၉၈၂ | | |- | |ဖိုးသူတော်ကြီးနှင့် ကျွန်ုပ် |၂၀၀၆ |မောင်မောင်မြင့်အေး | |- | |ဖီလိုဆိုဖာ ဦးမြသာ |၁၉၉၇ | | |- | |ဘမျိုးဘိုးတူ ဘယ်သန်ဘမှန် | | | |- | |ဘဝစာမျက်နှာ အပိုင်းအစများ |၂၀၀၆ | | |- | |ဘဝဝင်္ကပါ |၂၀၀၃ | | |- | |ဘာဘာ ဘာမှ မသိဘူး |၁၉၈၆ | | |- | |မင်း ဘာသိလို့လဲ | | | |- | |မင်းနန်သူနှင့် ဂမ္ဘီရလောက ဝတ္ထုတိုများ |၂၀၀၈ | | |- | |မင်းမေးတိုင်း ငါက ဖြေရမှာလား |၂၀၀၅ | | |- | | | | | |- | |မတတ်ပါ့ |၂၀၀၂ | | |- | |မနောမယ ကိုပီတာ |၂၀၀၃ | | |- | |မနောမယ ထမင်းဝိုင်း |၂၀၀၂ | | |- | |မနောမယ ပုတီး |၁၉၉၆ | | |- | |မနောမယ ဖက်ဖူးရောင် |၁၉၉၅ | | |- | |မနောမယ မြသက်လယ် |၁၉၉၅ | | |- | |မနောမယလက်ဆောင် ပေါင်းချုပ် |၁၉၉၆ | | |- | |မနောမယလက်ဆောင် အမှတ် (၁) |၁၉၉၅ | | |- | |မနောမယလက်ဆောင် အမှတ် (၂) |၁၉၉၆ | | |- | |မြကျွန်းသာပေါ်က မျောက်သုံးကောင် | | | |- | |မြင်းကပါအကျဉ်းသား | | | |- | |မြနန်းနွယ် |၂၀၀၂ | | |- | |မြရည်ကံသာ | | | |- | |မြိုင်ဟေဝန် | | | |- | |မြေလျှောက်ဝိဇ္ဇာ ရွှေမြသာ |၁၉၉၇ | | |- | |မသွားမီက ရောက်နှင့်သည် |၁၉၈၃ | | |- | |မဟာမြိုင် ခရီးသည် |၁၉၉၃ |လာဘ်မိုးစွေ စာပေ၊ ဦးမောင်မောင်မြင့်အေး | |- | |တို့အဘိုး တို့အဘွား အရိုးကုန်းသား | | | |- | |မအောင်ရင် |၂၀၀၃ | | |- | |မာဃဝါဇိတ် | | | |- | |မာလိန်မှူး ထူးစိန် |၁၉၈၆ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် မိန်းမလှကျွန်းအပါအဝင် ၀ထ္ထုတိုများ |၂၀၀၆ | | |- | |မိုးဒေဝါ | | | |- | |မိုးနဲ့အတူ |၂၀၀၄ | | |- | |မိုးနဲ့ မြေ |၂၀၀၃ | | |- | |မီးခဲမောင်မောင်နှင့် အနတ္တ ဆရာမြ (ရုပ်ပြ) |၂၀၁၁ |အိုကေလစဉ်၊အာကာအောင် | |- | |မီးအိမ်လက်ဆွဲ ခရီးသည် (ရုပ်ပြ) |၂၀၁၂ | | |- | |မုတ်ဆိတ်ဖြူကြီးအကြောင်း ပြောပြခြင်းနှင့် ဝတ္ထုတိုများ |၁၉၉၄ | | |- | |မောင့်ညိုချော |၂၀၀၂ | | |- | |မောင်မင်းကြီးသား မောင်မြဖေ |၁၉၈၄ | | |- | |မဲခေါင်ကျော်စွာ |၂၀၀၇ |မောင်မောင်မြင့်အေး | |- | |ယတြာများ |၂၀၀၄ | | |- | |ရာဇဝင်ကလို မင်းသား |၂၀၀၈ | | |- | |ရေမျောကမ်းတင် အောင်ဗဒင် | | | |- | |ဝတ္ထုတိုပေါင်းချုပ် ၁ |၁၉၈၇ | | |- | |ဝတ္ထုတိုပေါင်းချုပ် ၂ |၁၉၈၇ | | |- | |ဝတ္ထုတိုပေါင်းချုပ် ၃ |၁၉၈၈ | | |- | |ဝေဒမောင်မောင် |၁၉၉၄ | | |- | |သူတော်စင်မလေး ပုဏ္ဍရိက |၁၉၈၈ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင် ပါဝင်သည့် သေသောသူသည် သုဿာန်သို့ သွားသည် |၁၉၈၀ | | |- | |ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် တပွဲစား ဦးနှော အပါအဝင် ဝတ္ထုတိုများ |၂၀၀၄ |လာဘ်မိုးစွေ စာပေ | |} တပွဲစားဦးနှော၊ မင်းဂွတ်သီးသုံးလုံး၊ ဆားပုလင်းနှင်းမောင်နှင့် ဓားနှစ်လက် စသောရုပ်ပြ ဇာတ်လမ်းအချို့လည်းထုတ်ဝေဖူးသည်။ (စတုမဟာရာဇ်) ဟူသော တိပ်ခွေအသံသွင်းဇာတ်လမ်းခွေလည်း ထွက်ရှိဖူးသည်။ ရုပ်ရှင် အဖြစ် ရိုက်ကူးခဲ့သော ဝတ္ထုများ === ဦးစီး ထုတ်ဝေ === ဦးစီးထုတ်ဝေခဲ့သော ဂျာနယ် မဂ္ဂဇင်းများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် − * မနောမယဂမ္ဘီရဂျာနယ်၊ * မနောကြာဖြူမဂ္ဂဇင်း၊ * မဟာမြိုင် မဂ္ဂဇင်း၊ * မနုစာရီ မဂ္ဂဇင်း၊ * မြရီသီတာ မဂ္ဂဇင်း နှင့် * ရောင်ပြန် မဂ္ဂဇင်း == အလုပ်အကိုင် == ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ [[တပ်မတော်]]သို့ဝင်ရောက် အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ၅ နှစ်ကြာ အမှုထမ်းခဲ့ပြီးနောက် တပ်မတော်မှထွက်ပြီး [[ချောက်မြို့]]တွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။ ချောက်မြို့တွင် ဆီစက် ညစောင့်ဘဝ၊ လက်ဖက်ရည် ဆိုင်ပိုင်ရှင် ဘဝတို့ဖြင့် ကျင်လည်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် မြန်မာစာပေလောကတွင် အအောင်မြင်ဆုံးဖြစ်ခဲ့သည့် မနုစာရီ လုံးချင်းဝတ္ထုကြီးကို စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အကြိမ်ကြိမ်ထုတ်ဝေခဲ့ရပြီး [[ဂျပန်ဘာသာ]] သို့လည်း ပြန်ဆိုခြင်းခံရသည်။ ဆရာကြီးရေးသော အခြားဝတ္ထုဇာတ်လိုက်များမှာ [[စနေမောင်မောင်]][[ဆားပုလင်းနှင်းမောင်]] [[ပရော်ဖက်ဆာ ဒေါက်တာဆိတ်ဖွား]][[မိုးသီး]][[အောင်ထွန်း]][[ဘိန်းစား ဘွန်း‌ဟောင်း]] တို့ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း လုံးချင်းဝတ္ထုပေါင်း ၇၀ ရေးသားခဲ့သည်။ == ဗေဒင်ဟောခြင်း == ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] [[တောင်ကြီးမြို့]]၌ ဗေဒင်ဆရာဘဝကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မင်းသိင်္ခဟူသော အမည်ကို ခံယူခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ တွင် ရန်ကုန်မြို့၌လည်း ဗေဒင်များစတင် ဟောခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက် ညသန်းခေါင်အချိန်တွင် ရန်ကုန်မြို့ သုဝဏ္ဏနေအိမ်မှ မဟာဂန္ဓာရီခရီးအဓိဋ္ဌာန် ၃ နှစ်ခရီး ထွက်ခွာခဲ့သည်။ ခရီးမှအပြန်တွင် [[မှော်ဘီမြို့]]အစွန်ရှိ အယူတော်မင်္ဂလာခြံဝင်းကျယ်ကြီးတွင် တပည့်ပေါင်းများစွာနှင့် အတူနေထိုင်ခဲ့သည်။ === မဟာဂန္ဓရီခရီးစဉ် === မဟာဂန္ဓာရီအဓိဋ္ဌာန် သုံးနှစ်ခရီးထွက်ခွာခြင်းကို ၁၉၉၇ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင်စတင်သည်။ ဂန္ဓာရီခရီးစဉ်အပြီးတွင် ရန်ကုန်တိုင်း၊ မှော်ဘီမြို့စွန်ရှိ၊ မရမ်းတလင်း အယူတော်မင်္ဂလာခြံ၌ နေထိုင်သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒ ပါရဂူဘွဲ့ === [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ကာလကတ္တားအခြေစိုက် A.R.P ကပေးအပ်သည့် ပေးအပ်သည့် ရိုးရာဗေဒင်ပညာ ပါရဂူဘွဲ့နှင့် မြန်မာမင်း (၁၂၂) ပါး၏ကံကြမ္မာ ကျမ်းစာအုပ်ဖြင့် နက္ခတ်ဗေဒပါရဂူဘွဲ့ (၂) ခုရရှိထားပြီး ဆုသွားရောက် လက်ခံ မရယူခင် ကွယ်လွန်သွားခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="kp">{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://khitpyaing.org/news/august08/1-8-08a.php |accessdate=11 August 2009 |archivedate=29 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829020909/http://www.khitpyaing.org/news/august08/1-8-08a.php }}</ref> == နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု == တပ်မတော်တွင် တပ်ကြပ်ကြီးစာရေး အဖြစ် ၅ နှစ်ခန့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ ထွက်ပြီး နေက်ပိုင်းတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ များတွင်ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲများ ပျက်ပြားသွားသောအခါ ကွန်မြူနစ် အဖြစ်တောခိုခဲ့သည်။ ထို့နောက် အဖွဲ့ ၏ တာဝန်ပေးမှုဖြင့် ရန်ကုန်သို့ ရောက်ရှိနေစဉ် ထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၅ မှ ၁၉၇၀ အထိ [[အင်းစိန်ထောင်]]တွင် အကျဉ်းကျခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၈၈ ခုနှစ် လူထုလှုပ်ရှားမှုအတွင်း ဟောပြောချက်များကြောင့် စစ်အစိုးရက မင်းသိင်္ခကို အင်းစိန်ထောင်အတွင်းသို့ ထပ်မံပို့ဆောင်ပြီး တစ်သက်တစ်ကျွန်း အမိန့်ချခဲ့သည်။ ၁၉၉၂ တွငိ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာဖြင့် ပြန်လွှတ်ခဲ့သည်။ မင်းသိင်္ခ၏ နောက်ဆုံးနှစ်များတွင် ရန်ကုန်တိုင်း၊ မှော်ဘီမြို့နယ်၊ မရမ်းတလင်းတောစပ်တွင် သွားရောက်နေထိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းနေထိုင်ရာ အယူတော်မင်္ဂလာခြံတွင် ဗေဒင်ပရိသတ်များ အဆက်မပြတ် ခဲ့ပေ။ “နိုင်ငံရေး ထောင်ထွက်တွေ သူ့ဆီသွားရင် ဗေဒင်မေးမယ့်လူတွေကြားမှာ တန်းစီစောင့်စရာမလိုဘူး၊ သူတပည့်ကို ဂေါ်နိုက် (၅ည)လို့ပြောခိုင်းရင် ချက်ချင်းခေါ်တွေ့တယ်” ဟု နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားဟောင်းတဦးက ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |title=MoeMaKa Burmese News & Media |url=http://moemaka.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2008&Itemid=1 |accessdate=11 August 2009 |archivedate=11 August 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080811135233/http://moemaka.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2008&Itemid=1 }}</ref> == မိသားစုဘဝ == ၁၉၅၇ ခုတွင် မအေးအေးရွှေနှင့် အိမ်ထောင်ကျသည်။ မအေးအေးရွှေ၏ မိဘများက သဘောမတူသဖြင့် အိမ်ထောင် ခွဲသည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်တွင် ချောက်နေ မြမြဝင်း (ခ) ကျင်ဖုံ နှင့် အကြောင်းဖက်သည်။ သားဖြစ်သူ မောင်မောင်သစ် ထွန်းကားသည်။ ၁၉၆၁ တွင် မကျင်ဖုံနှင့် မိသားစုပြဿနာများကြောင့် ကွဲသည်။ ၁၉၈၀ အလွန်တွင် ချစ်သူဟောင်း မအေးအေးရွှေနှင့် ပြန်ပေါင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၈၈ ထိန်းသိမ်းခံရပြီး တစ်သက်တစ်ကျွန်းအမိန့်ချခံရသော အခါ ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်အေးအေးရွှေ အား ကွာရှင်းပေးခဲ့သည်။<ref name="kp" /> == ဘဝနိဂုံ: == ၂၀၀၈ ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့၊ နံနက် ၆ နာရီ ၂ မိနစ်အချိန်က ရန်ကုန်မြို့ရှိ သုခကမ္ဘာအထူးကုဆေးခန်းတွင် ကွယ်လွန်သည်။ မင်းသိင်္ခ၏ တပည့်ရင်းတဦးဖြစ်သူ မင်းသိမ်းခိုင်က မင်းသိင်္ခ၏ နောက်ဆုံးအချိန်နှင့် ပတ်သက်၍ “ဆေးရုံကနေ ပြန်ဆင်းလာပြီးတော့ ခြံကို ပြန်ရောက်လာတယ်။ မနေ့က မနက်ကမှ ထူးထူးဆန်းဆန်း စကားတွေပြောတယ်။ ငါ ထွက်တော့ မယ်တဲ့။ ငါ့အခန်းထဲကို ပို့တဲ့။ အခန်းထဲ ရောက်တာနဲ့ ငါပြီးပြီတဲ့။ အဲလို့ပြောပြီး အခန်းထဲ ဝင်သွား တယ်။ ဒီနောက် ရုတ်တရက် အခြေအနေဆိုးလာလို့ မနေ့ကမနက်က ဆေးခန်းကို ပို့လိုက်တာ။ (၁) ရက်ပဲကြာတယ် နှလုံးရပ်ပြီး ဆုံးသွားတာ” ဟု ဆိုသည်။<ref name=kp/> ၂၀၀၈ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၅ရက်နေ့ နံနက် ၁၁ နာရီအချိန်တွင် ရေဝေးသုဿန်၌ဂူသွင်းသင်္ဂြိုဟ်သည်။ ဆရာကြီး၏ ဈာပနသည် မြန်မာ့ စာရေးဆရာ၊ ဗေဒင်ဆရာ သမိုင်းတွင် လာရောက် ဂါရ၀ ပြုသူ အများဆုံးဖြင့်စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ဆရာကြီးကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားဖြစ်သူ မောင်မောင်သစ်၊ ညီဖြစ်သူ ဦးဝင်းဇော်(သစ်တော)နှင့် ညီမ ဒေါ်သန်းနုအောင်တို့သာ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.yoma3.org/news/2008/august/MinTheinKhaPassway.html |accessdate=11 August 2009 |archivedate=9 March 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309132349/http://www.yoma3.org/news/2008/august/MinTheinKhaPassway.html }}</ref> == ကိုးကား == * The Voice weekly, vol.4/No.41 == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[Category:၁၉၃၉ မွေးဖွားသူများ]] [[Category:၂၀၀၈ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]] get0qc07yk6brxs81zypb2ov49625la 0 4353 1038153 1036179 2026-06-14T06:42:26Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို) 1038153 wikitext text/x-wiki '''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang|shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}} သို့မဟုတ် {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံးတိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည့် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်စုကြီး]] တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Britannica-Shan">{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်ကြပြီး မိခင်ဘာသာစကားဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် "တႆး" (တိုင်း) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရှမ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း အရေအတွက်မှာ ၄ သန်းမှ ၆ သန်းဝန်းကျင်ရှိပြီး၊<ref name="POTWF">{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation}}</ref> ၎င်းပမာဏသည် မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၁၀% ခန့်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။<ref name="Britannica-Shan" /><ref name="CIA geos"/> {{Infobox ethnic group | group = Tai Shan<br/>တႆး<br/>Tai Yai | flag = Flag of the Shan State.svg | flag_caption = ရှမ်းပြည်နယ်အလံ | image = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]] | caption = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | pop = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)<ref name=POTWF/><ref name="CIA geos"/> | region1 = {{flag|Myanmar}}<br>(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}}) | pop1 = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}} | ref1 = <ref name="CIA geos">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}</ref> | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | langs = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]] | related = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]] }} == အမည်ရင်းမြစ် == ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).<ref>{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}</ref> '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})<ref>{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}</ref> သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}</ref> 'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။ == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == [[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]] ရှမ်းလူမျိုးများသည် သီးခြားလွတ်လပ်သော ဘာသာစကားမိသားစုကြီးတစ်ခုဖြစ်သည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]] မျိုးနွယ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Edmondson2007">Edmondson, J. A., & Solnit, D. B. (2007). ''Comparative Kadai: Linguistic Studies Beyond Tai''. Summer Institute of Linguistics.</ref> ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ စောစီးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့ကြသည့် သမိုင်းဦးဌာနေ မူလမျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသနပြုချက်များအရ ခရာ-ဒိုင် မျိုးနွယ်စုများသည် အေဒီ မတိုင်မီခေတ်များကတည်းက တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း (ယနေ့ခေတ် [[ယူနန်ပြည်နယ်]]၊ ကွမ်တုန်း နှင့် ကွမ်ရှီး ဒေသများ) တွင် အခြေစိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Terwiel1981">Terwiel, B. J. (1981). ''The Tai of Assam and Ancient Tai Ritual''. Centre for South East Asian Studies.</ref> အေဒီ ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုခန့်တွင် ယူနန်ဒေသ၌ ထွန်းကားခဲ့သော [[နန်ကျောက်]]နိုင်ငံ (Nanzhao) ၏ အင်အားကြီးမားလာမှု၊ တရုတ်ဟန်လူမျိုးများ၏ တောင်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်လာမှုများနှင့်အတူ တိုင်မျိုးနွယ်စုများသည် ရာသီဥတု ကောင်းမွန်ပြီး မြေဩဇာပြည့်စုံသော တောင်ဘက်မြစ်ဝှမ်းဒေသများသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဆင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). "Old Kyaukse and the Coming of the Burmans". ''Journal of the Burma Research Society''.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းမှုများမှတစ်ဆင့် မြစ်ဝှမ်းဒေသများကို အခြေခံ၍ လူမျိုးစုများ ကွဲပြားသွားခဲ့ရာ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချသူများမှ [[လာအိုလူမျိုး]] (Lao)၊ ကျောက်ဖယားမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချသူများမှ [[ထိုင်းလူမျိုး]] (Siamese/Thai) နှင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအထက်ပိုင်း မြေပြန့်ချိုင့်ဝှမ်းများတွင် အခြေချသူများမှ ရှမ်းလူမျိုး (Shan သို့မဟုတ် Tai Yai) ဟူ၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="Wyatt2003">Wyatt, D. K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.</ref> မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တိုင်မျိုးနွယ်စုများ စတင်ဝင်ရောက်လာသည့် ကာလမှာ အေဒီ ၁၀ ရာစုခန့် သို့မဟုတ် ထို့ထက် စောနိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြပြီး [[ပုဂံခေတ်]] အထောက်အထား ကျောက်စာများတွင် ရှမ်းလူမျိုးများကို "သျှံ" သို့မဟုတ် "သျှမ်" (Syam) ဟူသော အမည်ဖြင့် စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် မိမိတို့အခြေချရာ တောင်ကုန်းချိုင့်ဝှမ်း ဒေသအသီးသီးတွင် "မိန်း" (Mong / မိူင်း) ဟုခေါ်သော မြို့ပြနိုင်ငံငယ်များကို တည်ထောင်ပြီး ရိုးရာခေါင်းဆောင် "စော်ဘွား" (Saopha / ၸဝ်ႈၾႃႉ) များက ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="SaoSaimong1965">Sao Saimong Mangrai (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> အဆိုပါ စော်ဘွားနယ်မြေ အစုအဖွဲ့များသည် ခေတ်အဆက်ဆက် ပြည်မဒေသရှိ မြန်မာဘုရင်များနှင့် မဟာမိတ်ပြုခြင်း၊ လက်အောက်ခံဖြစ်ခြင်းများဖြင့် တည်ရှိခဲ့ပြီး၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါမှသာ "ပဒေသရာဇ် ရှမ်းပြည်နယ်" အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. G. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Government Printing, Burma.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း == ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။<ref>Genetic study source</ref> တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။<ref>Migration reference</ref> မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး<ref>O-M122 reference</ref> အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့ အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Shan_Genetic_Structure">{{cite journal |last1=Sinsermsakul |first1=P. |last2=Srikaew |first2=K. |last3=Kangwanpong |first3=D. |last4=Kutanan |first4=W. |title=Genetic structure of the Shan people in Northern Thailand and its implications for the Tai-Kadai migration |journal=Scientific Reports |date=2021 |volume=11 |issue=1 |pages=21453 |doi=10.1038/s41598-021-00845-x |pmid=34716321}}</ref> ==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်== ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။<ref>ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉</ref> ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်> သျံ> သျှံး> သျှမ်း> ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်> သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်> သျှမ်း> သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ <ref>ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။</ref> ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။<ref>ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄</ref> ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ <ref>သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။</ref> သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ <ref>ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။</ref> ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။<ref>Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10</ref> ၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ <ref>ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။</ref> ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။ == မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ == === ရှမ်းညီနောင်သုံးဦးခေတ် (ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းခေတ်ဦး) === ပုဂံခေတ်နှောင်းပိုင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းလုနီးပါးဖြစ်ချိန်တွင် ပုဂံမင်းတို့၏ အားကိုးအားထားပြုရသော ရှမ်း-ဗမာ ကပြား စစ်သူကြီးများဖြစ်သည့် အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြံနှင့် သီဟသူ ဟူသော '''ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး''' သည် မြင်စိုင်း၊ မက္ခရာနှင့် ပင်လယ်ဒေသတို့တွင် အခြေစိုက်ကာ အင်အားတည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTunOldHistory">သန်းထွန်း။ (၁၉၆၄)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုန်စာပေ။ စာ-၁၃၅–၁၄၂။</ref> ၎င်းတို့သည် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၆၆၂ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၀၁) တွင် တရုတ်-မွန်ဂိုတပ်များကို အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း တွင် ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည်။ ညီနောင်သုံးဦးအနက် အငယ်ဆုံးဖြစ်သူ သီဟသူ (အနန္တသီဟသူရိန်) သည် သက္ကရာဇ် ၆၇၄ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၁၃) တွင် ပင်းယမြို့ကို တည်ထောင်ကာ ထီးနန်းစိုးစံခဲ့ပြီး အညာမြေပြန့်ဒေသသို့ ရှမ်းလူမျိုးများ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်အခြေချလာစေသည့် သမိုင်းအစပျိုးရာ ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala1">ကုလား၊ ဦး။ (၁၉၆၁)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး (ပထမတွဲ)''။ ဟံသာဝတီပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၃၁၀–၃၁၅။</ref> === အင်းဝခေတ်နှင့် ရှမ်းစော်ဘွားများ ကြီးစိုးခြင်း === ပင်းယနှင့် စစ်ကိုင်းခေတ်များ ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် သီဟသူ၏ မြေးတော်စပ်သူ [[သတိုးမင်းဖျား]]က သက္ကရာဇ် ၇၂၆ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၃၆၄) တွင် [[အင်းဝမြို့]]ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="ThanTunOldHistory" /> သို့ရာတွင် အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်းဖြစ်သော မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၀၁–၁၅၂၇) အာဏာစက် အားနည်းချိန်၌ မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ ပိုမိုအင်အားကြီးမားလာခဲ့သည်။ ထိုရှမ်းစော်ဘွားများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံသည် သက္ကရာဇ် ၈၈၈ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၅၂၇) တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝမြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိကို သတ်ဖြတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို မိမိ၏သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၂၇–၁၅၄၂) အား ဆက်ခံစေခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ဒုတိယတွဲ)။ (၁၉၉၃)။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေးလုပ်ငန်း။ စာ-၁၁၈–၁child၂၅။</ref> သိုဟန်ဘွား လွန်ပြီးနောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား ထီးနန်းအပ်နှင်းကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို အင်းဝနန်းတွင် ဆက်လက်ဘိသိက်မြှောက်ရန် မှာကြားခဲ့ကာ မိမိကိုယ်တိုင်မူ ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်း လွန်သော် သားဖြစ်သူ [[မိုးဗြဲနရပတိ]] (ခရစ်နှစ် ၁၅၄၅–၁၅၅၁) ဆက်လက်စိုးစံစဉ် စစ်ကိုင်းဒေသမှ ရှမ်းမင်းမျိုးနွယ်တစ်ဦးဖြစ်သူ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]] က အင်းဝကို လာရောက်တိုက်ခိုက် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီး အင်းဝထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်စိုးစံခဲ့သည်။<ref name="Kala2">ကုလား၊ ဦး။ (၁၉၆၁)။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး (ဒုတိယတွဲ)''။ ဟံသာဝတီပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၁၄၂–၁၄၆။</ref> === ရှေးရှမ်းဖက်ဒရယ်ပြည်နယ်များ (၃၃ နယ်) === ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် ဦးစီးအုပ်ချုပ်မှုမှတ်တမ်းများအရ ရှမ်းစော်ဘွားများ အုပ်ချုပ်ရာ ဒေသတွင် ပြည်နယ်ပေါင်း ၃၃ နယ် တည်ရှိခဲ့သဖြင့် ရိုးရာအရ "တေတ္တိံသ" (၃၃ နယ်) ဟု တင်စားခေါ်ဆိုကြသည်။ ယင်းဒေသသည် စုစုပေါင်း စတုရန်းမိုင် ၅၆,၆၄၅ ကျယ်ဝန်းပြီး ဗြိတိသျှအစိုးရလက်ထက်တွင် စော်ဘွား ၁၆ ဦး၊ မြို့စား ၁၃ ဦး နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄ ဦးတို့က ခွဲဝေအုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Gazetteer">Scott, J. G., & Hardiman, J. P. (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States''. Rangoon: Government Printing. Part I, Vol. 1, pp. 200–215.</ref> ယင်း ၃၃ နယ်ကို ပထဝီဝင်အရ အောက်ပါအတိုင်း တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည် -<ref name="ShanStates">လှမင်း (နဂါးဗိုလ်)။ (၁၉၆၈)။ ''ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် စော်ဘွားများအုပ်ချုပ်ရေး''။ မျိုးမြန်မာစာပေ။ စာ-၈၈–၉၇။</ref> ==== တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် (၂၇ နယ်) ==== # [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]] # [[မိုးနဲမြို့|မိုးနဲနယ်]] # [[ညောင်ရွှေမြို့|ညောင်ရွှေနယ်]] # [[ရပ်စောက်မြို့|ရပ်စောက်နယ်]] # [[လဲချားမြို့|လဲချားနယ်]] # [[မောက်မယ်မြို့|မောက်မယ်နယ်]] # [[မိုင်းပန်မြို့|မိုင်းပန်နယ်]] # [[မိုင်းပွန်မြို့|မိုင်းပွန်နယ်]] # စကားနယ် # နောင်မွယ်နယ် # မိုင်းနောက်နယ် # [[မိုင်းကိုင်းမြို့|မိုင်းကိုင်းနယ်]] # [[ကျေးသီမြို့|ကျေးသီဗန်းစံနယ်]] # [[ပင်လောင်းမြို့|လွယ်လုံ (ပင်လောင်း) နယ်]] # သထုံ (ဆီဆိုင်) နယ် # ဗန်းရင်နယ် # [[ဟိုပုန်းမြို့|ဟိုပုန်းနယ်]] # နန်းခုတ်နယ် # စကွယ်နယ် # [[မိုင်းရှူးမြို့|မိုင်းရှူးနယ်]] # သမခမ်း (သာမိုင်းခမ်း) နယ် # [[ပွေးလှရွာ၊ ပင်းတယမြို့နယ်|ပွေးလှနယ်]] # ဘော်နယ် # ရွာဝံ (ရွာငံ) နယ် # ပင်မှီနယ် # ကျုံးနယ် # [[ပင်းတယမြို့|ပင်းတယနယ်]] ==== မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် (၆ နယ်) ==== # [[သီပေါမြို့|သီပေါနယ်]] # တောင်ပိုင် (နမ့်ဆန်) နယ် # မိုင်းရယ်နယ် # [[သိန္နီမြို့|မြောက်သိန္နီနယ်]] # [[မိုးမိတ်မြို့|မိုးမိတ်နယ်]] # မိုးလင်းနယ် === ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် === ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]] အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့် လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ် အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့် လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ် [[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု == ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား == [[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။ မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။ == ရှမ်းမျိုး ၃၀ နှင့် ရှေးခေတ်မနုဿဗေဒအမြင် == မြန်မာ့ရှေးဟောင်းကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သော '''"ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း"''' တွင် ဖော်ပြချက်အရ "ရှမ်းမျိုး ၃၀" ဟု ဆိုသော်လည်း လက်တွေ့တွင် ပထဝီဝင်နှင့် ဘာသာဗေဒအရ ကွဲပြားသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများနှင့် အိမ်နီးနားချင်း နိုင်ငံခြားသား လူမျိုးစုများစွာ ရောနှောပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>လှမင်း (နဂါးဗိုလ်)။ (၁၉၆၈)။ ''ရှမ်းပြည်နယ်သမိုင်းနှင့် စော်ဘွားများအုပ်ချုပ်ရေး''။ မျိုးမြန်မာစာပေ။ စာ-၄၂–၄၆။</ref> ရှေးခေတ်မြန်မာမင်းများလက်ထက် အယူအဆအရ မိမိတို့နှင့် စကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု မတူဘဲ အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော လူမျိုးစုအားလုံးနီးပါးကို "ရှမ်း" (Shan) ဟူသောအမည်အောက်တွင် ခြုံငုံ၍ သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>ဆာဂျော့စကော့တ် (လှသမိန် ဆီလျော်အောင်ဘာသာပြန်သည်)။ (၁၉၆၅)။ ''မြန်မာပြည်အခြေပြကမ္ပည်းကျမ်း''။ သုတစာပေတိုက်။ စာ-၁၁၂။</ref> === လူမျိုးစု ၃၀ အား အသေးစိတ်ခွဲခြားခြင်း === ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်းပါ ဂါထာစပ်ဆိုချက်အရ ခွဲခြားထားသော လူမျိုးစု ၃၀ ၏ ယနေ့ခေတ် သုတေသနပြုချက် နောက်ခံများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် -<ref name="Zambu">မြန်မာမင်းအုပ်ချုပ်ပုံစာတမ်း (ပထမတွဲ)။ (၁၉၆၅)။ ဗဟိုပုံနှိပ်တိုက်။ စာ-၂၃၀–၂၃၄။</ref> ==== ပထမ ၁၀ မျိုး ==== # '''လင်း''' - လင်းခေး သို့မဟုတ် လင်းဇင်း (လာအို) နွယ်ဖွားများကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။ # '''သက်''' - ရခိုင်ရိုးမတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[သက်လူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ချင်း''' - မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသမှ [[ချင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ခုံ''' - ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံဒေသရှိ ရှမ်းမျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်သော [[ဂုံလူမျိုး|ခုံ (သို့မဟုတ်) ဂုံလူမျိုး (Khün)]] များ ဖြစ်သည်။ # '''ရင်''' - ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ကယားပြည်နယ်စပ်ရှိ ရင်ကြား၊ ရင်နက် (ကရင်မျိုးနွယ်စုခွဲ) များကို ဆိုလိုသည်။ # '''ကတူး''' - မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[ကတူးလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''မြန်''' - ဗမာ (မြန်မာ) လူမျိုးစုကိုပင် ရှေးဟောင်းအခေါ်အဝေါ်ဖြင့် ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''အကျော်''' - ရှေးခေတ်က ကမ္ဘောဒီးယား (ခမာ) သို့မဟုတ် လာအိုနွယ်ဖွားများကို ခေါ်ဆိုသည့် အမည်ဖြစ်သည်။ # '''ဂင်''' - တရုတ်-ဗီယက်နမ်နယ်စပ် သို့မဟုတ် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်အရှေ့ဘက်မှ လူမျိုးစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ရှမ်း''' - ပင်မ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင် (Tai) နွယ်ဖွား ရှမ်းလူမျိုး]]များကို တိုက်ရိုက်ရည်ညွှန်းသည်။ ==== ဒုတိယ ၁၀ မျိုး ==== # '''ဇဝါ''' - အင်ဒိုနီးရှား ဂျာဗားကျွန်း (Java) သို့မဟုတ် လာအိုနိုင်ငံ [[လွမ်ပရာဘန်းမြို့|လွမ်ပရာဘန်း]] ရှေးဟောင်း မာလယူ-ဇဝါ နွယ်ဖွားများကို ဆိုလိုသည်။ # '''မျက်နှာမည်း''' - အသားအရောင်ညိုမည်းသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွား သို့မဟုတ် တောင်ပစိဖိတ်နွယ်ဖွားများကို တင်စားခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ကသည်း''' - အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဏိပူရ (Manipur) ဒေသမှ [[ကသည်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ရေမီးထွက်''' - ရှေးဒဏ္ဍာရီလာ လူမျိုးစုအမည် သို့မဟုတ် ထူးခြားသော ဝတ်စုံဝတ်ဆင်သည့် လူမျိုးစုတစ်ခုအား တင်စားခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''ကရက်''' - ရှမ်းနှင့် ကရင်မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''လဝ''' - ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ မွန်-ခမာနွယ်ဝင် [[ဝလူမျိုး|လဝ (ဝလူမျိုး)]] များ ဖြစ်သည်။ # '''လော''' - ယနေ့ခေတ် [[လာအိုလူမျိုး]] (Lao) များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''ပန်းလောင်''' - [[ပလောင်လူမျိုး]] (Ta'ang) များကို ရှေးဟောင်းစာလုံးပေါင်းဖြင့် ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''တရက်''' - ရှမ်းပြည်နယ်စပ်နှင့် ယူနန်ဒေသရှိ လူမျိုးစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ # '''ရှမ်း''' - အထက်ပါအတိုင်း တိုင်နွယ်ဖွား (Tai) အစုအဖွဲ့ကိုပင် ထပ်မံအတည်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ==== တတိယ ၁၀ မျိုး ==== # '''စနု''' - ကချင် သို့မဟုတ် ရှမ်းတောင်တန်းရှိ လူမျိုးစုခွဲငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ဘအူ''' - ဗန်းမော်နှင့် ကချင်တောင်တန်းတစ်လျှောက်ရှိ လူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ကရင်''' - မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့တောင်ဘက် တောင်တန်းနှင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ [[ကရင်လူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''ကချင်''' - မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဘက်စွန်းရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် [[ကချင်လူမျိုး]] (ဂျင်းဖော) များ ဖြစ်သည်။ # '''ဂနော''' - ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ကံလော သို့မဟုတ် ဒေသခံလူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''ယောန်''' - ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) ဒေသမှ ရှမ်းနွယ်ဖွား '''"ရှမ်းယွန်း" (Yuan)''' များကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ # '''လဝိုက်''' - အနောက်ဘက် ကသည်း သို့မဟုတ် ချင်းတောင်တန်းအနီးရှိ လူမျိုးစုငယ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ # '''တရုပ်''' - မြောက်ဘက်အိမ်နီးနားချင်း [[တရုတ်လူမျိုး]]များကို ဆိုလိုသည်။ # '''ယိုးဒယား''' - ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း ဘန်ကောက်နှင့် အယုဒ္ဓယအနွယ်ဝင် [[ထိုင်းလူမျိုး]]များ ဖြစ်သည်။ # '''အနဲ''' - ရှမ်းပြည်နယ် တောင်တန်းဒေသရှိ အလွန်သေးငယ်သော လူမျိုးစုခွဲငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ==ရှမ်း (၁၀) မျိုး== [[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]] [[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]] [[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]] [[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]] [[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]] [[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]] [[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]] [[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]] [[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]] [[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]] '''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ''' [[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]] [[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]] == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲတော်=== ရှမ်းပြက္ခဒိန်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံထားသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးသည့် အချိန်၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းများ နားနားနေနေရှိသည့် မြန်မာပြက္ခဒိန်အရ နတ်တော်လဆန်း ၁ ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာ သို့မဟုတ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။<ref name="calendar">Sao Noom Han, "The Shan Calendar and Its Significance", 2015.</ref> နှစ်သစ်ကူး နံနက်ခင်းတွင် သက်ကြီးရွယ်အို မိဘဘိုးဘွားများထံ သွားရောက်၍ ကန်တော့ကြသည်။ လူငယ်များက လူကြီးမိဘများအား ကျန်းမာပါစေကြောင်း ဆုတောင်းပေးကြပြီး လူကြီးများကလည်း ပြန်လည်၍ မေတ္တာပို့ ဆုတောင်းစကားများ ပြောကြားကြသည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဆွမ်းကျွေးခြင်း၊ တရားနာခြင်းနှင့် အလှူအတန်း ပြုလုပ်ခြင်းများကို တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကောင်းမှုကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲ၏ အသက်မှာ ရိုးရာဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သည်။ ကတိုးအက နှင့် တိုးနယားအကသည် ကံကောင်းခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်သံများဖြင့် ကခုန်ကြသည်။ခေါက်ပုဒ် (ရှမ်းခေါပုတ်) ကို နှစ်သစ်ကူး အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အိမ်တိုင်းလိုလို ပြုလုပ်၍ ဧည့်ခံကျွေးမွေးကြသည်။<ref name="culture">Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.</ref> ===ရှမ်းရိုးရာသင်္ကြန်ပွဲတော်=== သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]သို့ အေဒီ (၁၁) ရာစု ပုဂံနိုင်ငံတော်မှတဆင့် ဗုဒ္ဓဘာသာပြန့်ပွားလာမှုနှင့်အတူ တဖြည်းဖြည်းချင်း စီးဝင်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="origin">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်"၊ ၁၉၆၄။</ref> ရှမ်းသင်္ကြန် (ပွႆးသၢင်းၵျၢၼ်ႇ) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ အတာနှစ်ကူးကာလ ရိုးရာဓလေ့တစ်ခုဖြစ်ပြီး မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ တွက်ချက်မှုစနစ်အပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်အခြေခံသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့တွင် နတ်တော်လ တွင်ကြရောက်သော ရှမ်း(တိုင်)နှစ်သစ်ကူးနေ့ ရှိသော်လည်း၊ [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] အရ ကျရောက်သော သင်္ကြန်ပွဲတော်ကိုလည်း "နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်ကူးခြင်း" အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆင်နွှဲကြသည်။<ref name="history">Sai Kam Mong, "The History and Development of the Shan Scripts and Culture", 2004.</ref> ရှေးယခင်ကပင်ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်းစောလက်ထက်မှစ၍ ရှမ်းနှင့် ဗမာလူမျိုး တို့အကြား နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အပြန်အလှန် ထိတွေ့မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၁ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှ [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်အတူ ပါဠိစာပေ၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ပြက္ခဒိန်တွက်ချက်နည်းများ ပါသွားခဲ့သည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သင်္ကြန်စာထုတ်ပြန်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နှစ်သစ်ကူးခြင်း ဓလေ့များမှာ ထိုအချိန်မှစ၍ အမြစ်တွယ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="religion">ရွှေကိုင်းသား၊ "မြန်မာ့ရိုးရာ ၁၂ လရာသီပွဲတော်များ"၊ ၁၉၆၀။</ref>အင်းဝ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်များတွင် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်အကြား အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှုများ ရှိခဲ့သည်။ နန်းတွင်းယဉ်ကျေးမှု ဖလှယ်ရာမှတဆင့် အတာသင်္ကြန် ဓလေ့များသည် ရှမ်းယဉ်ကျေးမှုအတွင်းသို့ ပေါင်းစပ်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရတနာပုံခေတ် နန်းတွင်းသင်္ကြန် ကျင်းပပုံများသည် ရှမ်းဟော်နန်းများသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး စော်ဘွားများကဒေသတွင်း မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်အတိုင်း စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။<ref name="culture" />ရှမ်းရိုးရာတွင် သင်္ကြန်ကာလ၌ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် သဲပုံစေတီ တည်ခြင်းကို အလေးအနက် ထားကြသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်အတွင်းက မိမိတို့၏ ခြေထောက်တွင် ပါသွားသော ဘုရားဝင်းအတွင်းမှ မြေကြီး၊ သဲများကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းသည့် သဘောနှင့် ကုသိုလ်ယူသည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။<ref name="sand">Sao Noom Han, "Rituals of the Shan New Year", 2018.</ref>သင်္ကြန်ရေကစားရာတွင် ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်၊ မောင်းနှင့် ကတိုး၊ တိုးနယားအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေခြင်းသည် ရှမ်းပြည်နယ်သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သည်။<ref name="tradition">Shan State Cultural Department, "Annual Cultural Report", 2023.</ref> ===ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ=== ရှမ်းရိုးရာရှင်ပြုပွဲ (ပွႆးသၢင်ႇလၢင်း) သည် အမျိုးသားကလေးငယ်များကို သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းချီးမြှင့်သည့် ပွဲတော်ဖြစ်သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "History of the Shan State", 2009.</ref>ရှင်လောင်းများကို နန်းတွင်းမင်းသားငယ်များကဲ့သို့ အလွန်ခမ်းနားစွာ ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ခေါင်းတွင် ပန်းပွင့်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ရွှေရောင် ခေါင်းပေါင်းများ ၊ ပိုးထည်ဖြင့်ရက်လုပ်သော ရိုးရာဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ပေးသည်။ မျက်နှာကိုလည်း အလှပဆုံး မိတ်ကပ်လိမ်းခြယ်ပေးထားပြီး ရှင်လောင်းများကို မြေကြီးပေါ် ခြေမချစေဘဲ "နတ်မြင်း" ဟု ခေါ်သော လူကြီးများက ပခုံးပေါ်တွင် ထမ်း၍ သွားလာကြသည်။<ref name="rituals">နန်းယဉ်ယဉ်ဝင်း (၂၀၁၉)၊ "ရှမ်းရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ"</ref>ရှင်လောင်းများကို ထမ်းထားသူများက ရှမ်းအိုးစည်သံနှင့်အတူ စည်းချက်ကျကျ ကခုန်ကြသည်။<ref name="food">Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.</ref> တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}} === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု === ဘာသာအယူဝါဒရေးတွင် ရှေးအခါက ရှမ်းလူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှုများကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ ကွယ်လွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမ အခြံအရံများနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူတကွ မြေမြှုပ် သင်္ဂြိုဟ်သည့် ရိုးရာဓလေ့ဆိုးများပင် ရှိခဲ့ဖူးသည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Yegar">Yegar, Moshe (1972). ''The Muslims of Burma''. Otto Harrassowitz Verlag. p. 12.</ref> သို့သော် ဟံသာဝတီ ဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးသည် ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းစိုးမိုးပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အသက်သတ်၍ ယဇ်ပူဇော်သည့် အယူအဆများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ဘဲ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခဲ့ကာ၊ တစ်ပြည်လုံးအား [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်သက်ဝင်စေခဲ့သည်။<ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Longmans, Green and Co. pp. 165–167.</ref> သို့ဖြစ်၍ ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ကျေးလက်ဒေသအချို့တွင် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ပူးတွဲကျင့်သုံးကြကာ ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။ == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == {{main|ရှမ်းဘာသာ}} [[ရှမ်းဘာသာစကား]]သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် (Tai-Kadai) ဘာသာစကားအုပ်စု]]ဝင် ဖြစ်ပြီး သံနေသံထား (နိမ့်မြင့်သံ) ရှိသော ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Edmondson">Edmondson, Jerold A. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics. pp. 85–89.</ref> သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မိမိတို့၏ ဘာသာစကားကို စာပေအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ရန်အတွက် ထိုခေတ်အခါက ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကြီးမားပြီး စနစ်တကျ ထွန်းကားနေပြီဖြစ်သော ဗမာအက္ခရာများကို ကူးယူအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="SaiKamMong"/> သို့သော် ရှမ်းဘာသာစကား၏ ပင်ကိုအသံထွက်များ (အထူးသဖြင့် သံပြင်း၊ သံပျော့ နိမ့်မြင့်သံများ) သည် ဗမာစာပေထက် ပိုမိုများပြားသဖြင့် ဗမာဗျည်း ၁၆ လုံးခန့်ကိုသာ ကူးယူပြီး အဝိုင်းပုံစံ ရှေးဦးရှမ်းစာ (လိခ်တႆးဟောင်း) ကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Edmondson">Edmondson, Jerold A. (1997). ''Comparative Kadai: The Tai Branch''. Summer Institute of Linguistics. pp. 91–95.</ref> ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ ဗမာစာပေမှ ဆင်းသက်လာသော ဗျည်းများကို ပိုမိုရိုးရှင်းအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဗျည်းလုံးရေကို ၁၆ လုံးမှ ၁၈ လုံးအထိသာ ကန့်သတ်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ဗမာစာ၏ လုံးကြီးတင်၊ ဆန်ခတ်၊ တစ်ချောင်းငင် စသည့် သရသင်္ကေတ အသုံးအနှုန်းများကို အသွင်ပြောင်းလဲ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="SaiKamMong"/> သို့သော် အဆိုပါ ရှမ်းစာတိုစနစ်သည် ဗျည်းနှင့် သရ နည်းပါးလွန်းလှသဖြင့် စာလုံးတစ်လုံးတည်းကပင် အဓိပ္ပာယ် ၄ မျိုး ၅ မျိုးခန့် ထွက်နေပြီး စာဖတ်သူ၏ အခြေအနေ အပေါ် မူတည်၍သာ မှန်းဆဖတ်ရသည့် အားနည်းချက် ရှိခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် ရှမ်းစာပေတိုးတက်ရေးအတွက် ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်စာပေကော်မတီကို ဖွဲ့စည်းကာ အကြီးစား ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name="SaiKamMong"/> မြန်မာစာပေကဲ့သို့ပင် အသံထွက် လုံးဝတိကျစေရန်အတွက် ရှမ်းဘာသာစကား၏ အခြေခံ နိမ့်မြင့်သံ ၅ မျိုးကို ကိုယ်စားပြုမည့်"အသံထွက်သင်္ကေတ သင်္ကေတများ" ကို တီထွင်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Diller"/> ၎င်းအပြင်ဗျည်းအက္ခရာများကိုလည်း ခေတ်မီလာစေရန် ပြုပြင်ခဲ့ရာ ယနေ့အသုံးပြုနေသော ခေတ်သစ်ရှမ်းစာ တွင် ဗျည်း ၁၉ လုံးအထိ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရှမ်းစာပေသည် ကွန်ပျူတာ ယူနီကုဒ် (Unicode) စနစ်အထိ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဗမာစာပေကဲ့သို့ပင် ဝိုင်းဝန်းသော အက္ခရာအလှကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည်။ ဗမာစာပေ၏ ဗျည်း၊ သရ တွဲစပ်ပုံစနစ် (Matrix) ကို အခြေခံထားသော်လည်း ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ပင်ကို တိုင်-ကဒိုင် (Tai-Kadai) ဘာသာစကား၏ သရုပ်လက္ခဏာနှင့် ကိုက်ညီအောင် ကိုယ်ပိုင်လမ်းကြောင်းဖြင့် အောင်မြင်စွာ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သည့် စာပေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Edmondson"/> ==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ== *ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]] *အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]] *လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]] *ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]] *ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]] *ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]] *ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]] *အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]<ref>https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html</ref> *တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] *တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]] *တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]] *ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]] *ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] * အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] *အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]] *အဆိုတော် Nang Kham Noung *ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]] * အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]] * မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]] == အနုသုခုမအနုပညာ == *သျှမ်းအိုးစည် *သျှမ်းခမောက် *သျှမ်းသိုင်း *သျှမ်းတိုးနယားအက *သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက *သျှမ်းဗုံတိုအက == ကိုးကား == {{notelist}} {{reflist|30em}} * တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး * သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း * ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *<references /> {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] 5nwfnepwzqedyn4kcph95rq95c9g8n0 0 4490 1038137 1036961 2026-06-14T06:38:46Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-လွင့်စင် +လွင့်စဉ်, -မြောက်များ +မြောက်မြား) 1038137 wikitext text/x-wiki '''တပင်ရွှေထီး''' (၁၆ ဧပြီ ၁၅၁၆ – ၃၀ ဧပြီ ၁၅၅၀) သည် [[တောင်ငူမင်းဆက်]]၏ ဒုတိယမြောက် မင်းအဖြစ် ၁၅၃၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၅၅၀ ပြည့်နှစ်အထိ အုပ်စိုးခဲ့သော ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ မိခင်နိုင်ငံတော်ငယ်ဖြစ်သော တောင်ငူနိုင်ငံကို စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအမြင်များဖြင့် ချဲ့ထွင်ကာ အကွဲကွဲအပြားပြားဖြစ်နေသော မြန်မာ့ပထဝီဝင်နယ်ပယ်ကို ပေါင်းစည်းပြီး [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] သို့မဟုတ် ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သူအဖြစ် သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ၎င်း၏ မွေးစားနောင်တော်လည်းဖြစ်၊ စစ်သေနာပတိလည်းဖြစ်သော [[ဘုရင့်နောင်]]နှင့် ပူးပေါင်း၍ အောက်မြန်မာပြည် ဟံသာဝတီမွန်နိုင်ငံ၊ ပြည်မြို့ နှင့် အထက်မြန်မာပြည် ပုဂံဒေသတို့အထိ အောင်နိုင်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">''မှန်နန်း ရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> {{Infobox royalty | name = တပင်ရွှေထီး | title = တောင်ငူမင်းဆက် စုကတေးမင်း၊ ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်သူ | image = Tabinshwehti Nat.jpg | image_size = 230px | caption = အပြင်သုံးဆယ့်ခုနစ်မင်းနတ်စာရင်းဝင် တပင်ရွှေထီးနတ်ရုပ်တု | reign = ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၁၅၃၀ – ၃၀ ဧပြီ ၁၅၅၀ | coronation = ၁၅၃၁ (တောင်ငူ)<br>၁၅၄၁ (ပဲခူး)<br>၁၅၄၆ (ပုဂံ) | predecessor = [[မင်းကြီးညို]] | successor = [[ဘုရင့်နောင်]] | birth_date = ၁၆ ဧပြီ ၁၁၆ | birth_place = [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] | death_date = ၃၀ ဧပြီ ၁၅၅၀ (အသက် ၃၄ နှစ်) | death_place = [[ပန်းတနော်မြို့|ပန်းတနော်]]အနီး | burried = | spouse = ဓမ္မဒေဝီ (အဂ္ဂမဟေသီ)<br>ခလာသီရိ (ဟံသာဝတီမင်းသမီး)<br>ရာဇဒေဝီ | dynasty = [[တောင်ငူမင်းဆက်]] | father = [[မင်းကြီးညို]] | mother = ရတနာဒေဝီ (မြတ်လှ) | religion = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} တပင်ရွှေထီးကို တောင်ငူမင်းကြီး [[မင်းကြီးညို]]နှင့် သာမန်အရပ်သူ ခြုံစောင့်သမီး မြတ်လှ (နောင်တွင် ရတနာဒေဝီဘွဲ့ခံ) တို့မှ ၁၅၁၆ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်မည်မှာ "လုလင်ရဲခေါင်" ဖြစ်သည်။ ဖခင်ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၅၃၀ ပြည့်နှစ်၊ အသက် ၁၄ နှစ်သားအရွယ်တွင် တောင်ငူထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ နန်းတက်ပြီးနောက် ရှေးဟောင်းဗမာဘုရင်များ၏ ထုံးစံအတိုင်း မင်းကွန်းသျှင်ဘွဲ့ကို ခံယူခဲ့သော်လည်း မိမိကိုယ်ကို ဦးခေါင်းတွင် ဆံပင်တစ်ပင်တည်းသာ ရွှေကျစ်ဆံမြီးကျစ်၍ ထားရှိသောကြောင့် "တပင်ရွှေထီး" ဟု အများက ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Hmannan"/> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] အပါအဝင် နောက်ဆက်တွဲ ပဋိပက္ခများကြောင့် နှစ်ဖက်နန်းတက်သည့် ဘုရင်များသည် စစ်ကို လိုလိုလားလားပင် ဆက်လက်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးတွင် ကာလရှည်ကြာ ငြိမ်သက်မှု မရှိခဲ့ပေ။ ထိုသို့ စစ်မီးရှည်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ နှစ်ဖက်သော မင်းဧကရာဇ်တို့၏ ဗဟိုအာဏာစက်မှာလည်း တစ်စစ အားနည်းလာပြီး လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်များက ခန့်ညားရိုသေမှု မရှိကြတော့ဘဲ အာဏာဖီဆန်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Hmannan2">''မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> ဟံသာဝတီ (မွန်) တို့၏ ဒေသအတွင်း၌ ထူးခြားစွာ အင်အားကြီးထွားလာသည့် ပဒေသရာဇ် မရှိခဲ့သော်လည်း၊ အင်းဝပိုင်နက်အတွင်း၌မူ နန်းတွင်းဘုရင်ဖြစ်သူ [[ရွှေနန်းကြော့ရှင် နရပတိ]] အားနည်းလာခြင်းနှင့် မြောက်ဘက်မှ ရှမ်းစော်ဘွား (မိုးညှင်းစလုံ) တို့ မငြိမ်မသက်ဖြင့် အင်အားကြီးမားလာခြင်းတို့ကြောင့် သရေခေတ္တရာ (ပြည်)၊ တောင်တွင်းကြီးနှင့် ကေတုမတီ (တောင်ငူ) တို့မှ ပဒေသရာဇ်များသည် အင်းဝ၏ ဗဟိုအာဏာကို အတိအလင်းပင် ငြင်းပယ်ကာ သီးသန့်ထီးနန်းပြိုင်အဖြစ် စိုးစံလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Harvey1">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ထိုသို့သော ထီးနန်းပြိုင်များအနက် ကေတုမတီတောင်ငူမှ မဟာသီရိဇေယျသူရဘွဲ့ခံ [[မင်းကြီးညို]]မှာ အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်လာပြီး အင်းဝနှင့် ဟံသာဝတီ နှစ်ဖက်လုံးကို ခြိမ်းခြောက်နိုင်စွမ်း ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် နန်းလျာဖြစ်မည့် သားတော် မထွန်းကားနိုင်ဖြစ်နေချိန်တွင် ဆင်အုံကန်ဆည်ဖို့ရာမှ ကောက်ယူလာသည့် ဝါးနွယ်ကုန်းကျေးရွာမှ သူကြီးသမီး ခင်ဦး (နောင်တွင် ရတနာဒေဝီဘွဲ့ခံ) သည် သားတော် တပင်ရွှေထီးကို ဖွားမြင်လာခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> မြန်မာရာဇဝင်ကျမ်းများတွင် တပင်ရွှေထီးမင်း ဖွားမြင်ချိန်၌ အထွေထွေသော အံ့ဖွယ်နိမိတ်လက္ခဏာများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည့်အပြင်၊ ယိုးဒယား (ထိုင်း) သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင်လည်း မွေးဖွားရာ၌ လျှာပေါ်တွင် မဲနက်သည့် အစက်လက္ခဏာများ ပါလာသည့်အတွက် "လျှာနက်မင်း" (King with the Black Tongue) ဟုပင် ခေါ်တွင်မှတ်တမ်းပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Thai">Damrong Rajanubhab, Prince (2001). ''Our Wars with the Burmese''. Bangkok: White Lotus.</ref> ထို့ပြင် မွေးဖွားလာစဉ်က ဦးထိပ်တွင် ခမည်းတော် မင်းကြီးညိုကဲ့သို့ပင် ရွှေရောင်တောက်ပသည့် ဆံမျှင်တစ်ပင်တည်း ပါလာသည့်အတွက် မင်းကြီးညိုက အခြားသော ဗေဒင်ကျမ်းဂန်လာ အမည်များမပေးတော့ဘဲ "တပင်ရွှေထီး" ဟု ကိုယ်တော်တိုင် အမည်ပေးခေါ်ဝေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> မဟာသီရိဇေယျသူရ မင်းကြီးညိုသည် သက်တော် ၇၂ နှစ်၊ နန်းသက် ၄၆ နှစ်အရွယ် သက္ကရာဇ် ၈၈၇ (သို့မဟုတ် ၈၇၉ မူကွဲ)၊ နတ်တော်လဆန်း ၅ ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့ ညဦးချိန်တွင် ရုတ်တရက် နာဖျားကာ နတ်ရွာစံလေသည်။<ref name="Kala"/> မင်းကြီးညို နတ်ရွာစံလျှင် ချက်ချင်းပင် နေ့မကူးစေတော့ဘဲ ထိုည တစ်ချက်တီးအချိန်တွင် အသက် ၁၄ နှစ်သာ ရှိသေးသည့် တစ်ဦးတည်းသော သားတော် တပင်ရွှေထီးကို နန်းထက်သို့ တင်မြှောက်ကြလေသည်။ ထိုသို့ နန်းတက်ရာတွင် ရာဇဘိသေက ခံခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ "နန်းသိမ်းပွဲ" အဖြစ်သာ ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အစစ်အမှန် ဘိသိက်ခံကာ နန်းတက်ခြင်းကိုမူ နောင်တွင် ဟံသာဝတီကို သိမ်းပိုက်အောင်မြင်ပြီးမှသာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ထိုသို့ အသက်ငယ်ရွယ်လှသူ စိုးစံသော်လည်း အခြားသော မင်းပဒေသရာဇ်များက လာရောက် ရန်စစ်မပြုဝံ့ခဲ့သည်ကို ကြည့်ခြင်းဖြင့် တောင်ငူနိုင်ငံ၏ စစ်ရေးအင်အား ကြီးမားပုံကို ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် နန်းတက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် မိမိကို နန်းရံစေမည့် မှူးမတ်များကို ဘွဲ့ထူးများနှင့် စည်းစိမ်များ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ မိမိ၏ အထိန်းတော်လည်းဖြစ်၊ ဖခင်၏ ပြည်ထောင်ဖက်လည်းဖြစ်သည့် [[မင်းကြီးဆွေ]] (ဘုရင့်နောင်၏ ဖခင်) ကို မင်းရဲသိင်္ခသူဘွဲ့၊ ရှင်နီတာကို သတိုးဓမ္မရာဇာဘွဲ့၊ ရှင်သီဟကို စည်သူကျော်ထင်ဘွဲ့၊ ရှင်နတ်တော်ကို ဘယနန်သူဘွဲ့ စသည်ဖြင့် အသီးသီး ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ထို့အတူ မိမိနှင့် နို့စို့ဖက် ညီအစ်ကိုအရင်းမျှ ချစ်ခင်ရသူ၊ မိမိ၏ အစ်မတော် [[သခင်ကြီး]]နှင့် ရည်ငံနေသူ ရှင်ရဲထွတ်အား '''[[ကျော်ထင်နော်ရထာ]]''' ဟူသည့်ဘွဲ့ကို ပေးအပ်ကာ အစ်မတော် သခင်ကြီးနှင့် လက်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ (၎င်းတို့သည် အမှန်ပင် ညီနောင်အရင်းကဲ့သို့ ချစ်ကြည်ကြသဖြင့် နောင်တွင် တပင်ရွှေထီးလွန်၍ ဘုရင့်နောင် နန်းတက်တော်မူသောအခါ၌လည်း တပင်ရွှေထီးကို ရည်ညွှန်း၍ "ညီတော်မင်းတရား" ဟု မကြာခဏ ထည့်သွင်းမြွက်ဟလေ့ရှိသည်။)<ref name="Kala"/> ထို့ပြင် ရှင်ရဲထွတ်၏ညီမ ခင်ဘုန်းစိုးနှင့် ရှင်နီတာ၏သမီး ခင်မြတ်တို့ကို မိဖုရားအဖြစ် ကောက်ယူကာ လက်ဝဲလက်ယာ မြှောက်စားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘိသိက်ခံ နန်းမတက်သေးသကဲ့သို့ပင် မည်သူ့ကိုမျှ မိဖုရားကြီးအရာ (အဂ္ဂမဟေသီ) မြှောက်စားခြင်း မရှိဘဲ နေခဲ့ရာ၊ ၎င်းမှာ တပင်ရွှေထီးမင်း၏ ထူးခြားသော ဘဝစရိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Hmannan2"/> == ရွှေမောဓောရင်ပြင်၌ နားထွင်းမင်္ဂလာပြုခြင်း == တပင်ရွှေထီးမင်းသည် နန်းတက်ပြီး နှစ်နှစ်ကျော်အကြာ၊ သက္ကရာဇ် ၈၉၄ (ခရစ်နှစ် ၁၅၃၂) သက်တော် ၁၇ နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ မြန်မာ့ရိုးရာမင်းယောက်ျားတို့၏ ထုံးစံအတိုင်း နားထွင်းမင်္ဂလာနှင့် သျှောင်ထုံးမင်္ဂလာတို့ကို ပြုလုပ်ရန် အချိန်ကျရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် တပင်ရွှေထီးမင်း၌ ရဲဝံ့စွန့်စားလွန်းသော အကြံအစည်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ အခြားမဟုတ်၊ မိမိ၏ အဓိကရန်သူဖြစ်သော ဟံသာဝတီပဲခူးမင်း [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာစက်အောက်၌ ရှိသည့် ပဲခူးမြို့ရှိ ရွှေမောဓောစေတီတော် ရင်ပြင်တော်ပေါ်တွင် ထိုနားထွင်းမင်္ဂလာကို ရန်သူ့မျက်စိအောက်၌ ပြုလုပ်လိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Hmannan2">''မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> စစ်မီးမငြိမ်းသေးသည့် ရန်သူ့နယ်မြေအတွင်းသို့ ကိုယ်တိုင်သွားရောက်မည့် အစီအစဉ်အပေါ် အချို့သော မှူးမတ်များက အလွန်အန္တရာယ်များလှသဖြင့် မလိုအပ်ဘဲ အသက်ကို မစွန့်စားရန် ဝိုင်းဝန်းတားမြစ် လျှောက်တင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ယောက်ဖတော် [[ကျော်ထင်နော်ရထာ]] (နောင်တွင် ဘုရင့်နောင်) ကမူ မင်းတရားကြီးတွင် ဆန္ဒရှိပါက သွားရောက်နိုင်ကြောင်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ ရဲရင့်သန်မာသည့် လက်ရွေးစင် သူရဲကောင်းများနှင့်အတူ သွားသင့်ကြောင်း လျှောက်ထားရာ တပင်ရွှေထီးမင်းက သဘောကျသဖြင့် သူရဲကောင်းများ ရွေးချယ်စေခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> သူရဲကောင်းများကို စစ်ဆေးရွေးချယ်ရာတွင် အလွန်တင်းကျပ်ပြီး နာကျင်မှုကို အန်တုနိုင်စွမ်းရှိမရှိ စမ်းသပ်သည့် နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ရွေးချယ်ခံမည့်သူများ၏ လက်မကို ထောင်စေလျက် လက်သည်းကြားတွင် အပ်စိုက်ပြီး တူနှင့် ရိုက်နှက်စေသည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်စဉ် လက်မတွန့်သူ၊ မျက်နှာတစ်ချက်မျှ မပျက်သူများကိုသာ လက်ရွေးစင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Kala"/> ထိုသို့ စမ်းသပ်စစ်ဆေးရာတွင် တပင်ရွှေထီးမင်း၏ သစ္စာတော်ခံ သူရဲကောင်းတစ်ဦးဖြစ်သူ "ဗလရဲထင်" မှာ အပ်နှင့်ရိုက်သည့်အခါ မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်ကာ မျက်နှာပျက်၍ လက်တွန့်သွားသဖြင့် အရွေးမခံရဘဲ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ဗလရဲထင်သည် သူရဲကောင်းစာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ခြင်းခံရသဖြင့် အလွန်အရှက်ရကာ မိမိ၏ သတ္တိကို သက်သေပြလိုသောကြောင့် ဓားဖြင့် မိမိဝမ်းဗိုက်ကို ကိုယ်တိုင်ခွဲခဲ့သည်။ ထို့နောက် ထွက်ကျလာသည့် အူစကို ဆွဲထုတ်ကာ အနီးတွင်ရှိနေသည့် ကျော်ထင်နော်ရထာ၏ လက်ထဲသို့ ကမ်းပေးပြီး ရင်ပြင်၌ ပတ်ပြေးရာ အူကုန်သောအခါမှ လဲကျသေဆုံးသွားခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ထိုထိတ်လန့်ဖွယ်ရာ ဖြစ်ရပ်ကို မြင်တွေ့ပြီးနောက် တပင်ရွှေထီးမင်းက မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ထင်ရှားလှသည့် အောက်ပါအတိုင်း မှတ်ချက်ပြု စကားဆိုခဲ့သည်။ {{Blockquote|“ငါ့ကျွန် ဗလရဲထင်ကား မိုက်သော်လည်း မိုက်လှ၏၊ သတ္တိမူကား မရှိချေ။” <ref name="Twin">တွင်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ။ ''တွင်းသင်းမြန်မာရာဇဝင်သစ်''။</ref>}} ထိုသို့ ပြင်းထန်သော စမ်းသပ်မှုများအပြီးတွင် သေတွန်းကန်လဲ မတွန့်ဆုတ်မည့် လက်ရွေးစင် သူရဲကောင်း ၅၀၀ ကို ရရှိခဲ့သည်။ သက္ကရာဇ် ၈၉၄ ခုနှစ်တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အဆိုပါ သူရဲကောင်း ၅၀၀၊ ကျော်ထင်နော်ရထာ ဦးဆောင်သည့် အမတ်ကြီးလေးကျိပ် (၄၀) တို့နှင့်အတူ ပဲခူးရွှေမောဓောစေတီတော်သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ရွှေမောဓောစေတီတော်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကျော်ထင်နော်ရထာနှင့် သူရဲကောင်း ၅၀၀ တို့က စေတီတော်အောက်ခြေနှင့် လှေကားတော်များတွင် လက်နက်စွဲကိုင်ကာ လုံခြုံရေး အပြည့်ဖြင့် စောင့်ကြပ်ခဲ့ကြပြီး၊ ပုဏ္ဏားတော် ရှစ်ဦးက စေတီတော်ရင်ပြင်ပေါ်တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းအား ရဲဝံ့တည်ငြိမ်စွာဖြင့် နားထွင်းမင်္ဂလာနှင့် သျှောင်ထုံးမင်္ဂလာတို့ကို အောင်မြင်စွာ ပြုလုပ်ပေးခဲ့ကြသည်။<ref name="Hmannan2"/> ထိုအချိန်တွင် ပဲခူးဟံသာဝတီပြည့်ရှင် သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းသည် မိမိ၏ နေပြည်တော်အနီးသို့ တောင်ငူမင်း လာရောက်ကာ ရန်စသကဲ့သို့ မင်္ဂလာပြုနေခြင်းကို သိရှိရသဖြင့် အလွန်အမျက်ဒေါသပြင်းထန်ကာ မိမိ၏ သေနာပတိ အမတ်ကြီးများဖြစ်ကြသည့် ဗညားလောနှင့် ဗညားကျန်းတို့ နှစ်ဦးကို တပ်အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် စေလွှတ်ကာ ဝိုင်းဝန်းဖမ်းဆီး တိုက်ခိုက်စေခဲ့သည်။<ref name="Harvey1">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> နားထွင်းမင်္ဂလာ ကိစ္စအဝဝ ပြီးမြောက်သောအခါ ဝိုင်းရံထားသည့် မွန်တပ်များကို တပင်ရွှေထီးမင်းကိုယ်တိုင် "သတ္တရုဇေယျ" ဟူသော မြင်းကို စီးနင်းလျက် ရဲမတ်များနှင့်အတူ ရန်သူ့တပ်ထဲသို့ ရဲဝံ့စွာ ကြုံးဝါးထိုးဖောက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ တောင်ငူတပ်များ၏ အံ့မခန်း ရဲစွမ်းသတ္တိကြောင့် ဟံသာဝတီမွန်တပ်များ အားလျော့ကာ လွင့်စဉ်ကွဲပြားသွားခဲ့ရပြီး တပင်ရွှေထီးမင်းနှင့် စစ်သည်တော်များသည် တောင်ငူနိုင်ငံသို့ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းစွာဖြင့် ပြန်လည်ဆုတ်ခွာနိုင်ခဲ့သည်။ မွန်တပ်များသည်လည်း တောင်ငူတပ်များ၏ နောက်သို့ ထပ်ကြပ်မလိုက်ဝံ့တော့ဘဲ ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ကြရသည်။<ref name="Hmannan2"/> ဤစွန့်စားခန်းသည် တပင်ရွှေထီးမင်း၏ ရဲစွမ်းသတ္တိကို ထင်ရှားစေခဲ့ရုံမျှမက၊ ဟံသာဝတီပဲခူးနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရန် စစ်ရေးအကြံအစည်များအတွက်လည်း အရေးပါသော စိတ်ဓာတ်ရေးရာ အသာစီးရမှုကို ပေးစွမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ == ဟံသာဝတီပဲခူးနိုင်ငံကို စစ်ပြုခြင်း == === ပထမအကြိမ် စစ်ပြုခြင်း (၁၅၃၄) === သက္ကရာဇ် ၈၉၄ မှ ၈၉၆ အတွင်းတွင် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် တောင်ငူနိုင်ငံ၏ စစ်အင်အားကို စနစ်တကျ စုစည်းတည်ဆောက်ခဲ့သည်။ သက္ကရာဇ် ၈၉၆ (ခရစ်နှစ် ၁၅၃၄) တွင် နယ်ပယ်ချဲ့ထွင်ရန်အတွက် မှူးမတ်များနှင့် တိုင်ပင်ကြရာ၌ မြောက်ဘက်တွင် ရှမ်းစော်ဘွား [[မိုးညှင်းစလုံ]]နှင့် ၎င်း၏သား [[သိုဟန်ဘွား]]တို့ ကြီးစိုးထားသည့် [[အင်းဝနေပြည်တော်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် နရပတိစိုးစံသည့် [[ပြည်မြို့]]နှင့် တောင်ဘက်တွင် သုရှင်တကာရွတ်ပိ အုပ်စိုးသည့် [[ဟံသာဝတီ]]ပဲခူးနိုင်ငံတို့အနက် မည်သည့်အရပ်သို့ စတင်စစ်ချီလျှင် ကောင်းမည်ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ဟံသာဝတီသည် စည်းလုံးညီညွတ်မှု အားနည်းနေသဖြင့် ပထမဆုံး စတင်တိုက်ခိုက်ရန် အကြံရရှိကာ စစ်ချီခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2">''မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> တောင်ငူတပ်မတော်သည် တိုက်ဆင် ၄၀၊ မြင်းသည် ၈၀၀ နှင့် သူရဲကောင်း ၄၀,၀၀၀ ပါဝင်သော စစ်ကြောင်းဖြင့် ပဲခူးသို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ လမ်းခရီးတစ်လျှောက်တွင် ကြီးမားသော အဆီးအတားမရှိဘဲ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သို့ ရောက်ရှိကာ မြို့ကို ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မွန်အမတ်ကြီးများနှင့် စစ်သူကြီးများဖြစ်ကြသည့် ဗညားလောနှင့် ဗညားကျန်းတို့၏ စစ်ဗျူဟာမြောက် စီမံခုခံမှု အားကောင်းလှသဖြင့် တောင်ငူတပ်များသည် ၇ ရက်ခန့်အကြာတွင် မြို့ကို မရနိုင်ဘဲ တပ်ပြန်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ ထိုပထမအကြိမ် စစ်ပွဲတွင် မြို့ကို မသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်ငြားလည်း တောင်ငူ၏ စစ်အင်အားပြင်းထန်ပုံကို ဟံသာဝတီက ကြီးစွာခန့်ညားကြောက်ရွံ့သွားစေရန် အမြတ်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> === ဒုတိယအကြိမ် စစ်ပြုခြင်း (၁၅၃၅) === နောက်တစ်နှစ်ဖြစ်သော သက္ကရာဇ် ၈၉၇ (ခရစ်နှစ် ၁၅၃၅) တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် စစ်အင်အားကို တိုက်ဆင် ၆၀၊ မြင်းသည် ၈၀၀ နှင့် သူရဲကောင်း ၆၀,၀၀၀ အထိ တိုးမြှင့်ကာ ဒုတိယအကြိမ် ချီတက်ပြန်သည်။ ပဲခူးမြို့မြောက်ဘက် "ကျပ်ကတိုး" အရပ်တွင် စခန်းချ၍ သုံးလတိုင်တိုင် ပြင်းထန်စွာ ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပဲခူးဘုရင် သုရှင်တကာရွတ်ပိ၏ ဘက်တော်သားဖြစ်သော [[ပေါ်တူဂီ]] စစ်သားများနှင့် ကုန်သည်များက ၎င်းတို့၏ ခေတ်မီအမြောက်မြားနှင့် သေနတ်များကို အသုံးပြု၍ ပြင်းထန်စွာ ခုခံခဲ့သဖြင့် တောင်ငူရဲမတ်များ ထိခိုက်ကျဆုံးမှု များပြားခဲ့သည်။<ref name="Harvey1">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ထို့နောက် မိုးကာလ ရောက်ရှိလာတော့မည်ဖြစ်သဖြင့် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် တပ်ခေါက်ကာ တောင်ငူသို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။<ref name="Hmannan2"/> === တတိယအကြိမ် စစ်ပြုခြင်းနှင့် ထူးဆန်းသော နိမိတ်များ (၁၅၃၆) === ဟံသာဝတီသည် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် တောင်ငူ၏ စစ်ရန်ကို ခံရပြီးနောက် ပဲခူးနေပြည်တော်အတွင်း၌ ထူးဆန်းသော အတိတ်နိမိတ် အခြင်းအရာများ ဆက်တိုက်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ ကောင်းကင်မှ ကြယ်များ ၇ ရက်တိတိ ကြွေကျခြင်း၊ ဇုတ်သုတ် (အစုတ်အကြေ) အရပ်တွင် အလျားအတောင် ၄၀၀၊ အထုအတောင် ၅၀ ရှိသော ငါးကြီးတစ်ကောင် သောင်တင်ခြင်း၊ အိမ်ပြုံးတောင် အလိုလို ပြိုကျခြင်း၊ တောင်ပို့နှင့် ကုန်းမြေများ နေရာရွေ့လျားကာ မြေသားများ အက်ကွဲခြင်း၊ ကျီးတစ်ကောင်သည် ဥကင်သ ရာဇပလ္လင်ပေါ်တွင် လာရောက်နား၍ ကျန်ကျီးများက ဝိုင်းအာကြခြင်း၊ ဇမလနိမိတ်ကျောက်တိုင် ပဲ့ကျခြင်းနှင့် ပဲခူးမြစ်ရေ အလွန်အမင်း နောက်ကျိသွားခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအခြင်းအရာများကြောင့် ပဲခူးပြည်သူတို့အကြားတွင် "တိုင်းပြည် ပျက်ကိန်းကြုံပြီ" ဟု ဆိုကာ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း ကြီးစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> သက္ကရာဇ် ၈၉၈ (ခရစ်နှစ် ၁၅၃၆) တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အထိန်းတော် မင်းရဲသိင်္ခသူကို တောင်ငူမြို့စောင့်အဖြစ် ထားရစ်ကာ၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရှေ့တန်းတပ်ကို ဦးစီးပြီး ရှင်ရဲထွတ် ([[ကျော်ထင်နော်ရထာ]]) အား ရှေ့ဖျားချီစစ်ကြောင်း၊ သတိုးဓမ္မရာဇာကို နောက်တပ်ဦးစီးစေလျက် တတိယအကြိမ် ချီတက်ခဲ့သည်။ ယခုတစ်ခေါက် စစ်အင်အားမှာ ရှေ့နှစ်ကြိမ်ထက် ပိုမိုကြီးမားပြီး တိုက်ဆင် ၂၀၀၊ မြင်းသည် ၈၀၀၊ သူရဲကောင်း ၇၀,၀၀၀ ဖြစ်ကာ တပ်ပေါင်း ၇ တပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="Hmannan2"/> "ကော်လိယ" အရပ်တွင် ဟံသာဝတီမွန်တပ်မတော်နှင့် တောင်ငူရှေ့ဖျားချီ ကျော်ထင်နော်ရထာတပ်တို့ ရင်ဆိုင်တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ အင်အားမမျှသော်လည်း တောင်ငူရဲမတ်များ၏ ရဲစွမ်းသတ္တိကြောင့် မွန်တပ်များ အကျအဆုံးများစွာဖြင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် မွန်တပ်ဗိုလ်မှူးတစ်ဦးဖြစ်သူ "သမိန်ဗရူး" နှင့်တကွ လူသူသုံ့ပန်းအများကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ သုံ့ပန်းများကို တပင်ရွှေထီးမင်းထံ ဆက်သရာ မင်းတရားကြီး အလွန်ဝမ်းမြောက်အားရသဖြင့် ကျော်ထင်နော်ရထာအား မိမိ၏ စီးတော်မြင်း "သတ္တရုဇေယျ" ကို ဆုအဖြစ် ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ထို့နောက် ဟံသာဝတီအနီးရှိ "တနက်ခုံ" အရပ်သို့ ချီတက်စခန်းချပြီး ပဲခူးမြို့ကို လုပ်ကြံသော်လည်း ယခင်အကြိမ်များကဲ့သို့ပင် ရန်သူတို့၏ အမြောက်အင်အားကြောင့် မြို့ကို အလွယ်တကူ မရနိုင်ဘဲ ရှိခဲ့ပြန်သည်။ ထိုအခါ ကျော်ထင်နော်ရထာ၏ အကြံပေးချက်အရ တောင်ငူတပ်များသည် ဒဂုံ (ရန်ကုန်) သို့ ချီတက်ကာ ရွှေတိဂုံစေတီတော် ခြေရင်း၌ တပ်ချအခြေစိုက်ခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်း ရွှေတိဂုံ၌ တပ်စွဲနေစဉ်အတွင်း ကျော်ထင်နော်ရထာသည် အနောက်ဘက်တစ်လွှားရှိ မွန်မြို့ရွာများကို သွားရောက်တိုက်ခိုက်ရာ [[ပုသိမ်မြို့|ပုသိမ်]]၊ [[မြောင်းမြမြို့|မြောင်းမြ]]၊ ဒေးပသွယ်၊ သရိုင်းသရာနှင့် ခဲပေါင်မြို့များကို သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီးနောက် တောင်ငူသို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> === ဥပါယ်ပရိယာယ်ဖြင့် သွေးခွဲလုပ်ကြံခြင်း === တောင်ငူ၏ ရန်စစ်ကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ပြင်းထန်စွာ ကြုံတွေ့ရပြီးနောက် ဟံသာဝတီပြည့်ရှင် သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းသည် တောင်ငူနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ စစ်ပြေငြိမ်းလျှင် သက်သာရာရနိုင်သည်ဟု တွေးတောကာ သံတမန်အဖွဲ့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ သုရှင်တကာရွတ်ပိသည် မိမိ၏ အမာခံစစ်သူကြီး မွန်အမတ်ကြီးနှစ်ပါးဖြစ်သော ဗညားလောနှင့် ဗညားကျန်းတို့ကို တစ်ဖွဲ့၊ အခြားမှူးမတ်များကို တစ်ဖွဲ့ ပေါင်း၍ သံအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့ကို တစ်ချိန်တည်း တောင်ငူသို့ စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အဆိုပါသံအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့ လာရောက်သည်ကို သိရှိလျှင် ဟံသာဝတီ၏ စစ်အင်အားကို အတိုက်အခိုက်မရှိဘဲ လျော့ပါးသွားစေရန် ဥပါယ်တံမျှင်ဖြင့် သွေးခွဲရန် ကြံစည်ခဲ့သည်။ မင်းတရားကြီးသည် ဗညားလောနှင့် ဗညားကျန်းတို့၏ အဖွဲ့ကို အလွန်အမင်း အရေးတယူပြုကာ ရတနာပစ္စည်းများနှင့် ဆုလာဘ်တော်များစွာကို လျှို့ဝှက်စွာ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခဲ့ပြီး၊ ကျန်မှူးမတ်သံအဖွဲ့ကိုမူ သာမန်မျှသာ ဆက်ဆံကာ မျက်နှာသာမပေးဘဲ ထားခဲ့သည်။ သံအဖွဲ့များ ဟံသာဝတီသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသောအခါ မျက်နှာသာမရခဲ့သည့် မှူးမတ်များက ဗညားလောနှင့် ဗညားကျန်းတို့သည် တောင်ငူမင်းနှင့် လျှို့ဝှက်ပူးပေါင်းကာ သစ္စာဖောက်နေပြီဖြစ်ကြောင်း မွန်ဘုရင်ထံ ကုန်းတိုက်လျှောက်ထားခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းသည် အမတ်ကြီးနှစ်ပါးအပေါ် ကြီးစွာသော သံသယ ဝင်လာခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> ထိုသို့ မွန်နန်းတွင်း၌ သံသယပွားနေသည်ကို သိရှိရလျှင် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အစီအစဉ်အတိုင်း အကွက်ချ၍ မိမိ၏ လျှို့ဝှက်အထောက်တော်ကို စာချွန်လွှာပို့ ဆက်သားအဖြစ် အသွင်ယူစေကာ ဟံသာဝတီရှိ မွန်စစ်သေနာပတိ အမတ်ကြီးနှစ်ဦးထံသို့ ထပ်မံစေလွှတ်လိုက်သည်။ ၎င်းစာချွန်လွှာတွင် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားထားသည်။ {{Blockquote|“စိတ်ချယုံကြည်ရသော သွေးသောက်အဆွေတော်တို့၏ တင်ပြတောင်းဆိုချက်ကို အကျွန်ုပ်ဝမ်းမြောက်စွာ လက်သင့်ခံပါသည်။ အဆွေတော်တို့၏ အကူအညီဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့ အောင်ပွဲရပြီးသောအခါ အဆွေတော်တို့၏ အာသီသအတိုင်း (မုတ္တမမြို့စားနှင့် ပဲခူးမြို့စားအဖြစ် ပိုင်စားစေရန်) ဧကန်ဆုလာဘ်တော် ချီးမြှင့်တော်မူမည်။” <ref name="Twin">တွင်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ။ ''တွင်းသင်းမြန်မာရာဇဝင်သစ်''။</ref>}} စာချွန်လွှာကို ယူဆောင်လာသည့် တောင်ငူအထောက်တော်များသည် ပဲခူးသို့ရောက်လျှင် အဖမ်းခံရစေရန် တမင်တကာ ဖန်တီးခဲ့ကြသဖြင့် အဆိုပါစာသည် စီစဉ်ထားသည့်အတိုင်း အမတ်ကြီးများထံ မရောက်ရှိဘဲ သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်း၏ လက်ထဲသို့ တိုက်ရိုက်ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref name="Harvey1"/> သစ္စာတည်ကြည်ပြီး ဖြောင့်မတ်သော စစ်သေနာပတိ အမတ်ကြီးနှစ်ဦးက မိမိတို့တွင် အပြစ်မရှိကြောင်း သံတော်ဦးတင် လျှောက်လဲခဲ့သော်လည်း ဥပါယ်တံမျှင်ကို မသိဘဲ စဉ်းစားချင့်ချိန်ဉာဏ် နည်းပါးလှသည့် မွန်ဘုရင် သုရှင်တကာရွတ်ပိသည် နားမဝင်တော့ဘဲ `ချက်ချင်း ခေါင်းဖြတ်သတ်စေ´ ဟု အမိန့်တော်ချမှတ်ကာ ၎င်း၏ အမာခံစစ်သူကြီး နှစ်ဦးစလုံးကို သေဒဏ်ပေး လုပ်ကြံလိုက်လေသည်။<ref name="Kala"/> ဤသို့ဖြင့် ဟံသာဝတီနန်းတွင်း၌ စစ်ရေးစစ်ရာ ကျွမ်းကျင်သည့် အဓိကဒေါက်တိုင်ကြီးများ ကျိုးပျက်ကာ စစ်ရေးအရ လွန်စွာ အားနည်းသွားခဲ့ရသည်။ === ဟံသာဝတီကို အပြီးတိုင် အောင်မြင်ခြင်း (၁၅၃၈) === ဟံသာဝတီမင်းသည် မိမိ၏ သစ္စာရှိစစ်သူကြီးများကို အထင်လွဲ၍ သတ်ဖြတ်လိုက်ကြောင်း ကြားသိရလျှင် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ကျော်ထင်နော်ရထာနှင့် တိုင်ပင်ကာ ဟံသာဝတီကို အပြီးတိုင်သိမ်းပိုက်ရန် ကြည်း၊ ရေ နှစ်ဖက်ညှပ် စစ်တပ်မတော်ကြီးကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကြည်းတပ်တွင် တိုက်ဆင် ၁၂၀၊ မြင်းသည် ၈၀၀၊ သူရဲကောင်း ၇၀,၀၀0 ပါဝင်ပြီး၊ ရေတပ်တွင် ခေတ်မီပေါ်တူဂီ အမြောက်ကြီးများ တင်ဆောင်ထားသည့် တိုက်လှေ ၂၀၀ နှင့် သူရဲကောင်း ၁၀,၀၀၀ ဖြင့် ချီတက်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> တောင်ငူတပ်မတော် ဟံသာဝတီသို့ မရောက်မီတွင် သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းသည် မိမိ၌ အားကိုးအားထားပြုလောက်သည့် စစ်သူကြီးများ မရှိတော့သဖြင့် ယခင်အကြိမ်များကဲ့သို့ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ရန် မဖြစ်နိုင်တော့သည်ကို သဘောပေါက်ကာ ပဲခူးမြို့တော်ကို စွန့်လွှတ်၍ ၎င်း၏ ယောက်ဖတော် ပြည်ဘုရင် နရပတိထံသို့ စစ်သည် ၄၀,၀၀၀၊ လှေ ၇၀၀ ဖြင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ ဆုတ်ခွာရာတွင် ကြည်းတပ်၌ ဆင် ၂၀၀၊ မြင်း ၈၀၀၊ သူရဲကောင်း ၂၀,၀၀၀ ဖြင့် ဗညားဒလကို ဦးဆောင်စေလျက် နောက်ချန်တပ်အဖြစ် လိုက်ပါစေခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> မွန်ဘုရင် ထွက်ပြေးသွားပြီးနောက် သက္ကရာဇ် ၉၀၀ (ခရစ်နှစ် ၁၅၃၈) တွင် တပင်ရွှေထီးမင်း၏ တောင်ငူတပ်မတော်သည် ဟံသာဝတီပဲခူးမြို့တော်ကြီးကို သွေးမြေတစ်စက်မျှ မကျဘဲ လွယ်ကူစွာဖြင့် အပြီးတိုင် အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လေသည်။<ref name="Hmannan2"/> == နောင်ရိုးတိုက်ပွဲနှင့် "ဘုရင့်နောင်" ဘွဲ့တော် ချီးမြှင့်ခြင်း == တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ဟံသာဝတီပဲခူးမြို့တော်ကို သိမ်းပိုက်ရရှိပြီးနောက်၊ စစ်ရေးကို အမြန်ဆွေးနွေးကာ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်သွားသည့် မွန်ဘုရင် [[သုရှင်တကာရွတ်ပိ]] နောက်သို့ ထပ်ကြပ်မကွာ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ရန် ကြည်း၊ ရေ နှစ်တပ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကျော်ထင်နော်ရထာအား ကြည်းတပ် ၃ တပ်ဖြင့် ဗညားဒလ၏ နောက်ချန်တပ်နောက်သို့ လိုက်လံတိုက်ခိုက်စေပြီး၊ မိမိကိုယ်တိုင်မူ လှေတပ်ကြီးဖွဲ့ကာ လှေ ၃၅၀၊ သူရဲကောင်း ၃၅,၀၀၀ ဖြင့် ရေကြောင်းမှ လိုက်ပါခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2">''မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> ထိုသို့ တောင်ငူ၏ လှေတပ်အင်အား အလွန်ကြီးမားလာရခြင်းမှာ ဟံသာဝတီကို သိမ်းပိုက်အပြီးတွင် ရေလုပ်ငန်း ကျွမ်းကျင်သည့် မွန်တိုင်းရင်းသားများကို မြှောက်စားခြင်း၊ မွန်မင်း ဝှက်ထားခဲ့သည့် လှေတိုက်များကို သိမ်းယူကာ သစ္စာခံလာသူများကို ဆုလာဘ်ချီးမြှင့်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ကြည်းကြောင်းမှ ချီတက်သည့် ကျော်ထင်နော်ရထာ၏ တပ်တွင်မူ ဆင် ၅၀၊ မြင်း ၅၀၀၊ သူရဲကောင်း ၁၀,၀၀၀ နှင့် ဆင်စီးအမတ် ၅ ကျိပ် (၅၀) မျှသာ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> ကျော်ထင်နော်ရထာသည် ရန်သူနောက်သို့ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ရာ "နောင်ရိုး" အရပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခါ တစ်ဖက်ကမ်းရှိ ရန်သူတပ်၏ အင်အားကို စုံစမ်းစေရာ ရန်သူမွန်တပ်၏ အင်အားမှာ မိမိတို့တပ်ထက် ၈ ဆမျှပင် ပိုမိုကြီးမားနေကြောင်း သိရှိရသဖြင့် မှူးမတ်များ စိုးရိမ်တုန်လှုပ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ကျော်ထင်နော်ရထာက စစ်သည်ရဲမတ်များကို စိတ်ဓာတ်မြှင့်တင်ပေးရန်အတွက် သမိုင်းတွင်မည့် စကားကို ဆိုခဲ့သည်။ {{Blockquote|“စစ်တို့၏သဘောမှာ အင်အားငယ်သည် ကြီးသည်မှာ ပဓာနမဟုတ်၊ သူရသတ္တိနှင့် စစ်ပရိယာယ်သာ ပဓာနဖြစ်သည်။” <ref name="Hmannan2"/>}} ထို့နောက် ရဲမတ်များကို နောင်ရိုးချောင်းကို ဖြတ်ကူးစေခဲ့သည်။ တောင်ငူတပ်များ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိပြီးချိန်တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းထံမှ မင်းကြီးကိုယ်တိုင် ရောက်ရှိလာမှသာ စစ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် သံစေလွှတ်၍ အမိန့်တော်ဆင့်ဆိုလာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကျော်ထင်နော်ရထာက ဆုတ်လှည့်ရန် မရည်ရွယ်ဘဲ “အရှင့်ဘုန်းတော်ကြောင့် အောင်နိုင်ပြီးဖြစ်သည်” ဟုသာ ပြန်လည် လျှောက်တင်စေခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် ချောင်းကူးလာခဲ့သည့် လှေနှင့် ဖောင်များကို အကုန်လုံး ဖျက်ဆီးပစ်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ထိုအခါ မှူးမတ်များက "စစ်ရေးမလှပါက ဆုတ်ပြေးရန် လှေဖောင်မရှိလျှင် ခက်ခဲလိမ့်မည်" ဟု ဝိုင်းဝန်းလျှောက်တင်ကြရာ ကျော်ထင်နော်ရထာက အောက်ပါအတိုင်း ပြတ်သားစွာ မိန့်ကြားခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> {{Blockquote|“ဖောင်တို့ကို မဖျက်လျှင် အနည်းငယ် စစ်ရေးမလှသည်နှင့် နောက်သို့ ချဉ်းလှည့်ပြေးရန် စဉ်းစားကြလိမ့်မည်။ ဖောင်တို့ကို ဖျက်မှသာ ရှေ့မှရန်သူ၊ နောက်မှရေဘေးဟူသော အသိဖြင့် ယတိပြတ် အနိုင်တိုက်ရန် စိတ်ရှိကြမည်။ မင်းတရားကြီးထံ လျှောက်စေသည်မှာလည်း စစ်ကို အနိုင်တိုက်ရန်ဖြစ်ပြီး၊ ရှုံး၍ သေကြလျှင်လည်း အပြစ်တင်ရန် မတတ်နိုင်တော့ပြီ။ သေသောသူကို အဘယ်သို့ အပြစ်တင်နိုင်မည်နည်း။” <ref name="Twin">တွင်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ။ ''တွင်းသင်းမြန်မာရာဇဝင်သစ်''။</ref>}} ထို့နောက် တောင်ငူတပ်များသည် အသေခံစိတ်ဓာတ်ဖြင့် အတင်းအဓမ္မ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်ရာ အင်အားချင်း မမျှသော်လည်း ရန်သူမွန်တပ်ကြီး ပြိုကွဲပျက်စီးသွားခဲ့ရသည်။ စစ်သူကြီး ဗညားဒလသည် လွတ်မြောက်ရုံ ပြေးပုန်းခဲ့ရပြီး၊ အခြားမွန်တပ်မှူးတစ်ဦးဖြစ်သူ "မင်းရဲအောင်နိုင်" မှာ ဆင်ထက်တွင်ပင် ကျဆုံးသွားခဲ့သည်။ နောက်တစ်ရက်တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းတရားကြီး ရောက်ရှိလာသောအခါ ကျော်ထင်နော်ရထာသည် တိုက်ပွဲမှ ဖမ်းဆီးရမိသည့် ဆင်၊ မြင်းနှင့် လူသုံ့ပန်းအများကို ဆက်သခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ယောက်ဖတော်၏ ပြိုင်ဘက်ကင်းလှသော ရဲစွမ်းသတ္တိနှင့် စစ်ဗျူဟာကို အလွန်ကျေနပ်အားရတော်မူသဖြင့် မိမိ၏ ခမည်းတော် မင်းကြီးညို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့ဖူးသော မြင့်မြတ်လှသည့် '''[[ဘုရင့်နောင်]]''' (မင်းကြီး၏နောင်တော်) ဟူသော ဘွဲ့တော်ကို အပ်နှင်းချီးမြှင့်ခဲ့ပြီး လှိုင်မြို့ကိုလည်း ထပ်မံ၍ အပိုင်စား ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> == ပြည်တိုက်ပွဲ == သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းသည် ပြည်မြို့အနီး "အင်္ဂပူ" သို့ ရောက်ရှိနေစဉ် ဗညားဒလဦးဆောင်သည့် မိမိ၏ ကြည်းတပ်ကြီး နောင်ရိုးတိုက်ပွဲတွင် အရေးနိမ့်ပျက်စီးသွားကြောင်း ကြားသိရသဖြင့် ကြီးစွာ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ တပ်ကို အင်္ဂပူတွင် ချထားခဲ့ပြီး မိဖုရား၊ မောင်းမမိဿံများနှင့် သားသမီးများကို ခေါ်ဆောင်ကာ ပြည်မြို့အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လျက် ပြည်မင်း နရပတိနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဆွေးနွေးကြရာ၌ မိမိတို့ ဟံသာဝတီနှင့် ပြည်မြို့ အင်အားမျှဖြင့် တောင်ငူစစ်တပ်ကို ခုခံနိုင်မည်မဟုတ်ဟု တွက်ချက်မိကြသဖြင့်၊ အထက်အင်းဝတွင် စိုးစံနေသည့် ရှမ်းမင်း [[သိုဟန်ဘွား]] အား မိမိတို့နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ အတူတိုက်ခိုက်ရန် ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ပြည်မြို့တွင် ဟံသာဝတီ-ပြည်-အင်းဝ ဟူသော ညွန့်ပေါင်းတပ်မတော်ကြီး ၃ တပ် ပေါင်းစည်းကာ တပင်ရွှေထီးမင်း၏ စစ်တပ်ကို ခုခံရန် ပြင်ဆင်ကြတော့သည်။<ref name="Kala"/> တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ရန်သူတို့ ပြင်ဆင်နေသည်ကို သိရှိသဖြင့် စစ်ရေးငင်ရန် ပရိယာယ်ပြုခဲ့သည်။ မင်းတရားကြီးသည် မိမိကိုယ်တိုင် လှေစီးကာ ရန်သူတပ်အနီးသို့ သွားရောက်၍ စစ်ရေးပြ မျှားခေါ်ရာ ရန်သူတပ်များကလည်း သတိမမူမိဘဲ နောက်မှ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ "အင်းပျောကျွန်း" အလွန်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ အသင့်ချောင်းမြောင်း စောင့်ဆိုင်းနေသည့် ဘုရင့်နောင်၏ ကြည်းတပ်က အတင်းအဓမ္မ ဝိုင်းဝန်းတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ရန်သူညွန့်ပေါင်းတပ်များ အငိုက်မိကာ အပြင်းအထန် ပျက်စီးသွားခဲ့ရသည်။ ရဲမတ်အများအပြား သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခံရပြီး ကျန်သူများမှာ ကြည်းကြောင်းအတိုင်း ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသဖြင့် တပ်ကြီး ပျက်လေသည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် ဟံသာဝတီမွန်မင်းသည် မိမိ၏ သမီးတော်ငယ်တစ်ပါးကို အထိန်းတော်၊ အခြံအရံများနှင့်အတူ ဆင်ထက်၌ တင်ဆောင်ကာ ဘေးလွတ်ရာသို့ စွန့်ခွာထွက်ပြေးစေခဲ့ရသည်။<ref name="Hmannan2"/> == ဟံသာဝတီသို့ ပြန်ခြင်းနှင့် သုရှင်တကာရွတ်ပိ၏ ဘဝနိဂုံး == ရေတပ်နှင့် ကြည်းတပ်တို့တွင် တောင်ငူတပ်မတော်က အောင်ပွဲများ အသီးသီး ရရှိပြီးနောက် စစ်ရေးဆွေးနွေးကြရာ တောင်ငူတပ်၏ အင်အားမှာ ရန်သူမင်းသုံးပါး (ဟံသာဝတီ၊ ပြည်၊ အင်းဝ) တို့၏ ပေါင်းစည်းအင်အားနှင့် စာလျှင် နည်းပါးနေသေးသဖြင့် ဆက်လက်စွန့်စားခြင်း မပြုတော့ဘဲ ဟံသာဝတီပဲခူးမြို့သို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ တောင်ငူတပ်များ ဆုတ်ခွာသွားသောအခါ မင်းသုံးပါးတို့သည် ဟံသာဝတီကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ပြီး သုရှင်တကာရွတ်ပိကို နန်းပြန်တင်ရန် တိုင်ပင်ခဲ့ကြသည်။ သို့ဖြစ်၍ သုရှင်တကာရွတ်ပိသည် အင်္ဂပူရှိ မိမိ၏ စစ်စခန်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီး တပ်အင်အား ပြန်လည်တိုးချဲ့ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref name="Harvey1">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> ထို့နောက် သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်းသည် တောကစားထွက်၍ ဆင်ကျော့ရာတွင် လမ်းမှားကာ နောက်ပါရဲမတ်များနှင့် ကွဲကွာသွားခဲ့သည်။ ရာဇဝင်ကျမ်းအချို့၏ အဆိုအရ မွန်မင်းသည် တောအုပ်အတွင်း၌ နတ်မိမယ်တစ်ပါးနှင့် တွေ့ဆုံပျော်မြူးခဲ့ပြီးနောက် ထိုနတ်မိမယ် ရုတ်တရက် ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ တပ်စခန်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသောအခါ မွန်မင်းသည် ထိုနတ်မိမယ်ကိုသာ အစဉ်တစိုက် တမ်းတလျက် မစားမအိပ်နိုင်ဖြစ်ကာ ဆန်းကြယ်သော ရောဂါဝေဒနာဖြင့်ပင် ချက်ချင်း ကွယ်လွန် (နတ်ရွာစံ) သွားခဲ့ရသည်။<ref name="Hmannan2"/> သုရှင်တကာရွတ်ပိမင်း ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် ပြည်ဘုရင် နရပတိနှင့် အင်းဝရှမ်းမင်း သိုဟန်ဘွားတို့သည် ဟံသာဝတီကို ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မည့် အစီအစဉ်ကို လက်လျှော့လိုက်ကြပြီး၊ ကျန်ရစ်သော မွန်မှူးမတ်များ၊ ဆင်၊ မြင်း၊ ရဲမတ်များနှင့် ရတနာပစ္စည်းများကို မိမိတို့အချင်းချင်း ခွဲဝေယူခဲ့ကြသည်။ သုရှင်တကာရွတ်ပိ၏ သားတော်တစ်ပါးနှင့် သမီးတော်တစ်ပါးတို့ကိုမူ ရှမ်းမင်းသိုဟန်ဘွားက မိမိတွင် သားသမီးမရှိသဖြင့် မွေးစားမည်ဟုဆိုကာ အင်းဝနေပြည်တော်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> တစ်ဖက်တွင် ပြည်ဘုရင် နရပတိသည်လည်း နောင်တွင် ဘေးအန္တရာယ်အရေးကြုံလာပါက ကူညီမည့် မဟာမိတ်ရရှိစေရန်အတွက် မိမိ၏နှမတော် (မွန်မင်းသုရှင်တကာရွတ်ပိ၏ မိဖုရားဟောင်း) ကို [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်]]မင်းထံသို့ ဆက်သခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သက္ကရာဇ် ၉၀၀ ပြည့်နှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၅၃၈ ဝန်းကျင်) တွင် ပြည်မင်း နရပတိ နတ်ရွာစံခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ ညီတော်စပ်သူ "ရှင်သရက်" က မင်းခေါင်ဘွဲ့ကို ခံယူကာ ပြည်မြို့တွင် ထီးနန်းဆက်ခံ စိုးစံလေသည်။<ref name="Hmannan2"/> == နယ်ပယ်များကို ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခြင်း == === ဟံသာဝတီနန်းတော်ချဲ့ထွင်ခြင်းနှင့် အနောက်ဘက်ပုသိမ်ဒေသကို စည်းရုံးခြင်း === တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ဟံသာဝတီပဲခူးသို့ ပြန်ရောက်ပြီးနောက်၊ မွန်မင်း သုရှင်တကာရွတ်ပိ၏ အမှုထမ်းနှင့် မှူးမတ်ဟောင်းများ လာရောက်သစ္စာခံကြသည်ကို နှိမ့်ချရှုတ်ချခြင်းမရှိဘဲ မိမိတို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာများကို မြဲမြံစွာ ပြန်လည်ပေးသနားခဲ့သည်။ မွန်နှင့် မြန်မာဟူ၍ ခွဲခြားခြင်းအလျဉ်းမရှိဘဲ တန်းတူရည်တူပင် ချီးမြှောက်မြှောက်စားခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2">''မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> ထို့ပြင် ပုသိမ် ၃၂ မြို့သို့လည်း သစ္စာတော်ခံအမတ်များ စေလွှတ်ကာ သစ္စာတော်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရှေးမွန်ဘုရင်များ လက်ထက်က ရှိခဲ့သည့် ဟံသာဝတီနန်းတော်ဧရိယာကို တောင်ဘက်သို့ ထပ်မံတိုးချဲ့စေခဲ့ရာ ရွှေမောဓေါစေတီတော် ခြေရင်းတိုင်အောင် ရောက်ရှိခဲ့သည်။ {{Note|ရှေးမွန်တို့၏ နန်းတော်မှာ ယခုခေတ် ဖူးမြော်တွေ့ရှိရသည့် ကမ္ဘောဇသာဒီနန်းတော် နေရာမဟုတ်ပါ။ ကမ္ဘောဇသာဒီနန်းတော်မှာ နောင်တွင် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး လက်ထက်မှသာ အသစ်ထပ်မံတည်ဆောက်ခဲ့သော နန်းတော်ကြီး ဖြစ်သည်။<ref name="Twin">တွင်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ။ ''တွင်းသင်းမြန်မာရာဇဝင်သစ်''။</ref>}} နောက် သက္ကရာဇ် ၉၀၁ ခုနှစ်တွင် ယောက်ဖတော် ဘုရင့်နောင်အား မိမိနှင့်ထပ်တူ အာဏာကုန်လွှဲအပ်ကာ နိုင်ငံတော်အား စီမံအုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဘုရင့်နောင်၏ဖခင် မင်းရဲသိင်္ခသူ ([[မင်းကြီးဆွေ]]) အား မိမိ၏ဌာနေဖြစ်သော တောင်ငူနန်းတွင် ဘုရင်ခံရာထူး ပေးအပ်ကာ မင်းမြှောက်တန်ဆာ ငါးပါးနှင့်တကွ အုပ်ချုပ်ရန် ခန့်အပ်ပြန်သည်။ ဘွဲ့အမည်ကိုလည်း "မင်းရဲသီဟသူ" ဟု တိုးမြှင့်ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> === မုတ္တမကို သိမ်းပိုက်ခြင်း === သက္ကရာဇ် ၉၀၂ ခုနှစ်တွင် [[မုတ္တမ]]မင်း စောဗညားသည် တောင်ငူ-ဟံသာဝတီထံ ဩဇာခံခြင်းမရှိဘဲ အရှေ့ဘက်တစ်လွှား၌ အင်အားကြီးမားလာသောကြောင့် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ချီတက်နှိမ်နင်းရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ စောဗညားသည် သုရှင်တကာရွတ်ပိနှင့်လည်းကောင်း၊ [[မော်လမြိုင်]]စား ဗညားဦးနှင့်လည်းကောင်း ယောက်ဖတော်စပ်သည့်အပြင်၊ မုတ္တမမြို့သည် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်၍ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး အလွန်ဖွံ့ဖြိုးခဲ့သည်။ ၎င်းအပြင် နိုင်ငံခြားသား [[ပေါ်တူဂီ]] တို့ကိုလည်း အမြောက်တပ်ဖွဲ့စည်းကာ ကြေးစားအမှုထမ်းစေခဲ့သည်။ ထိုအချက်များကြောင့် ဟံသာဝတီရှိ တပင်ရွှေထီးမင်းထံ ဩဇာမခံဘဲ နေခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''.</ref> ဦးစွာ သံတမန်စေလွှတ်၍ ငြိမ်းချမ်းစွာ လက်အောက်ခံရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း စောဗညားက ငြင်းပယ်သဖြင့် စစ်ချီခဲ့ရသည်။ ချီတက်သည့် တပ်ပေါင်း ၁၂ တပ်တွင် တိုက်ဆင် ၁၃၀၊ မြင်းသည် ၂,၁၀၀ နှင့် စစ်သူရဲ ၁၃၀,၀၀၀ ခန့် ပါဝင်ကာ မြင်းတပ် ၃ တပ်ကို ရှေ့ပြေးတပ်အဖြစ် ချီတက်စေခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ဟံသာဝတီနေပြည်တော်အား စောင့်ရှောက်ရန်အတွက်မူ အထိန်းတော် သတိုးဓမ္မရာဇာ (ရှင်နီတာ) ကို တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ တောင်ငူ-ဟံသာဝတီတပ်များသည် မုတ္တမမြို့ကို တစ်လကျော်မျှ ဝန်းရံထားသော်လည်း အကြောင်းမထူးခဲ့ပေ။ မြို့တွင်းမှ မုတ္တမတပ်များနှင့် မြို့ပြင်ရှိ ပေါ်တူဂီတို့၏ အမြောက်တင်သင်္ဘောများက ခေတ်မီလက်နက်ကောင်းများဖြင့် ဖိဖိစီးစီး ခုခံသောကြောင့် ဟံသာဝတီတပ်များ အထိအခိုက် အကျအဆုံး များပြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် စားနပ်ရိက္ခာ ရှားပါးစေရန် မြို့ကို ရိက္ခာဖြတ်တောက်ခြင်း၊ မော်လမြိုင်စား ဗညားဦးကို စည်းရုံး၍ လက်အောက်ခံစေခြင်းတို့ကို ဦးစွာလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> နောက်တွင် လှေတပ်ဝန် သမိန်ပရူ၏ အကြံပြုချက်အတိုင်း မုတ္တမမြို့ရိုးထက်မြင့်သည့် "ဖောင်ခံတပ်ကြီး" များ တည်ဆောက်ခြင်း၊ ပေါ်တူဂီလှေများကို ဖျက်ဆီးရန်အတွက် မီးတိုက်မည့် လောင်စာတင် "မီးဖောင်" များ စီစဉ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ညအချိန်တွင် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများကို မီးဖောင်များလွှတ်၍ ဦးစွာတိုက်ခိုက်ရာ လှေသင်္ဘောများ မီးလောင်ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖောင်ခံတပ်ကြီးဖြင့် မုတ္တမမြို့ရိုးကို အပေါ်စီးမှ မိုးကာတိုက်ခိုက်ရာ မုတ္တမတပ်များ ခုခံနိုင်ခြင်းမရှိတော့ဘဲ မြို့တော်ကို ရရှိခဲ့သည်။ စောဗညားသည် ဆင်စီးကာ ဟံသာဝတီတပ်များကြားမှ ဖောက်ထွက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ရာ တိုက်ရည်ခိုင်မာလှသဖြင့် မဖမ်းဆီးနိုင်ဘဲ ရှိနေစဉ်၊ ဘုရင့်နောင်၏ညီဖြစ်သူ "နန္ဒကျော်သူ" က 'စွယ်လကောက်' အမည်ရှိ ဆင်နှင့် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှသာ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး ကျန်အမတ်များက ဝိုင်းဝန်းဖမ်းဆီးမိခဲ့ကြသည်။<ref name="Hmannan2"/> ရက်ရှည်လများ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသဖြင့် ဟံသာဝတီတပ်သားများ မကျေမနပ်ဖြစ်ကာ မြို့ကိုရသည်နှင့် လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသဖြင့် မုတ္တမမြို့အတွင်း ငြိမ်သက်မှုရှိစေရန် ဦးစွာဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။ ရေတပ်ဗိုလ် သမိန်ပရူအား မြောင်းမြမြို့ကို အပိုင်စားပေး၍ ရေတပ်အကြီးအမှူး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ စောဗညားကို ကျအောင်တိုက်နိုင်သည့် အမတ်ကို မေးမြန်းရာ နန္ဒကျော်သူကို ညွှန်ပြသဖြင့် ၎င်းအား ချီးမွမ်းကာ "မင်းကျော်ထင်" ဘွဲ့ပေး၍ ချီးမြှောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် သုရှင်တကာရွတ်ပိ၏ ညီနောင်ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ [[စောလဂွန်းအိန်(မုတ္တမစား)|စောလဂွန်းအိန်]] အား အဆောင်အယောင်များ ပေးအပ်ကာ မုတ္တမမြို့ကို စိုးစံစေပြီး ဟံသာဝတီသို့ ပြန်လည်ချီတက်ခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> === သာသနာရေး ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ပြည်မြို့သို့ ချီတက်ခြင်း === ဟံသာဝတီသို့ မရောက်မီ ဒဂုံ (ရန်ကုန်) သို့ ဝင်ရောက်ကာ [[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]]တွင် အလှူကြီးစွာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မွန်သံဃာနှင့် မြန်မာသံဃာတော်များကို ၇ ရက်ပတ်လုံး ဆွမ်းလုပ်ကျွေးကာ သဘင်ကြီးစွာ ခံခဲ့သည်။ ဟံသာဝတီသို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် ဝါတွင်းကာလသို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်၍ ဝါကျွတ်လျှင် ပြည်မြို့သို့ ချီတက်မည်ဟု မိန့်ကြားကာ ဘုရင့်နောင်အား စစ်ရေးအပြင်အဆင်များကို စီမံစေခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ==== ပြည်တိုက်ပွဲ ==== ဝါကျွတ်သည်နှင့် ပြည်မြို့သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ပြည်သို့ချီတက်သည့် တပ်များတွင် တပင်ရွှေထီး၏ ဧကရာဇ်တပ်တော်အပါအဝင် ရေတပ်ကြီး ၁၃ တပ်၌ ဇလာကပင်းလှေကြီး ၂၀၊ ဇလာကပင်းလှေငယ် ၅၀၊ ကတ္တုလွန်းကြင်လှေ ၅၀၀၊ လှော်ကားသံလှေကြီး ၈၀၀ နှင့် စစ်သူရဲ ၉၀,၀၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ကြည်းတပ်ကိုမူ ဘုရင့်နောင်က ဦးစီး၍ တပ် ၁၁ တပ်တွင် တိုက်ဆင် ၃၀၀၊ မြင်း ၂,၅၀၀ နှင့် စစ်သူရဲ ၇၀,၀၀၀ ပါဝင်ခဲ့ရာ ကြည်း၊ ရေ နှစ်တပ်ပေါင်း စစ်သည်အင်အား ၁၆၀,၀၀၀ (သို့မဟုတ် ကျမ်းအချို့အရ ၁၇၀,၀၀၀) ဖြစ်သည်။ ဟံသာဝတီနန်းစောင့်အဖြစ် သတိုးဓမ္မရာဇာနှင့် သက်ရှည်ကျော်ထင်တို့ကို တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> ==== ပြည်ကို ဝန်းရံခြင်းနှင့် ရှမ်းစစ်ကို အောင်နိုင်ခြင်း ==== ပြည်ဘုရင် မင်းခေါင်သည် ဟံသာဝတီတပ်ကြီး ချီတက်လာသည်ကို ကြားသိရလျှင် မြို့ရိုးပြစီးများကို ခိုင်ခံ့အောင်ပြင်ဆင်ခြင်း၊ ကျုံးမြောင်းခံကတုတ်များကို စီရင်ခြင်းနှင့် ရိက္ခာသွင်းခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည့်အပြင်၊ အင်းဝမှ ရှမ်းမင်း သိုဟန်ဘွားနှင့် ယောက်ဖတော် ရခိုင်ဘုရင်တို့ထံ စစ်ကူတောင်းခံခဲ့သည်။ ရှမ်းမင်း [[သိုဟန်ဘွား]] သည်လည်း အထက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားအပေါင်းတို့ကို စုစည်းကာ တိုက်ဆင် ၈၀၀၊ မြင်းသည် ၁၀,၀၀၀၊ စစ်သည်အင်အား ၁၆၀,၀၀၀ ပါဝင်သော တပ်ကြီးဖြင့် ချီတက်လာခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> ထိုသတင်းကို ကြားသိရသော် ဘုရင့်နောင်သည် တပင်ရွှေထီးမင်းအား ပြည်မြို့အနီးတွင် တပ်ချ၍ စောင့်ဆိုင်းနေရန် လျှောက်ထားပြီး၊ မိမိ၏ကြည်းတပ်ဖြင့် ရှမ်းတို့ကို ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ရန် တိုက်ဆင် ၁၅၀၊ မြင်း ၂,၁၀၀၊ စစ်သည် ၉၀,၀၀၀ ဖြင့် ချီတက်ခဲ့သည်။ ရှေးဦးစွာ ဆင်တပ်များကို အင်အားအပြည့်အစုံဖြင့် တောတွင်း၌ ရေချကာ ဝှက်ထားစေပြီး ကျန်တပ်များကို စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းခွဲ၍ ချီတက်စေခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် မြင်းတပ်များကို ရှေ့မှ စစ်စမ်းချီစေရာ ရှမ်းစော်ဘွားတို့လည်း ဟံသာဝတီတပ်ကို တွေ့ပြီအမှတ်ဖြင့် အတင်းလိုက်လံတိုက်ခိုက်ကြရာ၊ အသင့်စောင့်နေသည့် ကျန်တပ်များနှင့် တောတွင်းရှိ ဆင်တပ်များပါ တစ်ပြိုင်နက် ထွက်ရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် ရှမ်းတပ်များ အကြီးအကျယ် ပျက်စီးသွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် သုံးဆယ်စား၊ ရောက်စောက်စားနှင့် နောင်မွန်စား စော်ဘွားများကို ဆင်နှင့်တကွ ဖမ်းဆီးရမိပြီး၊ တိုက်ဆင် ၆၀၊ မြင်း ၃,၀၀၀ ကျော်နှင့် စစ်သည် ၂,၀၀၀ ကျော်တို့ကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ရရှိခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းလည်း ယောက်ဖတော် ဘုရင့်နောင်၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကို အလွန်အားရတော်မူသဖြင့် မင်းညီမင်းသားတို့၏ အဆောင်အယောင်ရှိသမျှကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပြည်ဘုရင် မင်းခေါင်မှာမူ အညံ့ခံခြင်းမရှိဘဲ အပြတ်ခုခံကာ ရခိုင်မှ စစ်ကူအလာကို စောင့်ဆိုင်းနေဆဲဖြစ်သည်တည်း။<ref name="Twin"/> ==== ချီတက်လာသည့် ရခိုင်စစ်ကို အောင်နိုင်ခြင်း ==== ရခိုင်ဘုရင်သည်လည်း ညီတော် မင်းအောင်လှအား တိုက်ဆင် ၁၀၀၊ မြင်း ၂၀၀၊ စစ်သည် ၅၀,၀၀၀ နှင့် ကြည်းကြောင်း၊ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်းကို ကတ္တူလွန်းကြင်လှေ ၇၀၀၊ စစ်သည် ၇၀,၀၀၀ ဖြင့် ရေကြောင်းမှ စစ်ကူစေလွှတ်ခဲ့သည်။ စစ်ကူပို့သည့်အကြောင်းကို ပြည်မင်းခေါင် သိစေရန် စာရေး၍ သံစေလွှတ်ရာတွင် ဟံသာဝတီတပ်က ကြားဖြတ်ဖမ်းဆီးမိသဖြင့် အကြောင်းစုံကို သိရှိသွားခဲ့သည်။ ရခိုင်ရေတပ်ကို တားဆီးရန်အတွက် ပုသိမ်စား သမိန်ဗြပိုက်၊ မြောင်းမြစား သမိန်ပရူ၊ ခဲပေါင်စား သမိန်သံကျယ်၊ ဒလစား သီရိဇေယျနော်ရထာတို့ကို အင်အားအလုံးအရင်းနှင့် မိမိတို့မြို့အသီးသီးသို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ကာ ခုခံစေခဲ့သည်။ နောက်တွင် ဥယျာဉ်ပုကြောင်းမှ ချီတက်လာသည့် ရခိုင်ဘုရင့်ညီ၏ ကြည်းတပ်ကို ပြည်မြို့သို့ အရောက်မခံတော့ဘဲ၊ ရှမ်းစော်ဘွားများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သကဲ့သို့ပင် စစ်သုံးကြောင်းခွဲ၍ စစ်မြူကာ ဘုရင့်နောင်ကိုယ်တိုင် 'ရဲဘုန်းစုံ' ဆင်ကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်သဖြင့် ရခိုင်စစ်တပ်လည်း ပြိုကွဲပျက်စီးခဲ့ရပြန်သည်။ ထိုသတင်းကို ကြားသိရလျှင် ပုသိမ်နှင့် မြောင်းမြမြို့များသို့ ရောက်ရှိနေသည့် ရခိုင်အိမ်ရှေ့မင်းသည်လည်း ဆက်လက်ကူညီရန် အကြောင်းမထူးတော့ဟု ယူဆကာ တပ်ဆုတ်ပြန်သွားခဲ့လေသည်။<ref name="Hmannan2"/> ==== ဘုရင့်နောင်အား ချီးမြှောက်ခြင်းနှင့် ပြည်ဘုရင် အညံ့ခံခြင်း ==== ဤသို့ စွမ်းစွမ်းတမံ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ယောက်ဖတော် ဘုရင့်နောင်အား အိမ်ရှေ့မင်း၏ အဆောင်အယောင်အကုန်လုံး ပေးအပ်ကာ ချီးမြှောက်ခဲ့သော်လည်း အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ် တရားဝင် အမိန့်ပြန်၍ သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းမူ မဟုတ်ပေ။ နောက်ဆုံးတွင် ပြည်ဘုရင် မင်းခေါင်သည် အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာခွင့်ပြုလျှင် အညံ့ခံမည့်အကြောင်းကို ဆရာတော်များမှတစ်ဆင့် အရေးဆိုလာသဖြင့် တပင်ရွှေထီးမင်းက လက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက် မင်းခေါင်အား မိဖုရားနှင့်တကွ တောင်ငူသို့ ပို့ဆောင်စေပြီး မင်းရဲသီဟသူ (တောင်ငူဘုရင်ခံ) အား စောင့်ကြပ်စေခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် မိမိ၏ အထိန်းတော် သတိုးဓမ္မရာဇာအား မင်းမြောက်တန်ဆာ အဆောင်အယောင်များ ပေးအပ်၍ ပြည်မြို့၏ ဘုရင်ခံအဖြစ် နန်းတင်ကာ ဟံသာဝတီသို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> == အင်းဝနှင့် စစ်ခင်းခြင်း == === အင်းဝနန်းတွင်း အပြောင်းအလဲများ === တပင်ရွှေထီး၏ နယ်ပယ်သည် တောင်ငူ၊ ပြည်နှင့် ဟံသာဝတီ မွန်သုံးရပ်အထိ ကျယ်ပြန့်လာချိန်တွင် [[အင်းဝ]]၌မူ ရှမ်းမင်း သိုဟန်ဘွား၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု၊ ဘာသာမဲ့တစ်ပါးကဲ့သို့ ရဟန်းသံဃာတော်များကို သတ်ဖြတ်မှုနှင့် အဆင်အခြင်မဲ့ ရမ်းကားမှုများကြောင့် တစ်နံပါတ်လုံး မငြိမ်မသက် ဖြစ်နေရရှာသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာမှူးမတ်ကြီး ဖြစ်သူ [[မင်းကြီးရန်နောင်]] သည် သိုဟန်ဘွားအား သင်္ကြန်မင်္ဂလာပြုရန် လှည့်ဖျားခေါ်ဆောင်ပြီး ကိုယ်တိုင်ပင် ဓားဖြင့် ခုတ်သတ်ခဲ့လေသည်။<ref name="Hmannan2"/> မှူးမတ်များက မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတက်ရန် ဝိုင်းဝန်းလျှောက်ထားကြသော်လည်း လက်မခံဘဲ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းအား နန်းအပ်ရန် မိန့်ကြားကာ မိမိကိုယ်တိုင်မူ ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ သက္ကရာဇ် ၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းသည် အင်းဝထီးနန်းကို သိမ်းယူစိုးစံခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် စော်ဘွားအပေါင်းကို စည်းရုံးကာ ပြည်မြို့ကို ဦးစွာတိုက်ခိုက်ပြီး တောင်ငူကိုပါ သိမ်းပိုက်ရန် စီမံခဲ့သည်။ သက္ကရာဇ် ၉၀၅ ခုနှစ်တွင် ပြည်သို့ချီတက်သည့် စော်ဘွားတို့၏ တပ်ကြီးတွင် ဇလာကပင်းလှေကြီး ၃၀၀၊ လှော်ကားကြော့လှေ ၃၀၀၊ ကုန်လှေ ၅၀၀ နှင့် စစ်သည် ၁၂၀,၀၀၀ ဖြင့် ရေကြောင်းမှလည်းကောင်း၊ တိုက်ဆင် ၁,၂၀၀၊ မြင်း ၁၀,၀၀၀ နှင့် စစ်သည် ၁ Hex,၀၀၀ (၁၆၀,၀၀၀) ဖြင့် ကြည်းကြောင်းမှလည်းကောင်း ချီတက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala"/> === ပြည်မှ သတိုးဓမ္မရာဇာ ခုခံခြင်းနှင့် ဟံသာဝတီမှ စစ်ကူချီတက်ခြင်း === ပြည်ဘုရင်ခံ သတိုးဓမ္မရာဇာသည် စော်ဘွားတပ်ကြီး ချီတက်လာသည်ကို သိရှိလျှင် ဟံသာဝတီရှိ တပင်ရွှေထီးမင်းထံသို့ လူစေလွှတ်ကာ စစ်ကူတောင်းခံခြင်း၊ ပြည်မြို့ကို ခိုင်ခံ့နိုင်သမျှ ခိုင်ခံ့အောင် စီစဉ်ခြင်းနှင့် ရိက္ခာသွင်းခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ စော်ဘွားများ ရောက်ရှိလာသောအခါ မြို့ကို ရအောင်မတိုက်နိုင်သဖြင့် ဝန်းရံထားခဲ့ကြသည်။ ထိုစဉ် ဟံသာဝတီမှ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အောက်ပြည်အောက်ရွာရှိ မွန်၊ မြန်မာ၊ ကရင် စစ်သည်ရဲမတ် ရှိသမျှကို စုစည်းကာ ရေတပ်၊ ကြည်းတပ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ မင်းတရားကြီး၏ ဘုရင့်ရေတပ်အပါအဝင် ရေတပ်ကြီး ၁၂ တပ်တွင် လှေကြီးမျိုးစုံ ၈၀၀၊ လှော်ကားသံလှေ ၃၀၀၊ ရိက္ခာတင်လှေ ၅၀၀ နှင့် စစ်သည် ၉၀,၀၀0 ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဘုရင့်နောင် ဦးစီးသည့် ကြည်းတပ် ၉ တပ်တွင် ဆင် ၈၀၀၊ မြင်း ၂,步00 (၂,၀၀၀) နှင့် စစ်သည် ၁၂၀,၀၀၀ ပါဝင်ခဲ့သည်။ သာယာဝတီသို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကြည်း၊ ရေ နှစ်တပ်လုံး ပေါင်းစည်းကာ တပ်ချရပ်နားခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> === ပြည်တိုက်ပွဲ === ပြည်မြို့ရှိ ရှမ်းစော်ဘွားများသည် ဟံသာဝတီတပ်မတော် ချီတက်လာသည်ကို ကြားသိရလျှင် စစ်နှစ်ဖက်ညှပ်တိုက်မည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ပြည်မြို့မှ မြောက်ဘက်သို့ တပ်ဆုတ်သွားခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ဘုရင့်နောင်သည် စစ်မြူသောအားဖြင့် တိုက်လှေကြီး ၄၀ တွင် စစ်သည် ၄,၀၀0 နှင့် အမြောက်ကြီးများကို တင်ဆောင်ကာ မြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဆန်တက်စေခဲ့သည်။ စော်ဘွားတို့လည်း အင်အားနည်းသည်ဟု ထင်မှတ်ကာ လှေများဖြင့် ပေါ့လျော့စွာ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ရာ၊ ဘုရင့်နောင်က အမြောက်မြားဖြင့် အပြင်းအထန် ပစ်ခတ်သဖြင့် ရှမ်းတို့၏ လှေတပ်ကြီး နစ်မြုပ်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ လှေတပ်ပျက်သွားသောအခါ ဟံသာဝတီတပ်များသည် မြေထဲနှင့် သရက်မြို့တိုင်အောင် ချီတက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ နောက်မကြာမီ အင်းဝမှ ရိက္ခာများ ဆက်လက်မလာနိုင်တော့သဖြင့် စော်ဘွားတို့ တပ်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ ထိုအခါ ဘုရင့်နောင်က ကြည်းကြောင်း၊ တပင်ရွှေထီးက ရေကြောင်းမှ အသီးသီး လိုက်လံတိုက်ခိုက်ရာ စော်ဘွားများ အကျအဆုံးများပြားကာ ဟံသာဝတီဘက်မှ လူသူသုံ့ပန်းများစွာ ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် စလင်း၊ စလေ၊ ပုခန်းငယ်၊ ရွာသာနှင့် [[ပုဂံ]]မြို့များတိုင်အောင် ချီတက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မိမိ၏ မှူးမတ်များကို အပိုင်စားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် အနီးအပါးမှ သစ္စာခံလာသူများကို စည်းစိမ်မပျက် ချမ်းသာပေးကာ ဟံသာဝတီသို့ ပြန်လည်ချီတက်ခဲ့လေသည်။<ref name="Kala"/> == ရာဇဘိသေကခံခြင်း == === သာသနာရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း === သက္ကရာဇ် ၉၀၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ဟံသာဝတီအနောက်ဘက် မွန်ကျောင်းတွင် ကျောင်းတော်ကြီး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ပြီး၊ [[မွန်သံဃရာဇာ|မွန်ဆရာတော်]]အား "မဟာသံဃရာဇာ" ဟု ဘွဲ့တော်ဆက်ကပ်ကာ သာသနာပိုင်အဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် အလှူကြီးပေး၍ သဘင်ခံခဲ့သည်။ ဆင်မြိုတွင် စေတီတော်တည်ထားကိုးကွယ်ပြီး တံတိုင်း ၄ ဖက်တွင် ရွှေကျောင်း ၄ ဆောင် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> === တပင်ရွှေထီးနှင့် ခေမနော === ထိုသို့ ဟံသာဝတီတွင် စိုးစံနေစဉ်အတွင်း "ခေမနော" အမည်ရှိ နွားမမှ မွေးဖွားသည်ဟု ဆိုကြသော မိန်းမပျိုလေးတစ်ဦး၏ သတင်းသည် အလွန်ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ (အမှန်စင်စစ်တွင်မူ တစ်စုံတစ်ဦးက မွေးဖွားပြီး နွားခြံအတွင်း လာရောက်စွန့်ပစ်သွားခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်နိုင်သည်။) သူမကို "မကျိုကို" အမည်ရှိ သူဌေး၏ခြံအတွင်း၌ တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး သူဌေးက သမီးအရင်းကဲ့သို့ မွေးစားထားခြင်းဖြစ်သည်။ အသက် ၈ နှစ်အရွယ်မျှသာ ရှိသေးသော်လည်း အလွန်ပင် ချောမောလှပကြောင်း ထင်ရှားလှသည်။ တစ်နေ့တွင် တပင်ရွှေထီးမင်းကြီး ဥယျာဉ်တော်သို့ ထွက်ခွာလာစဉ် ခေမနောနှင့် တွေ့ဆုံမိရာ ၎င်းအား မိဖုရားအဖြစ် ကောက်ယူသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေမနောသည် ငယ်ငယ်ရွယ်ရွယ်ဖြင့်ပင် တပင်ရွှေထီးမင်း၏ မိဖုရား ဖြစ်လာခဲ့လေသည်။<ref name="Kala"/> === မွန်ဆံဖြတ်ခြင်းနှင့် ရာဇဘိသေကခံခြင်း === မိဖုရား ခေမနော၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ "မွန်တို့အရပ်တွင် မြန်မာတို့ ထီးနန်းထူထောင်ရန် မဖြစ်နိုင်၊ မွန်တို့သာ မင်းပြုကိန်းရှိသည်" ဟု အတိတ်တဘောင် ပေါ်ထွက်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် မွန်ဆံဖြတ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မွန်ဆံဖြတ်ခြင်းဆိုသည်မှာ အရှေ့နဖူးပေါ်တွင် တစ်လက်မခန့် ဆံပင်ချန်၍ အညီအညာ ဖြတ်ကာ၊ နောက်ဘက်တွင် ကုလားဆံထုံးကဲ့သို့ ထုံးဖွဲ့ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် မွန်၊ မြန်မာ မှူးမတ်များ ခြံရံလျက် မြန်မာမင်းဧကရာဇ်တို့၏ အဆောင်အယောင်အကုန်လုံးနှင့် မွန်မင်းဧကရာဇ်တို့၏ အဆောင်အယောင်အကုန်လုံးကို လက်ဝဲ၊ လက်ယာ ခင်းကျင်းစေပြီးလျှင် [[ဘိသိတ်|ရာဇဘိသေက]]ခံကာ နန်းတက်ပွဲ အခမ်းအနားကို ကြီးကျယ်ခမ်းနားစွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ နန်းတက်ပြီး တစ်လအကြာတွင် ဒဂုံ (ရန်ကုန်) သို့ သွားရောက်ကာ ရွှေတိဂုံစေတီတော်မြတ်ကြီးကို ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူ ပူဇော်ခဲ့လေသည်။<ref name="Hmannan2"/> == ရခိုင်သို့ စစ်ချီခြင်း == === ရခိုင်သို့ စစ်ချီရန် ပြင်ဆင်ခြင်း === တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ပြည်မြို့ကို အလိုတော်ပြည့်ပြီးနောက်၊ ပြည်တိုက်ပွဲတွင် ရခိုင်မင်း [[မင်းဗာကြီး]]က ပြည်မင်းဘက်မှ စစ်ကူပေးခဲ့သည်ကို အကြောင်းပြု၍ ရခိုင်ပြည်နယ်ကို သိမ်းပိုက်ရန် စစ်ချီခဲ့သည်။ ရေကြောင်းတပ်တွင် တပ်ပေါင်း ၁၅ တပ် ပါဝင်ပြီး၊ အင်အားမှာ တိုက်လှေကြီး ၇၀၀၊ လှော်ကားသံလှေ ၅၀၀၊ ရိက္ခာတင်လှေ ၅၀၀ နှင့် စစ်သည်တော် ၃၅၀,၀၀၀ အထိ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယောက်ဖတော် ဘုရင့်နောင် ဦးဆောင်သည့် ကြည်းတပ်တွင် တပ်ပေါင်း ၂၀ ပါဝင်ပြီး၊ အင်အားမှာ တိုက်ဆင် ၆၀၀၊ မြင်း ၂,၀၀၀ နှင့် စစ်သည် ၄၀,၀၀၀ ခန့် ပါဝင်သည်။ တောင်ငူ-ဟံသာဝတီ တပ်မတော်ကြီးသည် သက္ကရာဇ် ၉၀၈ ခုနှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၄ ရက်၊ တနင်္လာနေ့တွင် ဟံသာဝတီမှ စတင်ချီတက်ခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2">''မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> === ရခိုင်စစ်ပွဲ ဖြစ်စဉ်များနှင့် ဆုတ်ခွာခြင်း === ခရစ်နှစ် ၁၅၄၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် တောင်ငူတပ်ရင်းလေးခု (လူ ၄,၀၀၀၊ မြင်း ၁၀၀၊ ဆင် ၁၀ ကောင်) သည် ရခိုင်ပြည်တောင်ပိုင်းသို့ ရှေ့ပြေးကျူးကျော်ဝင်ရောက်ကာ ဘုရင့်ညီတော် မင်းအောင်လှ ဦးဆောင်စောင့်ကြပ်သော ရခိုင်ပြည်၏ ဒုတိယမြို့ဖြစ်သည့် [[သံတွဲမြို့]]သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်ဘုရင် မင်းမြတ်သည် ကျူးကျော်သူများကို မောင်းထုတ်ရန် လက်နက်ကောင်းများဖြင့် စစ်သည်များကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၅၄၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၈ ရက်တွင် တောင်ငူသည် ကြီးမားသောအင်အားဖြင့် ရေကြောင်းမှပါ ထပ်မံကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခဲ့ရာ (လူ ၁၉,၀၀၀၊ မြင်း ၄၀၀၊ ဆင် ၆၀၊ စစ်သင်္ဘော ၈၀၊ သံချပ်ကာစစ်သင်္ဘော ၅၀၊ ကုန်တင်သင်္ဘော ၁၀ စီး) ပါဝင်ပြီး ရခိုင်တောင်ပိုင်းကို လျင်မြန်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ [[မြောက်ဦးမြို့|မြောက်ဦး]]၏ ကုန်းမြေနှင့် ရေတပ်တပ်ဖွဲ့များက စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်ခုခံခဲ့သော်လည်း တောင်ငူတပ်များ၏ အရှိန်ကို မထိန်းနိုင်ခဲ့ပေ။ တောင်ငူတပ်များသည် ၁၅၄၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် မြောက်ဦးမြို့နှင့် မနီးမဝေးရှိ မြို့တော်ဟောင်း လောင်ကြီးမြို့ ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် တောင်ငူတပ်များသည် ရခိုင်စစ်တပ်ကို လောင်ကြီးမှ နှင်ထုတ်ကာ ခိုင်ခံ့လှသော ရခိုင်မြို့တော် မြောက်ဦးကို ဝန်းရံထားကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မြောက်ဦးမြို့အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းခံတပ်များကိုပင် ဖောက်ဖျက်နိုင်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ရခိုင်မင်းဗာကြီးက မြို့၏ ရေလှောင်ကန် (ဆည်) များကို ဖွင့်ချလိုက်သောအခါ တစ်ပြင်လုံး ရေလွှမ်းသွားသဖြင့် တောင်ငူတပ်များ အခက်ကြုံခဲ့ရသည်။<ref name="Phayre">Phayre, Sir Arthur P. (1883). ''History of Burma''. London: Trübner & Co.</ref> တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ကာလရှည်ကြာ ဝိုင်းရံထားရန် ဆန္ဒမရှိတော့သည့်အပြင်၊ မင်းဘင် (မင်းဗာကြီး) နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်တွင် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သည်။ တောင်ငူတပ်များသည် သုံးရက်အကြာတွင် မြောက်ဦးမှ ဆုတ်ခွာလာခဲ့ပြီး ၁၅၄၇ ခုနှစ် မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် သံတွဲမြို့မှတစ်ဆင့် ဟံသာဝတီသို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာခဲ့ကြသည်။<ref name="Phayre"/> {{Ref_Rakhine|မြန်မာရာဇဝင်အချို့တွင်မူ အရှေ့ဘက်မှ ယိုးဒယား (ထိုင်း) တို့က တောင်ငူနယ်စပ်ကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသည့်အတွက် မြောက်ဦးမြို့ကို ဝန်းရံထားရာမှ အလျင်အမြန် တပ်ဆုတ်ပြန်ရခြင်းဖြစ်သည်ဟုလည်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Hmannan2"/>}} == ယိုးဒယားနှင့် စစ်ခင်းခြင်း == မြန်မာတို့လက်တွင်းသို့ အယုဒ္ဒယနေပြည်တော်ကြီး ကျရောက်ခဲ့စဉ်က ထိုင်းရာဇဝင်များတွင် မြန်မာဘုရင် (တပင်ရွှေထီး) အား "လျာမဲဘုရင်" (လျှာနက်မင်း) ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခဲ့ကြသည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုခေတ်ကာလက ယိုးဒယားကို စစ်ပြုခဲ့သည့် မြန်မာဘုရင် နှစ်ပါးရှိရာ တစ်ပါးမှာ တပင်ရွှေထီးဖြစ်ပြီး နောက်တစ်ပါးမှာ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး ဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များ ရာဇဝင်ကို ပီပြင်စွာ ရှင်းထုတ်မှုအရ ဗမာ "လျာမဲဘုရင်" မှာ တပင်ရွှေထီးဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ခရစ်နှစ် ၁၅၁၆ ခုနှစ် တစ်နေ့သော နံနက်လင်းအားကြီးအချိန်တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ဖွားမြင်စဉ် လျှပ်တပြက်အတွင်း ဘုရင့်လက်နက်တိုက်တော်မှ ဓားလှံများ လျှပ်စီးကဲ့သို့ အရောင်တလျှပ်လျှပ် တောက်ပကုန်သဖြင့် ဟူးရားအမတ်များက ကုမာရကိုယ်တော် လူလားမြောက်လျှင် ကြီးမြတ်သည့် အဂ္ဂဗျူဟာရှင် (စစ်ဘုရင်) ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဟောကိန်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Kala">ဦးကုလား။ ''မဟာရာဇဝင်ကြီး''၊ အတွဲ (၂)။</ref> === စစ်ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် ထားဝယ်တိုက်ပွဲ === သက္ကရာဇ် ၉၀၈ ခုနှစ်တွင် တပင်ရွှေထီးမင်း အင်အားအလုံးအရင်းနှင့် ရခိုင်သို့ ချီတက်နေကြောင်း ကြားသိရလျှင် အယုဒ္ဒယမင်း ဗြသာဓိရာဇာ (မဟာချက္ကရဖက်) သည် အခွင့်ကောင်းယူ၍ [[ထားဝယ်မြို့|ထားဝယ်]]နှင့် [[ရေးမြို့]]များကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်စေခဲ့သည်။ ထားဝယ်စားသည် မခုခံနိုင်သဖြင့် ရေးမြို့သို့ ဆုတ်ခွာကာ ပူးပေါင်းခဲ့ရသည်။ နောက်တွင် မြို့စားနှစ်ဦးတို့က မော်လမြိုင်စား ဗညားဦးထံ လူစေလွှတ်၍ အကြောင်းကြားသဖြင့် ဗညားဦးက ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သို့ စာပို့ကာ လျှောက်တင်ခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> ထို့ကြောင့် တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အရှေ့ဘက်မှ မြို့စားရွာစားများကို စုစည်းကာ တပ်ကြီးဖွဲ့စေခဲ့သည်။ ရေတပ်တွင် မုတ္တမစား စောလဂွန်းအိန်ကို ဗိုလ်ချုပ်ခန့်အပ်ပြီး လှေကြီး ၁၀၀၊ လှေငယ် ၃၀၀၊ စစ်သည် ၄၀,၀၀၀ ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြည်းတပ်တွင် မော်လမြိုင်စား ဗညားဦးအား တပ် ၈ တပ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ခန့်၍ ဆင် ၂၀၀၊ မြင်း ၂,၀၀၀၊ စစ်သည် ၈,၀၀၀ ဖြင့်လည်းကောင်း ထားဝယ်သို့ ချီတက်နှိမ်နင်းစေခဲ့သည်။ ထိုအခါ ယိုးဒယားတပ်များ ထားဝယ်မှ ဆုတ်ခွာ၍ တနင်္သာရီတွင် တပ်ချနေခဲ့သည်။ မော်လမြိုင်စားဦးဆောင်သည့် တပ်များ "တောင်ပဘုံ" သို့ ရောက်ရှိလျှင် နှစ်ဖက်အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ကြရာ ယိုးဒယားမှ ကံပူရီစား ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး ယိုးဒယားအမတ်ဖြစ်သူ အောက်ဗြလဂွန်းအိန်မားကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းလည်း အောင်ပွဲရသူများကို ချီးမြှင့်မြောက်စားပြီး ယိုးဒယားသို့ ကိုယ်တိုင်ချီတက်ရန် စစ်တပ်ကြီး ပြင်ဆင်ပြန်သည်။<ref name="Hmannan2"/> === တပ်ဖွဲ့၍ ယိုးဒယားသို့ ချီတက်ခြင်း === ယိုးဒယားသို့ ချီတက်ရာတွင် ရေတပ်မပါဘဲ ကြည်းတပ်သီးသန့်ဖြင့် ချီတက်ခဲ့သည်။ အင်အားမှာ တပ်ပေါင်း ၁၂ တပ်တွင် ဆင် ၂၀၀၊ မြင်း ၈,၀၀၀ နှင့် စစ်သည် ၄၀,၀၀၀ (သို့မဟုတ် ကျမ်းအချို့အရ ၄,၀၀၀) ပါဝင်ပြီး၊ ပေါ်တူဂီကြေးစားစစ်ဗိုလ် ဒီယိုဂို ဆွာရက်ဇ် ဒီမဲလို (Diogo Soares de Mello) နှင့် ကြေးစားပေါ်တူဂီစစ်သား ၄၀၀ ခန့်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်အတွင်းက မွန်တို့ဘက်မှ ကူညီဖူးသည့် နိုင်ငံခြားသားများနှင့် မုတ္တမစောဗညားထံတွင် အမှုထမ်းခဲ့သည့် ပေါ်တူဂီများမှလွဲလျှင် မြန်မာမင်းဧကရာဇ်များထံတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် နိုင်ငံခြားသားများ တရားဝင်အမှုထမ်းသည့် မှတ်တမ်းဖြစ်သည်။ စစ်ချီလမ်းကြောင်းမှာ ဟံသာဝတီမှ [[မုတ္တမ]]၊ [[မော်လမြိုင်]]၊ ထိုမှ [[အတ္တရံမြစ်]]အတိုင်း ချီတက်ပြီး [[ဘုရားသုံးဆူတောင်ကြား]]ကို ဖြတ်ကျော်ကာ ကံပူရီ (ယခု ကန်ချနဘူရီ) မှတစ်ဆင့် [[အယုဒ္ဒယ]] သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''.</ref> === တိုက်ပွဲများနှင့် အယုဒ္ဒယကို ဝန်းရံခြင်း === ပထမဆုံး တိုက်ပွဲသည် ကံပူရီတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ယိုးဒယားမင်းကိုယ်တိုင် ဦးစီးသော စစ်တပ်ဖြစ်သော်လည်း ဘုရင့်နောင်၏ ကြည်းတပ်နှင့် ရင်ဆိုင်ရရာတွင် ယိုးဒယားဘုရင် ထွက်ပြေးသဖြင့် တပ်ပျက်ကာ ယိုးဒယားဘုရင့်သားတော်နှင့် ညီတော်တို့ကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ ထို့နောက် အယုဒ္ဒယမြို့တော်တိုင်အောင် ချီတက်တိုက်ခိုက်သော်လည်း မြို့ရိုးမြင့်မားပြီး မြို့ပတ်လည်တွင် ရေရစ်ဝိုင်းနေသည့်အတွက် အလွယ်တကူ မရနိုင်ဘဲ တစ်လကြာ ဝန်းရံထားခဲ့ရသည်။ ထိုအခါ အယုဒ္ဒယကို အင်အားချည့်နဲ့စေရန် ကျန်ယိုးဒယားမြို့များကို သိမ်းပိုက်မည်ဟု ကြံစည်ကာ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ဝိုင်းရံထားသည့် တပ်များကို ရုပ်သိမ်း၍ "ကမန်ပိုက်" (Kamphaeng Phet) သို့ ချီတက်ခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> === ယိုးဒယားမင်း၏ တပ်ကြီးကို အနိုင်ယူခြင်းနှင့် စစ်ပြေငြိမ်းခြင်း === တပင်ရွှေထီးတပ်များ အယုဒ္ဒယမြို့မှ ခွာသွားကြောင်း ကြားသိရလျှင် ယိုးဒယားမင်းသည် တပ်ကြီးသုံးတပ် ဖွဲ့စည်းကာ နောက်မှ ထပ်ကြပ်မကွာ လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဘုရင့်နောင်အား ရှေ့တပ်အဖြစ် ထားရှိပြီး မင်းတရားရွှေထီးသည် 'ဇေယျဒိသာ' ဆင်ကို စီးနင်း၍ တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ရှေ့ဖျားမှ ဘုရင့်နောင်တပ်သည် ရန်သူများနှင့် အနီးကပ်ဆုံး ရင်ဆိုင်လိုက်ရသဖြင့် မင်းတရားကြီးတပ်ကို စောင့်ဆိုင်းရန် အချိန်မရတော့ဘဲ ယိုးဒယားတပ်နှင့် အပြင်းအထန် ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသည်။<ref name="Hmannan2"/> မြန်မာတပ်များက စစ်ကြောင်းသုံးကြောင်းလုံးတွင် အပြတ်အသတ် အနိုင်တိုက်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ယိုးဒယားတို့ တပ်ပျက်ကာ ယိုးဒယားဘုရင့်သားမက် "ဩယားလဂွန်းအိန်မား" ကို ဆင်နှင့်တကွ ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ သုံ့ပန်းအမြောက်အမြားကိုလည်း တပင်ရွှေထီးထံ ဆက်သရာ အလွန်ဝမ်းမြောက်သဖြင့် ဆုလာဘ်များ ပေးသနားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရဲရင့်စွာ တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့သည့် ဘုရင့်နောင်၏ သားဖြစ်သူ ဇေယျသီဟ (နောင်တွင် [[နန္ဒဘုရင်|ငါးဆူဒါယကာ နန္ဒဘုရင်]]) ကိုလည်း "မင်းရဲကျော်စွာ" ဘွဲ့ အပ်နှင်းချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref name="Twin">တွင်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ။ ''တွင်းသင်းမြန်မာရာဇဝင်သစ်''။</ref> တောင်ငူတပ်များ ကမန်ပိုက်သို့ ဆက်လက်ချီတက်၍ မြို့ကိုသိမ်းပိုက်ကာ တပ်ချနေစဉ် ယိုးဒယားမင်းထံမှ သံတမန် ၂ ဦး ရောက်ရှိလာပြီး သစ္စာခံမည့်အကြောင်း၊ တိုက်ဆင် ၃၀၊ ငွေဒင်္ဂါး ၃၀၀ နှင့် တနင်္သာရီဆိပ်ကမ်းမှ ရရှိသည့် အခွန်တော်များကို နှစ်စဉ် ဆက်သမည်ဖြစ်ကြောင်း လျှောက်ထားလာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဆင်ဖြူတော်နှစ်စီးကိုလည်း ဆက်သလာသဖြင့် စစ်ပြေငြိမ်းရန် သဘောတူညီခဲ့ပြီး၊ ယိုးဒယားမင်း၏ ညီတော်များဖြစ်ကြသည့် ဩယားပိဿလောက် (Phitsanulok) နှင့် ဩယားသုဝဏ္ဏလောက် (Sawankhalok) တို့ကို ဓားစာခံအဖြစ် ဟံသာဝတီသို့ လိုက်ပါစေခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် တပ်မတော်ကြီးကို ဟံသာဝတီသို့ ပြန်လည်လှည့်လည်ခဲ့ရာ သက္ကရာဇ် ၉၁၀ ပြည့်နှစ်၊ တန်ခူးလဆန်း ၃ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> == မင်းတရားရွှေထီး အကျင့်ပျက်ပြားလာခြင်း == မြန်မာ့လက်နက်နိုင်ငံတော်ကို အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ချဲ့ထွင်ခဲ့သော တပင်ရွှေထီးမင်းသည် ယိုးဒယားစစ်ပွဲအပြီး မကြာမီကာလအတွင်းမှာပင် အရက်သေစာ၏ ကျေးကျွန်ဖြစ်လာခဲ့ရသည်။ ထိုသေရည်သေရက်ကို ထူးခြားစွာ ဖော်စပ်ဆက်သသူမှာ ပေါ်တူဂီစစ်ဗိုလ် ဒီယိုဂို ဆွာရက်ဇ်၏ တူတော်စပ်သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မင်းလိုလိုက်၍ ပြောဆိုတတ်သည့်အပြင် သေနတ်ပစ်လည်း အလွန်ကျွမ်းကျင်သဖြင့် တပင်ရွှေထီးမင်းက သဘောကျကာ နန်းတွင်းသူတစ်ဦးနှင့်ပင် လက်ထပ်ပေး၍ ချီးမြှောက်ထားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ သေရည်ချက်အတတ်ဖြင့် ဖော်စပ်သော အရက်များကို နေ့စဉ်သုံးဆောင်ရာမှ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် အကြီးအကျယ် စွဲလမ်းသွားခဲ့ပြီး တိုင်းရေးပြည်ရာများကို လစ်ဟင်းလာခဲ့သည်။<ref name="Harvey"/> မင်းတရားကြီးသည် ညီလာခံမထွက်နိုင်တော့သည့်အပြင် မှူးမတ်များက အရေးကြီးကိစ္စများ လျှောက်တင်တိုင်း ဘုရင့်နောင်အားသာ လွှဲပြောင်းဆုံးဖြတ်စေခဲ့သည်။ မှူးမတ်တို့က ဘုရင့်နောင်အား ထီးနန်းသိမ်းပိုက်ရန် ဝိုင်းဝန်းလျှောက်ထားကြသော်လည်း ဘုရင့်နောင်က သစ္စာစောင့်သိသောကြောင့် လက်မခံခဲ့ပေ။ နောက်တွင် ဘုရင့်နောင်က ထိုပေါ်တူဂီလူမျိုးအား ရွှေငွေအမြောက်အမြားပေးကာ သင်္ဘောတစ်စီးဖြင့် တိုင်းပြည်ပြင်ပသို့ ပြန်လည်နှင်ထုတ်လိုက်ရသည်။ ထိုသို့ရှိစဉ် တောင်ငူဘုရင်ခံဖြစ်သူ မင်းရဲသီဟသူ ([[မင်းကြီးဆွေ]]၊ ဘုရင့်နောင်၏ဖခင်) နတ်ရွာစံသဖြင့်၊ လစ်လပ်သွားသော တောင်ငူဘုရင်ခံရာထူးကို ဘုရင့်နောင်၏ ညီဖြစ်သူ [[တောင်ငူမင်းခေါင်|သီဟသူ]] အား ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဘုရင့်နောင်ကိုမူ "ငါနှင့်တစ်ကိုယ်တည်း ဖြစ်သည်၊ မြို့စားရာထူးများ အထွေအထူး ပေးရန်မလို" ဟု မိန့်ကြားခဲ့သည်။<ref name="Hmannan2"/> == တပင်ရွှေထီး၏ နောက်ဆုံးနေ့များ == === မွန်တို့ ပုန်ကန်ခြင်း === တပင်ရွှေထီးမင်း အကျင့်ပျက်ပြားနေချိန်တွင် ဟံသာဝတီရှိ မှူးမတ်များနှင့် ပြည်သူများသည် ဘုရင့်နောင်ကိုသာ အားကိုးအားထား ပြုကြရသည်။ ထိုစဉ် မွန်တိုင်းရင်းသားများထဲမှ [[သမိန်ထောရာမ]] ခေါင်းဆောင်၍ ပုန်ကန်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ သမိန်ထောရာမသည် မွန်မင်း [[ဒုတိယဗညားရံ]] အိမ်နိမ့်စံဘဝက မထင်မရှား မွေးဖွားခဲ့သည့် သားတော်ဖြစ်ပြီး၊ မွန်မင်းမျိုးရိုးဟုဆိုကာ ရဟန်းလူထွက်၍ ပုန်ကန်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အလွန်ဇွဲသတ္တိရှိသူအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။ မွန်တို့က "မကော်" တွင် တပ်ချနေကြောင်း ကြားသိရသဖြင့် ဘုရင့်နောင်က ညီတော် နန္ဒယောဓာနှင့် မှူးမတ်များကို စေလွှတ်တိုက်ခိုက်စေရာ သမိန်ထောရာမ တပ်ပျက်၍ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ သို့သော် သမိန်ထောရာမသည် သန်လျင်စား နန္ဒကျော်ထင် (ဘုရင့်နောင်၏ညီ) ဟံသာဝတီသို့ ရောက်ရှိနေခိုက် သန်လျင်မြို့ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်၍ အခိုင်အလုံ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ပုန်ကန်မှု ကြီးထွားလာသည်ကို တပင်ရွှေထီးသိလျှင် ဘုရင့်နောင်ကိုယ်တိုင် ချီတက်နှိမ်နင်းမှသာ ပြီးလွယ်မည်ဟုဆိုကာ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ဘုရင့်နောင်သည် မင်းတရားကြီး၏ လုံခြုံရေးကို စိတ်မချသဖြင့် ညီတော် တောင်ငူစား [[တောင်ငူမင်းခေါင်|သီဟသူ]]၊ မုတ္တမစား စောလဂွန်းအိန် နှင့် အပါးတော်ခစားသည့် မွန်အမတ် [[သမိန်စောထွတ်]] တို့ကို မင်းကြီးအား သေချာစွာ စောင့်ရှောက်ရန် တာဝန်ပေးအပ်၍ စစ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref name="Kala"/> === သမိန်စောထွတ် အကောက်ကြံခြင်းနှင့် မင်းတရားကြီး လုပ်ကြံခံရခြင်း === အပါးတော်ခစားသူ သမိန်စောထွတ်သည် မွန်တိုင်းရင်းသားဖြစ်သည့်အလျောက် မိမိတို့ဒေသကို မြန်မာတို့ လာရောက်စိုးစံနေသည်ကို မကျေနပ်သဖြင့် အခွင့်အခါကောင်းကို စောင့်ဆိုင်းနေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပင်ရွှေထီးမင်းကို လှည့်စားရန် ပုဏ္ဏားဟူးရားများကို လာဘ်ထိုး၍ "မင်းကြီးဇာတာမသန့်သဖြင့် ဟံသာဝတီနန်းတော်မှခွာ၍ အရပ်တစ်ပါးတွင် ယာယီစံသင့်သည်" ဟု လျှောက်တင်စေခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းလည်း ယုံကြည်သဖြင့် သမိန်စောထွတ် လျှောက်တင်သည့်အတိုင်း "ပန်းတရော်" တွင် ယာယီနန်းဆောက်၍ စံမြန်းခဲ့သည်။ ညီတော် သီဟသူနှင့် စောလဂွန်းအိန်တို့ တားဆီးသော်လည်း မရခဲ့ပေ။ ထို့နောက် သီဟသူအား ဟံသာဝတီနန်းစောင့်အဖြစ် ထားရစ်ကာ၊ သမိန်စောထွတ်သည် မင်းကြီးကို လှည့်ဖြား၍ ဟံသာဝတီနှင့် ဝေးရာ "ရခိုင်တပ်" (စစ်တောင်းအနီးရှိ တပ်စခန်းနေရာ) သို့ ပြောင်းရွှေ့စံစေခဲ့သည်။ ရခိုင်တပ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ "ဆင်ဖြူတော် ပေါ်ထွက်သည်" ဟု အယုံသွင်းပြီး၊ မုတ္တမစား စောလဂွန်းအိန်ကို ဆင်ဖြူဖမ်းရန် လူအင်အားနှင့်တကွ စေလွှတ်လိုက်ပြန်သဖြင့် မင်းကြီးအနားတွင် စိတ်ချရသည့် မှူးမတ်မရှိတော့ပေ။ တပ်ကိုလည်း "ကသာ" (စစ်တောင်းမြစ်ဝှမ်းအနီး တောအုပ်တစ်ခု) သို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်း၍ အင်ကလိန်ဘုရားအနီး၌ တပ်တည်ခဲ့သည်။ သမိန်စောထွတ်သည် မိမိ၏ ညီနှစ်ဦးကိုလည်း မင်းကြီးအနားတွင် ဓားလွတ်ကိုင် အစောင့်အဖြစ် ခစားစေခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် အနားတွင် ယုံကြည်စိတ်ချရသည့် မြန်မာမှူးမတ်များ မရှိတော့သည့်အချိန်၌ သမိန်စောထွတ်နှင့် ညီနှစ်ဦးတို့သည် သက္ကရာဇ် ၉၁၂ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်၊ ညဉ့် ၃ ချက်တီးအကျော် (သန်းခေါင်ကျော်အချိန်) တွင် အိပ်ပျော်နေသော တပင်ရွှေထီးမင်းတရားကြီး၏ လည်ပင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်၍ လုပ်ကြံခဲ့ရာ မင်းတရားကြီး နတ်ရွာစံလွန်ခဲ့ရရှာလေသည်။<ref name="Hmannan2"/> == အကျဉ်းချုပ် == "မင်းတရားရွှေထီး" သို့မဟုတ် ထိုင်းရာဇဝင်တွင် "လျှာနက်မင်း" ဟု ထင်ရှားလှသော တပင်ရွှေထီးမင်းသည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် (တောင်ငူဟံသာဝတီအင်ပါယာ) ကို စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့သည့် ဧကရာဇ်တစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အသက် ၁၄ နှစ်အရွယ်မျှဖြင့် နန်းတက်ခဲ့ပြီး၊ အသက် ၃၅ နှစ်၊ နန်းသက် ၂၀ အဝင်တွင် လုပ်ကြံခံရ၍ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ တပင်ရွှေထီးမင်းသည် မိမိ၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် မည်သည့်မိဖုရားကိုမျှ တရားဝင် မိဖုရားခေါင်ကြီးအဖြစ် မမြှောက်စားခဲ့ခြင်း၊ အသက် ၈ နှစ်မျှသာ ရှိသေးသည့် မွန်မိန်းမပျို ခေမနောကို မိဖုရားအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်းနှင့် နောက်ဆုံးတွင် အရက်သေစာကြောင့် ဘဝပျက်ခဲ့ရခြင်းတို့မှာ ထူးခြားချက်များ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ယိုးဒယား (ထိုင်း) ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး မြန်မာဘုရင်အဖြစ် သမိုင်းတွင်ပြီး၊ တိုက်ခဲ့သမျှ စစ်ပွဲတိုင်းတွင် ရှုံးနိမ့်ခြင်းမရှိဘဲ အောင်နိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ အနီးကပ်အမှုထမ်း သမိန်စောထွတ်ကို အယုံလွန်ခဲ့မိသဖြင့် အသက်ဆုံးပါးခဲ့ရရှာသည်။<ref name="Kala"/> == နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်စဉ်များ == တပင်ရွှေထီးမင်း နတ်ရွာစံပြီးနောက် တောင်ငူအင်ပါယာကြီးသည် ခဏတာ ပြိုကွဲသွားခဲ့သည်။ သမိန်စောထွတ်သည် "သမိန်စက္ကဝေါ" ဘွဲ့ခံကာ စစ်တောင်းနှင့် ဟံသာဝတီတွင် မင်းပြုခဲ့သည်။ တောင်ငူစား သီဟသူသည်လည်း ဟံသာဝတီကို စွန့်ခွာ၍ တောင်ငူသို့ ပြန်ပြေးကာ "မင်းခေါင်" ဘွဲ့ဖြင့် သီးခြားမင်းပြုခဲ့သည်။ ပြည်မြို့တွင်လည်း ဘုရင်ခံ သတိုးဓမ္မရာဇာက "သတိုးသူ" ဘွဲ့ဖြင့် လွတ်လပ်သော မင်းအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ သမိန်ထောရာမသည်လည်း မုတ္တမဒေသတွင် အင်အားစုစည်းကာ သမိန်စောထွတ်နှင့် ပြိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် [[ဒလ]]မြို့၌ ရောက်ရှိနေသော စစ်သူကြီး '''[[ဘုရင့်နောင်]]''' သည် မွန်အမှုထမ်းများကို သစ္စာပေး စည်းရုံးပြီး၊ တောင်ငူသို့ ဦးစွာချီတက်၍ မိမိ၏ညီတော် မင်းခေါင်ကို နှိမ်နင်းကာ တောင်ငူကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် တောင်ငူမှ အင်အားကို အခြေခံကာ [[ပြည်]]၊ [[ဟံသာဝတီပဲခူး]] နှင့် [[အင်းဝ]] တို့ကို အဆင့်ဆင့် ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီး၊ [[ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်]] (ဟံသာဝတီအင်ပါယာကြီး) ကို အရှိန်အဟုန်မပျက် ဆက်လက်တည်ထောင် စိုးစံတော်မူခဲ့လေသည်။<ref name="Hmannan2"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} 8v2kbhvp9sw745fd00wg5dlov2hloti 0 4650 1038079 1036673 2026-06-14T03:07:35Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် */ 1038079 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = လာအို ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ<br /><small>ဆာတာလနလတ် ပဇာတိပတိ ပဇာဇုန် လာဝ်</small> | ပုံ_အလံ = Flag of Laos.svg | ပုံ_တံဆိပ် =Coat_of_arms_of_Laos.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = <small>ငြိမ်းချမ်းရေး၊ လွတ်လပ်ရေး၊ ဒီမိုကရေစီ၊ ညီညွတ်ရေးနှင့် ကြီးပွားရေး</small> | နိုင်ငံတော်သီချင်း = ဖေင် ဆတ် လာအို <br />{{small|("လာအို ပြည်သူတို့၏ ဂုဏ်ပြုသီချင်း<s></s>")}}<div style="padding-top:0.5em;">[[File:National Anthem of Laos.ogg|center]]</div> | ပုံ_နေရာ = LocationLaos.svg | မြို့တော် = [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]] | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ဧရိယာ = ၂၃၆,၈၀၀ km² (၉၁,၄၂၉ sq mi) | ဧရိယာအဆင့် = ၈၃ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၂.၀ | အမြင့်ဆုံးနေရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | time zone = +၇ | ရုံးသုံးဘာသာများ = လာအို | လူဦးရေ = ၇,၁၂၃,၂၀၅ (၂၀၁၉) | လူဦးရေအဆင့် = ၁၀၅ | လူဦးရေအထူ = ၂၆.၇/km² | လူဦးရေအထူအဆင့် = ၁၅၁ | လူမျိုးများ = [[လာအိုလူမျိုး ]]<small>(၆၇%)</small>၊ လော့သွန်း<small>(၁၄%)</small>၊ လော့စောင်<small>(၉%)</small>၊ [[ဗီယက်လူမျိုး]]<small>(၂%)</small> | ဘာသာတရားများ = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]] <small>(၉၈%)</small>၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] <small>(၁.၅%)၊ အခြား <small>(၀.၅%)</small> | ပွဲများ = | အမျိုးအစား = [[တစ်ပြည်ထောင်နိုင်ငံ|တစ်ပြည်ထောင်]] [[မက်စ်-လီနင်ဝါဒ|မက်စ်-လီနင်]] [[တစ်ပါတီစနစ်|တစ်ပါတီ]] [[ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ|ဆိုရှယ်လစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ]] | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = သမ္မတ | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ် | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = ဝန်ကြီးချုပ် | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = ဖန်ခမ် ဗိဖာ့ဗန် | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၃) = ဒုသမ္မတ(များ) | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၃) = ဘောင်သွန်း ချစ်မာနီ <br>ပါနီ ယာသိုတိုး | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၄) = လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၄) = စေစွမ်ဖုန်း ဖွန်ဗီဟိန်း | ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = လွတ်လပ်ရေး (ပြင်သစ်) | ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = ၁၉ ဇူလိုင် ၁၉၄၉ | GDP_PPP = USD $၁၃.၇၅ သိန်းကုဋေ | GDP_PPP_အဆင့် = ၁၂၉ | GDP_PPP_per_capita = USD $၂,၂၀၀ | GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၁၃၈ | HDI = ၀.၆၀၁ | HDI_အဆင့် = ၇၈ | ဗဟိုဘဏ် = [[လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရတစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်ဘဏ်]] | ငွေ = [[လော့ကစ်]] (LAK "₭") | အထိမ်းအမှတ်များ = ပန်း - [[တရုတ်စကားပန်း|တရုတ်စကား]]၊ သစ်ပင် - | ISO 3166-1 = LA | cctld = .la | calling_code = +၈၅၆ }} '''လာအိုနိုင်ငံ''' သို့မဟုတ် '''လာဝ်နိုင်ငံ'''၊({{IPAc-en|audio=En-us-Laos.ogg|ˈ|l|ɑː|oʊ|s}},<ref>{{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Laos|title=Laos|via=The Free Dictionary|accessdate=9 September 2021|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225194143/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Laos}}</ref> {{IPAc-en|l|aʊ|s|,_|ˈ|l|ɑː|ɒ|s|,_|ˈ|l|eɪ|ɒ|s}};<ref>[http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/laos Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109212153/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/Laos |date=9 November 2015 }}, UK pronunciations</ref><ref>[http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/laos Oxford Dictionaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151109212153/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/Laos |date=9 November 2015 }}, US pronunciations</ref> {{lang-lo|ລາວ}}, ''Lāo'' {{IPA-lo|láːw|}}) တရားဝင် အမည်အားဖြင့် '''လာအို ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ''' သည် ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ တစ်ခုတည်းသော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသော လာအိုနိုင်ငံသည် အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] နှင့် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.na.gov.la/appf17/geography.html|title=About Laos: Geography|website=Asia Pacific Parliamentary Forum|publisher=Government of Laos|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416191557/http://www.na.gov.la/appf17/geography.html|archive-date=16 April 2016|accessdate=9 September 2021|archivedate=16 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160416191557/http://www.na.gov.la/appf17/geography.html}}</ref> မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့မှာ [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]] ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် လာအိုနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဝိသေသတို့ကို ၁၄ရာစုမှ ၁၈ ရာစု အထိ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တည်ရှိခဲ့သော လင်းဇင်းပြည် သို့ ပြန်လည် ခြေရာကောက်နိုင်သည်။<ref name="Stuart-Fox">{{Cite book|title=The Lao Kingdom of Lan Xang: Rise and Decline|url=https://archive.org/details/laokingdomoflanx0000stua|last=Stuart-Fox|first=Martin|publisher=White Lotus Press|year=1998|isbn=974-8434-33-8|pages=[https://archive.org/details/laokingdomoflanx0000stua/page/49 49]}}</ref>အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်း ပထဝီအနေအထားအရ အလယ်ဗဟိုတွင် ကျရောက်သဖြင့် တိုင်းပြည်သည် ကုန်းတွင်း ကုန်သွယ်ရေး၏ ဗဟိုဌာန ဖြစ်ခဲ့ပြီး စီးပွားရေး အရအပြင် ယဉ်ကျေးမှု အရပါ ကြွယ်ဝခဲ့သည်။ <ref name="Stuart-Fox" /> ရံဖန်ရံခါ မြန်မာတို့၏ သစ္စာခံနိုင်ငံအဖြစ်တည်ရှိခဲ့ပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း များစွာနီးစပ်ခဲ့သည်။ ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် လင်းဇင်းပြည် သည် လွမ်ပရာဘွမ် ၊ ဗီယန်ကျင်း နှင့် ချမ်ပါဆက် တိုင်းပြည် ၃ ခု အဖြစ် ပြိုကွဲခဲ့သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ထိုနယ်မြေ ၃ ခုသည် ပြင်သစ်တို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ယခု လာအိုဟု သိကြသော တိုင်းပြည်အဖြစ် ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှု ပြီးဆုံးပြီးနောက် ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ခဏတာမျှ လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့က ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင်မှ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ရခဲ့သည်။ လာအိုနိုင်ငံသည် ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ဆီဆာဗန် ဗောင်း၏ လက်အောက်တွင် စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ်ဖြင့် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ပြည်တွင်းစစ် စတင်ခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်တို့မှ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု၏ အထောက်အပံ့ အဖြင့် နောက်ပိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ အထောက်အပံ့ပေးထားထားသော စစ်အစိုးရဖြစ်လာသည့် ဘုရင် ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲ ပြီးဆုံးပြီးနောက် ဒိုဝိုပါဘူညာ ကွန်မြူနစ် ပသက် လာအို အဖွဲ့ အာဏာရရှိလာခဲ့ပြီး ပြည်တွင်းစစ် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ လာအိုသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသည့် အချိန် အထိ စစ်ရေး နှင့် စီးပွားရေး အထောက်အပံ့များ ဆိုဗီယက်မှ ရယူခဲ့သည်။ လာအိုနိုင်ငံသည် အာရှပစိဖိတ် ကုန်သွယ်ရေးသဘောတူညီချက် အဖွဲ့၊ အာဆီယံ၊ အရှေ့အာရှထိပ်သီးအဖွဲ့၊ လာဖရန်ကိုဖုန်းနီအဖွဲ့ တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လာအိုသည် ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် လျှောက်ထားခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂ ရက်တွင် အပြည့်အဝ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="wto">{{cite web | url=http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lao_e.htm | title=Lao People's Democratic Republic and the WTO | publisher=World Trade Organization | access-date=9 August 2014 | accessdate=9 September 2021 | archivedate=12 August 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812135345/http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lao_e.htm }}</ref> လာအိုနိုင်ငံသည် တစ်ပါတီစနစ် ကျင့်သုံးသော ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး မာ့စ်ခ်ဝါဒ နှင့် လီနင်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကာ လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီက အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများမှ အမြဲဆိုသလိုပင် လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ ဆိုးရွားစွာရှိသည်ဟု မှတ်ချက်ပြုကြပြီး ညှဉ်းပမ်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်မှုကို ကန့်သတ်ခြင်း နှင့် လူမျိုးစုငယ်များကို ဖိနှိပ်အုပ်ချုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံရေးအရနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ကြီးစိုးသော လာအိုလူမျိုးတို့သည် လူဦးရေ၏ ၅၃.၂% မျှရှိပြီး အများအားဖြင့် မြေနိမ့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ မွန်-ခမာလူမျိုးစုများ၊ မုန်းလူမျိုးများ နှင့် အခြားသော ဒေသခံ တောင်ပေါ်တိုင်းရင်းသားများသည် တောင်ခြေနှင့် တောင်တန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။ လာအို၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး မဟာဗျူဟာမှာ မြစ်များမှ လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်သော ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့သို့ ရောင်းချခြင်း ပေါ်တွင် အခြေခံပြီး ကုန်းတွင်း ဆက်သွယ်ရေးနိုင်ငံ ဖြစ်လာစေရန်လည်း စတင်လုပ်ဆောင်နေကြောင်း လာအိုနိုင်ငံနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများသို့ ဆက်သွယ်ထားသော မီးရထားလမ်း ၄ ခု ဆောက်လုပ်နေခြင်းက သက်သေပြနေသည်။<ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/article/china-train-project-runs-roughshod-over-laos/|title=China train project runs roughshod over Laos|last=Janssen|first=Peter|work=Asia Times|access-date=19 January 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=13 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211013074841/https://asiatimes.com/2018/08/china-train-project-runs-roughshod-over-laos/}}</ref><ref name="bbcdam">{{cite news |title=Laos approves Xayaburi 'mega' dam on Mekong |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-20203072 |newspaper=BBC News |date=5 November 2012 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=1 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701091431/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-20203072 }}</ref> လာအိုနိုင်ငံအား အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသ၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုနှုန်း အမြန်ဆုံးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး နှစ်စဉ် ဂျီဒီပီ တိုးတက်နှုန်းမှု ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ ပျမ်းမျှ ၇.၄% မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/lao/overview|title=Lao PDR [Overview]|website=World Bank|date=March 2018|access-date=26 July 2018|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712034703/http://www.worldbank.org/en/country/lao/overview}}</ref><ref name="autogenerated2">{{cite news |url = https://ftalphaville.ft.com/2011/01/10/454221/laos-securities-exchange-to-start-trading/?ft_site=falcon&desktop=true |title = Laos Securities Exchange to start trading |work = Financial Times |date = 10 January 2011 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 25 October 2020 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20201025201658/https://ftalphaville.ft.com/2011/01/10/454221/laos-securities-exchange-to-start-trading/?ft_site=falcon&desktop=true }}</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == အင်္ဂလိပ်အမည် "လာအို" ကို ပြင်သစ်တို့က ပေးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် လာအိုပြည် ၃ ခုကို စုပေါင်း၍ ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား အောက်သို့ ထည့်သွင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ အမည်ကို နိုင်ငံအတွင်း အဓိကအကျဆုံး နှင့် အထင်ရှားဆုံး လူမျိုးဖြစ်သော လာအိုလူမျိုးများ၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="tripsavvy" /> အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားတွင် 's' အသံကို မဖျောက်ပဲ အသံထွက်တွင် ထည့်သွင်းရွတ်ဆိုကြသည်။<ref name="tripsavvy">{{cite web |last1=Rodgers |first1=Greg |title=How to Say "Laos" |url=https://www.tripsavvy.com/how-to-say-laos-3976795 |website=TripSavvy |access-date=18 March 2020 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=3 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303055220/https://www.tripsavvy.com/how-to-say-laos-3976795 }}</ref><ref name="fodors">{{cite web |last1=Ragusa |first1=Nina |title=10 Things You Need to Know Before Visiting Laos |url=https://www.fodors.com/world/asia/laos/experiences/news/10-things-you-need-to-know-before-visiting-laos |website=Fodors |access-date=18 March 2020 |date=4 April 2019 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=23 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323062406/https://www.fodors.com/world/asia/laos/experiences/news/10-things-you-need-to-know-before-visiting-laos }}</ref><ref>{{cite web|title=Meaning of Laos in English|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/laos|website=Cambridge Dictionary|access-date=7 October 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308104428/https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/laos}}</ref><ref>{{cite web|title=Laos – definition and synonyms|url=https://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/laos|website=Macmillan Dictionary|access-date=7 October 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308155501/https://www.macmillandictionary.com/dictionary/british/laos}}</ref><ref>{{cite web |title=Definition of Laos by Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Laos |website=Merriam-Webster |access-date=27 March 2020 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308102619/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Laos }}</ref>လာအိုဘာသာစကားတွင် နိုင်ငံ၏ အမည်ကို မွမ်လာအို သို့မဟုတ် ပသက် လာအို ဟု ခေါ်ကြပြီး နှစ်ခုစလုံးမှာ လာအိုနိုင်ငံဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ <ref name="Kislenko2009">{{cite book |last=Kislenko |first=Arne |title=Culture and customs of Laos |url=https://books.google.com/books?id=D6CuONua48MC&pg=PR20 |year=2009 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33977-6 |page=20 |access-date=9 September 2021 |archive-date=5 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205131619/https://books.google.com/books?id=D6CuONua48MC&pg=PR20 |url-status=live }}</ref> == သမိုင်း == ===သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် အစောပိုင်း သမိုင်း=== [[File:Pha That Luang, Vientiane, Laos.jpg|thumb|ဖသတ်လွမ် သည် ဗီယင်ကျန်းမြို့ ရှိ လာအိုနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ပြယုဂ်ဖြစ်သည်။]] ရှေးဟောင်းလူ၏ ဦးခေါင်းကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း အန်းနမိုက်တောင်တန်းရှိ တမ်ပါလင်းလှိုဏ်ဂူတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ထိုဦးခေါင်းခွံသည် အနည်းဆုံး နှစ်ပေါင်း ၄၆,၀၀၀ မျှ သက်တမ်းကြာမြင့်ပြီ ဖြစ်သဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ယနေ့အထိ ရှေးအကျဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိသော ယနေ့ခေတ်လူတို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal|pmid = 22908291|pmc = 3437904|year = 2012|last1 = Demeter|first1 = F|display-authors=et al.|title = Anatomically modern human in Southeast Asia (Laos) by 46 ka|url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-09-04_109_36/page/14375|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 109|issue = 36|pages = 14375–14380|doi = 10.1073/pnas.1208104109|bibcode = 2012PNAS..10914375D|doi-access = free}}</ref> လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် ပလေစတိုဆင်းခေတ် နှောင်းပိုင်းမှ နေရာများတွင် ကျောက်လက်နက်ပစ္စည်းများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဟိုဘင်ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးအစားများလည်း ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite journal|year = 2009|last1 = White|first1 = J.C.|title = Archaeological Investigations in northern Laos: New contributions to Southeast Asian prehistory|journal = Antiquity|volume = 83|issue = 319|last2 = Lewis|first2 = H.|last3 = Bouasisengpaseuth|first3 = B.|last4 = Marwick|first4 = B.|last5 = Arrell|first5 = K|url = http://antiquity.ac.uk/projgall/white/}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://antiquity.ac.uk/projgall/white/ |access-date=9 September 2021 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010191403/http://antiquity.ac.uk/projgall/white/ }}</ref> ရှေးဟောင်းသုတေသန တွေ့ရှိချက်များမှ သက်သေပြနေသည်မှာ ဘီစီ ၄ ထောင်စုကပင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ဖွံဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book|last1=Marwick|first1=Ben|last2=Bouasisengpaseuth|first2=Bounheung|chapter=History and Practice of Archaeology in Laos|editor1-last=Habu|editor1-first=Junko|editor2-last=Lape|editor2-first=Peter|editor3-last=Olsen|editor3-first=John|title=Handbook of East and Southeast Asian Archaeology|publisher=Springer|date=2017|chapter-url=https://osf.io/preprints/socarxiv/75zhc/|access-date=9 September 2021|archive-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706125232/https://osf.io/preprints/socarxiv/75zhc/|url-status=live}}</ref> မြှုပ်နှံရာတွင် အသုံးပြုသော ခရားအိုးများနှင့် ဂူသင်္ချိုင်းများကို တွေ့ရှိပြီး ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်က ကြေးထည်များနှင့် ဘီစီ ၇၀၀ ခန့်က သံထည်ကိရိယာများကြောင့် ရှုပ်ထွေးသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု တည်ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ စာရေးသားမှု မပေါ်ပေါက်မီခေတ်က တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုလောကများနှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု ရှိခဲ့သည့် လက္ခဏာများကို တွေ့ရသည်။ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာနှင့် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ တိုင်း ဘာသာ ပြောကြားသော လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ ကွမ်းရှိးမှ အနောက်တောင်ပိုင်း လာအိုနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့သို့ ၈ ရာစု နှင့် ၁၀ ရာစု အတွင်း ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်ဟု သိရှိနိုင်သည်။ <ref name="PittayawatPittayaporn">[http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf Pittayaporn, Pittayawat (2014). Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai as Evidence for the Dating of the Spread of Southwestern Tai] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627063518/http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf |date=27 June 2015 }}. ''MANUSYA: Journal of Humanities'', Special Issue No 20: 47–64.</ref> ===လင်းဇင်းခေတ် (၁၃၅၃-၁၈၉၃)=== {{main|လင်းဇင်းပြည်}} လာအိုနိုင်ငံ၏သမိုင်းသည် လင်းဇင်း(ဆင်တစ်သန်း)ဘုရင့်နိုင်ငံမှ အစပြုခဲ့ပြီး ၁၄ရာစုနှစ်တွင် လာအိုမင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သော ဖငွန်<ref name="Coedes">{{cite book|last= Coedès|first= George|editor= Walter F. Vella|others= trans. Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968 |publisher= University of Hawaii Press |isbn = 978-0-8248-0368-1}}</ref> က တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သူနှင့်သူ၏ မိသားစုအား သူ၏ဖခင်က ခမာအင်ပိုင်ယာမှ နှင်ထုတ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖငွန်သည် ခမာစစ်သည် တစ်သောင်းဖြင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းရှိ လာအိုနယ်များစွာကို အောင်မြင်နိုင်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]]ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဖငွန်သည် ခွန်ဘိုလွန်<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fa-Ngum|title=Fa Ngum|website=Encyclopædia Britannica|access-date=December 23, 2019|accessdate=9 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308050252/https://www.britannica.com/biography/Fa-Ngum}}</ref> မှ စတင်ခဲ့သော လာအိုမင်းမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသူတစ်ဦးတစ်ဖြစ်သည်။ သူသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာကာ တိုင်းပြည်ကိုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော ဖငွန်ကို သူ၏မှူးမတ်များက သည်းမခံနိုင်သဖြင့် ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ နန်ပြည်နယ်သို့ ၁၃၇၃တွင် နှင်ထုတ်ခဲ့ပြီးနောက် <ref>{{cite web |url = http://www.history.com/topics/fa-ngum |archive-url = https://web.archive.org/web/20100308201136/http://www.history.com/topics/fa-ngum |archive-date = 8 March 2010 |title = Fa Ngum |publisher = History.com |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 8 March 2010 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100308201136/http://www.history.com/topics/fa-ngum }}</ref> ထိုဒေသတွင်ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဖငွန်၏သားအကြီးဆုံးဖြစ်သူ အွန်ဟွမ် က ဆမ်ဆင်ထိုင်း ဟုဘွဲ့အမည်ခံကာ တိုင်းပြည်ကို ၄၃နှစ်ကြာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဆမ်ဆင်ထိုင်းလက်ထက်တွင် လင်းဇင်းပြည်သည် ကုန်သွယ်ရေးအချက်အချာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၄၂၁ခုနှစ် ဆမ်ဆင်ထိုင်း ကွယ်လွန်ပြီးနောက်တွင် လင်းဇင်းပြည်ပြိုကွဲပျက်စီးကာ စစ်မက်ဖြစ်ပွားသော ပြည်ထောင်ငယ်များ အဖြစ် ရာစုနှစ် ၁ ခုကြာမျှ တည်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>Sanda Simms, ch. 3, "Through Chaos to a New Order", in ''The Kingdoms of Laos'' (London: Taylor & Francis, 2013). {{ISBN|9781136863370}}</ref> မြန်မာတို့၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခြင်းမှ ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အလို့ငှာ ၁၅၂၀တွင် နန်းတက်လာသော ဖိုတီဆာရပ် ဘုရင်သည် မြို့တော်ကို [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]]မှ ဗီယင်ကျန်းသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ဖိုတီဆာရပ်လုပ်ကြံခံရပြီးနောက် ၁၅၄၈တွင် သားဖြစ်သူ ဆက်သာသီရပ် နန်းတက်လာခဲ့ကာ လာအိုနိုင်ငံ၏ ပြယုဂ်ဖြစ်လာမည့် ဖာ့သက်လွမ် ကို တည်ဆောက်ရန် အမိန့်ပေး စေခိုင်းခဲ့သည်။ ဆက်သာသီရပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ စစ်ချီရာမှ အပြန်လမ်း တောင်တန်းပေါ်တွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့ပြီးနောက် လင်းဇင်းပြည်သည် နှစ် ၇၀မျှ မတည်မငြိမ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး မြန်မာတို့ ကျူးကျော်ခြင်း ခံခဲ့ရသည့် အပြင် ပြည်တွင်းစစ်လည်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Sanda Simms, ch. 6, "Seventy Years of Anarchy", in ''The Kingdoms of Laos'' (London: Taylor & Francis, 2013). {{ISBN|9781136863370}}; see also P.C. Sinha, ed., ''Encyclopaedia of South East and Far East Asia'', vol. 3 (Anmol, 2006).</ref> ၁၆၃၇ခုနှစ်တွင် နန်းတက်လာသော ဆိုရီငါဗောင်ဆာ လက်ထက်တွင် လင်းဇင်းပြည်သည် နယ်မြေ ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့ပြီး သူအုပ်စိုးသောအချိန်ကာလကို လာအိုတို့၏ရွှေခေတ်ဟုဆိုနိုင်သည်။ သူသေဆုံးပြီးနောက် ဆက်ခံမည့်သူမရှိသည့်အတွက် လင်းဇင်းတိုင်းပြည်သည် သုံးခြမ်းကွဲခဲ့သည်။ ၁၇၆၃မှ ၁၇၆၉ခုနှစ်များတွင် လာအိုမြောက်ပိုင်းသည် မြန်မာတပ်တို့၏ သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းခံရပြီး လွမ်ပရာဘွမ်သည် မြန်မာတို့၏ လက်အောက်ခံ ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ချမ်ပါဆက်မှာလည်း ထိုင်းတို့၏ ဩဇာခံတိုင်းပြည် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|last=Askew, Marc.|title=Vientiane : transformations of a Lao landscape|year=2010|orig-year= 2007|publisher=Routledge|others=Logan, William Stewart, 1942–, Long, Colin, 1966–|isbn=978-0-415-59662-6|location=London|oclc=68416667}}</ref> ထိုင်းတို့က ချောင်အနုဗောင်ကို ဗီယင်ကျန်း၏ ရုပ်သေးဘုရင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ထိုမင်းသည် လာအိုအနုပညာ၊ စာပေတို့ကို ပြန်လည်ထုတ်ဖော်ရန် အားပေးခဲ့ပြီး လွမ်ပရာဘွမ်နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေးတိုးတက်အောင် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်တို့၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ၁၈၂၆ တွင် ထိုင်းတို့ကို ပုန်ကန်ခြားနားခဲ့သည်။ ပုန်ကန်မှု မအောင်မြင်ပဲ ဗီယင်ကျန်းအား ဝင်ရောက်ဖျက်စီးခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.asianewsnet.net/home/news.php?sec=3&id=15718 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126004328/http://www.asianewsnet.net/home/news.php?id=15718&sec=3 |url-status=usurped |archive-date=26 November 2010 |title=Let's hope Laos hangs on to its identity |publisher=Asianewsnet.net |access-date=23 January 2011 |accessdate=9 September 2021 |archivedate=26 November 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101126004328/http://www.asianewsnet.net/home/news.php?id=15718&sec=3 }}</ref> အနုဗောင်အား ဘန်ကောက်သို့ အကျဉ်းသား အဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ပြီး ဘန်ကောက်တွင်ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite book|title=Imperial Wars 1815–1914|others=Showalter, Dennis|date=17 September 2013|isbn=978-1-78274-125-1|location=London|oclc=1152285624}}</ref> ၁၈၇၆ လာအိုရှိ ထိုင်းတို့၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုကို ဗြိတိသျှတစ်ဦးမှ လေ့လာသူနေရာမှ ဖော်ပြခဲ့ရာတွင် "ကျွန်အကြီးအကျယ်ရှာဖွေ ဖမ်းဆီးခြင်း အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>[https://web.archive.org/web/20101012011239/http://kyotoreviewsea.org/slavery3.htm "Slavery in Nineteenth-Century Northern Thailand: Archival Anecdotes and Village Voices"]. ''The Kyoto Review of Southeast Asia''</ref> ===ပြင်သစ် လာအို (၁၈၉၃-၁၉၅၃)=== [[File:Local Lao in the French Colonial guard.png|thumb|ပြင်သစ်ကိုလိုနီ အစောင့်အဖြစ် တွေ့ရသော လာအိုစစ်သားများ {{circa|၁၉၀၀}}]] ၁၉ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် လွမ်ပရာဘွမ်သည် တရုတ်အလံနက်တပ်တို့၏ ဖျက်ဆီးခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web |author = Librios Semantic Environment |url = http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20070718125054/http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html |archive-date = 18 July 2007 |title = Laos: Laos under the French |publisher = Culturalprofiles.net |date = 11 August 2006 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 18 July 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070718125054/http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html }}</ref>ပြင်သစ်တို့က လာအိုဘုရင် အွန်ခမ် ကို ကယ်တင်ခဲ့ပြီး လွမ်ပရာဘွမ်အား ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် ချမ်ပါဆက်ပြည်နှင့် ဗီယင်ကျန်းနယ်မြေတို့ကိုပါ ပြင်သစ်အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ လွမ်ပရာဘွမ် ဘုရင် ဆီ‌ဆာဗန်ဗောင်သည် ပြန်လည်စုစည်းထားသော လာအိုနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ဗီယင်ကျန်းသည် မြို့တော် တဖန်ပြန်လည် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>Carine Hahn, ''Le Laos'', Karthala, 1999, pp. 69–72</ref> လာအိုသည် ပြင်သစ်တို့အတွက် မည်သည့်အခါမျှ အရေးပါသော နေရာ မဖြစ်ခဲ့ပေ။<ref>{{cite book |author=Cummings, Joe and Burke |title=Laos |url = https://archive.org/details/laosjoecummingsa00cumm|url-access=registration |year=2005|publisher=Lonely Planet |isbn = 978-1-74104-086-9 |pages=[https://archive.org/details/laosjoecummingsa00cumm/page/23 23]–}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် စီးပွားရေး အရ အရေးပါသော အန်နန်းနယ်နှင့် တုံကင်းနယ်တို့ကြားတွင် ကြားခံနယ်မျှသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ လာအိုနိုင်ငံသည် ခဲမဖြူ၊ ရာဘာနှင့် ကော်ဖီတို့တွက်ရှိသော်လည်း ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနားမှ ပို့ကုန်၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းထက် မပိုခဲ့ပေ။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံသား ၆၀၀ ခန့်မျှ လာအိုတွင် နေထိုင်ကြသည်။ <ref>{{cite web |url = http://www.lonelyplanet.com/laos/history |title = History of Laos |website = Lonely Planet |date = 9 August 1960 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 25 February 2021 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210225100345/https://www.lonelyplanet.com/laos/history }}</ref> ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့အား လာအိုသို့ ပြောင်းရွှေ့ရန် တိုက်တွန်းကြပြီး ထိုသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းမှာ ပြင်သစ်ကိုလိုနီပြုသူများအတွက် အင်ဒိုချိုင်းနားတစ်ခုလုံးစာ ကျယ်ပြန့်သော ကိုလိုနီနယ်မြေ ကွက်ကွက်ကလေးအတွင်း အလုပ်သမား မလုံလောက်မှုကို ဖြေရှင်းရန် ဓမ္မဓိဌာန်ကျသော အဖြေ အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref>{{cite web |url = http://www.lonelyplanet.com/laos/history |title = History of Laos |website = Lonely Planet |date = 9 August 1960 |access-date = 23 January 2011 |accessdate = 9 September 2021 |archivedate = 25 February 2021 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210225100345/https://www.lonelyplanet.com/laos/history }}</ref> ၁၉၄၃ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါ ဗီယက်နမ် ဦးရေမှာ ၄၀,၀၀၀ ခန့်မျှ အထိရှိလာပြီး လာအိုရှိ မြို့ကြီးများတွင် အဓိက ဖြစ်လာကာ ကိုယ်ပိုင်ခေါင်းဆောင် ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်ကို ခံစားရရှိသည် အထိ ဖြစ်လာသည်။<ref name="MartinStuart-FoxA">Stuart-Fox, Martin (1997). ''[https://books.google.com/books?id=8VvvevRkX-EC&lpg=PP1&dq=A%20History%20of%20Laos&pg=PA51#v=onepage&q=A%20History%20of%20Laos&f=false A History of Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200901064530/https://books.google.com/books?id=8VvvevRkX-EC&lpg=PP1&dq=A%20History%20of%20Laos&pg=PA51#v=onepage&q=A%20History%20of%20Laos&f=false |date=1 September 2020 }}''. Cambridge University Press, p. 51. {{ISBN|978-0-521-59746-3}}.</ref> ရလဒ်အနေဖြင့် ဗီယင်ကျန်း လူဦးရေ၏ ၅၃% ၊ သာခက်မြို့ လူဦးရေ၏ ၈၅% နှင့် ပါ့ခ်စီမြို့ လူဦးရေ၏ ၆၂% မှာ ဗီယက်နမ် လူမျိုးများ ဖြစ်လာခဲ့ကာ ခြွင်းချက်အနေနှင့် လွမ်ပရာဘွမ်မြို့ တစ်မြို့တည်းသာ လာအိုလူမျိုးများ အများဆုံး လူဦးရေ အဖြစ် ရှိနေခဲ့သည်။ <ref name="MartinStuart-FoxA" /> ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိပင် ပြင်သစ်တို့သည် အဓိကဒေသ သုံးခုဖြစ်သော ဗီယင်ကျန်းလွင်ပြင်၊ ဆာဗန်နာခက်ဒေသ နှင့် ဘိုလာဗန်ကုန်းမြေမြင့် သို့ ဗီယက်နမ် လူမျိုးအများအပြားကို ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းရန်အတွက် အစီအစဉ်ကြီးတစ်ခုကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး ဂျပန်တို့၏ အင်ဒိုချိုင်းနားအား ကျူးကျော်မှုကြောင့်သာ အစီအစဉ် ပြောင်းသွားခဲ့ရသည်။ မာတင် စတူးဝပ်ဖောက်၏ အဆိုအရ ထိုသို့ မဟုတ်ပါက လာအိုတို့ အနေနှင့် သူတို့တိုင်းပြည်အား ထိန်းချုပ်နိုင်တော့မည် မဟုတ်ဟု ဆိုသည်။<ref name="MartinStuart-FoxA" /> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗိုင်ချီပြင်သစ်၊ ထိုင်း၊ ဂျပန် နှင့် လွတ်လပ်သောပြင်သစ် တို့က လာအိုနိုင်ငံအား သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>Paul Lévy, <nowiki>''Histoire du Laos''</nowiki>, PUF, 1974.</ref> ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လ ၉ ရက်တွင် မျိုးချစ်အဖွဲ့က လာအိုနိုင်ငံအား တဖန် လွတ်လပ်ရေး ရပြီဟု ကြေညာခဲ့ကာ လွမ်ပရာဘွမ်အား မြို့တော် အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် ဂျပန် တပ်မ ၂ ခုမှ မြို့တော်အား ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name="A Country Study: Laos">Savada, Andrea Matles (editor) (1994) "Events in 1945" [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/latoc.html ''A Country Study: Laos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721090309/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/latoc.html |date=21 July 2015 }} Federal Research Division, Library of Congress</ref> ဂျပန်တို့က လွမ်ပရာဘွမ်၏ ဘုရင်ဖြစ်သော ဆီဆာဗန်ဗောင်အား ဖိအားပေး၍ လာအိုနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာစေခဲ့သော်လည်း ဧပြီလ ၈ ရက်တွင် သူက လာအိုသည် ပြင်သစ်၏ အစောင့်အရှောက်ခံနိုင်ငံ မဟုတ်တော့ကြောင်းသာ ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဘုရင်သည် ကင်းဒါဗောင်မင်းသား အား မဟာမိတ်တပ်တို့ထံသို့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် လျှို့ဝှက်စေလွှတ်ခဲ့ပြီး ဆီဆာဗန် မင်းသားအား ဂျပန်တို့ထံသို့ ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref name="A Country Study: Laos" /> ဂျပန်တို့ လက်နက်ချပြီးနောက် အချို့သော လာအို မျိုးချစ်ပုဂ္ဂိုလ်များ (ဖတ်စာရတ်မင်းသား အပါအဝင်) သည် လာအို၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၄၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ပြင်သစ်တပ်များက နိုင်ငံတွင်း ပြန်လည်ကျူးကျော်ခဲ့ပြီး လာအိုတို့အား အကန့်အသတ်ရှိသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်သာ ပေးခဲ့သည်။<ref name="britannica" /> ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲအတွင်းတွင် အင်ဒိုချိုင်းနား ကွန်မြူနစ်ပါတီမှာ ပါသတ်လာအို လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ပါသတ်လာအိုသည် ပြင်သစ်ကိုလိုနီတပ်တို့အား ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲကို ဗီယက်နမ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သော ဗီယက်မင်းတို့၏ အကူအညီဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့ အနေနှင့် လာအိုအား ပြင်သစ်ပြည်ထောင်စုအတွင်း "တွဲဖက်တိုင်းပြည်" အနေနှင့် တစိတ်တပိုင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပေးခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်တို့သည် အမည်ခံအားဖြင့် အုပ်ချုပ်သူ အဖြစ်ရှိနေသည်မှာ ၁၉၅၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၂ ရက်တွင် လာအိုတို့ အနေနှင့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ဖြင့် အပြည့်အဝ လွတ်လပ်ရေး ရသည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။<ref name="bbc" /><ref name="britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/330219/Laos/52500/People?anchor=ref509292 |title=Laos – Encyclopædia Britannica Overview |encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=23 January 2011}}</ref> ===လွတ်လပ်ရေးရပြီးခေတ်နှင့် ကွန်မြူနစ်အုပ်ချုပ်ခြင်း (၁၉၅၃-ယခု)=== [[File:FrenchLaos1953.png|thumb|ပြင်သစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆာလန် နှင့် မင်းသား ဆီဆာဗန် ဗတ်သာနာတို့အား လွမ်ပရာဘွမ်တွင် တွေ့ရပုံ၊ ၁၉၅၃ မေလ ၄ ရက်]] ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲသည် ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား တခွင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ပြင်သစ်တို့ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ကာ လာအိုနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်ကို ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာကွန်ဖရင့်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် လာအိုပြည်တွင် ပုန်ကန်မှုများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် တော်ဝင်လာအိုတပ်မတော် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံ ပေးထားသော ပါသတ်လာအိုပြောက်ကျား တို့ စစ်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဆိုဗန်နာ ဖိုမာ မင်းသားမှ ဒုတိယ အမျိုးသားညီညွတ်ရေး ယာယီအစိုးရကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပဲ အခြေအနေသည် တစ်စထက်တစ်စ ပို၍ ယိုယွင်းလာကာ တော်ဝင်လာအိုအစိုးရ နှင့် ပါသတ်လာအိုတို့ အကြား ပြည်တွင်းစစ် အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ပါသတ်လာအိုတို့အား စစ်ရေးအားဖြင့် ပြည်သူ့ဗီယက်နမ်တပ်မတော် (ပီအေဗီအင်န်) နှင့် ဗီယက်ကောင်းတို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံပေးခဲ့သည်။<ref name="bbc" /><ref name="britannica" /> [[File:Muang Khoun - Laos - 01.JPG|thumb|right|ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်၏ ယခင်မြို့တော်ဟောင်း မွမ်ခေါင်း၏ အပျက်အစီးများသည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် အမေရိကန်တို့၏ လာအိုသို့ ဗုံးကြဲမှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။]] မြောက်ဗီယက်နမ်က တောင်ဗီယက်နမ်နှင့် စစ်ပွဲတွင်း ထောက်ပို့လမ်းကြောင်းအဖြစ် အသုံးပြုရန် လာအို၏ နယ်မြေအစိတ်အပိုင်းများကို ကျူးကျော်ကာ သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် လာအိုသည် ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် အမေရိကန်တို့သည် ပီအေဗီအင်န်တို့၏ တပ်စွဲထားသော နေရာများကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး လာအိုနိုင်ငံတွင်း ပုံမှန်နှင့် ပုံမှန်မဟုတ်သော ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်ရေးတပ်များကို ထောက်ပံ့ခဲ့ကာ ဗီယက်နမ်သမ္မတနိုင်ငံ စစ်တပ်၏ လာအိုသို့ ကျူးကျော်မှုအား ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။<ref name=bbc /><ref name=britannica /> ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ပီအေဗီအင်န် တို့မှ ပါသတ်လာအို တို့ တော်ဝင်လာအိုတပ်မတော်ကို တိုက်ခိုက်မှုကို ကူညီသည့် အနေနှင့် တပ်ရင်းပေါင်းများစွာနှင့် တိုက်ခိုက်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် တော်ဝင်လာအိုတပ်မတော် အနေနှင့် တပ်အများအပြားကို ဆွဲထုတ်ခဲ့ရပြီး စစ်ပွဲအား အမေရိကန် နှင့် ထိုင်းတို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံပေးထားသော ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဗန်ပေါင်း ဦးဆောင်သော မုံလူမျိုးတပ်များ၏ "လျှို့ဝှက်စစ်တပ်" ဖြင့်သာ ချန်ထားခဲ့ရသည်။ လာအိုပြည်ဗဟိုအစိုးရ ပြိုလဲသွားမည့် အရေးမှ ကာကွယ်ရန် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသော အမေရိကန်တပ်များအား တိုက်ခိုက်နိုင်မည့် ဟိုချီမင်းလမ်းကြောင်းအား အသုံးမပြုနိုင်စေရန်အတွက် အမေရိကန်တို့သည် ပီအေဗီအင်န်နှင့် ပါသတ်လာအို တပ်များအား လေကြောင်းမှ အကြီးအကျယ် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ <ref name=bbc /> ၁၉၆၄ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၃ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်တို့သည် လာအိုနိုင်ငံပေါ်သို့ ဗုံးတန်ချိန် ၂ သန်းခန့် ကြဲချခဲ့သဖြင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တစ်ခုလုံး အမေရိကန်တို့က ဥရောပနှင့် အာရှပေါ်တွင် ကြဲချခဲ့သည့် စုစုပေါင်း ဗုံးတန်ချိန် ၂.၁ သန်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်မည် ဆိုရင် လာအိုသည် သမိုင်းတလျှောက်တွင် သူ၏ လူဦးရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဗုံးအကြီးအကျယ် ကြဲချခံရဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ နယူးယောက်တိုင်းမ် သတင်းစာမှ ဖော်ပြသည်မှာ ထိုသို့ကြဲချခြင်းသည် "လာအိုရှိ လူတစ်ဦး တစ်ယောက်စီအတွက် ၁ တန်စာမျှဗုံး" ဖြစ်သည် ဟု မှတ်ချက်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|author-link1=Ben Kiernan|last1=Kiernan|first1=Ben|last2=Owen|first2=Taylor|url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html|title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications|work=The Asia-Pacific Journal|date=26 April 2015|access-date=18 September 2016|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912002843/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf}}</ref> ဗုံးအလုံးရေ သန်း ၈၀ ကျော်သည် မပေါက်ကွဲနိုင်ခဲ့ပဲ နိုင်ငံအနှံ့ပြားတွင် နေရာအနှံ့အပြား ရှိနေဆဲ ဖြစ်ကာ ကျယ်ပြန့်လှသော မြေများအား စိုက်ပျိုးရန် မဖြစ်နိုင်သော အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်စေပြီး နှစ်စစ်နှစ်တိုင်း လာအိုပြည်သူ ၅၀ ခန့်ကို သေဆုံးစေခြင်း သို့မဟုတ် ခြေပြတ်လက်ပြတ် ဖြစ်စေခြင်းတို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|author-link1=Ben Kiernan|last1=Kiernan|first1=Ben|last2=Owen|first2=Taylor|url=http://apjjf.org/2015/13/16/Ben-Kiernan/4313.html|title=Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications|work=The Asia-Pacific Journal|date=26 April 2015|access-date=18 September 2016|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150912002843/http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf}}</ref> စစ်ပွဲအတွင်း ပဒေသာမိုင်းတို့၏ အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေမှုကို ခံခဲ့ရသောကြောင့် လာအိုနိုင်ငံသည် ပဒေသာလက်နက်များအတွက် လိုက်နာဆောင်ရွက်ရမည့် အချက်များမှ ပဒေသာမိုင်းကို တားမြစ်ရန် အချက်ကို အပြင်းအထန် ထောက်ခံသည့် နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ကာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် နိုဝင်ဘာလတွင် နိုင်ငံကိုယ်စားပြုများကို ဖိတ်ခေါ်၍ ညီလာခံကို ပထမဆုံး အကြိမ် ကျင်းပခဲသည်။ <ref>{{cite web|title=Disarmament|url=http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument|work=The United Nations Office at Geneva|publisher=United Nations|access-date=20 September 2013|date=November 2011|accessdate=9 September 2021|archivedate=21 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921060643/http://www.unog.ch/80256EE600585943/(httpPages)/B3F3E37A2838630FC125772E0050F4F7?OpenDocument}}</ref> [[File:Vientianne1973.jpg|thumb|[ဗီယန်ကျင်းတွင် တွေ့ရသော ပါသတ် လာအိုစစ်သားများ၊ ၁၉၇၂]] ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ပါသတ်လာအိုတို့သည် ဘုရင်ကိုသစ္စာခံသော အစိုးရကို ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး ၁၉၇၅ ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် ဆာဗန် ဗတ်သာနာ ဘုရင်ကို ဖိအားပေး၍ နန်းစွန့်စေခဲ့သည်။ သူသည် ပြန်လည်ပညာပေးစခန်းတွင် မသင်္ကာစရာ ကောင်းသော အခြေအနေတစ်ခုဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ပြည်တွင်းစစ်အတွင်းတွင် လာအိုပြည်သူ ၂၀,၀၀၀ မှ ၆၀,၀၀၀ ကြား သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name=bbc /><ref>{{Cite journal|last1=Obermeyer|first1=Ziad|last2=Murray|first2=Christopher J. L.|last3=Gakidou|first3=Emmanuela|year=2008|title=Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme|journal=[[BMJ]]|volume=336|issue=7659|pages=1482–1486|doi=10.1136/bmj.a137|pmid=18566045|pmc=2440905}} See Table 3.</ref> ဘုရင်ကိုသစ္စာခံသူတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြည်ပရောက် အစိုးရတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် နိုင်ငံကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီးနောက် ကေဆုန် ဖုန်ဗီဟိန်း ဦးဆောင်သော ပါသတ်လာအို အစိုးရသည် နိုင်ငံအား [[လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ]] အဖြစ် နာမည် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် စစ်တပ်များကို လာအိုနိုင်ငံအတွင်း အခြေချခွင့်နှင့် နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ရာတွင် ကူညီရန်အတွက် ဗီယက်နမ် အကြံပေးများ ထားရှိခွင့်တို့အတွက် သဘောတူညီချက်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော စာချုပ်ကြောင့် လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ နီးကပ်မှုကို တရားဝင် ဖြစ်စေခဲ့ပြီး ထိုစာချုပ်သည် လာအိုတို့၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒများအတွက် လမ်းညွှန်ချက်ပေးသည်သာမက ဗီယက်နမ်တို့အား လာအိုတို့၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးဘဝတို့အတွင် အဆင့်ဆင့်တို့၌ ဝင်ရောက်ပတ်သက်ခွင့်အတွက် အခြေခံ ဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref name=bbc /><ref name="Martin Stuart-Fox">Stuart-Fox, Martin (1980). ''[https://www.jstor.org/stable/27908403?seq=1#page_scan_tab_contents LAOS: The Vietnamese Connection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211013074847/https://www.jstor.org/stable/27908403?seq=1#page_scan_tab_contents |date=13 October 2021 }}''. In Suryadinata, L (Ed.), ''Southeast Asian Affairs'' 1980. Singapore: Institute of Southeast Asian Stuides, p. 191.</ref> ၁၉၇၉ တွင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ဆက်ဆံရေးကို အဆုံးသတ်ရန်အတွက် လာအိုတို့အား ဗီယက်နမ်တို့မှ တောင်းဆိုခဲ့သဖြင့် တရုတ်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အခြားနိုင်ငံတို့နှင့် ကုန်သွယ်ရေးပြတ်တောက်ကာ သင်းကွဲဖြစ်ရန်အတွက် လမ်းစ ဖြစ်စေခဲ့သည်။<ref name="DamienKingsbury">Kingsbury, Damien (2016). ''[https://books.google.com/books?id=8CQlDwAAQBAJ&pg=PA50 Politics in Contemporary Southeast Asia: Authority, Democracy and Political Change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801004847/https://books.google.com/books?id=8CQlDwAAQBAJ&pg=PA50 |date=1 August 2020 }}''. Taylor & Francis, p. 50. {{ISBN|978-1-317-49628-1}}</ref> ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံ၌ ဗီယက်နမ် တပ်သားပေါင်း ၅၀,၀၀၀ ကျော် တပ်စွဲထားခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် အရပ်သား အရာရှိ ၆,၀၀၀ အထိ ရှိကာ ဗီယန်ကျင်းရှိ ဝန်ကြီးဌာနများတွင် တိုက်ရိုက်တွဲဖက်တာဝန်ပေးထားသော အရာရှိ ၁,၀၀၀ ပါဝင်သည်။ <ref name="Savada">Savada, Andrea M. (1995). ''[http://www.public-library.uk/dailyebook/Laos%20-%20a%20country%20study.pdf Laos: a country study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419183125/http://www.public-library.uk/dailyebook/Laos%20-%20a%20country%20study.pdf |date=19 April 2018 }}''. Federal Research Division, Library of Congress, p. 271. {{ISBN|0-8444-0832-8}}</ref><ref name="Prayaga">Prayaga, M. (2005). ''[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/103010/8/08_chapter-iv.pdf Renovation in Vietnam since 1988 a study in political, economic and social change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419122734/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/103010/8/08_chapter-iv.pdf |date=19 April 2018 }} (PhD thesis)''. Sri Venkateswara University. Chapter IV: The Metamorphosed Foreign Relations, p. 154.</ref> မုန်သူပုန်တို့နှင့် ပဋိပက္ခမှာ အဓိကဒေသများတွင် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေခဲ့ပြီး ဗီယင်ကျန်းပြည်နယ် အနီးရှိ ဆေဆာဗောင်း ကန့်သတ် စစ်ဇုံနှင့် ဇိုင်ဆမ်ဗောင်း ကန့်သတ်စစ်ဇုံ တို့အပြင် ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်တို့ ပါဝင်သည်။ ၁၉၇၅ မှ ၁၉၉၆ ခုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ထိုင်းနိုင်ငံမှ လာအိုဒုက္ခသည် ၂၅၀,၀၀၀ ကို ပြန်လည်နေရာချထားပေးခဲ့ပြီး မုန်လူမျိုး ၁၃၀,၀၀၀ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm Laos (04/09)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024185208/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2770.htm |date=24 October 2020 }}. U.S. Department of State.{{failed verification|date=January 2021}}</ref> ==ပထဝီဝင်== [[File:Mekong River (Luang Prabang).jpg|thumb|[[မဲခေါင်မြစ်]] သည် [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]]အား ဖြတ်သန်းစီးဆင်းနေပုံ ]] [[File:Laos ricefields.JPG|thumb|လာအိုနိုင်ငံရှိစပါးခင်းများ]] လာအိုနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တစ်ခုတည်းသော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ မြောက်လတ္တီကျု ၁၄° နှင့် ၂၃° အကြား (၁၄° ၏ တောင်ပိုင်းတွင် နယ်မြေအနည်းငယ်မျှပါဝင်သည်။) အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၀° နှင့် ၁၀၈° အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ မြေမျက်နှာသွင်ပြင် အနေအထားမှာ သစ်တောထူထပ်ပြီး ကြမ်းတမ်းမြင့်မားသော တောင်ကုန်းများရှိကာ အမြင့်ဆုံး နေရာမှာ ဖိုဘီယာတောင် ဖြစ်၍ {{convert|၂၈၁၈|m|ft|0}} မြင့်သည်။ [[မဲခေါင်မြစ်]]သည် နိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် နယ်နိမိတ်အဖြစ် နေရာအတော်များများတွင် တည်ရှိနေပြီး အရှေ့ဘက်တွင် အန်နာမိုက်တောင်တန်းသည် ဗီယက်နမ်နှင့် နယ်ခြားအဖြစ် တည်ရှိကာ လွမ်ပရာဘွမ်တောင်တန်းသည် ထိုင်းကုန်းမြေမြင့်နှင့် အနောက်မြောက်နယ်စပ် အဖြစ် တည်ရှိသည်။ မြောက်ဘက်တွင် ရှန်ခိုအန်းကုန်းမြေမြင့် နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ဘိုလာဗန်ကုန်းမြေမြင့် ဟူ၍ ကုန်းမြေမြင့် ၂ ခု ရှိသည်။ လာအိုနိုင်ငံကို ပထဝီဝင်အနေအထားအရ မြောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်း၊ တောင်ပိုင်း ဟူ၍ သုံးပိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည်။ <ref name="autogenerated3">{{cite web|title=Nsc Lao Pdr|url=http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120123082302/http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm|archive-date=23 January 2012|publisher=Nsc.gov.la|accessdate=6 March 2019|archivedate=23 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120123082302/http://www.nsc.gov.la/Products/Populationcensus2005/PopulationCensus2005_chapter2.htm}}</ref> လာအိုသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် သစ်တောမြင်ကွင်းရှင်းလင်းမှုညွှန်းကိန်းအရ ပျမ်းမျှအမှတ်အနေနှင့် ၅.၅၉/၁၀ ရရှိပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၂ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၉၈ ရှိသည်။<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|display-authors=et al.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G}}</ref> ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် လာအိုအစိုးရမှ နိုင်ငံ၏ မြေဧရိယာ ၂၁% ကို တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် စားကျက်မြေ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://indochinatrek.com/laos/lao-guides.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110175658/http://indochinatrek.com/laos/lao-guides.html|archive-date=10 November 2010|title=Laos travel guides|publisher=Indochinatrek.com|access-date=23 January 2011|accessdate=6 March 2019|archivedate=10 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110175658/http://indochinatrek.com/laos/lao-guides.html}}</ref> လာအိုနိုင်ငံသည် "ရွှေတြိဂံ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသော ဘိန်းစိုက်ပျိုးရာ ဒေသအတွင်း နိုင်ငံ ၄ ခုမှ တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123604085|title=Mekong Divides Different Worlds In 'Golden Triangle'|website=NPR.org|access-date=1 February 2019|accessdate=10 September 2021|archivedate=4 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204231526/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=123604085}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ကုလသမဂ္ဂ မူးယစ်ဆေးနှင့် ရာဇဝတ်မှုရုံး အချက်အလက်စာအုပ်ဖြစ်သည့် "အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဘိန်းစိုက်ပျိုးမှု" စာအုပ်တွင် ဘိန်းစိုက်ပျိုးသည့် ဧရိယာမှာ {{convert|၁၅|km2|sqmi}}ဖြစ်သဖြင့် ၂၀၀၆ ခုနှစ် {{convert|၁၈|km2|sqmi}}မှ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.unodc.org/documents/crop-monitoring/2007-opium-SEAsia.pdf|title=Opium Poppy Cultivation in South East Asia|date=October 2007|website=UNODC|accessdate=10 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308175047/https://www.unodc.org/documents/crop-monitoring/2007-opium-SEAsia.pdf}}</ref> ===ရာသီဥတု=== [[File:Koppen-Geiger Map LAO present.svg|thumb|လာအို၏ ကော့ခ်ပန် ရာသီဥတု အမျိုးအစားပြ မြေပုံ]] လာအိုနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ အများအားဖြင့် အပူပိုင်း ဆာဗားနား ရာသီဥတုမျိုး ဖြစ်ပြီး မုတ်သုံ ပုံစံ လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ <ref name="climate">{{cite web|title=Laos – Climate|url=http://countrystudies.us/laos/45.htm|access-date=23 January 2011|publisher=Countrystudies.us|accessdate=6 March 2019|archivedate=20 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110520154327/http://countrystudies.us/laos/45.htm}}</ref> မေလမှ အောက်တိုဘာလ အထိ မိုးရာသီ ဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလ အထိသည် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု ဖြစ်သည်။ ရိုးရာအရ သုံးရာသီ (မိုးရာသီ၊ ဆောင်းရာသီ၊ နွေရာသီ) ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ကြပြီး ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု အဖြစ် ရာသီဥတုပညာ အရ သတ်မှတ်ထားသော အချိန် အပိုင်းအခြား၏ နောက်ဆုံး ၂ လမှာ အစောပိုင်း ၄ လ ထက် သိသာစွာ ပူပြင်းလေ့ ရှိသည်။<ref name="climate" /> === အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ === လာအိုနိုင်ငံကို ပြည်နယ် (province or ''qwang'') ၁၇ခု၊ ဗီယင်ကျန်းမြို့တော်ပါဝင်သော ပရီဖက်ချာ တစ်ခုတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/|title=East Asia/Southeast Asia :: Laos – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=23 May 2019|accessdate=10 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307193820/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/}}</ref>ပြည်နယ် အသစ်ဖြစ်သော ဆိုင်စောင်ဘွန် ပြည်နယ်ကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.tourismlaos.org/show_province.php?Cont_ID=919|title=ABOUT XAYSOMBOUN|website=www.tourismlaos.org|access-date=23 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507160148/http://tourismlaos.org/show_province.php?Cont_ID=919|archive-date=7 May 2019|url-status=dead|accessdate=10 September 2021|archivedate=7 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190507160148/http://tourismlaos.org/show_province.php?Cont_ID=919}}</ref> ပြည်နယ်များကို ခရိုင်များ အဖြစ် ထပ်မံ ခွဲခြားပြီး ခရိုင်များကို ရွာများ အဖြစ်ထပ်မံ ခွဲခြားသည်။ မြို့ပြ ကျေးရွာမှ မြို့ ဖြစ်သည်။<ref name="autogenerated3" /> {| style="float:left;" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:40px;"| စဉ် !! style="width:85px;"| ပြည်နယ် !! style="width:85px;"| မြို့တော် !! style="width:85px;"| ဧရိယာ (km²)!! style="width:85px;"| လူဦးရေ |- | ၁ || အတ္တပူး || အတ္တပူး (ဆာမက်ခီဆေး ခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၀,၃၂၀|| style="text-align:right"|၁၁၄,၃၀၀ |- | ၂ || ဘိုကို || ဘန်ဟောက်ဆေး (ဟောက်ဆေးခရိုင်) || style="text-align:right"|၆,၁၉၆|| style="text-align:right"|၁၄၉,၇၀၀ |- | ၃ || ဘော်လိခမ်စိုင် || ပါ့ခ်စန် (ပါ့ခ်စိန်းခရိုင်) ||style="text-align:right"|၁၄,၈၆၃|| style="text-align:right"|၂၁၄,၉၀၀ |- | ၄ || ချမ်ပါဆပ် || ပါ့ခ်စီ (ပါ့ခ်စီခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၅,၄၁၅|| style="text-align:right"|၅၇၅,၆၀၀ |- | ၅ || ဟွာဖန် || ဇမ်နွာ (ဇမ်နွာခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၆,၅၀၀|| style="text-align:right"|၃၂၂,၂၀၀ |- | ၆ || ခမ်မိုးနီး || သားခက် (သားခက်ခရိုင်) ||style="text-align:right"|၁၆,၃၁၅|| style="text-align:right"|၃၅၈,၈၀၀ |- | ၇ || လွမ်နမ်းသား|| လွမ်နမ်းသား (နမ်းသားခရိုင်) || style="text-align:right"|၉,၃၂၅|| style="text-align:right"|၁၅၀,၁၀၀ |- | ၈ || လွမ်ပရာဘွမ် || [[လွမ်ပရာဘွမ်မြို့]] (လွမ်ပရာဘွမ်ခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၆,၈၇၅|| style="text-align:right"|၄၀၈,၈၀၀ |- | ၉ || အိုဒွမ်ဆေး || မွမ်ဆေး (ဆေးခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၅,၃၇၀|| style="text-align:right"|၂၇၅,၃၀၀ |- | ၁၀ || ဖုန်ဆလီ || ဖုန်ဆလီ (ဖုန်ဆလီခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၆,၂၇၀|| style="text-align:right"|၁၉၉,၀၀၀ |- | ၁၁ || စိန္တဗျူလီ || ဆာယာဘိုလီ (ဇေယျပူရီခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၆,၃၈၉|| style="text-align:right"|၃၈၂,၂၀၀ |- | ၁၂ || ဆာလဗန် || ဆာလဗန် (ဆာလဗန်ခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၀,၆၉၁|| style="text-align:right"|၃၃၆,၆၀၀ |- | ၁၃ || ဆာဗန်းနားခေတ် || ဆာဗန်းနားခေတ် (ခန်သဘိုလီခရိုင်) || style="text-align:right"|၂၁,၇၇၄|| style="text-align:right"|၇၂၁,၅၀၀ |- | ၁၄ || စီးခေါင် || စီးခေါင် (လာမန်းခရိုင်) || style="text-align:right"|၇,၆၆၅|| style="text-align:right"|၈၃,၆၀၀ |- | ၁၅ || ဗီယင်ကျန်း ပရီဖက်ချာ || [[ဗီယင်ကျန်းမြို့]] (ချမ်းသာဘိုလီခရိုင်) || style="text-align:right"|၃,၉၂၀|| style="text-align:right"|၇၂၆,၀၀၀ |- | ၁၆ || ဗီယင်ကျန်းပြည်နယ် || ဖုန်ဟောင်း (ဖုန်ဟောင်းခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၅,၉၂၇|| style="text-align:right"|၃၇၃,၇၀၀ |- | ၁၇ || ရှန်ခိုအန်း || ဖုန်ဆဗန် (ပက်ခရိုင်) || style="text-align:right"|၁၅,၈၈၀|| style="text-align:right"|၃၇,၅၀၇ |} !လာအိုနိုင်ငံ ပြည်နယ်များ၏ မြေပုံ (၂၀၁၄ ခုနှစ်)<br />[[File:Provinces-Laos.svg|frameless|none|upright=1.75]] |} {{clear}} ==အစိုးရ နှင့် နိုင်ငံရေး == {{multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = | width1 = 126 | caption1 = | image2 = Thongloun Sisoulith with Obamas cropped.jpg | width2 = 137 | caption2 = အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးနှင့် သမ္မတ<br /> သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ် }} လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကွန်မြူနစ်ဝါဒကို အတိအလင်း ထောက်ခံသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ တစ်ခုတည်းသော တရားဝင် နိုင်ငံရေးပါတီမှာ လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ ဖြစ်သည်။ လာအိုသည် တစ်ပါတီနိုင်ငံ ဖြစ်သဖြင့် အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး (ပါတီခေါင်းဆောင်) သည် နိုင်ငံနှင့် အစိုးရ အပေါ်တွင် အဆုံးစွန်ဆုံး အာဏာနှင့် အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့် ယူထားပြီး ထိပ်တန်းခေါင်းဆောင် အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။<ref name=bbc>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15355605|title=Laos profile|date=9 January 2018|access-date=26 April 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308064338/https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-15355605}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက်တွင် နိုင်ငံ၏ ခေါင်းဆောင်မှာ သမ္မတ သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ် ဖြစ်သည်။ သူသည် လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေး ပါတီ၏ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူး ဖြစ်သဖြင့် သူ့အား လာအိုနိုင်ငံ၏ အလိုအလျောက် ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ၂၀၂၁ ဇန်နဝါရီလမှ စတင် သတ်မှတ်ပြီး ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |last1=ul Khaliq |first1=Riyaz |title=Laos parliament elects new president |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/laos-parliament-elects-new-president/2183905# |access-date=23 March 2021 |agency=Anadolu Agency |date=22 March 2021 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=24 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210324021859/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/laos-parliament-elects-new-president/2183905 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Kishimoto |first1=Marimi |title=Laos promotes PM Thongloun as leader of communist party |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Laos-promotes-PM-Thongloun-as-leader-of-communist-party |access-date=4 March 2021 |work=Nikkei Asia |date=15 January 2021 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=1 July 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210701231646/https://asia.nikkei.com/Politics/Laos-promotes-PM-Thongloun-as-leader-of-communist-party }}</ref> အစိုးရ၏ ပေါ်လစီများကို အာဏာအရှိဆုံး အဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦးပါဝင်သည့် လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ၏ ပေါလစ်ဗျူရို နှင့် အဖွဲ့ဝင် ၆၁ ဦးပါဝင်သော လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီမှ ဆုံးဖြတ်သည်။ လာအိုနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ပြင်သစ်ဘာသာဖြင့် ရေးထားပြီး ၁၉၄၇ခုနှစ် မေလ ၁၁ရက်နေ့တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေအရ ပြင်သစ်ပြည်ထောင်စုအတွင်းမှ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ တိုင်းပြည်တစ်ခု အဖြစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၅၇ ခုနှစ် မေလ ၁၁ ရက်တွင် ပြန်လည် ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ပြင်သစ်ပြည်ထောင်စု အား ရည်ညွှန်းချက်ကို ဖြုတ်ပစ်ခဲ့သော်လည်း ယခင် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်သူနှင့် ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး နှင့် နည်းပညာ အရ ဆက်ဆံမှုများမှာ နီးကပ်စွာ ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၇ ဥပဒေကို ၁၉၇၅ ဒီဇင်ဘာတွင် ကွန်မြူနစ် ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာသောအခါတွင် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အသစ်ကို ၁၉၉၁ တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ထိုဥပဒေတွင် လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ၏ ဦးဆောင်မှု အခန်းကဏ္ဍကို မီးမောင်းထိုး ဖော်ပြထားခဲ့သည်။<ref name=bbc /> [[File:Flag of LPRP.svg|thumb|200px|အုပ်ချုပ်သူ လာအိုပြည်သူ့တော်လှန်ရေးပါတီ၏ အလံ]] ===နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး=== [[File:Prime Minister Narendra Modi and ASEAN heads of state and government at the Rashtrapati Bhavan in New Delhi.jpg|thumb|ဝန်ကြီးချုပ် သောင်လွန်း ဆီဆိုလစ်အား အိန္ဒိယ ဝန်ကြီးချုပ် နာရန်ဒရာ မိုဒီ ၊ အာဆီယံ နိုင်ငံ့ခေါင်းဆောင်များနှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၅ တွင် နယူးဒေလီတွင် တွေ့ရပုံ]] ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ပါသတ်လာအိုတို့ အာဏာရယူပြီးနောက် လာအိုနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးမှာ အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများနှင့် တင်းမာမှုကို ပြသပြီး လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ အစိုးရသည် ဆိုဗီယက်ဘက် ယိမ်းသောနိုင်ငံများနှင့် အတူ ရပ်တည်ကာ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး နိုင်ငံခြား အကူအညီများနှင့် ပတ်သက်၍ ဆိုဗီယက်တို့အပေါ်တွင် အလွန်အမင်း မှီခိုနေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7857.html|title=Laos - Foreign Aid|accessdate=11 September 2021|archivedate=30 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170430074145/http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-7857.html}}</ref> လာအိုသည် ဗီယက်နမ်နှင့်လည်း အထူး ဆက်ဆံရေးရှိပြီး ၁၉၇၇ ခုနှစ် ချစ်ကြည်ရေးနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စာချုပ်ကို တရားဝင် ချုပ်ဆိုခဲ့သဖြင့် တရုတ်နှင့် တင်းမာမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ လာအိုသည် ပါကစ္စတန်၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ တရုတ်၊ တူရကီ၊ ဩစတြေးလျ၊ ပြင်သစ်၊ ဂျပန် နှင့် ဆွီဒင်တို့ဖြင့် တိုးတက်ပြီး ချဲ့ထွင်သော ဆက်ဆံရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံတကာတွင် သင်းကွဲဖြစ်နေခြင်းကို ကျော်လွန်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://oec.world/en/profile/country/lao/|title=OEC – Laos (LAO) Exports, Imports, and Trade Partners|website=oec.world|language=en|access-date=30 September 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=13 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413192130/https://oec.world/en/profile/country/lao}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ကွန်ဂရက်မှ အတည်ပြုသော ဥပဒေဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန် ပြန်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Lum|first=Thomas|date=5 February 2007|title=Laos: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|journal=CRS Report for Congress|archive-date=8 March 2021|access-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf |access-date=11 September 2021 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf }}</ref> လာအိုသည် အာဆီယံသို့ ၁၉၉၇ ဇူလိုင်လတွင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၆တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last=Lum|first=Thomas|date=5 February 2007|title=Laos: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|journal=CRS Report for Congress|archive-date=8 March 2021|access-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf |access-date=11 September 2021 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134615/https://fas.org/sgp/crs/row/RS20931.pdf }}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးကို ပထမဆုံး အကြိမ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-asia-summit-east-qa-idUSTRE59N0I020091024|title=Q+A – What is the East Asia Summit all about?|date=24 October 2009|work=Reuters|access-date=30 September 2019|language=en|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143504/https://www.reuters.com/article/us-asia-summit-east-qa-idUSTRE59N0I020091024}}</ref> ===စစ်ရေး=== ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သော ဒေါင်ချေး ဖီချစ် သည် အခြားသော အဆင့်မြင့် အရာရှိကြီးများနှင့် အတူ လေယာဉ်ပျက်ကျ၍ သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{cite news |title=Laos Deputy PM Douangchay Phichit dies in plane crash |work=BBC News |date=17 May 2014 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27452919 |access-date=9 June 2019 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=11 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210411011033/https://www.bbc.com/news/world-asia-27452919 }}</ref> အရာရှိများသည် ယခင် တော်ဝင်လာအိုအစိုးရ တပ်များလက်အောက်မှ ဂျားလွင်ပြင် လွတ်မြောက်မှု အထိမ်းအမှတ် အခမ်းအနားကို ပါဝင်တက်ရောက်ရန် သွားရောက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="theg_Laos">{{Cite web |title=Laos plane crash kills defence minister and senior officials |last=Williams |first=Martin |work=the Guardian |date=17 May 2014 |access-date=27 February 2019 |url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/17/laos-plane-crash-kills-defence-minister-wife-officials |accessdate=11 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308165254/https://www.theguardian.com/world/2014/may/17/laos-plane-crash-kills-defence-minister-wife-officials }}</ref> လူ ၂၀ ဦး လိုက်ပါစီးနင်းလာသော ရုရှားထုတ် အန်တိုနော့ဗ် အေအင်န် ၇၄-၃၀၀ လေယာဉ်မှာ ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ် အတွင်း ပျက်ကျသွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="PlaneCrash">{{cite news|title=Lao Defense Chief Among Plane Crash Victims|url=http://www.laosnews.net/index.php/sid/222069677/scat/a6670896145a3ae3/ht/Lao-Defense-Chief-Among-Plane-Crash-Victims|date=18 May 2014|access-date=17 May 2014|website=Laos News.Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518044617/http://www.laosnews.net/index.php/sid/222069677/scat/a6670896145a3ae3/ht/Lao-Defense-Chief-Among-Plane-Crash-Victims|archive-date=18 May 2014|url-status=dead|accessdate=11 September 2021|archivedate=18 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140518044617/http://www.laosnews.net/index.php/sid/222069677/scat/a6670896145a3ae3/ht/Lao-Defense-Chief-Among-Plane-Crash-Victims}}</ref> === မုံလူမျိုး ပဋိပက္ခ === လာအိုပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားခဲ့စဉ်က မုံလူမျိုးအချို့သည် [[စီအိုင်အေ]]၏ ကျောထောက်နောက်ခံဖြင့် လာအိုဘုရင့်တပ်မတော်ဘက်မှ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ပါသက်လာအိုများ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် အာဏာရပြီးနောက်တွင် မုံလူမျိုးပဋိပက္ခ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၁၉၇၇တွင် ကွန်မြူနစ်သတင်းစာမှတဆင့် အမေရိကန်အားကိုးများအား အမြစ်ပါမကျန် တိုက်ထုတ်ပစ်မည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့သည်။ <ref name="timesonline2006">{{cite news |url = http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article690367.ece |work = The Times |date = 30 July 2006 |title = No way out |location = London |accessdate = 6 March 2019 |archivedate = 18 September 2011 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110918025319/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article690367.ece }}</ref>မုံလူမျိုး ၂ဝဝ,၀၀၀ ခန့်သည် ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ပြီး အများစုမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ပြောင်းရွှေ အခြေချနေထိုင်ကြသည်။ အခြားသော မုံလူမျိုးစု သူပုန်များသည် နှစ်ပေါင်းများစွာကြာသည်အထိ ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်ရှိ တောတောင်များထဲတွင် ပုန်းအောင်းတိုက်ခိုက်နေဆဲ ဖြစ်ပြီး လက်ကျန်အချို့မှာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် တောထဲမှ ထွက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="timesonline2006" /> ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ ဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး (UNHCR) မှ အမေရိကန် အစိုးရ၏ အကူအညီဖြင့် အသေးစိတ်လုပ်ဆောင်မည့်လုပ်ငန်းစဉ် ကိုရေးဆွဲ၍ လာအို၊ ဗီယက်နမ်နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားမှ အင်ဒိုချိုင်းနား ဒုက္ခသည်များ အလုံးအရင်းဖြင့် လက်ခံမည့် အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်အရ ဒုက္ခသည်အဖြစ် သတ်မှတ်ချက်ကို စစ်ဆေးရေးလုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် အကဲဖြတ်သည်။ ခိုလှုံခွင့် ရရှိသူအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသူမှာ ပြန်လည်နေရာချထားရန် အခွင့်အလမ်း ရရှိပြီး အခြားသော ဒုက္ခသည်များကို အသက်အန္တရာယ်လုံခြုံရန် အာမခံ၍ ပြန်ပို့ပေးသည်။ ယူအင်န်အိတ်ချ်စီအာရ် နှင့် ထိုင်းအစိုးရတို့နှင့် ဆွေးနွေးပြီးနောက် လာအိုတို့သည် ထိုင်းတွင် နေထိုင်သော ဒုက္ခသည် ၆၀,၀၀၀ ကို ပြန်လည် လက်ခံရန် သဘောတူခဲ့ပြီး မုံလူမျိုး ထောင်ပေါင်းများစွာလည်း ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း လာအိုဒုက္ခသည် အနည်းငယ်သာ မိမိတို့ သဘောဆန္ဒဖြင့် အိမ်ပြန်လိုကြသည်။ <ref>"Laos agrees to voluntary repatriation of refugees in Thailand", U.P.I., 5 June 1991.</ref> ထိုင်းအစိုးရမှ ကျန်ရှိနေသော ဒုက္ခသည်စခန်းများကို ပိတ်သိမ်းရန် လုပ်ဆောင်သော အခါတွင် ဒုက္ခသည်များကို ပြန်လည်အခြေချရန် ဖိအား များလာခဲ့သည်။ အချို့သော မုံလူမျိုးများ ယူအင်န်အိတ်ချ်စီအာရ်မှ ဖွံဖြိုးရေး အထောက်အကူများဖြင့် လာအိုသို့ မိမိတို့သဘောဆန္ဒဖြင့် ပြန်သွားကြပြီးနောက် အတင်းအကြပ် နေရပ်ပြန်ခိုင်းခြင်းများ ပြန်လည်ကြားသိလာခဲ့ရသည်။ <ref>"Lao Refugees Return Home Under European Union Repatriation Program", Associated Press Worldstream, 22 11, 1994. Karen J, "House Panel Hears Concerns About Hmong", States News Service, 26 April 1994.</ref>လာအိုသို့ ပြန်သွားသော မုံလူမျိုးများထဲမှ အချို့မှ ထိုင်းသို့ အလျှင်အမြန် ထွက်ပြေး လွတ်မြောက်လာကြပြီး ခွဲခြားဆက်ဆံခံရခြင်းနှင့် လာအိုအာဏာပိုင်တို့၏ လက်တွင် ရက်စက်စွာ ဆက်ဆံခံရခြင်းတို့ကို ပြန်လည်ပြောပြကြသည်။ <ref>Hamilton-Merritt, Jane (1993). ''Tragic Mountains'', Indiana University Press, pp. xix–xxi {{ISBN|0253207568}}.</ref> [[File:Hmong girls in Laos 1973 2.jpg|thumb|right|upright|မုံ မိန်းကလေးများကို လာအိုတွင် တွေ့ရပုံ၊ ၁၉၇၃]] ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ယခင်က မုံ စစ်သားဟောင်း တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မုံ ဒုက္ခသည်စခန်း၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော ဗူးမိုင် အား ဘန်ကောက်ရှိ အမေရိကန်သံရုံးမှ နေရပ်ပြန်လည်စေလွှတ်ခြင်း အစီအစဉ် အောင်မြင်ကြောင်း ပြသရန် အတွက် လာအိုသို့ ပြန်သွားရန် တာဝန်ပေးခြင်းခံရပြီးနောက် ဗီယန်ကျင်းတွင် ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဒုက္ခသည် ကော်မတီ၏ အဆိုအရ သူ့အား လာအို လုံခြုံရေးတပ်များမှ ဖမ်းဆီးသွားပြီး နောက်တစ်ဖန် ပြန်မတွေ့ရတော့ပေ။<ref>{{Cite web|url=http://articles.philly.com/1994-05-01/news/25827599_1_vang-pao-vientiane-lao-government|title=Hmong Leader's Vanishing In Laos Reverberates in U.S.|access-date=6 September 2016|accessdate=11 September 2021|archivedate=7 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161007062309/http://articles.philly.com/1994-05-01/news/25827599_1_vang-pao-vientiane-lao-government}}</ref> ဗူးမိုင်၏ အဖြစ်အပျက် ဖြစ်ပွားပြီးနောက်တွင် လာအိုသို့ မုံလူမျိုးများ နေရပ်ပြန်ပို့မည့် အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းအခုံများ အလွန်ပင် ရေချိန်မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖြစ်ကာ အမေရိကန်တွင် ကွန်ဆာဗေးတစ်များနှင့် အချို့သော လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများမှ ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၃ ခုနှစ်တွင် နေရှင်နယ်ရီဗြူး မဂ္ဂဇင်းတွင် ပါရှိသော ယခင် ဟယ်ရီတေ့ချ်ဖောင်ဒေးရှင်း၏ နိုင်ငံခြားရေးရာ ပေါ်လစီကျွမ်းကျင်သူနှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် အိမ်ဖြူတော် အကူ ဖြစ်ခဲ့သူ မိုက်ကယ်ဂျွန်၏ ဆောင်းပါးတွင် ကလင်တန် အစိုးရ၏ မုံ နေရပ်ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရေး ပေါ်လစီကို သစ္စာဖောက်မှု အဖြစ် တံဆိပ်ကပ်ပြီး မုံလူမျိုးများအား "အမေရိကန်တို့၏ ပထဝီနိုင်ငံရေး အကျိုးစီးပွားကို ကာကွယ်ရင်း သွေးမြေကျသူများ" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref name="web.archive.org">Johns, Michael (23 October 1995) [https://web.archive.org/web/20070705214752/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n20_v47/ai_17443642 "Acts of Betrayal: Persecution of Hmong"]. ''National Review''.</ref> ထိုပြဿနာနှင့် ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ အလျှင်အမြန်ပင် အရှိန်တက်လာခဲ့ပြီး ရီပတ်ဘလစ်ကင် ဦးဆောင်သော အမေရိကန် ဆီးနိတ်လွှတ်တော် နှင့် အောက်လွှတ်တော် နှစ်ရပ်စလုံးမှ ထိုင်းနိုင်ငံအခြေစိုက် မုံလူမျိုးများကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အလျှင်အမြန် နေရာချထားပေးရန် ဘဏ္ဍာငွေကို ချပေးခဲ့သည်။ ကလင်တန်ကမူ ထိုဥပဒေကို ဗီတိုအာဏာဖြင့် ပယ်ဖျက်မည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ နေရပ်ပြန်ပို့မည့် အစီအစဉ်ကို ဆန့်ကျင်သည့် အနေဖြင့် ဒီမိုကရက်တစ်နှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ကွန်ဂရက်လွှတ်တော် အမတ်တို့သည် လာအိုတို့၏ အစိုးရအနေနှင့် မုံလူမျိုးတို့၏ လူ့အခွင့်အရေးကို စနစ်တကျ ချိုးဖောက်နေခြင်း မဟုတ်ဆိုသည့် ကလင်တန်အစိုးရ၏ ရပ်တည်မှုကို စိမ်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန် ကိုယ်စားလှယ် စတိဗ်ဂန်းဒါဆင် က ဥပမာ အနေနှင့် မုံတို့ စုဝေးရာတွင် ပြောကြားခဲ့သည်မှာ "ကျွန်တော့် အနေနဲ့ ကျွန်တော်တို့အစိုးရကို ဆန့်ကျင်ပြီး ခင်ဗျားတို့ အမှန်အတိုင်း မပြောဘူး ဆိုတာ ပြောနေရတာကို ပျော်နေတာတော့ မဟုတ်ဘူး။ ဒါပေမယ့် အမှန်တရားနဲ့ တရားမျှတမှုကို ခုခံကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်တယ် ဆိုရင်တော့ လုပ်ရမှာပဲ။" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref name="web.archive.org" /> ရီပတ်ဘလစ်ကင် တို့အနေနှင့် မုံလူမျိုးတို့ ဖိနှိပ်ခံနေရကြောင်း စွပ်စွဲချက်များကို ကွန်ဂရက်ကြားနာမှုများ မကြာခဏ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး မုံလူမျိုးတို့ကို နေရပ်သို့ပြန်ပို့သည်ကို သူတို့အနေနှင့် ဆန့်ကျင်ရာတွင် ထောက်ခံမှုများ ပိုမိုရရှိစေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ အချို့သော ဖိအားပေး၍ နေရပ်ပြန်ပို့သည့် စွပ်စွဲချက်များမှာ ငြင်းပယ်ခဲ့သော်လည်း<ref>[http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb909nb5j8&brand=calisphere&doc.view=entire_text Reports on results of investigations of allegations concerning the welfare of Hmong refugees and asylum seekers in Thailand and Laos] Refugee and Migration Affairs Unit, United States Embassy (Thailand), 1992. Retrieved 27 July 2007</ref> မုံလူမျိုး ထောင်ပေါင်းများစွာသည် လာအိုသည် ပြန်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဒုက္ခသည် စခန်းများ ပိတ်သိမ်းရန် နောက်ဆုံးရက်သို့ ချဉ်းကပ်လာသည့် အခါတွင် ပိုမိုမြင့်တက်လာသော နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖိအားအောက်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနေနှင့် စစ်ဆေးမှုလုပ်ငန်းစဉ် အသစ်ကို အောင်မြင်သော မုံ ဒုက္ခသည်များကို ပြန်လည်နေရာချထားရန် သဘောတူညီခဲ့ရသည်။<ref>[http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb909nb5j8&brand=calisphere&doc.view=entire_text Reports on results of investigations of allegations concerning the welfare of Hmong refugees and asylum seekers in Thailand and Laos] Refugee and Migration Affairs Unit, United States Embassy (Thailand), 1992. Retrieved 27 July 2007</ref> ဒုက္ခသည်စခန်း ပိတ်သိမ်းချိန်တွင် ပြန်လည်နေရာချထားခြင်း မပြုရသေးသော မုံလူမျိုး ၅,၀၀၀ ခန့်မှာ ထိုင်းနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း တစ်ခု ဖြစ်သော ဝပ်သမ်ခရာဘောက် တွင် ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံခဲ့ပြီး ထိုနေရာတွင် မုံလူမျိုး ဒုက္ခသည် ၁၀,၀၀၀ ကျော် ရှိနှင့်နေပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုင်းအစိုးရမှ ထိုဒုက္ခသည်များကို နေရပ်ပြန်ပို့ရန် ကြိုးစားသော်လည်း ဝပ်သမ်ခရာဘောက်ရှိ မုံလူမျိုးများမှ ထွက်ခွာရန် ငြင်းဆန်ကြပြီး လာအိုအစိုးရမှလည်း သူတို့အား တရားမဝင် မူးယစ်ဆေးရောင်းဝယ်မှုတွင် ပါဝင်သည် ဆိုသော အချက်နှင့် လာအိုမှ လူများမဟုတ်ဟူသော အကြောင်းပြချက်များဖြင့် ပြန်လည်လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ <ref>"Laos refuses to take back Thai-based Hmong refugees", ''Deutsche Presse-Agentur'', 20 August 1998.</ref> သူတို့အား အင်အားသုံး၍ ဖယ်ရှားမည်ဆိုသော ထိုင်းအစိုးရ၏ ခြိမ်းခြောက်မှု အပြီးတွင် မုံတို့၏ သိသာသော အောင်ပွဲအနေနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ဒုက္ခသည် ၁၅,၀၀၀ ကို လက်ခံရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref>[https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm "Refugee Admissions Program for East Asia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614201938/https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm |date=14 June 2021 }} Bureau of Population, Refugees, and Migration, 16 January 2004, archived 17 January 2009 from [https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614201938/https://2001-2009.state.gov/g/prm/rls/fs/2004/28212.htm |date=14 June 2021 }}</ref> ထောင်ဂဏန်းမျှ ရှိသော မုံလူမျိုးအချို့မှာ သူတို့အား အမေရိကန်အစိုးရမှ ပြန်လည်အခြေချရန် လက်မခံပါက လာအိုသို့ အတင်းအကြပ် ပြန်ပို့မည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြသဖြင့် ဒုက္ခသည် စခန်းမှ ထွက်ပြေးပြီး ၁၉ရာစုမှစ၍ မုံလူမျိုးများ သိသာသော ပမာဏရှိနေသော ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အခြားနေရာများတွင် သွားရောက်နေထိုင်ကြသည်။ .<ref>{{cite web |url = http://www.centralcallegal.org/hrtf/history/index.html |date = 7 March 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081021133910/http://www.centralcallegal.org/hrtf/history/index.html |title = History of the Hmong Resettlement Task Force |publisher = Hmong Resettlement Task Force |archive-date = October 2008 |accessdate = 11 September 2021 |archivedate = 21 October 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081021133910/http://www.centralcallegal.org/hrtf/history/index.html }}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထောင်ဂဏန်းမျှ ရှိသော မုံလူမျိုးများသည် လာအို၏ တောနက်များအတွင်းမှ ထိုင်းနိုင်ငံ ဖက်ချာဘွန် ပြည်နယ်တွင်ရှိသော ယာယီ ဒုက္ခသည်စခန်းသို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4724199.stm |work = BBC News |title = Hmong refugees pleading to stay |date = 28 July 2005 |access-date = 4 May 2010 |accessdate = 11 September 2021 |archivedate = 10 June 2021 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210610101450/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4724199.stm }}</ref> လာအိုအစိုးရ အနေနှင့် မုံလူမျိုးတို့အား ဖိနှိပ်အုပ်ချုပ်သည်ဆိုသော အစောပိုင်းအဆိုကို ထပ်မံထောက်ခံမှု ပြသည့်အနေနှင့် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူ ရဘက်ကာ ဆမ်းမားမှ သူ၏ မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ဖြစ်သော "တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့ အမဲလိုက်ခံရသူများ" တွင် ကိုယ်တိုင်ကြုံတွေ့သူများမှ ပြောပြချက်များကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး <ref>[http://www.sommerfilms.org/documentaries/Hmong/index.php Hunted like animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105092728/http://www.sommerfilms.org/documentaries/Hmong/index.php |date=5 January 2011 }} Rebecca Sommer Film Clips</ref> ဒုက္ခသည်တို့၏ ပြောဆိုချက်များ အကျဉ်းချုပ်ပါဝင်သော အသေးစိတ် အစီရင်ခံစာကို ကုလသမဂ္ဂသို့ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလတွင် တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>[http://www.earthpeoples.org/new/report-download/REPORT-Hmong-Rebecca_Sommer.pdf Report on the situation in the Xaysomboun Special Zone and 1100 Hmong-Lao refugees who escaped to Petchabun, Thailand during 2004–2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406114320/http://www.earthpeoples.org/new/report-download/REPORT-Hmong-Rebecca_Sommer.pdf |date=6 April 2012 }} Rebecca Sommer, May 2006</ref> ဥရောပသမဂ္ဂ <ref name="EU@UN">[https://web.archive.org/web/20100312015347/http://www.europa-eu-un.org/articles/en/article_6732_en.htm Thailand: EU Presidency Declaration on the situation of Hmong refugees] EU@UN (1 February 2007)</ref>၊ ယူအင်န်အိတ်ချ်စီအာရ် နှင့် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများမှ ထိုအချိန်မှစ၍ အတင်းအကြပ် နေရပ်ပြန်စေမှုအား ထုတ်ဖော် ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="EU@UN" /><ref>{{cite web |url = http://web.amnesty.org/wire/March2007/Hmong |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013140444/http://web.amnesty.org/wire/March2007/Hmong |title = Hmong refugees facing removal from Thailand |work = The Wire |date = March 2007 |archive-date = 13 October 2007 |accessdate = 11 September 2021 |archivedate = 13 October 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071013140444/http://web.amnesty.org/wire/March2007/Hmong }}</ref><ref>"[http://www.gfbv.de/pressemit.php?id=812 Deportation of Hmong Lao refugees stopped in last minute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224030721/http://www.gfbv.de/pressemit.php?id=812 |date=24 February 2012 }}", ''Gesellschaft für bedrohte Völker'', 30 January 2007</ref><ref>"[http://www.unpo.org/article/6250 Hmong: UNHCR Protests Refugee Deportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225231133/https://www.unpo.org/article/6250 |date=25 February 2021 }}", ''Unrepresented Nations and Peoples Organization'', 5 February 2007</ref> ထိုင်းနိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ ပြောဆိုသည်မှာ မုံလူမျိုးတို့အား ဩစတြေးလျ၊ ကနေဒါ၊ နယ်သာလန် နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့တွင် ပြန်လည်အခြေချပေးရန် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်နေသည့် အချိန်၌ ၎င်းတို့အနေနှင့် နောင်ခိုင် အကျဉ်းထောင်တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော မုံဒုက္ခသည်များကို ပြန်ပို့ခြင်းအား ရပ်တန့်ထားမည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6314463.stm|work=[[BBC News]]|title=Thailand halts Hmong repatriation|date=30 January 2007|access-date=4 May 2010|accessdate=11 September 2021|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224040721/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6314463.stm}}</ref>မုံဒုက္ခသည်များကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြန်လည်နေရာချထားမည့် အစီအစဉ်မှာ သမ္မတ ဂျော့ရှ် ဒဗလျူ ဘုရှ်၏ မျိုးချစ်ဥပဒေနှင့် အိုင်ဒီအစစ်အမှန် ဥပဒေတို့ကြောင့် ရပ်တန့်နေခဲ့ရပြီး ထိုဥပဒေများကြောင့် လျှို့ဝှက်စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုဘေးမှ ရပ်တည်၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့သော မုံစစ်မှုထမ်းဟောင်းများ အား လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများအတွင်း သမိုင်းကြောင်းအရ ပါဝင်မှုကြောင့် အကြမ်းဖက်သမားများ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|title=Bush Signs Law Excluding Hmong From Patriot Act.|last=Xiong|first=T|date=2008|work=Asianweek}}</ref> ===လူ့အခွင့်အရေး=== လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုသည် လာအိုနိုင်ငံအတွက် သိသာထင်ရှားသည့် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာကိစ္စတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/report/2011/10/11/somsangas-secrets/arbitrary-detention-physical-abuse-and-suicide-inside-lao-drug|title=Somsanga's Secrets {{!}} Arbitrary Detention, Physical Abuse, and Suicide inside a Lao Drug Detention Center|date=11 October 2011|website=Human Rights Watch|access-date=23 May 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=22 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210422060516/https://www.hrw.org/report/2011/10/11/somsangas-secrets/arbitrary-detention-physical-abuse-and-suicide-inside-lao-drug}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/asia-and-the-pacific/laos/report-laos/|title=Laos 2017/2018|website=www.amnesty.org|access-date=23 May 2019|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308035414/https://www.amnesty.org/en/countries/asia-and-the-pacific/laos/report-laos/}}</ref> အီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်း၏ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီမိုကရေစီ ညွှန်းကိန်းတွင် လာအိုနိုင်ငံအား "အာဏာရှင် အစိုးရ" ဟု သတ်မှတ်ထားပြီး လေ့လာမှုတွင် ပါဝင်သည့် အာဆီယံ ကိုးနိုင်ငံတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့် အဖြစ်သတ်မှတ်ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{cite news|last1=Cigaral|first1=Ian Nicolas|title=In charts: How the Philippines fares in Southeast Asia|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/11/11/1757872/charts-how-philippines-fares-southeast-asia|access-date=12 November 2017|work=The Philippine Star (Philstar)|date=11 November 2017|accessdate=11 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308104435/https://www.philstar.com/headlines/2017/11/11/1757872/charts-how-philippines-fares-southeast-asia}}</ref><ref>{{cite news|title=Democracy Index 2016|url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index|access-date=12 November 2017|work=The Economist Intelligence Unit|date=2017|accessdate=11 September 2021|archivedate=24 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024223940/http://www.eiu.com/topic/democracy-index}}</ref> ထင်ရှားသော အရပ်ဖက်လူ့အဖွဲ့အစည်းများမှ အကြံပေးများ၊ လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်သူများ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေး ဆန့်ကျင်လှုပ်ရှားသူများ နှင့် မုံဒုက္ခသည်များသည် လာအို စစ်တပ်နှင့် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ လက်တွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့ခြင်းများ ရှိသည်။<ref>Smith, Philip, Washington, D.C. (12 December 2014) [http://www.centerforpublicpolicyanalysis.org/ CPPA – Center for Public Policy Analysis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406154059/http://www.centerforpublicpolicyanalysis.org/ |date=6 April 2008 }}</ref> အတိအလင်းပြဋ္ဌာန်းပြီး တကယ်မဟုတ်သည်မှာ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော လာအို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေနှင့် ၎င်းကို ပြင်ဆင်သော ၂၀၀၃ ဥပဒေတို့တွင် လူ့အခွင့်အရေးအတွက် အဓိက ကာကွယ်ထားမှုများ ပါဝင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပုဒ်မ ၈ တွင် လာအိုသည် လူမျိုးပေါင်းစုံ နေထိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူမျိုးစုများအကြား တန်းတူညီမျှမှုကို အာမခံချက်ပေးသည် ဟု ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ကျားမ ညီမျှမှု၊ ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု၊ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်၊ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် နှင့် လွတ်လပ်စွာ စုဝေးခွင့်တို့အတွက် ပြဋ္ဌာန်းချက်များလည်း ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web|title=2003 Laos Constitution|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|accessdate=11 September 2021|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225112920/https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၅ တွင် လာအိုနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ပြည်သူ့ဆိုင်ရာ နှင့် နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေးများ သဘောတူညီချက် တရားဝင်သဘောတူခဲ့ပြီး စာချုပ်လက်မှတ်ရေးထိုးပြီး ကိုးနှစ်အကြာတွင် ဖြစ်သည်။ လာအို အစိုးရနှင့် နိုင်ငံတကာ လှူဒါန်းသူများ၏ ဖော်ပြထားသော ပေါ်လစီ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်မည့် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးမှုများကို အောင်မြင်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် နှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုကို လျော့ချရန်တို့အပေါ် ဆက်လက်၍ အာရုံစိုက် ဦးတည်ချက်ထားဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.worldbank.org/lao |title=Lao PDR |publisher=World Bank |date=14 July 2011 |access-date=24 July 2011 |accessdate=11 September 2021 |archivedate=20 February 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220084200/http://www.worldbank.org/en/country/lao }}</ref><ref>{{cite web|title=Constitution of the Lao PDR|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en|access-date=25 November 2020|accessdate=11 September 2021|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225112920/https://www.constituteproject.org/constitution/Laos_2003.pdf?lang=en}}</ref> သို့သော်လည်း လာအိုအစိုးရသည် သူတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို နှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးမှုကို ကိုယ်တိုင်ချိုးဖောက်လေ့ ရှိပြီး တရားရေးဝန်ထမ်းများနှင့် တရားသူကြီးများမှ အုပ်ချုပ်သူ ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ခန့်အပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သီးခြားရပ်တည်ပြီး အကျိုးအမြတ်အတွက် အလုပ်လုပ်ခြင်း မဟုတ်သည့် အစိုးရမဟုတ်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်သော [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာရေး အဖွဲ့]]<ref name="Amnesty International" /> ၊ လူ့အခွင့်အရေးစောင့်ကြည့်အဖွဲ့ <ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/supporting_resources/hrw_submission_to_the_european_union-laos_hr_dialogue_-proofed.pdf|title=Human Rights Watch Concerns on Laos Submitted in advance of the EU-Laos Human Rights Dialogue October 2015|date=2015|website=Human Rights Watch|access-date=9 July 2017|accessdate=12 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307213046/https://www.hrw.org/sites/default/files/supporting_resources/hrw_submission_to_the_european_union-laos_hr_dialogue_-proofed.pdf}}</ref>စသည့် အဖွဲ့များ၊ ပြည်သူ့ရေးရာ အခွင့်အရေးအတွက် ကာကွယ်ရပ်တည်သူများ<ref>{{Cite web|url=https://www.civilrightsdefenders.org/news/tackle-human-rights-abuses-in-laos/|title=Human Rights Abuses in Laos Must be Tackled Now|date=31 August 2016|website=Civil Rights Defenders|access-date=9 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051410/https://www.civilrightsdefenders.org/news/tackle-human-rights-abuses-in-laos/|archive-date=5 October 2017|url-status=dead|accessdate=12 September 2021|archivedate=5 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171005051410/https://www.civilrightsdefenders.org/news/tackle-human-rights-abuses-in-laos/}}</ref> တို့နှင့် အတူ အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန <ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2016&dlid=265348#wrapper|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2016|last=United States Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|website=U.S. Department of State|accessdate=12 September 2021|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302094547/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/humanrightsreport/index.htm?year=2016&dlid=265348#wrapper}}</ref>တို့၏ အဆိုအရ အကြီးအကျယ် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ ဖြစ်သည့် လက်လွတ်စပါယ် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်း၊ ပျောက်ကွယ်ခြင်း၊ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ အကျဉ်းထောင်အတွင်း မတရားမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် အခြားသော ချိုးဖောက်မှုများမှာ ဆက်လက်ရှိနေဆဲ ပြဿနာများ ဖြစ်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့က လာအိုအစိုးရ၏ လူ့အခွင့်အရေးစံနှုန်းအပေါ် လိုက်နာကျင့်သုံးမှု မှတ်တမ်း နှင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ လူ့အခွင့်အရေး လုပ်ငန်းစဉ် နှင့် ဥပဒေဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရန် ပျက်ကွက်ခြင်း နှစ်ခုစလုံးသည် လူ့အခွင့်အရေးအပေါ် မကောင်းသော သက်ရောက်ရိုက်ခတ်မှု ရှိသည်ဟု သူတို့၏ စိုးရိမ်မှုကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ထိုအဖွဲ့အစည်းမှ လွတ်လပ်စွာ ထုတ်ဖော်ခွင့်၊ အကျဉ်းထောင်အတွင်း ဆိုးရွားသော အခြေအနေများ၊ ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှုကို ကန့်သတ်ခြင်း၊ ဒုက္ခသည်နှင့် ခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများကို ဆက်ဆံခြင်း နှင့် သေဒဏ်ပေးမှုတို့ အပေါ်တွင်လည်း စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="Amnesty International">{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa26/003/2009/en/ |author=Amnesty International |date=May 2010 |title=Submission to the UN Universal Periodic Review: Eighth session of the UPR Working Group of the Human Rights Council |accessdate=12 September 2021 |archivedate=30 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181130202121/https://www.amnesty.org/en/documents/asa26/003/2009/en/ }}</ref> ၁၉၉၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လူငယ် အယောက် ၃၀ သည် လာအိုနိုင်ငံတွင် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး ငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုသော ပိုစတာများ ကိုင်ဆောင်ပြသရန် ကြိုးစားသည့်အတွက် အထိန်းသိမ်းခံ ခဲ့ရသည်။ သူတို့ထဲမှ လူငယ် ၅ ယောက်မှာ အဖမ်းခံခဲ့ရပြီး နောက်ဆက်တွဲ အနေနှင့် နိုင်ငံတော် သစ္စာဖောက်မှုဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၁၀ နှစ် ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။ သူတို့အား ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ပြန်လည် လွှတ်ပေးရမည် ဖြစ်သော်လည်း သူတို့ ဘယ်ရောက်နေသည်ကို မည်သူမျှ မသိပေ။ <ref name="Amnesty International" /> နောက်ပိုင်း သတင်းများသည် ထိုအချက်နှင့် ဆန့်ကျင်နေပြီး သူတို့အား ထောင်ဒဏ် အနှစ် ၂၀ အပြစ်ပေးခဲ့သည် ဟု ဆိုသည်။ <ref name="Worldwide Movement for Human Rights">{{cite web|url=https://www.fidh.org/en/region/asia/laos/free-former-student-leaders-arbitrarily-detained-for-17-years|website=Worldwide Movement for Human Rights|date=October 2016|title=Free former student leaders arbitrarily detained for 17 years|accessdate=12 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307220737/https://www.fidh.org/en/region/asia/laos/free-former-student-leaders-arbitrarily-detained-for-17-years}}</ref>၂၀၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ နှောင်းပိုင်းတွင် သူတို့ထဲမှ နှစ်ဦးကို လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး ၁၇ နှစ်ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ <ref name="Sombath.org">{{cite web|url=http://www.sombath.org/en/|author=rsbtws|date=February 2017|title=Amnesty International Report 2016/17: Laos|accessdate=12 September 2021|archivedate=10 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410193811/https://www.sombath.org/en/}}</ref> အမေရိကန် အခြေစိုက် အစိုးရမဟုတ်သော ပြည်သူ့ရေးရာ မူဝါဒ သုတေသန အဖွဲ့ဖြစ်သည့် ပြည်သူ့ရေးရာ မူဝါဒ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရေး ဌာန ၏ အဆိုအရ လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ် စစ်တပ်များသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၌ ရှန်ခိုအန်းပြည်နယ်တွင် ခရစ်ယာန် မုံလူမျိုး အမျိုးသမီးများကို အဓမ္မပြုကျင့်၍ သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုပြီး အခြားသော ခရစ်ယာန်၊ လွတ်လပ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ နှင့် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု ယုံကြည်သူတို့မှာလည်း ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်ခြင်း ခံကြရသည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/laos-vietnam-troops-kill-hmong-christians/story-e6freuyi-1226040033388|work=The Telegraph|date=16 April 2011|title=Laos, Vietnam troops kill Hmong Christians|accessdate=12 September 2021|archivedate=12 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212184711/http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/laos-vietnam-troops-kill-hmong-christians/story-e6freuyi-1226040033388}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5idxNnRhkVWwnlTrzWBGgekWQhYLQ |author=AFP |date=15 April 2011 |title=Laos, Vietnam troops kill four Hmong Christians: NGO |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110419091651/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5idxNnRhkVWwnlTrzWBGgekWQhYLQ |archive-date=19 April 2011 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=19 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419091651/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5idxNnRhkVWwnlTrzWBGgekWQhYLQ }}</ref> လူ့အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူများဖြစ်သော ဗန်ပေါ့ဇပ်၊ ကယ်ရီ နှင့်ကေ ဒိန်း နှင့် အခြားသူများတို့မှလည်း လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်ခြင်း၊ ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများကို ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်း တို့အပြင် နိုင်ငံခြား အကျဉ်းသားများကို ဗီယင်ကျန်းရှိ နာမည်ဆိုးဖြင့် ကျော်ကြားသော ဖုန်သောင်အကျဉ်းထောင် အပါအဝင် အကျဉ်းထောင်များတွင် ချုပ်နှောင်ခြင်း စသည်တို့နှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မကင်းမှုများကို ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ ခန့်မှန်းချက်များအရ လူပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်သည် အစိုးရ၏ ဖိနှိပ်မှုကြောင့် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရသည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် မုံလူမျိုး ၁၀၀,၀၀၀ ပါဝင်ပြီး မုံလူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၃၀% မျှ ဖြစ်ကာ ၉၀% မျှသော လာအိုရှိ ပညာရှင်၊ အထူးပြုကျွမ်းကျင်သူများနှင့် အစိုးရ အရာရှိများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် လူပေါင်း ၁၃၀,၀၀၀ သေဆုံးခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web|title=Laos, Peoples Democratic Republic|url=https://communistcrimes.org/en/countries/laos|access-date=2020-08-29|website=Laos, Peoples Democratic Republic {{!}} Communist Crimes|language=en|accessdate=12 September 2021|archivedate=2 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702201720/https://communistcrimes.org/en/countries/laos}}</ref> လာအိုသည် လိင်ကုန်ကူးခံရသူများ မြစ်ဖျားခံရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://un-act.org/lao-pdr/|title=LAO PDR UN ACT|website=UN ACT|access-date=28 March 2020|archive-date=29 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729200446/http://un-act.org/lao-pdr/|url-status=dead|accessdate=12 September 2021|archivedate=29 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200729200446/http://un-act.org/lao-pdr/}}</ref> လူမျိုးစု အမျိုးမျိုးမှ အမျိုးသမီးနှင့် မိန်းကလေးများ ဖြစ်ကြသော လာအိုနိုင်ငံသားများသည် လာအိုတွင် လိင်ကုန်ကူးခြင်း၏ သားကောင် ဖြစ်ခဲ့ကြရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://m.thanhniennews.com/society/two-teenagers-rescued-from-forced-prostitution-in-laos-33562.html|title=Two teenagers rescued from forced prostitution in Laos|date=November 4, 2014|website=Thanh Nien News|accessdate=12 September 2021|archivedate=24 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224124915/http://m.thanhniennews.com/society/two-teenagers-rescued-from-forced-prostitution-in-laos-33562.html}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/english/news/laos/trafficking-10142010182720.html|title=Trafficking Racket Smashed|date=October 14, 2010|website=Radio Free Asia|accessdate=12 September 2021|archivedate=4 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210404152404/https://www.rfa.org/english/news/laos/trafficking-10142010182720.html/ampRFA}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/58f9cad113.html|title=Chinese marriage proposals become prostitution nightmares for some Lao girls|date=February 13, 2017|website=Radio Free Asia|accessdate=12 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308171553/https://www.refworld.org/docid/58f9cad113.html}}</ref> == စီးပွားရေး == [[File:Rice planting near Champasak (Laos).jpg|thumb|လာအိုလူဦးရေ၏ ၈၀% သည် တစ်နိုင်တစ်ပိုင် စိုက်ပျိုးရေးကို လုပ်ကိုင်ကြသည်။]] [[File:Laos Product Exports (2019).svg|thumb|right|လာအိုနိုင်ငံ၏ ပို့ကုန်ကို အချိုးကျ ပြသထားပုံ ၊ ၂၀၁၉]] လာအိုနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများဖြစ်သော ထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နှင့် ကုန်သွယ်မှုတို့ အပေါ်တွင် မှီခိုနေပြီး အထူးသဖြင့် မြောက်ဘက်တွင် ရှိသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်သည်။ ပါ့ခ်ဆီမြို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့၏ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ကုန်သွယ်မှုကြောင့် တိုးတက်မှုကို ခံစားနေရသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်၌ လာအိုအစိုးရသည် တရားဝင်အားဖြင့် ကွန်မြူနစ် အစိုးရ ဖြစ်နေဆဲပင် ဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်ရှိ အိုဘားမားအစိုးရမှ လာအိုသည် မာ့ခ်စ် ဝါဒနှင့် လီနင်ဝါဒ ကျင့်သုံးသောနိုင်ငံ မဟုတ်တော့သဖြင့် လာအိုကုမ္ပဏီများ အနေနှင့် အမေရိကန် ထုတ်ကုန်သွင်းကုန်ဘဏ်မှ ငွေကြေးအထောက်အပံ့ ရယူခြင်းအား တားမြစ်ထားသည်ကို ပယ်ဖျက်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/09/18/world/asia/18laos.html?pagewanted=all&_r=0|work=[[The New York Times]]|author=Thomas Fuller|title=Communism and Capitalism Are Mixing in Laos|date=17 September 2009|accessdate=12 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308122542/https://www.nytimes.com/2009/09/18/world/asia/18laos.html?pagewanted=all&_r=0}}</ref><ref>{{cite news|title=USA: Obama promotes Laos e Cambogia|url=https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/news/mondo/106182/usa-obama-promuove-laos-e-cambogia.html|access-date=2019-06-01|work=La Gazzetta del Mezzogiorno|accessdate=12 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308215939/https://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/news/mondo/106182/usa-obama-promuove-laos-e-cambogia.html}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံသည် လာအိုစီးပွားရေး၏ အကြီးမားဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူဖြစ်ပြီး လာအို စီမံကိန်းနှင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၁၉၈၉-၂၀၁၄ အစီရင်ခံစာအရ ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅.၃၉၅ ဘီလီယံမျှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၄၈၉ ဘီလီယံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ (အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃.၁၀၈ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူ) တို့မှာ ဒုတိယနှင့် တတိယ အကြီးဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံသူများ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://asiatimes.com/article/china-top-foreign-investor-behind-laos-fast-growth/|title=Out of obscurity|last=Lowe|first=Sandra|date=10 December 2016|work=Asia Times|access-date=14 December 2016|accessdate=12 September 2021|archivedate=13 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211013074849/https://asiatimes.com/2016/12/china-top-foreign-investor-behind-laos-fast-growth/}}</ref>နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၊ အာရှဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဘဏ် နှင့် အခြားသော နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများမှ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အကူအညီများ ရရှိခဲ့ပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး၊ စက်မှု၊ ရေအားလျှပ်စစ် နှင့် သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်း (အထူးသဖြင့် ကြေးနီနှင့် ရွှေ) တို့အတွက် နိုင်ငံခြားတိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ရရှိခဲ့သည်။ တစ်နိုင်တစ်ပိုင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးသည် ဂျီဒီပီ၏ တစ်ဝက်မျှ ရှိနေသေးပြီး အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ၈၀% ကို ဖန်တီးပေးထားသည်။ နိုင်ငံ၏ မြေ ၄% မျှသာ စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေဖြစ်ပြီး ၀.၃% သာလျှင် အမြဲတမ်း စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေ ဖြစ်သဖြင့် <ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html Field Listing – Land use] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326095031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html |date=26 March 2014 }}, ''CIA World Factbook''.</ref> မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲ အတွင်း ရာခိုင်နှုန်းအားဖြင့် အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref>About Greater Mekong Subregion at [https://web.archive.org/web/20111117130328/http://beta.adb.org/countries/gms/main Asian Development Bank]</ref> ဆည်မြောင်းရေသွယ်ထားသော စိုက်ပျိုးဧရိယာမှာ စုစုပေါင်း စိုက်ပျိုးဧရိယာ၏ ၂၈% မျှသာရှိပြီး စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးမြေ အားလုံးအတွက် ဆိုပါက ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၁၂% မျှသာ ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတွင် ဆန်စပါးသည် အဓိက ဖြစ်ပြီး ၈၀% မျှသော စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေများအား စပါးစိုက်ပျိုးရန် အသုံးပြုကြသည်။ <ref>Kyophilavong, Phouphet, et al. "Effects of AFTA on poverty: Evidence from Laos." ''Journal of Economic Integration'' (2016): 353–376.</ref> ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၇၇% မျှသော လာအိုလယ်သမား မိသားစုများမှာ ဝမ်းစာဖူလုံသည့် စပါး ရှိကြသည်။ <ref>Barclay, Adam and Shrestha, Samjhana (April–June 2006) [https://web.archive.org/web/20061012050925/http://www.irri.org/publications/today/pdfs/5-2/22-27.pdf "Genuinely Lao"], ''Rice Today''.</ref> လာအိုသည် မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲတွင် ဆန်စပါးအမျိုးအစား အများဆုံး ရှိသည့်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လာအိုအစိုးရသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတကာ ဆန်စပါးသုတေသန အင်စတီကျု နှင့် အတူတကွ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် လာအိုတွင်တွေ့ရသော ထောင်ပေါင်းများစွာသော ဆန်စပါးမျိုးများ၏ မျိုးစေ့ဥပမာကို စုဆောင်းရန် ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|title=A Race Against Time|url=http://www.irri.org/publications/annual/pdfs/ar2000/Race.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614081343/http://www.irri.org/publications/annual/pdfs/ar2000/Race.pdf|archive-date=14 June 2007|access-date=27 June 2010|accessdate=12 September 2021|archivedate=14 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614081343/http://www.irri.org/publications/annual/pdfs/ar2000/Race.pdf}}</ref> [[File:Morning market in Vientiane.JPG|thumb|ဗီယင်ကျန်းရှိ နံနက်ခင်းဈေး]] လာအိုနိုင်ငံသည် သတ္တုတွင်းထွက် ကြွယ်ဝသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ကို နိုင်ငံခြားမှ တင်သွင်းရသည်။ သတ္တုလုပ်ငန်းသည် အရေးပါသော လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး အစိုးရအနေနှင့် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကို ဆွဲဆောင်၍ များပြားလှစွာသော ကျောက်မီးသွေး၊ ရွှေ၊ ဘောက်ဆိုက်၊ ခဲမဖြူ၊ ကြေးနီနှင့် အခြားသော အဖိုးတန်သတ္တုများကို တူးဖော်နိုင်ရန် မျှော်လင့်လျက် ရှိသည်။ ထိုကဏ္ဍသည် လာအိုနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးအခြေအနေပေါ်တွင် အထင်ရှားဆုံး အထောက်အကူပေးနေသည်။ ရွှေ၊ကြေးနီ၊ ဇင့်၊ ခဲနှင့် အခြားသတ္တုများကို နေရာ ၅၄၀ ကျော်မျှ ရှာဖွေတွေ့ရှိစမ်းသပ်၍ တူးဖော်ထုတ်လုပ်လျက် ရှိသည်။ <ref name="Kyophilvong">{{Cite web|last=Kyophilvong|first=Phouphet|title=Mining Sector in Laos|url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/02_ch3.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106165900/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/02_ch3.pdf|archive-date=6 January 2013|access-date=29 November 2015|publisher=Institute of Developing Economies|page=69|accessdate=12 September 2021|archivedate=6 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106165900/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Download/Brc/pdf/02_ch3.pdf}}</ref> ထိုမျှသာမက နိုင်ငံအတွင်း ရေအရင်းအမြစ်ပေါများ၍ တောင်ကုန်းထူထပ်သော မြေမျက်နှာပြင် အနေအထားအရ ရေအားလျှပ်စစ် စွမ်းအင် ပမာဏအများအပြားကို ထုတ်လုပ်ပြီး တင်ပို့ရောင်းချနိုင်သည်။ <ref name="Kyophilvong" /> ဖြစ်တန်စွမ်းရှိသော ပမာဏမှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၈,၀၀၀ မဂ္ဂါဝပ် ဖြစ်ပြီး ၈,၀၀၀ မဂ္ဂါဝပ်ခန့်ကို ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသို့ တင်ပို့ရောင်းချလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.adb.org/Documents/TARs/LAO/40514-LAO-TAR.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515093014/http://www.adb.org/Documents/TARs/LAO/40514-LAO-TAR.pdf |archive-date=15 May 2011 |title=Preparing the Cumulative Impact Assessment for the Nam Ngum 3 Hydropower Project: Financed by the Japan Special Fund |access-date=27 June 2010 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=15 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110515093014/http://www.adb.org/Documents/TARs/LAO/40514-LAO-TAR.pdf }}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံအတွင်း ဈေးချိုသော ရေအားလျှပ်စစ် ရရှိနိုင်သော်လည်း လာအိုနိုင်ငံအနေနှင့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ အထူးသဖြင့် ကျောက်မီးသွေးကို ပြည်တွင်း လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရေး အတွက် ဆက်လက်မှီခိုနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Sagbakken |first2=Haakon Fossum |last3=Chan |first3=Hoy-Yen |last4=Merdekawati |first4=Monika |last5=Suryadi |first5=Beni |last6=Utama |first6=Nuki Agya |last7=Vakulchuk |first7=Roman |title=The ASEAN climate and energy paradox |journal=Energy and Climate Change |date=December 2021 |volume=2 |page=100019 |doi=10.1016/j.egycc.2020.100019 |hdl=11250/2734506 |hdl-access=free }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံသည် လူထုဖွံ့ဖြိုးရေးညွှန်းကိန်းတွင် အဆင့် ၁၃၉ မျှ ရှိသဖြင့် အလယ်အလတ်ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ပြသနေသည်။ <ref name="UNDP">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/LAO.pdf|title=Briefing note for countries on the 2015 Human Development Report – Laos|publisher=HDRO (Human Development Report Office) United Nations Development Programme|access-date=26 December 2015|accessdate=12 September 2021|archivedate=1 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160101054812/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/LAO.pdf}}</ref> ကမ္ဘာ့ ဆာလောင်မှုညွှန်းကိန်း (၂၀၁၈) အရ လာအိုသည် အဆိုးဆုံး ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု ကြုံတွေ့နေရသည့် နိုင်ငံ ၅၂ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၃၆ မျှ ရှိသည်။<ref>[http://ghi.ifpri.org/ 2015 Global Hunger Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831100148/http://ghi.ifpri.org/ |date=31 August 2018 }}, International Food Policy Research Institute(IFPRI)</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ အလွန်အမင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ်သည် လာအိုနိုင်ငံသို့ တရားဝင် အလည်အပတ်လာရောက်ခဲ့ပြီး သူ၏ တွေ့ရှိချက်အရ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်မှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရေး အတွက် နိုင်ငံ၏ အထက်မှ အောက်သို့သွားသော ပုံစံသည် "အမြဲလိုပင် အလုပ်မဖြစ်ဘဲ၊ ဆင်းရဲခြင်းသို့ ဦးတည်နေကာ ဆင်းရဲသားတို့၏ အခွင့်အရေးကို ဦးတည် ခြိမ်းခြောက်နေသည်။" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ <ref name="OHCHR March 2019">{{cite web|last1=Alston|first1=Philip|author-link1=Philip Alston|title=UN expert: Lao PDR's economic strategy entrenches poverty|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24416&LangID=E|website=www.ohchr.org|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|access-date=11 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190611154553/https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24416&LangID=E|archive-date=11 June 2019|location=[[Vientiane]]|date=28 March 2019|url-status=live|accessdate=12 September 2021|archivedate=11 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190611154553/https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24416&LangID=E}}</ref> နိုင်ငံ၏ လူသိများ အထင်ရှားဆုံးထုတ်ကုန်မှာ ဘီယာလာအို ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာအနှံ့ နိုင်ငံပေါင်း ၂၀ ကျော်သို့ တင်ပို့ရောင်းချခဲ့သည်။ ၎င်းအား လာအိုဘီယာချက်ကုမ္ပဏီ မှ ထုတ်လုပ်သည်။ <ref>{{cite web|date=14 August 2017|title=The Heart of ASEAN sets pulses racing|url=https://panoramagroup.com/reports/2017_Laos_report.pdf|access-date=2 August 2020|accessdate=12 September 2021|archivedate=23 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923155211/https://panoramagroup.com/reports/2017_Laos_report.pdf}}</ref> ===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း=== [[File:ViewFromWatPhu.JPG|thumb|left|ဗတ်ဖိုး ဘုရားကျောင်း အစုအဝေး၏ အပေါ်ပိုင်းရှိ ထိန်းသိမ်းရေး နယ်မြေအနား။ မဲခေါင်မြစ်သို့ နောက်ပြန်ကြည့်နေပုံ]] ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် အလျှင်အမြန် တိုးတက်လျက် ရှိပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာ ခရီးသည်ပေါင်း ၈၀,၀၀၀ မျှ ရှိရာမှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၈၇၆သန်း အထိ တိုးတက်လာခဲ့ကာ <ref>{{cite web |url=http://www.wttc.org/research/economic-data-search-tool/ |title=International visitor data |publisher=World Travel & Tourism Council |access-date=20 January 2011 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=2 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702142820/http://wttc.org/research/economic-data-search-tool/ }}</ref>၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည်ဦးရေ ၁.၅၈၅၇ သန်းအထိ တိုးတက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အလုပ်အကိုင် ၁၁ ခုတိုင်းတွင် တစ်ခုမှာ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းတွင် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာခရီးသွားများထံမှ ပို့ကုန်အတွက်ရငွေ နှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း လက်ဆောင်ပစ္စည်းများမှ ရရှိငွေသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း ပို့ကုန်တန်ဖိုး၏ ၁၆% သို့မဟုတ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၇၀.၃ သန်း ရရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၈၄.၂ သန်း (စုစုပေါင်း၏ ၁၂.၅%) အထိ တိုးတက်လာမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.wttc.org/eng/Tourism_Research/Economic_Research/Country_Reports/Laos/|title=Laos – Key Facts|publisher=World Travel & Tourism Council|access-date=20 January 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511074239/http://www.wttc.org/eng/Tourism_Research/Economic_Research/Country_Reports/Laos/|url-status=dead|accessdate=12 September 2021|archivedate=11 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511074239/http://www.wttc.org/eng/Tourism_Research/Economic_Research/Country_Reports/Laos/}}</ref> ဥရောပ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း ကောင်စီက ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံအား ဗိသုကာပညာနှင့် သမိုင်းအတွက် "ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကောင်းဆုံး ခရီးသွား နေရာ" အဖြစ် ဆုချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>[http://ectt.webs.com/apps/blog/show/26368358-european-council-on-tourism-and-trade-delegation-visit-to-laos-world-best-tourist-destination European Council On Tourism And Trade Delegation Visit To Laos-World Best Tourist Destination – European Council On Tourism And Trade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624001335/https://ectt.webs.com/apps/blog/show/26368358-european-council-on-tourism-and-trade-delegation-visit-to-laos-world-best-tourist-destination |date=24 June 2021 }}. Ectt.webs.com. Retrieved on 5 July 2015.</ref> လွမ်ပရာဘွမ်မြို့နှင့် ဗတ်ဖိုးတိုသည် ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ ဒေသများ ဖြစ်သည်။ အဓိက ပွဲတော်များတွင် ဧပြီလ ၁၃ မှ ၁၅ ခန့်တွင် ဆင်နွှဲသော လာအိုနှစ်သစ်ကူးပွဲ ရေသဘင်ပွဲ ဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် အခြား အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် တူသော်လည်း ပိုမိုပျော့ပြောင်းသည်။ လာအို၏ အမျိုးသား ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံခန့်ခွဲရေး အဖွဲ့၊ ၎င်းနှင့် ပတ်သက်သော အစိုးရ အေဂျင်စီများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍတို့သည် အတူတကွပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခြင်းဖြင့် အမျိုးသား ဂေဟခရီးသွားလုပ်ငန်း မဟာဗျူဟာနှင့် လုပ်ဆောင်ရန် အစီအစဉ်များအတွင်း မျှော်မှန်းချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်နိုင်ရန် ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရိုက်ခတ်မှုများကို လျှော့ချခြင်း၊ လူမျိုးစုများ နှင့် ဇီဝမျိုးကွဲများ၏ အရေးပါမှုကို ပိုမိုသိရှိနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်း၊ လာအို၏ ထိန်းသိမ်းထားသော နယ်မြေကွန်ယက် နှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်နေရာတို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်၊ အစဉ်တဆက် ထိန်းသိမ်းနိုင်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲနိုင်ရန် ငွေကြေး အရင်းအမြစ်ကို ပံ့ပိုးပေးခြင်း၊ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားဇုန် သတ်မှတ်ရန် လိုအပ်ခြင်းကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ ဇီဝခရီးသွားလုပ်ငန်း နေရာအဖြစ် ဖော်ဆောင်မည့် နေရာများအတွက် စီမံခန့်ခွဲမှု အစီအစဉ်များ လိုအပ်ခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ecotourismlaos.com/laoecotourism.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20101122030330/http://ecotourismlaos.com/laoecotourism.htm|archive-date=22 November 2010|title=The Lao People's Democratic Republic's Vision for Ecotourism|access-date=20 January 2014|accessdate=12 September 2021|archivedate=22 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122030330/http://ecotourismlaos.com/laoecotourism.htm}}</ref> ===အခြေခံအဆောက်အအုံ=== [[File:nam ou 1.jpg|thumb|မြစ်များသည် လာအိုအတွက် အရေးပါသော ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးလမ်းကြောင်းများ ဖြစ်သည်။]] အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်မှာ ဗီယင်ကျန်းမြို့ရှိ ဝပ်တေးအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်နှင့် လွမ်ပရာဘွမ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်တို့ ဖြစ်ပြီး ပါ့ခ်စီအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တွင်လည်း နိုင်ငံတကာ လေကြောင်းခရီးစဉ် အနည်းငယ် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော် လေကြောင်းလိုင်းမှာ လာအိုလေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအတွင်းသို့ ပျံသန်းသော အခြားလေကြောင်းလိုင်းများမှာ ဘန်ကောက်လေကြောင်းလိုင်း၊ ဗီယက်နမ် လေကြောင်းလိုင်း၊ အဲယားအေးရှား၊ ထိုင်း လေကြောင်းလိုင်း၊ တရုတ်အရှေ့ပိုင်း လေကြောင်းလိုင်းတို့ ဖြစ်သည်။ လာအိုနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းအတော်များများတွင် လုံလောက်သော အခြေခံ အဆောက်အအုံ မရှိပေ။ လာအိုနိုင်ငံ၏ မီးရထားလမ်းများတွင် ဗီယင်ကျန်းမှ ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ထိုင်း-လာအို ချစ်ကြည်ရေးတံတားပေါ် မှ ဖြတ်သန်းသွားသော ရထားလမ်း အတိုလေး ရှိပြီး ချမ်ပါဆတ်ပြည်နယ် တွင် ပြင်သစ်တို့ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ဒုံဒတ် နှင့် ဒုံခွန်တို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းကျဉ်း ကုန်သယ် ရထားလမ်းဖြစ်သော ဒုံဒတ်-ဒုံခွန်ရထားလမ်း ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၄၀ ခုနှစ်များကတည်းက အသုံးမပြုတော့ပေ။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် ခမ်မိုးနီးပြည်နယ် သားခက်မှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တန်အပ်ဘူတာတို့ကို မူဂျားလှိုဏ်ခေါင်းကို ဖြတ်၍ ဆက်သွယ်မည့် သားခက်-တန်အပ် ရထားလမ်းကို စတင်တည်ဆောက်ခဲ့သသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ်များတွင် အစီအစဉ်ကို ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကြေညာခဲ့သည်မှာ ၄၁၄ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားပြီး တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ကူမင်းမြို့မှ လာအိုမြို့တော် ဗီယင်ကျန်းမြို့သို့ ဆက်သွယ်မည့် အမြန်ရထားလိုင်းကို ဆောက်လုပ်ရန် ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၀ နိုဝင်ဘာလတွင် ၉၀% မျှ ပြီးစီးပြီ ဖြစ်ကာ ရထားလမ်းများ နေရာချထားပြီး ဖြစ်၍ ၂၀၂၂ ခုနှစ်ထဲတွင် စတင်ပြေးဆွဲနိုင်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2020/11/chinas-bri-and-its-high-speed-railways-to-nowhere/#:~:text=Announced%20in%202015%2C%20a%20414,operational%20some%20time%20in%202022.|title=China's BRI and its High-Speed Railways to Nowhere|accessdate=12 September 2021|archivedate=20 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210520133519/https://thediplomat.com/2020/11/chinas-bri-and-its-high-speed-railways-to-nowhere/#:~:text=Announced%20in%202015%2C%20a%20414,operational%20some%20time%20in%202022.}}</ref> မြို့ပြဒေသများကို ဆက်သွယ်ထားသော အဓိကလမ်းများ အထူးသဖြင့် အဝေးပြေး လမ်းမ ၁၃ အား လတ်တလောနှစ်များတွင် သိသာစွာ အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အဓိကလမ်းမများမှ ဝေးကွာသော ကျေးရွာများကို ခင်းမထားသော လမ်းများဖြင့်သာ ရောက်ရှိနိုင်ပြီး ထိုလမ်းများကို တစ်နှစ်ပတ်လုံး အသုံးမပြုနိုင်ပေ။ ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပသို့ တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ သို့သော်လည်း မိုဘိုင်းဖုန်းများကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။ အိမ်ထောင်စု ၉၃ ရာခိုင်နှုန်းတွင် တယ်လီဖုန်းရှိပြီး ကြိုးဖုန်း သို့မဟုတ် မိုဘိုင်းဖုန်း ဖြစ်သည်။<ref name="LSIS-II" /> လျှပ်စစ်သည် လူဦးရေ ၉၃% အတွက် ရရှိနိုင်သည်။ <ref name="LSIS-II" /> ဆောင်သဲရူး ဟု ခေါ်သော နောက်ပွင့် ပစ်ကပ် ဘတ်စ်ကားများကို ခရီးဝေးသွားရန်နှင့် မြို့တွင်းသွားလာရန် နိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုကြသည်။ ===ရေပေးဝေရေး=== ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ရရှိသော ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အချက်အလက်များအရ လာအိုနိုင်ငံသည် ယူနီဆက်/ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့တို့ ပေါင်းစပ် စောင့်ကြည့်အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရေနှင့် မိလ္လာနှင့် ပတ်သက်သော ထောင်စုနှစ်ဖွံ့ဖြိုးမှုပန်းတိုင် ရည်မှန်းချက်ကို ပြည့်မှီသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ လာအိုပြည်သူများတွင် ၁.၉ သန်းတို့သည် တိုးတက်လာသော ရေပေးဝေရေး စနစ်ကို သုံးစွဲခွင့် မရရှိပဲ ရှိသကဲ့သို့ ၂.၄ သန်းသော ပြည်သူတို့သည် တိုးတက်လာသော မိလ္လာစနစ်ကို သုံးစွဲခွင့် မရရှိကြပေ။ <ref name=":8">{{Cite web|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/295731467999376153/pdf/100892-WSP-P131116-AUTHOR-Susanna-Smets-Box393244B-PUBLIC-WSP-SERIES-WSP-LaoPDR-WSS-Turning-Finance-into-Service-for-the-Future.pdf|title=Water Supply and Sanitation in Lao PDR|website=www.worldbank.org|access-date=10 December 2018|accessdate=12 September 2021|archivedate=20 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820000057/http://documents.worldbank.org/curated/en/295731467999376153/pdf/100892-WSP-P131116-AUTHOR-Susanna-Smets-Box393244B-PUBLIC-WSP-SERIES-WSP-LaoPDR-WSS-Turning-Finance-into-Service-for-the-Future.pdf}}</ref> လာအိုနိုင်ငံသည် အထူးသဖြင့် မိလ္လာစနစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သုံးစွဲနိုင်ခွင့် တိုးတက်လာမှုသည် မှတ်တမ်းတင်စရာ အခြေအနေ ဖြစ်သည်။ <ref name="ODI1">O'Meally, Simon (2010). [http://www.developmentprogress.org/progress-stories/lao-pdrs-progress-rural-sanitation Lao PDR's progress in rural sanitation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117181104/http://www.developmentprogress.org/progress-stories/lao-pdrs-progress-rural-sanitation |date=17 January 2012 }}. London: Overseas Development Institute</ref> လာအို၏ များသောအားဖြင့် ကျေးလက်နေထိုင်သော <ref>Department of Statistics, Ministry of Planning and Investment, 2009</ref> ပြည်သူတို့သည် မိလ္လာစနစ်အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံ သုံးစွဲရသည်မှာ ခက်ခဲသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ကျေးလက်နေပြည်သူတို့၏ ၈% မျှသာ တိုးတက်လာသော မိလ္လာစနစ်ကို သုံးစွဲနိုင်သည်။<ref name="ODI1" /> သုံးစွဲမှုသည် ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးတက်လာပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၃၈ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးတက်လာသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၂၃၂,၉၀၀ ဦးတို့သည် ကျေးလက်ဒေသတွင် တိုးတက်လာသော မိလ္လာစနစ်ကို သုံးစွဲနိုင်လာကြသည်။ <ref name="ODI1" /> လာအို၏ တိုးတက်လာမှုသည် အလားတူ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သတိပြုစရာ ဖြစ်သည်။ <ref name="ODI1" /> လာအိုအာဏာပိုင်တို့သည် လတ်တလောတွင် ဆန်းသစ်တီထွင်ထားသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်း မူဘောင်ကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပြီး လုပ်ငန်းသေးများနှင့် အစိုးရ-ပုဂ္ဂလိက ကန်ထရိုက်စာချုပ်များ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပိုင် ရေလုပ်ငန်းများ၏ သမာရိုးကျ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် အပြိုင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|author=Laponche, Bernard|display-authors=etal|year=2008|title=Focales n° 8. Energy Efficiency Retrofitting of Buildings – Challenges and Methods|url=http://www.afd.fr/lang/en/home/publications/travaux-de-recherche/publications-scientifiques/focales|access-date=17 February 2011|publisher=afd.fr|format=PDF|accessdate=12 September 2021|archivedate=9 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170809195444/http://www.afd.fr/lang/en/home/publications/travaux-de-recherche/publications-scientifiques/focales}}</ref> == လူဦးရေနှင့် ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == "လာအိုရှန်" ဆိုသော အသုံးအနှုန်းမှာ လာအိုဘာသာစကား၊ လာအိုလူမျိုး၊ ဘာသာစကား နှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာတို့ကို ရည်ညွှန်းသည် မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် နိုင်ငံရေး အသုံးအနှုန်း တစ်ခု ဖြစ်ပြီး လာအိုနိုင်ငံ အတွင်းရှိ လာအိုလူမျိုးမဟုတ်သော လူမျိုးစု အဖွဲ့များလည်း ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့ကိုလည်း "လာအိုရှန်" ဟု သတ်မှတ်ကာ နိုင်ငံရေးအရ နိုင်ငံသား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ လာအိုသည် အာရှတိုက် အတွင်း နိုင်ငံအားလုံးတွင် အသက်အငယ်ဆုံးသော ပြည်သူလူထု ရှိပြီး ပျမ်းမျှအသက်မှာ ၂၁.၆ နှစ် ဖြစ်သည်။ <ref name=factbook>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/|title=Laos|date=17 February 2019|website=Central Intelligence Agency: The World Factbook|access-date=23 February 2019|accessdate=10 September 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307193820/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/}}</ref> လာအိုနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ၇.၄၅ သန်း ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး နိုင်ငံအနှံ့တွင် မညီမမျှ ပြန့်ကြဲလျက် ရှိသည်။ လူအများစုမှာ မဲခေါင်မြစ် နှင့် ၎င်း၏ မြစ်လက်တက်များ၏ တောင်ကြားများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယင်ကျန်း ပရီဖက်ချာ၊ မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့တွင် ၂၀၂၀ ခုနှစ်၌ လူဦးရေ ၆၈၃,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။<ref name=factbook /> {{လာအိုနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===လူမျိုးများ=== လာအိုရှိ ပြည်သူများကို ၎င်းတို့နေထိုင်ရာ အမြင့်ပေ ပေါ်မူတည်၍ အမျိုးအစားခွဲခြားကြကာ (မြေနိမ့်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်းနှင့် ကုန်းမြင့်ပိုင်း) ထိုသို့ခွဲခြားခြင်းသည် လူမျိုးခွဲခြားခြင်းနှင့်လည်း ဆက်စပ်လျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံလူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော်မှာ လာအိုလူမျိုး များဖြစ်ပြီး မြေနိမ့်ပိုင်းတွင် အဓိက နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်ကာ လာအိုနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ကြီးစိုးသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ <ref name="UN Demographic Yearbooks">{{Cite web |title=UN Demographic Yearbooks |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225121538/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001 }}</ref> လာအိုသည် တိုင်း ဘာသာစကား အစုအဝေးတွင် ပါဝင်ပြီး <ref>[https://books.google.com/books?id=0lmQAgAAQBAJ&lpg=PA680&ots=TpEnWhLSgV&dq=kra%3DKadai&pg=PA6#v=onepage&q=kra=Kadai&f=false Diller, Anthony; Edmondson, Jerry; Luo, Yongxian (2004). The Tai-Kadai Languages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624001317/https://books.google.com/books?id=0lmQAgAAQBAJ&lpg=PA680&ots=TpEnWhLSgV&dq=kra%3DKadai&pg=PA6#v=onepage&q=kra=Kadai&f=false |date=24 June 2021 }}. ''Routledge (2004)'', pp. 5–6. {{ISBN|1135791163}}.</ref> ၎င်းတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံမှ အေဒီ ပထမ ထောင်စုနှစ်တွင် တောင်ဘက်သို့ စတင် ရွှေ့ပြောင်းလာကြသောသူများ ဖြစ်သည်။ <ref>[http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf Pittayaporn, Pittayawat (2014). Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai as Evidence for the Dating of the Spread of Southwestern Tai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627063518/http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf |date=27 June 2015 }}. ''MANUSYA: Journal of Humanities,'' Special Issue No 20: 47–64.</ref> ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အခြားသော မြေနိမ့်ပိုင်း လူမျိုးစုများဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား လာအိုလူမျိုးတို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ လာအိုလုံ (မြေနိမ့်ပိုင်းလူများ) ဟု ခေါ်သည်။ <ref name="UN Demographic Yearbooks" /> အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းတောင်တန်းများတွင် မွန်-ခမာ စကားပြောသော လာအိုသီယမ် ဟု ခေါ်သည့် ကုန်းလျှောအလယ်ပိုင်း လာအိုရှန်များ များပြားစွာ ရှိသည်။ လာအိုလုံတို့က သူတို့အား ခမူး၊ ခါမူး (ကမ်မူး) သို့မဟုတ် ခ ဟု သုံးနှုန်းလေ့ ရှိကြပြီး အော်စထရို-အာရှ ဘာသစကားနှင့် ဆက်နွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ဆုံး စကားလုံးကို မနှစ်မြို့ကြပဲ ကျွန် ဟု အဓိပ္ပာယ် ထွက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဗီယက်နမ်လူမျိုးများ၊ လာအိုတရုတ်များ <ref>{{cite web |url=http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno%3D1163%26no%3D1163%26level%3DB |title=Archived copy |access-date=2016-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&no=1163&level=B |archive-date=2011-01-04 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=4 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104195124/http://www.ocac.gov.tw/english/public/public.asp?selno=1163&no=1163&level=B }}</ref> နှင့် ထိုင်းလူမျိုးများ လူနည်းစု ရှိပြီး အထူးသဖြင့် မြို့များတွင် နေထိုင်ကြသော်လည်း လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် ၎င်းတို့သည် လာအိုနိုင်ငံကို စွန့်ခွာပြီး အများစုမှာ ဗီယက်နမ်၊ ဟောင်ကောင် သို့မဟုတ် ပြင်သစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လာအိုသီယမ်တို့သည် လူဦးရေ၏ ၃၀% ခန့်မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.omf.org/omf/us/peoples_and_places/people_groups/khmu_of_laos |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109063510/http://www.omf.org/omf/us/peoples_and_places/people_groups/khmu_of_laos |url-status=dead |archive-date=9 November 2007 |title=Khmu people of Laos. OMF International |publisher=Omf.org |access-date=23 January 2011 |accessdate=12 September 2021 |archivedate=9 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071109063510/http://www.omf.org/omf/us/peoples_and_places/people_groups/khmu_of_laos }}</ref> တောင်ကုန်းနေ လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး လာအိုရှိ လူနည်းစု ယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်သော မုံလူမျိုးများ၊ ယောင်(မြန်) လူမျိုးများ၊ မုံ-မြန် လူမျိုးများ၊ ဒေါင်လူမျိုးများ၊ ရှမ်းလူမျိုးများ နှင့် အချို့သော တိဘက်-မြန်မာ စကားပြောသော လူမျိုးများသည် လာအိုနိုင်ငံရှိ သီးခြားဖြစ်သော ဒေသများတွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် တောင်ကုန်းနှင့် တောင်တန်းနေ လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရောနှောပြီး အမွေဆက်ခံထားသော လူမျိုးစုများကိုလည်း တွေ့ရကာ ၎င်းတို့တွင် လွာ လူမျိုး၊ ခမူးလူမျိုးတို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် လာအိုရှိ ဒေသရင်း လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အား စုပေါင်း၍ လာအိုဆန် သို့မဟုတ် ကုန်းမြင့်လာအိုရှန်များ ဟု ခေါ်သည်။ လာအိုရှန်တို့သည် လူဦးရေ၏ ၁၀% ခန့်မျှ ရှိသည်။ <ref name="britannica" /> ===ဘာသာစကားများ=== ရုံးသုံးဘာသာစကားနှင့် အများသုံး ဘာသာစကားမှာ လာအိုဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး တိုင်း-ကဒိုင်း ဘာသာစကား မိသားစုဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်စွန်းရုံမျှသာ လာအိုဘာသာစကားကို ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ကျန်ရှိသောသူများ အထူးသဖြင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် လူမျိုးစု ဘာသာစကားများကို အသုံးပြုကြသည်။ လာအိုအက္ခရာသည် ၁၃ ရာစု နှင့် ၁၄ရာစု ကြားတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ရှေးဟောင်း ခမာစာအရေးအသားမှ ဆင်းသက်လာကာ ထိုင်းစာအရေးအသားနှင့် အလွန် ဆင်တူသည်။<ref>{{cite journal|doi=10.2307/2049433|jstor=2049433|title=Languages and Literatures of Indochina|journal=The Far Eastern Quarterly|volume=6|issue=4|pages=379–389|year=1947|last1=Benedict|first1=Paul K.}}</ref> အော်စထရိုအာရှ ဘာသာစကားမိသားစုဖြစ်သော ခမူးဘာသာစကား နှင့် မုံ-မြန်ဘာသာစကား မိသားစုဖြစ်သော မုံဘာသာစကားတို့ကို လူနည်းစု လူမျိုးစုများမှ အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် အလယ်ပိုင်းနှင့် ကုန်းမြင့်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ဖြစ်သည်။ မွေးကင်းစကတည်းက နားမကြားသူများ [[မွေးဖွားနှုန်း]] မြင့်မားသော နေရာများတွင် လာအိုလက်ဟန်ခြေဟန် ဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ <ref name=britannica /> ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အစိုးရနှင့် ကုန်သွယ်ရေး တို့တွင် မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ လာအိုသည် ပြင်သစ်စကားပြော နိုင်ငံများ အသင်းဖြစ်သော လာ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အဖွဲ့၏ ခန့်မှန်းချက်အရ လာအိုနိုင်ငံတွင် ပြင်သစ်စကားပြောသူ ၁၇၃,၈၀၀ ဦး (၂၀၁၀ ခန့်မှန်းမှု) ခန့်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ <ref>{{cite web |title=Laos |url=https://www.francophonie.org/laos-968 |publisher=La Francophonie |access-date=7 February 2021 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=18 May 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518191146/https://www.francophonie.org/laos-968 }}</ref> အာဆီယံ၏ ဘာသာစကားဖြစ်သော အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို လတ်တလောနှစ်များတွင် သင်ကြားမှု များပြားလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/asie/Laos.htm |title=Languages of Laos |publisher=Laval University |access-date=9 July 2012 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=27 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121027231143/http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/asie/Laos.htm }}</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု === [[File:Estupa That Luang.JPG|thumb|ဗီယင်ကျန်းရှိ ဖာ့သတ်လွမ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားသည် လာအို၏ နိုင်ငံတော် ပြယုဂ် ဖြစ်သည်။]] ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံသား ၆၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် များ ဖြစ်ပြီး ခရစ်ယာန် ၁.၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ မွတ်စလင် ၀.၁ ရာခိုင်နှုန်း၊ ဂျူးဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၀.၁ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အခြားသော ၃၂.၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အခြားဘာသာဝင်များ သို့မဟုတ် ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်သူများ (အများစုမှာ ဖီသာသနာ ခေါ် ထိုင်းရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု)ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{cite web |title=Global Religious Landscape; Table: Religious Composition by Country |url=https://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf |website=Pew Research |access-date=16 April 2020 |page=47 |date=2010 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=23 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323215031/http://assets.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/11/2012/12/globalReligion-tables.pdf }}</ref><ref name="cia.gov" /> ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လာအိုနိုင်ငံရှိ အရေးပါသော လူမှုရေးဆိုင်ရာအားတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် နိုင်ငံအတွင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်သည့် အချိန်မှစ၍ ဖီသာသနာ နှင့် အတူ ငြိမ်းချမ်းစွာ ယှဉ်တွဲ၍ အတူရှိနေခဲ့သည်။<ref name=britannica /> ===ကျန်းမာရေး=== [[File:VientianeHospital.jpg|thumb|ဗီယင်ကျန်းရှိ မာဟိုဆော့ဆေးရုံ]] ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားတို့၏ မွေးစတွင် တွက်ချက်သော လူ့သက်တမ်းမှာ ၆၂.၆ နှစ်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးများအတွက် လူ့သက်တမ်းမှာ ၆၆.၇ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/ Laos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307193820/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/laos/ |date=7 March 2021 }}. CIA – The World Factbook. Cia.gov. Retrieved on 28 July 2018.</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာသော သူတစ်ဦး၏ လူ့သက်တမ်းမှာ ၅၄ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="hdrstats.undp.org">{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_LAO.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707000524/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_LAO.html|archive-date=7 July 2010|title=Human Development Report 2009. Lao People's Democratic Republic|publisher=HDRstats.undp.org|access-date=27 June 2010|accessdate=13 September 2021|archivedate=7 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707000524/http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_LAO.html}}</ref> အစိုးရ၏ ကျန်းမာရေးအသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ပြီး <ref name="hdrstats.undp.org" /> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ၁၈ ဒေါ်လာ (ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း ထည့်တွက်ပြီး) ဖြစ်သည်။<ref name="hdrstats.undp.org" /> ===ပညာရေး=== [[File:National University of Laos(NUOL)ມ.ຊ - panoramio.jpg|thumb|ဗီယင်ကျန်းမြို့ရှိ လာအိုအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]] ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် လူကြီးများ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ အမျိုးသမီးများအတွက် ၆၂.၉% ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၈.၁% ဖြစ်သည်။<ref name="LSIS-II">{{cite book|title=Lao Social Indicator Survey II 2017, Survey Findings Report|date=2018|publisher=Lao Statistics Bureau and UNICEF|location=Vientiane|url=https://laopdr.un.org/sites/default/files/2019-08/2017%20MICS%20Social%20Indicator%20Survey%20II%20Survey_Findings%20Report_0.pdf|access-date=13 September 2021|archive-date=29 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429023811/https://laopdr.un.org/sites/default/files/2019-08/2017%20MICS%20Social%20Indicator%20Survey%20II%20Survey_Findings%20Report_0.pdf|url-status=live}}</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် မူလတန်း ကျောင်းအပ်မှုနှုန်း စုစုပေါင်းမှာ ၈၄% ဖြစ်သည်။<ref name="hdrstats.undp.org" /> လာအိုအမျိုးသားတက္ကသိုလ်သည် လာအိုနိုင်ငံ၏ ပြည်သူပိုင် တက္ကသိုလ်ဖြစ်သည်။ ဝင်ငွေနည်းပါးသော နိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် ပညာတတ် အများစုမှာ ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသဖြင့် လာအိုနိုင်ငံသည် ဦးနှောက်ယိုစီးမှု ပြဿနာနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ပညာတတ် လာအိုနိုင်ငံသား ၃၇% သည် နိုင်ငံပြင်ပတွင် နေထိုင်ကြသည်။ <ref name="TonyFielding">Fielding, Tony (2015). ''[https://books.google.com/books?id=0hAtCgAAQBAJ&pg=PA77 Asian Migrations: Social and Geographical Mobilities in Southeast, East, and Northeast Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308084500/https://books.google.com/books?id=0hAtCgAAQBAJ&pg=PA77 |date=8 March 2021 }}''. Routledge, p. 77. {{ISBN|978-1-317-95208-4}}.</ref> လာအိုနိုင်ငံသည် ၂၀၂၀ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဆန်းသစ်တီထွင်မှုညွှန်းကိန်းတွင် အဆင့် ၁၁၃ ရှိသည်။<ref>{{Cite web|title=Release of the Global Innovation Index 2020: Who Will Finance Innovation?|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en|accessdate=13 September 2021|archivedate=3 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210603121259/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2020/index.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2021-09-02|website=www.wipo.int|language=en|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101818/https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=RTD - Item|url=https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898|access-date=2021-09-02|website=ec.europa.eu|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902140715/https://ec.europa.eu/newsroom/rtd/items/691898}}</ref><ref>{{Cite web|date=2013-10-28|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=2021-09-02|website=INSEAD Knowledge|language=en|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:3 Nagas Feast.jpg|thumb|လာအိုဟင်းလျာ၏ ဥပမာတစ်ခု ]] [[File:Phuan Girls.JPG|thumb|လာအိုအမျိုးသမီးများ ဆင်းဝတ်စုံကို ဝတ်ဆင်ထားပုံ ]] [[File:Lao New Year, dancers.jpg|thumb|နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်တွင် တွေ့ရသော လာအိုကချေသည်များ]] ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လာအိုယဉ်ကျေးမှုတွင် ကြီးစွာသော လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။ ထိုသက်သေများကို နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် တွေ့ရပြီး ဘာသာစကား၊ ဘုရားပုထိုးများ ၊ အနုပညာ နှင့် စာပေတို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ လာအိုယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း အများအပြားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ မတိုင်ခင်က ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်များ ရှိသည်။ လာအို ဂီတအား အမျိုးသား တူရိယာ ဖြစ်သော ခန်း တူရိယာက လွှမ်းမိုးထားပြီး ၎င်းမှာ လေမှုတ်တူရိယာဖြစ်ကာ သမိုင်းမတင်မီ ခေတ်ကတည်းက ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ခန်းအား မော်လမ် ဟု ခေါ်သော အဆိုတော်ဖြင့် တွဲဖက်ဖျော်ဖြေပြီး ကျေးလက်ရိုးရာဂီတ၏ ထင်ရှားသော စတိုင်လ် ဖြစ်သည်။ ကောက်ညှင်းသည် အဓိကစားစရာ ဖြစ်ပြီး လာအိုလူမျိုးတို့အတွက် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးအရ အရေးပါမှု ရှိသည်။ ကောက်ညှင်းအား သာမန်ဆန်ထက် ပို၍ နှစ်သက်ကြပြီး ကောက်ညှင်းစိုက်ပျိုးခြင်းသည် လာအိုနိုင်ငံတွင် စတင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ လူမျိုးစုအများကြားနှင့် ကွဲပြားခြားနားသော ပတ်ဝန်းကျင်တို့ကြားတွင် များပြားလှစွာသော ရိုးရာနှင့် ရိုးရာလုပ်ထုံးများ ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လွမ်ပရာဘွမ်ရှိ ခမ်မူး လယ်သမားများသည် ခေါင်ခမ် ဆန်အမျိုးအစားကို လယ်တောအိမ်၏ အနီးတွင် ကွယ်လွန်ပြီးသော မိဘများအား သတိရခြင်း အနေနှင့် အနည်းငယ် စိုက်ပျိုးလေ့ ရှိပြီး စပါးခင်း၏ အစပ်တွင် စိုက်ပျိုးသည် ဆိုပါက မိဘများ အသက်ရှင်ဆဲဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.adb.org/Evaluation/case-studies/LAO/Evaluation-Synthesis-on-Rice.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070702234215/http://www.adb.org/Evaluation/case-studies/LAO/Evaluation-Synthesis-on-Rice.pdf|archive-date=2 July 2007|title=Evaluation Synthesis of Rice in Lao PDR|access-date=27 June 2010|accessdate=13 September 2021|archivedate=2 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070702234215/http://www.adb.org/Evaluation/case-studies/LAO/Evaluation-Synthesis-on-Rice.pdf}}</ref> ဆင်း ဝတ်စုံသည် လာအိုအမျိုးသမီးတို့ နေ့စဉ် ဝတ်ဆင်သော ရိုးရာအဝတ်အစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လက်ဖြင့် ယက်လုပ်သော ပိုးထည်ထမီ ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတို့၏ ဝတ်ဆင်ပုံကိုလိုက်၍ အဓိပ္ပာယ် အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ===ရုပ်ရှင်=== ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် လာအိုပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သည့် အချိန်မှစ၍ လာအိုနိုင်ငံတွင် ထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင် အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။ <ref>Bounchao Pichit, "Laos Cinema," in David Hanan, ed., ''Film in South East Asia: Views from the Region'', Hanoi, Vietnam Film Institute, 2001, 83–91.</ref> ဘုရင်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် ပထမဆုံး ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ဇာတ်ကားရှည် ရုပ်ရှင်မှာ "ဂျားလွင်ပြင်မှ သေနတ်သံများ" ဖြစ်ပြီး ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ဆွမ်ချစ် ဖိုလ်စီနာ က ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဆင်ဆာဘုတ်အဖွဲ့မှ ထုတ်ဝေ ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal |author1=Southiponh, Som Ock |author2=Gerow, Aaron |title=Starting an Asian Cinema: Laos Past and Present |journal=Documentary Box |date=1999 |volume=12 |page=27 |url=https://books.google.com/books?id=Dt9kAAAAMAAJ |access-date=1 January 2019 |publisher=Yamagata International Documentary Film Festival }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://books.google.com/books?id=Dt9kAAAAMAAJ |access-date=13 September 2021 |archive-date=10 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410140149/https://books.google.com/books?id=Dt9kAAAAMAAJ }}</ref> ပထမဆုံး စီးပွားဖြစ် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းရှည်မှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော "ဆဘိုင်းဒီး လွမ် ပရာဘွမ်" ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/good-morning-luang-prabang-ndash-and-hello-to-laoss-film-industry-843557.html|title=Good Good Morning, Luang Prabang – and hello to Laos's film industry|last=Buncomb|first=Andrew|work=The Independent|date=10 June 2010|access-date=22 May 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=3 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200403212836/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/good-morning-luang-prabang-ndash-and-hello-to-laoss-film-industry-843557.html}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် "သွေးလမ်းမ" မှာ လာအိုတွင် လာအိုအစိုးရ၏ အကူအညီဖြင့် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် သတင်းနှင့် မှတ်တမ်း အမ်မီဆု ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{Citation|title=Blood Road|url=http://www.imdb.com/title/tt6900092/|access-date=2020-04-19|archive-date=24 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624003146/https://www.imdb.com/title/tt6900092/|url-status=live}}</ref> ဩစတြေးလျ ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူ ကင်မ် မော်ဒေါင့်၏ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင်အား လာအိုတွင် ရိုက်ကူးပြီး မိခင်ဘာသာစကား ပြောကြားသော လာအိုသရုပ်ဆောင်များဖြင့် ရိုက်ကူးထားသည်။ ဇာတ်လမ်း၏ အမည်မှာ "ရော့ကက်" ဖြစ်ပြီး မဲလ်ဘုန်းနိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ်၌ စတင်ပြသကာ ဘာလင်နိုင်ငံတကာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ဆု ၃ ခု ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Q&A with director Kim Mordaunt (The Rocket)|url=http://miff.com.au/kimmorduant|work=Melbourne International Film Festival|publisher=MIFF|date=August 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005004244/http://miff.com.au/kimmorduant|archive-date=5 October 2013|accessdate=13 September 2021|archivedate=5 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131005004244/http://miff.com.au/kimmorduant}}</ref> ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီများမှ ရိုက်ကူးပြီး လာအိုအား အသားပေးရိုက်ကူးသော ရုပ်ရှင်များကို အောင်မြင်စွာ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ လာအိုနယူးဝေ့ဗ်စီနီမာ ကုမ္ပဏီ၏ အန်နီဆေး ကရိုလာ ရိုက်ကူးပြီး အုဇ်အာရှ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်တွင် ပြသခဲ့သော "မိုးကုတ်စက်ဝိုင်း၌" ရုပ်ရှင် နှင့် <ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-18770068|title=A tale of revenge in Laos challenges censors|last=Catt|first=Georgia|website=BBC News|date=22 August 2012|access-date=22 May 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624001805/https://www.bbc.com/news/world-asia-18770068}}</ref> လာအို အာ့တ်မီဒီယာ ကုမ္ပဏီ၏ မက်တီဒေါင် ရိုက်ကူးပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖန်တက်စတစ်ဖတ်ဇ် ပွဲတော်တွင် ပြသခဲ့သော "ချန်သာလီ" တို့ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://fantasticfest.com/films/chanthaly|title=Chanthaly|publisher=Fantastic Fest|date=2013|access-date=15 May 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624004140/https://fantasticfest.com/films/chanthaly}}</ref><ref>{{cite web|url=https://screenanarchy.com/2013/09/fantastic-fest-2013-review-chanthaly-is-a-haunting-portrait-of-modern-day-laos.html|title=Fantastic Fest 2013 Review: Chanthaly is A Haunting Portrait of Modern Day Laos|last=Marsh|first=James|work=ScreenAnarchy|date=26 September 2013|access-date=7 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028114355/https://screenanarchy.com/2013/09/fantastic-fest-2013-review-chanthaly-is-a-haunting-portrait-of-modern-day-laos.html|archive-date=28 October 2020|accessdate=13 September 2021|archivedate=28 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028114355/https://screenanarchy.com/2013/09/fantastic-fest-2013-review-chanthaly-is-a-haunting-portrait-of-modern-day-laos.html}}</ref> ၂၀၁၇ စက်တင်ဘာလတွင် မက်တီဒေါင်၏ ဒုတိယ ရုပ်ရှင်ဖြစ်သော "အချစ်ရဆုံးသော ညီအစ်မ" ရုပ်ရှင်အား ၉၀ ကြိမ်မြောက် အကယ်ဒမီ ဆုပေးပွဲ (အော်စကာပွဲ) သို့ အကောင်းဆုံးနိုင်ငံခြားဘာသာစကား ရုပ်ရှင် အဖြစ် ရွေးချယ်မှုအတွက် စဉ်းစားနိုင်ရန် တင်သွင်းခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အော်စကာဆုသို့ တင်သွင်းခြင်းအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2017/film/asia/laos-dearest-sister-first-foreign-language-oscar-film-1202563352/|title=Laos Selects 'Dearest Sister' as First Foreign-Language Oscar Submission|last=Frater|first=Patrick|date=19 September 2017|work=Variety|access-date=26 October 2017|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624003212/https://variety.com/2017/film/asia/laos-dearest-sister-first-foreign-language-oscar-film-1202563352/}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် လာအိုနိုင်ငံ၌ ရုပ်ရှင်ပြသရန် သီးသန့်ရည်ရွယ် လုပ်ငန်းလည်ပတ်နေသော ရုပ်ရှင်ရုံ ၃ ခု ရှိသည်။ <ref>{{cite news|last1=Brzeski|first1=Patrick|title=Cannes: Southeast Asia Is Ready for Its Big-Screen Close-up|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/cannes-southeast-asia-is-ready-big-screen-close-up-1110530|access-date=1 January 2019|work=The Hollywood Reporter|publisher=Valence Media|date=9 May 2018|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624001857/https://www.hollywoodreporter.com/lists/cannes-southeast-asia-is-ready-big-screen-close-up-1110530}}</ref> ===ပွဲတော်များ=== လာအိုနိုင်ငံတွင် အများပြည်သူ ရုံးပိတ်ရက်၊ ပွဲတော်နှင့် အခမ်းအနား အချို့ ရှိသည်။ * မုံနှစ်သစ်ကူးပွဲ (နိုပီဂျောင်) *ဘန်ဖာဝက် *မာဂါ ပူဂျာ * တရုတ်နှစ်သစ်ကူး * ဘွန်ခွန်ခေါင်း * ဘွန်ပီမိုင်း * ဗီဆာခါ ပူဂျာ * ပီမိုင်း/ ဆုံခရမ် (လာအိုနှစ်သစ်ကူးပွဲ) * ခေါင် ဖန်ဆာ * ဟော ခေါင် ပါဒပ်ဒင် * အော့ခ် ဖန်ဆာ * ဘန်နမ်း * လာအို အမျိုးသားနေ့ (ဒီဇင်ဘာ ၂) <ref>{{Cite news|url=https://gezimanya.com/asya/laosun-festivalleri|title=Laos'un Festivalleri|date=11 November 2016|work=Gezimanya|access-date=6 March 2018|language=tr|accessdate=13 September 2021|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308151547/https://gezimanya.com/asya/laosun-festivalleri}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.visit-laos.com/festivals.htm#|title=Laos Festivals & Events|work=visit-laos.com|access-date=6 March 2018|accessdate=13 September 2021|archivedate=15 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190615025833/http://www.visit-laos.com/festivals.htm}}</ref> ===မီဒီယာ=== နိုင်ငံခြား ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော သတင်းစာနှစ်စောင်ဖြစ်သော နေ့စဉ်ထုတ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ "ဗီယင်ကျန်းတိုင်းမ်" သတင်းစာ နှင့် အပတ်စဉ်ထုတ် ပြင်သစ်ဘာသာ "လီ ရီနိုဗေတီယာ" အပါအဝင် သတင်းစာ အားလုံးကို အစိုးရမှ ထုတ်ဝေသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံ၏ တရားဝင်သတင်းဌာန ဖြစ်သော ခေါင်ဆန်ပါသတ်လာအို သည် သူတို၏ နာမည်ပေးထားသော သတင်းစာများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ပြင်သစ်ဘာသာတို့ဖြင့် ထုတ်ဝေကြသည်။ လာအိုနိုင်ငံတွင် နေ့စဉ်ထုတ် သတင်းစာ ၉ စောင်၊ မဂ္ဂဇင်း ၉၀ ခု၊ ရေဒီယိုစတေရှင် ၄၃ ခု၊ တီဗွီစတေရှင် ၃၂ ခု တို့ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် လည်ပတ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၁၁ခုနှစ် အထိ ဗီယက်နမ်၏ "နမ်ဒန်" ('ပြည်သူ') နှင့် စင်ဟွာသတင်းဌာနတို့သည် လာအိုတွင် ရုံးဖွင့်ခွင့်ရှိသော နိုင်ငံခြားသတင်းဌာနများ ဖြစ်ပြီး နှစ်ခုစလုံးသည် ဗီယင်ကျန်းတွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ်၌ သတင်းဗြူရိုကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ လာအိုအစိုးရသည် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများကို ဝေဖန်ခြင်းအား ဟန့်တားနိုင်ရန် မီဒီယာ ထုတ်လွှင့်မှုဟူသမျှကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။<ref>{{cite web |title=Laos: Crony scheme in control of press and civil society |url=http://www.indexoncensorship.org/2014/05/laos-crony-scheme-control-press-civil-society/ |website=index on censorship |date=12 May 2014 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=3 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210303175155/https://www.indexoncensorship.org/2014/05/laos-crony-scheme-control-press-civil-society/ }}</ref> လာအိုအစိုးရအား ဝေဖန်သော လာအိုနိုင်ငံသားများသည် ရုတ်တရက် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်း၊ တရားမစွဲဘဲ ဖမ်းဆီးခံရခြင်းနှင့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခံရခြင်း များ ရှိသည်။ <ref name="state">{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eap/204213.htm|title=2012 Human Rights Reports: Laos|publisher=State.gov|access-date=9 August 2014|accessdate=13 September 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624001945/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2012/eap/204213.htm}}</ref><ref name="atimes">{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/NB22Ae01.html|title=Off the air in Laos|work=Asia Times Online|access-date=9 August 2014|archive-date=29 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329180831/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/NB22Ae01.html|url-status=unfit|accessdate=13 September 2021|archivedate=29 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140329180831/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/NB22Ae01.html}}</ref> ===အိမ်ထောင်ဖက် အများအပြားရှိခြင်း=== အိမ်ထောင်ဖက် အများအပြားရှိခြင်းသည် လာအိုနိုင်ငံ၌ ရာဇဝတ်မှု ဖြစ်သော်လည်း ပြစ်ဒဏ်မှာ အသေးအမွှားမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့် မိသားစု စည်းမျဉ်းတို့မှ အိမ်ထောင်ဖက် တစ်ဦးထက်ပို၍ ရှိခြင်းအား တရားဝင် သတ်မှတ်ခြင်းမှ တားမြစ်ထားပြီး တစ်လင်တစ်မယားစနစ်မှာ နိုင်ငံအတွင်း အိမ်ထောင်ပြုခြင်း၏ အဓိကပုံစံ ဖြစ်သည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ <ref>{{cite web |title=Social Discrimination in the Lao People's Democratic Republic |author=<!--Not stated--> |url=https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf |access-date=1 August 2019 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308025704/https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf }}</ref> သို့သော်လည်း အိမ်ထောင်ဖက် တစ်ဦးထက်ပို၍ ရှိခြင်းမှာ မုံလူမျိုးများကြားတွင် ထုံးတမ်းစဉ်လာ အဖြစ် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |title=Social Discrimination in the Lao People's Democratic Republic |author=<!--Not stated--> |url=https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf |access-date=1 August 2019 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308025704/https://www.genderindex.org/wp-content/uploads/files/datasheets/2019/LA.pdf }}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်စာရင်း အရ အမျိုးသမီးများ၏ ၃.၅% နှင့် အမျိုးသားများ၏ ၂.၁% တို့တွင် အိမ်ထောင်ဖက် တစ်ဦးထပ်ပို၍ ရှိသော အိမ်ထောင်များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေကြသည်။<ref name="LSIS-II" /> === အားကစား === အမျိုးသားအားကစားမှာ ကိုယ်ခံပညာတစ်ခုဖြစ်သော မြွေလာအို ဖြစ်ပြီး<ref>{{Cite web|url=http://www.goabroad.net/Brooklynmonk/journals/1197/Muay-Lao,-the-forgotten-art-of-kickboxing|title=Muay Lao, the forgotten art of kickboxing|last=Graceffo|website=GoAbroad Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20180415230120/http://www.goabroad.net/Brooklynmonk/journals/1197/Muay-Lao,-the-forgotten-art-of-kickboxing|archive-date=15 April 2018|url-status=dead|accessdate=13 September 2021|archivedate=15 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415230120/http://www.goabroad.net/Brooklynmonk/journals/1197/Muay-Lao,-the-forgotten-art-of-kickboxing}}</ref> ထိုင်းတို့၏ မြွေထိုင်း၊ မြန်မာ့လက်ဝှေ့ နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့၏ ပရာဒယ် ဆီရေး တို့နှင့် ဆင်တူသော ကစ်ဘောက်ဆင် တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite book |title=Thailand – Sports and recreation |publisher=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Thailand/Sports-and-recreation |language=en |access-date=13 September 2021 |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624002018/https://www.britannica.com/place/Thailand/Sports-and-recreation |url-status=live }}</ref> ဘောလုံးကစားခြင်းသည် လာအိုတွင် ရေပန်းစား လူကြိုက်အများဆုံး အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |last1=Fuller |first1=Thomas |title=Laos Stumbles on Path to Sporting Glory |url=https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&_r=0 |access-date=26 January 2020 |work=The New York Times |date=5 October 2009 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=24 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624002040/https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&_r=0 }}</ref> လာအိုလိဂ်သည် နိုင်ငံအတွင်း ဘောလုံးကလပ်များ၏ ထိပ်ဆုံး ပရော်ဖက်ရှင်နယ် လိဂ် ကစားပွဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news |last1=Fuller |first1=Thomas |title=Laos Stumbles on Path to Sporting Glory |url=https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&_r=0 |access-date=26 January 2020 |work=The New York Times |date=5 October 2009 |accessdate=13 September 2021 |archivedate=24 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624002040/https://www.nytimes.com/2009/10/06/world/asia/06laos.html?pagewanted=all&_r=0 }}</ref> လိဂ်ကစားပွဲစတင်သည့် အချိန်မှစ၍ လာအိုအာမီ အက်ဖ် စီ အသင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံး အသင်းဖြစ်ပြီး ဖလား ၈ ကြိမ် ရရှိကာ ချန်ပီယံဆု အများဆုံး ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=Laos – List of Champions|url=http://www.rsssf.com/tablesl/laoschamp.html|access-date=28 Nov 2020|publisher=RSSSF|accessdate=13 September 2021|archivedate=13 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100113160830/http://www.rsssf.com/tablesl/laoschamp.html}}</ref> လာအိုနိုင်ငံတွင် အဖွဲ့လိုက် အားကစားများနှင့် ပတ်သက်၍ အခြား ရိုးရာ မရှိပေ။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံသည် ဆီးဂိမ်းသို့ ပထမဦးဆုံး အကြိမ် အဖြစ် အသင်းတစ်သင်း စေလွှတ်ခဲ့သည်။ လာအို အမျိုးသား ဘတ်စကက်ဘော အသင်းသည် ၂၀၁၇ ဆီးဂိမ်းတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး မြန်မာအသင်းကိုသာ အနိုင်ရကာ ပြိုင်ပွဲတွင် အဆင့် ၈ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>[http://www.fibalivestats.com/u/SEA/642962/ FIBA LiveStats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323032706/http://www.fibalivestats.com/u/SEA/642962/ |date=23 March 2021 }}, FIBA.com, accessed 24 August 2017.</ref> == ပထဝီဝင်နှင့် သမိုင်း == လာအို (Laos) နိုင်ငံရဲ့ ပထဝီ ထင်မှာ တောင်ကုန်း၊တောင်တန်းများထူထပ်ပြီး မြစ်ချောင်းအင်းအိုင်ပေါများသည်။လာအိုနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် တစ်ခုတည်းသောကုန်းပိတ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကျောက်ခေတ်ဦး မတိုင်မီ ရေခဲခေတ်က ဤဒေသတွင် ဆင်၊ဝက်၊ သမင်၊ နွား၊ ဆိတ်တို့နေထိုင်စားသောက် ခဲ့ကြသည်။ထိုရေခဲခေတ် တွင် လာအိုနိုင်ငံသည် နွေးထွေးစိုစွတ်သောရာသီဥတုကို ရရှိသည်။ ၃၂၀၀ ဘီစီကျော်မှာ လာအိုနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသို့ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနမ်ဒေသရှိ လောလူမျိုးများ ပြောင်းရွေ့လာခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist|2}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = {{LAO}} |North = {{CHN}} |Northeast = {{VNM}} |East = {{VNM}} |Southeast = {{VNM}} |South = {{KHM}} |Southwest = {{THA}} |West = {{THA}} |Northwest = {{MYA}} }} {{ASEAN}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[ကဏ္ဍ:လာအိုနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ဆုံး နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကွန်မြူနစ် နိုင်ငံများ]] 6sigc9jnceb5xg4v7cge1i8qpe8wbi5 0 4725 1038193 1034365 2026-06-14T06:49:17Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥက္ကဌ +ဥက္ကဋ္ဌ) 1038193 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=May 27, 2026}} {{Infobox officeholder | name = ဗလာဒီမီယာ လီနင် | native_name = {{nobold|Владимир Ленин}} | native_name_lang = ru | image = Lenin in 1920 (cropped).jpg | alt = Black-and-white head shot of Lenin | caption = လီနင် (၁၉၂၀) | office = [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]] ပြည်သူ့ကော်မစ်ဆာများကောင်စီ ၏ဥက္ကဋ္ဌ | term_start = ၆ ဇူလိုင်၊ ၁၉၂၃ | term_end = ၂၁ ဇန်နဝါရီ၊ ၁၉၂၄ | predecessor = ''ရာထူးအသစ်စတင်'' | successor = [[:en:Alexei Rykov|အလက်ဇေး ရီကော့ဗ်]] | office2 = [[:en:Russian_SFSR|ရုရှား SFSR]] ၏ ပြည်သူ့ကော်မစ်ဆာများကောင်စီ ၏ဥက္ကဋ္ဌ | term_start2 = ၉ နိုဝင်ဘာ၊ ၁၉၁၇ | term_end2 = ၂၁ ဇန်နဝါရီ၊ ၁၉၂၄ | predecessor2 = ''ရာထူးအသစ်စတင်'' | successor2 = [[:en:Alexei_Rykov|အလက်ဇေး ရီကော့ဗ်]] | birth_date = ၂၂ ဧပြီ၊ ၁၈၇၀ | birth_name = ဗလာဒီမီယာ အီလစ်ချ် အိုလျာနော့ | birth_place = [[:en:Simbirsk|စင်ဘိရ်စခ်]], [[ရုရှားအင်ပါယာ]] | death_date = {{death date and age|1924|1|21|1870|4|22|df=yes}} | death_place = [[:en:Gorki_Leninskiye|ဂေါ်ကီမြို့]], [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]] | death_cause = | resting_place = [[:en:Lenin's_Mausoleum|လီနင်၏ဗိမာန်]], [[မော်စကိုမြို့]], [[ရုရှားနိုင်ငံ]] | party = {{plainlist| [[:en:Communist Party of the Soviet Union|RCP(b)]]{{refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918.}} (၁၉၁၂ မှစ၍) }} | spouse = {{marriage|[[:en:Nadezhda_Krupskaya|Nadezhda Krupskaya]]|1898}} | parents = {{unbulleted list|[[:en:Ilya_Ulyanov|Ilya Ulyanov]]|[[:en:Maria Alexandrovna Ulyanova|Maria Blank]]}} | relatives = {{plainlist| * [[:en:Anna Ulyanova|Anna Ulyanova]] (အမ) * [[:en:Aleksandr Ulyanov|Aleksandr Ulyanov]] (အကို) * [[:en:Olga Ilyinichna Ulyanova|Ilyinichna Ulyanova]] (ညီမ) * [[:en:Dmitry Ilyich Ulyanov|Dmitry Ilyich Ulyanov]] (ညီ) * [[:en:Maria Ilyinichna Ulyanova|Maria Ilyinichna Ulyanova]] (ညီမ)}} | signature = Vladimir Lenin signature.svg | alma_mater = [[:en:Kazan Imperial University|Kazan Imperial University]]<br />[[:en:Saint Petersburg Imperial University|Saint Petersburg Imperial University]] | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Lenin - What Is Soviet Power.ogg|title=Vladimir Lenin's voice|type=speech|description=Recorded 1919}} | module2 = {{collapsible list |title = Central institution membership |titlestyle = background: lavender |bullets = on |1917–1924: Full member, [[:en:Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[:en:Politburo of the 12th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|12th]] Politburo of RCP(b) |1912–1924: Full member, [[:en:Central Committee of the 6th Conference of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[:en:Central Committee of the 12th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|12th]] Central Committee of RCP(b) |1903–1905: Full member, [[:en:Central Committee of the 2nd Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|2nd]] and [[:en:Central Committee of the 3rd Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|3rd]] Central Committee of RSDLP |1907–1912: Candidate member, [[:en:Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]] Central Committee of RSDLP }} ---- {{Collapsible list |title = Other offices held |titlestyle = background: lavender |bullets = on |1917–1918: Member of the [[:en:Russian Constituent Assembly|Russian Constituent Assembly]] for [[:en:Baltic Fleet electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Baltic Fleet]] |1918–1920: Chairman, [[:en:Council of Labour and Defence|Council of Labour and Defence]] }} | module3 = '''[[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]] ၏ခေါင်းဆောင်''' {{flatlist| * '''ရာထူးအသစ်စတင်''' * [[စတာလင်]] {{big|'''→'''}} }} | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> }} '''လီနင်''' (Lenin) ဟုကျော်ကြားသည့် '''ဗလာဒီမီယာ အီလစ်ချ် အိုလျာနော့''' (Vladimir Ilyich Ulyanov) မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမဆုံးသော ကွန်မြူနစ်နိုင်ငံဖြစ်သည့် [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု]]ကို တည်ထောင်သူ၊ [[မာ့ခ်ဝါဒ]]ကို လက်တွေ့ အကောင်ထည်ဖော်သူအဖြစ် အများကသိကြသည်။ [[ကားလ်မာ့ခ်]] ၏ပြောဆိုချက်များကို ယုံကြည်စွာဖြင့် လိုက်နာသူ အဖြစ်လည်းကျော်ကြားသည်။ လီနင်ကို ၁၈၇ဝ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[ရုရှားနိုင်ငံ]] ဗော်လဂါမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ ဆင်းဘတ် (ယခု-ဥလီယာနော့) ဒေသ၌ ဖခင် အီလီယာနီကိုလိုင်းယားဗစ်ဥလီယာနော့၊ မိခင် မာရီယာအလက်ဇန်ဒရိုဗာတို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်နာမည် မှာ ဗလာဂျီများအီးလစ်ဥလီယာနော့ ဖြစ်သည်။ မောင်နှမ ၆ ဦး ရှိခဲ့သည်။ ဖခင်မှာ ဆင်းဘတ်ပြည်နယ် အခြေခံကျောင်းများ၏ ပညာဝန်ဖြစ်ပြီး မိခင်မှာလည်း ပညာတတ်ရုံမက ဘာသာခြား စာပေနှင့် ဂီတကိုလည်း မြတ်နိုးတတ်ကျွမ်းသည်ဆို၏။ ထို မိသားစုမှ မွေးဖွားခဲ့သော လီနင်သည် ဉာဏ်ပညာထက်မြက်သည်မှာ မဆန်း။ ထိုသို့နှင့် လီနင်လေးသည် ၁၈၇၉ ခုနှစ် တွင် ဆင်းဘတ်ရှေးရိုးကျောင်း၌ စတင် ပညာသင်ကြားခဲ့ရ သည်။ ထိုကျောင်းမှပင် အခြေခံနောက်ဆုံးနှစ်အထိ သင်ကြား ခဲ့ရပြီး နောက်ဆုံးနှစ် စာမေးပွဲကို ရွှေတံဆိပ်ဆုရသည်အထိ ထူးချွန်စွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ အဖေဖြစ်သူမှာ သစ္စာရှိ အစိုးရဝန်ထမ်း တစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း အစ်ကိုဖြစ်သူ အလက်ဇန္ဒားမှာ '''ဇာဘုရင်'''ကို ဆန့်ကျင်သည့် လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်သဖြင့် အသတ်ခံရသည်။ ထို့နောက် လီနင်သည် ကာတန် တက္ကသိုလ်တွင် ဥပဒေပညာကို ဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ မကြာမီမှာပင် ကျောင်းသားတော်လှန်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၌ ပါဝင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အဖမ်းခံရပြီး နယ်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်းကို ခံရလေ၏။ လီနင်အသက် ၂၃နှစ်တွင် ပြင်းထန်သည် ကွန်မြူနစ်တစ်ဦးအဖြစ်သို့ ရောက်လာသဖြင့် ဇာဘုရင်အစိုးရက ဖမ်းဆီးပြီး ထောင်တွင်း၌ ၁၄လထားပြီး နောက် [[ဆိုက်ဘေးရီးယား]] (Siberia) သို့နယ်နှင်ခံခဲ့ရသည်။ ထိုဒေသတွင် သုံးနှစ်မျှ နေရစဉ်အချိန်အတွင်း နိုင်ငံရေး အပေါင်းအသင်းတစ်ဦးနှင့် တွေ့ဆုံပြီး '''ရုရှားတွင် ဓနရှင်ဝါဒ တိုးတက်ထွန်းကားလာပုံ''' အမည်ရှိ ကျမ်းတစောင်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပြစ်ဒဏ်မှလွတ်ပြီး အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများတွင် ၁၇နှစ်တိုင် လှည့်လည်နေထိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့နေထိုင်စဉ် အချိန်များတွင် တော်လှန်ရေးသမား ပီသစွာနေထိုင်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သူပါဝင်သည့် '''ရုရှဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ''' နှစ်ခြမ်းကွဲသောအခါ အင်အားပိုကြီးသည့် [[ဗော်ရှီဗစ်ပါတီ]](Bolsheviks)၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာသည်။[[File:Lenin-circa-1887.jpg|thumb|150px|left|လီနင် (၁၈၈၇)]] နိုင်ငံ့စီးပွားရေး တင်းတောင့်မှုမရှိသည် ကြားမှ ဇာဘုရင်အစိုးရသည် စစ်ပွဲအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် [[ပထမကမ္ဘာစစ်]]မှာ လီနင်အတွက် အလွန်ကောင်းသည့် အခွင့်အရေးကြီးဖြစ်လာသည်။ စစ်မပြီးမှီပင် ပြည်သူတို့အကြား အလွန်မကျေမနပ်ဖြစ်လာပြီး ၁၉၁၇တွင် '''ဖေဖော်ဝါရီတော်လှန်ရေး'''ဖြစ်ကာ ဇာဘုရင်အစိုးရပြုတ်ကျပြီး ဒီမိုကရက်များစုပေါင်းသည့် အစိုးရတစ်ရပ် အာဏာရယူခဲ့သည်။ ဇာဘုရင်အစိုးရ နန်းကျကြောင်းသိပြီးနောက် လီနင် ပြည်ပမှ ရုရှားသို့ ပြန်လာသည်။ သို့သော် ထိုအစိုးရတွင် အတွေ့အကြုံနည်းပြီး အာဏာကြီးခြင်းမရှိကြောင်း လီနင် ကောင်းစွာနားလည်ပြီး ဗော်ရှီဗစ်တို့အား အင်အားတောင့်တင်းသည့် အစိုးရတစ်ရပ် အမြန်ဖွဲ့ရန်၊ အာဏာသိမ်းရန် လှုံ့ဆော်သည်။ သို့ဖြင့် ဇူလိုင်လတွင် ဆူပူမှုတစ်ရပ်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အောင်မြင်မှုမရသဖြင့် လီနင်ကိုယ်တိုင် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ နောက်တစ်ကြိမ် [[အောက်တိုဘာတော်လှန်ရေး]]တွင်မူ အပြီးသတ်အောင်မြင်ပြီး လီနင်သည် နိုင်ငံခေါင်ဆောင်ဖြစ်လာတော့သည်။ နိုင်ငံခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီးနောက် လျင်လျင်မြန်မြန်ပင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို တည်ထောင်သည်။ ဝါဒရေးရာအလွန်ပြင်းထန်သူအဖြစ် အများကဆိုလာကြသည်။ နိုင်ငံတော်ကစီမံသည့် စစ်ရေးကွန်မြူနစ်စနစ် (War Communism) ကရုရှားပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် မအောင်မြင်နိုင်ကြောင်း နားလည်လာပြီးနောက် လမ်းစဉ်ပြောင်းကာ အရင်းရှင်ဆိုရှယ်လစ်စီးပွားရေးစနစ် (Market Socialist Economy) ကို တည်ဆောက်သည်။ ထိုစနစ်မှာ [[စတာလင်]]က ၁၉၂၈ခုနစ်တွင် ဖျက်၍ နိုင်ငံတော်ကစီမံသည့် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို ပြန်လည် ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Third All-Russia Congress Of Soviets Of Workers’, Soldiers’ And Peasants’ Deputies |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1918/jan/10.htm |access-date=2026-05-27 |website=www.marxists.org}}</ref> အာဏာတည်မြဲရေးလမ်းစဉ်အဖြစ် ပြည်တွင်းရှိသတင်းစာများ၊ အသံလွင့်ဌာနများ အပါအဝင်အခြားမည်သည့် ဌာနကိုမဆို ပါတီအစိုးရ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင်သာထားသည်။ ကွန်မြူနစ်ဝါဒကို မယုံကြည်သူ များအား ပါတီမှ ထုတ်ပယ် ခဲ့သည်။ လီနင်သည် အစွမ်းထက်သည့် နိုင်ငံရေးသမားသာမဟုတ်။ စာရေးကောင်းသူတစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။ ကွန်မြူနစ်ကျမ်းစာ အများအပြားရေးပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကွန်မြူနစ်ဝါဒ ပျံ့နှံ့အားကောင်းရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ မေလတွင် အလွန်ဆိုးဝါးသည့် နှလုံးရောဂါကို လီနင်စတင်ခံစားလာရသဖြင့် ကွယ်လွန်ချိန်ရောက်သည့် ၁၉၂၄ ထိ တိုင်းပြည်ကို ကောင်းစွာ ဦးဆောင်နိုင်စွမ်းမရှိတော့ပဲ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သူ့ရုပ်အလောင်းကို မပုပ်မသိုးစေရန် ဆေးဖြင့်စီရင်ပြီး [[မော်စကိုမြို့]]ရှိ ရင်ပြင်နီ တွင် ဗိမာန်တည်ကာ အများလာရောက် ကြည့်ရှုခွင့် ပေးထားသည်။ လီနင်၏ ရုပ်ကလာပ်ပါရှိသောခေါင်းကို ဂေါ်ကီမြို့ကလေးမှ မော်စကို မြို့သို့ သယ်ဆောင်လာခဲ့ပြီး ဇန်နဝါရီ ၂၇ ရက်နေ့တွင်ရင်ပြင်နီ၌ ဂူသွင်းခဲ့လေ၏။ လီနင်ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ပီထရိုဂရက်မြို့ကို လီနင်ဂရက်မြို့ဟု အမည်ပြောင်းလဲမှည့်ခေါ်ခဲ့ကြ လေ၏။ နိုင်ငံတကာ ကွန်မြူနစ်များလှုပ်ရှားမှုများတွင် [[စတာလင်]]က လီနင်၏ ဝါဒကို စုစည်း၍ တည်ထောင်ထားသည့် မာ့ခ်ဆစ်စန်-လီနင်နစ်စန်ဝါဒ (Marxism-Leninism) ကို ကျင့်သုံး နေကြဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=The Foundations of Leninism |url=https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1924/foundations-leninism/ |access-date=2026-05-27 |website=www.marxists.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History of the Communist Party of the Soviet Union (Bolsheviks) |url=https://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1939/x01/ |access-date=2026-05-27 |website=www.marxists.org}}</ref> [[File:Lenin's funerals by I.Brodsky (1925) detail 01.jpg|thumb|fram|ရင်ပြင်နီရှိ လီနင်၏ ရုပ်ကလာဒ်(၁၈၇၀-၁၉၂၄)]] လီနင်အစပြုသည့် တော်လှန်ရေးကြောင့် အစတွင် နောက်ကျကျန်နေသည့် ရုရှားသည် ခေတ်သစ်တစ်ရပ်သို့ လျင်မြန်စွာ တိုးတက်သွားခဲ့သည်မှာ ငြင်းမရပေ။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာနှင့်အဝှမ်းဆိုသလိုပင် ကွန်မြူနစ်နိုင်ငံများ ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် ၁၉၈၉ ထိ ကွန်မြူနစ်ဩဇာ ပျံ့နှံ့နိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်အထိ ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံမှာ ကွန်မြူနစ်အရိပ်အောက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ရသည် မှာအထင်အရှားပင်ဖြစ်သည်။ လီနင်သည် ကားလ်မာ့ခ်၏ ဝါဒများကို၊ လမ်းစဉ်များကို လုံးဝလိုက်နာသည်ဟုဆိုသော်လည်း လီနင်မကြာခဏပြောလေ့ရှိသည့် '''အလုပ်သမားအာဏာရှင်စနစ်''' (Dictatorship of the Proletariat) ဆိုသည့် အသုံးအနှုံးကို မာ့ခ်၏ရေးသားချက်တိုင်း တိုက်ရိုက် မထူထောင်ဘဲ '''ဗန်ဂါဒ်ပါတီစနစ်''' (Vanguardism)<ref>{{Cite web |last=Lenin |first=Vladimir |title=What Is To Be Done? |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1901/witbd/ |access-date=2026-05-27 |website=www.marxists.org}}</ref> အဖြစ် အစိုးရကို စုစည်း ခဲ့သည်။ ထိုကိစ္စရပ်နှင့် ပတ်သက်ပြီး လီနင် မကြာခဏပြောလေ့ရှိသည့် စကားမှာ “သမိုင်းမှာ ဘယ်လူတန်းစား တိုက်ပွဲကများ အကြမ်းနည်းမသုံးပဲ အောင်မြင်သွားတာမျိုးရှိပါရဲ့လား။” ဟူ၍ဖြစ်သည်။ <ref>ကျော်စွာ၁၀၀- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]</ref><ref>{{Cite web |title=Third All-Russia Congress Of Soviets Of Workers’, Soldiers’ And Peasants’ Deputies |url=https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1918/jan/10.htm |access-date=2026-05-27 |website=www.marxists.org}}</ref> သူသည် တော်လှန်ရေးအတွက် ခပ်မှန်မှန်ပင် ကြိုးပမ်းခဲ့၏။ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို လီနင်ကမထောက်ခံဘဲ ယင်းသည် နယ်ချဲ့စနစ်ကို အကျိုးပြုခြင်းသာဖြစ်သည်ဟုဆိုကာ စစ်ကို အားပေးထောက်ခံခဲ့သော ဆိုရှယ်လစ်များကိုပင် ရှုံ့ချခဲ့သည်။ သူက နိုင်ငံတကာရှိ အလုပ်သမားများသည် အချင်းချင်း တိုက်ခိုက်နေသည်ကို ရပ်စဲ ကာ မိမိတို့ကို အုပ်ချုပ်နေသူများအား တော်လှန်တိုက်ခိုက်ရမည်ဟု ဟောပြောခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်၌ ဇာဘုရင် ဒုတိယ နစ်ကလတ်၏ အစိုးရအဖွဲ့ ပြုတ်ကျသွားသောအခါ လီနင်လည်း ရုရှနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွား သည်။ ဤသို့ ပြန်ရောက်သွားနိုင်သည်မှာ စစ်ပြေငြိမ်းရေးကို လီနင်လိုလားကြောင်း ဂျာမန်တို့ကသိရှိသဖြင့် လီနင်အား ရုရှနိုင်ငံသို့ ပြန်ရောက် နိုင်အောင် ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းကြောင့်ဖြစ်၏။ လီနင်သည် စိန်ပီတာစဗတ်သို့ ရောက်သောအခါ အခြေအနေ ရှုပ်ထွေးနေသည်ကိုတွေ့ရသည်။ ရုရှတပ်များ ဖရိုဖရဲဖြစ်နေကာ လူထုကြီးကလည်း စစ်ကို စိတ်မဝင်စားဘဲရှိနေကြ၏။ ဇာဘုရင်ကလည်း မအုပ်ချုပ်နိုင်တော့ပေ၊ အုပ်ချုပ်နေသော ကီရင်စကီ၏ ယာယီအစိုးရအဖွဲ့နှင့် အလုပ်သမား ဆိုဗီယက်အဖွဲ့များသည် အာဏာလုနေ ကြ၏။ လီနင်သည် သူ၏နောက်လိုက်များကိုစုရုံးကာ ချက်ချင်း စစ်ရပ်စဲ အောင်ပြုပြီးလျှင် လယ်သမားတို့အား မြေများကို ဝေငှပေးရမည်။ အခြား အရေးပါသော အစီအမံများကိုလည်း ပြုလုပ်ပေးရမည်ဟု အရေးဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် လီနင်သည် ဂျာမန်စစ်ဦးစီးအဖွဲ့၏ ကြေးစားတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု အစွပ်စွဲခံရသဖြင့် ဖင်လန်နိုင်ငံသို့ တိမ်းရှောင်ထွက်ပြေးရလေသည်။ သို့သော် မကြာမီပင် မောစကိုနှင့် ပီထရိုဂရက်မြို့များရှိ ဆိုဗီယက်အဖွဲ့များကို ဗော်လရရှီဗစ်တို့က ကြိုးကိုင်လာနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရေတပ်နှင့် ကြည်း တပ်တို့က တော်လှန်ပုန်ကန်လေသည်။ လီနင်လည်း ရုရှနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသည်။ ညဉ့်တွင်းချင်းပင် ခေါင်းဆောင် ကီရင်စကီကို ဖြုတ်ချ၍ လီနင်ခေါင်းဆောင်သော ပြည်သူ့ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ (ဝန်ကြီးအဖွဲ့)ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဦးစွာ၌ လီနင်၏အစိုးရသည် ကြောက်စရာကောင်းသည့် အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ဂျာမန်တို့သည် အကာအကွယ်ကင်းမဲ့၍ စိတ်ဓာတ် ကျဆင်းနေသော ရုရှတပ်များကို ဖိနှိပ်ချေမှုန်းကာ ရှေ့သို့ တစ်ဟုန် တည်း ချီတက်လာနေသည်။ လူထုကြီးမှာလည်း ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမည့် ဘေးကြီး၏ ခြိမ်းခြောက်ခြင်းကို ခံနေရသည်။ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားဟူ၍ လည်း မရှိတော့ဘဲဖြစ်နေ၏။ ရုရှနိုင်ငံမှာ စည်းလုံးမှုမရှိဘဲ လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံများအဖြစ် အစိတ်စိတ်အမြွာမြွာ ကွဲနေခဲ့သည်။ လီနင်သည် ဆိုဗီယက်အဖွဲ့များကို ထိုသမ္မတနိုင်ငံများတွင် ဖွဲ့စည်းပြီးနောက် ထိုဆိုဗီယက်အဖွဲ့များမှ ကိုယ်စားလှယ်များကို မောစကိုမြို့ရှိ ဆိုဗီယက်အဖွဲ့ချုပ်သို့ တက်ရောက်စေသည်။ တိုင်းပြည်ကား ငြိမ်သက်လှသည် မဟုတ်သေးပေ။ ဗော်လရှီဗစ်တို့သည် မြို့ကြီးများတွင်သာ အခြေခိုင်သေးသည်။ ထို့ကြောင့် လီနင်သည် ရုရှတို့အဖို့ နစ်နာသည်မှန်သော်လည်း ဂျာမန်တို့နှင့် ဗရက်- လီတော့စက စာချုပ်ကိုချုပ်ဆိုကာ စစ်ပြေငြိမ်းလိုက်လေသည်။ ယင်းကို အကြောင်းပြု၍ မဟာမိတ်တို့သည် ဆိုဗီယက်တို့အား စစ်ပြုသည်။ မဟာမိတ်တို့က ထောက်ခံအားပေးသော ရုရှဖြူ (ဝါ) ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်ရေး ရုရှတပ်တို့က ဆိုဗီယက်အစိုးရကို တိုက်ခိုက်လေသည်။ အဟောအပြောကောင်းသော လီနင်သည် လူထုကြီးကို တပ်လှန့် လှုံ့ဆော်ပေးလိုက်သည်။ သူ၏ ပရိယာယ်ကြောင့် သူ၏ရန်သူများ အချင်း ချင်း မသင့်မတင့်ဖြစ်၍ ကွဲကြသည်။ လီနင်သည် စည်းကမ်းသေဝပ်မှုရှိ အောင်လည်းပြုသည်။ စားနပ်ရိက္ခာများ ရရှိအောင်လည်း ကောင်းစွာစီစဉ်သည်။ ဤသို့သော အကြောင်းများကြောင့် လီနင်၏ ကွန်မြူနစ်ဝါဒ (ဗော်လရှီဗစ်ဝါဒ)ကို သဘောကျသူများလာသည်။ အချို့နေရာများတွင် မတတ်သာသောကြောင့် လီနင်သည် အကြမ်းဖက်ခဲ့ရလေသည်။ အသစ်ဖွဲ့ စည်းထားသော တပ်နီတော်များသည် တဖြည်းဖြည်းရန်သူများကို အနိုင်ရ လိုက်သည်။ တိုင်းပြည်လည်း အခြေအနေကောင်းလာသည်။ သို့ရာတွင် လီနင်အဖို့ အသက်အန္တရာယ်များစွာရှိသဖြင့် လုံခြုံမှု အတွက် အမြဲမပြတ် အစောင့်အရှောက်ဖြင့် သတိကြီးစွာ ထားနေရသည့် အကြားမှပင် ၁၉၁၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃ဝ ရက်နေ့က သေနတ်ပစ်ခံရရာ မသေသော်လည်း ထိုသေနတ်ဒဏ်ရာများကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပင်ပန်းခံကာ လုပ်ကိုင်ခဲ့သောကြောင့်လည်းကောင်း အားနည်းလာခဲ့ရလေသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် တန်ပြန်တော်လှန်ရေးကို ချေမှုန်းပြီးသည့်နောက် အကြမ်းဖက်ပြုပြင်ခြင်များကို အသုံးမပြုတော့ဘဲ စီးပွားရေးဝါဒ သစ်ကို ကျင့်သုံးခဲ့လေသည်။ ထိုဝါဒအရ ကုန်ထုတ်လုပ်မှုနှင့် ကုန်သွယ်မှု ပြန်လည် ထူထောင်လိုသောကြောင့် ကိုယ်ပိုင်လုပ်ငန်းကို အသင့်အတင့်ခွင့် ပြုသည်။ ထို ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင်ပင် ဂရိတ်ဗြိတိန်နှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့သော စာချုပ် အပါအဝင် ဓနရှင်နိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးစာချုပ်များလည်း ချုပ်ဆို ခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် လီနင်၏ ကျန်းမာရေးအခြေအနေ ချွတ်ယွင်းစ ပြုလာခဲ့ရာ ဦးနှောက်ကြောများ မာသည့်ရောဂါ လက္ခဏာများပေါ်လာ၍ သူ၏ဆရာဝန်များက နေ့စဉ် အလုပ်မလုပ်ရန် တားမြစ်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ရောဂါဆိုးရွားလာ၍ စကားမပြောနိုင်သော အခြေအနေသို့ပင် ရောက်သွားလေသည်။ ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ခြေလက်များ သေသွားလေ သည်။ ထိုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် လီနင်သည် မော်စကိုမြို့အနီးရှိ ဂေါ်ကီတွင် ကွယ်လွန်သည်။ လီနင်၏ ရုပ်ကလာပ်ကို မပုပ်မသိုးအောင် အထူးတလည် စီမံ ပြုလုပ်၍ မှန်ခေါင်းသွင်းပြီးလျှင် မော်စကိုမြို့၏ ရင်ပြင်နီအရှေ့ရှိ အာဇာ နည်ဗိမာန်၌ ယခုတိုင် ထားရှိပေသည်။ ရုရှ နိုင်ငံသူ နိုင်ငံသားတို့သည် လီနင်ကို အမှတ်ရသောအားဖြင့် အာဇာနည်ဗိမာန်သို့သွားရောက်၍ အလေး ပြုလေ့ရှိသည်။ လီနင်သည် သဘောတရားများကို ချမှတ်ပေးသူဖြစ်၍ ယင်း သဘောတရားများကို ကျင့်သုံးကြရလေအောင် ပြုရာ၌လည်း ဇွဲ သတ္တိရှိ လေသည်။ လီနင်သည် မိမိယုံကြည်သော ဝါဒနှင့်စပ်လျဉ်း၍ စာပေ အမြောက်အမြား ရေးသားသွားလေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ဆိုဗီယက်နှင့်ရုရှား နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အာဏာသိမ်း ခေါင်းဆောင်များ]] {{Lifetime|၁၈၇၀|၁၉၂၄}} lzefkgcigi9nxhwncrkqoc0fvrd1n8u 0 4842 1038182 1034748 2026-06-14T06:47:27Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ, -ဥ် +ဉ်) 1038182 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို ၁၉ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (Songkran)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (Pi Mai)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်းလူမျိုးများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေပက်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်များဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူးသင်္ကြန်တွင် ရေကစားနေပုံ၊ ရန်ကုန်၊ မြန်မာ ( ၁၃၊ ဧပြီလ၊ ၂၀၁၁) ]] မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားသော တိုင်(ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏနက္ခတ္တဗေဒနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့ကို ပျံ့နှံ့စေခဲ့သည့် အဓိက အချက်အချာ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများသို့ လွှမ်းမိုး စီးဝင်ခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအတော်များများသည် မြန်မာတို့၏ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] (จุลศักราช, ចុល្លសករាជ,Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေမင်းကြီး၏ ပတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရက် တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် (Songkran) ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များအတွက် "အချိန်နာရီ စံနှုန်း" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကို ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံးသော "ရေသဘင်" ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ သွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်တွင် တွေ့ရသည့် "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ကဲ့သို့သော စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုများသည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသန္တရ နိုင်ငံများတွင် ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ လာသော အယူအဆကို အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ဦးစွာ ပုံဖော်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ တစ်ဆင့်စကား တစ်ဆင့်နားဖြင့် စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် "အစပြုရာ ဗဟိုချက်" အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] qaubkhnia4sc43x02s1u0u5sjd3i5to 0 4953 1038126 1037182 2026-06-14T06:36:56Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-နှုတ်ထွက် +နုတ်ထွက်, -သြ +ဩ) 1038126 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ဂျင်မီ ဝေးလ်စ် | image = Jimmy Wales in New York City March 2023 (cropped).jpg | caption = ဂျင်မီဝေးလ်စ် (၂၀၂၃) | birth_name = ဂျင်မီ ဒေါ်နာ ဝေးလ်စ် | birth_date = {{birth date and age|1966|8|8}} | birth_place = ဟန့်စ်ဗီးလ်မြို့၊ အလာဘားမားပြည်နယ်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု | other_names = ဂျင်ဘို ဝေးလ်စ် | citizenship = {{Ubl|United States|United Kingdom}} | education = {{Unbulleted list|အော်ဘန်တက္ကသိုလ် (BS)|အယ်ဘားမားတက္ကသိုလ် (MS)}} | occupation = {{Hlist|[[:en:List of Internet entrepreneurs|အင်တာနက် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်]]|[[:en:wikt:webmaster|webmaster]]|financial trader}} | known_for = [[ဝီကီပီးဒီးယား]] ပူးတွဲတည်ထောင်သူ | title = {{Unbulleted list| [[:en:Fandom (website)|Fandom]] ၏ ဥက္ကဋ္ဌ (၂၀၀၄–လက်ရှိ)| [[ဝီကီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးရှင်း]]၏ နာယက (၂၀၀၃-၂၀၀၆)| ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်း၏ ''ဂုဏ်ထူးဆောင်''ဥက္ကဋ္ဌ (၂၀၀၆–လက်ရှိ)}} | spouse = {{Ubl|{{Marriage|Pamela Green|1986|1993|end=div}}|{{Marriage|Christine Rohan|1997|2011|end=div}}|{{Marriage|Kate Garvey|2012}}}} | children = 3 | website = {{URL|https://jimmywales.com|jimmywales.com}} | module = {{Listen voice |title = Jimmy Wales's voice |filename = Jimmy Wales voice.ogg |recorded = ဩဂုတ် ၂၀၁၄ }} | signature = File:Jimmy Wales signature.svg | signature_alt = Signature: Jimmy Wales }} '''ဂျင်မီဒေါ်နာ ဝေးလ်စ်''' ({{langx|en|Jimmy Donal Wales}}; ၈ ဩဂုတ် ၁၉၆၆ မွေးဖွား) သည် အမေရိကန်နှင့် ဗြိတိန်နိုင်ငံသား<ref>{{cite web |last1=Dunn |first1=Will |title=Jimmy Wales: "Elon Musk is very pleasant to me in private" |url=https://www.newstatesman.com/technology/2025/10/jimmy-wales-interview-elon-musk-is-very-pleasant-to-me-in-private |magazine=[[The New Statesman]]|quote=Wales runs Wikipedia from London (he has dual British and US citizenship, and has lived here since 2011)|date=29 October 2025|access-date=15 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260307220007/https://www.newstatesman.com/technology/2025/10/jimmy-wales-interview-elon-musk-is-very-pleasant-to-me-in-private|archive-date=7 March 2026}}</ref> အင်တာနက် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ကုန်သွယ်မှုပညာရှင်ဟောင်း တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ သူသည် အကျိုးအမြတ်မယူသော အခမဲ့စွယ်စုံကျမ်းဖြစ်သည့် [[ဝီကီပီးဒီးယား]] နှင့် အကျိုးအမြတ်တွက်သော ဝီကီဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းဖြစ်သည့် ဖန်ဒန် (ယခင် Wikia) တို့ကို ပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့သူအဖြစ် လူသိအများဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် သူသည် Bomis၊ Nupedia၊ WikiTribune နှင့် Trust Café (ယခင် WT Social) တို့တွင်လည်း ပါဝင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဂျင်မီဝေးလ်ကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ [[အလာဘားမားပြည်နယ်]]၊ ဟန့်စ်ဗီးလ်မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး၊ ရန်းဒေါ့ဖ်ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ကာ အော်ဘန်တက္ကသိုလ်နှင့် အလာဘားမားတက္ကသိုလ်တို့မှ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ဘွဲ့ဒီဂရီများ ရရှိခဲ့သည်။ သူသည် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း [[ချီကာဂိုမြို့]]၌ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ အော်ပရှင်းကုန်သွယ်သူအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းနောက်ပိုင်းတွင်မှ အင်တာနက်စီးပွားရေးလောကဘက်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ဘွဲ့လွန်တက္ကသိုလ်တက်ရောက်နေစဉ်အတွင်း တက္ကသိုလ်နှစ်ခု၌ စာပေပို့ချပြသခဲ့သော်လည်း၊ ဘဏ္ဍာရေးလောကတွင် လုပ်ကိုင်ရန်အတွက် ပါရဂူဘွဲ့ မပြီးဆုံးမီ ကျောင်းမှထွက်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် Chicago Options Associates ၌ သုတေသနအရာရှိချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ဂျင်မီဝေးလ်သည် Bomis ကုမ္ပဏီကို ပူးတွဲတည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အဆိုပါကုမ္ပဏီသည် အခမဲ့နှင့် ပညာရှင်အချင်းချင်း စိစစ်သုံးသပ်သော စွယ်စုံကျမ်းဖြစ်သည့် Nupedia (၂၀၀၀–၂၀၀၃) ကို ရန်ပုံငွေပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် [[လာရီဆန်ဂါ|လာရီ ဆန်ဂါ]] အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ [[ဝီကီပီးဒီးယား]]ကို စတင်လွှင့်တင်ခဲ့ရာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် လျင်မြန်စွာ ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ဂျင်မီဝေးလ်သည် ဝီကီပီးဒီးယား၏ မြှင့်တင်မောင်းနှင်သူနှင့် အများပြည်သူသိရှိသော ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း၊ သူသည် လာရီဆန်ဂါ၏ ပူးတွဲတည်ထောင်သူ အခန်းကဏ္ဍကို ရံဖန်ရံခါ ငြင်းခုံလေ့ရှိပြီး မိမိကိုယ်ကိုယ်သာ တစ်ဦးတည်းသော တည်ထောင်သူအဖြစ် ပြောဆိုလေ့ရှိသည်။ ဂျင်မီဝေးလ်သည် [[ဝီကီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးရှင်း]] စတင်တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ Board of trustees တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ အဖွဲ့မှခန့်အပ်သော "လူထုတည်ထောင်သူ" (Community founder) နေရာကို ရယူထားသည်။ သူသည် နှစ်စဉ်ကျင်းပမြဲဖြစ်သော ဝီကီမေးနီးယား ညီလာခံများတွင် "ဝီကီ၏ အခြေအနေ" (State of the Wiki) မိန့်ခွန်းများကို ပြောကြားလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2012/7/15/3160926/jimmy-wales-wikipedia-gender-gap-kate-middleton-wedding-dress |title=Jimmy Wales, Mary Gardiner address Wikipedia's gender gap at Wikimania conference |website=The Verge |date=July 15, 2012 |access-date=December 26, 2017 |author=Toor, Amar |archive-date=July 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708195532/https://www.theverge.com/2012/7/15/3160926/jimmy-wales-wikipedia-gender-gap-kate-middleton-wedding-dress |url-status=live}}</ref> ဝီကီပီးဒီးယားကို ဖန်တီးခဲ့သည့် ၎င်း၏အခန်းကဏ္ဍကြောင့် ''[[တိုင်းမ် မဂ္ဂဇင်း|တိုင်းမ်မဂ္ဂဇင်း]]'' က သူ့အား ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ဩဇာအရှိဆုံး လူပေါင်း ၁၀၀ အနက် တစ်ဦးအဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဂျင်မီ ဒေါ်နယ် ဝေးလ်ကို ၁၉ ၁၉၆၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[အလာဘားမားပြည်နယ်]]၊ ဟန့်စ်ဗီးလ်မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref name="Britannica">{{Cite web |title=Jimmy Wales {{!}} Biography & Wikipedia Founder {{!}} Britannica Money |url=https://www.britannica.com/money/Jimmy-Wales |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260222085453/https://www.britannica.com/money/Jimmy-Wales |archive-date=February 22, 2026 |access-date=March 2, 2026 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en}}</ref>{{Efn|Sources vary on Wales' birth date.<ref>{{Cite news |last=Garside |first=Juliette |date=August 2, 2014 |title=Jimmy Wales: digital champion of free speech |url=https://www.theguardian.com/theobserver/2014/aug/03/observer-profile-jimmy-wales-wikipedia |access-date=March 2, 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=July 10, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710054015/https://www.theguardian.com/theobserver/2014/aug/03/observer-profile-jimmy-wales-wikipedia |url-status=live }}</ref> References to his birth date as August 7 are incorrect.<ref>{{Cite web |last=Rogoway |first=Mike |date=July 27, 2007 |title=Wikipedia & its founder disagree on his birth date |url=https://www.oregonlive.com/siliconforest/2007/07/on_wikipedia_and_its_founders.html |access-date=March 3, 2026 |website=[[The Oregonian]] |archive-date=November 28, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128112940/https://www.oregonlive.com/siliconforest/2007/07/on_wikipedia_and_its_founders.html |url-status=live }}</ref> This was due to a mismatch on his birth certificate, causing other official documents to be incorrect. Wales has since confirmed his birth date as August 8.<ref name="Britannica" />}} သူ၏ဖခင် ဂျင်မီ ဒွန် ဝေးလ်<ref>{{cite web |last1=Weckler |first1=Adrian |title='When Kellyanne Conway spoke of alternative facts, my head exploded' - Wikipedia founder Jimmy Wales |url=https://www.independent.ie/business/technology/when-kellyanne-conway-spoke-of-alternative-facts-my-head-exploded-wikipedia-founder-jimmy-wales/36323757.html |website=Irish Independent |date=16 November 2017}}</ref>မှာ ကုန်စုံဆိုင်မန်နေဂျာတစ်ဦး ဖြစ်ပြီး၊ သူ၏မိခင် ဒေါရစ် အန်း နှင့် အဖွားဖြစ်သူ အာမာ တို့ကမူ House of Learning အမည်ရှိ သီးသန့်ပုဂ္ဂလိကကျောင်းငယ်လေးတစ်ကျောင်းကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="bookstopshere" /><ref name="eofa">{{cite encyclopedia |last = Wilson |first = Claire M. |title = Jimmy Wales |url = http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618 |access-date = December 26, 2017 |encyclopedia = [[Encyclopedia of Alabama]] |archive-date = December 20, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191220034549/http://www.encyclopediaofalabama.org/article/h-2618 |url-status = live }}</ref> ထိုကျောင်းသည် ရှေးဟောင်းရိုးရာ စာသင်ခန်းတစ်ခန်းတည်းရှိသော ကျောင်းစနစ် ပုံစံမျိုးဖြစ်ပြီး၊ ဂျင်မီဝေလ်းနှင့် သူ၏မောင်နှမ သုံးဦးတို့သည် ထိုကျောင်းတွင်ပင် အစောပိုင်းပညာရေးကို သင်ကြားခဲ့ကြသည်။<ref name="bookstopshere" /><ref name="reasonmag" /> ဝေလ်းသည် ငယ်စဉ်ကလေးဘဝကတည်းက စာဖတ်ခြင်းကို အလွန်ဝါသနာပါသူ ဖြစ်သည်။<ref name="Economist2008" /> သူ အသက်သုံးနှစ်အရွယ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူက အိမ်တိုင်ရာရောက် လှည့်လည်ရောင်းချသူတစ်ဦးထံမှ ''World Book Encyclopedia'' တစ်စုံကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ယင်းစွယ်စုံကျမ်းထုတ်ဝေသည့် ကုမ္ပဏီက အချက်အလက်များ နောက်ဆုံးပေါ်ဖြစ်နေစေရန်အတွက် စာမျက်နှာများပေါ်တွင် ကပ်ရမည့် စတစ်ကာများကို ဝယ်ယူသူများထံသို့ နောက်ဆက်တွဲ ပေးပို့လေ့ရှိရာ၊ ဝေလ်းသည် ၎င်း၏စွယ်စုံကျမ်းတွင် ထိုစတစ်ကာများကို လိုက်လံကပ်ခဲ့သည်။ ထိုအခြေအနေနှင့်ပတ်သက်၍ ဝေလ်းက "ကျွန်တော်ကတော့ ငယ်ငယ်ကတည်းက အမေဝယ်ပေးတဲ့ စွယ်စုံကျမ်းပေါ်မှာ စတစ်ကာတွေလိုက်ကပ်ပြီး စွယ်စုံကျမ်းကို စတင်ပြင်ဆင်ခဲ့တဲ့ကလေးလို့ နောက်ပြောင်ပြောလေ့ရှိပါတယ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Isaacson |first1=Walter |author1-link=Walter Isaacson |title=The Innovators |date=2014 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=1-4767-0869-X |page=534 |title-link=The Innovators (book)}}</ref><ref>{{Cite news |first = Walter |last = Isaacson |url = https://www.thedailybeast.com/you-can-look-it-up-the-wikipedia-story |title = You Can Look It Up: The Wikipedia Story |work = The Daily Beast |date = October 19, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = June 13, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190613013448/https://www.thedailybeast.com/you-can-look-it-up-the-wikipedia-story |url-status = live }}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဘရိုင်ယန် လမ်းဘ်နှင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော လူတွေ့မေးမြန်းခန်းတစ်ခုတွင် ဝေလ်းက သူ၏ငယ်ဘဝ ပုဂ္ဂလိကကျောင်းလေးကို "မွန်တက်ဆိုရီ ပညာရေးဒဿန လွှမ်းမိုးထားတဲ့ ကျောင်း" ဟု တင်စားပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ သူသည် ထိုကျောင်းတွင် "''ဗြိတိန်နီကာ''နှင့် ''ဝေါလ်ဘွတ်ခ် စွယ်စုံကျမ်း''များကို စူးစူးစိုက်စိုက် ဖတ်ရှုလေ့လာရင်း အချိန်များစွာ ကုန်ဆုံးခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။<ref name="qanda" /> ဝေလ်း တက်ရောက်သည့် အတန်းတွင် သူအပါအဝင် ကျောင်းသား ငါးဦးသာရှိသဖြင့် ထိုကျောင်းတွင် ပထမတန်းမှ စတုတ္ထတန်းအထိ ကျောင်းသားများကို တစ်စု၊ ပဉ္စမတန်းမှ အဋ္ဌမတန်းအထိ ကျောင်းသားများကို တစ်စု ပေါင်းစည်း၍ သင်ကြားခဲ့ရသည်။ အရွယ်ရောက်လာသည့်အခါတွင် ဝေလ်းသည် ၎င်းကျောင်းအပေါ် အစိုးရ၏ ကိုင်တွယ်ပုံများကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝေဖန်ခဲ့ပြီး၊ "အစိုးရရဲ့ အမြဲတမ်းဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုတွေ၊ နာရီဗေဒဆန်တဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတွေနဲ့ ပြည်နယ်ကလွှတ်တဲ့ အလွန်ဆရာကြီးလုပ်တတ်တဲ့ စစ်ဆေးရေးမှူးတွေ" ၏ အခြေအနေများသည် သူ၏ နိုင်ငံရေးဒဿန အယူအဆကို ပုံသွင်းပေးခဲ့သည့် အဓိကအကြောင်းရင်းများဖြစ်ကြောင်း ရည်ညွှန်းပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name="qanda" /> အဋ္ဌမတန်းပြီးဆုံးပြီးနောက် ဝေလ်းသည် ဟန့်စ်ဗီးလ်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရေးကျောင်းတစ်ကျောင်းဖြစ်သော Randolph School သို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး<ref name="Randolph" /><ref>Moore, Rebecca (January 7, 2013). "[https://discover.randolphschool.net/blog/k12/2013/01/07/wales Jimmy Wales '83: 'Information evangelist'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181031005206/https://discover.randolphschool.net/blog/k12/2013/01/07/wales |date=October 31, 2018 }}", Randolph School. Retrieved August 12, 2014.</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/programmes/b01dc617 Profile] ". BBC Radio 4. March 18, 2012. Retrieved August 12, 2014.</ref><ref>{{cite web |title = Todd Chambers' answer to [Pictures or it didn't happen] what was jimmy wales' high school life like? |url = https://www.quora.com/Pictures-or-it-didnt-happen-what-was-jimmy-wales-high-school-life-like/answer/Todd-Rush-Chambers |publisher = Quora |access-date = December 26, 2017 |archive-date = August 10, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220810210538/https://www.quora.com/Pictures-or-it-didnt-happen-what-was-jimmy-wales-high-school-life-like/answer/Todd-Rush-Chambers |url-status = live }}</ref> အသက် ၁၆ နှစ်အရွယ်တွင် ကျောင်းပြီးခဲ့သည်။<ref name="trend" /> ၎င်းက ထိုကျောင်းသည် သူ၏မိသားစုအတွက် ကုန်ကျစရိတ် အလွန်များပြားခဲ့သော်လည်း "ကျွန်တော့်အိမ်ထောင်စုမှာ ပညာရေးဆိုတာ အမြဲတမ်း ထက်သန်တဲ့အရာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်&nbsp;... အသိပညာနဲ့ သင်ယူမှုကို ရိုးရိုးရာရာ ချဉ်းကပ်ပြီး ဒါကို ကောင်းမွန်တဲ့ ဘဝတစ်ခုအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် တည်ဆောက်တဲ့ နည်းလမ်းမျိုးပါ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="qanda" /> ထို့နောက် သူသည် ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် အော်ဘန်တက္ကသိုလ်မှ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ဘွဲ့ဒီဂရီကို ရရှိခဲ့သည်။ သူသည် အသက် ၁၆ နှစ်အရွယ်ကတည်းက အော်ဘန်တက္ကသိုလ်တွင် ပညာစတင်သင်ကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="eofa" /> ယင်းနောက် အလာဘားမားတက္ကသိုလ် ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ပါရဂူဘွဲ့ သင်တန်းသို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ မဟာဘွဲ့ရရှိပြီးနောက် အင်ဒီယားနားတက္ကသိုလ် ဘလူးမင်တန်၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ပါရဂူဘွဲ့အစီအစဉ်သို့ ပြောင်းရွှေ့တက်ရောက်ခဲ့သည်။<ref name="reasonmag" /><ref name="qanda" /><ref name="trend" /> အလာဘားမားတက္ကသိုလ်တွင် ပညာသင်ကြားနေစဉ်အတွင်း သူသည် အင်တာနက် စိတ်ကူးယဉ်ဂိမ်းများကို ကစားခဲ့ပြီး [[ဝက်ဘ်|ဝဘ်ဆိုက်နည်းပညာ]]အပေါ် စိတ်ဝင်စားလာခဲ့သည်။<ref name="eofa" /> သူသည် ဘွဲ့လွန်သင်တန်း တက်ရောက်နေစဉ်အတွင်း တက္ကသိုလ်နှစ်ခုလုံး၌ စာပေပို့ချပြသခဲ့သော်လည်း ပါရဂူဘွဲ့ (PhD) အတွက် လိုအပ်သော ဒေါက်တာဘွဲ့ကျမ်းကိုမူ ရေးသားခဲ့ခြင်းမရှိဘဲ ကျောင်းမှ ထွက်ခွာခဲ့ရာ၊ ယင်းသို့ကျမ်းမရေးဖြစ်ခြင်းမှာ ပျင်းရိငြီးငွေ့လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ၎င်းက ဆိုခဲ့သည်။<ref name="reasonmag" /><ref name="qanda" /> == အလုပ်အကိုင် == [[file:Bomis-staff-summer-2000.jpg|thumb|၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရိုက်ကူးထားသော ဘောမစ်ကုမ္ပဏီ၏ ဝန်ထမ်းများ]] ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ဂျင်မီဝေးလ်သည် အီလီနွိုင်းပြည်နယ်၊ ချီကာဂိုမြို့ရှိ အနာဂတ်နှင့် အော်ပရှင်းရောင်းဝယ်ရေး အကျိုးဆောင်လုပ်ငန်းတစ်ခုဖြစ်သော Chicago Options Associates တွင် စတင်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။<ref name=qanda/><ref name="2.0"/><ref name=knowitall/> ဝေးလ်သည် မိမိကိုယ်ကိုယ် အစောပိုင်းကာလကတည်းက အင်တာနက်ကို အလွန်အမင်း စွဲလမ်းခဲ့သူအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊ အားလပ်ချိန်များတွင် ကွန်ပျူတာကုဒ်များကို ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အလာဘားမားတွင် ပညာသင်ကြားနေစဉ်အတွင်း သူသည် ကွန်ပျူတာကွန်ရက်သုံး ကစားသမားအမြောက်အမြား ပါဝင်နိုင်သော စိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာဂိမ်းများကို စွဲစွဲမြဲမြဲ ကစားခဲ့သူဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှတစ်ဆင့် အတိုင်းအတာကြီးမားသော ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများကို မောင်းနှင်ရန် ကွန်ပျူတာကွန်ရက်များ၏ အလားအလာနှင့် စွမ်းဆောင်ရည်ကို ကိုယ်တိုင်ကြုံတွေ့သိရှိခဲ့သည်။<ref name=trend/><ref name="am 2006 p93" /> ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် Netscape ကုမ္ပဏီ၏ ကနဦးအများပြည်သူသို့ ရှယ်ယာထုတ်ရောင်းချမှု အောင်မြင်မှုကို အတုယူကာ၊ "အတိုးနှုန်းနှင့် နိုင်ငံခြားငွေလဲလှယ်နှုန်း မတည်ငြိမ်မှုများအပေါ် မှန်းဆရောင်းဝယ်ခြင်း"<ref name=bookstopshere/> မှတစ်ဆင့် စုဆောင်းရရှိထားသော အရင်းအနှီးများဖြင့် ဝေလ်းသည် ဘဏ္ဍာရေးကုန်သွယ်မှုလောကမှ ထွက်ခွာရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး အင်တာနက် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=trend/> ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် သူနှင့် ပါတနာနှစ်ဦးတို့ ပူးပေါင်း၍ Bomis အမည်ရှိ Web portal တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name=bookstopshere/><ref name="am 2006 p88"/> ယင်းဝဘ်ဆိုက်သည် အသုံးပြုသူများ ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးထားသော ဝဘ်ကွင်းဆက်များ နှင့် ကာလတစ်ခုအထိ အရွယ်ရောက်ပြီးသူများအတွက် အပျော်ဖတ်ညစ်ညမ်းရုပ်ပုံ/စာပေများကိုပါ ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name=accessforall/> ဝေလ်းက ၎င်းကို ''Maxim'' မဂ္ဂဇင်း၏ ဈေးကွက်မျိုးနှင့် ဆင်တူသော<ref name=reasonmag/><ref name=qanda/><ref name=wirednews>{{cite magazine |last = Hansen |first = Evan |title = Wikipedia Founder Edits Own Bio |magazine = [[Wired (magazine)|Wired]] |date = December 19, 2005 |url = https://www.wired.com/2005/12/wikipedia-founder-edits-own-bio/ |access-date = December 26, 2017 |archive-date = May 30, 2012 |archive-url = https://archive.today/20120530041136/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2005/12/69880 |url-status = live }}</ref> "အမျိုးသားများအတွက် အဓိကဦးတည်သည့် ရှာဖွေရေးအင်ဂျင်" တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း၊ ဘောမစ် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် ရေရှည်တွင် အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။<ref name=bookstopshere/><ref name=reasonmag/><ref name=roy/> === ဝီကီပီးဒီးယားသို့ ဦးတည်လာခြင်း === {{pic|Nupedia.svg|နျူပီးဒီးယား လိုဂို|alt=Nupedia logo with text: NUPEDIA.COM THE FREE ENCYCLOPEDIA}} ထိုအချိန်က ဘောမစ်ကုမ္ပဏီသည် ငွေကြေးရှာဖွေရန် ရုန်းကန်နေရသော်လည်း၊ ဝေလ်းအတွက်မူ သူ၏ ပိုမိုကြီးမားသော ဝါသနာဖြစ်သည့် [[အွန်လိုင်းစွယ်စုံကျမ်း]] စီမံကိန်းကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ရန်ပုံငွေ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=reasonmag/> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းက ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျမှုဝါဒဒဿနဆိုင်ရာ အွန်လိုင်းဆွေးနွေးပွဲအုပ်စုတစ်ခုကို ဦးဆောင်နေစဉ်အတွင်း၊ ဝေလ်းသည် ယင်းဒဿနအပေါ် သံသယပွားသူ [[လာရီဆန်ဂါ]]နှင့် စတင်ဆုံတွေ့ခဲ့သည်။<ref name="Economist2008" /> သူတို့နှစ်ဦးသည် ဝေလ်း၏ အီးမေးလ်စာရင်းစုနှင့် ဆန်ဂါ၏ စာရင်းစုများပေါ်တွင် ထိုအကြောင်းအရာနှင့်ပတ်သက်၍ အသေးစိတ် အပြန်အလှန် ငြင်းခုံခဲ့ကြပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ပြင်ပ၌ လူချင်းတွေ့ဆုံကာ ဆွေးနွေးမှုကို ဆက်လက်ပြုလုပ်ရင်း သူငယ်ချင်းများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Economist2008"/> နှစ်အတော်ကြာပြီးနောက် ဝေလ်းသည် သူ၏ စွယ်စုံကျမ်းစီမံကိန်းကို စတင်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းစီမံကိန်းကို ဦးဆောင်ရန်အတွက် ခိုင်လုံသော ပညာရေးအရည်အချင်းရှိသည့် ပညာရှင်တစ်ဦးကို ရှာဖွေရာတွင် အိုဟိုင်းယိုးပြည်နယ်တက္ကသိုလ်၌ ဒဿနိကဗေဒ ပါရဂူဘွဲ့ သင်ယူနေသော ဆန်ဂါကို အယ်ဒီတာချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref name="am 2006 p93" /> သို့ဖြစ်၍ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မတ်လတွင် ပညာရှင်အချင်းချင်း စိစစ်သုံးသပ်သော၊ လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုနိုင်သော စွယ်စုံကျမ်းဖြစ်သည့် နျူပီးဒီးယားကို စတင်လွှင့်တင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name=reasonmag/><ref name=qanda/> နျူပီးဒီးယား၏ နောက်ကွယ်မှ ရည်ရွယ်ချက်မှာ မတူကွဲပြားသော အကြောင်းအရာများအပေါ် ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ ရေးသားထားသော ဆောင်းပါးများကို ဖော်ပြရန်နှင့် အကျိုးအမြတ်ရရှိစေရန်အတွက် ဆောင်းပါးများနှင့်အတူ ကြော်ငြာများကိုပါ ထည့်သွင်းရောင်းချရန် ဖြစ်သည်။ ယင်းစီမံကိန်းသည် ၎င်း၏ဆောင်းပါး အရည်အသွေးကို ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ ပြုစုထားသော စွယ်စုံကျမ်းများနှင့် ရင်ပေါင်တန်းနိုင်စေရန်အတွက် ကျယ်ပြန့်လှသော ပညာရှင်အချင်းချင်း စိစစ်သုံးသပ်မှု လုပ်ငန်းစဉ်ကို အသုံးပြုထားသည်။<ref name="Liane Gouthro" /> {{blockquote|quote=ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က အွန်လိုင်းစွယ်စုံကျမ်းအတွက် ဘာသာစကားအားလုံးနဲ့ ဆောင်းပါးတွေ ရေးသားပေးမယ့် စေတနာ့ဝန်ထမ်း ထောင်ပေါင်းများစွာ ရှိလာဖို့ပါ။ အစပိုင်းမှာတော့ ကျွန်တော်တို့ဟာ အလုပ်တွေကို အထက်ကနေ အောက်ကို အမိန့်ပေးတဲ့စနစ်၊ အလွန်ဖွဲ့စည်းပုံကျတဲ့စနစ်၊ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ရိုးရာပုံစံအဟောင်းကြီးအတိုင်း စီစဉ်လုပ်ဆောင်ခဲ့မိတယ်။ ဒါဟာ စေတနာ့ဝန်ထမ်း စာရေးဆရာတွေအတွက် ဘာမှမပျော်စရာမကောင်းခဲ့ဘူး။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ဆောင်းပါးတွေကို လိုက်လံဝေဖန်ပြီး အကြံပြုချက်တွေပေးမယ့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ စိစစ်ရေးကော်မတီတွေ အများကြီး ရှိနေလို့ပါ။ ဒါဟာ ဘွဲ့လွန်ကျောင်းမှာ အက်ဆေးစာတမ်းတစ်စောင် သွားတင်ရသလိုမျိုး ဖြစ်နေပြီး၊ အခြေခံအားဖြင့် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ဖို့ကိုတောင် ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်စေခဲ့ပါတယ်|||sign=ဂျင်မီဝေလ်း (နျူပီးဒီးယား စီမံကိန်းနှင့်ပတ်သက်၍ ''New Scientist'' မဂ္ဂဇင်းသို့ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် ပြောကြားချက်<ref name=NEWSCMARKS />}} ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ မိန့်ခွန်းတစ်ခုတွင် ဝေလ်းက သူကိုယ်တိုင် နျူပီးဒီးယားအတွက် နိုဘယ်လ်ဆုရ စီးပွားရေးပညာရှင် ရောဘတ် စီ မာတွန်အကြောင်း ဆောင်းပါးတစ်စောင် ရေးသားရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ဖူးသော်လည်း၊ ၎င်းဆောင်းပါးမူကြမ်းကို ပညာရှင်အဖြစ် စိစစ်သုံးသပ်မည့် နာမည်ကြီး စီးပွားရေးပါမောက္ခကြီးများထံသို့ တင်သွင်းရန် အလွန်အမင်း တွန့်ဆုတ်ကြောက်ရွံ့ခဲ့ရကြောင်း ပြန်လည်အမှတ်ရ ပြောကြားခဲ့သည်။ ဝေလ်းက ဤဖြစ်ရပ်သည် နျူပီးဒီးယား၏ လုပ်ငန်းပုံစံအလုပ်မဖြစ်နိုင်တော့ကြောင်း သူကိုယ်တိုင် သဘောပေါက်နားလည်သွားခဲ့သည့် အခိုက်အတန့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref name="YaleLecture">{{cite web |date = October 7, 2009 |title = The Future of Free Culture: Jimmy Wales, Founder of Wikipedia |url = http://www.youtube.com/watch?v=X9Vu69Ajtlk |archive-url = https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/X9Vu69Ajtlk |archive-date = December 21, 2021 |url-status = live |author = Yale University |via=YouTube |access-date = August 18, 2011 |time = 43:19 }}{{cbignore}}</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဆန်ဂါသည် အစွန်းရောက် ပရိုဂရမ်မင်း ဝါသနာအိုး ဘင် ကိုဗစ်ဇ် နှင့် ဆုံတွေ့ခဲ့ပြီး၊ နျူပီးဒီးယား၏ ခက်ခဲလှသော ဆောင်းပါးတင်သွင်းမှု လုပ်ငန်းစဉ်များကြောင့် စီမံကိန်းတိုးတက်မှု အလွန်နှေးကွေးနေရသည့် အခြေအနေကို ရှင်းပြခဲ့သည်။<ref name="am 2006 p91" /> ထိုအခါ ကိုဗစ်ဇ်က [[ဝီကီ]]လုပ်ငန်းပုံစံကို အသုံးပြုမည်ဆိုပါက စာတည်းဖြတ်သူများအနေဖြင့် စီမံကိန်းတစ်ခုလုံးတွင် တစ်ပြိုင်တည်းနှင့် တဖြည်းဖြည်းချင်း ဖြည့်စွက်ပါဝင် လုပ်ဆောင်သွားနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း၊ သို့ဖြစ်၍ နျူပီးဒီးယား၏ ပိတ်ဆို့နေသော လည်ပတ်မှုအကျပ်အတည်းကို ကျော်လွှားနိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း အကြံပြုခဲ့သည်။<ref name="am 2006 p91" /> ဆန်ဂါသည် ယင်းအကြံဉာဏ်အပေါ် အလွန်စိတ်လှုပ်ရှားသွားခဲ့ပြီး ဝေလ်းထံသို့ တင်ပြခဲ့ပြီးနောက်၊ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပထမဆုံး နျူပီးဒီးယား ဝီကီကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="am 2006 p91" /> အဆိုပါ ဝီကီကို အစပိုင်းတွင် အများပြည်သူက ဆောင်းပါးများ ဝိုင်းဝန်းရေးသားရန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု စီမံကိန်းတစ်ခုအဖြစ် ရည်ရွယ်ခဲ့ပြီး၊ ထိုသို့ရေးသားပြီးမှသာ နျူပီးဒီးယား၏ ကျွမ်းကျင်စေတနာ့ဝန်ထမ်းများက ပြန်လည်စိစစ်၍ ထုတ်ဝေရန် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နျူပီးဒီးယား၏ ကျွမ်းကျင်ပညာရှင် အများစုမှာ အပျော်တမ်းသမားများ ရေးသားထားသော အချက်အလက်များကို ပရော်ဖက်ရှင်နယ် သုတေသနပြု စည်းစနစ်ကျသော စာပေများနှင့် လာရောက်ရောနှောခြင်းသည် နျူပီးဒီးယား၏ သတင်းအချက်အလက် မှန်ကန်ခိုင်မာမှုကို ထိခိုက်ပျက်ပြားစေနိုင်ပြီး စွယ်စုံကျမ်း၏ ယုံကြည်စိတ်ချရမှုကို ပျက်စီးစေလိမ့်မည်ဟု စိုးရိမ်ခဲ့ကြသဖြင့် ဤဝီကီစီမံကိန်းတွင် လုံးဝပါဝင်ပတ်သက်ခြင်း မပြုလိုကြပေ။<ref name=signon/> ယင်းသို့ အခက်အခဲရှိခဲ့သော်လည်း "[[ဝီကီပီးဒီးယား]]"ဟု အမည်ပေးထားသော အဆိုပါ ဝီကီစီမံကိန်းကို ဖန်တီးပြီး ငါးရက်အကြာတွင် သီးခြားဒိုမိန်းအမည်တစ်ခုဖြင့် အင်တာနက်ပေါ်၌ တရားဝင် စတင်လွှင့်တင်ခဲ့ကြသည်။<ref name=knowitall/><ref name=roy/> ===ဝီကီပီးဒီးယား=== {{external media|width=210px|headerimage=[[File:Jimbo at Fosdem cropped.jpg|210px]]|float=right |video1 =[https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia Jimmy Wales: The birth of Wikipedia], [[TED (conference)|TED]], 2005<ref name="TED">{{cite web |title = Jimmy Wales: The birth of Wikipedia |publisher = [[TED (conference)|TED]] |date = July 2005 |url = https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_the_birth_of_wikipedia |access-date = December 26, 2017 |last1 = Wales |first1 = Jimmy |archive-date = May 7, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190507124958/https://www.ted.com/talks/jimmy_wales_on_the_birth_of_wikipedia#t-650375 |url-status = live }}</ref> |video2 =[https://www.c-span.org/video/?188855-1/qa-jimmy-wales ''Q&A'' interview with Jimmy Wales], [[C-SPAN]], 2005<ref name="qanda"/> |video3=[//www.youtube.com/watch?v=8pKIi3LuUBg Lecture Jimmy Wales: Understanding failure as a route to success], [[Maastricht University]], 2015<ref name="Maas">{{cite web |title = Lecture Jimmy Wales: Understanding failure as a route to success |publisher = [[Maastricht University]] on YouTube |date = January 2015 |url = http://www.youtube.com/watch?v=8pKIi3LuUBg |access-date = December 26, 2017 |via = YouTube |archive-date = August 10, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220810210612/https://www.youtube.com/watch?v=8pKIi3LuUBg |url-status = live }}</ref> |video4=[https://www.youtube.com/watch?v=diJp4zoQPqo Interview with Wales], ''[[Lex Fridman Podcast]]'', 2023<ref name="LFP Wales">{{cite web |title=Jimmy Wales: Wikipedia - Lex Fridman Podcast #385 | date=June 18, 2023 |url=https://www.youtube.com/watch?v=diJp4zoQPqo |via=YouTube |publisher=[[Lex Fridman Podcast]] |access-date=September 2, 2023 |archive-date=August 11, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811144408/https://www.youtube.com/watch?v=diJp4zoQPqo |url-status=live }}</ref> |video5=[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Interview_with_Jimmy_Wales_at_Wikimania_2025_Nairobi.webm Interview with Wikipedia co-founder Jimmy Wales at Wikimania 2025, Nairobi, Kenya], ''[[RTV (Bangladeshi TV channel)|Rtv]]'', 2025 <ref>{{cite news |last1=Hossain |first1=Delwar |title=Wikipedia founder Jimmy Wales Rtv News |url=https://www.youtube.com/watch?v=19-JVMvSDaM |access-date=23 August 2025 |agency=Rtv news |publisher=Rtv news |archive-date=September 5, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250905025707/https://www.youtube.com/watch?v=19-JVMvSDaM |url-status=live }}</ref> }} မူလက ဘောမစ်ကုမ္ပဏီသည် ဝီကီပီးဒီးယားကို အကျိုးအမြတ်ထွက်မည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။<ref name="Seth Finkelstein" /> လာရီ ဆန်ဂါ ကလည်း အစပိုင်းတွင် ဝီကီပီးဒီးယားကို နျူပီးဒီးယား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကို အထောက်အကူပြုမည့် ကိရိယာတစ်ခုအဖြစ်သာ ရှုမြင်ခဲ့သည်။ ဂျင်မီဝေလ်းကမူ ဤစီမံကိန်းသည် အဆိုးရွားဆုံးအခြေအနေတွင် "လုံးဝအသုံးမကျတဲ့ အမှိုက်တွေ"သာ ထွက်ပေါ်လာနိုင်သည်ဟု စိုးရိမ်ခဲ့သည်။<ref name="knowitall" /> သို့သော်လည်း ဆန်ဂါနှင့် ဝေလ်းတို့ နှစ်ဦးလုံး အံ့အားသင့်သွားရလောက်အောင်ပင် စတင်လွှင့်တင်ပြီး ရက်ပိုင်းအတွင်းမှာပင် ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်ရှိ ဆောင်းပါးအရေအတွက်သည် နျူပီးဒီးယားထက် သာလွန်များပြားသွားခဲ့ပြီး စာတည်းဖြတ်သူ အစုအဖွဲ့ငယ်လေးတစ်ခုလည်း စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="2.0" /><ref name="am 2006 p93" /> သာမန်လူထုထံမှ ပံ့ပိုးမှုများကို လက်ခံမည့် ပွင့်လင်းရင်းမြစ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု စွယ်စုံကျမ်းဟူသော ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် စိတ်ကူးစိတ်သန်းကို အခြားသူများနှင့်အတူ စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သူမှာ ဂျင်မီဝေလ်း ဖြစ်သည်။<ref name="Sanger2005">{{cite book |last = Sanger |first = Larry |editor1-last = DiBona |editor1-first = Chris |editor2-last = Cooper |editor2-first = Danese |editor3-last = Stone |editor3-first = Mark |chapter = The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir |title = Open Sources 2.0: The Continuing Evolution |chapter-url = {{GBurl|id=q9GnNrq3e5EC|p=312}} |date = November 1, 2005 |publisher = O'Reilly Media, Inc. |isbn = 978-0-596-00802-4 |page = [https://archive.org/details/opensources20con0000unse/page/312 312] |quote = To be clear, the idea of an open source, collaborative/encyclopedia, open to contribution by ordinary people, was entirely Jimmy's, not mine, and the funding was entirely by Bomis. I was merely a grateful employee; I thought I was very lucky to have a job like that land in my lap. Of course, other people had had the idea... |url = https://archive.org/details/opensources20con0000unse/page/312 }}</ref> အစောပိုင်းကာလတွင် ဆန်ဂါရော ဝေလ်းပါ ဝီကီပီးဒီးယား၏ အစပြုမှုမှ မည်သည့်ရလဒ် ထွက်ပေါ်လာမည်ကို မခန့်မှန်းနိုင်ခဲ့ကြပေ။<ref name=knowitall/><ref name="am 2006 p93" /> ဤဝဘ်ဆိုက်၏ အစောပိုင်း ပံ့ပိုးကူညီသူ အများစုမှာ လွတ်လပ်သော ယဉ်ကျေးမှုလှုပ်ရှားမှုလုပ်ငန်းပုံစံနှင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သူများဖြစ်ကြပြီး ဝေလ်းကဲ့သို့ပင် ပွင့်လင်းရင်းမြစ် လှုပ်ရှားမှုကို ထောက်ခံအားပေးသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=signon/> ဝေလ်းက မည်သူမဆို စွယ်စုံကျမ်းကို ဝင်ရောက်ပြင်ဆင်နိုင်သည့် လွတ်လပ်စွာ တည်းဖြတ်မှုသဘောတရားအပေါ် အစပိုင်းတွင် အလွန်အမင်း စိုးရိမ်ပူပန်ခဲ့သဖြင့် ညဉ့်နက်သန်းခေါင်အချိန်တွင် အိပ်ရာမှနိုးကာ ဝဘ်ဆိုက်ပေါ်သို့ မည်သည့်အချက်အလက်များ ဖြည့်စွက်နေကြသည်ကို လိုက်လံစောင့်ကြည့်ခဲ့ဖူးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="utopia" /><ref>{{cite book |last1 = Tapscott |first1 = Don |last2 = Anthony D. |title = Wikinomics |page = 71 |year = 2008 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-1-59184-231-6 |oclc = 263665459 }}</ref> သို့သော်လည်း အစောပိုင်း အယ်ဒီတာအဖွဲ့ဝင်များသည် စီမံကိန်းကြီးထွားလာစေရန် အထောက်အကူပြုသည့် ခိုင်မာတောင့်တင်းပြီး မိမိကိုယ်ကိုယ် ပြန်လည်ထိန်းကျောင်းနိုင်သော လူထုအသိုင်းအဝိုင်း တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ကူညီပေးခဲ့ကြသည်။<ref name=reasonmag/> ၂၀၁၆ ခုနှစ် SXSW ညီလာခံ ဟောပြောပွဲတစ်ခုတွင် သူက ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်၌ ပထမဆုံးသော စာလုံးအဖြစ် ကွန်ပျူတာပရိုဂရမ်မာများ ဆော့ဖ်ဝဲအသစ်များကို စမ်းသပ်ရာတွင် အသုံးပြုလေ့ရှိသည့် "Hello world" ဟူသော စကားစုကို ရေးသားခဲ့ကြောင်း ပြန်လည်အမှတ်ရ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url = http://www.businessinsider.com/wikipedias-first-words-hello-world-2016-3 |title = The first words on Wikipedia were a nerdy programmer in-joke |website = Business Insider |date = March 13, 2016 |access-date = December 26, 2017 |last = Carson |first= Biz |archive-date = December 26, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171226182140/http://www.businessinsider.com/wikipedias-first-words-hello-world-2016-3 |url-status = live }}</ref> ဆန်ဂါသည် ဝီကီပီးဒီးယား၏ အစောပိုင်းကာလတွင် စီမံကိန်းကို ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး လမ်းညွှန်ပြသခဲ့သည်။<ref name="Brian Bergstein" /><ref name="Michael Singer" /> သူက ဤကျယ်ပြန့်သော စိတ်ကူးစိတ်သန်းသည် မူလက အခြားသူများထံမှ မြစ်ဖျားခံခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၂၀၁၅ ခုနှစ် ''Slashdot'' အတွက် ရေးသားခဲ့သော ကိုယ်တိုင်ရေးမှတ်တမ်းတစ်ခုတွင် "သာမန်လူထုက ဝင်ရောက်ပံ့ပိုးနိုင်တဲ့ ပွင့်လင်းရင်းမြစ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု စွယ်စုံကျမ်းဆိုတဲ့ စိတ်ကူးက လုံးဝကို ဂျင်မီရဲ့ စိတ်ကူးပါ၊ ကျွန်တော့်စိတ်ကူးမဟုတ်ပါဘူး။ ရန်ပုံငွေကိုလည်း ဘောမစ်ကုမ္ပဏီကပဲ လုံးဝပံ့ပိုးခဲ့တာပါ။ ဟုတ်ပါတယ်၊ အခြားသူတွေမှာလည်း ဒီလိုစိတ်ကူးမျိုး ရှိဖူးကြမှာပါ" ဟု ဆိုကာ "ဒီစွယ်စုံကျမ်းကို လက်တွေ့ကျကျ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် လုပ်ဖို့ကတော့ သူ ကျွန်တော့်ကို ပေးအပ်ခဲ့တဲ့ တာဝန်ပါပဲ" ဟု ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=slashdot/> ဆန်ဂါသည် ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဘောမစ်ကုမ္ပဏီက ၎င်း၏ရာထူးအတွက် ရန်ပုံငွေပံ့ပိုးမှုကို ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည့်အချိန်အထိ နျူပီးဒီးယားနှင့် ဝီကီပီးဒီးယား စီမံကိန်းနှစ်ခုလုံးတွင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ကာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ ဆန်ဂါသည် ထိုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် နျူပီးဒီးယား၏ အယ်ဒီတာချုပ်အဖြစ်မှလည်းကောင်း၊ ဝီကီပီးဒီးယား၏ "Chief organizer" အဖြစ်မှလည်းကောင်း နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။<ref name=resignation/><ref name=digitaluniverse/> အစောပိုင်းကာလတွင် ဘောမစ်သည် ဝီကီပီးဒီးယားအတွက် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ကျောထောက်နောက်ခံပေးခဲ့ပြီး၊<ref name="Michael Singer" /><ref name=seattle/> ဆန်ဂါ ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ကုန်ကျစရိတ်များ လျော့နည်းသွားကာ အကျိုးအမြတ်မယူသော ဖောင်ဒေးရှင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲရန် အစီအစဉ်များ မပေါ်ပေါက်မီအချိန်အထိ ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်တွင် ကြော်ငြာများထည့်သွင်းရန် စဉ်းစားခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Seth Finkelstein" /> ====ပူးတွဲတည်ထောင်သူ အခြေအနေ ငြင်းခုံမှု==== ဂျင်မီဝေလ်းက သူသည် ဝီကီပီးဒီးယား၏ တစ်ဦးတည်းသော တည်ထောင်သူဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး၊ ဆန်ဂါအား ပူးတွဲတည်ထောင်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုမှုကို အများပြည်သူရှေ့တွင် ငြင်းခုံခဲ့သည်။<ref name="Parmy Olson" /> ဆန်ဂါနှင့် ဝေလ်းတို့ကို ၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလကတည်းက ''[[နယူးယောက် တိုင်းမ်စ်]]'' သတင်းစာက ပူးတွဲတည်ထောင်သူများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး၊ ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော ဝီကီပီးဒီးယား၏ ပထမဆုံး သတင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင်လည်း ၎င်းတို့နှစ်ဦးလုံးကို တည်ထောင်သူများအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="sanger-NYTimes" /><ref name="Wikipedia Press Release of 2002" /> ထိုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဝေလ်းကိုယ်တိုင်လည်း မိမိကိုယ်ကိုယ် ဝီကီပီးဒီးယား၏ "ပူးတွဲတည်ထောင်သူ" ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Yahoo!" /> ဆန်ဂါသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ဝဘ်စာမျက်နှာတွင် သူနှင့် ဝေလ်းတို့သည် ပူးတွဲတည်ထောင်သူများဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်မည့် လင့်ခ်အထောက်အထားမျိုးစုံကို စုစည်းပြသထားခဲ့သည်။<ref name="Brian Bergstein" /><ref name="SangerLinks" /><ref>{{cite web |url = http://www.geekentertainment.tv/2006/03/24/sxsw2006-jimmy-wales-uber-wikipedian/ |title = SXSW2006: Jimmy Wales, Uber Wikipedian |last1 = Slutsky |first1 = Irina |author-link1 = Irina Slutsky |last2 = Codel |first2 = Eddie |date = March 24, 2006 |publisher = Geek Entertainment TV |access-date = December 26, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121222041408/http://www.geekentertainment.tv/2006/03/24/sxsw2006-jimmy-wales-uber-wikipedian/ |archive-date = December 22, 2012 |url-status = dead }}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် The Boston Globe သတင်းစာ၌ ဝေလ်းက ဆန်ဂါ၏ ပြောကြားချက်များကို “အဓိပ္ပာယ်မရှိ လျှောက်ပြောနေခြင်း” ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဝေလ်းက တည်ထောင်သူ အခြေအနေ ငြင်းခုံမှုကို "မဆီမဆိုင်တာတွေ လျှောက်လုပ်နေကြတာ" ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name="David Mehegan" /><ref name="William Paoletto" /> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဝေလ်းက ''[[နယူးယောက် တိုင်းမ်စ်]]'' သို့ ပြောကြားရာ၌ ဤငြင်းခုံမှုသည် "ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ အနတ္တအဖြစ်ဆုံး ကိစ္စရပ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last = Spence |first = Madeleine |date = August 1, 2021 |title = Larry Sanger: 'I wouldn't trust Wikipedia — and I helped to invent it' |newspaper = [[The Times]] |url = https://www.thetimes.com/uk/wales/article/larry-sanger-i-wouldnt-trust-wikipedia-and-i-helped-to-invent-it-cflrhmdhx |access-date = August 1, 2021 |issn = 0140-0460 |archive-date = August 1, 2021 |archive-url = https://archive.today/20210801095207/https://www.thetimes.co.uk/article/larry-sanger-i-wouldnt-trust-wikipedia-and-i-helped-to-invent-it-cflrhmdhx |url-status = live }}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဝေလ်းသည် ဂျာမန်ဂျာနယ်လစ် တီလို ယူးန်း (Tilo Jung) နှင့် ပြုလုပ်သော Jung & Naiv ပေါ့ဒ်ကတ်စ် အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဝေလ်းသည် ၎င်း၏ တည်ထောင်သူအဆင့်အတန်းနှင့်ပတ်သက်၍ ယူးန်း၏ မေးခွန်းများကို “"ရူးကြောင်ကြောင်နိုင်လွန်းတယ်" ဟု ပြောဆိုကာ တစ်မိနစ်ပင်မပြည့်မီ အင်တာဗျူးနေရာမှ ထရပ်ကာ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2025-11-15 |title=Wikipedia-Gründer Jimmy Wales nennt Tilo Jungs Fragen »dumm« |trans-title=Wikipedia founder Jimmy Wales calls Tilo Jung's questions "stupid" |url=https://www.spiegel.de/netzwelt/jung-naiv-wikipedia-gruender-jimmy-wales-nennt-tilo-jungs-fragen-dumm-und-beendet-interview-a-dbb0bbaf-5320-44d8-88df-09492bd789f7 |access-date=2025-11-16 |work=Der Spiegel |language=de |issn=2195-1349}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဝေလ်းသည် အင်္ဂလိပ်ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်ရှိ ၎င်း၏ကိုယ်ရေးအကျဉ်းဆောင်းပါးကို ကိုယ်တိုင်ဝင်ရောက်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ စာရေးဆရာ ရော်ဂျာ ကေဒန်ဟတ်ဒ်က ဝေလ်းသည် ဆောင်းပါးကို ပြင်ဆင်ရာတွင် လာရီဆန်ဂါအား ဝီကီပီးဒီးယား၏ ပူးတွဲတည်ထောင်သူအဖြစ် ရည်ညွှန်းထားချက်များကို ဖျက်ပစ်ခဲ့ကြောင်း ပြင်ဆင်မှုမှတ်တမ်းများကို ထောက်ပြ၍ လူထုအာရုံစိုက်လာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name=cadenhead/><ref name="Dan Mitchell" /> ယင်းအပေါ် ဆန်ဂါက "အခုလို ပြင်ဆင်မှုမျိုးတွေကို တွေ့ရတာဟာ ဂျင်မီအနေနဲ့ သမိုင်းကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရေးဖို့ ကြိုးပမ်းနေတာ ထင်ရှားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါဟာ အချည်းနှီးပါပဲ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ပွင့်လင်းမြင်သာပြီး ဆက်သွယ်ရေး အားကောင်းလှတဲ့ ဒီနေ့ခေတ်ကမ္ဘာကြီးမှာ အမှန်တရားဟာ တစ်နေ့နေ့တော့ ပေါ်လာမှာမို့လို့ပါပဲ" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name=wirednews /><ref name="Rhys Blakely" /> ထို့အပြင် ဝေလ်းသည် ၎င်း၏ကုမ္ပဏီဟောင်း Bomis ၏ ထုတ်ကုန်အချို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ သဘောသဘာဝများကို အရှိန်အဟုန်လျှော့ချ၍ ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးပမ်းသည့်ပုံစံမျိုးဖြင့် ပြင်ဆင်ခဲ့ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name=knowitall/><ref name=wirednews/> ဝေလ်းက ၎င်း၏ပြင်ဆင်မှုများသည် အချက်အလက်များ တိကျမှန်ကန်စေရန်အတွက်သာ သက်သက်ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ငြင်းချက်ထုတ်ခဲ့သော်လည်း၊<ref name=wirednews/> ဝီကီပီးဒီးယားတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် အားမပေးသော လုပ်ဆောင်ချက်ဖြစ်သည့် မိမိ၏ကိုယ်ရေးအကျဉ်းကို ကိုယ်တိုင်ဝင်ရောက်တည်းဖြတ်ခဲ့မိခြင်းအတွက် ပြန်လည်တောင်းပန်ခဲ့သည်။<ref name="wirednews" /><ref name="Rhys Blakely" /> ==== အခန်းကဏ္ဍ ==== ၂၀၀၄ ခုနှစ် ''Slashdot'' နှင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် ဂျင်မီဝေလ်းသည် ဝီကီပီးဒီးယားအပေါ် ထားရှိသော သူ၏မျှော်မှန်းချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း အကျဉ်းချုပ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ "ကမ္ဘာဂြိုဟ်ပေါ်မှာရှိတဲ့ လူသားတိုင်းကို လူသားတို့ရဲ့ အသိပညာဗဟုသုတ အစုအဝေးအားလုံးဆီ အခမဲ့ ဝင်ရောက်လေ့လာနိုင်ခွင့် ပေးထားတဲ့ ကမ္ဘာကြီးတစ်ခုကို စိတ်ကူးပုံဖော်ကြည့်လိုက်ပါ။ အဲဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ အခုလက်ရှိ လုပ်ဆောင်နေတဲ့အရာပါပဲ"<ref name=roblimo /> သူ၏ တရားဝင်ရာထူးမှာ [[ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်း]]၏ ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင်ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော်လည်း၊ ဝီကီပီးဒီးယား အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်းရှိ ဝေလ်း၏ လူမှုရေးဆိုင်ရာ ဩဇာတိက္ကမက သူ့အား စေတနာရှေ့ထားသော အာဏာရှင်၊ စည်းမျဉ်းခံဘုရင်နှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာခေါင်းဆောင် ဟူ၍ ကွဲပြားစွာ တင်စားခေါ်ဆိုရလောက်သည့် အဆင့်အတန်းတစ်ခုကို ရရှိစေခဲ့သည်။<ref name=wikipedia@nyt/><ref name=wikiworld/><ref name=egypt/> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ''[[ဂါးဒီးယန်း]]'' သတင်းစာနှင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော အင်တာဗျူးနှစ်ခု၌ ဝေလ်းသည် ဝီကီပီးဒီးယားပေါ်ရှိ ၎င်း၏အခန်းကဏ္ဍကို အကျယ်တဝင့် ရှင်းလင်းခဲ့သည်။ ပထမအင်တာဗျူးတွင် သူက "စေတနာရှေ့ထားသော အာဏာရှင်" ဟူသော ဝေါဟာရကို "အမြဲတမ်း ငြင်းပယ်ခဲ့သည်" ဟု ဆိုသော်လည်း၊ မိမိကိုယ်ကိုယ် "စည်းမျဉ်းခံဘုရင်" ဟုမူ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဒုတိယအင်တာဗျူးတွင်မူ ၎င်း၏ "စည်းမျဉ်းခံဘုရင်" ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ကို ထပ်မံရှင်းလင်းခဲ့ရာတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ ဘုရင်မကြီး [[ဒုတိယ အယ်လီဇဘက်]] ကဲ့သို့ပင် မိမိတွင် အမှန်တကယ် စီမံခန့်ခွဲပိုင်ခွင့် အာဏာမရှိကြောင်း ထည့်သွင်းပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name=Garside-2014-08-03>{{cite news |newspaper = The Observer |url = https://www.theguardian.com/theobserver/2014/aug/03/observer-profile-jimmy-wales-wikipedia |title = Jimmy Wales: digital champion of free speech |first = Juliette |last = Garside |date = August 3, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = July 10, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170710054015/https://www.theguardian.com/theobserver/2014/aug/03/observer-profile-jimmy-wales-wikipedia |url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |last = Cadwalladr |first = Carole |url = https://www.theguardian.com/technology/2014/feb/07/jimmy-wales-wikipedia-interview |title = Wikipedia's Jimmy Wales: 'It's true, I'm not a billionaire. So?'&nbsp;– interview |newspaper = [[The Guardian]] |date = February 7, 2014 |access-date = December 26, 2017 |archive-date = May 18, 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190518034803/https://www.theguardian.com/technology/2014/feb/07/jimmy-wales-wikipedia-interview |url-status = live }}</ref> ထို့အပြင် သူသည် စီမံကိန်း၏ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အဖြစ်နှင့်လည်း အနီးစပ်ဆုံး ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref name="Economist2008" /> ဝီကီပီးဒီးယား၏ ကြီးထွားလာမှုနှင့် ထင်ရှားကျော်ကြားမှုများက ဝေလ်းကို အင်တာနက် လောက၏ နာမည်ကျော်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။<ref name=arendse /> အဆိုပါ ဝဘ်ဆိုက်ကို မတည်ထောင်မီက မြောက်အမေရိကတိုက် ပြင်ပသို့ တစ်ကြိမ်မျှ ခရီးမဆန့်ဖူးခဲ့သော်လည်း၊ ဝီကီပီးဒီးယား စီမံကိန်းတွင် ပါဝင်လာပြီးနောက်ပိုင်း၌ ၎င်းသည် ဝီကီပီးဒီးယား၏ အများပြည်သူ သိရှိသူအဖြစ် ကမ္ဘာအနှံ့သို့ စဉ်ဆက်မပြတ် လေကြောင်းခရီးစဉ်များဖြင့် ပျံသန်းသွားလာနေခဲ့ရသည်။<ref name="Economist2008" /><ref name=karasz /> လာရီ ဆန်ဂါ ဝီကီပီးဒီးယားမှ ထွက်ခွာသွားချိန်တွင် ဝေလ်း၏ ချဉ်းကပ်ပုံနည်းလမ်းမှာ ဆန်ဂါနှင့် မတူဘဲ<ref name=Anderson2011/> လုပ်ငန်းစဉ်များအပေါ် အလွန်အမင်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းမရှိသည့် ဘေးထွက်ရပ်တည်မှု ပုံစံမျိုး ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=Anderson2011>{{cite book |last = Anderson |first = Jennifer Joline |page = 76 |title = Wikipedia: The Company and Its Founders |url = https://books.google.com/books?id=3Ql0ic5dTmgC&pg=PA76 |edition = 1st |publisher = Abdo Group |year = 2011 |isbn = 978-1-61714-812-5 |access-date = February 24, 2016 |archive-date = February 16, 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230216014625/https://books.google.com/books?id=3Ql0ic5dTmgC&pg=PA76 |url-status = live }}</ref> အခြားသော စီမံကိန်းများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေသော်လည်း၊ ဝေလ်းသည် ဝီကီပီးဒီးယားအတွင်းရှိ ၎င်း၏အခန်းကဏ္ဍကို လျှော့ချရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိနေခြင်းကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ''The New York Times'' သို့ ပြောကြားရာ၌ "အခန်းကဏ္ဍကို လျှော့ချဖို့ဆိုတာ ကျွန်တော့်အတွက် ရွေးချယ်စရာ လမ်းကြောင်းတစ်ခု မဟုတ်ပါဘူး&nbsp;... အလွန်အမင်း လုပ်ဇာတ်ခင်းပြီး ပြောတာမျိုးတော့ မဟုတ်ပေမယ့် 'ကမ္ဘာဂြိုဟ်ပေါ်မှာရှိတဲ့ လူသားတိုင်းဆီကို သူတို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားနဲ့ အမြင့်မားဆုံး အရည်အသွေးရှိတဲ့ အခမဲ့စွယ်စုံကျမ်းတစ်စောင် ဖန်တီးဖြန့်ဝေပေးဖို့' ဆိုတာကပဲ ကျွန်တော့်ရဲ့ ဖြစ်တည်မှုပါ၊ ကျွန်တော် အခုလုပ်နေတဲ့အရာပါ၊ ဒါဟာ ကျွန်တော့်ဘဝရဲ့ ပန်းတိုင်ပါပဲ" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref name=wikiworld/> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် မေလတွင် [[ဘီဘီစီ]] သတင်းဌာနက ဝေလ်းသည် မီဒီယာအချက်အလက် အများစုကို လက်ခံသိမ်းဆည်းပေးထားသည့် ဝီကီပီးဒီးယား၏ ညီအစ်မစီမံကိန်းတစ်ခုဖြစ်သော [[ဝီကီမီဒီယာ ကွန်မွန်းစ်]]ပေါ်ရှိ ၎င်း၏ နည်းပညာဆိုင်ရာ အထူးအခွင့်အရေးများစွာကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြစ်ပွားရခြင်းမှာ ၎င်းအနေဖြင့် "ကာမစိတ်ကိုသာ လှုံ့ဆော်ရန် ရည်ရွယ်သည်" ဟု ယူဆရသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတိအလင်းဖော်ပြထားသည့် ရုပ်ပုံများကို ဖျက်ပစ်ရာတွင် အလွန်လောကြီးပြီး ဒီမိုကရေစီမဆန်သော နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ယူဆကာ စီမံကိန်း၏ စေတနာ့ဝန်ထမ်း လူထုအသိုင်းအဝိုင်းက ဝေဖန်ကန့်ကွက်ခဲ့ကြပြီးနောက်တွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=bbc2010/> === ဝီကီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးရှင်း === [[File:Wm2007 press 002.jpg|thumb|ဝီကီမေးနီးယား ၂၀၀၇ တွင် ဝီကီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တွေ့ရသော ဝေးလ်]] ၂၀၀၃ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် ဝေလ်းသည် [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]]၊ [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]] ၌ အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအဖြစ် [[ဝီကီမီဒီယာ ဖောင်ဒေးရှင်း]] (WMF) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]သို့ ရုံးချုပ်ကို ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။<ref name=BBCTech/><ref name=cadelago/> ဝီကီပီးဒီးယား၏ မူပိုင်ခွင့်ဆိုင်ရာ ဉာဏပစ္စည်းများအားလုံးနှင့် ဒိုမိန်းအမည်အားလုံးကို အဆိုပါ စွယ်စုံကျမ်းနှင့် ၎င်း၏ ညီအစ်မစီမံကိန်းများကို ပံ့ပိုးကူညီရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သော အဆိုပါ ဖောင်ဒေးရှင်းအသစ်ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။<ref name=telegraph/><ref name="am 2006 p93" /> ဝေလ်းသည် ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်း စတင်ဖွဲ့စည်းချိန်မှစ၍ ဘုတ်အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်အထိ ၎င်း၏ တရားဝင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref name=WMFD/> ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ သူ့အား ဂုဏ်ထူးဆောင်ဥက္ကဋ္ဌ ဟူသော ဘွဲ့အမည်ကို ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သော ဘုတ်အဖွဲ့မှ ခန့်အပ်သည့် လူထုတည်ထောင်သူနေရာ (Community founder's seat) ကို ရယူထားခဲ့သည်။<ref name=terdiman/><ref>{{Cite web |url = https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |title = Wikimedia Foundation Bylaws |publisher= Wikimedia Foundation |date = August 5, 2008 |access-date = December 26, 2017 |quote = (F) Community Founder Trustee Position. The Board may appoint Jimmy Wales as Community Founder Trustee for a three-year term. The Board may reappoint Wales as Community Founder Trustee for successive three-year terms (without a term limit). In the event that Wales is not appointed as Community Founder Trustee, the position will remain vacant, and the Board shall not fill the vacancy. |archive-date = February 25, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170225172741/https://wikimediafoundation.org/wiki/Bylaws#ARTICLE_IV_-_THE_BOARD_OF_TRUSTEES |url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web |url = https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees#Structure |title = Board of Trustees |publisher= Wikimedia Foundation |access-date = December 26, 2017 |quote = Since 2008, the Board has seats for ten Trustees: one founder's seat (reserved for Jimmy Wales); two seats selected by the Wikimedia chapters and thematic organizations; three seats nominated by the Wikimedia community; and four seats appointed by the rest of the Board |archive-date = August 19, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170819202216/https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees#Structure |url-status = live }}</ref> ကွန်ပျူတာနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ညီလာခံများတွင် ဖောင်ဒေးရှင်းကို မြှင့်တင်ရန် သွားရောက်ဟောပြောခြင်း အပါအဝင် ဖောင်ဒေးရှင်းအတွက် လုပ်ဆောင်ပေးသော သူ၏လုပ်ငန်းဆောင်တာအားလုံးမှာ မည်သည့်အခါမျှ အခကြေးငွေ ရယူခဲ့ခြင်းမရှိပေ။<ref name=accessforall/> ဝေလ်းက ဝီကီပီးဒီးယားကို ဖောင်ဒေးရှင်းထံသို့ လှူဒါန်းလိုက်ခြင်းသည် သူလုပ်ခဲ့သမျှ အရာအားလုံးထဲတွင် "အမိုက်မဲဆုံးရော အလိမ္မာဆုံးပါ" ဖြစ်သည်ဟု မကြာခဏ နောက်ပြောင်ပြောဆိုလေ့ရှိသည်။ တစ်ဖက်တွင် သူက ဝီကီပီးဒီးယား၏ တန်ဖိုးကို အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃ ဘီလီယံခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သော်လည်း၊ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ယင်းသို့ လှူဒါန်းလိုက်ခြင်းကြောင့်သာ ယခုကဲ့သို့ အောင်မြင်မှု ရရှိနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော သူ၏ယုံကြည်မှုကို ချိန်ဆခဲ့သည်။<ref name=NEWSCMARKS/><ref name=telegraph/><ref name=dw-world/><ref name=ioltechnology/> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဝေလ်းက "ကျွန်တော့်ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍကို ယူကေရဲ့ ခေတ်သစ်ဘုရင်တစ်ပါးလိုပဲ ရှုမြင်ပါတယ် - တကယ့်အာဏာမရှိပေမယ့်၊ ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ပိုင်ခွင့်၊ အားပေးကူညီပိုင်ခွင့်နဲ့ သတိပေးနှိုးဆော်ပိုင်ခွင့်တွေတော့ ရှိပါတယ်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Garfield-2020">{{Cite magazine |last = Garfield |first = Simon |date = October 20, 2020 |title = What We Know and Can Agree On: Wikipedia at 20 |url = https://www.esquire.com/uk/culture/a34412278/wikipedia-at-20/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20201020200836/https://www.esquire.com/uk/culture/a34412278/wikipedia-at-20/ |archive-date = October 20, 2020 |access-date = February 16, 2021 |magazine = [[Esquire (magazine)|Esquire]]}}</ref> ဝေလ်းနှင့် ဖောင်ဒေးရှင်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုသည် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကိစ္စရပ်အချို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်း၏ ဝန်ထမ်းဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်သူ ဒန်နီ ဝူးလ်က ဝေလ်းသည် ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ရန်ပုံငွေများကို ကိုယ်ပိုင်အပန်းဖြေမှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များအတွက် လွဲမှားစွာ အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref name=moses/> ထို့အပြင် ဝူးလ်က ဝေလ်း၏ အသုံးအစွဲ ပုံစံများကြောင့် ၎င်း၏ ဝီကီမီဒီယာ ခရက်ဒစ်ကတ်ကို ပြန်လည်သိမ်းဆည်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်ဟုပါ ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့ရာ၊ ယင်းစွပ်စွဲချက်ကို ဝေလ်းက ငြင်းဆိုခဲ့သည်။<ref name=moses/> ထိုစဉ်က ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သူ ဖလော်ရန့်စ် ဒီဗူးဝါးဒ် နှင့် ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ယာယီအမှုဆောင်ဒါရိုက်တာဟောင်း ဘရက်ဒ် ပက်ထရစ်တို့က ဝေလ်း သို့မဟုတ် ဖောင်ဒေးရှင်းဘက်က မည်သည့်အမှားအယွင်းမျှ လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းမရှိကြောင်း ငြင်းချက်ထုတ်ခဲ့ကြပြီး၊ ဝေလ်းသည် အသုံးစရိတ်အားလုံးအတွက် စာရင်းရှင်းလင်းခဲ့ကြောင်းနှင့် ပြေစာမရှိသောအရာများအတွက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ငွေဖြင့် ပြန်လည်ပေးချေခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သီးသန့်နေရာတွင်မူ ဒီဗူးဝါးဒ်က ဝေလ်းအား "အတိတ်ကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရေးဖို့ အမြဲတမ်း ကြိုးပမ်းနေတတ်သူ"ဟု ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြစ်တင်ဝေဖန်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name=ryan/> ထို့နောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ် မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် Novell ကုမ္ပဏီမှ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာရှင်ဟောင်း ဂျက်ဖ် မာကီ က ဝေလ်းသည် ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်းသို့ ရန်ပုံငွေလှူဒါန်းခြင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် မာကီ၏ ဝီကီပီးဒီးယား ကိုယ်ရေးအကျဉ်းဆောင်းပါးကို ပိုမိုကောင်းမွန်ပြီး မျက်နှာသာပေးသော ပုံစံမျိုးဖြစ်အောင် ဝင်ရောက်ပြင်ဆင်ပေးခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ရာ၊ ယင်းစွပ်စွဲချက်ကိုလည်း ဝေလ်းက "အဓိပ္ပာယ်မရှိသော စကား" ဟု ပယ်ချခဲ့သည်။<ref name="Moses2" /><ref name=bbcpaidediting/> ၂၀၁၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဝီကီပီးဒီးယား စာတည်းဖြတ်သူများက ဖောင်ဒေးရှင်း၏ Knowledge Engine စီမံကိန်းသည် ဝေလ်းအတွက် အကျိုးစီးပွား ပဋိပက္ခ ဖြစ်နေသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name=Mullin2016/> အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဖောင်ဒေးရှင်းက ရှာဖွေရေးအင်ဂျင်ဆိုင်ရာ သုတေသနလုပ်ငန်းများတွင် ငွေကြေးအမြောက်အမြား သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ဝေလ်း၏ ကိုယ်ပိုင်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဖြစ်သော ဝီကီယာကုမ္ပဏီက အကျိုးအမြတ် ရရှိသွားနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝီကီယာကုမ္ပဏီသည် ရှာဖွေရေးအင်ဂျင်တစ်ခုကို တီထွင်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ဖူးသော်လည်း ယင်းလုပ်ငန်းကို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပိတ်သိမ်းခဲ့ရသည်။<ref name=Mullin2016>{{cite news |archive-url = https://web.archive.org/web/20160301082152/http://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |archive-date = March 1, 2016 |url = https://arstechnica.com/tech-policy/2016/02/head-of-wikimedia-foundation-resigns-as-tensions-with-editors-mount/ |title = Wikimedia Foundation director resigns after uproar over "Knowledge Engine" |last = Mullin |first = Joe |date = February 29, 2016 |website = [[Ars Technica]] |url-status = dead }}</ref> == ဂုဏ်ပုဒ်နှင့် ရာထူးများ == [[File:Quadriga-verleihung-rr-02.jpg|thumb|၂၀၀၈ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်နေ့တွင် ဂျင်မီဝေးလ်စ် [[Quadriga (award)|Quadriga award]] ဆုအား လက်ခံယူစဉ်။]] * Mid-2005 — Wales is appointed as a member of the [[Berkman Center for Internet & Society]] at [[Harvard Law School]].<ref name="qanda"/> * October 3, 2005 — according to a press release, Wales joins the [[Board of Directors]] of [[Socialtext]], a provider of [[wiki]] technology to businesses.<ref>{{cite press release |title=Jimmy Wales Joins Socialtext Board of Directors; Wikipedia Founder to Advise Leader in Enterprise Wiki Solutions |publisher=SocialText |date=October 3, 2005 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_-142005_Oct_3/ai_n15657890 |accessdate=2008-10-31 |archive-date=26 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226162554/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_-142005_Oct_3/ai_n15657890 |url-status=dead }}</ref> * 2006 — Wales joins the Board of Directors of the [[non-profit organization]] [[Creative Commons]].<ref>{{cite news |author=Garlick, Mia |title=Creative Commons Adds Two New Board Members |date=March 30, 2006 |publisher=[[Creative Commons]] |accessdate=2008-10-31 |url=http://creativecommons.org/press-releases/entry/5840 |archivedate=22 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222104046/http://creativecommons.org/press-releases/entry/5840 }}</ref> * May 8, 2006 — Wales is listed in the "Scientists & Thinkers" section of the [[Time 100|100 influential people]] special edition of ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine.<ref name=Anderson/> * June 3, 2006 — Wales receives an [[honorary degree]] from [[Knox College (Illinois)|Knox College]].<ref>"[http://www.knox.edu/x12330.xml Knox College Honorary Degrees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902200844/http://www.knox.edu/x12330.xml |date=2 September 2006 }}", knox.edu. Retrieved on 2008-10-31.</ref> * May 3, 2006 — The [[Electronic Frontier Foundation]] awards him a [[EFF Pioneer Award|Pioneer Award]].<ref>{{cite news |url=http://www.infozine.com/news/stories/op/storiesView/sid/14632 |title=EFF Honors Craigslist, Gigi Sohn, and Jimmy Wales with Pioneer Awards |date=April 28, 2006 |work=Kansas City infoZine News |accessdate=2008-10-31 |archivedate=18 May 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190518133242/http://www.infozine.com/news/stories/op/storiesView/sid/14632/ }}</ref> * 2006 — Wales is appointed to the advisory board of the [[MIT Center for Collective Intelligence]].<ref> "[http://cci.mit.edu/people/index.html People: Advisory board]", cci.mit.edu. Retrieved on 2008-10-31.</ref> * January 23, 2007 — ''[[Forbes]]'' magazine ranks Wales twelfth in its first annual "The Web Celebs 25".<ref>{{cite news |url= http://www.forbes.com/2007/01/23/internet-fame-celebrity-tech-media-cx_de_06webceleb_0123intro.html |title=The Web Celeb 25 |first=David M. |last=Ewalt |date=January 23, 2007 |accessdate=2008-10-31}}</ref> * 2007 — Wales is recognized by the [[World Economic Forum]] as one of the 'Young Global Leaders' of 2007.<ref>{{cite news |url=http://icommonssummit.org/speakers/2008/04/jimmy-wales.html |title=Participants > Speakers > Jimmy Wales |publisher=iCommonsSummit.org |year=2008 |accessdate=2008-10-31 |archivedate=20 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080520112212/http://icommonssummit.org/speakers/2008/04/jimmy-wales.html }}</ref> * 2008 — [[CORUM]] awards him The Global Brand Icon of the Year Award for 2008.<ref>{{cite news |url=http://www.mattbaily.ca/news/2008/09/14/corum-jimmy-wales-global-brand-icon-of-the-year-award/ |title=Corum announces Jimmy Wales as The Global Brand Icon of the Year Award |publisher=MattBaily.ca |date=September 14, 2008 |accessdate=2008-10-31 |archivedate=24 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081224214551/http://www.mattbaily.ca/news/2008/09/14/corum-jimmy-wales-global-brand-icon-of-the-year-award/ }}</ref> * 2008 — Wales - representing Wikipedia - receives the [[Quadriga (award)|Quadriga]] award of Werkstatt Deutschland for ''A Mission of Enlightenment'' representing the Wikimedia-project along with [[Boris Tadić]], [[Eckart Höfling]] and [[Peter Gabriel]]. The award was presented by [[David Weinberger]].<ref>"[http://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 Die Quadriga Award for 'A Mission of Enlightenment' – 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915140714/http://loomarea.com/die_quadriga/e/index.php?title=Award_2008 |date=15 September 2008 }}", loomarea.com. Retrieved on 2008-10-31.</ref> * October 30, 2008 — Wales is awarded the Business Process Award at the 7th Annual Innovation Awards and Summit by ''[[The Economist]]'' "for public collaboration as a form of product and content development."<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/science/tq/displayStory.cfm?source=hptextfeature&story_id=10676339 |title=The Economist Innovation Awards and Summit |publisher=economist.com |date=October 30, 2008 |accessdate=2008-11-08}}</ref> == Published work == * {{cite journal|last=Brooks |first=Robert |coauthors=Jon Corson, Jimmy Donal Wales |year=1994 |url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=5735 |title=The Pricing of Index Options When the Underlying Assets All Follow a Lognormal Diffusion |journal=Advances in Futures and Options Research |volume=7}} == မှတ်စုများ == {{Notelist}} == ကျမ်းကိုး == {{reflist|2}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{Sister project links|Jimmy Wales|v=no|wikt=no|b=no|voy=no|s=Author:Jimmy Donal Wales|d=Q181|m=Jimbo Wales}} * [http://blog.jimmywales.com/ Jimmy Wales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041011192814/http://blog.jimmywales.com/ |date=11 October 2004 }}, Wales' official blog * [[w:en:User:Jimbo Wales|User:Jimbo Wales]], Wales' profile at the [[English Wikipedia]]<!-- please do not make this an internal link; see [[Wikipedia:Avoid self-references]] and this article's talk page for reasons --> <!--The origin page for this file is here[http://www.archive.org/details/wikipedia-academy-2006-jimmy-wales] , but on that page the video file is incorrectly labeled with an audio header which is why it is not link to the html page. In fact, this file is incorrectly filed well away from the other videos from the Wikipedia Academy 2006 at archive.org. User:Berean Hunter--> * [http://www.econtalk.org/archives/2009/03/wales_on_wikipe.html Audio of interview with Wales about wikipedia] on [[EconTalk]] podcast <!-- Metadata: see [[Wikipedia:Persondata]] --> {{ဝီကီမီဒီယာဖောင်ဒေးရှင်း}} [[Category:အမေရိကန် ဘလော့ဂါ]] [[Category:အမေရိကန် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်]] [[Category:ဝီကီပီးဒီးယား သမိုင်း]] [[Category:ဝီကီပီးဒီးယား]] [[Category:ဝီကီမီဒီယာ ရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] 61b2gtvvu2130a5m5z8nnjq29y4yit1 0 5208 1038243 861799 2026-06-14T09:03:10Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038243 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}}{{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} {{Use dmy dates|date=April 2020}} {{Speciesbox |name=လူ<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795 | name-list-style = vanc }}</ref> <br>{{Lang|en|(Human)}} |fossil_range={{Fossil range|0.35|0}} <small>[[:en:Chibanian|Chibanian]]ခေတ်မှ – [[:en:Holocene|ယနေ့ထိ]]</small> |image=Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. Also used at Akha people (section Dress)--> |image_caption=[[အရွယ်ရောက်ပြီး]] လူသား [[ယောက်ျား|အထီး]]{{small|(ဘယ်)}} နှင့် [[မိန်းမ|အမ]] ([[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ ၂၀၀၇) |taxon=Homo sapiens |authority=[[ကားလ် လင်းနီးယပ်| လင်းနီးယပ်]]၊ ၁၇၅၈ |subdivision_ranks=မျိုးစိတ်ခွဲ |range_map=World human population density map.png |range_map_caption=''Homo sapiens'' မျိုးစိတ်၊ '''လူသား'''ဦးရေသိပ်သည်းမှုပြမြေပုံ |synonyms= |image_width=300 |range map width=300 }} {{Infobox organism | name = လူသား<br />(Human) | image = Voyager Golden Plrecord - Pioneer plaque.jpg | image_size = 250px | caption = ပါရီယိုနီးယား အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် ထည့်သွင်းပေးလိုက်သော မတ်တပ်ရပ်နေသည့် လူသား အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ သရုပ်ဖော်ပုံ | status = LC | status_system = IUCN3.1 | domain = [[ယူကာရီယုတ်|Eukaryota]] | kingdom = [[သတ္တဝါ|Animalia]] | phylum = [[ကျောရိုးရှိသတ္တဝါ|Chordata]] | class = [[နို့တိုက်သတ္တဝါ|Mammalia]] | order = [[ပရိုင်းမိတ်|Primates]] | suborder = [[ဟပ်ပလိုရီနီ|Haplorhini]] | infraorder = [[ဆီမီယီဖောမီးစ်|Simiiformes]] | family = [[မဟာလူဝံမျိုးနွယ်ဝင်များ|Hominidae]] | subfamily = [[ဟိုမီနီနီး|Homininae]] | tribe = [[ဟိုမီနီနီ|Hominini]] | genus = [[ဟိုမို (မျိုးစု)|Homo]] | species = '''''H. sapiens''''' | binomial = ''Homo sapiens'' | binomial_authority = [[လင်းနီးယပ်စ်]], ၁၇၅၈ }} '''လူသား''' ({{lang-en|Humans}} သို့မဟုတ် ''Homo sapiens'') သည် [[ကမ္ဘာမြေ]]ပေါ်တွင် လက်ရှိကျန်ရှိနေသော တစ်ခုတည်းသော [[ဟိုမို (မျိုးစု)|ဟိုမိုမျိုးစု]]ဝင် [[ပရိုင်းမိတ်]] (Primate) နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ် ဖြစ်သည်။<ref name="Groves2005">{{cite book |last=Groves |first=C. P. |author-link=Colin Groves |title=Mammal Species of the World |year=2005 |edition=3rd |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-8221-4 |pages=181–182}}</ref> လူသားများသည် မတ်မတ်ရပ်၍ နှစ်ခြေဖြင့် လျှောက်နိုင်ခြင်း (Bipedalism)၊ အခြားသတ္တဝါများနှင့် မတူဘဲ အလွန်ကြီးမား ရှုပ်ထွေးသော [[ဦးနှောက်]] တည်ဆောက်ပုံ ရှိခြင်းနှင့် လက်ချောင်းများကို စွမ်းရည်မြင့်မားစွာ အသုံးပြုနိုင်ခြင်း စသည့် ထူးခြားသော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိကြသည်။<ref name="Wood2011">{{cite book |last=Wood |first=Bernard |title=Human Evolution: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199589432 |pages=12–30}}</ref> ဤအဆင့်မြင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များကြောင့် လူသားများသည် ဆန်းပြားသော တူးရိယာ ကိရိယာများကို တီထွင်နိုင်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင် [[ဘာသာစကား]]နှင့် သင်္ကေတများဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းများကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ္တဇနာမ် ဆင်ခြင်တုံတရား (Abstract reasoning) များကို ဖော်ထုတ်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref name="Stringer2012">{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Became the Only Humans on Earth |year=2012 |publisher=Times Books |isbn=978-0805088915 |pages=45–60}}</ref> [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ရုပ်ကြွင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ခေတ်သစ်လူသား (Anatomically modern humans) များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်က [[အာဖရိကတိုက်]]တွင် စတင် အခြေတည် ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ ခန့်တွင် အာဖရိကတိုက်ပြင်ပသို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခဲ့ကြကာ ယနေ့ခေတ်တွင် [[အန္တာတိကတိုက်]]မှလွဲ၍ ကမ္ဘာ့ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသအားလုံး၌ ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိသည်။<ref name="Desalle2008">{{cite book |last=DeSalle |first=Rob |last2=Tattersall |first2=Ian |title=Human Origins: What Bones and Genomes Tell Us About Ourselves |year=2008 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1603440714 |pages=112–135}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် စာရင်းဇယားများအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် [[၈ ဘီလီယံ]]ကျော် ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။လူသားတို့၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အခြားတိရစ္ဆာန်များနှင့်မတူဘဲ [[ယဉ်ကျေးမှု]] ပေါ်တွင် အလွန်အခြေခံသည်။ လူသားများသည် မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်ရန်နှင့် ပြောင်းလဲရန်အတွက် [[သိပ္ပံ]]၊ [[နည်းပညာ]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ဘာသာရေး]]နှင့် [[အနုပညာ]] စသည့် နယ်ပယ်ပေါင်းစုံကို ဖန်တီးထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harari2014">{{cite book |last=Harari |first=Yuval Noah |author-link=Yuval Noah Harari |title=Sapiens: A Brief History of Humankind |year=2014 |publisher=Harper |isbn=978-0062316097 |pages=20–50}}</ref> ထို့ပြင် မိသားစု တည်ဆောက်ပုံမှသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများအထိ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ကာ အချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းများဖြင့် ကမ္ဘာမြေ၏ ဂေဟစနစ်နှင့် ပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း အရှိဆုံး မျိုးစိတ်အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။<ref name="Diamond1997">{{cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |year=1997 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393038910 |pages=85–100}}</ref> == မနုဿတ္တဘာဝေါ ဒုလ္လဘော == နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါ၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြစဉ်က တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွား လာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါမျိုးရှိခဲ့၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါတည်း။ == လူ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဟူ၍ ပညတ်ခေါ်ဝေါ်ရသော သတ္တဝါသည်မည်သည့်အချိန်ကစ၍ ပေါက်လာခဲ့သည်ကို မည်သူမျှ တပ်အပ်သေချာစွာမပြောနိုင်ပေ။ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများပင်လျှင် ကမ္ဘာမြေလွှာ အထပ်ထပ်အောက်တွင် နစ်မြုပ်နေသောအရိုးများ၊ ကျောက်သားမှဖဲ့၍ ပြုလုပ်ထားသော လက်နက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ တိရစ္ဆာန်များ၏ ဦးချိုနှင့် အစွယ်များ ဖြင့်ပြုလုပ်သော အရာဝတ္ထုများနှင့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနံရံများတွင် ရေးဆွဲထားသည်။ ယခုအခါတွင် တိမ်ကောပပျောက်နေပြီဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်ကြီး များ၏ ရုပ်ပုံများအစရှိသော ရှေးခေတ်၏ အမွေအနှစ်ပစ္စည်းများကို လေ့လာကြည့်ရှုကာ ကမ္ဘာဦးလူများ၏အကြောင်းကို မှန်းဆရုံမျှသာလျှင် မှန်းဆနိုင်ကြလေသည်။ အမှန်အားဖြင့်ကား လူဟူသောသတ္တဝါသည် တွေးထင်သည်ထက် များစွာပိုမို၍ ရှေးကျသောအခါကပင်လျှင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ ကမ္ဘာတွင် လူသတ္တဝါဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်နေသည်မှာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို စတင်မရေးသားမီ နှစ်ပေါင်းသိန်းသန်းများစွာကပင် ဖြစ်တန်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း သုံးလေးထောင် လောက်ကမှသာ အက္ခရာစာလုံးများဖြင့် စတင်မှတ်တမ်းတင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် ကျောက်သားဖြင့်ပြုလုပ်သော နှစ်ပေါင်းထောင်သောင်းများစွာကပင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယူဆကြလေသည်။ ထိုကျောက်ကိရိယာပစ္စည်းများကို လူများသည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှကြာမှ လုပ်ကိုင်အသုံးချလာတတ်သည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ်တို့ခန့်မှန်းရာတွင် ထည့်တွက်ရပေဦးမည်။ ဤသို့ နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါက ကမ္ဘာမြေပြင်ပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြ သောအခါ သစ်ပင်အကိုင်းအခက်များအကြားမှနေ၍ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွားလာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါတစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါပေတည်း။ ထိုသတ္တဝါသည် လူဝံများကဲ့သို့အမွှေးစုပ်ဖွားရှိ၍ လက်သည်း၊ ခြေသည်းရှည်ကြီးများနှင့် ဖြစ်သော်လည်း ယခုလူကဲ့သို့ မတ်တတ်ရပ်၍ ခြေဖြင့်လမ်းမလျှောက်နိုင်သေးချေ။ မျောက်များကဲ့သို့သာ ခြေလက်များကို မြေပေါ်၌ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွ သွားလာနေကြလေသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ် ထည်မှာ ကြီးမားသန်စွမ်းသော်လည်း မိမိထက်ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သားရဲတိရစ္ဆာန်များအနီးသို့ မချဉ်းကပ်ဝံ့ချေ။ စားရာတွင်လည်း တိရစ္ဆာန်များ၏ စားကြွင်းစားကျန်များနှင့် သစ်ဥသစ်ဖုများကိုသာ ရှာဖွေစားသောက် ရလေသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေစားသောက်ရင်း အချို့မှာ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးရန်ကို မခုခံနိုင်သောကြောင့် အစားခံကြရသည်။ အချို့မှာ ရှောင်နိုင် တိမ်းနိုင် ပြေးနိုင် လွှားနိုင်၍ ချမ်းသာရာရကြ၏။ အဖိုအမ ဟူ၍ရှိသော်လည်း အသိုက်အမြုံနှင့် အတူတကွ နေလေ့မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်း အစာရေစာပေါများ၍ ဘေးလွတ်ကင်းရာ အရပ်များတွင် နေလေ့ရှိတတ်ကြသည်။ ယင်းကဲ့သို့ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဘာမျှမခြားနားသော အရိုင်းဘဝမှနေ၍ ရှေးဦးလူသတ္တဝါများသည် တဖြည်းဖြည်းယဉ်ကျေးလာ၍ အသိဉာဏ် တိုးပြီးလျှင် အနေအထိုင်များ ပြောင်းလဲလာကြလေသည်။ သစ်ပင်များပေါ်၌သာ နေထိုင်ကျက်စားလေ့ရှိရာမှ မြေပြင်ပေါ်သို့ သက်ဆင်းနေထိုင်စပြုလာကြသည်။ မြေကြီးပေါ်တွင် အနေများလာသောအခါ တစ်စတစ်စနှင့် မတ်တတ်ရပ်နိုင်လာသည်။ ရှေးကကဲ့သို့ မြေကြီးပေါ်တွင် လက်ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွနှင့် သွားလာရန်မလိုတော့ဘဲ တစ်ခါတည်းခြေထောက်ပေါ်တွင် ရပ်ကာ ကိုယ်ကို မတ်မတ်ထားပြီးလျှင် လမ်းလျှောက်နိုင်လာ၏။ အဖို အမ တွဲ၍လည်းနေစပြု၏။ သစ်ရွက်သစ်ခက်များဖြင့် အဆောက်အအုံများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ အစာရှာဖွေရန် ထွက်သောအခါ သစ်ကိုင်းများ တုတ်တိုများ ကိုကိုင်စွဲလျက်တိရစ္ဆာန်ငယ်များကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားသောက်ကြသည်။ ထိုအချိန်က ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော အသားစား လူသတ္တဝါများသာ ဖြစ်နေပေသေးသည်။ လူများသည် ဤမျှ ရိုင်းစိုင်းသောအခြေအနေတွင်ရှိစဉ် မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို နားလည်ခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ သို့ရာတွင် မိမိတို့ အလို အလျောက် မီးဖိုခြင်း၊ မီးမွှေးခြင်းကိုမူကား မပြုလုပ်တတ်ကြသေးချေ။ ထိုသူများ မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို သိရှိလာကြပုံမှာအတော်ပင် စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပေသည်။ တောတွင်း၌တစ်ခါတစ်ရံ မိုးကြိုးပစ် လောင်မီးကျသော အခါ တောထဲရှိ သစ်ပင်အချို့ကို မီးစွဲလောင်သဖြင့် အလွန်သန်စွမ်းသော တိရစ္ဆာန်သားကောင်ကြီးများသည် ထွန်းလင်းတောက်လောင်သော မီးရောင်ကို ကြောက်လန့်ကာ ထွက်ပြေးကြလေသည်။ ထိုမီး၏ အပူရှိန်ကြောင့် အေးချမ်းသောညဉ့်အခါများတွင်လည်း အနွေးဓာတ်ကိုရရှိကြသည်။ ထိုအခါမှစ၍ လူများသည်မီး၏ အသုံးဝင်ပုံကို သိလာကြလေသည်။ ထို့ပြင် မီးစွဲလောင်နေသော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ယူဆောင်သွားခြင်းဖြင့် မီးအလင်းရောင်ကို အသုံးချရမှန်းသိလာကြသည်။ တောမီးထဲသို့ ရောက်၍ သေဆုံးသော သားကောင်အချို့၏အသားများကိုစားကြည့်ကြသောအခါ ယခင်က အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားရသည်ထက် ပို၍အရသာရှိကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိလာကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကျောက်တုံးတစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မိရာမှ မီးပွင့်လာသည်ကို တွေ့ရှိသော လူများသည် မီးကို ကျောက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်ကို သိရှိလာကြသည်။ ဤကားအလွန်တရာအရေးပါသောအသစ်တွေ့ရှိမှုကြီးတစ်ရပ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ ယခုခေတ်တိုင်အောင် မည်သည့်သားရဲတိရစ္ဆာန်မှ မီးကိုမည်ကဲ့သို့ပြုလုပ်ရမည်ဟု မသိရှိကြလေရာ မီးကိုပြုလုပ်တတ်သော လူများသည် တိရစ္ဆာန်များထက် တပန်းသာ၍ တိုးတက်လာကြလေသည်။ မီးမွှေးနည်းကို တွေ့ရှိကြသည့်အချိန်မှစ၍ လူများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်စထက်တစ်စ တိုးတက်လာပြီးလျှင် အသက်ကို ကာကွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ အနွေးဓာတ်ကို ရရှိရန်လည်းကောင်း၊ အစားအစာများ ချက်ပြုတ်ရန်လည်းကောင်း မီးကို အသုံးပြုတတ်လာကြသည်။ ရှေးဦးလူများသည် ပထမတွင် တုတ်တိုများ၊ ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများမှ လွဲ၍ အခြားလက်နက်များကို မပြုလုပ်မသုံးစွဲတတ်ချေ။ သို့ရာတွင် ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများကို လက်နက်များဖြစ်အောင် တဖြည်းဖြည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲ၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ သူတို့၏ ခန္ဓာများပေါ်တွင် အဝတ်မစားဗလာနတ္ထိ၊ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှ သာရှိလေသည်။ ပူအိုက်သော ရာသီတွင်ကား အဝတ်အစားလုံးဝမလိုချေ။ ညဉ့်အခါများတွင်ကား သစ်ပင်ထက်၌လည်းကောင်း၊ ဂူများအတွင်း၌လည်းကောင်း ခိုလှုံနေရ၍ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးကိုတထိတ်ထိတ် တလန့်လန့်နှင့်ပင် နေကြရသေးသည်။ ထိုခေတ်က လူများ တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် တိုးတက်ယဉ်ကျေးလာပုံကိုကား အထောက်အထား အစအနများစွာမရှိသေး၍ အသေအချာ မသိရှိရသေးဘဲ မှန်းဆရုံသာ မှန်းဆကြည့်ရပေသည်။ သို့ရာတွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်ဂူများတွင် ခိုလှုံကြသောအခါသူတို့၏ နောင်လာ နောက်သား အစဉ်အဆက်များသည်လည်း ကျောက်ဂူများ၌သာ ဆက်လက် နေထိုင်ကြ၍ မိမိတို့အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ အရိုးများ စသည်တို့ကို ကျောက်ဂူများအတွင်း၌ ထားရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးတို့သည် မိမိတို့ကျွမ်းကျင်သည့်ဘက်မှစုံစမ်းရှာဖွေတွေ့ရှိရသော အချက်အလက်များကို စုပေါင်း၍ ဖက်စပ်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးအကျဆုံး လူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို မှန်းဆကြည့်ကြသည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းရှာဖွေကြရာ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် တရုတ်နိုင်ငံ ပီကင်းမြို့တော်အနီး၌ မြေအောင်းဂူတစ်ခုထဲမှ လူ၏ဦးခေါင်းခွံတစ်ခုကို တူးဖော်တွေ့ရှိကြလေ သည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၅,ဝဝဝ,ဝဝဝ မှ ၁,ဝဝဝ,ဝဝဝစပ်ကြားတွင် နေထိုင်ခဲ့သော လူ၏ဦးခေါင်းခွံ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို ရှေးဦးစွာတွေ့ရှိသူမှာ တရုတ်နိုင်ငံ ဘူမိဗေဒ သုတေသနအသင်းမှ ဒဗျူစီပေးဆိုသူဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာစူးစမ်းသူ မှာ ပါမောက္ခဒေးဗစ်ဆန်ဗလက် အမည်ရှိ ကနေဒီယန်လူမျိုး သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာကြည့်ရှုကြသောအခါ နောက်သို့ဆုတ်နေသော နဖူးနှင့် ကြီးထွားသန်မာသော မျက်ခုံးရိုးများကို တွေ့ရသည်။ ခေါင်းခွံရိုးမှာ လွန်စွာထူထဲ၍ ယခုခေတ် လူများ၏ပါးလွှာသော ခေါင်းခွံရိုးနှင့် သိသိသာသာကြီး ကွာခြားလေသည်။ သွားများမှာ လူ၏သွားကဲ့သို့ပင်ဖြစ်သော်လည်း မေးရိုးမှာကြီးထွားတုတ်ခိုင်သည်။ ဦးခေါင်းခွံရှင် လူ၏ အသိဉာဏ်မှာကား ယခုခေတ် ဉာဏ်အနည်းဆုံးရှိသော လူများ၏ အသိဉာဏ်လောက်သာရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ အားလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် မျောက်တစ်ဝက် လူတစ်ဝက်ဖြစ်သော ပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ထင်မြင်လာပေမည်။ မစ္စတာပေးသည် မိမိ၏ သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သွားရာ နောက်နှစ်နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ဦးခေါင်းခွံကိုတွေ့ရှိသော ဂူထဲ၌ပင် ရှေးခေတ်လူများအသုံးပြုခဲ့ကြသည့် ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အသုံးအဆောင် ကိရိယာပစ္စည်းများကို တွေ့ရှိပြန်လေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများနှင့်အတူ ရှေးလူများ မီးကိုသုံးစွဲခဲ့သည်ကိုပြသော အထောက် အထားများကိုပါ တွေ့ရှိသေးသည်ဟုဆို၏။ အထက်ပါတွေ့ရှိချက်များမှ ကျွန်ုပ်တို့သည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ငါးသိန်းမှ တစ်သန်းအထိ အချိန်အခါက လူများ၏ အသိဉာဏ်အဆင့်အတန်းကို ခန့်မှန်းကြည့်နိုင်ပေသည်။ ရှေးဦးလူများ အကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အခြားအထောက်အထား တစ်ခုမှာ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟိုင်းဒယ်ဗတ်မြို့အနီး၌ တွေ့ရှိ သော အောက်ပိုင်းပါးရိုးတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပါးရိုးကို အခြေခံထား၍ သတ္တဝါပုံပန်းသဏ္ဌာန်ကိုနှိုင်းယှဉ်သော ခန္ဒာဗေဒပညာဖြင့် မှန်းဆကြည့်သောအခါ ယခုလူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် များစွာခြားနားသော လူတစ်ဦး၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ ပါးရိုးမှာ တုတ်ခိုင်သန်မာ၍ မေးရိုးအဖြစ်ထိုးထွက်သောအပိုင်းကိုမတွေ့ရှိရချေ။ ထိုအရိုးကို တွေ့ရှိသောနေရာမှာ မြေအောက်ပေ ၈ဝ အနက်တွင်ဖြစ်၍ အနီးအနားတွင်လည်း ယခုခေတ်၌ တိမ်ကောနေပြီဖြစ်သော ဆင်ကြီး၊ ကြံ့ကြီး များ၏ အရိုးအစအနများကို တွေ့ရှိရသည်ကို ထောက်ခြင်းအားဖြင့် ပါးရိုးရှင်လူသည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ,ဝဝဝ ခန့်က နေထိုင်ခဲ့သောလူဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်း စုံစမ်းရှာဖွေလာရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ သိပ္ပံပညာရှင်များ အချင်းချင်း အငြင်းပွားကြသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဆပ်ဆက်နယ်၌ တူးဖော်ရရှိသော ပိလဒေါင်း ဦးခေါင်းခွံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အပြင်းအထန် အငြင်းပွားကြလေသည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လူ၏ ဦးခေါင်းခွံမှန်း သိသာထင်ရှားသော်လည်း မေးမရှိသော အောက်ပါးရိုးနှင့် ကြီးမားသော သွားစွယ်များမှာကား မျောက်ဝံနှင့်တူလှ၏။ သို့ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံနှင့် ပါးရိုးရှင်များသည် တစ်ခြားစီလောဟု တွေးတောစရာ ဖြစ်နေ ပေသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ နေယန်းဒါတောနယ်တွင်လည်း ရှေးခေတ်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ် အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိရပေသည်။ နေယန်းဒါတော လူများမှာကာ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ,ဝဝဝ နှင့် ၁ဝဝ,ဝဝဝ အတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ သူတို့ကား ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ပြုလုပ်သုံးစွဲ၍ ဂူများ၌နေသည်။ မီးကိုလည်း အသုံးပြုရမှန်းသိ၍ တိရစ္ဆာန် ကလေးများကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ စားသောက်ကြသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်တူးဖော်ရရှိသော အရိုးစုများမှာကား ကရိုမာညွှန်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ်အစအနများ ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့ကား အတော်အတန်ယဉ်ကျေးသော အဆင့်အတန်းသို့ရောက်နေ၍ ယခုခေတ်လူများနှင့် မျိုးစိတ်ချင်းအတူတူဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကရိုမာညွန်လူများနောက် နေထိုင်ကြသောသူများမှာ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်လူများပင် ဖြစ်တော့သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို မြေကြီးထဲမှ တူးဖော်၍ လေ့လာသူ ပညာရှိကြီးများသည် လူ၏သမိုင်းကို ခေတ်အမျိုးမျိုး ပိုင်းခြားထားခဲ့ကြသည်။ ရှေးအကျဆုံးခေတ်မှာ ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်သည့် ကရိယာ အကြမ်းစားများကို စတင်အသုံးပြုသော ခေတ်ဖြစ်၍ ကျောက်ခေတ်၏ရှေ့ပြေးခေတ်ဟုခေါ်သည်။ ထိုခေတ်ကလူများသည် ကျောက်တုံး၊ ကျောက်ခဲများကို ထုရိုက်ခုတ်ထစ်စရာ ကိရိယာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုကျောက်ကိရိယာများမှာ လူ၏လက်ဖြင့်ကျောက်သားမှ ထွင်းဖဲ့ကာ ပြုပြင်ယူရသော ပစ္စည်းများလော၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအတိုင်း ပွန်းပဲ့ထိခိုက်ခြင်းဖြင့် အလိုအလျောက် လက်နက်ကိရိယာသဖွယ် ဖြစ်လာသောအရာများလောဟူ၍ တပ်အပ်သေချာစွာပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလေသည်။ ထို့နောက် တစ်ခေတ်ပြောင်းခဲ့ပြန်ရာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းသို့ ရောက်လာကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကျမှ သာလျှင် လူများသည် ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုပြင်၍ အသုံးပြုကြလေသည်။ ထိုခေတ်က လူများကို ကျောက်ခေတ်ဟောင်းလူများဟုခေါ်သည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုကြသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ လက်ရာကြမ်းတမ်း၍ မောင်းချထားသဏ္ဌာန် ချွန်ထက်သောအစောင်းများရှိသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်၏ နောက်ပိုင်း၌ အသုံးပြုကြသည့် ကျောက်ကိရိယာများမှာ ရှေးကထက်ပို၍ လက်ရာချောမွေ့လာလေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ယခင်ကကဲ့သို့ ကျောက်အချင်းချင်းထုရိုက်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ လိုရာ ပုံသဏ္ဌာန်ရအောင် ဖိ၍သွေးခြင်းဖြင့်ပြုလုပ်ကြရာ ကျောက်ကိရိယာများမှာ ပိုမိုသေသပ်၍ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မကွဲပြားလှချေ။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကုန် ခါနီးတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော လူများသည် ချောမွေ့သော ကျောက်ကိရိယာ များသာမက တိရစ္ဆာန်များ၏ အရိုးများ၊ ဦးချိုများနှင့် အစွယ်များဖြင့်လည်း ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း၏ သက်တမ်းမှာ နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာကြာသည်ဟုခန့်မှန်းကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်ကိရိယာများကို အတိမ်အနက်အမျိုးမျိုးရှိသော မြေကြီးအောက်မှ တူးဖော်ရရှိ၍ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော အဆင့်မှ လက်ရာချောမွေ့လာသော အဆင့်များအထိအဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာပုံကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အလယ်ပိုင်း ကျောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ထိုခေတ်မှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းမှ ကျောက်ခေတ်သစ်သို့ အကူကြားကာလဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကိရိယာများထက် လက်ရာအနည်းငယ်ညံ့လာသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်က အသုံးပြုခဲ့ကြဟန်တူသော ဆေးရောင်ခြယ်ထားသည့် ကျောက်စရစ်ခဲကလေးများကို တွေ့ရှိရလေရာ ထိုကျောက်စရစ်များကို အက္ခရာစာလုံး အမှတ်အသားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလော၊ သို့မဟုတ် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလောဟု အမျိုးမျိုးတွေးတောစရာ ဖြစ်နေသည်။ အလယ်ပိုင်းကျောက်ခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကျေက်ခေတ်သစ်သို့ရောက်ရှိလာလေသည်။ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်သစ် ထွန်းကားသောအချိန်မှာ တစ်တိုင်းပြည်နှင့် တစ်တိုင်းပြည်တွင် တစ်ပြိုင်တည်းမဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းများစွာ ခြားနားလေသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် ကျောက်ခေတ်သစ်ထွန်းကားချိန်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ဝ,ဝဝဝ ခန့်က ဖြစ်၍ ကရိကျွန်းတွင်မူ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၄,ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း၊ ဥရောပ အနောက်ပိုင်းတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ဝဝဝ မှ ၈ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း အသီးအသီး ထွန်းကားခဲ့ကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများသည် ယခင်ခေတ်များကထက် လှပချောမွေ့လာပြီးလျှင် အသုံးကျပုံနယ်ပယ်မှာလည်း ပိုမို၍ ကျယ်ဝန်းလာလေသည်။ ထိုခေတ်တွင် နေထိုင်ကြသော လူများသည် အိုးခွက်များနှင့် လေးမြားတို့ကိုလည်း အသုံးပြုကြလေသည်။ ထို့အပြင် တောထဲမှ တိရစ္ဆာန်အရိုင်းများကို အိမ်တွင် ယဉ်ပါးအောင်မွေးမြူခြင်း၊ အသီးအနှံပင်များစိုက်ပျိုးခြင်း၊ အဝတ်အထည်ရက်လုပ်ခြင်း စသည်တို့မှာလည်း ကျောက်ခေတ်သစ်၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အကြီးအကျယ် တိုးတက်မှုများပင် ဖြစ်လေသည်။ နောက်ဆုံး ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် လူများကို အရိုင်းဘဝမှ ယဉ်ကျေးသော လူများအဖြစ်သို့ ပို့ဆောင်လိုက်သောအရာမှာ အိုးခွက်များကို ရှေးဦးစွာ အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ အိုးခွက်များကို တီထွင်ပြုလုပ်နိုင် သောအခါ အစားအစာများကို ချက်ပြုတ်၍စားသောက်ကြလေသည်။ လူများ၏ အစားအစာနယ်ပယ် ကျယ်ဝန်းလာ၍ အငွေ့တထောင်းထောင်းထကာ ဆူပွက်နေအောင် ချက်ထားသော အိုးပတ်လည်တွင် လူများအစုလိုက် ဝိုင်းရံ ၍ နေတတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် ရှေးကထက် တိုးတက်ကောင်းမွန်သော ကျောက်ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ နေထိုင်ရန် အိမ်များ၊ မြစ်ချောင်း အင်းအိုင်များကို ဖြတ်ကူးရန် လှေများနှင့် အစားအစာများထည့်ရန် သစ်သားပန်းကန် အိုးခွက်များကို ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ဥရောပတိုက် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် ကျောက်ခေတ်သစ်လူများ နေထိုင်ခဲ့သော နေရာများစွာရှိလေသည်။ ထိုနေရာ တစ်ဝိုက်တွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားကာ ကျူပင်များကိုရက်၍ ရွှံ့များဖြင့် မံပြီးလျှင် တဲငယ်များဆောက်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ သူတို့သည် အကြမ်းပြုလုပ်ထားသော လှေများဖြင့် ပင်လယ်ကမ်းခြေမှထွက်ခွာ၍ ခရု၊ ကမာ စသည်များကို လိုက်လံရှာဖွေကြသည်။ ကုန်းပေါ်တွင်ကား နွားရိုင်းများကို လိုက်လံပစ်ခတ်ကြသည်။ အစာရသောအခါ မီးဖိုဘေးပတ်လည်တွင်ဝိုင်း၍ စားကြပြီးလျှင်အခွံများ၊ အရိုးများနှင့် အမှိုက်များကို အနားတွင်ပစ်ထားလေရာအပုံကြီးများ အဖြစ် ကျန်ရစ်နေ လေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအဖြစ် ကျန်ရစ်နေလေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကိုတူးဖော်၍ ထိုခေတ်ကလူများ မည်သို့မည်ပုံ နေထိုင်ကြသည်ကို တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိနိုင်သည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် လူများသည် ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်မှ ခေတ်အဆက်ဆက် နေထိုင်လာခဲ့ကြလေရာ တဖြည်းဖြည်း လူများ၏အသိဉာဏ် တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ နေရေးထိုင်ရေး အဆင့်အတန်းမှာလည်း မြင့်တက်လာလေသည်။ လူများသည် သီးနှံပင်များကိုစိုက်ပျိုးခြင်း၊ တောတိရစ္ဆာန်ရိုင်းများကို အိမ်၌ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူနိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို တတ်ကျွမ်းလာသောအခါ လူများ၏အသက်မွေးမှု နည်းလမ်းများသည်လည်း နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားလာလေသည်။ အချို့သော လူများသည် တစ်နေရာတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို လုပ်ကိုင်ကာ အသက်မွေးမြူကြ၍ အချို့မှာ မြက်ခင်းရှိရာ ဒေသများတွင် သိုး၊ ဆိတ်၊ ကျွဲ၊ နွားများကို ထိန်းကျောင်း ခြင်းဖြင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်များကို ထိန်းကျောင်း၍ အသက်မွေးသော သူများသည်နွေအခါတွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများတွင်နေထိုင်ကြ၍ ဆောင်းရာသီတွင် တောင်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ သိုးသား၊ ဆိတ်သားများနှင့် နွားနို့၊ ဆတ်နို့များကို စားသောက်နေထိုင်ကြသည်။ ထိုသူများမှာ နေဒဏ်၊ မိုးဒဏ် ကိုခံကာ အလုပ်ကြမ်းကို လုပ်ကိုင်နေထိုင်ကြရသောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကြမ်းတမ်းခက်ထန်ပြီးလျှင် တစ်နေရာတည်းတွင် အိုးအိမ်အတည်တကျ နေထိုင်လေ့ရှိကြသော လယ်ယာသမားများကို သွားရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်များ ကုန်ဆုံးပြီးနောက်တွင်ကား သတ္တုခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ လူတို့ ပထမဦးစွာ အသုံးပြုသော သတ္တုကိရိယာများမှာ ကြေးနီဖြင့်လုပ်သော ကိရိယာတန်ဆာပလာများဖြစ်သည်။ ကြေးနီခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသည့်နောက် နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ မျှကြာသောအခါ ကြေးဝါ ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ သံကိုမူ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း ၁ဝဝဝ ခန့်ကမှသာ ဥရောပတိုက်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများ စုံစမ်းရှာဖွေရရှိသော ပါဏဗေဒနှင့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ လူသည် မိမိထက်နိမ့်ကျသော သတ္တဝါတစ်ခုမှ တဖြည်းဖြည်းပြောင်းလဲဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အဆုံးသတ်အဖြေ ရရှိလေသည်။ ထို့အပြင် ယနေ့သိရှိကြသည့်အတိုင်း လူမျိုးများသည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသည် ဟူသောအချက်ကို ရရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ယခုခေတ်လူများ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစနှင့် တိမ်ကောသွားပြီဖြစ်သော မျောက်ဝံတစ်မျိုး၏ သဏ္ဌာန်အကြားတွင် မည်သို့ဖြစ်ပျက်သည်ဟူသော အထောက်အထားများကိုမူ ယခုထက်တိုင်စုံစမ်းရှာဖွေ၍ မရသေးချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> = ကိုးကား = {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} [[Category:လူသားများ| ]] [[Category:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ| လူ]] mq8rziyzcykrr795jcxnid9e66d7exn 1038244 1038243 2026-06-14T09:03:57Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038244 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name=လူ<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795 | name-list-style = vanc }}</ref> <br>{{Lang|en|(Human)}} |fossil_range={{Fossil range|0.35|0}} <small>[[:en:Chibanian|Chibanian]]ခေတ်မှ – [[:en:Holocene|ယနေ့ထိ]]</small> |image=Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. Also used at Akha people (section Dress)--> |image_caption=[[အရွယ်ရောက်ပြီး]] လူသား [[ယောက်ျား|အထီး]]{{small|(ဘယ်)}} နှင့် [[မိန်းမ|အမ]] ([[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ ၂၀၀၇) |taxon=Homo sapiens |authority=[[ကားလ် လင်းနီးယပ်| လင်းနီးယပ်]]၊ ၁၇၅၈ |subdivision_ranks=မျိုးစိတ်ခွဲ |range_map=World human population density map.png |range_map_caption=''Homo sapiens'' မျိုးစိတ်၊ '''လူသား'''ဦးရေသိပ်သည်းမှုပြမြေပုံ |synonyms= |image_width=300 |range map width=300 }} '''လူသား''' ({{lang-en|Humans}} သို့မဟုတ် ''Homo sapiens'') သည် [[ကမ္ဘာမြေ]]ပေါ်တွင် လက်ရှိကျန်ရှိနေသော တစ်ခုတည်းသော [[ဟိုမို (မျိုးစု)|ဟိုမိုမျိုးစု]]ဝင် [[ပရိုင်းမိတ်]] (Primate) နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ် ဖြစ်သည်။<ref name="Groves2005">{{cite book |last=Groves |first=C. P. |author-link=Colin Groves |title=Mammal Species of the World |year=2005 |edition=3rd |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-8221-4 |pages=181–182}}</ref> လူသားများသည် မတ်မတ်ရပ်၍ နှစ်ခြေဖြင့် လျှောက်နိုင်ခြင်း (Bipedalism)၊ အခြားသတ္တဝါများနှင့် မတူဘဲ အလွန်ကြီးမား ရှုပ်ထွေးသော [[ဦးနှောက်]] တည်ဆောက်ပုံ ရှိခြင်းနှင့် လက်ချောင်းများကို စွမ်းရည်မြင့်မားစွာ အသုံးပြုနိုင်ခြင်း စသည့် ထူးခြားသော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိကြသည်။<ref name="Wood2011">{{cite book |last=Wood |first=Bernard |title=Human Evolution: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199589432 |pages=12–30}}</ref> ဤအဆင့်မြင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များကြောင့် လူသားများသည် ဆန်းပြားသော တူးရိယာ ကိရိယာများကို တီထွင်နိုင်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင် [[ဘာသာစကား]]နှင့် သင်္ကေတများဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းများကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ္တဇနာမ် ဆင်ခြင်တုံတရား (Abstract reasoning) များကို ဖော်ထုတ်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref name="Stringer2012">{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Became the Only Humans on Earth |year=2012 |publisher=Times Books |isbn=978-0805088915 |pages=45–60}}</ref> [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ရုပ်ကြွင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ခေတ်သစ်လူသား (Anatomically modern humans) များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်က [[အာဖရိကတိုက်]]တွင် စတင် အခြေတည် ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ ခန့်တွင် အာဖရိကတိုက်ပြင်ပသို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခဲ့ကြကာ ယနေ့ခေတ်တွင် [[အန္တာတိကတိုက်]]မှလွဲ၍ ကမ္ဘာ့ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသအားလုံး၌ ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိသည်။<ref name="Desalle2008">{{cite book |last=DeSalle |first=Rob |last2=Tattersall |first2=Ian |title=Human Origins: What Bones and Genomes Tell Us About Ourselves |year=2008 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1603440714 |pages=112–135}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် စာရင်းဇယားများအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် [[၈ ဘီလီယံ]]ကျော် ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။လူသားတို့၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အခြားတိရစ္ဆာန်များနှင့်မတူဘဲ [[ယဉ်ကျေးမှု]] ပေါ်တွင် အလွန်အခြေခံသည်။ လူသားများသည် မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်ရန်နှင့် ပြောင်းလဲရန်အတွက် [[သိပ္ပံ]]၊ [[နည်းပညာ]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ဘာသာရေး]]နှင့် [[အနုပညာ]] စသည့် နယ်ပယ်ပေါင်းစုံကို ဖန်တီးထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harari2014">{{cite book |last=Harari |first=Yuval Noah |author-link=Yuval Noah Harari |title=Sapiens: A Brief History of Humankind |year=2014 |publisher=Harper |isbn=978-0062316097 |pages=20–50}}</ref> ထို့ပြင် မိသားစု တည်ဆောက်ပုံမှသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများအထိ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ကာ အချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းများဖြင့် ကမ္ဘာမြေ၏ ဂေဟစနစ်နှင့် ပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း အရှိဆုံး မျိုးစိတ်အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။<ref name="Diamond1997">{{cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |year=1997 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393038910 |pages=85–100}}</ref> == မနုဿတ္တဘာဝေါ ဒုလ္လဘော == နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါ၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြစဉ်က တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွား လာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါမျိုးရှိခဲ့၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါတည်း။ == လူ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဟူ၍ ပညတ်ခေါ်ဝေါ်ရသော သတ္တဝါသည်မည်သည့်အချိန်ကစ၍ ပေါက်လာခဲ့သည်ကို မည်သူမျှ တပ်အပ်သေချာစွာမပြောနိုင်ပေ။ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများပင်လျှင် ကမ္ဘာမြေလွှာ အထပ်ထပ်အောက်တွင် နစ်မြုပ်နေသောအရိုးများ၊ ကျောက်သားမှဖဲ့၍ ပြုလုပ်ထားသော လက်နက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ တိရစ္ဆာန်များ၏ ဦးချိုနှင့် အစွယ်များ ဖြင့်ပြုလုပ်သော အရာဝတ္ထုများနှင့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနံရံများတွင် ရေးဆွဲထားသည်။ ယခုအခါတွင် တိမ်ကောပပျောက်နေပြီဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်ကြီး များ၏ ရုပ်ပုံများအစရှိသော ရှေးခေတ်၏ အမွေအနှစ်ပစ္စည်းများကို လေ့လာကြည့်ရှုကာ ကမ္ဘာဦးလူများ၏အကြောင်းကို မှန်းဆရုံမျှသာလျှင် မှန်းဆနိုင်ကြလေသည်။ အမှန်အားဖြင့်ကား လူဟူသောသတ္တဝါသည် တွေးထင်သည်ထက် များစွာပိုမို၍ ရှေးကျသောအခါကပင်လျှင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ ကမ္ဘာတွင် လူသတ္တဝါဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်နေသည်မှာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို စတင်မရေးသားမီ နှစ်ပေါင်းသိန်းသန်းများစွာကပင် ဖြစ်တန်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း သုံးလေးထောင် လောက်ကမှသာ အက္ခရာစာလုံးများဖြင့် စတင်မှတ်တမ်းတင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် ကျောက်သားဖြင့်ပြုလုပ်သော နှစ်ပေါင်းထောင်သောင်းများစွာကပင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယူဆကြလေသည်။ ထိုကျောက်ကိရိယာပစ္စည်းများကို လူများသည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှကြာမှ လုပ်ကိုင်အသုံးချလာတတ်သည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ်တို့ခန့်မှန်းရာတွင် ထည့်တွက်ရပေဦးမည်။ ဤသို့ နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါက ကမ္ဘာမြေပြင်ပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြ သောအခါ သစ်ပင်အကိုင်းအခက်များအကြားမှနေ၍ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွားလာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါတစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါပေတည်း။ ထိုသတ္တဝါသည် လူဝံများကဲ့သို့အမွှေးစုပ်ဖွားရှိ၍ လက်သည်း၊ ခြေသည်းရှည်ကြီးများနှင့် ဖြစ်သော်လည်း ယခုလူကဲ့သို့ မတ်တတ်ရပ်၍ ခြေဖြင့်လမ်းမလျှောက်နိုင်သေးချေ။ မျောက်များကဲ့သို့သာ ခြေလက်များကို မြေပေါ်၌ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွ သွားလာနေကြလေသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ် ထည်မှာ ကြီးမားသန်စွမ်းသော်လည်း မိမိထက်ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သားရဲတိရစ္ဆာန်များအနီးသို့ မချဉ်းကပ်ဝံ့ချေ။ စားရာတွင်လည်း တိရစ္ဆာန်များ၏ စားကြွင်းစားကျန်များနှင့် သစ်ဥသစ်ဖုများကိုသာ ရှာဖွေစားသောက် ရလေသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေစားသောက်ရင်း အချို့မှာ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးရန်ကို မခုခံနိုင်သောကြောင့် အစားခံကြရသည်။ အချို့မှာ ရှောင်နိုင် တိမ်းနိုင် ပြေးနိုင် လွှားနိုင်၍ ချမ်းသာရာရကြ၏။ အဖိုအမ ဟူ၍ရှိသော်လည်း အသိုက်အမြုံနှင့် အတူတကွ နေလေ့မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်း အစာရေစာပေါများ၍ ဘေးလွတ်ကင်းရာ အရပ်များတွင် နေလေ့ရှိတတ်ကြသည်။ ယင်းကဲ့သို့ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဘာမျှမခြားနားသော အရိုင်းဘဝမှနေ၍ ရှေးဦးလူသတ္တဝါများသည် တဖြည်းဖြည်းယဉ်ကျေးလာ၍ အသိဉာဏ် တိုးပြီးလျှင် အနေအထိုင်များ ပြောင်းလဲလာကြလေသည်။ သစ်ပင်များပေါ်၌သာ နေထိုင်ကျက်စားလေ့ရှိရာမှ မြေပြင်ပေါ်သို့ သက်ဆင်းနေထိုင်စပြုလာကြသည်။ မြေကြီးပေါ်တွင် အနေများလာသောအခါ တစ်စတစ်စနှင့် မတ်တတ်ရပ်နိုင်လာသည်။ ရှေးကကဲ့သို့ မြေကြီးပေါ်တွင် လက်ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွနှင့် သွားလာရန်မလိုတော့ဘဲ တစ်ခါတည်းခြေထောက်ပေါ်တွင် ရပ်ကာ ကိုယ်ကို မတ်မတ်ထားပြီးလျှင် လမ်းလျှောက်နိုင်လာ၏။ အဖို အမ တွဲ၍လည်းနေစပြု၏။ သစ်ရွက်သစ်ခက်များဖြင့် အဆောက်အအုံများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ အစာရှာဖွေရန် ထွက်သောအခါ သစ်ကိုင်းများ တုတ်တိုများ ကိုကိုင်စွဲလျက်တိရစ္ဆာန်ငယ်များကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားသောက်ကြသည်။ ထိုအချိန်က ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော အသားစား လူသတ္တဝါများသာ ဖြစ်နေပေသေးသည်။ လူများသည် ဤမျှ ရိုင်းစိုင်းသောအခြေအနေတွင်ရှိစဉ် မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို နားလည်ခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ သို့ရာတွင် မိမိတို့ အလို အလျောက် မီးဖိုခြင်း၊ မီးမွှေးခြင်းကိုမူကား မပြုလုပ်တတ်ကြသေးချေ။ ထိုသူများ မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို သိရှိလာကြပုံမှာအတော်ပင် စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပေသည်။ တောတွင်း၌တစ်ခါတစ်ရံ မိုးကြိုးပစ် လောင်မီးကျသော အခါ တောထဲရှိ သစ်ပင်အချို့ကို မီးစွဲလောင်သဖြင့် အလွန်သန်စွမ်းသော တိရစ္ဆာန်သားကောင်ကြီးများသည် ထွန်းလင်းတောက်လောင်သော မီးရောင်ကို ကြောက်လန့်ကာ ထွက်ပြေးကြလေသည်။ ထိုမီး၏ အပူရှိန်ကြောင့် အေးချမ်းသောညဉ့်အခါများတွင်လည်း အနွေးဓာတ်ကိုရရှိကြသည်။ ထိုအခါမှစ၍ လူများသည်မီး၏ အသုံးဝင်ပုံကို သိလာကြလေသည်။ ထို့ပြင် မီးစွဲလောင်နေသော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ယူဆောင်သွားခြင်းဖြင့် မီးအလင်းရောင်ကို အသုံးချရမှန်းသိလာကြသည်။ တောမီးထဲသို့ ရောက်၍ သေဆုံးသော သားကောင်အချို့၏အသားများကိုစားကြည့်ကြသောအခါ ယခင်က အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားရသည်ထက် ပို၍အရသာရှိကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိလာကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကျောက်တုံးတစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မိရာမှ မီးပွင့်လာသည်ကို တွေ့ရှိသော လူများသည် မီးကို ကျောက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်ကို သိရှိလာကြသည်။ ဤကားအလွန်တရာအရေးပါသောအသစ်တွေ့ရှိမှုကြီးတစ်ရပ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ ယခုခေတ်တိုင်အောင် မည်သည့်သားရဲတိရစ္ဆာန်မှ မီးကိုမည်ကဲ့သို့ပြုလုပ်ရမည်ဟု မသိရှိကြလေရာ မီးကိုပြုလုပ်တတ်သော လူများသည် တိရစ္ဆာန်များထက် တပန်းသာ၍ တိုးတက်လာကြလေသည်။ မီးမွှေးနည်းကို တွေ့ရှိကြသည့်အချိန်မှစ၍ လူများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်စထက်တစ်စ တိုးတက်လာပြီးလျှင် အသက်ကို ကာကွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ အနွေးဓာတ်ကို ရရှိရန်လည်းကောင်း၊ အစားအစာများ ချက်ပြုတ်ရန်လည်းကောင်း မီးကို အသုံးပြုတတ်လာကြသည်။ ရှေးဦးလူများသည် ပထမတွင် တုတ်တိုများ၊ ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများမှ လွဲ၍ အခြားလက်နက်များကို မပြုလုပ်မသုံးစွဲတတ်ချေ။ သို့ရာတွင် ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများကို လက်နက်များဖြစ်အောင် တဖြည်းဖြည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲ၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ သူတို့၏ ခန္ဓာများပေါ်တွင် အဝတ်မစားဗလာနတ္ထိ၊ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှ သာရှိလေသည်။ ပူအိုက်သော ရာသီတွင်ကား အဝတ်အစားလုံးဝမလိုချေ။ ညဉ့်အခါများတွင်ကား သစ်ပင်ထက်၌လည်းကောင်း၊ ဂူများအတွင်း၌လည်းကောင်း ခိုလှုံနေရ၍ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးကိုတထိတ်ထိတ် တလန့်လန့်နှင့်ပင် နေကြရသေးသည်။ ထိုခေတ်က လူများ တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် တိုးတက်ယဉ်ကျေးလာပုံကိုကား အထောက်အထား အစအနများစွာမရှိသေး၍ အသေအချာ မသိရှိရသေးဘဲ မှန်းဆရုံသာ မှန်းဆကြည့်ရပေသည်။ သို့ရာတွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်ဂူများတွင် ခိုလှုံကြသောအခါသူတို့၏ နောင်လာ နောက်သား အစဉ်အဆက်များသည်လည်း ကျောက်ဂူများ၌သာ ဆက်လက် နေထိုင်ကြ၍ မိမိတို့အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ အရိုးများ စသည်တို့ကို ကျောက်ဂူများအတွင်း၌ ထားရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးတို့သည် မိမိတို့ကျွမ်းကျင်သည့်ဘက်မှစုံစမ်းရှာဖွေတွေ့ရှိရသော အချက်အလက်များကို စုပေါင်း၍ ဖက်စပ်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးအကျဆုံး လူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို မှန်းဆကြည့်ကြသည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းရှာဖွေကြရာ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် တရုတ်နိုင်ငံ ပီကင်းမြို့တော်အနီး၌ မြေအောင်းဂူတစ်ခုထဲမှ လူ၏ဦးခေါင်းခွံတစ်ခုကို တူးဖော်တွေ့ရှိကြလေ သည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၅,ဝဝဝ,ဝဝဝ မှ ၁,ဝဝဝ,ဝဝဝစပ်ကြားတွင် နေထိုင်ခဲ့သော လူ၏ဦးခေါင်းခွံ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို ရှေးဦးစွာတွေ့ရှိသူမှာ တရုတ်နိုင်ငံ ဘူမိဗေဒ သုတေသနအသင်းမှ ဒဗျူစီပေးဆိုသူဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာစူးစမ်းသူ မှာ ပါမောက္ခဒေးဗစ်ဆန်ဗလက် အမည်ရှိ ကနေဒီယန်လူမျိုး သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာကြည့်ရှုကြသောအခါ နောက်သို့ဆုတ်နေသော နဖူးနှင့် ကြီးထွားသန်မာသော မျက်ခုံးရိုးများကို တွေ့ရသည်။ ခေါင်းခွံရိုးမှာ လွန်စွာထူထဲ၍ ယခုခေတ် လူများ၏ပါးလွှာသော ခေါင်းခွံရိုးနှင့် သိသိသာသာကြီး ကွာခြားလေသည်။ သွားများမှာ လူ၏သွားကဲ့သို့ပင်ဖြစ်သော်လည်း မေးရိုးမှာကြီးထွားတုတ်ခိုင်သည်။ ဦးခေါင်းခွံရှင် လူ၏ အသိဉာဏ်မှာကား ယခုခေတ် ဉာဏ်အနည်းဆုံးရှိသော လူများ၏ အသိဉာဏ်လောက်သာရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ အားလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် မျောက်တစ်ဝက် လူတစ်ဝက်ဖြစ်သော ပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ထင်မြင်လာပေမည်။ မစ္စတာပေးသည် မိမိ၏ သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သွားရာ နောက်နှစ်နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ဦးခေါင်းခွံကိုတွေ့ရှိသော ဂူထဲ၌ပင် ရှေးခေတ်လူများအသုံးပြုခဲ့ကြသည့် ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အသုံးအဆောင် ကိရိယာပစ္စည်းများကို တွေ့ရှိပြန်လေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများနှင့်အတူ ရှေးလူများ မီးကိုသုံးစွဲခဲ့သည်ကိုပြသော အထောက် အထားများကိုပါ တွေ့ရှိသေးသည်ဟုဆို၏။ အထက်ပါတွေ့ရှိချက်များမှ ကျွန်ုပ်တို့သည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ငါးသိန်းမှ တစ်သန်းအထိ အချိန်အခါက လူများ၏ အသိဉာဏ်အဆင့်အတန်းကို ခန့်မှန်းကြည့်နိုင်ပေသည်။ ရှေးဦးလူများ အကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အခြားအထောက်အထား တစ်ခုမှာ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟိုင်းဒယ်ဗတ်မြို့အနီး၌ တွေ့ရှိ သော အောက်ပိုင်းပါးရိုးတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပါးရိုးကို အခြေခံထား၍ သတ္တဝါပုံပန်းသဏ္ဌာန်ကိုနှိုင်းယှဉ်သော ခန္ဒာဗေဒပညာဖြင့် မှန်းဆကြည့်သောအခါ ယခုလူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် များစွာခြားနားသော လူတစ်ဦး၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ ပါးရိုးမှာ တုတ်ခိုင်သန်မာ၍ မေးရိုးအဖြစ်ထိုးထွက်သောအပိုင်းကိုမတွေ့ရှိရချေ။ ထိုအရိုးကို တွေ့ရှိသောနေရာမှာ မြေအောက်ပေ ၈ဝ အနက်တွင်ဖြစ်၍ အနီးအနားတွင်လည်း ယခုခေတ်၌ တိမ်ကောနေပြီဖြစ်သော ဆင်ကြီး၊ ကြံ့ကြီး များ၏ အရိုးအစအနများကို တွေ့ရှိရသည်ကို ထောက်ခြင်းအားဖြင့် ပါးရိုးရှင်လူသည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ,ဝဝဝ ခန့်က နေထိုင်ခဲ့သောလူဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်း စုံစမ်းရှာဖွေလာရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ သိပ္ပံပညာရှင်များ အချင်းချင်း အငြင်းပွားကြသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဆပ်ဆက်နယ်၌ တူးဖော်ရရှိသော ပိလဒေါင်း ဦးခေါင်းခွံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အပြင်းအထန် အငြင်းပွားကြလေသည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လူ၏ ဦးခေါင်းခွံမှန်း သိသာထင်ရှားသော်လည်း မေးမရှိသော အောက်ပါးရိုးနှင့် ကြီးမားသော သွားစွယ်များမှာကား မျောက်ဝံနှင့်တူလှ၏။ သို့ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံနှင့် ပါးရိုးရှင်များသည် တစ်ခြားစီလောဟု တွေးတောစရာ ဖြစ်နေ ပေသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ နေယန်းဒါတောနယ်တွင်လည်း ရှေးခေတ်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ် အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိရပေသည်။ နေယန်းဒါတော လူများမှာကာ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ,ဝဝဝ နှင့် ၁ဝဝ,ဝဝဝ အတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ သူတို့ကား ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ပြုလုပ်သုံးစွဲ၍ ဂူများ၌နေသည်။ မီးကိုလည်း အသုံးပြုရမှန်းသိ၍ တိရစ္ဆာန် ကလေးများကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ စားသောက်ကြသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်တူးဖော်ရရှိသော အရိုးစုများမှာကား ကရိုမာညွှန်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ်အစအနများ ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့ကား အတော်အတန်ယဉ်ကျေးသော အဆင့်အတန်းသို့ရောက်နေ၍ ယခုခေတ်လူများနှင့် မျိုးစိတ်ချင်းအတူတူဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကရိုမာညွန်လူများနောက် နေထိုင်ကြသောသူများမှာ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်လူများပင် ဖြစ်တော့သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို မြေကြီးထဲမှ တူးဖော်၍ လေ့လာသူ ပညာရှိကြီးများသည် လူ၏သမိုင်းကို ခေတ်အမျိုးမျိုး ပိုင်းခြားထားခဲ့ကြသည်။ ရှေးအကျဆုံးခေတ်မှာ ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်သည့် ကရိယာ အကြမ်းစားများကို စတင်အသုံးပြုသော ခေတ်ဖြစ်၍ ကျောက်ခေတ်၏ရှေ့ပြေးခေတ်ဟုခေါ်သည်။ ထိုခေတ်ကလူများသည် ကျောက်တုံး၊ ကျောက်ခဲများကို ထုရိုက်ခုတ်ထစ်စရာ ကိရိယာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုကျောက်ကိရိယာများမှာ လူ၏လက်ဖြင့်ကျောက်သားမှ ထွင်းဖဲ့ကာ ပြုပြင်ယူရသော ပစ္စည်းများလော၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအတိုင်း ပွန်းပဲ့ထိခိုက်ခြင်းဖြင့် အလိုအလျောက် လက်နက်ကိရိယာသဖွယ် ဖြစ်လာသောအရာများလောဟူ၍ တပ်အပ်သေချာစွာပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလေသည်။ ထို့နောက် တစ်ခေတ်ပြောင်းခဲ့ပြန်ရာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းသို့ ရောက်လာကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကျမှ သာလျှင် လူများသည် ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုပြင်၍ အသုံးပြုကြလေသည်။ ထိုခေတ်က လူများကို ကျောက်ခေတ်ဟောင်းလူများဟုခေါ်သည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုကြသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ လက်ရာကြမ်းတမ်း၍ မောင်းချထားသဏ္ဌာန် ချွန်ထက်သောအစောင်းများရှိသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်၏ နောက်ပိုင်း၌ အသုံးပြုကြသည့် ကျောက်ကိရိယာများမှာ ရှေးကထက်ပို၍ လက်ရာချောမွေ့လာလေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ယခင်ကကဲ့သို့ ကျောက်အချင်းချင်းထုရိုက်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ လိုရာ ပုံသဏ္ဌာန်ရအောင် ဖိ၍သွေးခြင်းဖြင့်ပြုလုပ်ကြရာ ကျောက်ကိရိယာများမှာ ပိုမိုသေသပ်၍ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မကွဲပြားလှချေ။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကုန် ခါနီးတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော လူများသည် ချောမွေ့သော ကျောက်ကိရိယာ များသာမက တိရစ္ဆာန်များ၏ အရိုးများ၊ ဦးချိုများနှင့် အစွယ်များဖြင့်လည်း ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း၏ သက်တမ်းမှာ နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာကြာသည်ဟုခန့်မှန်းကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်ကိရိယာများကို အတိမ်အနက်အမျိုးမျိုးရှိသော မြေကြီးအောက်မှ တူးဖော်ရရှိ၍ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော အဆင့်မှ လက်ရာချောမွေ့လာသော အဆင့်များအထိအဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာပုံကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အလယ်ပိုင်း ကျောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ထိုခေတ်မှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းမှ ကျောက်ခေတ်သစ်သို့ အကူကြားကာလဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကိရိယာများထက် လက်ရာအနည်းငယ်ညံ့လာသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်က အသုံးပြုခဲ့ကြဟန်တူသော ဆေးရောင်ခြယ်ထားသည့် ကျောက်စရစ်ခဲကလေးများကို တွေ့ရှိရလေရာ ထိုကျောက်စရစ်များကို အက္ခရာစာလုံး အမှတ်အသားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလော၊ သို့မဟုတ် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလောဟု အမျိုးမျိုးတွေးတောစရာ ဖြစ်နေသည်။ အလယ်ပိုင်းကျောက်ခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကျေက်ခေတ်သစ်သို့ရောက်ရှိလာလေသည်။ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်သစ် ထွန်းကားသောအချိန်မှာ တစ်တိုင်းပြည်နှင့် တစ်တိုင်းပြည်တွင် တစ်ပြိုင်တည်းမဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းများစွာ ခြားနားလေသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် ကျောက်ခေတ်သစ်ထွန်းကားချိန်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ဝ,ဝဝဝ ခန့်က ဖြစ်၍ ကရိကျွန်းတွင်မူ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၄,ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း၊ ဥရောပ အနောက်ပိုင်းတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ဝဝဝ မှ ၈ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း အသီးအသီး ထွန်းကားခဲ့ကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများသည် ယခင်ခေတ်များကထက် လှပချောမွေ့လာပြီးလျှင် အသုံးကျပုံနယ်ပယ်မှာလည်း ပိုမို၍ ကျယ်ဝန်းလာလေသည်။ ထိုခေတ်တွင် နေထိုင်ကြသော လူများသည် အိုးခွက်များနှင့် လေးမြားတို့ကိုလည်း အသုံးပြုကြလေသည်။ ထို့အပြင် တောထဲမှ တိရစ္ဆာန်အရိုင်းများကို အိမ်တွင် ယဉ်ပါးအောင်မွေးမြူခြင်း၊ အသီးအနှံပင်များစိုက်ပျိုးခြင်း၊ အဝတ်အထည်ရက်လုပ်ခြင်း စသည်တို့မှာလည်း ကျောက်ခေတ်သစ်၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အကြီးအကျယ် တိုးတက်မှုများပင် ဖြစ်လေသည်။ နောက်ဆုံး ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် လူများကို အရိုင်းဘဝမှ ယဉ်ကျေးသော လူများအဖြစ်သို့ ပို့ဆောင်လိုက်သောအရာမှာ အိုးခွက်များကို ရှေးဦးစွာ အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ အိုးခွက်များကို တီထွင်ပြုလုပ်နိုင် သောအခါ အစားအစာများကို ချက်ပြုတ်၍စားသောက်ကြလေသည်။ လူများ၏ အစားအစာနယ်ပယ် ကျယ်ဝန်းလာ၍ အငွေ့တထောင်းထောင်းထကာ ဆူပွက်နေအောင် ချက်ထားသော အိုးပတ်လည်တွင် လူများအစုလိုက် ဝိုင်းရံ ၍ နေတတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် ရှေးကထက် တိုးတက်ကောင်းမွန်သော ကျောက်ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ နေထိုင်ရန် အိမ်များ၊ မြစ်ချောင်း အင်းအိုင်များကို ဖြတ်ကူးရန် လှေများနှင့် အစားအစာများထည့်ရန် သစ်သားပန်းကန် အိုးခွက်များကို ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ဥရောပတိုက် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် ကျောက်ခေတ်သစ်လူများ နေထိုင်ခဲ့သော နေရာများစွာရှိလေသည်။ ထိုနေရာ တစ်ဝိုက်တွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားကာ ကျူပင်များကိုရက်၍ ရွှံ့များဖြင့် မံပြီးလျှင် တဲငယ်များဆောက်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ သူတို့သည် အကြမ်းပြုလုပ်ထားသော လှေများဖြင့် ပင်လယ်ကမ်းခြေမှထွက်ခွာ၍ ခရု၊ ကမာ စသည်များကို လိုက်လံရှာဖွေကြသည်။ ကုန်းပေါ်တွင်ကား နွားရိုင်းများကို လိုက်လံပစ်ခတ်ကြသည်။ အစာရသောအခါ မီးဖိုဘေးပတ်လည်တွင်ဝိုင်း၍ စားကြပြီးလျှင်အခွံများ၊ အရိုးများနှင့် အမှိုက်များကို အနားတွင်ပစ်ထားလေရာအပုံကြီးများ အဖြစ် ကျန်ရစ်နေ လေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအဖြစ် ကျန်ရစ်နေလေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကိုတူးဖော်၍ ထိုခေတ်ကလူများ မည်သို့မည်ပုံ နေထိုင်ကြသည်ကို တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိနိုင်သည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် လူများသည် ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်မှ ခေတ်အဆက်ဆက် နေထိုင်လာခဲ့ကြလေရာ တဖြည်းဖြည်း လူများ၏အသိဉာဏ် တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ နေရေးထိုင်ရေး အဆင့်အတန်းမှာလည်း မြင့်တက်လာလေသည်။ လူများသည် သီးနှံပင်များကိုစိုက်ပျိုးခြင်း၊ တောတိရစ္ဆာန်ရိုင်းများကို အိမ်၌ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူနိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို တတ်ကျွမ်းလာသောအခါ လူများ၏အသက်မွေးမှု နည်းလမ်းများသည်လည်း နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားလာလေသည်။ အချို့သော လူများသည် တစ်နေရာတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို လုပ်ကိုင်ကာ အသက်မွေးမြူကြ၍ အချို့မှာ မြက်ခင်းရှိရာ ဒေသများတွင် သိုး၊ ဆိတ်၊ ကျွဲ၊ နွားများကို ထိန်းကျောင်း ခြင်းဖြင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်များကို ထိန်းကျောင်း၍ အသက်မွေးသော သူများသည်နွေအခါတွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများတွင်နေထိုင်ကြ၍ ဆောင်းရာသီတွင် တောင်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ သိုးသား၊ ဆိတ်သားများနှင့် နွားနို့၊ ဆတ်နို့များကို စားသောက်နေထိုင်ကြသည်။ ထိုသူများမှာ နေဒဏ်၊ မိုးဒဏ် ကိုခံကာ အလုပ်ကြမ်းကို လုပ်ကိုင်နေထိုင်ကြရသောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကြမ်းတမ်းခက်ထန်ပြီးလျှင် တစ်နေရာတည်းတွင် အိုးအိမ်အတည်တကျ နေထိုင်လေ့ရှိကြသော လယ်ယာသမားများကို သွားရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်များ ကုန်ဆုံးပြီးနောက်တွင်ကား သတ္တုခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ လူတို့ ပထမဦးစွာ အသုံးပြုသော သတ္တုကိရိယာများမှာ ကြေးနီဖြင့်လုပ်သော ကိရိယာတန်ဆာပလာများဖြစ်သည်။ ကြေးနီခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသည့်နောက် နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ မျှကြာသောအခါ ကြေးဝါ ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ သံကိုမူ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း ၁ဝဝဝ ခန့်ကမှသာ ဥရောပတိုက်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများ စုံစမ်းရှာဖွေရရှိသော ပါဏဗေဒနှင့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ လူသည် မိမိထက်နိမ့်ကျသော သတ္တဝါတစ်ခုမှ တဖြည်းဖြည်းပြောင်းလဲဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အဆုံးသတ်အဖြေ ရရှိလေသည်။ ထို့အပြင် ယနေ့သိရှိကြသည့်အတိုင်း လူမျိုးများသည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသည် ဟူသောအချက်ကို ရရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ယခုခေတ်လူများ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစနှင့် တိမ်ကောသွားပြီဖြစ်သော မျောက်ဝံတစ်မျိုး၏ သဏ္ဌာန်အကြားတွင် မည်သို့ဖြစ်ပျက်သည်ဟူသော အထောက်အထားများကိုမူ ယခုထက်တိုင်စုံစမ်းရှာဖွေ၍ မရသေးချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> = ကိုးကား = {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} [[Category:လူသားများ| ]] [[Category:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ| လူ]] q9u92kr1ynmqkg5d0uveg9uyp29cem8 1038245 1038244 2026-06-14T09:04:30Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038245 wikitext text/x-wiki '''လူသား''' ({{lang-en|Humans}} သို့မဟုတ် ''Homo sapiens'') သည် [[ကမ္ဘာမြေ]]ပေါ်တွင် လက်ရှိကျန်ရှိနေသော တစ်ခုတည်းသော [[ဟိုမို (မျိုးစု)|ဟိုမိုမျိုးစု]]ဝင် [[ပရိုင်းမိတ်]] (Primate) နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ် ဖြစ်သည်။<ref name="Groves2005">{{cite book |last=Groves |first=C. P. |author-link=Colin Groves |title=Mammal Species of the World |year=2005 |edition=3rd |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-8221-4 |pages=181–182}}</ref> လူသားများသည် မတ်မတ်ရပ်၍ နှစ်ခြေဖြင့် လျှောက်နိုင်ခြင်း (Bipedalism)၊ အခြားသတ္တဝါများနှင့် မတူဘဲ အလွန်ကြီးမား ရှုပ်ထွေးသော [[ဦးနှောက်]] တည်ဆောက်ပုံ ရှိခြင်းနှင့် လက်ချောင်းများကို စွမ်းရည်မြင့်မားစွာ အသုံးပြုနိုင်ခြင်း စသည့် ထူးခြားသော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိကြသည်။<ref name="Wood2011">{{cite book |last=Wood |first=Bernard |title=Human Evolution: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199589432 |pages=12–30}}</ref> ဤအဆင့်မြင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များကြောင့် လူသားများသည် ဆန်းပြားသော တူးရိယာ ကိရိယာများကို တီထွင်နိုင်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင် [[ဘာသာစကား]]နှင့် သင်္ကေတများဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းများကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ္တဇနာမ် ဆင်ခြင်တုံတရား (Abstract reasoning) များကို ဖော်ထုတ်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref name="Stringer2012">{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Became the Only Humans on Earth |year=2012 |publisher=Times Books |isbn=978-0805088915 |pages=45–60}}</ref> {{Speciesbox |name=လူ<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795 | name-list-style = vanc }}</ref> <br>{{Lang|en|(Human)}} |fossil_range={{Fossil range|0.35|0}} <small>[[:en:Chibanian|Chibanian]]ခေတ်မှ – [[:en:Holocene|ယနေ့ထိ]]</small> |image=Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. Also used at Akha people (section Dress)--> |image_caption=[[အရွယ်ရောက်ပြီး]] လူသား [[ယောက်ျား|အထီး]]{{small|(ဘယ်)}} နှင့် [[မိန်းမ|အမ]] ([[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ ၂၀၀၇) |taxon=Homo sapiens |authority=[[ကားလ် လင်းနီးယပ်| လင်းနီးယပ်]]၊ ၁၇၅၈ |subdivision_ranks=မျိုးစိတ်ခွဲ |range_map=World human population density map.png |range_map_caption=''Homo sapiens'' မျိုးစိတ်၊ '''လူသား'''ဦးရေသိပ်သည်းမှုပြမြေပုံ |synonyms= |image_width=300 |range map width=300 }} [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ရုပ်ကြွင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ခေတ်သစ်လူသား (Anatomically modern humans) များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်က [[အာဖရိကတိုက်]]တွင် စတင် အခြေတည် ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ ခန့်တွင် အာဖရိကတိုက်ပြင်ပသို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခဲ့ကြကာ ယနေ့ခေတ်တွင် [[အန္တာတိကတိုက်]]မှလွဲ၍ ကမ္ဘာ့ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသအားလုံး၌ ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိသည်။<ref name="Desalle2008">{{cite book |last=DeSalle |first=Rob |last2=Tattersall |first2=Ian |title=Human Origins: What Bones and Genomes Tell Us About Ourselves |year=2008 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1603440714 |pages=112–135}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် စာရင်းဇယားများအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် [[၈ ဘီလီယံ]]ကျော် ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။လူသားတို့၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အခြားတိရစ္ဆာန်များနှင့်မတူဘဲ [[ယဉ်ကျေးမှု]] ပေါ်တွင် အလွန်အခြေခံသည်။ လူသားများသည် မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်ရန်နှင့် ပြောင်းလဲရန်အတွက် [[သိပ္ပံ]]၊ [[နည်းပညာ]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ဘာသာရေး]]နှင့် [[အနုပညာ]] စသည့် နယ်ပယ်ပေါင်းစုံကို ဖန်တီးထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harari2014">{{cite book |last=Harari |first=Yuval Noah |author-link=Yuval Noah Harari |title=Sapiens: A Brief History of Humankind |year=2014 |publisher=Harper |isbn=978-0062316097 |pages=20–50}}</ref> ထို့ပြင် မိသားစု တည်ဆောက်ပုံမှသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများအထိ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ကာ အချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းများဖြင့် ကမ္ဘာမြေ၏ ဂေဟစနစ်နှင့် ပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း အရှိဆုံး မျိုးစိတ်အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။<ref name="Diamond1997">{{cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |year=1997 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393038910 |pages=85–100}}</ref> == မနုဿတ္တဘာဝေါ ဒုလ္လဘော == နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါ၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြစဉ်က တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွား လာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါမျိုးရှိခဲ့၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါတည်း။ == လူ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဟူ၍ ပညတ်ခေါ်ဝေါ်ရသော သတ္တဝါသည်မည်သည့်အချိန်ကစ၍ ပေါက်လာခဲ့သည်ကို မည်သူမျှ တပ်အပ်သေချာစွာမပြောနိုင်ပေ။ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများပင်လျှင် ကမ္ဘာမြေလွှာ အထပ်ထပ်အောက်တွင် နစ်မြုပ်နေသောအရိုးများ၊ ကျောက်သားမှဖဲ့၍ ပြုလုပ်ထားသော လက်နက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ တိရစ္ဆာန်များ၏ ဦးချိုနှင့် အစွယ်များ ဖြင့်ပြုလုပ်သော အရာဝတ္ထုများနှင့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနံရံများတွင် ရေးဆွဲထားသည်။ ယခုအခါတွင် တိမ်ကောပပျောက်နေပြီဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်ကြီး များ၏ ရုပ်ပုံများအစရှိသော ရှေးခေတ်၏ အမွေအနှစ်ပစ္စည်းများကို လေ့လာကြည့်ရှုကာ ကမ္ဘာဦးလူများ၏အကြောင်းကို မှန်းဆရုံမျှသာလျှင် မှန်းဆနိုင်ကြလေသည်။ အမှန်အားဖြင့်ကား လူဟူသောသတ္တဝါသည် တွေးထင်သည်ထက် များစွာပိုမို၍ ရှေးကျသောအခါကပင်လျှင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ ကမ္ဘာတွင် လူသတ္တဝါဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်နေသည်မှာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို စတင်မရေးသားမီ နှစ်ပေါင်းသိန်းသန်းများစွာကပင် ဖြစ်တန်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း သုံးလေးထောင် လောက်ကမှသာ အက္ခရာစာလုံးများဖြင့် စတင်မှတ်တမ်းတင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် ကျောက်သားဖြင့်ပြုလုပ်သော နှစ်ပေါင်းထောင်သောင်းများစွာကပင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယူဆကြလေသည်။ ထိုကျောက်ကိရိယာပစ္စည်းများကို လူများသည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှကြာမှ လုပ်ကိုင်အသုံးချလာတတ်သည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ်တို့ခန့်မှန်းရာတွင် ထည့်တွက်ရပေဦးမည်။ ဤသို့ နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါက ကမ္ဘာမြေပြင်ပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြ သောအခါ သစ်ပင်အကိုင်းအခက်များအကြားမှနေ၍ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွားလာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါတစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါပေတည်း။ ထိုသတ္တဝါသည် လူဝံများကဲ့သို့အမွှေးစုပ်ဖွားရှိ၍ လက်သည်း၊ ခြေသည်းရှည်ကြီးများနှင့် ဖြစ်သော်လည်း ယခုလူကဲ့သို့ မတ်တတ်ရပ်၍ ခြေဖြင့်လမ်းမလျှောက်နိုင်သေးချေ။ မျောက်များကဲ့သို့သာ ခြေလက်များကို မြေပေါ်၌ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွ သွားလာနေကြလေသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ် ထည်မှာ ကြီးမားသန်စွမ်းသော်လည်း မိမိထက်ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သားရဲတိရစ္ဆာန်များအနီးသို့ မချဉ်းကပ်ဝံ့ချေ။ စားရာတွင်လည်း တိရစ္ဆာန်များ၏ စားကြွင်းစားကျန်များနှင့် သစ်ဥသစ်ဖုများကိုသာ ရှာဖွေစားသောက် ရလေသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေစားသောက်ရင်း အချို့မှာ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးရန်ကို မခုခံနိုင်သောကြောင့် အစားခံကြရသည်။ အချို့မှာ ရှောင်နိုင် တိမ်းနိုင် ပြေးနိုင် လွှားနိုင်၍ ချမ်းသာရာရကြ၏။ အဖိုအမ ဟူ၍ရှိသော်လည်း အသိုက်အမြုံနှင့် အတူတကွ နေလေ့မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်း အစာရေစာပေါများ၍ ဘေးလွတ်ကင်းရာ အရပ်များတွင် နေလေ့ရှိတတ်ကြသည်။ ယင်းကဲ့သို့ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဘာမျှမခြားနားသော အရိုင်းဘဝမှနေ၍ ရှေးဦးလူသတ္တဝါများသည် တဖြည်းဖြည်းယဉ်ကျေးလာ၍ အသိဉာဏ် တိုးပြီးလျှင် အနေအထိုင်များ ပြောင်းလဲလာကြလေသည်။ သစ်ပင်များပေါ်၌သာ နေထိုင်ကျက်စားလေ့ရှိရာမှ မြေပြင်ပေါ်သို့ သက်ဆင်းနေထိုင်စပြုလာကြသည်။ မြေကြီးပေါ်တွင် အနေများလာသောအခါ တစ်စတစ်စနှင့် မတ်တတ်ရပ်နိုင်လာသည်။ ရှေးကကဲ့သို့ မြေကြီးပေါ်တွင် လက်ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွနှင့် သွားလာရန်မလိုတော့ဘဲ တစ်ခါတည်းခြေထောက်ပေါ်တွင် ရပ်ကာ ကိုယ်ကို မတ်မတ်ထားပြီးလျှင် လမ်းလျှောက်နိုင်လာ၏။ အဖို အမ တွဲ၍လည်းနေစပြု၏။ သစ်ရွက်သစ်ခက်များဖြင့် အဆောက်အအုံများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ အစာရှာဖွေရန် ထွက်သောအခါ သစ်ကိုင်းများ တုတ်တိုများ ကိုကိုင်စွဲလျက်တိရစ္ဆာန်ငယ်များကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားသောက်ကြသည်။ ထိုအချိန်က ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော အသားစား လူသတ္တဝါများသာ ဖြစ်နေပေသေးသည်။ လူများသည် ဤမျှ ရိုင်းစိုင်းသောအခြေအနေတွင်ရှိစဉ် မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို နားလည်ခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ သို့ရာတွင် မိမိတို့ အလို အလျောက် မီးဖိုခြင်း၊ မီးမွှေးခြင်းကိုမူကား မပြုလုပ်တတ်ကြသေးချေ။ ထိုသူများ မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို သိရှိလာကြပုံမှာအတော်ပင် စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပေသည်။ တောတွင်း၌တစ်ခါတစ်ရံ မိုးကြိုးပစ် လောင်မီးကျသော အခါ တောထဲရှိ သစ်ပင်အချို့ကို မီးစွဲလောင်သဖြင့် အလွန်သန်စွမ်းသော တိရစ္ဆာန်သားကောင်ကြီးများသည် ထွန်းလင်းတောက်လောင်သော မီးရောင်ကို ကြောက်လန့်ကာ ထွက်ပြေးကြလေသည်။ ထိုမီး၏ အပူရှိန်ကြောင့် အေးချမ်းသောညဉ့်အခါများတွင်လည်း အနွေးဓာတ်ကိုရရှိကြသည်။ ထိုအခါမှစ၍ လူများသည်မီး၏ အသုံးဝင်ပုံကို သိလာကြလေသည်။ ထို့ပြင် မီးစွဲလောင်နေသော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ယူဆောင်သွားခြင်းဖြင့် မီးအလင်းရောင်ကို အသုံးချရမှန်းသိလာကြသည်။ တောမီးထဲသို့ ရောက်၍ သေဆုံးသော သားကောင်အချို့၏အသားများကိုစားကြည့်ကြသောအခါ ယခင်က အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားရသည်ထက် ပို၍အရသာရှိကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိလာကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကျောက်တုံးတစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မိရာမှ မီးပွင့်လာသည်ကို တွေ့ရှိသော လူများသည် မီးကို ကျောက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်ကို သိရှိလာကြသည်။ ဤကားအလွန်တရာအရေးပါသောအသစ်တွေ့ရှိမှုကြီးတစ်ရပ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ ယခုခေတ်တိုင်အောင် မည်သည့်သားရဲတိရစ္ဆာန်မှ မီးကိုမည်ကဲ့သို့ပြုလုပ်ရမည်ဟု မသိရှိကြလေရာ မီးကိုပြုလုပ်တတ်သော လူများသည် တိရစ္ဆာန်များထက် တပန်းသာ၍ တိုးတက်လာကြလေသည်။ မီးမွှေးနည်းကို တွေ့ရှိကြသည့်အချိန်မှစ၍ လူများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်စထက်တစ်စ တိုးတက်လာပြီးလျှင် အသက်ကို ကာကွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ အနွေးဓာတ်ကို ရရှိရန်လည်းကောင်း၊ အစားအစာများ ချက်ပြုတ်ရန်လည်းကောင်း မီးကို အသုံးပြုတတ်လာကြသည်။ ရှေးဦးလူများသည် ပထမတွင် တုတ်တိုများ၊ ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများမှ လွဲ၍ အခြားလက်နက်များကို မပြုလုပ်မသုံးစွဲတတ်ချေ။ သို့ရာတွင် ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများကို လက်နက်များဖြစ်အောင် တဖြည်းဖြည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲ၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ သူတို့၏ ခန္ဓာများပေါ်တွင် အဝတ်မစားဗလာနတ္ထိ၊ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှ သာရှိလေသည်။ ပူအိုက်သော ရာသီတွင်ကား အဝတ်အစားလုံးဝမလိုချေ။ ညဉ့်အခါများတွင်ကား သစ်ပင်ထက်၌လည်းကောင်း၊ ဂူများအတွင်း၌လည်းကောင်း ခိုလှုံနေရ၍ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးကိုတထိတ်ထိတ် တလန့်လန့်နှင့်ပင် နေကြရသေးသည်။ ထိုခေတ်က လူများ တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် တိုးတက်ယဉ်ကျေးလာပုံကိုကား အထောက်အထား အစအနများစွာမရှိသေး၍ အသေအချာ မသိရှိရသေးဘဲ မှန်းဆရုံသာ မှန်းဆကြည့်ရပေသည်။ သို့ရာတွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်ဂူများတွင် ခိုလှုံကြသောအခါသူတို့၏ နောင်လာ နောက်သား အစဉ်အဆက်များသည်လည်း ကျောက်ဂူများ၌သာ ဆက်လက် နေထိုင်ကြ၍ မိမိတို့အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ အရိုးများ စသည်တို့ကို ကျောက်ဂူများအတွင်း၌ ထားရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးတို့သည် မိမိတို့ကျွမ်းကျင်သည့်ဘက်မှစုံစမ်းရှာဖွေတွေ့ရှိရသော အချက်အလက်များကို စုပေါင်း၍ ဖက်စပ်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးအကျဆုံး လူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို မှန်းဆကြည့်ကြသည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းရှာဖွေကြရာ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် တရုတ်နိုင်ငံ ပီကင်းမြို့တော်အနီး၌ မြေအောင်းဂူတစ်ခုထဲမှ လူ၏ဦးခေါင်းခွံတစ်ခုကို တူးဖော်တွေ့ရှိကြလေ သည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၅,ဝဝဝ,ဝဝဝ မှ ၁,ဝဝဝ,ဝဝဝစပ်ကြားတွင် နေထိုင်ခဲ့သော လူ၏ဦးခေါင်းခွံ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို ရှေးဦးစွာတွေ့ရှိသူမှာ တရုတ်နိုင်ငံ ဘူမိဗေဒ သုတေသနအသင်းမှ ဒဗျူစီပေးဆိုသူဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာစူးစမ်းသူ မှာ ပါမောက္ခဒေးဗစ်ဆန်ဗလက် အမည်ရှိ ကနေဒီယန်လူမျိုး သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာကြည့်ရှုကြသောအခါ နောက်သို့ဆုတ်နေသော နဖူးနှင့် ကြီးထွားသန်မာသော မျက်ခုံးရိုးများကို တွေ့ရသည်။ ခေါင်းခွံရိုးမှာ လွန်စွာထူထဲ၍ ယခုခေတ် လူများ၏ပါးလွှာသော ခေါင်းခွံရိုးနှင့် သိသိသာသာကြီး ကွာခြားလေသည်။ သွားများမှာ လူ၏သွားကဲ့သို့ပင်ဖြစ်သော်လည်း မေးရိုးမှာကြီးထွားတုတ်ခိုင်သည်။ ဦးခေါင်းခွံရှင် လူ၏ အသိဉာဏ်မှာကား ယခုခေတ် ဉာဏ်အနည်းဆုံးရှိသော လူများ၏ အသိဉာဏ်လောက်သာရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ အားလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် မျောက်တစ်ဝက် လူတစ်ဝက်ဖြစ်သော ပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ထင်မြင်လာပေမည်။ မစ္စတာပေးသည် မိမိ၏ သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သွားရာ နောက်နှစ်နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ဦးခေါင်းခွံကိုတွေ့ရှိသော ဂူထဲ၌ပင် ရှေးခေတ်လူများအသုံးပြုခဲ့ကြသည့် ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အသုံးအဆောင် ကိရိယာပစ္စည်းများကို တွေ့ရှိပြန်လေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများနှင့်အတူ ရှေးလူများ မီးကိုသုံးစွဲခဲ့သည်ကိုပြသော အထောက် အထားများကိုပါ တွေ့ရှိသေးသည်ဟုဆို၏။ အထက်ပါတွေ့ရှိချက်များမှ ကျွန်ုပ်တို့သည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ငါးသိန်းမှ တစ်သန်းအထိ အချိန်အခါက လူများ၏ အသိဉာဏ်အဆင့်အတန်းကို ခန့်မှန်းကြည့်နိုင်ပေသည်။ ရှေးဦးလူများ အကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အခြားအထောက်အထား တစ်ခုမှာ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟိုင်းဒယ်ဗတ်မြို့အနီး၌ တွေ့ရှိ သော အောက်ပိုင်းပါးရိုးတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပါးရိုးကို အခြေခံထား၍ သတ္တဝါပုံပန်းသဏ္ဌာန်ကိုနှိုင်းယှဉ်သော ခန္ဒာဗေဒပညာဖြင့် မှန်းဆကြည့်သောအခါ ယခုလူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် များစွာခြားနားသော လူတစ်ဦး၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ ပါးရိုးမှာ တုတ်ခိုင်သန်မာ၍ မေးရိုးအဖြစ်ထိုးထွက်သောအပိုင်းကိုမတွေ့ရှိရချေ။ ထိုအရိုးကို တွေ့ရှိသောနေရာမှာ မြေအောက်ပေ ၈ဝ အနက်တွင်ဖြစ်၍ အနီးအနားတွင်လည်း ယခုခေတ်၌ တိမ်ကောနေပြီဖြစ်သော ဆင်ကြီး၊ ကြံ့ကြီး များ၏ အရိုးအစအနများကို တွေ့ရှိရသည်ကို ထောက်ခြင်းအားဖြင့် ပါးရိုးရှင်လူသည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ,ဝဝဝ ခန့်က နေထိုင်ခဲ့သောလူဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်း စုံစမ်းရှာဖွေလာရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ သိပ္ပံပညာရှင်များ အချင်းချင်း အငြင်းပွားကြသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဆပ်ဆက်နယ်၌ တူးဖော်ရရှိသော ပိလဒေါင်း ဦးခေါင်းခွံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အပြင်းအထန် အငြင်းပွားကြလေသည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လူ၏ ဦးခေါင်းခွံမှန်း သိသာထင်ရှားသော်လည်း မေးမရှိသော အောက်ပါးရိုးနှင့် ကြီးမားသော သွားစွယ်များမှာကား မျောက်ဝံနှင့်တူလှ၏။ သို့ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံနှင့် ပါးရိုးရှင်များသည် တစ်ခြားစီလောဟု တွေးတောစရာ ဖြစ်နေ ပေသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ နေယန်းဒါတောနယ်တွင်လည်း ရှေးခေတ်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ် အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိရပေသည်။ နေယန်းဒါတော လူများမှာကာ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ,ဝဝဝ နှင့် ၁ဝဝ,ဝဝဝ အတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ သူတို့ကား ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ပြုလုပ်သုံးစွဲ၍ ဂူများ၌နေသည်။ မီးကိုလည်း အသုံးပြုရမှန်းသိ၍ တိရစ္ဆာန် ကလေးများကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ စားသောက်ကြသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်တူးဖော်ရရှိသော အရိုးစုများမှာကား ကရိုမာညွှန်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ်အစအနများ ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့ကား အတော်အတန်ယဉ်ကျေးသော အဆင့်အတန်းသို့ရောက်နေ၍ ယခုခေတ်လူများနှင့် မျိုးစိတ်ချင်းအတူတူဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကရိုမာညွန်လူများနောက် နေထိုင်ကြသောသူများမှာ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်လူများပင် ဖြစ်တော့သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို မြေကြီးထဲမှ တူးဖော်၍ လေ့လာသူ ပညာရှိကြီးများသည် လူ၏သမိုင်းကို ခေတ်အမျိုးမျိုး ပိုင်းခြားထားခဲ့ကြသည်။ ရှေးအကျဆုံးခေတ်မှာ ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်သည့် ကရိယာ အကြမ်းစားများကို စတင်အသုံးပြုသော ခေတ်ဖြစ်၍ ကျောက်ခေတ်၏ရှေ့ပြေးခေတ်ဟုခေါ်သည်။ ထိုခေတ်ကလူများသည် ကျောက်တုံး၊ ကျောက်ခဲများကို ထုရိုက်ခုတ်ထစ်စရာ ကိရိယာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုကျောက်ကိရိယာများမှာ လူ၏လက်ဖြင့်ကျောက်သားမှ ထွင်းဖဲ့ကာ ပြုပြင်ယူရသော ပစ္စည်းများလော၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအတိုင်း ပွန်းပဲ့ထိခိုက်ခြင်းဖြင့် အလိုအလျောက် လက်နက်ကိရိယာသဖွယ် ဖြစ်လာသောအရာများလောဟူ၍ တပ်အပ်သေချာစွာပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလေသည်။ ထို့နောက် တစ်ခေတ်ပြောင်းခဲ့ပြန်ရာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းသို့ ရောက်လာကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကျမှ သာလျှင် လူများသည် ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုပြင်၍ အသုံးပြုကြလေသည်။ ထိုခေတ်က လူများကို ကျောက်ခေတ်ဟောင်းလူများဟုခေါ်သည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုကြသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ လက်ရာကြမ်းတမ်း၍ မောင်းချထားသဏ္ဌာန် ချွန်ထက်သောအစောင်းများရှိသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်၏ နောက်ပိုင်း၌ အသုံးပြုကြသည့် ကျောက်ကိရိယာများမှာ ရှေးကထက်ပို၍ လက်ရာချောမွေ့လာလေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ယခင်ကကဲ့သို့ ကျောက်အချင်းချင်းထုရိုက်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ လိုရာ ပုံသဏ္ဌာန်ရအောင် ဖိ၍သွေးခြင်းဖြင့်ပြုလုပ်ကြရာ ကျောက်ကိရိယာများမှာ ပိုမိုသေသပ်၍ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မကွဲပြားလှချေ။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကုန် ခါနီးတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော လူများသည် ချောမွေ့သော ကျောက်ကိရိယာ များသာမက တိရစ္ဆာန်များ၏ အရိုးများ၊ ဦးချိုများနှင့် အစွယ်များဖြင့်လည်း ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း၏ သက်တမ်းမှာ နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာကြာသည်ဟုခန့်မှန်းကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်ကိရိယာများကို အတိမ်အနက်အမျိုးမျိုးရှိသော မြေကြီးအောက်မှ တူးဖော်ရရှိ၍ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော အဆင့်မှ လက်ရာချောမွေ့လာသော အဆင့်များအထိအဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာပုံကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အလယ်ပိုင်း ကျောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ထိုခေတ်မှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းမှ ကျောက်ခေတ်သစ်သို့ အကူကြားကာလဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကိရိယာများထက် လက်ရာအနည်းငယ်ညံ့လာသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်က အသုံးပြုခဲ့ကြဟန်တူသော ဆေးရောင်ခြယ်ထားသည့် ကျောက်စရစ်ခဲကလေးများကို တွေ့ရှိရလေရာ ထိုကျောက်စရစ်များကို အက္ခရာစာလုံး အမှတ်အသားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလော၊ သို့မဟုတ် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလောဟု အမျိုးမျိုးတွေးတောစရာ ဖြစ်နေသည်။ အလယ်ပိုင်းကျောက်ခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကျေက်ခေတ်သစ်သို့ရောက်ရှိလာလေသည်။ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်သစ် ထွန်းကားသောအချိန်မှာ တစ်တိုင်းပြည်နှင့် တစ်တိုင်းပြည်တွင် တစ်ပြိုင်တည်းမဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းများစွာ ခြားနားလေသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် ကျောက်ခေတ်သစ်ထွန်းကားချိန်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ဝ,ဝဝဝ ခန့်က ဖြစ်၍ ကရိကျွန်းတွင်မူ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၄,ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း၊ ဥရောပ အနောက်ပိုင်းတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ဝဝဝ မှ ၈ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း အသီးအသီး ထွန်းကားခဲ့ကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများသည် ယခင်ခေတ်များကထက် လှပချောမွေ့လာပြီးလျှင် အသုံးကျပုံနယ်ပယ်မှာလည်း ပိုမို၍ ကျယ်ဝန်းလာလေသည်။ ထိုခေတ်တွင် နေထိုင်ကြသော လူများသည် အိုးခွက်များနှင့် လေးမြားတို့ကိုလည်း အသုံးပြုကြလေသည်။ ထို့အပြင် တောထဲမှ တိရစ္ဆာန်အရိုင်းများကို အိမ်တွင် ယဉ်ပါးအောင်မွေးမြူခြင်း၊ အသီးအနှံပင်များစိုက်ပျိုးခြင်း၊ အဝတ်အထည်ရက်လုပ်ခြင်း စသည်တို့မှာလည်း ကျောက်ခေတ်သစ်၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အကြီးအကျယ် တိုးတက်မှုများပင် ဖြစ်လေသည်။ နောက်ဆုံး ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် လူများကို အရိုင်းဘဝမှ ယဉ်ကျေးသော လူများအဖြစ်သို့ ပို့ဆောင်လိုက်သောအရာမှာ အိုးခွက်များကို ရှေးဦးစွာ အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ အိုးခွက်များကို တီထွင်ပြုလုပ်နိုင် သောအခါ အစားအစာများကို ချက်ပြုတ်၍စားသောက်ကြလေသည်။ လူများ၏ အစားအစာနယ်ပယ် ကျယ်ဝန်းလာ၍ အငွေ့တထောင်းထောင်းထကာ ဆူပွက်နေအောင် ချက်ထားသော အိုးပတ်လည်တွင် လူများအစုလိုက် ဝိုင်းရံ ၍ နေတတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် ရှေးကထက် တိုးတက်ကောင်းမွန်သော ကျောက်ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ နေထိုင်ရန် အိမ်များ၊ မြစ်ချောင်း အင်းအိုင်များကို ဖြတ်ကူးရန် လှေများနှင့် အစားအစာများထည့်ရန် သစ်သားပန်းကန် အိုးခွက်များကို ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ဥရောပတိုက် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် ကျောက်ခေတ်သစ်လူများ နေထိုင်ခဲ့သော နေရာများစွာရှိလေသည်။ ထိုနေရာ တစ်ဝိုက်တွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားကာ ကျူပင်များကိုရက်၍ ရွှံ့များဖြင့် မံပြီးလျှင် တဲငယ်များဆောက်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ သူတို့သည် အကြမ်းပြုလုပ်ထားသော လှေများဖြင့် ပင်လယ်ကမ်းခြေမှထွက်ခွာ၍ ခရု၊ ကမာ စသည်များကို လိုက်လံရှာဖွေကြသည်။ ကုန်းပေါ်တွင်ကား နွားရိုင်းများကို လိုက်လံပစ်ခတ်ကြသည်။ အစာရသောအခါ မီးဖိုဘေးပတ်လည်တွင်ဝိုင်း၍ စားကြပြီးလျှင်အခွံများ၊ အရိုးများနှင့် အမှိုက်များကို အနားတွင်ပစ်ထားလေရာအပုံကြီးများ အဖြစ် ကျန်ရစ်နေ လေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအဖြစ် ကျန်ရစ်နေလေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကိုတူးဖော်၍ ထိုခေတ်ကလူများ မည်သို့မည်ပုံ နေထိုင်ကြသည်ကို တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိနိုင်သည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် လူများသည် ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်မှ ခေတ်အဆက်ဆက် နေထိုင်လာခဲ့ကြလေရာ တဖြည်းဖြည်း လူများ၏အသိဉာဏ် တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ နေရေးထိုင်ရေး အဆင့်အတန်းမှာလည်း မြင့်တက်လာလေသည်။ လူများသည် သီးနှံပင်များကိုစိုက်ပျိုးခြင်း၊ တောတိရစ္ဆာန်ရိုင်းများကို အိမ်၌ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူနိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို တတ်ကျွမ်းလာသောအခါ လူများ၏အသက်မွေးမှု နည်းလမ်းများသည်လည်း နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားလာလေသည်။ အချို့သော လူများသည် တစ်နေရာတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို လုပ်ကိုင်ကာ အသက်မွေးမြူကြ၍ အချို့မှာ မြက်ခင်းရှိရာ ဒေသများတွင် သိုး၊ ဆိတ်၊ ကျွဲ၊ နွားများကို ထိန်းကျောင်း ခြင်းဖြင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်များကို ထိန်းကျောင်း၍ အသက်မွေးသော သူများသည်နွေအခါတွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများတွင်နေထိုင်ကြ၍ ဆောင်းရာသီတွင် တောင်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ သိုးသား၊ ဆိတ်သားများနှင့် နွားနို့၊ ဆတ်နို့များကို စားသောက်နေထိုင်ကြသည်။ ထိုသူများမှာ နေဒဏ်၊ မိုးဒဏ် ကိုခံကာ အလုပ်ကြမ်းကို လုပ်ကိုင်နေထိုင်ကြရသောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကြမ်းတမ်းခက်ထန်ပြီးလျှင် တစ်နေရာတည်းတွင် အိုးအိမ်အတည်တကျ နေထိုင်လေ့ရှိကြသော လယ်ယာသမားများကို သွားရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်များ ကုန်ဆုံးပြီးနောက်တွင်ကား သတ္တုခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ လူတို့ ပထမဦးစွာ အသုံးပြုသော သတ္တုကိရိယာများမှာ ကြေးနီဖြင့်လုပ်သော ကိရိယာတန်ဆာပလာများဖြစ်သည်။ ကြေးနီခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသည့်နောက် နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ မျှကြာသောအခါ ကြေးဝါ ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ သံကိုမူ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း ၁ဝဝဝ ခန့်ကမှသာ ဥရောပတိုက်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများ စုံစမ်းရှာဖွေရရှိသော ပါဏဗေဒနှင့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ လူသည် မိမိထက်နိမ့်ကျသော သတ္တဝါတစ်ခုမှ တဖြည်းဖြည်းပြောင်းလဲဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အဆုံးသတ်အဖြေ ရရှိလေသည်။ ထို့အပြင် ယနေ့သိရှိကြသည့်အတိုင်း လူမျိုးများသည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသည် ဟူသောအချက်ကို ရရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ယခုခေတ်လူများ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစနှင့် တိမ်ကောသွားပြီဖြစ်သော မျောက်ဝံတစ်မျိုး၏ သဏ္ဌာန်အကြားတွင် မည်သို့ဖြစ်ပျက်သည်ဟူသော အထောက်အထားများကိုမူ ယခုထက်တိုင်စုံစမ်းရှာဖွေ၍ မရသေးချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> = ကိုးကား = {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} [[Category:လူသားများ| ]] [[Category:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ| လူ]] bvuhp9dyoopiie9ou7t39y0ib29xcan 1038246 1038245 2026-06-14T09:11:54Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038246 wikitext text/x-wiki '''လူသား''' ({{lang-en|Humans}} သို့မဟုတ် ''Homo sapiens'') သည် [[ကမ္ဘာမြေ]]ပေါ်တွင် လက်ရှိကျန်ရှိနေသော တစ်ခုတည်းသော [[ဟိုမို (မျိုးစု)|ဟိုမိုမျိုးစု]]ဝင် [[ပရိုင်းမိတ်]] (Primate) နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ် ဖြစ်သည်။<ref name="Groves2005">{{cite book |last=Groves |first=C. P. |author-link=Colin Groves |title=Mammal Species of the World |year=2005 |edition=3rd |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-8221-4 |pages=181–182}}</ref> လူသားများသည် မတ်မတ်ရပ်၍ နှစ်ခြေဖြင့် လျှောက်နိုင်ခြင်း (Bipedalism)၊ အခြားသတ္တဝါများနှင့် မတူဘဲ အလွန်ကြီးမား ရှုပ်ထွေးသော [[ဦးနှောက်]] တည်ဆောက်ပုံ ရှိခြင်းနှင့် လက်ချောင်းများကို စွမ်းရည်မြင့်မားစွာ အသုံးပြုနိုင်ခြင်း စသည့် ထူးခြားသော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိကြသည်။<ref name="Wood2011">{{cite book |last=Wood |first=Bernard |title=Human Evolution: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199589432 |pages=12–30}}</ref> ဤအဆင့်မြင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များကြောင့် လူသားများသည် ဆန်းပြားသော တူးရိယာ ကိရိယာများကို တီထွင်နိုင်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင် [[ဘာသာစကား]]နှင့် သင်္ကေတများဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းများကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ္တဇနာမ် ဆင်ခြင်တုံတရား (Abstract reasoning) များကို ဖော်ထုတ်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref name="Stringer2012">{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Became the Only Humans on Earth |year=2012 |publisher=Times Books |isbn=978-0805088915 |pages=45–60}}</ref> {{Speciesbox |name=လူ<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795 | name-list-style = vanc }}</ref> <br>{{Lang|en|(Human)}} |fossil_range={{Fossil range|0.35|0}} <small>[[:en:Chibanian|Chibanian]]ခေတ်မှ – [[:en:Holocene|ယနေ့ထိ]]</small> |image= [[File:Local nomadic Tibetan herdsmen family standing in front of Lake Ximencuo on the Tibetan Plateau.jpg]] |image_caption= [[တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]]ရှိ ဆီမန်မဆို ရေကန်အနီးတွင် တွေ့ရသည့် ဒေသခံ တိဘက်ခြေသလုံးမြောက်စားရေး မိသားစု။ ဤပုံသည် လူသားတို့ မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ရာသီဥတု၊ ပတ်ဝန်းကျင်အလိုက် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ပုံနှင့် မိသားစုဖွဲ့စည်းပုံ ယဉ်ကျေးမှုကို ပြသနေသည်။]] |taxon=Homo sapiens |authority=[[ကားလ် လင်းနီးယပ်| လင်းနီးယပ်]]၊ ၁၇၅၈ |subdivision_ranks=မျိုးစိတ်ခွဲ |range_map=World human population density map.png |range_map_caption=''Homo sapiens'' မျိုးစိတ်၊ '''လူသား'''ဦးရေသိပ်သည်းမှုပြမြေပုံ |synonyms= |image_width=300 |range map width=300 }} [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ရုပ်ကြွင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ခေတ်သစ်လူသား (Anatomically modern humans) များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်က [[အာဖရိကတိုက်]]တွင် စတင် အခြေတည် ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ ခန့်တွင် အာဖရိကတိုက်ပြင်ပသို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခဲ့ကြကာ ယနေ့ခေတ်တွင် [[အန္တာတိကတိုက်]]မှလွဲ၍ ကမ္ဘာ့ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသအားလုံး၌ ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိသည်။<ref name="Desalle2008">{{cite book |last=DeSalle |first=Rob |last2=Tattersall |first2=Ian |title=Human Origins: What Bones and Genomes Tell Us About Ourselves |year=2008 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1603440714 |pages=112–135}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် စာရင်းဇယားများအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် [[၈ ဘီလီယံ]]ကျော် ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။လူသားတို့၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အခြားတိရစ္ဆာန်များနှင့်မတူဘဲ [[ယဉ်ကျေးမှု]] ပေါ်တွင် အလွန်အခြေခံသည်။ လူသားများသည် မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်ရန်နှင့် ပြောင်းလဲရန်အတွက် [[သိပ္ပံ]]၊ [[နည်းပညာ]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ဘာသာရေး]]နှင့် [[အနုပညာ]] စသည့် နယ်ပယ်ပေါင်းစုံကို ဖန်တီးထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harari2014">{{cite book |last=Harari |first=Yuval Noah |author-link=Yuval Noah Harari |title=Sapiens: A Brief History of Humankind |year=2014 |publisher=Harper |isbn=978-0062316097 |pages=20–50}}</ref> ထို့ပြင် မိသားစု တည်ဆောက်ပုံမှသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများအထိ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ကာ အချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းများဖြင့် ကမ္ဘာမြေ၏ ဂေဟစနစ်နှင့် ပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း အရှိဆုံး မျိုးစိတ်အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။<ref name="Diamond1997">{{cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |year=1997 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393038910 |pages=85–100}}</ref> == မနုဿတ္တဘာဝေါ ဒုလ္လဘော == နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါ၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြစဉ်က တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွား လာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါမျိုးရှိခဲ့၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါတည်း။ == လူ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဟူ၍ ပညတ်ခေါ်ဝေါ်ရသော သတ္တဝါသည်မည်သည့်အချိန်ကစ၍ ပေါက်လာခဲ့သည်ကို မည်သူမျှ တပ်အပ်သေချာစွာမပြောနိုင်ပေ။ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများပင်လျှင် ကမ္ဘာမြေလွှာ အထပ်ထပ်အောက်တွင် နစ်မြုပ်နေသောအရိုးများ၊ ကျောက်သားမှဖဲ့၍ ပြုလုပ်ထားသော လက်နက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ တိရစ္ဆာန်များ၏ ဦးချိုနှင့် အစွယ်များ ဖြင့်ပြုလုပ်သော အရာဝတ္ထုများနှင့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနံရံများတွင် ရေးဆွဲထားသည်။ ယခုအခါတွင် တိမ်ကောပပျောက်နေပြီဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်ကြီး များ၏ ရုပ်ပုံများအစရှိသော ရှေးခေတ်၏ အမွေအနှစ်ပစ္စည်းများကို လေ့လာကြည့်ရှုကာ ကမ္ဘာဦးလူများ၏အကြောင်းကို မှန်းဆရုံမျှသာလျှင် မှန်းဆနိုင်ကြလေသည်။ အမှန်အားဖြင့်ကား လူဟူသောသတ္တဝါသည် တွေးထင်သည်ထက် များစွာပိုမို၍ ရှေးကျသောအခါကပင်လျှင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ ကမ္ဘာတွင် လူသတ္တဝါဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်နေသည်မှာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို စတင်မရေးသားမီ နှစ်ပေါင်းသိန်းသန်းများစွာကပင် ဖြစ်တန်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း သုံးလေးထောင် လောက်ကမှသာ အက္ခရာစာလုံးများဖြင့် စတင်မှတ်တမ်းတင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် ကျောက်သားဖြင့်ပြုလုပ်သော နှစ်ပေါင်းထောင်သောင်းများစွာကပင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယူဆကြလေသည်။ ထိုကျောက်ကိရိယာပစ္စည်းများကို လူများသည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှကြာမှ လုပ်ကိုင်အသုံးချလာတတ်သည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ်တို့ခန့်မှန်းရာတွင် ထည့်တွက်ရပေဦးမည်။ ဤသို့ နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါက ကမ္ဘာမြေပြင်ပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြ သောအခါ သစ်ပင်အကိုင်းအခက်များအကြားမှနေ၍ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွားလာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါတစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါပေတည်း။ ထိုသတ္တဝါသည် လူဝံများကဲ့သို့အမွှေးစုပ်ဖွားရှိ၍ လက်သည်း၊ ခြေသည်းရှည်ကြီးများနှင့် ဖြစ်သော်လည်း ယခုလူကဲ့သို့ မတ်တတ်ရပ်၍ ခြေဖြင့်လမ်းမလျှောက်နိုင်သေးချေ။ မျောက်များကဲ့သို့သာ ခြေလက်များကို မြေပေါ်၌ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွ သွားလာနေကြလေသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ် ထည်မှာ ကြီးမားသန်စွမ်းသော်လည်း မိမိထက်ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သားရဲတိရစ္ဆာန်များအနီးသို့ မချဉ်းကပ်ဝံ့ချေ။ စားရာတွင်လည်း တိရစ္ဆာန်များ၏ စားကြွင်းစားကျန်များနှင့် သစ်ဥသစ်ဖုများကိုသာ ရှာဖွေစားသောက် ရလေသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေစားသောက်ရင်း အချို့မှာ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးရန်ကို မခုခံနိုင်သောကြောင့် အစားခံကြရသည်။ အချို့မှာ ရှောင်နိုင် တိမ်းနိုင် ပြေးနိုင် လွှားနိုင်၍ ချမ်းသာရာရကြ၏။ အဖိုအမ ဟူ၍ရှိသော်လည်း အသိုက်အမြုံနှင့် အတူတကွ နေလေ့မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်း အစာရေစာပေါများ၍ ဘေးလွတ်ကင်းရာ အရပ်များတွင် နေလေ့ရှိတတ်ကြသည်။ ယင်းကဲ့သို့ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဘာမျှမခြားနားသော အရိုင်းဘဝမှနေ၍ ရှေးဦးလူသတ္တဝါများသည် တဖြည်းဖြည်းယဉ်ကျေးလာ၍ အသိဉာဏ် တိုးပြီးလျှင် အနေအထိုင်များ ပြောင်းလဲလာကြလေသည်။ သစ်ပင်များပေါ်၌သာ နေထိုင်ကျက်စားလေ့ရှိရာမှ မြေပြင်ပေါ်သို့ သက်ဆင်းနေထိုင်စပြုလာကြသည်။ မြေကြီးပေါ်တွင် အနေများလာသောအခါ တစ်စတစ်စနှင့် မတ်တတ်ရပ်နိုင်လာသည်။ ရှေးကကဲ့သို့ မြေကြီးပေါ်တွင် လက်ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွနှင့် သွားလာရန်မလိုတော့ဘဲ တစ်ခါတည်းခြေထောက်ပေါ်တွင် ရပ်ကာ ကိုယ်ကို မတ်မတ်ထားပြီးလျှင် လမ်းလျှောက်နိုင်လာ၏။ အဖို အမ တွဲ၍လည်းနေစပြု၏။ သစ်ရွက်သစ်ခက်များဖြင့် အဆောက်အအုံများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ အစာရှာဖွေရန် ထွက်သောအခါ သစ်ကိုင်းများ တုတ်တိုများ ကိုကိုင်စွဲလျက်တိရစ္ဆာန်ငယ်များကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားသောက်ကြသည်။ ထိုအချိန်က ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော အသားစား လူသတ္တဝါများသာ ဖြစ်နေပေသေးသည်။ လူများသည် ဤမျှ ရိုင်းစိုင်းသောအခြေအနေတွင်ရှိစဉ် မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို နားလည်ခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ သို့ရာတွင် မိမိတို့ အလို အလျောက် မီးဖိုခြင်း၊ မီးမွှေးခြင်းကိုမူကား မပြုလုပ်တတ်ကြသေးချေ။ ထိုသူများ မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို သိရှိလာကြပုံမှာအတော်ပင် စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပေသည်။ တောတွင်း၌တစ်ခါတစ်ရံ မိုးကြိုးပစ် လောင်မီးကျသော အခါ တောထဲရှိ သစ်ပင်အချို့ကို မီးစွဲလောင်သဖြင့် အလွန်သန်စွမ်းသော တိရစ္ဆာန်သားကောင်ကြီးများသည် ထွန်းလင်းတောက်လောင်သော မီးရောင်ကို ကြောက်လန့်ကာ ထွက်ပြေးကြလေသည်။ ထိုမီး၏ အပူရှိန်ကြောင့် အေးချမ်းသောညဉ့်အခါများတွင်လည်း အနွေးဓာတ်ကိုရရှိကြသည်။ ထိုအခါမှစ၍ လူများသည်မီး၏ အသုံးဝင်ပုံကို သိလာကြလေသည်။ ထို့ပြင် မီးစွဲလောင်နေသော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ယူဆောင်သွားခြင်းဖြင့် မီးအလင်းရောင်ကို အသုံးချရမှန်းသိလာကြသည်။ တောမီးထဲသို့ ရောက်၍ သေဆုံးသော သားကောင်အချို့၏အသားများကိုစားကြည့်ကြသောအခါ ယခင်က အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားရသည်ထက် ပို၍အရသာရှိကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိလာကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကျောက်တုံးတစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မိရာမှ မီးပွင့်လာသည်ကို တွေ့ရှိသော လူများသည် မီးကို ကျောက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်ကို သိရှိလာကြသည်။ ဤကားအလွန်တရာအရေးပါသောအသစ်တွေ့ရှိမှုကြီးတစ်ရပ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ ယခုခေတ်တိုင်အောင် မည်သည့်သားရဲတိရစ္ဆာန်မှ မီးကိုမည်ကဲ့သို့ပြုလုပ်ရမည်ဟု မသိရှိကြလေရာ မီးကိုပြုလုပ်တတ်သော လူများသည် တိရစ္ဆာန်များထက် တပန်းသာ၍ တိုးတက်လာကြလေသည်။ မီးမွှေးနည်းကို တွေ့ရှိကြသည့်အချိန်မှစ၍ လူများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်စထက်တစ်စ တိုးတက်လာပြီးလျှင် အသက်ကို ကာကွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ အနွေးဓာတ်ကို ရရှိရန်လည်းကောင်း၊ အစားအစာများ ချက်ပြုတ်ရန်လည်းကောင်း မီးကို အသုံးပြုတတ်လာကြသည်။ ရှေးဦးလူများသည် ပထမတွင် တုတ်တိုများ၊ ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများမှ လွဲ၍ အခြားလက်နက်များကို မပြုလုပ်မသုံးစွဲတတ်ချေ။ သို့ရာတွင် ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများကို လက်နက်များဖြစ်အောင် တဖြည်းဖြည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲ၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ သူတို့၏ ခန္ဓာများပေါ်တွင် အဝတ်မစားဗလာနတ္ထိ၊ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှ သာရှိလေသည်။ ပူအိုက်သော ရာသီတွင်ကား အဝတ်အစားလုံးဝမလိုချေ။ ညဉ့်အခါများတွင်ကား သစ်ပင်ထက်၌လည်းကောင်း၊ ဂူများအတွင်း၌လည်းကောင်း ခိုလှုံနေရ၍ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးကိုတထိတ်ထိတ် တလန့်လန့်နှင့်ပင် နေကြရသေးသည်။ ထိုခေတ်က လူများ တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် တိုးတက်ယဉ်ကျေးလာပုံကိုကား အထောက်အထား အစအနများစွာမရှိသေး၍ အသေအချာ မသိရှိရသေးဘဲ မှန်းဆရုံသာ မှန်းဆကြည့်ရပေသည်။ သို့ရာတွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်ဂူများတွင် ခိုလှုံကြသောအခါသူတို့၏ နောင်လာ နောက်သား အစဉ်အဆက်များသည်လည်း ကျောက်ဂူများ၌သာ ဆက်လက် နေထိုင်ကြ၍ မိမိတို့အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ အရိုးများ စသည်တို့ကို ကျောက်ဂူများအတွင်း၌ ထားရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးတို့သည် မိမိတို့ကျွမ်းကျင်သည့်ဘက်မှစုံစမ်းရှာဖွေတွေ့ရှိရသော အချက်အလက်များကို စုပေါင်း၍ ဖက်စပ်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးအကျဆုံး လူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို မှန်းဆကြည့်ကြသည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းရှာဖွေကြရာ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် တရုတ်နိုင်ငံ ပီကင်းမြို့တော်အနီး၌ မြေအောင်းဂူတစ်ခုထဲမှ လူ၏ဦးခေါင်းခွံတစ်ခုကို တူးဖော်တွေ့ရှိကြလေ သည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၅,ဝဝဝ,ဝဝဝ မှ ၁,ဝဝဝ,ဝဝဝစပ်ကြားတွင် နေထိုင်ခဲ့သော လူ၏ဦးခေါင်းခွံ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို ရှေးဦးစွာတွေ့ရှိသူမှာ တရုတ်နိုင်ငံ ဘူမိဗေဒ သုတေသနအသင်းမှ ဒဗျူစီပေးဆိုသူဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာစူးစမ်းသူ မှာ ပါမောက္ခဒေးဗစ်ဆန်ဗလက် အမည်ရှိ ကနေဒီယန်လူမျိုး သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာကြည့်ရှုကြသောအခါ နောက်သို့ဆုတ်နေသော နဖူးနှင့် ကြီးထွားသန်မာသော မျက်ခုံးရိုးများကို တွေ့ရသည်။ ခေါင်းခွံရိုးမှာ လွန်စွာထူထဲ၍ ယခုခေတ် လူများ၏ပါးလွှာသော ခေါင်းခွံရိုးနှင့် သိသိသာသာကြီး ကွာခြားလေသည်။ သွားများမှာ လူ၏သွားကဲ့သို့ပင်ဖြစ်သော်လည်း မေးရိုးမှာကြီးထွားတုတ်ခိုင်သည်။ ဦးခေါင်းခွံရှင် လူ၏ အသိဉာဏ်မှာကား ယခုခေတ် ဉာဏ်အနည်းဆုံးရှိသော လူများ၏ အသိဉာဏ်လောက်သာရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ အားလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် မျောက်တစ်ဝက် လူတစ်ဝက်ဖြစ်သော ပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ထင်မြင်လာပေမည်။ မစ္စတာပေးသည် မိမိ၏ သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သွားရာ နောက်နှစ်နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ဦးခေါင်းခွံကိုတွေ့ရှိသော ဂူထဲ၌ပင် ရှေးခေတ်လူများအသုံးပြုခဲ့ကြသည့် ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အသုံးအဆောင် ကိရိယာပစ္စည်းများကို တွေ့ရှိပြန်လေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများနှင့်အတူ ရှေးလူများ မီးကိုသုံးစွဲခဲ့သည်ကိုပြသော အထောက် အထားများကိုပါ တွေ့ရှိသေးသည်ဟုဆို၏။ အထက်ပါတွေ့ရှိချက်များမှ ကျွန်ုပ်တို့သည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ငါးသိန်းမှ တစ်သန်းအထိ အချိန်အခါက လူများ၏ အသိဉာဏ်အဆင့်အတန်းကို ခန့်မှန်းကြည့်နိုင်ပေသည်။ ရှေးဦးလူများ အကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အခြားအထောက်အထား တစ်ခုမှာ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟိုင်းဒယ်ဗတ်မြို့အနီး၌ တွေ့ရှိ သော အောက်ပိုင်းပါးရိုးတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပါးရိုးကို အခြေခံထား၍ သတ္တဝါပုံပန်းသဏ္ဌာန်ကိုနှိုင်းယှဉ်သော ခန္ဒာဗေဒပညာဖြင့် မှန်းဆကြည့်သောအခါ ယခုလူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် များစွာခြားနားသော လူတစ်ဦး၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ ပါးရိုးမှာ တုတ်ခိုင်သန်မာ၍ မေးရိုးအဖြစ်ထိုးထွက်သောအပိုင်းကိုမတွေ့ရှိရချေ။ ထိုအရိုးကို တွေ့ရှိသောနေရာမှာ မြေအောက်ပေ ၈ဝ အနက်တွင်ဖြစ်၍ အနီးအနားတွင်လည်း ယခုခေတ်၌ တိမ်ကောနေပြီဖြစ်သော ဆင်ကြီး၊ ကြံ့ကြီး များ၏ အရိုးအစအနများကို တွေ့ရှိရသည်ကို ထောက်ခြင်းအားဖြင့် ပါးရိုးရှင်လူသည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ,ဝဝဝ ခန့်က နေထိုင်ခဲ့သောလူဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်း စုံစမ်းရှာဖွေလာရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ သိပ္ပံပညာရှင်များ အချင်းချင်း အငြင်းပွားကြသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဆပ်ဆက်နယ်၌ တူးဖော်ရရှိသော ပိလဒေါင်း ဦးခေါင်းခွံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အပြင်းအထန် အငြင်းပွားကြလေသည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လူ၏ ဦးခေါင်းခွံမှန်း သိသာထင်ရှားသော်လည်း မေးမရှိသော အောက်ပါးရိုးနှင့် ကြီးမားသော သွားစွယ်များမှာကား မျောက်ဝံနှင့်တူလှ၏။ သို့ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံနှင့် ပါးရိုးရှင်များသည် တစ်ခြားစီလောဟု တွေးတောစရာ ဖြစ်နေ ပေသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ နေယန်းဒါတောနယ်တွင်လည်း ရှေးခေတ်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ် အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိရပေသည်။ နေယန်းဒါတော လူများမှာကာ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ,ဝဝဝ နှင့် ၁ဝဝ,ဝဝဝ အတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ သူတို့ကား ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ပြုလုပ်သုံးစွဲ၍ ဂူများ၌နေသည်။ မီးကိုလည်း အသုံးပြုရမှန်းသိ၍ တိရစ္ဆာန် ကလေးများကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ စားသောက်ကြသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်တူးဖော်ရရှိသော အရိုးစုများမှာကား ကရိုမာညွှန်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ်အစအနများ ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့ကား အတော်အတန်ယဉ်ကျေးသော အဆင့်အတန်းသို့ရောက်နေ၍ ယခုခေတ်လူများနှင့် မျိုးစိတ်ချင်းအတူတူဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကရိုမာညွန်လူများနောက် နေထိုင်ကြသောသူများမှာ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်လူများပင် ဖြစ်တော့သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို မြေကြီးထဲမှ တူးဖော်၍ လေ့လာသူ ပညာရှိကြီးများသည် လူ၏သမိုင်းကို ခေတ်အမျိုးမျိုး ပိုင်းခြားထားခဲ့ကြသည်။ ရှေးအကျဆုံးခေတ်မှာ ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်သည့် ကရိယာ အကြမ်းစားများကို စတင်အသုံးပြုသော ခေတ်ဖြစ်၍ ကျောက်ခေတ်၏ရှေ့ပြေးခေတ်ဟုခေါ်သည်။ ထိုခေတ်ကလူများသည် ကျောက်တုံး၊ ကျောက်ခဲများကို ထုရိုက်ခုတ်ထစ်စရာ ကိရိယာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုကျောက်ကိရိယာများမှာ လူ၏လက်ဖြင့်ကျောက်သားမှ ထွင်းဖဲ့ကာ ပြုပြင်ယူရသော ပစ္စည်းများလော၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအတိုင်း ပွန်းပဲ့ထိခိုက်ခြင်းဖြင့် အလိုအလျောက် လက်နက်ကိရိယာသဖွယ် ဖြစ်လာသောအရာများလောဟူ၍ တပ်အပ်သေချာစွာပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလေသည်။ ထို့နောက် တစ်ခေတ်ပြောင်းခဲ့ပြန်ရာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းသို့ ရောက်လာကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကျမှ သာလျှင် လူများသည် ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုပြင်၍ အသုံးပြုကြလေသည်။ ထိုခေတ်က လူများကို ကျောက်ခေတ်ဟောင်းလူများဟုခေါ်သည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုကြသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ လက်ရာကြမ်းတမ်း၍ မောင်းချထားသဏ္ဌာန် ချွန်ထက်သောအစောင်းများရှိသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်၏ နောက်ပိုင်း၌ အသုံးပြုကြသည့် ကျောက်ကိရိယာများမှာ ရှေးကထက်ပို၍ လက်ရာချောမွေ့လာလေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ယခင်ကကဲ့သို့ ကျောက်အချင်းချင်းထုရိုက်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ လိုရာ ပုံသဏ္ဌာန်ရအောင် ဖိ၍သွေးခြင်းဖြင့်ပြုလုပ်ကြရာ ကျောက်ကိရိယာများမှာ ပိုမိုသေသပ်၍ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မကွဲပြားလှချေ။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကုန် ခါနီးတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော လူများသည် ချောမွေ့သော ကျောက်ကိရိယာ များသာမက တိရစ္ဆာန်များ၏ အရိုးများ၊ ဦးချိုများနှင့် အစွယ်များဖြင့်လည်း ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း၏ သက်တမ်းမှာ နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာကြာသည်ဟုခန့်မှန်းကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်ကိရိယာများကို အတိမ်အနက်အမျိုးမျိုးရှိသော မြေကြီးအောက်မှ တူးဖော်ရရှိ၍ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော အဆင့်မှ လက်ရာချောမွေ့လာသော အဆင့်များအထိအဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာပုံကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အလယ်ပိုင်း ကျောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ထိုခေတ်မှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းမှ ကျောက်ခေတ်သစ်သို့ အကူကြားကာလဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကိရိယာများထက် လက်ရာအနည်းငယ်ညံ့လာသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်က အသုံးပြုခဲ့ကြဟန်တူသော ဆေးရောင်ခြယ်ထားသည့် ကျောက်စရစ်ခဲကလေးများကို တွေ့ရှိရလေရာ ထိုကျောက်စရစ်များကို အက္ခရာစာလုံး အမှတ်အသားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလော၊ သို့မဟုတ် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလောဟု အမျိုးမျိုးတွေးတောစရာ ဖြစ်နေသည်။ အလယ်ပိုင်းကျောက်ခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကျေက်ခေတ်သစ်သို့ရောက်ရှိလာလေသည်။ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်သစ် ထွန်းကားသောအချိန်မှာ တစ်တိုင်းပြည်နှင့် တစ်တိုင်းပြည်တွင် တစ်ပြိုင်တည်းမဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းများစွာ ခြားနားလေသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် ကျောက်ခေတ်သစ်ထွန်းကားချိန်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ဝ,ဝဝဝ ခန့်က ဖြစ်၍ ကရိကျွန်းတွင်မူ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၄,ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း၊ ဥရောပ အနောက်ပိုင်းတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ဝဝဝ မှ ၈ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း အသီးအသီး ထွန်းကားခဲ့ကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများသည် ယခင်ခေတ်များကထက် လှပချောမွေ့လာပြီးလျှင် အသုံးကျပုံနယ်ပယ်မှာလည်း ပိုမို၍ ကျယ်ဝန်းလာလေသည်။ ထိုခေတ်တွင် နေထိုင်ကြသော လူများသည် အိုးခွက်များနှင့် လေးမြားတို့ကိုလည်း အသုံးပြုကြလေသည်။ ထို့အပြင် တောထဲမှ တိရစ္ဆာန်အရိုင်းများကို အိမ်တွင် ယဉ်ပါးအောင်မွေးမြူခြင်း၊ အသီးအနှံပင်များစိုက်ပျိုးခြင်း၊ အဝတ်အထည်ရက်လုပ်ခြင်း စသည်တို့မှာလည်း ကျောက်ခေတ်သစ်၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အကြီးအကျယ် တိုးတက်မှုများပင် ဖြစ်လေသည်။ နောက်ဆုံး ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် လူများကို အရိုင်းဘဝမှ ယဉ်ကျေးသော လူများအဖြစ်သို့ ပို့ဆောင်လိုက်သောအရာမှာ အိုးခွက်များကို ရှေးဦးစွာ အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ အိုးခွက်များကို တီထွင်ပြုလုပ်နိုင် သောအခါ အစားအစာများကို ချက်ပြုတ်၍စားသောက်ကြလေသည်။ လူများ၏ အစားအစာနယ်ပယ် ကျယ်ဝန်းလာ၍ အငွေ့တထောင်းထောင်းထကာ ဆူပွက်နေအောင် ချက်ထားသော အိုးပတ်လည်တွင် လူများအစုလိုက် ဝိုင်းရံ ၍ နေတတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် ရှေးကထက် တိုးတက်ကောင်းမွန်သော ကျောက်ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ နေထိုင်ရန် အိမ်များ၊ မြစ်ချောင်း အင်းအိုင်များကို ဖြတ်ကူးရန် လှေများနှင့် အစားအစာများထည့်ရန် သစ်သားပန်းကန် အိုးခွက်များကို ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ဥရောပတိုက် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် ကျောက်ခေတ်သစ်လူများ နေထိုင်ခဲ့သော နေရာများစွာရှိလေသည်။ ထိုနေရာ တစ်ဝိုက်တွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားကာ ကျူပင်များကိုရက်၍ ရွှံ့များဖြင့် မံပြီးလျှင် တဲငယ်များဆောက်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ သူတို့သည် အကြမ်းပြုလုပ်ထားသော လှေများဖြင့် ပင်လယ်ကမ်းခြေမှထွက်ခွာ၍ ခရု၊ ကမာ စသည်များကို လိုက်လံရှာဖွေကြသည်။ ကုန်းပေါ်တွင်ကား နွားရိုင်းများကို လိုက်လံပစ်ခတ်ကြသည်။ အစာရသောအခါ မီးဖိုဘေးပတ်လည်တွင်ဝိုင်း၍ စားကြပြီးလျှင်အခွံများ၊ အရိုးများနှင့် အမှိုက်များကို အနားတွင်ပစ်ထားလေရာအပုံကြီးများ အဖြစ် ကျန်ရစ်နေ လေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအဖြစ် ကျန်ရစ်နေလေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကိုတူးဖော်၍ ထိုခေတ်ကလူများ မည်သို့မည်ပုံ နေထိုင်ကြသည်ကို တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိနိုင်သည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် လူများသည် ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်မှ ခေတ်အဆက်ဆက် နေထိုင်လာခဲ့ကြလေရာ တဖြည်းဖြည်း လူများ၏အသိဉာဏ် တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ နေရေးထိုင်ရေး အဆင့်အတန်းမှာလည်း မြင့်တက်လာလေသည်။ လူများသည် သီးနှံပင်များကိုစိုက်ပျိုးခြင်း၊ တောတိရစ္ဆာန်ရိုင်းများကို အိမ်၌ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူနိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို တတ်ကျွမ်းလာသောအခါ လူများ၏အသက်မွေးမှု နည်းလမ်းများသည်လည်း နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားလာလေသည်။ အချို့သော လူများသည် တစ်နေရာတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို လုပ်ကိုင်ကာ အသက်မွေးမြူကြ၍ အချို့မှာ မြက်ခင်းရှိရာ ဒေသများတွင် သိုး၊ ဆိတ်၊ ကျွဲ၊ နွားများကို ထိန်းကျောင်း ခြင်းဖြင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်များကို ထိန်းကျောင်း၍ အသက်မွေးသော သူများသည်နွေအခါတွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများတွင်နေထိုင်ကြ၍ ဆောင်းရာသီတွင် တောင်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ သိုးသား၊ ဆိတ်သားများနှင့် နွားနို့၊ ဆတ်နို့များကို စားသောက်နေထိုင်ကြသည်။ ထိုသူများမှာ နေဒဏ်၊ မိုးဒဏ် ကိုခံကာ အလုပ်ကြမ်းကို လုပ်ကိုင်နေထိုင်ကြရသောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကြမ်းတမ်းခက်ထန်ပြီးလျှင် တစ်နေရာတည်းတွင် အိုးအိမ်အတည်တကျ နေထိုင်လေ့ရှိကြသော လယ်ယာသမားများကို သွားရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်များ ကုန်ဆုံးပြီးနောက်တွင်ကား သတ္တုခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ လူတို့ ပထမဦးစွာ အသုံးပြုသော သတ္တုကိရိယာများမှာ ကြေးနီဖြင့်လုပ်သော ကိရိယာတန်ဆာပလာများဖြစ်သည်။ ကြေးနီခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသည့်နောက် နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ မျှကြာသောအခါ ကြေးဝါ ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ သံကိုမူ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း ၁ဝဝဝ ခန့်ကမှသာ ဥရောပတိုက်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများ စုံစမ်းရှာဖွေရရှိသော ပါဏဗေဒနှင့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ လူသည် မိမိထက်နိမ့်ကျသော သတ္တဝါတစ်ခုမှ တဖြည်းဖြည်းပြောင်းလဲဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အဆုံးသတ်အဖြေ ရရှိလေသည်။ ထို့အပြင် ယနေ့သိရှိကြသည့်အတိုင်း လူမျိုးများသည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသည် ဟူသောအချက်ကို ရရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ယခုခေတ်လူများ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစနှင့် တိမ်ကောသွားပြီဖြစ်သော မျောက်ဝံတစ်မျိုး၏ သဏ္ဌာန်အကြားတွင် မည်သို့ဖြစ်ပျက်သည်ဟူသော အထောက်အထားများကိုမူ ယခုထက်တိုင်စုံစမ်းရှာဖွေ၍ မရသေးချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> = ကိုးကား = {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} [[Category:လူသားများ| ]] [[Category:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ| လူ]] 6332lu5fltkfww284vo7d9zv1i6aux5 1038248 1038246 2026-06-14T09:15:33Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1038248 wikitext text/x-wiki '''လူသား''' ({{lang-en|Humans}} သို့မဟုတ် ''Homo sapiens'') သည် [[ကမ္ဘာမြေ]]ပေါ်တွင် လက်ရှိကျန်ရှိနေသော တစ်ခုတည်းသော [[ဟိုမို (မျိုးစု)|ဟိုမိုမျိုးစု]]ဝင် [[ပရိုင်းမိတ်]] (Primate) နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ် ဖြစ်သည်။<ref name="Groves2005">{{cite book |last=Groves |first=C. P. |author-link=Colin Groves |title=Mammal Species of the World |year=2005 |edition=3rd |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-8221-4 |pages=181–182}}</ref> လူသားများသည် မတ်မတ်ရပ်၍ နှစ်ခြေဖြင့် လျှောက်နိုင်ခြင်း (Bipedalism)၊ အခြားသတ္တဝါများနှင့် မတူဘဲ အလွန်ကြီးမား ရှုပ်ထွေးသော [[ဦးနှောက်]] တည်ဆောက်ပုံ ရှိခြင်းနှင့် လက်ချောင်းများကို စွမ်းရည်မြင့်မားစွာ အသုံးပြုနိုင်ခြင်း စသည့် ထူးခြားသော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ဝိသေသလက္ခဏာများ ရှိကြသည်။<ref name="Wood2011">{{cite book |last=Wood |first=Bernard |title=Human Evolution: A Very Short Introduction |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199589432 |pages=12–30}}</ref> ဤအဆင့်မြင့် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များကြောင့် လူသားများသည် ဆန်းပြားသော တူးရိယာ ကိရိယာများကို တီထွင်နိုင်ခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင် [[ဘာသာစကား]]နှင့် သင်္ကေတများဖြင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းများကို တည်ဆောက်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ္တဇနာမ် ဆင်ခြင်တုံတရား (Abstract reasoning) များကို ဖော်ထုတ်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။<ref name="Stringer2012">{{cite book |last=Stringer |first=Chris |title=Lone Survivors: How We Became the Only Humans on Earth |year=2012 |publisher=Times Books |isbn=978-0805088915 |pages=45–60}}</ref> {{Speciesbox |name=လူ<ref name=msw3>{{MSW3 Groves | pages = | id = 12100795 | name-list-style = vanc }}</ref> <br>{{Lang|en|(Human)}} |fossil_range={{Fossil range|0.35|0}} <small>[[:en:Chibanian|Chibanian]]ခေတ်မှ – [[:en:Holocene|ယနေ့ထိ]]</small> |image= [[File:Local nomadic Tibetan herdsmen family standing in front of Lake Ximencuo on the Tibetan Plateau.jpg]] |image_caption= [[တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]]ရှိ ဆီမန်မဆို ရေကန်အနီးတွင် တွေ့ရသည့် ဒေသခံ တိဘက်ခြေသလုံးမြောက်စားရေး မိသားစု။ ဤပုံသည် လူသားတို့ မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ရာသီဥတု၊ ပတ်ဝန်းကျင်အလိုက် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ပုံနှင့် မိသားစုဖွဲ့စည်းပုံ ယဉ်ကျေးမှုကို ပြသနေသည်။]] |taxon=Homo sapiens |authority=[[ကားလ် လင်းနီးယပ်| လင်းနီးယပ်]]၊ ၁၇၅၈ |subdivision_ranks=မျိုးစိတ်ခွဲ |range_map=World human population density map.png |range_map_caption=''Homo sapiens'' မျိုးစိတ်၊ '''လူသား'''ဦးရေသိပ်သည်းမှုပြမြေပုံ |synonyms= |image_width=300 |range map width=300 }} [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် ရုပ်ကြွင်းဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ခေတ်သစ်လူသား (Anatomically modern humans) များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ခန့်က [[အာဖရိကတိုက်]]တွင် စတင် အခြေတည် ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၀,၀၀၀ ခန့်တွင် အာဖရိကတိုက်ပြင်ပသို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခဲ့ကြကာ ယနေ့ခေတ်တွင် [[အန္တာတိကတိုက်]]မှလွဲ၍ ကမ္ဘာ့ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသအားလုံး၌ ပျံ့နှံ့နေထိုင်လျက် ရှိသည်။<ref name="Desalle2008">{{cite book |last=DeSalle |first=Rob |last2=Tattersall |first2=Ian |title=Human Origins: What Bones and Genomes Tell Us About Ourselves |year=2008 |publisher=Texas A&M University Press |isbn=978-1603440714 |pages=112–135}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် စာရင်းဇယားများအရ ကမ္ဘာ့လူဦးရေသည် [[၈ ဘီလီယံ]]ကျော် ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။လူသားတို့၏ ဖြစ်တည်မှုသည် အခြားတိရစ္ဆာန်များနှင့်မတူဘဲ [[ယဉ်ကျေးမှု]] ပေါ်တွင် အလွန်အခြေခံသည်။ လူသားများသည် မိမိတို့ရှင်သန်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်ရန်နှင့် ပြောင်းလဲရန်အတွက် [[သိပ္ပံ]]၊ [[နည်းပညာ]]၊ [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ [[ဘာသာရေး]]နှင့် [[အနုပညာ]] စသည့် နယ်ပယ်ပေါင်းစုံကို ဖန်တီးထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Harari2014">{{cite book |last=Harari |first=Yuval Noah |author-link=Yuval Noah Harari |title=Sapiens: A Brief History of Humankind |year=2014 |publisher=Harper |isbn=978-0062316097 |pages=20–50}}</ref> ထို့ပြင် မိသားစု တည်ဆောက်ပုံမှသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများအထိ ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ကာ အချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်းများဖြင့် ကမ္ဘာမြေ၏ ဂေဟစနစ်နှင့် ပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်း အရှိဆုံး မျိုးစိတ်အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။<ref name="Diamond1997">{{cite book |last=Diamond |first=Jared |author-link=Jared Diamond |title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies |year=1997 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0393038910 |pages=85–100}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == {{Main|ကမ္ဘာ့သမိုင်း}} === သမိုင်းမတင်မီခေတ် === {{Main|သမိုင်းမတင်မီကာလ}} [[File:Early migrations mercator.svg|thumb|upright=1.5|[[ကျောက်ခေတ်ဟောင်းနှောင်းပိုင်း]]အတွင်း [[တောင်ဘက်ဆီသို့ ပျံ့နှံ့အခြေချခြင်း]] စံနမူနာအတိုင်း [[လူသားတို့ အစောပိုင်းရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]များမှတစ်ဆင့် ကမ္ဘာအနှံ့သို့ လူသားများ ပျံ့နှံ့သွားပုံ ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်မြေပုံ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ခန့်အထိ လူသားအားလုံးသည် [[အမဲလိုက်ရှာဖွေသူများ]] (Hunter-gatherers) အဖြစ်သာ ရှင်သန်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Little |first1=Michael A. |last2=Blumler |first2=Mark A. |title=Basics in Human Evolution |chapter=Hunter-Gatherers |date=2015 |pages=323–335 |doi=10.1016/B978-0-12-802652-6.00023-2 |isbn=978-0-12-802652-6 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Scarre |first=Chris |title=The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies |publisher=[[Thames & Hudson]] |year=2018 |isbn=978-0-500-29335-5 |editor-last=Scarre |editor-first=Chris |edition=4th |location=London |pages=174–197 |chapter=The world transformed: from foragers and farmers to states and empires |author-link=Chris Scarre}}</ref> ထို့နောက် [[အာရှအနောက်တောင်ပိုင်း]]ဒေသတွင် [[စိုက်ပျိုးရေး]] (ကျောက်ခေတ်သစ် တော်လှန်ရေး) ကို ပထမဆုံး စတင်တီထွင်နိုင်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းထွက်ပေါ်လာသော ထောင်စုနှစ်များအတွင်း [[ကမ္ဘာဟောင်း]] (Old World) ၏ နေရာအနှံ့အပြားသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|vauthors=Colledge S, Conolly J, Dobney K, Manning K, Shennan S|title=Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe |date=2013|publisher=Left Coast |isbn=978-1-61132-324-5|location=Walnut Creek, CA|pages=13–17}}</ref> ၎င်းအပြင် [[မီဆိုအမေရိက]] (Mesoamerica) ဒေသ (လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆,၀၀၀ ခန့်)၊<ref>{{cite book | vauthors = Scanes CG |date= January 2018 | chapter =The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture | veditors = Scanes CG, Toukhsati SR |title = Animals and Human Society |pages=103–131 |publisher= Elsevier |doi=10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X|isbn= 978-0-12-805247-1 }}</ref> တရုတ်နိုင်ငံ၊<ref>{{cite journal |vauthors=He K, Lu H, Zhang J, Wang C, Huan X |title=Prehistoric evolution of the dualistic structure mixed rice and millet farming in China |journal=The Holocene |date=7 June 2017 |volume=27 |issue=12 |pages=1885–1898 |doi=10.1177/0959683617708455 |bibcode=2017Holoc..27.1885H }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lu H, Zhang J, Liu KB, Wu N, Li Y, Zhou K, Ye M, Zhang T, Zhang H, Yang X, Shen L, Xu D, Li Q | display-authors = 6 | title = Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 18 | pages = 7367–7372 | date = May 2009 | pmid = 19383791 | pmc = 2678631 | doi = 10.1073/pnas.0900158106 | bibcode = 2009PNAS..106.7367L | doi-access = free }}</ref> [[ပါပူအာနယူးဂီနီနိုင်ငံ|ပါပူအာနယူးဂီနီ]]<ref>{{cite journal | vauthors = Denham TP, Haberle SG, Lentfer C, Fullagar R, Field J, Therin M, Porch N, Winsborough B | display-authors = 6 | title = Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea | journal = Science | volume = 301 | issue = 5630 | pages = 189–193 | date = July 2003 | pmid = 12817084 | doi = 10.1126/science.1085255 | doi-access = free }}</ref> နှင့် အာဖရိကတိုက်ရှိ [[ဆာဟဲလ်ဒေသ]] (Sahel) နှင့် အနောက်ဘက် ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင် ဒေသများတွင်လည်း အမှီအခိုကင်းစွာဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးစနစ်များ အသီးသီး ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Scarcelli N, Cubry P, Akakpo R, Thuillet AC, Obidiegwu J, Baco MN, Otoo E, Sonké B, Dansi A, Djedatin G, Mariac C, Couderc M, Causse S, Alix K, Chaïr H, François O, Vigouroux Y | display-authors = 6 | title = Yam genomics supports West Africa as a major cradle of crop domestication | journal = Science Advances | volume = 5 | issue = 5 | article-number = eaaw1947 | date = May 2019 | pmid = 31114806 | doi = 10.1126/sciadv.aaw1947 | pmc = 6527260 | bibcode = 2019SciA....5.1947S | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Winchell F|date=October 2017|title=Evidence for Sorghum Domestication in Fourth Millennium BC Eastern Sudan: Spikelet Morphology from Ceramic Impressions of the Butana Group|journal=Current Anthropology|volume=58|issue=5|pages=673–683|doi=10.1086/693898 |bibcode=2017CurrA..58..673W |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1574602/ }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Manning K |date=February 2011|title=4500-Year old domesticated pearl millet (Pennisetum glaucum) from the Tilemsi Valley, Mali: new insights into an alternative cereal domestication pathway |journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=2|pages=312–322|doi=10.1016/j.jas.2010.09.007 |bibcode=2011JArSc..38..312M }}</ref> လူသားတို့ အတည်တကျ [[အခြေချနေထိုင်ခြင်း]]၊ တိရစ္ဆာန်များကို ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူခြင်းနှင့် [[ကြေးနီခေတ်|သတ္တုကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်း]] တို့ကြောင့် သမိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ရိက္ခာများ ပိုလျှံစွာ ထုတ်လုပ်နိုင်လာခဲ့သည်။ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းနှင့် အတည်တကျ အခြေချ ရှင်သန်နေထိုင်မှု ပုံစံများသည် အစောပိုင်း ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းများ (Civilizations) ပေါ်ထွန်းလာစေရန် လမ်းစဖော်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite book|vauthors=Noble TF, Strauss B, Osheim D, Neuschel K, Accamp E|url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&q=western+civilisation+egypt&pg=PA16|title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries|date=2013|publisher=Cengage |isbn=978-1-285-66153-7|access-date=11 July 2015}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Spielvogel J|url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&q=western+civilisation+egypt&pg=PT65|title=Western Civilization: Volume A: To 1500|date=2014|publisher=Cengage |isbn=978-1-285-98299-1|access-date=11 July 2015}}</ref><ref>{{cite book|vauthors=Thornton B|url=https://books.google.com/books?id=fa6swJv64xkC&q=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization|title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization|publisher=Encounter |year=2002|isbn=978-1-893554-57-3|location=San Francisco|pages=1–14|access-date=30 July 2022}}</ref> === ရှေးဟောင်းခေတ် === {{Main|ရှေးဟောင်းသမိုင်း}} [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|အီဂျစ်နိုင်ငံရှိ [[ဂီဇာ ပိရမစ်ကြီးများ]]]] ဘီစီ ၄ ထောင်စုနှစ်တွင် [[မက်ဆိုပိုတေးမီးယား]]ဒေသရှိ [[ဆူမားရီးယန်း]] (Sumerian) မြို့ပြများ အပါအဝင် [[မြို့ပြနိုင်ငံ]] (City-states) များ ထွန်းကားလာမှုနှင့်အတူ [[မြို့ပြတော်လှန်ရေး]] (Urban revolution) တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Garfinkle | first= Steven J. | chapter= Ancient Near Eastern City-States | editor1= Peter Fibiger Bang | editor1-link= Peter Fibiger Bang | editor2= Walter Scheidel | editor2-link= Walter Scheidel | title= The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean | date= 2013 | publisher= Oxford Academic | doi= 10.1093/oxfordhb/9780195188318.013.0004 |isbn=978-0-19-518831-8 | pages= 94–119 }}</ref> အဆိုပါ မြို့ပြများတွင် ဘီစီ ၃၀၀၀ ခန့်က လူသားတို့၏ အစောဆုံး စာအရေးအသားစနစ်ဖြစ်သော [[မပ်ကျောက်စာ|ရုပ်ပုံစာလုံး (Cuneiform script)]] စတင်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite book | vauthors = Woods C | chapter = The Emergence of Cuneiform Writing|date=28 February 2020 |title = A Companion to Ancient Near Eastern Languages|pages=27–46| veditors = Hasselbach-Andee R |edition=1st |publisher=Wiley|doi=10.1002/9781119193814.ch2|isbn=978-1-119-19329-6 }}</ref> ထိုခေတ်ကာလတစ်ဝိုက်တွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည့် အခြားသော အဓိက ယဉ်ကျေးမှုကြီးများမှာ [[အီဂျစ်ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှု|အီဂျစ်ရှေးဟောင်းနိုင်ငံ]]နှင့် [[အင်းဒတ်စ်တောင်ကြား ယဉ်ကျေးမှု]] (Indus Valley Civilization) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Robinson A | title = Ancient civilization: Cracking the Indus script | journal = Nature | volume = 526 | issue = 7574 | pages = 499–501 | date = October 2015 | pmid = 26490603 | doi = 10.1038/526499a | bibcode = 2015Natur.526..499R | doi-access = free }}</ref> ၎င်းတို့သည် နောက်ပိုင်းတွင် အချင်းချင်း ကုန်သွယ်မှုပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး ဘီး၊ ထွန်တုံးနှင့် ရွက်လှေ စသည့် နည်းပညာများကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book| vauthors = Crawford H |author-link=Harriet Crawford |title=The Sumerian World|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-21911-5 |pages=447–461|chapter=Trade in the Sumerian world}}</ref><ref name="Bodnár-2018">{{cite journal|vauthors=Bodnár M|date=2018|title=Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=69|issue=2|pages=271–298 |id={{CEEOL|714342}} |doi=10.1556/072.2018.69.2.3 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pryor FL|date=1985|title=The Invention of the Plow|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=27|issue=4|pages=727–743|doi=10.1017/S0010417500011749|jstor=178600 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Carter |first1=R. A. |title=A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East |chapter=Watercraft |date=2012 |pages=347–372 |doi=10.1002/9781444360790.ch19 |isbn=978-1-4051-8988-0 }}</ref> ဘီစီ ၃၀၀၀ တွင် စတင်ထွန်းကားခဲ့သော [[ကာရယ်ဆူပေး ယဉ်ကျေးမှု]] (Caral–Supe civilization) သည် အမေရိကတိုက်၏ သမိုင်းအစောဆုံး အဆင့်မြင့်မြို့ပြယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |last1=Centre |first1=UNESCO World Heritage |title=Sacred City of Caral-Supe |url=https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=27 May 2024 |archive-date=23 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523053341/https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |url-status=live }}</ref> ထို့အပြင် နက္ခတ္တဗေဒနှင့် သင်္ချာပညာရပ်များ ထွန်းကားလာခဲ့ကာ [[ဂီဇာ မဟာပိရမစ်ကြီး]]ကိုလည်း တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book| vauthors = Pedersen O |title=Early physics and astronomy: A historical introduction.|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=978-0-521-40340-5|page=1|chapter=Science Before the Greeks}}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Robson E |title=Mathematics in ancient Iraq: A social history.|publisher=Princeton University Press|year=2008|page=xxi}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Edwards JF|date=2003|title=Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza|journal=Technology and Culture|volume=44|issue=2|pages=340–354|doi=10.1353/tech.2003.0063|jstor=25148110 }}</ref> နှစ်ပေါင်းတစ်ရာခန့် ကြာမြင့်ခဲ့သော [[၄.၂ ကီလိုနှစ် ဖြစ်ရပ်|ပြင်းထန်သည့် မိုးခေါင်ရေရှားမှု]]ကြောင့် အဆိုပါ ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုကြီးများ ပျက်စီးခဲ့ရသည်ဟူသော အထောက်အထားများ ရှိပြီး၊<ref>{{cite journal | vauthors = Voosen P | title = New geological age comes under fire | journal = Science | volume = 361 | issue = 6402 | pages = 537–538 | date = August 2018 | pmid = 30093579 | doi = 10.1126/science.361.6402.537 | bibcode = 2018Sci...361..537V }}</ref> ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် ယဉ်ကျေးမှုအသစ်များ ထပ်မံပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ [[ဗေဘီလုံနိုင်ငံ|ဗေဘီလုံသားများ]]က မက်ဆိုပိုတေးမီးယားဒေသကို လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်လာခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite book| vauthors = Saggs HW |title=Babylonians|publisher=University of California Press|year=2000|isbn=978-0-520-20222-1|page=7}}</ref> [[ပိုဗာတီပွိုင့် ယဉ်ကျေးမှု]] (Poverty Point culture)၊ [[မီနိုအန် ယဉ်ကျေးမှု]] (Minoans) နှင့် [[ရှန်းမင်းဆက်]] (Shang dynasty) စသည့် အုပ်စုများသည် ဒေသအသစ်များတွင် ထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal| vauthors = Sassaman KE |date=1 December 2005|title=Poverty Point as Structure, Event, Process |journal=Journal of Archaeological Method and Theory|volume=12|issue=4|pages=335–364|doi=10.1007/s10816-005-8460-4|bibcode=2005JAMT...12..335S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lazaridis I, Mittnik A, Patterson N, Mallick S, Rohland N, Pfrengle S, Furtwängler A, Peltzer A, Posth C, Vasilakis A, McGeorge PJ, Konsolaki-Yannopoulou E, Korres G, Martlew H, Michalodimitrakis M, Özsait M, Özsait N, Papathanasiou A, Richards M, Roodenberg SA, Tzedakis Y, Arnott R, Fernandes DM, Hughey JR, Lotakis DM, Navas PA, Maniatis Y, Stamatoyannopoulos JA, Stewardson K, Stockhammer P, Pinhasi R, Reich D, Krause J, Stamatoyannopoulos G | display-authors = 6 | title = Genetic origins of the Minoans and Mycenaeans | journal = Nature | volume = 548 | issue = 7666 | pages = 214–218 | date = August 2017 | pmid = 28783727 | doi = 10.1038/nature23310 | pmc = 5565772 | bibcode = 2017Natur.548..214L }}</ref><ref>{{cite book| vauthors = Keightley DN |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-47030-8 | veditors = Loewe M, Shaughnessy EL |pages=232–291|chapter=The Shang: China's first historical dynasty}}</ref> ဘီစီ ၁၂၀၀ ဝန်းကျင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ကြေးညိုခေတ်နှောင်းပိုင်း ပြိုလဲမှု]]ကြောင့် ယဉ်ကျေးမှုလူ့အဖွဲ့အစည်း အမြောက်အမြား ကွယ်ပျောက်ခဲ့ရပြီး [[ဂရိအမှောင်ခေတ်]] စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal| vauthors = Kaniewski D, Guiot J, van Campo E |date=2015|title=Drought and societal collapse 3200 years ago in the Eastern Mediterranean: a review |journal=WIREs Climate Change |volume=6 |issue=4 |pages=369–382 |doi=10.1002/wcc.345 |bibcode=2015WIRCC...6..369K }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Drake BL |date=1 June 2012|title=The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages |journal=Journal of Archaeological Science |volume=39|issue=6|pages=1862–1870 |doi=10.1016/j.jas.2012.01.029 |bibcode=2012JArSc..39.1862D }}</ref> ထိုကာလအတွင်း ကြေးညိုနေရာတွင် သံကို အစားထိုး အသုံးပြုလာကြရာမှ [[သံခေတ်]]သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite book | vauthors = Wells PS | title =European Prehistory| chapter =The Iron Age|date=2011 |pages=405–460| veditors = Milisauskas S |series=Interdisciplinary Contributions to Archaeology|place=New York|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6633-9_11|isbn=978-1-4419-6633-9 }}</ref> ဘီစီ ၅ ရာစုတွင် သမိုင်းကို သီးခြားပညာရပ်တစ်ခုအဖြစ် စနစ်တကျ [[သမိုင်းပြုစုခြင်းပညာ|မှတ်တမ်းတင်လာကြခြင်း]]ကြောင့် ထိုခေတ်ကာလ လူနေမှုဘဝများကို ပိုမိုရှင်းလင်းစွာ သိရှိလာရသည်။<ref>{{cite book| vauthors = Hughes-Warrington M |title=History as Wonder: Beginning with Historiography.|publisher=Taylor & Francis|year=2018|isbn=978-0-429-76315-1 |location=United Kingdom|chapter=Sense and non-sense in Ancient Greek histories}}</ref> ဘီစီ ၈ ရာစုနှင့် ၆ ရာစုအကြားတွင် ဥရောပသည် [[ဂရိရှေးဟောင်းခေတ်|ရှေးဟောင်းဂရိ]]နှင့် [[ရောမအင်ပါယာ|ရှေးဟောင်းရောမ]]တို့ ထွန်းကားခဲ့သည့် [[ဂန္ထဝင်ရှေးဟောင်းခေတ်]] (Classical antiquity) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|date=2 October 2015|vauthors=Beard M|title=Why ancient Rome matters to the modern world|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters|access-date=17 April 2021|website=The Guardian|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414130448/https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Vidergar AB|date=11 June 2015|title=Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece|url=https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html|access-date=17 April 2021|publisher=Stanford University|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418190351/https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html|url-status=live}}</ref> ဤကာလတစ်ဝိုက်တွင် အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုကြီးများလည်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ [[မာယာ ယဉ်ကျေးမှု]] (Maya civilization) သည် မြို့ပြများကို စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ရှုပ်ထွေးဆန်းပြားသော [[မာယာ ပြက္ခဒိန်]]များကို ဖန်တီးခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Inomata T, Triadan D, Vázquez López VA, Fernandez-Diaz JC, Omori T, Méndez Bauer MB, García Hernández M, Beach T, Cagnato C, Aoyama K, Nasu H | display-authors = 6 | title = Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization | journal = Nature | volume = 582 | issue = 7813 | pages = 530–533 | date = June 2020 | pmid = 32494009 | doi = 10.1038/s41586-020-2343-4 | bibcode = 2020Natur.582..530I }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Milbrath S|date=March 2017|title=The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar|journal=Latin American Antiquity|volume=28|issue=1|pages=88–104|doi=10.1017/laq.2016.4 }}</ref> အာဖရိကတိုက်တွင် [[အက်ဇူမီအင်ပါယာ|အက်ဇူမ်နိုင်ငံ]] (Kingdom of Aksum) သည် ဆုတ်ယုတ်လာသော [[ကုရှ်နိုင်ငံ]] (Kingdom of Kush) ကို ကျော်လွန်၍ အိန္ဒိယနှင့် မြေထဲပင်လယ်ဒေသအကြား ကုန်သွယ်မှုကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|vauthors=Benoist A, Charbonnier J, Gajda I|date=2016|title=Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida|journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies|volume=46|pages=25–40|jstor=45163415 }}</ref> အာရှအနောက်ဘက်တွင် [[အာခီးမီးနစ် အင်ပါယာ]] (Achaemenid Empire) ၏ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုစနစ်သုံး အုပ်ချုပ်ရေးသည် နောက်ပိုင်းပေါ်ထွန်းလာသော အင်ပါယာများအတွက် ရှေ့ပြေးနမူနာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite journal| vauthors = Farazmand A |date=1 January 1998|title=Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration |journal=International Journal of Public Administration|volume=21|issue=1|pages=25–86|doi=10.1080/01900699808525297 }}</ref> အိန္ဒိယရှိ [[ဂုတ္တအင်ပါယာ]] (Gupta Empire) နှင့် တရုတ်နိုင်ငံရှိ [[ဟန်မင်းဆက်]] (Han dynasty) တို့သည်လည်း ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ ဒေသအလိုက် [[ရွှေခေတ်]]များအဖြစ် တင်စားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite journal|vauthors=Ingalls DH|date=1976|title=Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=96|issue=1|pages=15–26|doi=10.2307/599886 |jstor=599886 }}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Xie J|date=2020|title=Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty|journal=Architectural History|volume=63|pages=1–36|doi=10.1017/arh.2020.1 }}</ref> === ဂန္ထဝင်လွန်ခေတ် === {{Main|ဂန္ထဝင်လွန်သမိုင်း}} [[File:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|Medieval French [[Illuminated manuscript|manuscript illustration]] of the three [[Social class|classes]] of medieval society from the 13th-century {{lang|fr|Li Livres dou Santé}}|thumb|right|upright]] ၄၇၆ ခုနှစ်တွင် [[အနောက်ရောမအင်ပါယာ ပြိုလဲခြင်း|အနောက်ရောမအင်ပါယာ ပြိုလဲပြီးနောက်]] ဥရောပသည် [[အလယ်ခေတ်]] (Middle Ages) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal| vauthors = Marx W, Haunschild R, Bornmann L |date=2018|title=Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question|journal=Climate|language=en|volume=6|issue=4|page=90|doi=10.3390/cli6040090|bibcode=2018Clim....6...90M |doi-access=free}}</ref> ဤကာလအတွင်း [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]နှင့် [[ကက်သလစ်အသင်းတော်]]သည် အာဏာပိုင်စနစ်နှင့် ပညာရေး၏ အဓိကအရင်းအမြစ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite book|veditors=Brooke JH, Numbers RL|title=Science and Religion Around the World|date=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-532819-6|page=72|url={{GBurl|id=W6HPW1TodZwC|p=71}}|access-date=30 July 2022}}</ref> အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်မူ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]သည် အဓိကကိုးကွယ်ရာဘာသာဖြစ်လာပြီး အာဖရိကမြောက်ပိုင်းအထိ ပြန့်နှံ့သွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် [[အစ္စလာမ်မစ် ရွှေခေတ်]] (Islamic Golden Age) ကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့ပြီး [[ဗိသုကာပညာ]]၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းအဆောက်အအုံများနှင့် တိုးတက်မှုများကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်စေကာ ထူးခြားသော လူနေမှုပုံစံတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="Renima-2016">{{cite book | vauthors = Renima A, Tiliouine H, Estes RJ | title = The State of Social Progress of Islamic Societies| chapter = The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization|date=2016 |pages=25–52| veditors = Tiliouine H, Estes RJ |series=International Handbooks of Quality-of-Life|place=Cham|publisher=Springer International Publishing|language=en|doi=10.1007/978-3-319-24774-8_2|isbn=978-3-319-24774-8 }}</ref><ref>{{Cite book|title=The Harper Atlas of World History| vauthors = Vidal-Nanquet P |publisher=Harper & Row Publishers|year=1987|page=76}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် ခရစ်ယာန်ကမ္ဘာနှင့် အစ္စလာမ်ကမ္ဘာတို့ ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|အင်္ဂလန်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]၊ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ]]နှင့် [[ရောမအင်ပါယာသန့်စင်ခြင်း|အင်ပါယာသန့်စင်သော ရောမနိုင်ငံ]] (Holy Roman Empire) တို့က မွတ်စလင်များလက်မှ [[ဘုရားသခင်၏မြေမြတ်|ဂျေရုဆလင်မြေမြတ်]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် [[ခရူးဆိတ်စစ်ပွဲများ|ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ]]ကို ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book| vauthors = Asbridge T |title=The Crusades: The War for the Holy Land|publisher=Simon and Schuster|year=2012|isbn=978-1-84983-770-5|chapter=Introduction: The world of the crusades}}</ref> အမေရိကတိုက်တွင် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၂၀၀ နှင့် ၉၀၀ အကြား၌ မီဆိုအမေရိကသည် ၎င်း၏ [[မာယာ ဂန္ထဝင်ခေတ်]] (Classic Period) တွင် ရှိနေခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite web |title=Classic and Postclassic Periods - Sam Noble Museum |url=https://samnoblemuseum.ou.edu/collections-and-research/ethnology/mayan-textiles/mayan-textiles-background/mayan-history/classic/ |access-date=27 May 2024 |date=3 November 2014 |archive-date=25 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525014948/https://samnoblemuseum.ou.edu/collections-and-research/ethnology/mayan-textiles/mayan-textiles-background/mayan-history/classic/ |url-status=live }}</ref> ပိုမိုမြောက်ဘက်ကျသော ဒေသများတွင်မူ ရှုပ်ထွေးဆန်းပြားသော [[မစ္စစ္စပီ ယဉ်ကျေးမှု]] (Mississippian societies) များသည် ၈۰۰ ခုနှစ်ဝန်းကျင်ခန့်မှစ၍ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite encyclopedia|url= https://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707|author= Adam King|title= Mississippian Period: Overview|encyclopedia= New Georgia Encyclopedia|date= 2002|access-date= 15 November 2009|archive-date= 19 August 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090819042104/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707}}</ref> ၁၃ ရာစုနှင့် ၁၄ ရာစုများတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]]သည် [[ယူရေးရှား]] (Eurasia) ဒေသအများစုကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book| vauthors = May T |title=The Mongol Conquests in World History| publisher=Reaktion Books |year=2013|isbn=978-1-86189-971-2 |page=7}}</ref> ထိုကာလအတွင်းမှာပင် အာဖရိကတိုက်ရှိ [[မာလီအင်ပါယာ]]သည် [[ဆီနီဂမ်ဘီယာ]] (Senegambia) မှသည် [[အိုင်ဗရီကို့စ်နိုင်ငံ|အိုင်ဗရီကို့စ်]]အထိ ကျယ်ပြန့်လာပြီး ၎င်းတိုက်၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာအဖြစ် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Canós-Donnay |first1=Sirio |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |chapter=The Empire of Mali |date=2019 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.266 |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> အိုရှီယန်းနီးယား (Oceania) ဒေသတွင် [[တူအီတုန်ဂါ အင်ပါယာ]] (Tuʻi Tonga Empire) ပေါ်ထွန်းလာပြီး တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာရှိ ကျွန်းစုများစွာသို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Aswani |first1=Shankar |last2=Graves |first2=Michael W. |title=The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity |journal=Asian Perspectives |date=1998 |volume=37 |issue=2 |pages=135–164 |id={{Gale|A53675990}} {{ProQuest|199458937}} |jstor=42928433 }}</ref> ၁၅ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင်မူ [[အက်ဇ်တက်လူမျိုး|အက်ဇ်တက်]] (Aztecs) နှင့် [[အင်ကာအင်ပါယာ|အင်ကာ]] (Inca) တို့သည် မီဆိုအမေရိကနှင့် အင်ဒီးစ်တောင်တန်းဒေသတို့တွင် အသီးသီး အင်အားအကြီးဆုံး ဩဇာခံအာဏာပိုင်များ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book| vauthors = Conrad G, Demarest AA |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism|publisher=Cambridge University Press|year=1984|isbn=0-521-31896-3|page=2}}</ref> === ခေတ်သစ်ကာလ === {{Main|ခေတ်သစ်ကာလ|ခေတ်သစ်ဦးကာလ|ခေတ်သစ်နှောင်းပိုင်းကာလ|မျက်မှောက်ခေတ်သမိုင်း}} ဥရောပနှင့် အရှေ့နီးပါးဒေသ၏ [[ခေတ်သစ်ဦးကာလ]] (၁၄၅၀ ဝန်းကျင်မှ ၁၈၀၀ ခန့်) သည် [[ဘိုင်ဇန်တိုင်းအင်ပါယာ]] လုံးဝပျက်သုဉ်းသွားခြင်းနှင့် [[အော်တိုမန်အင်ပါယာ]] အင်အားကြီးထွားလာခြင်းတို့နှင့်အတူ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Kafadar |first1=Cemal |title=Handbook of European History 1400-1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation |chapter=The Ottomans and Europe |date=1994 |pages=589–635 |doi=10.1163/9789004391659_019 |isbn=978-90-04-39165-9 }}</ref> ထိုအချိန်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံသည် [[အဲဒိုခေတ်]] (Edo period) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite book |last1=Goree |first1=Robert |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |chapter=The Culture of Travel in Edo-Period Japan |date=2020 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.72 |isbn=978-0-19-027772-7 }}</ref> တရုတ်နိုင်ငံတွင် [[ချင်မင်းဆက်]] (Qing dynasty) ထွန်းကားလာကာ၊<ref>{{Cite journal |id={{ProQuest|820544016}} |vauthors=Mosca MW |date=December 2010 |title=CHINA'S LAST EMPIRE: The Great Qing |journal=Pacific Affairs |volume=83 |issue=4 |pages=768–769 }}</ref> အိန္ဒိယနိုင်ငံအများစုကိုမူ [[မူဂါအင်ပါယာ]]က စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Suyanta |first1=Sri |last2=Ikhlas |first2=Silfia |title=Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526-1857) |journal=Al-Ta Lim Journal |date=2016 |volume=23 |issue=2 |pages=128–138 |doi=10.15548/jt.v23i2.228 }}</ref> ဥရောပတွင် ၁၅ ရာစုမှစ၍ [[ဉာဏ်သစ်အလင်းပွင့်ခြင်း|ဉာဏ်ဆန်းသစ်မှုခေတ် (Renaissance)]] ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite book|vauthors=Kirkpatrick R|title=The European Renaissance, 1400–1600|date=2002|isbn=978-1-317-88646-4|page=1|publisher=Routledge |oclc=893909816}}</ref> နယ်မြေသစ်များကို ရှာဖွေစူးစမ်း၍ [[နယ်ချဲ့ဝါဒ|ကိုလိုနီပြုခြင်း]] စတင်သည့် [[နယ်မြေသစ်ရှာဖွေရေးခေတ်]] (Age of Discovery) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite book|vauthors=Arnold D|title=The Age of Discovery, 1400–1600|date=2002|isbn=978-1-136-47968-7|edition=Second|page=xi|publisher=Routledge |oclc=859536800}}</ref> ယင်းတွင် [[အမေရိကတိုက်အား ဥရောပနိုင်ငံများက ကိုလိုနီပြုခြင်း|အမေရိကတိုက်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း]]နှင့်<ref>{{cite journal| vauthors = Dixon EJ |date= January 2001 |title=Human colonization of the Americas: timing, technology and process |journal=Quaternary Science Reviews|language=en|volume=20|issue=1–3 |pages=277–299|doi=10.1016/S0277-3791(00)00116-5|bibcode= 2001QSRv...20..277J }}</ref> [[ကိုလံဘီယာ ဖလှယ်မှု]] (Columbian Exchange) တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite journal |last1=Keehnen |first1=Floris W. M. |last2=Mol |first2=Angus A. A. |title=The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions |journal=Journal of Island and Coastal Archaeology |date=2020 |volume=16 |issue=2–4 |pages=261–289 |doi=10.1080/15564894.2020.1775729 |pmid=34557059 |pmc=8452148 }}</ref> ဤကဲ့သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် [[အတ္တလန္တိတ် ကျွန်ကုန်သွယ်မှု]]နှင့်<ref>{{Cite journal |vauthors=Lovejoy PE |date=1989 |title=The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature |journal=The Journal of African History |volume=30 |issue=3 |pages=365–394 |doi=10.1017/S0021853700024439 |jstor=182914 }}</ref> [[အမေရိကတိုက်ရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအား လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု|အမေရိကတိုက်ရှိ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားများကို လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ခြင်း]]များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite book | vauthors = Cave AA | chapter = Genocide in the Americas|date=2008 | title = The Historiography of Genocide|pages=273–295 | veditors = Stone D |place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|doi=10.1057/9780230297784_11|isbn=978-0-230-29778-4}}</ref> ဤကာလသည် သင်္ချာ၊ မက္ကင်းနစ်၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် ဇီဝကမ္မဗေဒ ပညာရပ်များတွင် များစွာတိုးတက်ပြောင်းလဲခဲ့သော [[သိပ္ပံတော်လှန်ရေး]]ခေတ်ကိုလည်း မှတ်ကျောက်တင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Delisle RG | title = Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution | journal = Endeavour | volume = 38 | issue = 3–4 | pages = 157–158 | date = September 2014 | pmid = 25457642 | doi = 10.1016/j.endeavour.2014.10.001 }}</ref> [[File:A Man on the Moon, AS11-40-5903 (cropped).jpg|thumb|၁၉၆၉ ခုနှစ် [[အပိုလို ၁၁]] မစ်ရှင်အတွင်း လကမ္ဘာပေါ်သို့ ရောက်ရှိနေသည့် [[ဘတ်ဇ် အယ်ဒရင်]]။ သူနှင့် [[နေးလ် အမ်းစထရောင်း]]တို့သည် အခြားသော [[အာကာသဝတ္ထု]]တစ်ခုပေါ်သို့ ပထမဆုံး ခြေချနိုင်ခဲ့သည့် လူသားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။]] [[ခေတ်သစ်နှောင်းပိုင်းကာလ]] (၁၈၀၀ မှ ယခုမျက်မှောက်ခေတ်အထိ) တွင် [[စက်မှုတော်လှန်ရေး]]နှင့် [[နည်းပညာတော်လှန်ရေး]]တို့ ပေါ်ပေါက်လာပြီး ပုံရိပ်ဖမ်းနည်းပညာ (Imaging technology)၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ အဓိက တီထွင်ဆန်းသစ်မှုများနှင့် စွမ်းအင်ကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများ ကဲ့သို့သော ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများကို ဆောင်ကြဉ်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century|url=https://www.greatachievements.org/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406160644/https://greatachievements.org/|archive-date=6 April 2015|access-date=7 April 2015| work = National Academy of Engineering }}</ref> [[ဉာဏ်အလင်းပွင့်ခေတ်]] (Age of Enlightenment) ၏ အတွေးအခေါ်များ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် အမေရိကနှင့် ဥရောပတိုက်တို့တွင် [[တော်လှန်ရေးခေတ်]] (Age of Revolution) ဟု လူသိများသည့် နိုင်ငံရေးတော်လှန်ရေး ကာလတစ်ခုကို ဖြတ်သန်းခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |title=Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents (Teaching with Historic Places) (U.S. National Park Service) |url=https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |website=www.nps.gov |access-date=27 May 2024 |language=en |archive-date=27 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527071735/https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |url-status=live }}</ref> ၁၈၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် [[နပိုလီယန် စစ်ပွဲများ]]သည် ဥရောပတစ်ခွင် အပြင်းအထန် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊<ref>{{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Kevin H. |title=The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815 |journal=Journal of Global History |date=2006 |volume=1 |pages=123–149 |doi=10.1017/S1740022806000076 }}</ref> စပိန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိက) ရှိ ၎င်း၏ ကိုလိုနီနယ်မြေအများစုကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite journal|vauthors=Zimmerman AF|date=November 1931|title=Spain and Its Colonies, 1808–1820|journal=The Hispanic American Historical Review|volume=11|issue=4|pages=439–463|doi=10.2307/2506251|jstor=2506251}}</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဥရောပနိုင်ငံများသည် အာဖရိကတိုက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြရာ—နှစ်ပေါင်း ၅၀ မပြည့်မီအတွင်း အာဖရိကရှိ ဥရောပသားတို့၏ ထိန်းချုပ်မှုသည် ၁၀% မှ ၉၀% နီးပါးအထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်—<ref>{{cite web |date=2011 |title=British History in depth: Slavery and the 'Scramble for Africa' |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324121231/https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |archive-date=24 March 2022 |access-date=5 May 2021 |website=[[BBC]] |language=en-GB |vauthors=David S}}</ref> ထို့အပြင် အိုရှီယန်းနီးယားသို့လည်း နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite journal |vauthors=Raudzens G |date=2004 |title=The Australian Frontier Wars, 1788–1838 (review) |journal=The Journal of Military History |volume=68 |issue=3 |pages=957–959 |doi=10.1353/jmh.2004.0138 }}</ref> ၁၉ ရာစုအတွင်း [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ]]သည် သမိုင်းတွင် [[အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာများ စာရင်း|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အင်ပါယာ]]အဖြစ်သို့ နယ်မြေကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=Palan |first1=Ronen |title=International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics |journal=Theoretical Inquiries in Law |date=2010 |volume=11 |pages=149–176 |doi=10.2202/1565-3404.1239 }}</ref> ဥရောပနိုင်ငံများအကြား တည်ငြိမ်လုနီးပါး ရှိခဲ့သော [[အင်အားချိန်ခွင်လျှာ (နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး)|အာဏာချိန်ခွင်လျှာ]]သည် ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် သမိုင်း၌ အသေအပျောက် အများဆုံး ပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည့် [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] ဖြစ်ပွားမှုနှင့်အတူ ပြိုလဲသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|vauthors=Clark CM|title=The sleepwalkers: how Europe went to war in 1914|date=2012|publisher=Allen Lane|isbn=978-0-7139-9942-6|location=London|chapter=Polarization of Europe, 1887–1907|oclc=794136314}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး]] (Great Depression) ကြောင့် အာဏာရှင်စနစ်သုံး အစိုးရများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး၊ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအားလုံးနီးပါး ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည့် [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ဆီသို့ ဦးတည်သွားခဲ့သည်။<ref>{{cite book |author=Robert Dahl |title=Democracy and Its Critics |url=https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0 |url-access=registration |year=1989 |publisher=Yale UP |pages=[https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0/page/239 239–240] |isbn=0-300-15355-4}}</ref> စစ်ပွဲ၏ ဖျက်ဆီးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့အင်ပါယာအများစု ပြိုလဲခဲ့ရပြီး ကိုလိုနီစနစ်စွန့်လွှတ်ခြင်း (Decolonization) များ နေရာအနှံ့အပြား ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့်<ref>{{Cite book|vauthors=Herring GC|title=From colony to superpower: U.S. foreign relations since 1776|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972343-0|location=New York|page=1|oclc=299054528}}</ref> [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]တို့သည် ကမ္ဘာ့ [[အင်အားကြီးနိုင်ငံ|မဟာစင်္ကြံအင်အားကြီးနိုင်ငံ (Superpowers)]] များအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုအတွက် ပြိုင်ဆိုင်ရသည့် [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] (Cold War) ကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့ပြီး နျူကလီးယား လက်နက်ပြိုင်ပွဲနှင့် [[အာကာသပြိုင်ပွဲ]] (Space Race) များ ရှိခဲ့ကာ ဆိုဗီယက်ယူနီယံ ပြိုလဲမှုနှင့်အတူ အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last1=McDougall |first1=Walter A. |title=Sputnik, the space race, and the Cold War |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |date=1985 |volume=41 |issue=5 |pages=20–25 |doi=10.1080/00963402.1985.11455962 |bibcode=1985BuAtS..41e..20M }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Plous |first1=S. |title=The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma? |journal=Journal of Peace Research |date=1993 |volume=30 |issue=2 |pages=163–179 |doi=10.1177/0022343393030002004 }}</ref> [[အင်တာနက်]]နှင့် [[ဉာဏ်ရည်တု]] (AI) စနစ်များ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြောင့် အားကောင်းလာသည့် လက်ရှိ [[သတင်းအချက်အလက်ခေတ်]] (Information Age) တွင်မူ ကမ္ဘာကြီးသည် ပိုမို [[ကမ္ဘာလုံးသဏ္ဌာန်ဖြစ်ပေါ်မှု|ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဖြစ်လာပြီး (Globalized)]] အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ပိုမိုချိတ်ဆက်မိလာလျက် ရှိသည်။<ref>{{Cite journal|vauthors=Sachs JD|date=April 2017|title=Globalization{{snd}}In the Name of Which Freedom?|journal=Humanistic Management Journal|language=en|volume=1|issue=2|pages=237–252|doi=10.1007/s41463-017-0019-5 |doi-access=free}}</ref> == မနုဿတ္တဘာဝေါ ဒုလ္လဘော == နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါ၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြစဉ်က တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွား လာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါမျိုးရှိခဲ့၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါတည်း။ == လူ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဟူ၍ ပညတ်ခေါ်ဝေါ်ရသော သတ္တဝါသည်မည်သည့်အချိန်ကစ၍ ပေါက်လာခဲ့သည်ကို မည်သူမျှ တပ်အပ်သေချာစွာမပြောနိုင်ပေ။ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများပင်လျှင် ကမ္ဘာမြေလွှာ အထပ်ထပ်အောက်တွင် နစ်မြုပ်နေသောအရိုးများ၊ ကျောက်သားမှဖဲ့၍ ပြုလုပ်ထားသော လက်နက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ တိရစ္ဆာန်များ၏ ဦးချိုနှင့် အစွယ်များ ဖြင့်ပြုလုပ်သော အရာဝတ္ထုများနှင့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနံရံများတွင် ရေးဆွဲထားသည်။ ယခုအခါတွင် တိမ်ကောပပျောက်နေပြီဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်ကြီး များ၏ ရုပ်ပုံများအစရှိသော ရှေးခေတ်၏ အမွေအနှစ်ပစ္စည်းများကို လေ့လာကြည့်ရှုကာ ကမ္ဘာဦးလူများ၏အကြောင်းကို မှန်းဆရုံမျှသာလျှင် မှန်းဆနိုင်ကြလေသည်။ အမှန်အားဖြင့်ကား လူဟူသောသတ္တဝါသည် တွေးထင်သည်ထက် များစွာပိုမို၍ ရှေးကျသောအခါကပင်လျှင် ကမ္ဘာပေါ်၌ ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ ကမ္ဘာတွင် လူသတ္တဝါဟူ၍ စတင်ပေါ်ပေါက်နေသည်မှာ ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို စတင်မရေးသားမီ နှစ်ပေါင်းသိန်းသန်းများစွာကပင် ဖြစ်တန်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း သုံးလေးထောင် လောက်ကမှသာ အက္ခရာစာလုံးများဖြင့် စတင်မှတ်တမ်းတင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့အပြင် ကျောက်သားဖြင့်ပြုလုပ်သော နှစ်ပေါင်းထောင်သောင်းများစွာကပင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော အရာဝတ္ထုများဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယူဆကြလေသည်။ ထိုကျောက်ကိရိယာပစ္စည်းများကို လူများသည် နှစ်ပေါင်းမည်မျှကြာမှ လုပ်ကိုင်အသုံးချလာတတ်သည်ကိုလည်း ကျွန်ုပ်တို့ခန့်မှန်းရာတွင် ထည့်တွက်ရပေဦးမည်။ ဤသို့ နှစ်ပေါင်းမည်မျှဟု မခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်အခါက ကမ္ဘာမြေပြင်ပေါ်တွင် တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ သွားလာကျက်စားနေကြ သောအခါ သစ်ပင်အကိုင်းအခက်များအကြားမှနေ၍ တိရစ္ဆာန်ရိုင်းများ၏ အရိပ်အခြည်ကို ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှု၍ ခိုးကြောင်ခိုးဝှက် သွားလာကျက်စားနေရသော သတ္တဝါတစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုသတ္တဝါကား နောင်နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောအခါ လူဟူ၍ဖြစ်လာသော သတ္တဝါပေတည်း။ ထိုသတ္တဝါသည် လူဝံများကဲ့သို့အမွှေးစုပ်ဖွားရှိ၍ လက်သည်း၊ ခြေသည်းရှည်ကြီးများနှင့် ဖြစ်သော်လည်း ယခုလူကဲ့သို့ မတ်တတ်ရပ်၍ ခြေဖြင့်လမ်းမလျှောက်နိုင်သေးချေ။ မျောက်များကဲ့သို့သာ ခြေလက်များကို မြေပေါ်၌ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွ သွားလာနေကြလေသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ် ထည်မှာ ကြီးမားသန်စွမ်းသော်လည်း မိမိထက်ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သားရဲတိရစ္ဆာန်များအနီးသို့ မချဉ်းကပ်ဝံ့ချေ။ စားရာတွင်လည်း တိရစ္ဆာန်များ၏ စားကြွင်းစားကျန်များနှင့် သစ်ဥသစ်ဖုများကိုသာ ရှာဖွေစားသောက် ရလေသည်။ ဤသို့ ရှာဖွေစားသောက်ရင်း အချို့မှာ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးရန်ကို မခုခံနိုင်သောကြောင့် အစားခံကြရသည်။ အချို့မှာ ရှောင်နိုင် တိမ်းနိုင် ပြေးနိုင် လွှားနိုင်၍ ချမ်းသာရာရကြ၏။ အဖိုအမ ဟူ၍ရှိသော်လည်း အသိုက်အမြုံနှင့် အတူတကွ နေလေ့မရှိဘဲ တစ်ယောက်တည်း အစာရေစာပေါများ၍ ဘေးလွတ်ကင်းရာ အရပ်များတွင် နေလေ့ရှိတတ်ကြသည်။ ယင်းကဲ့သို့ တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဘာမျှမခြားနားသော အရိုင်းဘဝမှနေ၍ ရှေးဦးလူသတ္တဝါများသည် တဖြည်းဖြည်းယဉ်ကျေးလာ၍ အသိဉာဏ် တိုးပြီးလျှင် အနေအထိုင်များ ပြောင်းလဲလာကြလေသည်။ သစ်ပင်များပေါ်၌သာ နေထိုင်ကျက်စားလေ့ရှိရာမှ မြေပြင်ပေါ်သို့ သက်ဆင်းနေထိုင်စပြုလာကြသည်။ မြေကြီးပေါ်တွင် အနေများလာသောအခါ တစ်စတစ်စနှင့် မတ်တတ်ရပ်နိုင်လာသည်။ ရှေးကကဲ့သို့ မြေကြီးပေါ်တွင် လက်ထောက်၍ ခုန်ဆွခုန်ဆွနှင့် သွားလာရန်မလိုတော့ဘဲ တစ်ခါတည်းခြေထောက်ပေါ်တွင် ရပ်ကာ ကိုယ်ကို မတ်မတ်ထားပြီးလျှင် လမ်းလျှောက်နိုင်လာ၏။ အဖို အမ တွဲ၍လည်းနေစပြု၏။ သစ်ရွက်သစ်ခက်များဖြင့် အဆောက်အအုံများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ အစာရှာဖွေရန် ထွက်သောအခါ သစ်ကိုင်းများ တုတ်တိုများ ကိုကိုင်စွဲလျက်တိရစ္ဆာန်ငယ်များကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားသောက်ကြသည်။ ထိုအချိန်က ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော အသားစား လူသတ္တဝါများသာ ဖြစ်နေပေသေးသည်။ လူများသည် ဤမျှ ရိုင်းစိုင်းသောအခြေအနေတွင်ရှိစဉ် မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို နားလည်ခဲ့ကြဟန် တူပေသည်။ သို့ရာတွင် မိမိတို့ အလို အလျောက် မီးဖိုခြင်း၊ မီးမွှေးခြင်းကိုမူကား မပြုလုပ်တတ်ကြသေးချေ။ ထိုသူများ မီး၏အသုံးဝင်ပုံကို သိရှိလာကြပုံမှာအတော်ပင် စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပေသည်။ တောတွင်း၌တစ်ခါတစ်ရံ မိုးကြိုးပစ် လောင်မီးကျသော အခါ တောထဲရှိ သစ်ပင်အချို့ကို မီးစွဲလောင်သဖြင့် အလွန်သန်စွမ်းသော တိရစ္ဆာန်သားကောင်ကြီးများသည် ထွန်းလင်းတောက်လောင်သော မီးရောင်ကို ကြောက်လန့်ကာ ထွက်ပြေးကြလေသည်။ ထိုမီး၏ အပူရှိန်ကြောင့် အေးချမ်းသောညဉ့်အခါများတွင်လည်း အနွေးဓာတ်ကိုရရှိကြသည်။ ထိုအခါမှစ၍ လူများသည်မီး၏ အသုံးဝင်ပုံကို သိလာကြလေသည်။ ထို့ပြင် မီးစွဲလောင်နေသော သစ်ကိုင်းသစ်ခက်များကို တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ယူဆောင်သွားခြင်းဖြင့် မီးအလင်းရောင်ကို အသုံးချရမှန်းသိလာကြသည်။ တောမီးထဲသို့ ရောက်၍ သေဆုံးသော သားကောင်အချို့၏အသားများကိုစားကြည့်ကြသောအခါ ယခင်က အစိမ်းလိုက် ကိုက်ဖဲ့စားရသည်ထက် ပို၍အရသာရှိကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိလာကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကျောက်တုံးတစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မိရာမှ မီးပွင့်လာသည်ကို တွေ့ရှိသော လူများသည် မီးကို ကျောက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ်ကိုင်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ပွတ်တိုက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်ကို သိရှိလာကြသည်။ ဤကားအလွန်တရာအရေးပါသောအသစ်တွေ့ရှိမှုကြီးတစ်ရပ်ပင်ဖြစ်လေသည်။ ယခုခေတ်တိုင်အောင် မည်သည့်သားရဲတိရစ္ဆာန်မှ မီးကိုမည်ကဲ့သို့ပြုလုပ်ရမည်ဟု မသိရှိကြလေရာ မီးကိုပြုလုပ်တတ်သော လူများသည် တိရစ္ဆာန်များထက် တပန်းသာ၍ တိုးတက်လာကြလေသည်။ မီးမွှေးနည်းကို တွေ့ရှိကြသည့်အချိန်မှစ၍ လူများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် တစ်စထက်တစ်စ တိုးတက်လာပြီးလျှင် အသက်ကို ကာကွယ်ရန်လည်းကောင်း၊ အနွေးဓာတ်ကို ရရှိရန်လည်းကောင်း၊ အစားအစာများ ချက်ပြုတ်ရန်လည်းကောင်း မီးကို အသုံးပြုတတ်လာကြသည်။ ရှေးဦးလူများသည် ပထမတွင် တုတ်တိုများ၊ ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများမှ လွဲ၍ အခြားလက်နက်များကို မပြုလုပ်မသုံးစွဲတတ်ချေ။ သို့ရာတွင် ကျောက်ခဲများ၊ အရိုးများကို လက်နက်များဖြစ်အောင် တဖြည်းဖြည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲ၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ သူတို့၏ ခန္ဓာများပေါ်တွင် အဝတ်မစားဗလာနတ္ထိ၊ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်မျှ သာရှိလေသည်။ ပူအိုက်သော ရာသီတွင်ကား အဝတ်အစားလုံးဝမလိုချေ။ ညဉ့်အခါများတွင်ကား သစ်ပင်ထက်၌လည်းကောင်း၊ ဂူများအတွင်း၌လည်းကောင်း ခိုလှုံနေရ၍ သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၏ ဘေးကိုတထိတ်ထိတ် တလန့်လန့်နှင့်ပင် နေကြရသေးသည်။ ထိုခေတ်က လူများ တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် တိုးတက်ယဉ်ကျေးလာပုံကိုကား အထောက်အထား အစအနများစွာမရှိသေး၍ အသေအချာ မသိရှိရသေးဘဲ မှန်းဆရုံသာ မှန်းဆကြည့်ရပေသည်။ သို့ရာတွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်ဂူများတွင် ခိုလှုံကြသောအခါသူတို့၏ နောင်လာ နောက်သား အစဉ်အဆက်များသည်လည်း ကျောက်ဂူများ၌သာ ဆက်လက် နေထိုင်ကြ၍ မိမိတို့အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်အသုံးအဆောင်ကိရိယာများ၊ အရိုးများ စသည်တို့ကို ကျောက်ဂူများအတွင်း၌ ထားရစ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးတို့သည် မိမိတို့ကျွမ်းကျင်သည့်ဘက်မှစုံစမ်းရှာဖွေတွေ့ရှိရသော အချက်အလက်များကို စုပေါင်း၍ ဖက်စပ်ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ရှေးအကျဆုံး လူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို မှန်းဆကြည့်ကြသည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းရှာဖွေကြရာ ၁၉၂၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် တရုတ်နိုင်ငံ ပီကင်းမြို့တော်အနီး၌ မြေအောင်းဂူတစ်ခုထဲမှ လူ၏ဦးခေါင်းခွံတစ်ခုကို တူးဖော်တွေ့ရှိကြလေ သည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၅,ဝဝဝ,ဝဝဝ မှ ၁,ဝဝဝ,ဝဝဝစပ်ကြားတွင် နေထိုင်ခဲ့သော လူ၏ဦးခေါင်းခွံ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို ရှေးဦးစွာတွေ့ရှိသူမှာ တရုတ်နိုင်ငံ ဘူမိဗေဒ သုတေသနအသင်းမှ ဒဗျူစီပေးဆိုသူဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာစူးစမ်းသူ မှာ ပါမောက္ခဒေးဗစ်ဆန်ဗလက် အမည်ရှိ ကနေဒီယန်လူမျိုး သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ထိုဦးခေါင်းခွံကို လေ့လာကြည့်ရှုကြသောအခါ နောက်သို့ဆုတ်နေသော နဖူးနှင့် ကြီးထွားသန်မာသော မျက်ခုံးရိုးများကို တွေ့ရသည်။ ခေါင်းခွံရိုးမှာ လွန်စွာထူထဲ၍ ယခုခေတ် လူများ၏ပါးလွှာသော ခေါင်းခွံရိုးနှင့် သိသိသာသာကြီး ကွာခြားလေသည်။ သွားများမှာ လူ၏သွားကဲ့သို့ပင်ဖြစ်သော်လည်း မေးရိုးမှာကြီးထွားတုတ်ခိုင်သည်။ ဦးခေါင်းခွံရှင် လူ၏ အသိဉာဏ်မှာကား ယခုခေတ် ဉာဏ်အနည်းဆုံးရှိသော လူများ၏ အသိဉာဏ်လောက်သာရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ အားလုံးကို ခြုံ၍ကြည့်လိုက်လျှင် မျောက်တစ်ဝက် လူတစ်ဝက်ဖြစ်သော ပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ထင်မြင်လာပေမည်။ မစ္စတာပေးသည် မိမိ၏ သုတေသနလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်သွားရာ နောက်နှစ်နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ဦးခေါင်းခွံကိုတွေ့ရှိသော ဂူထဲ၌ပင် ရှေးခေတ်လူများအသုံးပြုခဲ့ကြသည့် ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အသုံးအဆောင် ကိရိယာပစ္စည်းများကို တွေ့ရှိပြန်လေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများနှင့်အတူ ရှေးလူများ မီးကိုသုံးစွဲခဲ့သည်ကိုပြသော အထောက် အထားများကိုပါ တွေ့ရှိသေးသည်ဟုဆို၏။ အထက်ပါတွေ့ရှိချက်များမှ ကျွန်ုပ်တို့သည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ငါးသိန်းမှ တစ်သန်းအထိ အချိန်အခါက လူများ၏ အသိဉာဏ်အဆင့်အတန်းကို ခန့်မှန်းကြည့်နိုင်ပေသည်။ ရှေးဦးလူများ အကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အခြားအထောက်အထား တစ်ခုမှာ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟိုင်းဒယ်ဗတ်မြို့အနီး၌ တွေ့ရှိ သော အောက်ပိုင်းပါးရိုးတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပါးရိုးကို အခြေခံထား၍ သတ္တဝါပုံပန်းသဏ္ဌာန်ကိုနှိုင်းယှဉ်သော ခန္ဒာဗေဒပညာဖြင့် မှန်းဆကြည့်သောအခါ ယခုလူများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် များစွာခြားနားသော လူတစ်ဦး၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ ပါးရိုးမှာ တုတ်ခိုင်သန်မာ၍ မေးရိုးအဖြစ်ထိုးထွက်သောအပိုင်းကိုမတွေ့ရှိရချေ။ ထိုအရိုးကို တွေ့ရှိသောနေရာမှာ မြေအောက်ပေ ၈ဝ အနက်တွင်ဖြစ်၍ အနီးအနားတွင်လည်း ယခုခေတ်၌ တိမ်ကောနေပြီဖြစ်သော ဆင်ကြီး၊ ကြံ့ကြီး များ၏ အရိုးအစအနများကို တွေ့ရှိရသည်ကို ထောက်ခြင်းအားဖြင့် ပါးရိုးရှင်လူသည် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ,ဝဝဝ ခန့်က နေထိုင်ခဲ့သောလူဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။ ရှေးဦးလူများအကြောင်း စုံစမ်းရှာဖွေလာရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ သိပ္ပံပညာရှင်များ အချင်းချင်း အငြင်းပွားကြသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည် ဆပ်ဆက်နယ်၌ တူးဖော်ရရှိသော ပိလဒေါင်း ဦးခေါင်းခွံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အပြင်းအထန် အငြင်းပွားကြလေသည်။ ဦးခေါင်းခွံမှာ လူ၏ ဦးခေါင်းခွံမှန်း သိသာထင်ရှားသော်လည်း မေးမရှိသော အောက်ပါးရိုးနှင့် ကြီးမားသော သွားစွယ်များမှာကား မျောက်ဝံနှင့်တူလှ၏။ သို့ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းခွံနှင့် ပါးရိုးရှင်များသည် တစ်ခြားစီလောဟု တွေးတောစရာ ဖြစ်နေ ပေသည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ နေယန်းဒါတောနယ်တွင်လည်း ရှေးခေတ်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ် အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိရပေသည်။ နေယန်းဒါတော လူများမှာကာ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၅ဝ,ဝဝဝ နှင့် ၁ဝဝ,ဝဝဝ အတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။ သူတို့ကား ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ပြုလုပ်သုံးစွဲ၍ ဂူများ၌နေသည်။ မီးကိုလည်း အသုံးပြုရမှန်းသိ၍ တိရစ္ဆာန် ကလေးများကို လိုက်လံသတ်ဖြတ်၍ စားသောက်ကြသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်တူးဖော်ရရှိသော အရိုးစုများမှာကား ကရိုမာညွှန်လူများ၏ ရုပ်ကလာပ်အစအနများ ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့ကား အတော်အတန်ယဉ်ကျေးသော အဆင့်အတန်းသို့ရောက်နေ၍ ယခုခေတ်လူများနှင့် မျိုးစိတ်ချင်းအတူတူဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ ကရိုမာညွန်လူများနောက် နေထိုင်ကြသောသူများမှာ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်လူများပင် ဖြစ်တော့သည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို မြေကြီးထဲမှ တူးဖော်၍ လေ့လာသူ ပညာရှိကြီးများသည် လူ၏သမိုင်းကို ခေတ်အမျိုးမျိုး ပိုင်းခြားထားခဲ့ကြသည်။ ရှေးအကျဆုံးခေတ်မှာ ကျောက်သားဖြင့် ပြုလုပ်သည့် ကရိယာ အကြမ်းစားများကို စတင်အသုံးပြုသော ခေတ်ဖြစ်၍ ကျောက်ခေတ်၏ရှေ့ပြေးခေတ်ဟုခေါ်သည်။ ထိုခေတ်ကလူများသည် ကျောက်တုံး၊ ကျောက်ခဲများကို ထုရိုက်ခုတ်ထစ်စရာ ကိရိယာအဖြစ် စတင်အသုံးပြုကြသည်ဟု ယူဆရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုကျောက်ကိရိယာများမှာ လူ၏လက်ဖြင့်ကျောက်သားမှ ထွင်းဖဲ့ကာ ပြုပြင်ယူရသော ပစ္စည်းများလော၊ သို့မဟုတ် သဘာဝအတိုင်း ပွန်းပဲ့ထိခိုက်ခြင်းဖြင့် အလိုအလျောက် လက်နက်ကိရိယာသဖွယ် ဖြစ်လာသောအရာများလောဟူ၍ တပ်အပ်သေချာစွာပြောနိုင်ရန် ခဲယဉ်းလေသည်။ ထို့နောက် တစ်ခေတ်ပြောင်းခဲ့ပြန်ရာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းသို့ ရောက်လာကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကျမှ သာလျှင် လူများသည် ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုပြင်၍ အသုံးပြုကြလေသည်။ ထိုခေတ်က လူများကို ကျောက်ခေတ်ဟောင်းလူများဟုခေါ်သည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုကြသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ လက်ရာကြမ်းတမ်း၍ မောင်းချထားသဏ္ဌာန် ချွန်ထက်သောအစောင်းများရှိသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်၏ နောက်ပိုင်း၌ အသုံးပြုကြသည့် ကျောက်ကိရိယာများမှာ ရှေးကထက်ပို၍ လက်ရာချောမွေ့လာလေသည်။ ကျောက်ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ရာတွင် ယခင်ကကဲ့သို့ ကျောက်အချင်းချင်းထုရိုက်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်ဘဲ လိုရာ ပုံသဏ္ဌာန်ရအောင် ဖိ၍သွေးခြင်းဖြင့်ပြုလုပ်ကြရာ ကျောက်ကိရိယာများမှာ ပိုမိုသေသပ်၍ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မကွဲပြားလှချေ။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကုန် ခါနီးတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော လူများသည် ချောမွေ့သော ကျောက်ကိရိယာ များသာမက တိရစ္ဆာန်များ၏ အရိုးများ၊ ဦးချိုများနှင့် အစွယ်များဖြင့်လည်း ကိရိယာများကို ပြုလုပ်ကြ၏။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း၏ သက်တမ်းမှာ နှစ် ထောင်ပေါင်းများစွာကြာသည်ဟုခန့်မှန်းကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသော ကျောက်ကိရိယာများကို အတိမ်အနက်အမျိုးမျိုးရှိသော မြေကြီးအောက်မှ တူးဖော်ရရှိ၍ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော အဆင့်မှ လက်ရာချောမွေ့လာသော အဆင့်များအထိအဆင့်ဆင့် တိုးတက်လာပုံကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ အလယ်ပိုင်း ကျောက်ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ထိုခေတ်မှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းမှ ကျောက်ခေတ်သစ်သို့ အကူကြားကာလဖြစ်သည်။ ထိုခေတ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများမှာ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကိရိယာများထက် လက်ရာအနည်းငယ်ညံ့လာသည်ကိုတွေ့ရှိရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ်က အသုံးပြုခဲ့ကြဟန်တူသော ဆေးရောင်ခြယ်ထားသည့် ကျောက်စရစ်ခဲကလေးများကို တွေ့ရှိရလေရာ ထိုကျောက်စရစ်များကို အက္ခရာစာလုံး အမှတ်အသားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလော၊ သို့မဟုတ် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသလောဟု အမျိုးမျိုးတွေးတောစရာ ဖြစ်နေသည်။ အလယ်ပိုင်းကျောက်ခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကျေက်ခေတ်သစ်သို့ရောက်ရှိလာလေသည်။ နောက်ဆုံးကျောက်ခေတ်သစ် ထွန်းကားသောအချိန်မှာ တစ်တိုင်းပြည်နှင့် တစ်တိုင်းပြည်တွင် တစ်ပြိုင်တည်းမဟုတ်ဘဲ နှစ်ပေါင်းများစွာ ခြားနားလေသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံတွင် ကျောက်ခေတ်သစ်ထွန်းကားချိန်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ဝ,ဝဝဝ ခန့်က ဖြစ်၍ ကရိကျွန်းတွင်မူ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၄,ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း၊ ဥရောပ အနောက်ပိုင်းတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ဝဝဝ မှ ၈ဝဝဝ ခန့်ကလည်းကောင်း အသီးအသီး ထွန်းကားခဲ့ကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် အသုံးပြုသော ကျောက်ကိရိယာများသည် ယခင်ခေတ်များကထက် လှပချောမွေ့လာပြီးလျှင် အသုံးကျပုံနယ်ပယ်မှာလည်း ပိုမို၍ ကျယ်ဝန်းလာလေသည်။ ထိုခေတ်တွင် နေထိုင်ကြသော လူများသည် အိုးခွက်များနှင့် လေးမြားတို့ကိုလည်း အသုံးပြုကြလေသည်။ ထို့အပြင် တောထဲမှ တိရစ္ဆာန်အရိုင်းများကို အိမ်တွင် ယဉ်ပါးအောင်မွေးမြူခြင်း၊ အသီးအနှံပင်များစိုက်ပျိုးခြင်း၊ အဝတ်အထည်ရက်လုပ်ခြင်း စသည်တို့မှာလည်း ကျောက်ခေတ်သစ်၏ မှတ်သားဖွယ်ရာ အကြီးအကျယ် တိုးတက်မှုများပင် ဖြစ်လေသည်။ နောက်ဆုံး ကျောက်ခေတ်သစ်တွင် လူများကို အရိုင်းဘဝမှ ယဉ်ကျေးသော လူများအဖြစ်သို့ ပို့ဆောင်လိုက်သောအရာမှာ အိုးခွက်များကို ရှေးဦးစွာ အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ အိုးခွက်များကို တီထွင်ပြုလုပ်နိုင် သောအခါ အစားအစာများကို ချက်ပြုတ်၍စားသောက်ကြလေသည်။ လူများ၏ အစားအစာနယ်ပယ် ကျယ်ဝန်းလာ၍ အငွေ့တထောင်းထောင်းထကာ ဆူပွက်နေအောင် ချက်ထားသော အိုးပတ်လည်တွင် လူများအစုလိုက် ဝိုင်းရံ ၍ နေတတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် ရှေးကထက် တိုးတက်ကောင်းမွန်သော ကျောက်ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ နေထိုင်ရန် အိမ်များ၊ မြစ်ချောင်း အင်းအိုင်များကို ဖြတ်ကူးရန် လှေများနှင့် အစားအစာများထည့်ရန် သစ်သားပန်းကန် အိုးခွက်များကို ပြုလုပ်ကြလေသည်။ ဥရောပတိုက် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းခြေတစ်လျှောက်တွင် ကျောက်ခေတ်သစ်လူများ နေထိုင်ခဲ့သော နေရာများစွာရှိလေသည်။ ထိုနေရာ တစ်ဝိုက်တွင် ရှေးဦးလူများသည် ကျောက်များပေါ်တွင် အခြေခံထားကာ ကျူပင်များကိုရက်၍ ရွှံ့များဖြင့် မံပြီးလျှင် တဲငယ်များဆောက်၍ နေထိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ သူတို့သည် အကြမ်းပြုလုပ်ထားသော လှေများဖြင့် ပင်လယ်ကမ်းခြေမှထွက်ခွာ၍ ခရု၊ ကမာ စသည်များကို လိုက်လံရှာဖွေကြသည်။ ကုန်းပေါ်တွင်ကား နွားရိုင်းများကို လိုက်လံပစ်ခတ်ကြသည်။ အစာရသောအခါ မီးဖိုဘေးပတ်လည်တွင်ဝိုင်း၍ စားကြပြီးလျှင်အခွံများ၊ အရိုးများနှင့် အမှိုက်များကို အနားတွင်ပစ်ထားလေရာအပုံကြီးများ အဖြစ် ကျန်ရစ်နေ လေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများအဖြစ် ကျန်ရစ်နေလေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကိုတူးဖော်၍ ထိုခေတ်ကလူများ မည်သို့မည်ပုံ နေထိုင်ကြသည်ကို တူးဖော်ရရှိသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိနိုင်သည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် လူများသည် ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်မှ ခေတ်အဆက်ဆက် နေထိုင်လာခဲ့ကြလေရာ တဖြည်းဖြည်း လူများ၏အသိဉာဏ် တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ နေရေးထိုင်ရေး အဆင့်အတန်းမှာလည်း မြင့်တက်လာလေသည်။ လူများသည် သီးနှံပင်များကိုစိုက်ပျိုးခြင်း၊ တောတိရစ္ဆာန်ရိုင်းများကို အိမ်၌ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူနိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို တတ်ကျွမ်းလာသောအခါ လူများ၏အသက်မွေးမှု နည်းလမ်းများသည်လည်း နှစ်မျိုးနှစ်စား ကွဲပြားလာလေသည်။ အချို့သော လူများသည် တစ်နေရာတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို လုပ်ကိုင်ကာ အသက်မွေးမြူကြ၍ အချို့မှာ မြက်ခင်းရှိရာ ဒေသများတွင် သိုး၊ ဆိတ်၊ ကျွဲ၊ နွားများကို ထိန်းကျောင်း ခြင်းဖြင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်များကို ထိန်းကျောင်း၍ အသက်မွေးသော သူများသည်နွေအခါတွင် မြောက်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများတွင်နေထိုင်ကြ၍ ဆောင်းရာသီတွင် တောင်ပိုင်းရှိ မြက်ခင်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ သိုးသား၊ ဆိတ်သားများနှင့် နွားနို့၊ ဆတ်နို့များကို စားသောက်နေထိုင်ကြသည်။ ထိုသူများမှာ နေဒဏ်၊ မိုးဒဏ် ကိုခံကာ အလုပ်ကြမ်းကို လုပ်ကိုင်နေထိုင်ကြရသောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကြမ်းတမ်းခက်ထန်ပြီးလျှင် တစ်နေရာတည်းတွင် အိုးအိမ်အတည်တကျ နေထိုင်လေ့ရှိကြသော လယ်ယာသမားများကို သွားရောက်တိုက်ခိုက်လေ့ရှိကြလေသည်။ ကျောက်ခေတ်များ ကုန်ဆုံးပြီးနောက်တွင်ကား သတ္တုခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ လူတို့ ပထမဦးစွာ အသုံးပြုသော သတ္တုကိရိယာများမှာ ကြေးနီဖြင့်လုပ်သော ကိရိယာတန်ဆာပလာများဖြစ်သည်။ ကြေးနီခေတ် ကုန်ဆုံးသွားသည့်နောက် နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ မျှကြာသောအခါ ကြေးဝါ ခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ သံကိုမူ ခရစ်မပေါ်မီ နှစ်ပေါင်း ၁ဝဝဝ ခန့်ကမှသာ ဥရောပတိုက်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့အားဖြင့် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီးများ စုံစမ်းရှာဖွေရရှိသော ပါဏဗေဒနှင့် ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသောအခါ လူသည် မိမိထက်နိမ့်ကျသော သတ္တဝါတစ်ခုမှ တဖြည်းဖြည်းပြောင်းလဲဆင်းသက်လာသည်ဟူသော အဆုံးသတ်အဖြေ ရရှိလေသည်။ ထို့အပြင် ယနေ့သိရှိကြသည့်အတိုင်း လူမျိုးများသည် တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသည် ဟူသောအချက်ကို ရရှိလေသည်။ သို့ရာတွင် ယခုခေတ်လူများ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစနှင့် တိမ်ကောသွားပြီဖြစ်သော မျောက်ဝံတစ်မျိုး၏ သဏ္ဌာန်အကြားတွင် မည်သို့ဖြစ်ပျက်သည်ဟူသော အထောက်အထားများကိုမူ ယခုထက်တိုင်စုံစမ်းရှာဖွေ၍ မရသေးချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)</ref> = ကိုးကား = {{Reflist}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} [[Category:လူသားများ| ]] [[Category:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ| လူ]] 4jfizobac5m2w9151ie7xuisizymw3c 0 6655 1037975 830145 2026-06-13T14:46:19Z Chenzeyan29 141880 1037975 wikitext text/x-wiki '''အငြိမ့်''' ({{lang-en|Anyeint}}) သို့မဟုတ် '''အငြိမ့်သဘင်''' သည် [[မြန်မာ့ရိုးရာ သဘင်]] အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပြီး၊ ကပြအက၊ တေးဂီတ နှင့် လူရွှင်တော်များ၏ ဟာသပြက်လုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ရိုးရာဖျော်ဖြေရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sein1965">{{cite book |last=Sein |first=Maung Khe |title=The Burmese Hit: A Study of Anyeint and Zat Pwe |year=1965 |publisher=Sarpay Beikman |pages=45–52}}</ref> အငြိမ့်ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ဆိုင်းဝိုင်းကြီးများကဲ့သို့ ကျယ်လောင်စူးရှခြင်းမရှိဘဲ ငြိမ့်ညောင်းသာယာသော ဂီတတူရိယာများဖြင့် ငြိမ်ငြိမ့်ညောင်းညောင်း ကပြဖျော်ဖြေရခြင်းကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အငြိမ့်တွင် မင်းသမီး '''('''တစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့''')''' နှင့် လူရွှင်တော် '''('''၃ ဦးမှ ၅ ဦးခန့်''')''' ကသာ စင်မြင့်ထက်ကို စိုးမိုးထားပြီး အဓိကမင်းသား (Mintha) အခန်းကဏ္ဍ သီးသန့်မပါဝင်ဘဲ မင်းသမီးကသာ အဓိက ဦးဆောင်သည်။<nowiki><ref name="Singer1995">{{cite book |last=Singer |first=Noel F. |title=Burmese Dance and Theatre |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=63}}</ref></nowiki> == သမိုင်းကြောင်း == အငြိမ့်သဘင်သည် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] နှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတွင်းအနုပညာတစ်ရပ်အနေဖြင့် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နန်းတွင်းရှိ ဘုရင်၊ မိဖုရားနှင့် မင်းညီမင်းသားများ ရှေ့မှောက်တွင် သီဆိုကပြရသည့် "နန်းတွင်းအငြိမ့်" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီး အဆို၊ အကနှင့် တူရိယာတီးခတ်မှု သက်သက်သာ ပါဝင်ကာ ပရိသတ်ကို ငြိမ့်ငြိမ့်ငြောင်းငြောင်း ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Hla1972">{{cite book |last=Hla |first= လူထုဦးလှ |title=မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်သမိုင်း (History of Burmese Theatre) |year=1972 |publisher=Ludu Books |pages=112–125}}</ref> ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ နန်းတွင်းအနုပညာမှသည် ပြည်သူလူထုကြားသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာပြီး "ပြင်ပအငြိမ့်" သို့မဟုတ် "ခေတ်သစ်အငြိမ့်" အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် အငြိမ့်မင်းသမီး [[မစိန်သုံ]]၊ [[မေချစ်]] စသူတို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ပရိသတ်ကို ဆွဲဆောင်ရန်အတွက် လူရွှင်တော်များနှင့် ဟာသပြက်လုံးများကို စတင်ထည့်သွင်း ကပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Brandon1967">{{cite book |last=Brandon |first=James R. |title=Theatre in Southeast Asia |year=1967 |publisher=Harvard University University Press |isbn=978-0674875876 |pages=55–62}}</ref> == ဖျော်ဖြေမှုပုံစံ == မြန်မာ့ရိုးရာ အငြိမ့်ဖျော်ဖြေမှုတစ်ခုတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် အပိုင်းလိုက် ပါဝင်တင်ဆက်လေ့ရှိသည်။ ပထမဦးစွာ ဖျော်ဖြေမှုမစတင်မီ ပရိသတ်ကို အချက်ပေးနှိုးဆော်သောအားဖြင့် ဆိုင်းဝိုင်းက ပုလဲပတ်ဆိုင်း တီးခတ်ခြင်း ဖြင့် အစီအစဉ်ကို စတင်ဖွင့်လှစ်သည်။ ထို့နောက် အငြိမ့်မင်းသမီး စင်ပေါ်သို့မထွက်လာမီ လူရွှင်တော်များ (အနည်းဆုံး ၂ ဦးမှ ၄ ဦးခန့်) က အရင်ဦးစွာထွက်၍ ခေတ်ပြိုင်လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဟာသပြက်လုံးများဖြင့် ပရိသတ်ကို ရယ်မောပျော်ရွှင်အောင် စတင်ဖျော်ဖြေကြသည့် လူရွှင်တော်များ အဖွင့်ပြက်လုံး အပိုင်း ရောက်ရှိလာသည်။ ၎င်းနောက်တွင်မူ ပရိသတ်များ စောင့်မျှော်နေသည့် မင်းသမီး ထွက်ခြင်း အစီအစဉ် ရောက်ရှိလာပြီး၊ အငြိမ့်မင်းသမီး (သို့မဟုတ် မင်းသမီးအဖွဲ့) က စင်ထက်သို့ ထွက်လာကာ ခေတ်ဟောင်း၊ ခေတ်သစ် တေးသီချင်းများကို သီဆိုလျက် လှပဆန်းသစ်သော မြန်မာ့ရိုးရာကကွက်များဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အပြန်အလှန် ဖျော်ဖြေမှု အပိုင်းအနေဖြင့် မင်းသမီးနှင့် လူရွှင်တော်များအကြား အမေးအဖြေ ပြက်လုံးများ၊ ဇာတ်ကွက်တိုများနှင့် သီချင်းပြိုင်ဆိုင်မှုများကို တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပေးအယူမျှမျှဖြင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် တင်ဆက်ကာ ဖျော်ဖြေမှုကို သီဆိုကပြ ပြီးဆုံးစေလေ့ရှိသည်။ <ref name="Diamond2000">{{cite journal |last=Diamond |first=Catherine |title=The Floating World of Anyeint: Burmese Satirical Theater |journal=TDR/The Drama Review |volume=44 |issue=4 |year=2000 |pages=167–190 |doi=10.1162/10542040051058690}}</ref> == ခေတ်ပြိုင်အခြေအနေ == ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၁ ရာစု အစောပိုင်းကာလများတွင် အငြိမ့်သဘင်သည် ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ဗီဒီယိုခေတ်တို့ကြောင့် ပုံစံသစ်များသို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ လူဦးရေ အများအပြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် "သီးလေးသီး"၊ "နှင်းဆီအဖွဲ့" ကဲ့သို့သော ခေတ်ပြိုင်အငြိမ့်အဖွဲ့များသည် ရိုးရာအကအပြင် ခေတ်ပေါ်တေးဂီတ၊ သရော်စာပြက်လုံးများနှင့် လူမှုဝေဖန်ရေးပြက်လုံးများကို ထည့်သွင်းကာ ပြည်တွင်းပြည်ပတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Seekins2006">{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |year=2006 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810854765 |pages=82–83}}</ref> 5jyfmz0mboyl1chw3h4qyz86cxa42mc 1037976 1037975 2026-06-13T14:46:57Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037976 wikitext text/x-wiki '''အငြိမ့်''' ({{lang-en|Anyeint}}) သို့မဟုတ် '''အငြိမ့်သဘင်''' သည် [[မြန်မာ့ရိုးရာ သဘင်]] အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပြီး၊ ကပြအက၊ တေးဂီတ နှင့် လူရွှင်တော်များ၏ ဟာသပြက်လုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ရိုးရာဖျော်ဖြေရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sein1965">{{cite book |last=Sein |first=Maung Khe |title=The Burmese Hit: A Study of Anyeint and Zat Pwe |year=1965 |publisher=Sarpay Beikman |pages=45–52}}</ref> အငြိမ့်တွင် မင်းသမီး (တစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့) နှင့် လူရွှင်တော် (၃ ဦးမှ ၅ ဦးခန့်) ကသာ စင်မြင့်ထက်ကို စိုးမိုးထားပြီး အဓိကမင်းသား အခန်းကဏ္ဍ သီးသန့်မပါဝင်ဘဲ မင်းသမီးကသာ အဓိက ဦးဆောင်သည်။<ref name="Singer1995">{{cite book |last=Singer |first=Noel F. |title=Burmese Dance and Theatre |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=63}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == အငြိမ့်သဘင်သည် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] နှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတွင်းအနုပညာတစ်ရပ်အနေဖြင့် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နန်းတွင်းရှိ ဘုရင်၊ မိဖုရားနှင့် မင်းညီမင်းသားများ ရှေ့မှောက်တွင် သီဆိုကပြရသည့် "နန်းတွင်းအငြိမ့်" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီး အဆို၊ အကနှင့် တူရိယာတီးခတ်မှု သက်သက်သာ ပါဝင်ကာ ပရိသတ်ကို ငြိမ့်ငြိမ့်ငြောင်းငြောင်း ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Hla1972">{{cite book |last=Hla |first= လူထုဦးလှ |title=မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်သမိုင်း (History of Burmese Theatre) |year=1972 |publisher=Ludu Books |pages=112–125}}</ref> ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ နန်းတွင်းအနုပညာမှသည် ပြည်သူလူထုကြားသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာပြီး "ပြင်ပအငြိမ့်" သို့မဟုတ် "ခေတ်သစ်အငြိမ့်" အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် အငြိမ့်မင်းသမီး [[မစိန်သုံ]]၊ [[မေချစ်]] စသူတို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ပရိသတ်ကို ဆွဲဆောင်ရန်အတွက် လူရွှင်တော်များနှင့် ဟာသပြက်လုံးများကို စတင်ထည့်သွင်း ကပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Brandon1967">{{cite book |last=Brandon |first=James R. |title=Theatre in Southeast Asia |year=1967 |publisher=Harvard University University Press |isbn=978-0674875876 |pages=55–62}}</ref> == ဖျော်ဖြေမှုပုံစံ == မြန်မာ့ရိုးရာ အငြိမ့်ဖျော်ဖြေမှုတစ်ခုတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် အပိုင်းလိုက် ပါဝင်တင်ဆက်လေ့ရှိသည်။ ပထမဦးစွာ ဖျော်ဖြေမှုမစတင်မီ ပရိသတ်ကို အချက်ပေးနှိုးဆော်သောအားဖြင့် ဆိုင်းဝိုင်းက ပုလဲပတ်ဆိုင်း တီးခတ်ခြင်း ဖြင့် အစီအစဉ်ကို စတင်ဖွင့်လှစ်သည်။ ထို့နောက် အငြိမ့်မင်းသမီး စင်ပေါ်သို့မထွက်လာမီ လူရွှင်တော်များ (အနည်းဆုံး ၂ ဦးမှ ၄ ဦးခန့်) က အရင်ဦးစွာထွက်၍ ခေတ်ပြိုင်လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဟာသပြက်လုံးများဖြင့် ပရိသတ်ကို ရယ်မောပျော်ရွှင်အောင် စတင်ဖျော်ဖြေကြသည့် လူရွှင်တော်များ အဖွင့်ပြက်လုံး အပိုင်း ရောက်ရှိလာသည်။ ၎င်းနောက်တွင်မူ ပရိသတ်များ စောင့်မျှော်နေသည့် မင်းသမီး ထွက်ခြင်း အစီအစဉ် ရောက်ရှိလာပြီး၊ အငြိမ့်မင်းသမီး (သို့မဟုတ် မင်းသမီးအဖွဲ့) က စင်ထက်သို့ ထွက်လာကာ ခေတ်ဟောင်း၊ ခေတ်သစ် တေးသီချင်းများကို သီဆိုလျက် လှပဆန်းသစ်သော မြန်မာ့ရိုးရာကကွက်များဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အပြန်အလှန် ဖျော်ဖြေမှု အပိုင်းအနေဖြင့် မင်းသမီးနှင့် လူရွှင်တော်များအကြား အမေးအဖြေ ပြက်လုံးများ၊ ဇာတ်ကွက်တိုများနှင့် သီချင်းပြိုင်ဆိုင်မှုများကို တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပေးအယူမျှမျှဖြင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် တင်ဆက်ကာ ဖျော်ဖြေမှုကို သီဆိုကပြ ပြီးဆုံးစေလေ့ရှိသည်။ <ref name="Diamond2000">{{cite journal |last=Diamond |first=Catherine |title=The Floating World of Anyeint: Burmese Satirical Theater |journal=TDR/The Drama Review |volume=44 |issue=4 |year=2000 |pages=167–190 |doi=10.1162/10542040051058690}}</ref> == ခေတ်ပြိုင်အခြေအနေ == ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၁ ရာစု အစောပိုင်းကာလများတွင် အငြိမ့်သဘင်သည် ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ဗီဒီယိုခေတ်တို့ကြောင့် ပုံစံသစ်များသို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ လူဦးရေ အများအပြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် "သီးလေးသီး"၊ "နှင်းဆီအဖွဲ့" ကဲ့သို့သော ခေတ်ပြိုင်အငြိမ့်အဖွဲ့များသည် ရိုးရာအကအပြင် ခေတ်ပေါ်တေးဂီတ၊ သရော်စာပြက်လုံးများနှင့် လူမှုဝေဖန်ရေးပြက်လုံးများကို ထည့်သွင်းကာ ပြည်တွင်းပြည်ပတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Seekins2006">{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |year=2006 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810854765 |pages=82–83}}</ref> qlbvs9w2ymlclb7n1hz453clp1lhkxh 1037979 1037976 2026-06-13T14:48:32Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037979 wikitext text/x-wiki '''အငြိမ့်''' ({{lang-en|Anyeint}}) သို့မဟုတ် '''အငြိမ့်သဘင်''' သည် [[မြန်မာ့ရိုးရာ သဘင်]] အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပြီး၊ ကပြအက၊ တေးဂီတ နှင့် လူရွှင်တော်များ၏ ဟာသပြက်လုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ရိုးရာဖျော်ဖြေရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sein1965">{{cite book |last=Sein |first=Maung Khe |title=The Burmese Hit: A Study of Anyeint and Zat Pwe |year=1965 |publisher=Sarpay Beikman |pages=45–52}}</ref> အငြိမ့်တွင် မင်းသမီး (တစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့) နှင့် လူရွှင်တော် (၃ ဦးမှ ၅ ဦးခန့်) ကသာ စင်မြင့်ထက်ကို စိုးမိုးထားပြီး အဓိကမင်းသား အခန်းကဏ္ဍ သီးသန့်မပါဝင်ဘဲ မင်းသမီးကသာ အဓိက ဦးဆောင်သည်။<ref name="Singer1995">{{cite book |last=Singer |first=Noel F. |title=Burmese Dance and Theatre |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=63}}</ref> [[File:Dancing Win Tha Pyay Tun.jpg|thumb|အငြိမ့်ကပြဖျော်ဖြေနေသော မင်းသမီး ဝင်းသပြေထွန်း]] == သမိုင်းကြောင်း == အငြိမ့်သဘင်သည် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] နှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတွင်းအနုပညာတစ်ရပ်အနေဖြင့် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နန်းတွင်းရှိ ဘုရင်၊ မိဖုရားနှင့် မင်းညီမင်းသားများ ရှေ့မှောက်တွင် သီဆိုကပြရသည့် "နန်းတွင်းအငြိမ့်" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီး အဆို၊ အကနှင့် တူရိယာတီးခတ်မှု သက်သက်သာ ပါဝင်ကာ ပရိသတ်ကို ငြိမ့်ငြိမ့်ငြောင်းငြောင်း ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Hla1972">{{cite book |last=Hla |first= လူထုဦးလှ |title=မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်သမိုင်း (History of Burmese Theatre) |year=1972 |publisher=Ludu Books |pages=112–125}}</ref> ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ နန်းတွင်းအနုပညာမှသည် ပြည်သူလူထုကြားသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာပြီး "ပြင်ပအငြိမ့်" သို့မဟုတ် "ခေတ်သစ်အငြိမ့်" အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် အငြိမ့်မင်းသမီး [[မစိန်သုံ]]၊ [[မေချစ်]] စသူတို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ပရိသတ်ကို ဆွဲဆောင်ရန်အတွက် လူရွှင်တော်များနှင့် ဟာသပြက်လုံးများကို စတင်ထည့်သွင်း ကပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Brandon1967">{{cite book |last=Brandon |first=James R. |title=Theatre in Southeast Asia |year=1967 |publisher=Harvard University University Press |isbn=978-0674875876 |pages=55–62}}</ref> == ဖျော်ဖြေမှုပုံစံ == မြန်မာ့ရိုးရာ အငြိမ့်ဖျော်ဖြေမှုတစ်ခုတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် အပိုင်းလိုက် ပါဝင်တင်ဆက်လေ့ရှိသည်။ ပထမဦးစွာ ဖျော်ဖြေမှုမစတင်မီ ပရိသတ်ကို အချက်ပေးနှိုးဆော်သောအားဖြင့် ဆိုင်းဝိုင်းက ပုလဲပတ်ဆိုင်း တီးခတ်ခြင်း ဖြင့် အစီအစဉ်ကို စတင်ဖွင့်လှစ်သည်။ ထို့နောက် အငြိမ့်မင်းသမီး စင်ပေါ်သို့မထွက်လာမီ လူရွှင်တော်များ (အနည်းဆုံး ၂ ဦးမှ ၄ ဦးခန့်) က အရင်ဦးစွာထွက်၍ ခေတ်ပြိုင်လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဟာသပြက်လုံးများဖြင့် ပရိသတ်ကို ရယ်မောပျော်ရွှင်အောင် စတင်ဖျော်ဖြေကြသည့် လူရွှင်တော်များ အဖွင့်ပြက်လုံး အပိုင်း ရောက်ရှိလာသည်။ ၎င်းနောက်တွင်မူ ပရိသတ်များ စောင့်မျှော်နေသည့် မင်းသမီး ထွက်ခြင်း အစီအစဉ် ရောက်ရှိလာပြီး၊ အငြိမ့်မင်းသမီး (သို့မဟုတ် မင်းသမီးအဖွဲ့) က စင်ထက်သို့ ထွက်လာကာ ခေတ်ဟောင်း၊ ခေတ်သစ် တေးသီချင်းများကို သီဆိုလျက် လှပဆန်းသစ်သော မြန်မာ့ရိုးရာကကွက်များဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အပြန်အလှန် ဖျော်ဖြေမှု အပိုင်းအနေဖြင့် မင်းသမီးနှင့် လူရွှင်တော်များအကြား အမေးအဖြေ ပြက်လုံးများ၊ ဇာတ်ကွက်တိုများနှင့် သီချင်းပြိုင်ဆိုင်မှုများကို တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပေးအယူမျှမျှဖြင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် တင်ဆက်ကာ ဖျော်ဖြေမှုကို သီဆိုကပြ ပြီးဆုံးစေလေ့ရှိသည်။ <ref name="Diamond2000">{{cite journal |last=Diamond |first=Catherine |title=The Floating World of Anyeint: Burmese Satirical Theater |journal=TDR/The Drama Review |volume=44 |issue=4 |year=2000 |pages=167–190 |doi=10.1162/10542040051058690}}</ref> == ခေတ်ပြိုင်အခြေအနေ == ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၁ ရာစု အစောပိုင်းကာလများတွင် အငြိမ့်သဘင်သည် ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ဗီဒီယိုခေတ်တို့ကြောင့် ပုံစံသစ်များသို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ လူဦးရေ အများအပြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် "သီးလေးသီး"၊ "နှင်းဆီအဖွဲ့" ကဲ့သို့သော ခေတ်ပြိုင်အငြိမ့်အဖွဲ့များသည် ရိုးရာအကအပြင် ခေတ်ပေါ်တေးဂီတ၊ သရော်စာပြက်လုံးများနှင့် လူမှုဝေဖန်ရေးပြက်လုံးများကို ထည့်သွင်းကာ ပြည်တွင်းပြည်ပတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Seekins2006">{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |year=2006 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810854765 |pages=82–83}}</ref> pec6lwovvvl44jhn8hye5h5jy8beiw6 1037980 1037979 2026-06-13T14:49:11Z Chenzeyan29 141880 /* ခေတ်ပြိုင်အခြေအနေ */ 1037980 wikitext text/x-wiki '''အငြိမ့်''' ({{lang-en|Anyeint}}) သို့မဟုတ် '''အငြိမ့်သဘင်''' သည် [[မြန်မာ့ရိုးရာ သဘင်]] အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်ပြီး၊ ကပြအက၊ တေးဂီတ နှင့် လူရွှင်တော်များ၏ ဟာသပြက်လုံးများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ရိုးရာဖျော်ဖြေရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Sein1965">{{cite book |last=Sein |first=Maung Khe |title=The Burmese Hit: A Study of Anyeint and Zat Pwe |year=1965 |publisher=Sarpay Beikman |pages=45–52}}</ref> အငြိမ့်တွင် မင်းသမီး (တစ်ဦး သို့မဟုတ် အဖွဲ့) နှင့် လူရွှင်တော် (၃ ဦးမှ ၅ ဦးခန့်) ကသာ စင်မြင့်ထက်ကို စိုးမိုးထားပြီး အဓိကမင်းသား အခန်းကဏ္ဍ သီးသန့်မပါဝင်ဘဲ မင်းသမီးကသာ အဓိက ဦးဆောင်သည်။<ref name="Singer1995">{{cite book |last=Singer |first=Noel F. |title=Burmese Dance and Theatre |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=63}}</ref> [[File:Dancing Win Tha Pyay Tun.jpg|thumb|အငြိမ့်ကပြဖျော်ဖြေနေသော မင်းသမီး ဝင်းသပြေထွန်း]] == သမိုင်းကြောင်း == အငြိမ့်သဘင်သည် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] နှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတွင်းအနုပညာတစ်ရပ်အနေဖြင့် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ နန်းတွင်းရှိ ဘုရင်၊ မိဖုရားနှင့် မင်းညီမင်းသားများ ရှေ့မှောက်တွင် သီဆိုကပြရသည့် "နန်းတွင်းအငြိမ့်" အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီး အဆို၊ အကနှင့် တူရိယာတီးခတ်မှု သက်သက်သာ ပါဝင်ကာ ပရိသတ်ကို ငြိမ့်ငြိမ့်ငြောင်းငြောင်း ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Hla1972">{{cite book |last=Hla |first= လူထုဦးလှ |title=မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်သမိုင်း (History of Burmese Theatre) |year=1972 |publisher=Ludu Books |pages=112–125}}</ref> ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ နန်းတွင်းအနုပညာမှသည် ပြည်သူလူထုကြားသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာပြီး "ပြင်ပအငြိမ့်" သို့မဟုတ် "ခေတ်သစ်အငြိမ့်" အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် အငြိမ့်မင်းသမီး [[မစိန်သုံ]]၊ [[မေချစ်]] စသူတို့ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး ပရိသတ်ကို ဆွဲဆောင်ရန်အတွက် လူရွှင်တော်များနှင့် ဟာသပြက်လုံးများကို စတင်ထည့်သွင်း ကပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Brandon1967">{{cite book |last=Brandon |first=James R. |title=Theatre in Southeast Asia |year=1967 |publisher=Harvard University University Press |isbn=978-0674875876 |pages=55–62}}</ref> == ဖျော်ဖြေမှုပုံစံ == မြန်မာ့ရိုးရာ အငြိမ့်ဖျော်ဖြေမှုတစ်ခုတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် အပိုင်းလိုက် ပါဝင်တင်ဆက်လေ့ရှိသည်။ ပထမဦးစွာ ဖျော်ဖြေမှုမစတင်မီ ပရိသတ်ကို အချက်ပေးနှိုးဆော်သောအားဖြင့် ဆိုင်းဝိုင်းက ပုလဲပတ်ဆိုင်း တီးခတ်ခြင်း ဖြင့် အစီအစဉ်ကို စတင်ဖွင့်လှစ်သည်။ ထို့နောက် အငြိမ့်မင်းသမီး စင်ပေါ်သို့မထွက်လာမီ လူရွှင်တော်များ (အနည်းဆုံး ၂ ဦးမှ ၄ ဦးခန့်) က အရင်ဦးစွာထွက်၍ ခေတ်ပြိုင်လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေးနှင့် ဟာသပြက်လုံးများဖြင့် ပရိသတ်ကို ရယ်မောပျော်ရွှင်အောင် စတင်ဖျော်ဖြေကြသည့် လူရွှင်တော်များ အဖွင့်ပြက်လုံး အပိုင်း ရောက်ရှိလာသည်။ ၎င်းနောက်တွင်မူ ပရိသတ်များ စောင့်မျှော်နေသည့် မင်းသမီး ထွက်ခြင်း အစီအစဉ် ရောက်ရှိလာပြီး၊ အငြိမ့်မင်းသမီး (သို့မဟုတ် မင်းသမီးအဖွဲ့) က စင်ထက်သို့ ထွက်လာကာ ခေတ်ဟောင်း၊ ခေတ်သစ် တေးသီချင်းများကို သီဆိုလျက် လှပဆန်းသစ်သော မြန်မာ့ရိုးရာကကွက်များဖြင့် ကပြဖျော်ဖြေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အပြန်အလှန် ဖျော်ဖြေမှု အပိုင်းအနေဖြင့် မင်းသမီးနှင့် လူရွှင်တော်များအကြား အမေးအဖြေ ပြက်လုံးများ၊ ဇာတ်ကွက်တိုများနှင့် သီချင်းပြိုင်ဆိုင်မှုများကို တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပေးအယူမျှမျှဖြင့် သဟဇာတဖြစ်အောင် တင်ဆက်ကာ ဖျော်ဖြေမှုကို သီဆိုကပြ ပြီးဆုံးစေလေ့ရှိသည်။ <ref name="Diamond2000">{{cite journal |last=Diamond |first=Catherine |title=The Floating World of Anyeint: Burmese Satirical Theater |journal=TDR/The Drama Review |volume=44 |issue=4 |year=2000 |pages=167–190 |doi=10.1162/10542040051058690}}</ref> == ခေတ်ပြိုင်အခြေအနေ == ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၁ ရာစု အစောပိုင်းကာလများတွင် အငြိမ့်သဘင်သည် ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ဗီဒီယိုခေတ်တို့ကြောင့် ပုံစံသစ်များသို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ လူဦးရေ အများအပြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် "သီးလေးသီး"၊ "နှင်းဆီအဖွဲ့" ကဲ့သို့သော ခေတ်ပြိုင်အငြိမ့်အဖွဲ့များသည် ရိုးရာအကအပြင် ခေတ်ပေါ်တေးဂီတ၊ သရော်စာပြက်လုံးများနှင့် လူမှုဝေဖန်ရေးပြက်လုံးများကို ထည့်သွင်းကာ ပြည်တွင်းပြည်ပတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။<ref name="Seekins2006">{{cite book |last=Seekins |first=Donald M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |year=2006 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810854765 |pages=82–83}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} ewcmk7d4j3787wv83a8chirne196x2t 10 7178 1037991 953944 2026-06-13T15:42:04Z ~2026-34828-91 144339 1037991 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = တပ်မတော် (ကြည်း) |title = {{Army|မြန်မာနိုင်ငံ}} |image = [[File:Shoulder Sleeve of Myanmar Army.svg|100px]] |listclass = hlist |group1 = ဦးဆောင်သူများ |list1 = {{Navbox subgroup |groupstyle = text-align:right; |listclass = hlist |group1 = |list1 = * [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] * [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]/ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)]] |group2 = |list2 = * [[စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ကြည်း)]] * [[စစ်ဦးစီး(ဗိုလ်မှူးချုပ်) (ကြည်း)]] }} |group2 = ဌာနကြီးများ |list2 = * [[မြန်မာနိုင်ငံ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] * [[ဗဟိုမှတ်ပုံတင်ရုံး]] |group3 = စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့များ |list3 = * [[အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့ | ကစထ(၁)]] * [[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့ | ကစထ(၂)]] * [[အမှတ် (၃) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့ | ကစထ(၃)]] * [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့ | ကစထ(၄)]] * [[အမှတ် (၅) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့ | ကစထ(၅)]] * [[အမှတ် (၆) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့ | ကစထ(၆)]] |group4 = [[တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ]] |list4 = * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Northern Command of Myanmar Army.svg}}[[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | မပခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Northern East Command of Myanmar Army.svg}}[[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | ရမခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Central East Command.svg}}[[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | ရလခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Eastern Command.svg}}[[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | ရပခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of South East Command (right side).svg}}[[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | ရတခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Southern Command.svg}}[[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | တပခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder Sleeve Insignia of Southern West Command of Myanmar Army.svg}}[[အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | နတခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Western Command.svg}}[[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | နပခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of North West Command.svg}}[[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | နမခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Central Command.svg}}[[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | လပခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Nay Pyi Daw Command.svg}}[[နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | နပတ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Yangon Region Command.svg}}[[ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | ရကတ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Triangle Region Command.svg}}[[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | တသခ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Coastal Region Command.svg}}[[ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် | ကရခ]]}} |group5 = [[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ် | ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်များ]] |list5 = * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of North West Command.svg}}[[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(ကလေး) | ကလေး]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|MM Western RMC Badge.svg}}[[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(စစ်တွေ) | စစ်တွေ]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Northern Command of Myanmar Army.svg}}[[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(တနိုင်း) | တနိုင်း]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Southern Command.svg}}[[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(ပြည်) | ပြည်]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Northern East Command of Myanmar Army.svg}}[[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(လောက်ကိုင်) | လောက်ကိုင်]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of Eastern Command.svg}}[[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(လွိုင်ကော်) | လွိုင်ကော်]]}} |group6 = [[ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|ခြေမြန်တပ်မများ]] |list6 = * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(11) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၁၁)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၁၁]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(22) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၂၂)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၂၂]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(33) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၃၃)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၃၃]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(44) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၄၄)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၄၄]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(55) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၅၅)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၅၅]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(66) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၆၆)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၆၆]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(77) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၇၇)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၇၇]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(88) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၈၈)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၈၈]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(99) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၉၉)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် | ၉၉]]}} * {{Nowrap|{{flagicon image|Shoulder sleeve insignia of No.(101) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg}}[[အမှတ်(၁၀၁)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် |၁ဝ၁]]}} |group7 = [[ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်| စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ]] |list7 = * [[အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁]] * [[အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၂]] * [[အမှတ်(၃)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၃]] * [[အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၄]] * [[အမှတ်(၅)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၅]] * [[အမှတ်(၆)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၆]] * [[အမှတ်(၇)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၇]] * [[အမှတ်(၈)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၈]] * [[အမှတ်(၉)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၉]] * [[အမှတ်(၁၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၀]] * [[အမှတ်(၁၂)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၂]] * [[အမှတ်(၁၃)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၃]] * [[အမှတ်(၁၄)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၄]] * [[အမှတ်(၁၅)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၅]] * [[အမှတ်(၁၆)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၆]] * [[အမှတ်(၁၇)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၇]] * [[အမှတ်(၁၈)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၈]] * [[အမှတ်(၁၉)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၁၉]] * [[အမှတ်(၂၀)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၂၀]] * [[အမှတ်(၂၁)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၂၁]] |group8 = အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်များ |list8 = * [[အမှတ်(၅၀၅) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၅၀၅]] * [[အမှတ်(၆၀၆) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၆၀၆]] * [[အမှတ်(၇၀၇) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၇၀၇]] * [[အမှတ်(၈၀၈) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၈၀၈]] * [[အမှတ်(၉၀၁) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၉၀၁]] * [[အမှတ်(၉၀၂) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၉၀၂]] * [[အမှတ်(၉၀၃) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၉၀၃]] * [[အမှတ်(၉၀၄) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၉၀၄]] * [[အမှတ်(၉၀၅) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၉၀၅]] * [[အမှတ်(၉၀၉) အမြောက်စခန်းကွပ်ကဲမှု ဌာနချုပ်| ၉၀၉]] |group10 = [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့|သံချပ်ကာ စကခများ]] |list10 = * [[အမှတ်(၇၁) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၇၁]] * [[အမှတ်(၇၂) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၇၂]] * [[အမှတ်(၇၃) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၇၃]] * [[အမှတ်(၇၄) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၇၄]] * [[အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် | ၇၅]] |group11 = [[လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စကခများ]] |list11 = * [[အမှတ်(၁)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၁]] * [[အမှတ်(၂)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၂]] * [[အမှတ်(၃)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၃]] * [[အမှတ်(၄)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၄]] * [[အမှတ်(၅)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၅]] * [[အမှတ်(၇)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၇]] * [[အမှတ်(၈)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၈]] * [[အမှတ်(၉)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|၉]] |group12 = လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်းများ |list12 = * [[အမှတ်(၃၀၁၉)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း|၃၀၁၉]] * [[အမှတ်(၃၀၃၁)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း|၃၀၃၁]] * [[အမှတ်(၃၀၃၉)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း|၃၀၃၉]] |group15 = [[ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ဖွဲ့|ထောက်ပံ့နှင့်ပို့ဆောင်ရေးတပ်ရင်းများ]] |list15 = * [[အမှတ်(၁၂၁)ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ရင်း|၁၂၁]] * [[အမှတ်(၂၂၂)ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ရင်း|၂၂၂]] * [[အမှတ်(၃၂၃)ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ရင်း|၃၂၃]] * [[အမှတ်(၆၂၆)ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ရင်း|၆၂၆]] |below = {{Army|Myanmar}}{{•}}{{Navy|Myanmar}}{{•}}{{Air force|Myanmar}}{{•}}{{Coast guard|Myanmar|name=မြန်မာနိုင်ငံ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ဖွဲ့}}{{•}}{{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ တမ်းပလိတ်များ|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5mxdya8bdvblbcc7ad1hcwwfrcfigzh 0 7470 1038121 1037502 2026-06-14T06:35:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပြဌာန်း +ပြဋ္ဌာန်း) 1038121 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပလောင် | Native_name = De'ang, Ta'ang | image = Palaung Woman Kalaw Shan Myanmar.jpg | caption = [[ကလောခရိုင်]] ရှိပလောင်အမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ~၆၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]), {{flag|China}} (ယူနန်), {{flag|Thailand}} | langs = [[ပလောင်ဘာသာစကား]], [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[ဝလူမျိုး]], [[ခမူလူမျိုး]],အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာနွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ပလောင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''တအာင်းလူမျိုး''' (ပလောင်: တဲင်းအမ်း; [[မွန်ဘာသာစကား|ရှမ်း]]:ပႃႇလွင်း ; [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]: 掸族德昂人; [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Palaung; IPA: /pəˈlɔːŋ/) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြောအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းရှိ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင် အဓိကနေထိုင်ကြပြီး မြို့တော်မှာ [[နမ့်ဆန်မြို့|နမ့်ဆန်မြို့]]ဖြစ်သည်။ သမိုင်းသုတေသီများ၏ အဆိုအရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှသို့ ပထမဆုံး စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာသည့် လူမျိုးစုကြီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်ပြီး ရှမ်းလူမျိုးများ မရောက်ရှိမီကပင် ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၆)၊ ပလောင်လူမျိုး။</ref><ref>{{cite book |last=Milne |first=Leslie |title=The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States |publisher=Clarendon Press |year=1924}}</ref> <ref>{{cite web |url=https://www.burmalibrary.org |title=The Palaung People |publisher=Online Burma Library}}</ref> == အမည်အရင်းမြစ် သမိုင်းကြောင်း == '''ပလောင်''' ဟူသော အမည်သည် [[ရှမ်းဘာသာစကား]]မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''.</ref> ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်မှာ '''တအာင်း''' (Ta'ang) ဖြစ်ပြီး "တောင်ပေါ်သား" သို့မဟုတ် "လူသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref name="taang">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပလောင်" အစား "တအာင်း" ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပိုမိုအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် ပလောင်လူမျိုးများကို ရှေးယခင်က '''ဘင်လုံ''' (တရုတ်: 崩龙; [[ပင်ယင်]]: Bēnglóng) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါအမည်သည် တရုတ်ဘာသာဖြင့် "နဂါးပျက်" သို့မဟုတ် "ပြိုလဲနေသောနဂါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး တအာင်းလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံနှင့် ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော ရိုးရာပုံပြင်များကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာပုံပြင်အရ ၎င်းတို့သည် "နဂါးမ" မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသဖြင့် တရုတ်တို့က "ဘင်လုံ" ဟု အမည်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။</ref> သို့သော် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အစိုးရသည် "ဘင်လုံ" ဟူသော အမည်မှာ လူမျိုးစုအား နှိမ်ချရာရောက်သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်တိုင်ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည့် '''တအာင်း''' (De'ang; တရုတ်: 德昂族) သို့ တရားဝင် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>တရုတ်နိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဆိုင်ရာ ကော်မရှင်၏ ထုတ်ပြန်ချက် (၁၉၈၅)။</ref> ===ရှေးပလောင်အလံ=== ရှေးပလောင်လူမျိုးတို့ အထိမ်းအမှတ်အလံမှာ အပြာရောင်အောက်ခံ၍ ဗဟိုအလယ်တွင် နေဝန်းနီလုံးရှိထားသည်။ [[File:Flag of the Palaung people.svg|thumb|ပလောင်လူမျိုး အထိမ်းအမှတ်အလံ]] == ရိုးရာဓလေ့ == ပလောင်လူမျိုး (တအာင်းလူမျိုး) တို့သည် မိမိတို့၏ သီးခြားလက္ခဏာဆောင်သော ရိုးရာဓလေ့များကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားကြသူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ လူမှုဘဝသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု ရောနှောနေသော ဓလေ့များအပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ === ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ပလောင်လူမျိုးတို့တွင် ထူးခြားသော လူမှုရေးနှင့် ဘာသာရေး ဓလေ့များ ရှိသည်။ <ref>အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာတက္ကသိုလ် - မြန်မာ့ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ (ပလောင်အပိုင်း)။</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို "နဂါးမ" နှင့် "နေမင်းသား" တို့မှ ဆင်းသက်လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခါး၌ ဝတ်ဆင်ထားသော သံကွင်း/ကြိမ်ကွင်းများသည် နဂါးမအား ဖမ်းဆီးစဉ်က ကျော့ကွင်းများကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="legend">Milne, Leslie (1924). "The Home of an Eastern Clan".</ref> ပလောင်လူမျိုးတို့အတွက် လက်ဖက်သည် စီးပွားရေးသာမက လူမှုရေးအရပါ အလွန်အရေးပါသည်။ ဧည့်သည်လာလျှင် လက်ဖက်ရည်ဖြင့် တည်ခင်းခြင်း၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အလှူအတန်းများတွင် လက်ဖက်ခြောက်ထုပ်ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်းတို့မှာ မရှိမဖြစ် ဓလေ့များဖြစ်သည်။ရှေးရိုးရာအရ ပလောင်လူမျိုးများသည် စုပေါင်းနေထိုင်သော အိမ်ကြီး (Longhouse) များတွင် နေထိုင်လေ့ရှိသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် မိသားစုအလိုက် သီးခြားနေထိုင်မှု ပိုများလာသည်။ == နေထိုင်ရာဒေသများ == ပလောင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်၏ တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။ <ref>ရှမ်းပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန - ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ (၂၀၂၃)။</ref> ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း [[နမ့်ဆန်မြို့]] (ပလောင်ဒေသ၏ မြို့တော်ဟု ယူဆကြသည်)၊ မန်တုံ၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ နမ့်ခမ်းနှင့် မူဆယ်မြို့နယ်များ။ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ကလောမြို့နယ်]]၊ ပင်လောင်း၊ ရပ်စောက်နှင့် ဖယ်ခုံမြို့နယ်များ။မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ [[မိုးကုတ်မြို့]] ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ ဒဲအန် (De'ang) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသများတွင်နေထိုင်ကြသည် <ref>Luo, Zongze. "The Ethnic Minority Groups of Yunnan".</ref> == ပေါ်ပေါက်လာပုံနှင့် သမိုင်းကြောင်း == [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင် (တအာင်း)]] လူမျိုးများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားပြော အုပ်စုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan'', Artibus Asiae. pp. 21-24.</ref> သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ၎င်းတို့သည် ဗမာ၊ ရှမ်း နှင့် ကချင် မျိုးနွယ်စုများ ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံမြေပြန့်နှင့် ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသများသို့ မရောက်ရှိမီ ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ကာလကပင် အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဆင်းသက်ကာ ရှေးဦးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Shorto2006">Shorto, H.L. (2006). ''A Mon-Khmer Comparative Dictionary'', Jack Sidwell (ed.). Canberra: Pacific Linguistics.</ref> ခေတ်ပြိုင်တရုတ်မှတ်တမ်းဟောင်းများ (ဥပမာ - စစ်ကျိ၊ ဟန်စာအုပ် နှင့် ထန်နန်းတော်မှတ်တမ်းဟောင်း) တွင် ယူနန်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှ မြောက်ဘက်ပိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော ဩစထြိုအေးရှားတစ် စကားပြော မျိုးနွယ်စုများကို "ပိုင်ပု" (Bai Pu / 百濮)သို့မဟုတ် "ပုလူမျိုး" (Pu People) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Sainson1904">Sainson, C. (1904). ''Manoire de la Chine: Traduction du Nan-tchao ye-che''. Paris: Imprimerie Nationale.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုတွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ရှုးကျမ်း (Man Shu / 蠻書) တွင် ၎င်း "ပု" လူမျိုးများကို "ဝမ်မု" (Wang Pu)၊ "မင်ပု" (Min Pu) စသဖြင့် ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့ရာ ယင်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တအာင်း (ပလောင်)၊ ဝ နှင့် မွန်တို့၏ ဘိုးဘွားများဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ်မနုဿဗေဒပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။<ref name="FanCho">Fan Cho (အေဒီ ၈၆၃). ''Man Shu (The Book of the Barbarians)''. Translated by G.H. Luce (1961). Ithaca: Cornell University.</ref> တအာင်း (ပလောင်) တို့၏ ရိုးရာအဆိုအမိန့်များနှင့် သမိုင်းပညာရှင် ဂျီအိပ်ခ်ျလုစ်၏ ယူဆချက်များအရ ပလောင်မျိုးနွယ်စုအချို့သည် မွန်တို့နှင့်အတူ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်း [[သထုံမြို့|သထုံ]]၊ [[ပဲခူးမြို့|ပဲခူး]] နှင့် [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] ဒေသများအထိ ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ဖူးသည်။<ref name="Luce1969"/> ပလောင်မျိုးနွယ်စု တစ်စုဖြစ်သည့် 'ရူမိုင်း' (Rumai) သို့မဟုတ် ပုလဲပလောင်တို့သည် ပြည်မြို့ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ ပန်းတောင်း အရပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းဒေသကို 'ရမ္မဝတီ' ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက်မှ အချို့အစုသည် ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း (ကလော၊ အောင်ပန်း) သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကြကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။<ref name="Taang2012">''တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားဖြစ်ရပ်မှန် သမိုင်းစာအုပ်'' (၂၀၁၂)။ နမ့်ဆန်။</ref> ဝ နှင့် ပလောင် အုပ်စုအချို့သည် [[ရွှေလီမြစ်]]နှင့် [[တပိန်မြစ်]]ကြောင်းအတိုင်း ဆင်းသက်လာပြီး [[တကောင်းမြို့|တကောင်း]]၊ [[ပုဂံမြို့|ပုဂံ]]၊ [[မင်းဘူးမြို့|မင်းဘူး]] နှင့် [[ဗိဿနိုး]] ဒေသတို့တွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှေး[[ပျူလူမျိုး]]များနှင့် ရောနှောနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ပုဂံပြည်ကြီး ထူထောင်ရာတွင်လည်း 'လဝ' သို့မဟုတ် 'ဝ' အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း ပုဂံခေတ် ကျောက်စာအချို့တွင် "လဝ" ဟူသော အမည်နာမများ တွေ့ရှိရမှုအရ သိရှိရသည်။<ref name="Luce1969"/> ကျောက်ဆည် (၁၁) ခရိုင်ဒေသ၊ ပန်းလောင်မြစ်နှင့် ဇော်ဂျီမြစ်ဝှမ်းတို့တွင်လည်း ရှေးဦးလူသားများအဖြစ် အင်အားကြီးမားစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1964">ဒေါက်တာသန်းထွန်း (၁၉၆၄)။ ''မြန်မာနိုင်ငံသမိုင်း (အေဒီ ၁၀၀၀ မှ ၁၃၀၀)''။ ရန်ကုန်။</ref> နောင်တွင် [[မွန်ဂို]] (တာတာ) တို့၏ ကျူးကျော်မှု၊ တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာမှု၊ နှင့် အခြားဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် မြေပြန့်ဒေသရှိ မွန်-ခမာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> ဝ နှင့် ပလောင် တောင်ပေါ်အုပ်စုများသည် မြေပြန့်မှ [[ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်]] တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ တဖြည်းဖြည်း ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ဝ လူမျိုးနွယ်တို့သည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် သီးခြားမြို့ပြ ပြည်နယ်ငယ်များ ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး ပလောင်တို့မှာမူ ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများသို့ အခြေပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Saimong1965">Saimong Mangrai, Sao (1965). ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အနွယ်စုတို့သည် တရုတ်ပြည် တာလီ (Dali Kingdom) ဒေသဘက်မှ လမ်းကြောင်းခွဲထွက်လာပြီးနောက် မုံးကိုး၊ ကြူကုတ် လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်]]၊ [[သိန္နီမြို့|သိန္နီ]]၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ဒေသများသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၀ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ရွှေလီမြစ်ဝှမ်း ကျယ်လန့် (ယခု မူဆယ်-နမ့်ခမ်းနယ်စပ်) ၌ ရှမ်းနှင့် ပလောင်အနွယ်စုများ ရောနှောကာ ဒုတိယ ကောသမ္ဘီပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Taang2012"/> နောင်တွင် ဒေသခံ တအာင်းတို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ မြို့တော် 'ကျကောင်း' (မိန်းကောင်း) ကို ဗဟိုပြု၍ ခရိုင် (၂၉) ခုဖြင့် 'ရမ္မဝတီ' စော်ဘွားနယ်မြေ (နောင်တွင် နမ့်ဆန် တောင်ပိုင်စော်ဘွားနယ်မြေ) ကို စည်ပင်ထွန်းကားအောင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းဒေသသည် ရူမည်း (Rumai)၊ ရူလျဲန်း (Rulyan)၊ ရူကော (Rukaw) စသည့် တအာင်းမျိုးနွယ်စုခွဲများ၏ အချက်အချာကျသော ဗဟိုချက်မ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 14-19.</ref> ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်နှင့် ရှေးဟောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ၎င်းတို့သည် ခရစ်နှစ် (အေဒီ) အစောပိုင်းကာလများမှစ၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော မင်းနေပြည်တော်တစ်ရပ်ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ယခုခေတ် [[နမ့်ဆန်မြို့]] ဝန်းကျင်ကို ဗဟိုပြု၍ တည်ထောင်ခဲ့သော "လွယ်စိုင်းမင်းနေပြည်တော်" (Loi Sing Kingdom) သို့မဟုတ် တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် "ကျင်းရင်" (Jin Yin) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် ဒေသများတွင် ပလောင်စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်စိုးစံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Milne1924"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် နယ်မြေဒေသချင်း ထိစပ်နေသော ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ယဉ်ကျေးမှုချင်း ဖလှယ်ကာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ပလောင်စော်ဘွားများသည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်ကို ကာကွယ်ရန် ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့် စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးအရ မဟာမိတ်ဖွဲ့ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ပယ် ခွဲဝေခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott1900">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 483-490.</ref> ပုဂံခေတ် [[အနော်ရထာမင်း]] အုပ်ချုပ်စဉ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု) ၌ ပုဂံအင်ပါယာ ဩဇာချဲ့ထွင်လာမှုနှင့်အတူ ပလောင်ဒေသသည် ပုဂံ၏ လက်အောက်ခံ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964"/> ထိုခေတ်ကာလမတိုင်မီက ပလောင်လူမျိုးများသည် နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) ကိုသာ အဓိက ယုံကြည်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်မှစတင်၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သာသနာတော်သည် ပလောင်တောင်တန်းဒေသများသို့ စတင်ပြန့်နှံ့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Milne1924"/> ယနေ့ထက်တိုင် ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အလွန်ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြပြီး မိမိတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများနှင့် ပေါင်းစပ်ထိန်းသိမ်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003"/> ပလောင်လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် အထင်ရှားဆုံးသော ကဏ္ဍမှာ လက်ဖက်စိုက်ပျိုးခြင်း အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ရာဇဝင်အဆိုအရ ပုဂံခေတ် [[အလောင်းစည်သူ|အလောင်းစည်သူမင်း]] တိုင်းခန်းလှည့်လည်စဉ် တအာင်း (ပလောင်) တောင်တန်းဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဒေသခံများအား လက်ဖက်စေ့များ ပေးအပ်ကာ စတင်စိုက်ပျိုးစေခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="Milne1924"/> ထိုအချိန်မှစ၍ ပလောင်လူမျိုးများသည် လက်ဖက်စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်မှုတွင် အထူးကျွမ်းကျင်သူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ တကောင်း၊ ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ်တစ်လျှောက် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသများနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရာတွင် လက်ဖက်ခြောက်နှင့် လက်ဖက်စို (စိုပြေလက်ဖက်) များသည် အဓိကစီးပွားရေး ကုန်စည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Scott1900"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားသည် မွန်-ခမာဘာသာစကားအုပ်စု ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး 'ပလောင်အုပ်စု' ဟု သီးခြားခွဲထွက်ထားသည်။<ref name="Diffloth">Diffloth, Gérard (2005). "The Austroasiatic Language Family", in ''The Mon-Khmer Studies Journal'', Vol. 34, pp. 1-17.</ref> ပလောင်လူမျိုးများ၏ ဘာသာစကားတွင် ထူးခြားသည့် ဝိသေသတစ်ခုမှာ ဒေသအလိုက်၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ဘာသာစကား ကွဲပြားခြားနားမှု အလွန်ကြီးမားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တစ်ခွင်ရှိ တောင်တန်းကြီးများပေါ်တွင် ရွာငယ်များတည်ကာ သီးခြားစီ ခွဲနေထိုင်ခဲ့ကြသည့်အတွက် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ ဒေသန္တရစကား များ အလွန်အမင်း ကွဲပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Milne">Milne, Leslie (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford: Clarendon Press. pp. 12-15.</ref> လက်တွေ့မြေပြင်တွင် ကီလိုမီတာ အနည်းငယ်မျှသာ ကွာဝေးသော တောင်ကုန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခု၊ တစ်ရွာနှင့်တစ်ရွာ ပြောဆိုသော ပလောင်စကားများသည် ဝေါဟာရနှင့် အသံထွက် လုံးဝကွဲပြားနေတတ်သဖြင့် အချင်းချင်း နားမလည်နိုင်သည့် အခြေအနေမျိုးအထိ ရှိတတ်သည်။<ref name="Shintani">Shintani, Tadahiko (2008). ''The Palaung Language: The Language of the Golden Palaung''. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).</ref> ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ပလောင် (တအာင်း) ဘာသာစကားကို အဓိကအားဖြင့် ဒေသကြီး (၃) ခု ခွဲခြားထားသည်။<ref name="Bradley">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification", in ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 14, Pacific Linguistics. pp. 1-72.</ref> ရွှေပလောင် ဘာသာစကားသည် နမ့်ဆန်မြို့နှင့် မန်တုံမြို့ ဝန်းကျင်တွင် အဓိကပြောဆိုပြီး 'တအာင်း' သို့မဟုတ် 'ဆောက်' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ပလောင်စာပေနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု၏ ဗဟိုချက်စကား ဖြစ်သည်။ငွေပလောင် (Pale / Silver Palaung / Rumai)သည် [[ကလောမြို့]]၊ [[ပန်တန်းမြို့]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့]]နှင့် သီပေါမြို့ဝန်းကျင်တွင် ပြောဆိုကြပြီး 'ပုလဲ' သို့မဟုတ် 'ရူမိုင်း' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ရူလိုင် (Rulai)သည် မူဆယ်၊ ကွတ်ခိုင် နှင့် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ်တစ်လျှောက် နေထိုင်သည့် ပလောင်လူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကား မတူညီကြသဖြင့် တောင်ပေါ်မြေပြန့် ကုန်သွယ်ကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း၊ မတူညီသည့် အရပ်ဒေသမှ ပလောင်လူမျိုးအချင်းချင်း တွေ့ဆုံကြသည့်အခါ သော်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ ပလောင်ဒေသစကားဖြင့် ဆက်သွယ်၍မရဘဲ၊ ကြားခံဘာသာစကားအဖြစ် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်းဘာသာစကား]] သို့မဟုတ် [[မြန်မာဘာသာစကား]] ကို အသုံးပြု၍ အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုကြရသည်။<ref name="Scott">Scott, J. George (1900). ''Gazetteer of Upper Burma and the Shan States'', Part I, Vol. I. Rangoon: Government Printing. pp. 487-491.</ref> === စာပေ === ရှေးခေတ်ကာလက ပလောင်လူမျိုးများတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာစာပေ မရှိခဲ့ဘဲ ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပါးစပ်ရာဇဝင် ဖြင့်သာ လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref name="Milne"/> နောက်ပိုင်းတွင် ရှမ်းစာပေနှင့် မြန်မာစာပေတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် မြန်မာအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ ပလောင်ဘာသာစကား အသံထွက်အတိုင်း ရေးသားနိုင်သည့် စာပေပုံစံများကို ကေသာရမင်းကြီး (နမ့်ဆန်စော်ဘွားကြီး) ခေတ်နှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Scott"/> ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ 'တအာင်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုကော်မတီ' က ဦးဆောင်၍ ရွှေပလောင် (တအာင်း) စကားလုံးများကို ဗဟိုပြုကာ မြန်မာအက္ခရာနှင့် အသံထွက်သင်္ကေတများကို အခြေခံထားသည့် စံပြ 'တအာင်း (ပလောင်) စာပေ' ကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပြီး ကျောင်းသားငယ်များနှင့် လူငယ်များကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားပေးလျက် ရှိသည်။<ref>တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ မှတ်တမ်းများ။</ref> ==ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပလောင်လူမျိုးတို့ ၉၉ ရာခိုင်းနှုန်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကို အနည်းအကျဉ်း၊ ခရစ်ယာန် အနည်းအကျဉ်းကိုးကွယ်ကြပြီး တောစောင့်နတ်၊ ရွာစောင့်နတ်၊ လယ်စောင့်နတ်တို့ကို ပသပူဇော်သည့် ဓလေ့ရှိသည်။ ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ ဌာနချုပ် စာအုပ်မှ ကောက်နုတ်ရေးသားထားသည်။ ===နေနဂါးမျိုးနွယ်=== ပလောင်လူမျိုးတို့သည် အဖ နေနတ်သား အမိ နဂါးမတို့မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သတ်မှတ် ယုံကြည် ကိုးကွယ်ကြသည်။ (အမျိုးသမီးများ၏ ပုဝါ (သို့) သဘက်ဖြင့်စည်းထားသော ခေါင်းစည်းလွှာ (သို့) ခေါင်းပေါင်းများကိုကြည့်ခြင်းဖြင့် အမိနဂါး၏ အမောက်ပုံစံ ကိုယ်စားပြုခြင်းကိုတွေ့နိုင်သည် ) == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များ == ခေတ်သစ်လူဦးရေဗီဇဗေဒ အရ ပလောင် (တအာင်း) လူမျိုး များသည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ အစောဆုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော မွန်-ခမာ မျိုးနွယ်စုများ မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စုကြီးတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်သည်။ DNA လေ့လာမှုများအရ ပလောင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇတည်ဆောက်ပုံသည် [[ဝလူမျိုး]]များနှင့် ဗီဇအရ အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021">Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic history of Austroasiatic-speaking populations in Southeast Asia". ''American Journal of Physical Anthropology'', 174(1), 86-103.</ref> ပလောင် (တအာင်း) အမျိုးသားများ၏ Y-DNA (ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မျဉ်းကြောင်း) ကို စစ်ဆေးရာတွင် Haplogroup O1b1a1 (O-M95) ဗီဇသည် အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အဓိက လွှမ်းမိုးထားကြောင်း တွေ့ရသည်။<ref name="Zhang2015">Zhang, X., et al. (2015). "Y-chromosome diversity and paternal history of Austroasiatic-speaking populations". ''Human Genetics'', 134(5), 512-524.</ref> ဤ Haplogroup O-M95 သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွန်-ခမာစကားပြော မျိုးနွယ်စုများ၏ သင်္ကေတဗီဇ ဖြစ်ပြီး၊ ပလောင်လူမျိုးများသည် အပြင်လူမျိုးစုများနှင့် ရောနှောမှုနည်းပါးကာ ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးကနဦး ဗီဇအုပ်စုကို တောင်တန်းဒေသများ၌ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာအောင် သီးခြားထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Zhang2015"/> မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သည့် မစ်တိုကွန်ဒြီးယား DNA (mtDNA) ကို လေ့လာရာတွင်မူ ပလောင်လူမျိုးများ၌ ပိုမိုစုံလင်ကွဲပြားသော Haplogroup များကို တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းတို့အနက် Haplogroup F1a၊ M7 နှင့် B5a တို့မှာ အများဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Mitochondrial DNA variation of Austroasiatic-speaking groups in Northern Thailand". ''Gene'', 683, 112-120.</ref> ဤမိခင်ဘက်မှ ဗီဇစုံလင်မှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာစဉ် လမ်းခရီးတစ်လျှောက်ရှိ အခြားဒေသခံ မျိုးနွယ်စုများနှင့် သွေးနှောမှုအချို့ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း ပြသနေသည်။<ref name="Kutanan2019"/> ပလောင်လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း (တိုင်)]] မျိုးနွယ်စုများနှင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နီးကပ်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုချင်း အလွန်တူညီကြသော်လည်း၊ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) အရမူ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။<ref name="Milne1924">Milne, L. (1924). ''The Home of an Eastern Clan: A Study of the Palaungs of the Shan States''. Oxford University Press.</ref> ရှမ်းလူမျိုးများသည် တိုင်-ကဒိုင် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်ပြီး တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော်လည်း၊ ပလောင်လူမျိုးများမှာမူ ရှေးဦး အရှေ့တောင်အာရှသားစစ်စစ် ဗီဇအုပ်စု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နှစ်ရှည်လများ နယ်မြေချင်း ထိစပ်နေမှုကြောင့် အရံဗီဇ အဆင့်တွင် ရှမ်းနှင့် ပလောင်အကြား မျိုးရိုးဗီဇ ဖလှယ်မှု အနည်းငယ် ရှိခဲ့သည်ကို ခေတ်သစ် DNA Maps များတွင် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2021"/> တိဗက်-ဗမာ နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ကချင်လူမျိုး]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]] တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပလောင်တို့၏ DNA သည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းကဲ့သို့သော အာရှတိုက်မြောက်ပိုင်း ဗီဇ လွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးပြီး၊ ကုန်းတွင်းပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဗီဇသန့်သန့် ပိုမိုများပြားကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် တောင်တန်းဒေသများပေါ်၌ ကိုယ်ပိုင်မျိုးရိုးဗီဇကို စနစ်တကျ ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းကို ဗီဇဗေဒအရ သက်သေပြလျက် ရှိသည်။<ref name="Zhang2015"/><ref name="Kutanan2021"/> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} {{reflist| <ref>{{cite book|title=ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်|author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]|page=စာမျက်နှာ ၂၈}}</ref> <ref>ရွှေအိမ်စည်စာမျက်နှာ</ref> <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html |access-date=26 August 2016 |archive-date=10 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410071612/http://www.burmesenu.com/2012/07/blog-post_6775.html }}</ref> }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] a1ablvs1i5qo2poadaw8owu37uc6345 0 7881 1038209 1033321 2026-06-14T06:52:34Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပါတ်သက် +ပတ်သက်, -ဉီး +ဦး, -ိိ +ိ) 1038209 wikitext text/x-wiki {{Infobox President |name = နေဝင်း |native_name = |image = Ne Win in 1959, Jerusalem.jpg |caption = ဦးနေဝင်း ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ဂျေရုဆလင်သို့ သွားရောက်လည်ပတ်စဉ် |order = [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]]၏ ပထမဆုံး ဥက္ကဋ္ဌ |term_start = ၄ ဇူလိုင် ၁၉၆၂ |term_end = ၂၃ ဇူလိုင် ၁၉၈၈ |predecessor = ''ပါတီတည်ထောင်'' |successor = [[စိန်လွင်၊ ဦး (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးစိန်လွင်]] |order2 = မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|စတုတ္ထမြောက်]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] |term_start2 = ၂ မတ် ၁၉၆၂ |term_end2 = ၉ နိုဝင်ဘာ ၁၉၈၁<br><small>(၂ မတ် ၁၉၇၄ အထိ [[တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌအမည်ခံဖြင့်)</small> |predecessor2 = [[မန်းဝင်းမောင်]] <small>(၁၉၆၂)</small> |successor2 = [[စန်းယု (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးစန်းယု]] |order3 = တတိယမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] |term_start3 = ၂၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၅၈ |term_end3 = ၄ ဧပြီ ၁၉၆၀ |predecessor3 = [[ဦးနု]] |successor3 = [[ဦးနု]] |term_start4 = ၂ မတ် ၁၉၆၂ |term_end4 = ၂ မတ် ၁၉၇၄ |predecessor4 = [[ဦးနု]] |successor4 = ဗိုလ်ချုပ် [[စိန်ဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်၊ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း|စိန်ဝင်း]] |birth_name = ရှုမောင် |birth_date = {{Birth date|1910|7|10|df=y}}<br/> {{Birth date|1911|5|14|df=y}} သို့ {{Birth date|1911|5|24|df=y}} ဟုလည်း ဖော်ပြ |birth_place = [[ပေါင်းတလည်မြို့]]၊ [[ပဲခူးတိုင်း|ပဲခူးစီရင်စု]]၊ [[အောက်မြန်မာပြည်]]၊ [[ဗြိတိသျှဘားမား]] |death_date = {{Death date and age|2002|12|5|1910|7|10|df=y}} |death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|မြန်မာနိုင်ငံ]] |resting_place = အရိုးပြာကို [[လှိုင်မြစ်]] တွင် ဖြန့်ကြဲ |nationality =မွန်+တရုတ် |party = [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]] |spouse = ဒေါ်သန်းညွန့်<br />ဒေါ်တင်တင်<br />ဒေါ်ခင်မေသန်း<br />ဒေါ်နီနီမြင့်<br />[[ရတနာနတ်မယ်]] |relations = |children = ကျော်သိန်း <br /> ငွေစိုး<br />အေးအောင်<br /> [[စန္ဒာဝင်း]] <br />ဖြိုးဝေဝင်း<br />ကြေးမုံဝင်း |residence = |alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] |occupation = |profession = |religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |signature = Ne Win Signature.svg |website = <!--Military service--> |nickname = တာကာစုဂီ စုစုမု |allegiance = {{flagicon|Burma|1974}} [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်|မြန်မာ]] |branch = |serviceyears = ၁၉၃၁–၇၄ |rank = [[File:Vice Senior General.gif|15px]] [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] |unit = |commands = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] |battles = |awards = {{plainlist| * [[ဖိုင်:Order of the Rajamitrabhorn (Thailand) ribbon.svg|border|47x14px]] {{ill|ထိုင်းတော်ဝင်ဂုဏ်ထူးဆောင်သင်္ဂဟဘွဲ့{{!}}တော်ဝင်ဂုဏ်ထူးဆောင်သင်္ဂဟဘွဲ့|th|เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นมงคลยิ่งราชมิตราภรณ์|en|Order of the Rajamitrabhorn}} (ထိုင်း)<ref>{{cite web|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2506/D/004/43.PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231080510/http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2506/D/004/43.PDF|url-status=dead|archive-date=December 31, 2014|script-title=th:แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ราชมิตราภรณ์|publisher=www.ratchakitcha.soc.go.th|language=th|access-date=December 31, 2014}}</ref> * [[ဖိုင်:Bintang Jasa Utama rib.svg|border|47x13px]] {{ill|ဘင်တန်းဂျာဆာ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်|id|Bintang Jasa}} (အင်ဒိုနီးရှား)<ref>{{Cite web|url=https://dsmuseum.gov.mm/military-history-museum-and-army-archives/#elementor-action%3Aaction%3Dpopup%3Aopen%26settings%3DeyJpZCI6IjQyNzMiLCJ0b2dnbGUiOmZhbHNlfQ%3D%3D|title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း (၁၉၁၁ - ၂ဝဝ၂ ခုနှစ်)|publisher=[[တပ်မတော်စစ်သမိုင်းပြတိုက် (နေပြည်တော်)|စစ်သမိုင်းပြတိုက်နှင့်တပ်မတော်မော်ကွန်းတိုက်မှူးရုံး]]|accessdate=17 August 2025|archive-date=1 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240801175704/https://dsmuseum.gov.mm/military-history-museum-and-army-archives/#elementor-action%3Aaction%3Dpopup%3Aopen%26settings%3DeyJpZCI6IjQyNzMiLCJ0b2dnbGUiOmZhbHNlfQ%3D%3D}}</ref> }} }} '''ဦးနေဝင်း''' (၁၀ ဇူလိုင် ၁၉၁၀၊ သို့ ၁၄ သို့ ၂၄ မေ ၁၉၁၁<ref>{{Cite web |title=U Ne Win {{!}} Myanmar general and dictator {{!}} Britannica.com<!-- Bot generated title --> |url=https://global.britannica.com/biography/U-Ne-Win |accessdate=21 September 2017 |archivedate=9 July 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170709221125/https://global.britannica.com/biography/U-Ne-Win }}</ref> – ၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၂) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားနှင့် တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ၁၉၅၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ၊ ၁၉၆၂ မှ ၁၉၇၄ အထိ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၁၉၆၂ မှ ၁၉၈၁ အထိ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံ့အကြီးအကဲ]]အဖြစ် လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဦးနေဝင်းသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]]ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်အထိ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ သူသည် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ၂၆ နှစ်ကြာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ == အစောပိုင်းဘဝ == ၁၉၁၁ ခု မေလ ၂၄ ရက်နေ့ (သို့) မေလ ၁၄ရက်နေ့ (သို့) ၁၉၁၀ ခု ဇူလိုင်လ ၁၀ရက်နေ့၌ [[ပဲခူးတိုင်း]] အနောက်ခြမ်း၊ [[ပေါင်းတလည်မြို့]]တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်နာမည် ရှုမောင်ဖြစ်သည်။ဗမာ.တရုတ် ကပြား တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ၁၉၂၉ နှစ်ဦးပိုင်းတွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]တွင် [[ဇီဝဗေဒ]] ဘာသာရပ်ကို သင်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၁ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အဆောင်တွင် ကျောင်းသားများ အဆောင်နောက်ကျဝင်ခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ အဆောင်မှူးနှင့်အချေတင်ဖြစ်ရာမှ ကျောင်းအုပ်ကြီးသိရှိသွား၍ ကျောင်းထုတ်ခံရသည်။ ထို့နောက် "သခင်ရှုမောင်"အမည်ဖြင့် [[တို့ဗမာအစည်းအရုံး]]ဝင် တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့သည်။ င == လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုကာလ == [[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] တွင် ပါဝင်ကာ သခင်ရှုမောင် မှ ဗိုလ်နေဝင်း ဟုအမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ သွေးသစ္စာပြုချိန်တွင် ပက်ပုံးသို့ ရောက်နေသောကြောင့် ၂၉ ဦးသာ ရှိသည် ဟု ဆိုသည်။ဗမာ့အမျိုးသားတပ်မတော်တွင် Commander အဖြစ်ဖြင့် ဂျပန်များနှင့် အလံနီကွန်မြူနစ် ပါတီတို့ကို ချေမှုန်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ အောက်တိုဘာလ [[ဖဆပလ]] နှစ်ခြမ်းကွဲချိန်တွင် ဦးနေဝင်းသည် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ]] အဖြစ်ဖြင့် အာဏာသိမ်းယူကာ ၁၉၆၀ ဧပြီလတွင် အနိုင်ရပါတီ ဖြစ်သော [[သန့်ရှင်းဖဆပလ]] ကို အာဏာလွှဲ ပြောင်းပေးခဲ့သည်။ == အာဏာသိမ်းခြင်း == {{Main|၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း}} ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော [[မြန်မာ့တပ်မတော်]]သည် [[တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] ကို ဖွဲ့စည်းကာ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] [[ဦးနု]]ဦးဆောင်သော [[ဖဆပလ]] အစိုးရထံမှ ၁၉၆၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂) ရက်နေ့တွင် အာဏာသိမ်းခဲ့သည်။ == နိုင်ငံခေါင်းဆောင်ကာလ == [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ၁၉၅၈ မှ ၁၉၆၀ ခုနှစ်အထိ၎င်း၊ ၁၉၆၂ မှ ၁၉၈၈ အထိ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]၊ [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ၊ [[နိုင်ငံတော်ကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်များ ကိုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ ကို ဖွဲစည်း တည်ထောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ တွင် [[တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] အာဏာရလာကာ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်းသည် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သွေးမြေမကျ တော်လှန်ရေးဟု ကမ္ဘာမီဒီယာများမှ ဖော်ပြခဲ့သော်လည်း သမ္မတဟောင်း [[စဝ်ရွှေသိုက်]] ၏သားငယ်မှာ စစ်သားတစ်ဦး၏ သေနတ်ဒဏ်ကြောင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ တွင် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြရာ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသား တစ်ရာကျော်မျှ ပစ်ခတ်ခံရကာ [[ကျောင်းသားသမဂ္ဂ]]အဆောက်အဦးလည်း ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ထိုနေ့ညနေ ၈ နာရီ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်းက ဆူပူလှုပ်ရှားမှုများအသွင်သည် ငြိမ်းချမ်းစွာနေထိုင်နေသော  ပြည်သူလူထုကိုပါ အသက်အန္တရာယ်ပြုလာပြီးအကြမ်းဖက်အသွင်ဆောင်လာသဖြင့် "''ဆူပူလှုပ်ရှားမှုများ ရပ်တန့် ခြင်းမရှိပါက ဓားကိုဓားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ လှံကိုလှံဖြင့် သော်လည်းကောင်း တုံ့ပြန်မည်'' "ဟု ဥပမာပေး၍ ငါးမိနစ်ကြာ သတိပေး မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၆-နှစ်အကြာ၊ ၁၉၈၈ တွင် ဦးနေဝင်းမှ ကျောင်းသားသမဂ္ဂ အဆောက်အဦးကို မိုင်းခွဲရန် စေခိုင်းသူမှာ သူမဟုတ်ရပါကြောင်း၊ [[ဦးအောင်ကြီး|ဗိုလ်အောင်ကြီး]]သာ တရားခံဖြစ် ကြောင်း ငြင်းဆိုပြောကြားခဲ့သည်။ == မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ် == မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ် ဆိုသည်မှာ မြန်မာပြည်၏နိုင်ငံရေးအခြေအနေ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း နိုင်ငံတော်နှင့် ပြည်သူအားလုံး၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှု၍ နိုင်ငံတော်၏ လွတ်လပ်ရေး၊ အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် နယ်မြေတည်တံ့မှုကို ကာကွယ်ရန်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီးဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း အခြေတည်ပေးခဲ့သောမူကြမ်းကို ဦးနေဝင်းမှပြန်လည်ရေးဆွဲထားသော စနစ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဦးနေဝင်းသည် “မြန်မာ့ ဆိုရှယ်လစ် လမ်းစဉ်ပါတီ ကိုတည်ထောင်ကာ [[တစ်ပါတီစနစ်]]ဖြင့် ၁၉၆၂ မှ ၁၉၈၈ အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ထိုအစိုးရသည် နိုင်ငံရေးသမားများ ထောင်သွင်း အကျဉ်းချခြင်း အပါအဝင် လက်နက်ကိုင်များ နှင့် ကွန်မြူနစ်များကို စစ်တပ်ဖြင့် ချေမှုန်းခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် "ပြည်ထောင်စု ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်" အဖြစ် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းကာ ဗိုလ်ချုပ်[[စိန်ဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်၊ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း|စိန်ဝင်း]]သည် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၁-ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးစန်းယု သည် သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၈-ခုနှစ်အထိ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်းသည် ပါတီခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ == မိသားစုဘဝ == {{unreferenced section}} === ဒေါ်သန်းညွန့် === ဦးနေဝင်းသည် ၎င်း၏ ဘဝတလျှောက်တွင် တရားဝင် အိမ်ထောင်ပေါင်း (၇) ကြိမ်ခန့် ကျခဲ့ပြီး ပထမဆုံး အိမ်ထောင်အဖြစ် ဒေါ်သန်းညွှန့်နှင့် ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်သန်းညွှန့်သည် အပျိုမဟုတ်ပေ။ ပထမအိမ်ထောင်နှင့် သားတစ်ယောက်ပါခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဒေါ်သန်းညွှန့်နှင့် ၁၉၃၇ ခုနှစ်အထိ ပေါင်းသင်းနေထိုင်၍ သားကိုသိန်း (တာတီး) ခေါ် ဦးကျော်သိန်းကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ဦးကျော်သိန်းသည် မြန်မာ့ရေနံတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး ပြည်မြို့နေ ဦးစိန်သီး၊ ဒေါ်ဆိုင်တို့၏ သမီး မကြည်ကြည်အေးနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ဦးကျော်သိန်းသည် အသက် ၄၅ နှစ်အရွယ် ၁၉၇၈၊ နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဇနီးဒေါ်ကြည်ကြည်သိန်းသည် အသက် ၅၉ နှစ်အရွယ် ၁၉၉၇ စက်တင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ === ဒေါ်တင်တင် === ထို့နောက် ဒေါ်တင်တင်နှင့် ၁၉၃၇ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ မောင်ဂိုမာရီလမ်း (ယခု ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်း) အိမ်အမှတ် ၁၀၆ ၌ လက်ထပ်ခဲ့သည်။ လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲသို့ ဦးနေဝင်း၏ ဖခင် ဦးဖိုးခပါ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ သခင်ရှုမောင်နှင့် ဒေါ်တင်တင်တို့မှ ၁၉၃၉ ခုနှစ်ခန့်တွင် သားကြီး ငွေစိုးကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ သခင်ရှုမောင် ဂျပန်ပြည် ဟိုင်နန်ကျွန်းသို့ စစ်ပညာသင် သွားရောက်စဉ်က မောင်ငွေစိုးမှာ ၂ နှစ်သား အရွယ်မျှသာ ရှိသေးသည်။ ငွေစိုးသည် နောင်တွင် U.B.A လေကြောင်းဌာနတွင် လေယာဉ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒုတိယသား အေးအောင်ဝင်း ခေါ် ကိုအေးအောင်ကို ၁၉၄၉ ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ === ဒေါ်ခင်မေသန်း (ခ) ကစ်တီဘသန်း === ၁၉၅၂ မတ်လ ၁ဝ ရက် တနင်္လာနေ့တွင် ဒေါ်ခင်မေသန်း ခေါ် ကစ်တီဘသန်းနှင့် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီးအတွင်းရှိ ဆေးကျောင်းအုပ်ကြီးနေအိမ်၌ လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်ခင်မေသန်းမှာ ခွဲစိတ်ဆရာဝန်ကြီးနှင့် ဆေးကျောင်းအုပ်ကြီး [[ဘသန်း (ခွဲစိတ်ဆရာဝန်)|ဒေါက်တာဘသန်း]]နှင့် ဒေါ်ခင်ကြည်တို့၏ သမီးဖြစ်သည်။ ဒေါ်ခင်မေသန်း၏ ငယ်မည်မှာ ကစ်တီဘသန်း ဖြစ်သည်။ ဒေါ်ခင်မေသန်းနှင့် လက်ထပ်စဉ်က ဦးနေဝင်းသည် ဒုတိယ မယားကြီး ဒေါ်တင်တင်နှင့် တရားဝင် မကွာရှင်းရသေးပေ။ ထို့ကြောင့် လက်ထပ်ပြီး ၃ ရက်အကြာတွင် မယားကြီး ဒေါ်တင်တင်က ၁၉၅၂ မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့ထုတ် ဗမာ့ခေတ် သတင်းစာမှနေ၍ "ကျွန်မသာလျှင် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း၏ မယားကြီးပါ" ဟူ၍ ခေါင်းစဉ်တပ်ကာ ကြေညာခဲ့လေသည်။ ဗမာ့ခေတ် သတင်းစာပါ ကြေညာချက် အပြည့်အစုံမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဦးနေဝင်းနှင့် လက်ထပ်ခဲ့သော ဒေါ်ခင်မေသန်းသည် အပျို မဟုတ်ပေ။ ၎င်း၏ ပထမအိမ်ထောင်မှာ ဒေါက်တာတောင်ကြီး (ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု သမီး ဒေါ်စန်းစန်းနု၏ ခင်ပွန်း ဗိုလ်မှူးသက်တင်၏ အကို) ဖြစ်ပြီး ၎င်းနှင့် သမီးလီလီဝင်းနှင့် အမြွှာသမီးများ ဖြစ်ကြသော သီတာဝင်း၊ သော်တာဝင်း တို့ ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဒေါက်တာတောင်ကြီးနှင့် တရားဝင် ပြတ်စဲခြင်း မရှိဘဲ ဒေါ်ခင်မေသန်းအား လက်ထပ်ခဲ့မှုကြောင့် တပ်မတော်အက်ဥပဒေဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနုက အရေးယူရန် ပြင်ဆင်နေစဉ် ဝန်ကြီးချုပ်အား ဝိဓူရ သခင် ချစ်မောင်အပါအဝင် အခြားနိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်များ ဝိုင်းဝန်းတားမြစ်ခဲ့သဖြင့် ဖြုတ်မပစ်ခဲ့ရပေ။ ဦးနေဝင်းသည် ဒေါ်ခင်မေသန်းနှင့် လက်ထပ်ပြီးနောက် သမီး စန္ဒာဝင်း၊ ဖြိုးနေဝင်း၊ ကြေးမုံဝင်းတို့ ထွန်းကားခဲ့သည်။ သမီးစန္ဒာဝင်းကို ၁၉၅၂ တွင်ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ === ဒေါ်နီနီမြင့် === ထို့နောက် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်ခင်မေသန်း ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် နောင်တွင် တက္ကသိုလ်များ သမိုင်းသုတေသန ဦးစီးဌာနတွင် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ကမာရွတ်မြို့နေ အဖ ဦးလှဖေ၊ အမိ ဒေါ်အေးမြင့်(ကျောင်းဆရာမကြီး) တို့၏ အငယ်ဆုံးသမီး ဒေါ်နီနီမြင့် (မဟာဝိဇ္ဇာ – သမိုင်း) နှင့် ၁၉၇၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်၊ တနင်္ဂနွေနေ့တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ဒေါ်နီနီမြင့်နှင့် သားသမီး မထွန်းကားခဲ့ပါ။ ဦးနေဝင်းနှင့် လက်ထပ်စဉ်က ဒေါ်နီနီမြင့်သည် အသက် ၃၂ နှစ်ရှိပြီး ဦးနေဝင်းသည် အသက် ၆၃ နှစ် ရှိနေပြီ ဖြစ်သည်။ ကမာရွတ်မြို့နေ အဖ ဦးလှဖေ၊ အမိ ဒေါ်အေးမြင့်တို့မှသားသမီး ငါးဦးဖွားမြင့်ခဲ့ပြီး ယင်းတို့မှာ (၁) ဒေါ်ထားထားမြင့် (ကွယ်လွန်) - ခင်ပွန်း ဦးစိုးမြင့် (ကွယ်လွန်) (၂) ဦးခင်စိုး ဦးဆောင်ညွှန်ကြားရေးမှူး မြန်မာ့လေကြောင်း (ကွယ်လွန်) - ဇနီး ဒေါ်မမလေး (၃) ဦးမြစိုး ဦးဆောင်ညွှန်ကြားရေးမှူး သတ္တုတွင်း (ကွယ်လွန်) - ဇနီး ဒေါ်ခင်ဖုန်း (၄) ဒေါ်ညိုညိုမြင့် ညွှန်ကြားရေးမှူး အမျိုးသားစီမံကိန်း (ငြိမ်း) - ခင်ပွန်း ဗိုလ်မှူးစိန်ဌေး OTS 25 BEME (ကွယ်လွန်) (၅) ဒေါ်နီနီမြင့် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (သမိုင်းသု) - ခင်ပွန်း ဦးနေဝင်း တို့ဖြစ်ကြပြီး မည်သည့်လှုပ်ရှားမှုမျိုးမှမတွေ့ရပဲ အေးဆေးစွာနေထိုင်သောမိသားစုများဖြစ်ကြသည်။ === ရတနာနတ်မယ် === ဒေါ်နီနီမြင့်နှင့် ကွာရှင်းပြီးနောက် June Rose Bellamy ခေါ် အိမ်ရှေ့စံ ကနောင်မင်းသားကြီး (၁၈၂၀ ဇန်နဝါရီ ၃၁ – ၁၈၆၆ ဩဂုတ် ၂) ၏ မြစ် [[ရတနာနတ်မယ်]]နှင့် ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် လက်ထပ်ခဲ့သည်။ ၂၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၆ ရက်စွဲပါ ကြေးမုံသတင်းစာ မျက်နှာဖုံးတွင် ဦးနေဝင်းနှင့် ရတနာနတ်မယ်တို့၏ လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲ သတင်းကို ဓာတ်ပုံနှင့်တကွ ဖော်ပြထားသည်။ ရတနာနတ်မယ်၏ မိခင်မှာ လင်းပင်ထိပ်တင်မလတ်ဖြစ်ပြီး အိမ်ရှေ့စံ [[ကနောင်မင်းသား]]နှင့် ကိုယ်လုပ်တော်ရ သခင်ကြီး ခင်ဖော့တို့၏ သားတော် လင်းပင်မင်းသားနှင့် ရေနံ့သာခင်ခင်ကြီးတို့၏ သမီးဖြစ်သည်။ သို့သော် ၅ လမျှ ပေါင်းဖြစ်လိုက်ကြသည်။ ဦးနေဝင်းသည် ရတနာနတ်မယ်နှင့် အိမ်ထောင်ရေး ပြိုကွဲပြီးနောက် ဒေါ်နီနီမြင့်နှင့် ပြန်လည် ပေါင်းထုတ်ခဲ့သည်။ === ဒေါ်ကြာစံ === အသက် ၇၇ နှစ်၌ အသက် ၂၅ နှစ်အရွယ် ရခိုင်အမျိုးသမီး ဒေါ်ကြာစံအား လက်ထပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ == ကွယ်လွန်ခြင်း == ၂ဝဝ၂ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ (၅) ရက်နေ့ မနက် ၇ နာရီခွဲခန့်အချိန်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း(ငြိမ်း) ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် အသက်(၉၂)နှစ် ရှိပြီဖြစ်သည်။ [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ကောင်စီ]] အစိုးရသည် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း(ငြိမ်း)၏ ဈာပနကို သမီးဖြစ်သူ ဒေါ်[[စန္ဒာဝင်း]]နှင့် လူ (၂၅) ယောက်ခန့်သာ လိုက်ပါ ပို့ဆောင်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။ သေဆုံးသည့်နေ့ နေ့တွင်းချင်းပင် သဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]]ဝင်ဖြစ်ပြီး တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချူပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူး သော ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း (ငြိမ်း) ကို မီးသင်္ဂြိုဟ်ပြီး အရိုးပြာကို [[ရန်ကုန်မြစ်]]အတွင်း မျှောခဲ့သည်။ သေဆုံးပြီး နှစ် ၂၀ ကျော်ကြာသောအခါ နစကဥက္ကဋ္ဌ၊ နိုင်ငံတော်အိမ်စောင့်အစိုးရ ဝန်ကြီးချုပ်၊တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]က ၂၀၂၂ ဧပြီလ ၁၇ ရက်နေ့နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့မှာ အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်ခဲ့ပြန်သည်။ == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် အမိန်ကြော်ငြာစာ အမှတ် ၆၂/၂၀၂၂ အရ ဦးနေဝင်းအား [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]]က [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ|အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူဘွဲ့]]ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2024-11/63-2022_0.pdf|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၆၃/၂၀၂၂ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်ခြင်း|work=sacoffice.gov|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၂}}</ref> ==ထမ်းဆောင်ခဲ့သော စစ်ဖက်ဆိုင်ရာတာဝန်များ== {| class="wikitable" |- |+<ref>{{cite book |author=သန်းဝင်းလှိုင် |author-link= သန်းဝင်းလှိုင် |date= ၂၀၁၄ |title= သခင်ဋီကာသစ် |url= |location= ရန်ကုန် |publisher= ရန်အောင်စာပေ |page= ၅၄–၅၉ |isbn=}}</ref> !ခုနှစ် !! နေရာ !!ရာထူး!! မှတ်ချက် |- |၁၉၄၁ ဧပြီ ၂၅||ရဲဘော်သုံးကျိပ်တပ်ဖွဲ့ (၂)၊ ပြည်တွင်းသူပုန်အဖွဲ့||ဗိုလ်||ဒီဇင်ဘာတွင် ဗိုလ်ဘွဲ့ယူခဲ့ |- |၁၉၄၂ မတ်||တပ်မမှူး၊ ဘီအိုင်အေတပ်မကြီး (၂)||ဗိုလ်|| |- |၁၉၄၂ ဇူလိုင်||တပ်ရင်းမှူး၊ ဘီဒီအေတပ်ရင်း (၁)||ဗိုလ်မှူး|| |- |၁၉၄၃||စစ်သေနာပတိချုပ်၊ ဗမာ့အမျိုးသားတပ်မတော်||ဗိုလ်မှူးကြီး||အကျင့်ပျက်ချစားမှုကြောင့် ရိက္ခာနှင့်ထောက်ပံ့ရေးဌာနကြီးမှူးနေရာသို့ အဆင့်ချခံရ |- |၁၉၄၅ မတ် ၂၇||တိုင်းမှူး၊ တိုင်း (၂) မြစ်ဝကျွန်းပေါ်အရှေ့ပိုင်း|| || |- |၁၉၄၅ စက်တင်ဘာ||ဒုတိယတပ်ရင်းမှူး၊ [[ဗမာ့သေနတ်ကိုင်တပ်ရင်း]] (၄)||ဗိုလ်မှူး||[[တပ်မတော်|ဗမာ့တပ်မတော်]]ကို အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်း |- |၁၉၄၆ နိုဝင်ဘာ ၁၆|| ||ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး|| |- |၁၉၄၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀||တိုင်းမှူး၊ [[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]||ဗိုလ်မှူးချုပ်||အောက်တိုဘာ ၈ ၌ ဗိုလ်မှူးချုပ်ရားထူးရရှိ |- |၁၉၄၈ ဩဂုတ် ၁||[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်]]||ဗိုလ်ချုပ်||ဩဂုတ် ၁၃ တွင် ဗိုလ်ချုပ်ဖြစ်လာ |- |၁၉၄၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၁||rowspan="3" |[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|စစ်ဦးစီးချုပ်]]||ဗိုလ်ချုပ်|| |- |၁၉၄၉ မတ် ၃|| ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|| |- |၁၉၅၆ ဇန်နဝါရီ ၁||ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|| |} ==ဓာတ်ပုံများ== <gallery> File:David Ben Gurion - General Ne Win PM of Burma 1959.jpg|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]နှင့် တွေ့ဆုံစဉ် (၁၉၅၉) File:Gen. Ne Win, Burmese P.M. touring Nesher Cement Factory in Ramleh (D783-105).jpg|ဗိုလ်နေဝင်း ရမ်မလာမြို့ရှိ Nesher ဘိလပ်မြေစက်ရုံကို လည်ပတ်ကြည့်ရှုစဉ် File:1964-05 1964年2月 周恩来陈毅访问缅甸 与奈温会谈.jpg|တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံဝန်ကြီးချုပ် [[ချူအင်လိုင်း]] (ဝဲ) နှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း (ယာ) (၁၉၆၄) </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၁၁|၂၀၀၂}} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[ဦးနု]]}} {{s-ttl|title=တာဝန်ထမ်းဆောင်<br>[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]]|years=၁၉၅၈–၁၉၆၀}} {{s-aft|after=[[ဦးနု]]}} |- {{s-bef|before=[[ဝင်းမောင်၊ မန်း (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]]<br>(<small>နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်</small>)}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|တော်လှန်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]]|years=၁၉၆၂–၁၉၇၄}} {{s-aft|after=သူကိုယ်တိုင် (နိုင်ငံတော်သသမ္မတဖြစ်)}} |- {{s-bef|before=[[ဦးနု]]}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]]|years=၁၉၆၂–၁၉၆၄}} {{s-aft|after=[[စိန်ဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်၊ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း|စိန်ဝင်း]]}} |- {{s-bef|before=သူကိုယ်တိုင် ([[ပြည်ထောင်စုတော်လှန်ရေးကောင်စီအဖွဲ့|တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်)}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]|years=၁၉၇၄–၁၉၈၁}} {{s-aft|after=[[စန်းယု]]}} |- {{s-ppo}} {{s-bef|before=မရှိ}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ|ဗမာပြည်ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ|years=၁၉၆၂–၁၉၈၈}} {{s-aft|after=[[ဦးစိန်လွင်]]}} |- {{s-mil}} {{s-bef|before=[[စမစ်ဒွန်း]]}} {{s-ttl|title=[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]|years=၁၉၄၉–၁၉၇၂}} {{s-aft|after=[[စန်းယု]]}} |- {{s-end}} {{ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ သမ္မတများ|ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ အကြီးအကဲများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ}} {{ရဲဘော်သုံးကျိပ်ဝင်များ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တော်လှန်ရေးကောင်စီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အာဏာသိမ်း ခေါင်းဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များ]] 4wbr1qkkjxfv8m90e0iv6hngnpspgjf 0 7974 1038118 1037523 2026-06-14T06:35:17Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥက္ကဌ +ဥက္ကဋ္ဌ, -ဥ် +ဉ်) 1038118 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|မင်းသူ (ဝန်ကြီး)}} {{Infobox officeholder |honorific prefix= ဦး | name = မင်းသူ | image = Kominthu.png | caption = ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိုးကုတ် ခရီးစဉ်တွင် တွေ့ရသော (ရှေ့ဆုံးတန်း ဝဲမှ ယာသို့) မင်းသူ၊မိုးဟိန်းနှင့် မေနှင်းကြည်။ (ဓာတ်ပုံ - မိုးမခ) | office1 = [[နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] <br/> ကော်မတီဝင်(၂) | appointer1 = [[ဦးထင်ကျော်အစိုးရ|ထင်ကျော်]] | president1 = * [[ထင်ကျော် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ထင်ကျော်]] * [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] | term_start1 = ၂၀၁၆ | term_end1 = ၂၀၂၁ | predecessor1 = | successor1 = | office2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency2 = [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရီမြို့နယ်]] | term_start2 = ၂ မေ ၂၀၁၂ | term_end2 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |majority2= ၁၅၁၇၈ <br> (၅၉.၄၉%)<ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=144.pdf&type=law&code=x&sno=5268&token=2f6c966a56584b563eefe7c34f83c9c33f4952225d02280fb7d9373e9373266e518234879d0af0072317f4f5adc2b07a08adb039bd22de487e42aedece1d8385|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ)|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|access-date=၄ ဇွန် ၂၀၂၆|date=၁ ဧပြီ ၂၀၁၂|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708201541/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=144.pdf&type=law&code=x&sno=5268&token=2f6c966a56584b563eefe7c34f83c9c33f4952225d02280fb7d9373e9373266e518234879d0af0072317f4f5adc2b07a08adb039bd22de487e42aedece1d8385|url-status=dead}}</ref> |predecessor2 = [[ကျော်စွာခိုင်]] <br>{{small|[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor2 = ကျော်မင်းလှိုင် <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | birth_date = {{Birth date and age|1961|8|10}} | birth_place = ရေပူကျေးရွာ၊ [[မိုးကုတ်မြို့]] | party = [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] | education = [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] | occupation = နိုင်ငံရေးသမား }} '''ဦးမင်းသူ''' (၁၀ ဩဂုတ် ၁၉၆၁ ဖွား) သည် မိုးကုတ်မြို့ဇာတိသား [[ရှမ်းလူမျိုး]] နိုင်ငံရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊နေပြည်တော် [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရိမဲဆန္ဒနယ်]] ကိုယ်စားပြု ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၂၀၁၂ -၂၀၁၆) အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) ၏ မိုးကုတ်မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း နှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ ၏ ပါတီ တာဝန်ခံ အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ၎င်းသည် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံ]] နှင့် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]တို့တွင် ရှေ့တန်းမှ ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့မှုကြောင့် စစ်အစိုးရလက်ထက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ဖမ်းဆီးအကျဉ်းချခံခဲ့ရသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Nay Pyi Taw DC |url=https://www.nptdc.gov.mm/mobile_news_preview_detail.php?news_id=RzYWPdXrrFGMmxe5qa/3zd4LbEyWPgOBpBhnkhYpBH8= |access-date=2026-06-04 |website=www.nptdc.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web |last=Editor |date=2021-12-23 |title=နေပြည်တော် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူကို ထောင်နှစ်နှစ် အမိန့်ချပြီး ရမည်းသင်းထောင်ပို့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2021/12/23/%e1%80%94%e1%80%b1%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba-nld-%e1%80%a5%e1%80%80%e1%80%b9%e1%80%80%e1%80%8b%e1%80%b9%e1%80%8c-%e1%80%a6%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%84/ |access-date=2026-06-04 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဦးမင်းသူကို ၁၉၆၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မိုးကုတ်မြို့နယ်၊ ရေပူကျေးရွာ၌ အဖ ဦးလှအောင်နှင့် အမိ ဒေါ်ခင်ကြည်တို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရှမ်းတိုင်းရင်းသားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် မိုးကုတ်မြို့ အမှတ် (၁) အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းမှ ဆယ်တန်းအောင်မြင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] မှ ဓာတုဗေဒဘာသာရပ်ဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ == ဦးမင်းသူသည် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံ]]ကာလအတွင်း မိုးကုတ်မြို့၌ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့ အာဇာနည်နေ့ အခမ်းအနား ကျင်းပမှုဖြင့် မန္တလေးထောင် တွင် ၂ နှစ်ကျော် အကျဉ်းကျခံခဲ့ရသည်။ ယင်းနောက် ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အန်အယ်လ်ဒီ မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီ၏ တာဝန်ပေးချက်အရ မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်နှင့် လူငယ်ရေးရာတာဝန်ခံအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိုးကုတ်ခရီးစဉ်အပြီးတွင်လည်း ခြောက်လနီးပါးခန့် ထပ်မံထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းသည် မိုးကုတ်မြို့နယ် အန်အယ်လ်ဒီ စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေစဉ် ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေး လှုပ်ရှားမှုကြီးတွင် ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့မှုကြောင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့ ည ၁၁ နာရီအချိန်တွင် ၎င်း၏နေအိမ်၌ အာဏာပိုင်များက လာရောက်ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Eleven Broadcasting |date=2021-02-26 |title=နေပြည်တော် NLD ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး မည်သည့်နေရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားသည်ကိုမသိရှိရသေး |url=https://www.youtube.com/watch?v=rZ7ALqnteqU |access-date=2026-06-04}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်နေ့ သောကြာနေ့တွင် မန္တလေး အိုးဘိုထောင်တွင်း တရားရုံးက ဦးမင်းသူအား အစိုးရကို အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ)၊ သာသနာကို ညှိုးနွမ်းစေမှု ပုဒ်မ ၂၉၇ (က)၊ ဥပဒေနှင့် ဆန့်ကျင်သော အစုအဝေးတွင် ပါဝင်မှု ပုဒ်မ ၁၄၅၊ ရုံးရင်းဆန်ခတ်မှုတွင် ပါဝင်ကျူးလွန်မှု ပုဒ်မ ၁၄၇ နှင့် တာဝန်ဝတ္တရား နှောင့်ယှက်မှု ပုဒ်မ ၁၅၂ စသည့် ပုဒ်မ ၅ ခုဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၁၃ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။ တရားခွင်တွင် မိသားစုဝင်များ လာရောက်ကြားနာခွင့် မရရှိဘဲ စီရင်ချက်ချမှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ယခုကဲ့သို့ ဦးမင်းသူအား ဖမ်းဆီးထောင်ချခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်သည် ယခင် ဖဆပလ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ [[သာခင်၊ သခင်|သခင်သာခင်]] အကျဉ်းချခံရပြီးနောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခံရသည့် မိုးကုတ်မြို့၏ ဒုတိယမြောက် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။သခင် သာခင်သည် ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ် တွင် ထင်ရှားသော ခေါင်းဆောင် တစ်ဦး ဖြစ်သည့် အပြင် နိုင်ငံရေး အမြင်တွင်လည်း ထိုခေတ် အခါက ရှေ့တန်းရောက်ခဲ့သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သခင် သာခင်ကို မိုးကုတ်မြို့နယ် ကင်းရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-04-23 |title=NLD ပါတီ နေပြည်တော် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူကို ယနေ့ ရုံးချိန်းတွင် ရှေ့နေ ပါဝါတင် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2021/04/23/241055.html |access-date=2026-06-04 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == လွှတ်တော်အမတ်ဘဝ == ထောင်မှ ပြန်လွတ်လာပြီးနောက် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် တွင် ပင် နိုင်ငံရေးဘဝကို ဆက်လက် မြှပ်နှံ့ခဲ့သည်။ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် သည် ၂၀၁၂ ခုနှစ် တွင် ကျင်းပသည့် ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ သို့ ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်သည့်အခါ ဦးမင်းသူ သည် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့ရပြီး၊နေပြည်တော် ဥတ္တရသီရီမြို့နယ် ကိုယ်စားပြု ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ထိုတာဝန်ကို ပထမအကြိမ် လွှတ်တော် သက်တမ်းပြီးဆုံးသည် အထိ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ၌ နေပြည်တော်မှ ယှဉ်ပြိုင်မည့်သူများစာရင်းတွင် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဦးမောင်ဦးနှင့် ဦးမှတ်ကြီးတို့ ပြန်လည်ပါဝင်လာ |url=https://news-eleven.com/article/262970 |access-date=2026-06-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>ထို့နောက် ၎င်းသည် လွှတ်တော်အမတ် အဖြစ် ဝင်ရောက် အရွေးမခံတော့ဘဲ ပါတီက တာဝန်ပေးသည့် နေပြည်တော်နယ်မြေ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် NLD ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ နှင့် နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ ကော်မတီအဖွဲ့ဝင်(၂) အဖြစ် တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက် နေ့ အထိ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့ မနက်အစောပိုင်း နှစ်နာရီခန့်တွင် ရှောင်တိမ်းနေသည့်နေရာ၌ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော် NLD ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://news-eleven.com/article/205238 |access-date=2026-06-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ က နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း ဦးမင်းသူ အား ပုဗ္ဗသီရိ မြို့နယ် ပတ္တာနယ်မြေရဲစခန်း၌ (ပ)၃၀/၂၀၂၁ ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅-က ဖြင့် ဖမ်းဆီးအရေးယူထားကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေအတွင်းရှိ အစိုးရဝန်ထမ်းများအား CDM တွင် ပါဝင် လာစေရေး အဓိကကြိုးကိုင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သူတစ်ဦး အဖြစ် သတင်းထုတ်ပြန်ချက်ထဲ ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ဦးမင်းသူသည် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်တွင် ခရိုင်အလုပ်မှုဆောင်အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးခန့် ဖြင့် NLDပါတီခရိုင်ရုံးတွင် အစည်းအဝေးကျင်းပ ခဲ့ပြီး အစည်းအဝေး၌ CDM Supporting Team အား ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြောင်းလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ယင်းနောက် နေပြည်တော် အချုပ်ထောင်တွင်း တရားရုံးက ဒီဇင်ဘာ ၂၂ ရက် တွင် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း ဦးမင်းသူ အား ဖမ်းဆီးအရေးယူ |url=http://www.moi.gov.mm/news/12092 |access-date=2026-06-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-12-22 |title=နေပြည်တော် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ထောင်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/npt-nld-chairman-minthu-sentenced-two-years-in-prison-12222021065146.html |access-date=2026-06-04 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဦးမင်းသူ၏ ဇနီးမှာ မနန်း (ခေါ်) မခင်ကြည်ဝင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် သမီး ၂ ဦး နှင့် သား ၁ဦး ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၆၁| }} [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] spmwgu5xgwd2tnmku323pkr5s86yi6c 0 8236 1038158 1036068 2026-06-14T06:43:14Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038158 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ကိုးကန့် | native_name = 果敢 | image = Departure herald yesa C2A000054N000000000PBD.png | caption = မင်မင်းဆက်အရာရှိများ | population = ~၁၅၀,၀၀၀ – ၂၀၀,၀၀၀ | popplace = {{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]], [[ကိုးကန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) | langs = [[တရုတ်ဘာသာ]], [[မြန်မာဘာသာ]] | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]], [[တာအိုဘာသာ]] | related = [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]], [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]] }} '''ကိုးကန့်လူမျိုး''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်]]၏ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၃၅မျိုး တွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်အုပ်စု]]ဝင်တိုင်းရင်းသားများတွင်ပါဝင်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင်တည်ရှိသော [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]တွင်အဓိကနေထိုင်ပြီး ထိုဒေသကို တရားဝင်အားဖြင့် ‘ရှမ်းပြည်နယ် အထူးဒေသ ၁’ ဟု ခေါ်ကာ ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ [[လောက်ကိုင်မြို့]] ဖြစ်သည်။ ကိုးကန့်ဒေသတွင် နေထိုင်သည့် လူဦးရေ ၁.၆ သိန်းကျော်ရှိပြီး ကိုးကန့်လူမျိုး အများစုဖြစ်သည်။ ကိုးကန့် ဟူသောအခေါ်အဝေါ်မှာ ၁၉ ရာစုနှစ်ဦးပိုင်းတွင် ကိုးကန့်လူမျိုးများ၏ ရှင့်တာဟု အကြီးအကဲက ၎င်းတို့၏ နေရာမြေကို ကိုးကန့်ဟု ကင်ပွန်းတပ် ပေးခဲ့ချိန်မှ စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းဒေသအား ၁၈၄၀ ခုနှစ်တွင် မန်ချူး ချင်မင်းဆက်မှ ကိုးကန့်ခရိုင်အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ကာလများတွင် မြန်မာဘုရင်မှ နယ်မြေများ တိုးချဲ့သိမ်းယူတိုက်ခိုက်ရာမှ စတင်၍ မြန်မာ့ပိုင်နက်နယ်မြေထဲသို့ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်လက်အောက်သို့ ကိုလိုနီအဖြစ် မြန်မာနှင့်တရုတ်တို့ ကျရောက်စဉ်က ကိုးကန့်နယ်မြေမှာ မြန်မာဘုရင်၏ လက်အောက်ခံနယ်မြေဖြစ်နေသဖြင့် လွတ်လပ်ရေးရလာသောအခါ တရားဝင်မြန်မာပိုင်နက်နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>另有一方記載，鎮康州土司至改土歸流之前，還是將怒江以東全視為自己的領土</ref>。 <!-- ==သမိုင်း== ကိုးကန့်ဒေသသည် မူလက 果敢曾為中國西南邊境少數民族的地域，明朝末年大量漢族隨桂王湧入雲南省。18世紀，一支漢人移民後裔成為科干山的地方勢力，後受封世襲治理果敢，向中國效忠。19世紀末，果敢被劃入[[英屬印度]]，成為緬甸境內以'''[[華人]]'''為主體的[[土司]]縣。[[1959年]]緬甸廢除土司制度之後，果敢陷入了長期的動亂，直至[[1989年]]停戰方趨於穩定，成為今日的撣邦第一特區。 ===清朝以前=== 果敢地區在歷史上多屬於地方土司管理的地區，未成為中央集權國家所能有效控制的邊境地區；崎嶇複雜的地形決定了其多樣化的民族組成。 該地曾為哀牢[[百濮]]的地域，後哀牢內附[[東漢]]，該地屬於東漢[[永昌郡]]西南邊陲。[[三國時代]]蜀漢[[諸葛亮]]在平南時在[[諸葛炮樓山]]留下了遺蹟。在白族[[大理國]]時期，劃屬永昌府孟纏甸範圍。[[元代]]，分屬雲南省鎮康路、孟定路孟纏甸的一部份。[[明代]]，則屬[[鎮康州|鎮康土州]]以及[[孟定府|孟定土府]]的疆域。<ref>參考中國地圖出版社出版的中國歷史地圖集，ISBN 7-980013-01-8/K‧01</ref>17世紀[[南明|南明政權]]向西南方敗退，大規模的漢人隨著桂王永曆明軍遷徙雲南。 ===楊氏土司世襲統治=== 18世紀，[[鎮康州]]以及[[木邦]]的交界處出現了楊姓漢人勢力，[[楊獻才]]與繼任者[[楊維興]]以興達戶為基礎，對外擴張。至[[1840年]]，第四代領導者[[楊國華]]被清朝冊封為世襲果敢縣令。<ref name="Yang family">參考土司後裔所撰寫的《楊家》</ref><ref name="lincang.gov.cn">參考臨滄市政府公眾信息網，臨滄大事紀(清朝部份)，[http://www.lincang.gov.cn/Zzlc/Lswh/200603/16202.html]<br>''道光二十年（1840），雲貴總督奏准，將被木邦所侵蝕的[[鎮康州]]上、中、下六戶地，冊封為楊姓土司世襲果敢縣。''<br>''光緒二十三年（1897），英國政府迫使清政府在《中英續議滇緬條約附款》中，將果敢劃歸英國。'' </ref><ref>參考《世界民族》2005年第5期，王士錄{{〈}}緬甸的果敢族：族稱、來歷、狀況及跨國互動{{〉}}</ref><ref>''中國西南邊疆変遷史''，第283頁，雲南教育出版社, 1987[http://books.google.com.tw/books?id=5zlUAAAAMAAJ&q=%E6%9E%9C%E6%95%A2%E7%B8%A3&dq=%E6%9E%9C%E6%95%A2%E7%B8%A3&lr=&ei=Y375SNu0CYPWtgPl6uzoDA&pgis=1]</ref> 1897年《中英續議緬甸條約》果敢被劃入英屬印度的範圍，<ref>參考中國華文教育網刊載資料，http://www.hwjyw.com/trainings/invite_in/teaching_stories/200804/t20080425_16030.shtml</ref><ref name="Yang family"/><ref name="lincang.gov.cn"/>成為木邦大土司轄下的小土司邦。 二戰之後，果敢與鄰近的土司邦一同自英國獨立，組成[[緬甸聯邦]]。此後果敢獲得大土司的地位，不再從屬於木邦。楊姓土司的世襲統治權至1959年結束，歷時兩百餘年的果敢土司至此交權予地方議會。<ref>參考http://www.4dw.net/royalark/Burma/kokang2.htm</ref> ===後土司及緬共執政時期=== 土司政權結束之後，土司家族的影響仍在。數年後，土司家族成員[[楊振聲]]起兵反抗緬甸政府。戰爭使果敢元氣大傷，從原有的反軍人政府戰爭，逐漸演變為果敢內戰。 1968年至1989年，以彭家聲為首的果敢民族武裝加入緬甸共產黨，在中國共產黨的支援下，控制了果敢的大部分領土。 ===撣邦第一特區=== 1989年，彭家聲治下的果敢脫離緬共，與緬甸政府停戰，成立特區政府。特區保有有限的軍力，獨立的內政、軍事、財政等權力。中央政府派駐少量的公共服務人員至果敢<ref name="緬共">參考從革命者到毒販——7、緬甸共產黨的最後歲月，http://sinoliberal.blog.sohu.com/530287.html</ref>。2003年全面停種[[罌粟]]。 2009年發生「[[果敢88事件|8.8事件]]」，原特區政席彭家聲去職，由原副主席[[白所成]]擔任果敢地区临时管理委员会主席。<ref>鳳凰衛視，独家专访：果敢临时领导人白所成否认叛变，http://news.ifeng.com/world/special/miandiandongdang/news/200909/0904_7925_1335651.shtml</ref> ==地理與人口== [[file:Maps_of_Kokang.png|thumb|300px|果敢的輪廓猶如朝鮮半島<ref>蔡山所著的《果敢》中如此形容</ref>]] ===疆域=== 1989年彭家聲脫離緬甸共產黨之際，一同脫離緬共的軍區包含果敢、貴概及勐固，均屬於撣邦第一特區管理。1990年代特區政權易手，江西地區遂脫離第一特區，特區僅領有薩爾溫江東岸的果敢。 果敢面積2060平方公里，四面以高山或河流為界，境內遍佈高山深壑，全境海拔在450至2400米之間，山與山之間的壩子海拔約1100米。主要精華區位中部的[[麻栗壩]]山間盆地。疆域西抵[[薩爾溫江]]，南以南定河與[[佤邦]]（撣邦第二特區）相對，東與中國雲南省[[鎮康縣]]為鄰，少部份與[[耿馬傣族佤族自治縣]]接壤，北面是[[龍陵縣]]、[[潞西市]]。<ref>[http://kokang.net/html/guogangaikuang/2008/1215/13.html]緬甸撣邦第一特區（果敢）政區圖</ref> ===行政區劃=== {{主|果敢行政區劃}} 撣邦第一特區劃分為一市一縣，縣下設區，區下設鄉： *老街市，特區政府位於老街的西北部的平掌 *果敢縣，縣治老街市 **紅星區，區治慕泰街 **興旺區，區治新平街 **東山區，區治石園子街 **西山區，區治大水塘街 **清水河區，區治清水河 ===民族、人口=== 果敢是一個多民族地區，共有漢族、[[撣族]]、[[崩龍族]]、[[苗族]]、[[佤族]]、[[傈僳族]]、[[克欽族]]共7個民族，通用漢語。在常駐人口中，漢族佔87%，大多數的果敢人是中國移民的後代。 截至2009年，果敢常住人口14萬人，暫住人口3萬人，華僑多集中在市街，緬族則多為中央政府派駐的公共事業職員。 ==စီးပွားရေး== 果敢在經濟上屬相對落後的地區，自英國殖民於緬甸以來，以種植罌粟為主，以出產優質大煙聞名於世。在20世紀初土司治理的時期，曾有一段繁榮的歷史，罌粟也逐漸成為果敢唯一的經濟來源。 由於長年戰亂，原有的經濟建設、政治體制、社會基礎皆遭受極大的破壞，使基礎建設被破壞以後未獲重建且停滯不前，直到停戰以後才穩定發展。但[[2003年]]果敢停止生產罌粟，切斷了當地的經濟來源，且替代種植的情況並不理想，經濟遭受嚴重衝擊。另一方面，果敢的產業朝向博彩業發展，主要對中國招攬遊客，有小澳門之稱，但近年財政收入因中國政府對境外賭博旅遊有所限制而隨之銳減。 由於緬甸政府對果敢實施經濟封鎖，果敢的經濟嚴重依賴中國雲南，積極從中國引進資金、技術及人才。電力方面由[[中国南方电网公司]]通過35千伏南果東線提供<ref>[http://www.in-en.com/power/html/power-1026102635450645.html 南方電網做好與緬甸果敢相鄰區域特殊時期保供電工作]</ref>。通信方面中國電信和中國移動在附近建有基站，使用中國臨滄地區區號，網際網路也經由中國對外聯繫。 --> == ကိုးကန့်လူမျိုးသမိုင်းကြောင်း == မြန်မာလူမျိုးများနှင့် ကိုးကန့်လူမျိုးများသည် ဘာသာစကားနှင့် လူမျိုးနွယ်အရ အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]] ဖြစ်ကြသည်။<ref>Van Driem, G. (2001). Languages of the Himalayas. Brill.</ref>ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများသည် တရုတ်ပြည် မြောက်ပိုင်းရှိ [[မြစ်ဝါမြစ်|မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း]]တစ်လျှောက်တွင် စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref>Zhang, M., et al. (2019). Phylogenetic evidence reveals the Sinitic origin of the Sino-Tibetan language family.</ref> ၁၇ ရာစုတွင် တရုတ်ပြည်၌ မင်မင်းဆက် (Ming Dynasty) ပျက်သုဉ်းပြီးနောက်ပိုင်းမှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အုပ်စုလိုက် ပြောင်းရွှေ့အခြေချလာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ကိုးကန့်ဒေသသည် ရှေးအခါက အိုက်လောင် (Ai Lao) နှင့် ပိုင်ပု (Bai Pu) လူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>臨滄市政府公眾信息網，臨滄大事紀</ref> ၁၇ ရာစုတွင် တရုတ်ပြည်၌ မန်ချူးတို့၏ ချင်မင်းဆက် ပေါ်ထွန်းလာပြီးနောက် မင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင် ယုံလီဘုရင် (Yongli) နှင့်အတူ ပါလာသော စစ်သည်တော်များနှင့် ဟန်လူမျိုး အခြေချသူများသည် မြန်မာဘုရင် ပင်းတလဲမင်း၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ယူနန်နယ်စပ်မှတစ်ဆင့် ကိုးကန့်တောင်တန်းများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="history">蔡山所著的《果敢》 - ကိုးကန့်သမိုင်းနောက်ခံ။</ref> === ရန်မျိုးနွယ်စု စော်ဘွားများခေတ် (၁၈ ရာစု - ၁၉၅၉) === ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ရန်ရှန့်ချိုင် (Yang Xian-cai) အမည်ရှိသော ဟန်လူမျိုးခေါင်းဆောင်တစ်ဦးသည် ကိုးကန့်ဒေသတွင် ဩဇာအာဏာကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် တွင် ကိုးကန့်ဒေသရှိ ရန်မျိုးနွယ်စု စော်ဘွားများသည် ဗမာဘုရင်များထံ သစ္စာခံခဲ့ကြသည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၁) - ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် နယ်စပ်ဒေသသမိုင်း။</ref> ကိုးကန့်စော်ဘွားများသည် ဗမာဘုရင်များ၏ ဩဇာကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရသလို၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း တရုတ်ချင်မင်းဆက် (Qing Dynasty) နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေး ထိန်းညှိခဲ့ရသည်။ ၁၈၄၀ ခုနှစ်တွင် တရုတ်ချင်အစိုးရက ရန်မျိုးနွယ်စုအား ကိုးကန့်ဒေသကို မျိုးရိုးစဉ်ဆက် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ "စော်ဘွား" (Tusi) အဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။<ref name="Yang family">Yang family Records - 楊家土司世襲統治史。</ref> ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် ချုပ်ဆိုခဲ့သော "ပေကျင်း စာချုပ်" အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ဗြိတိသျှ အိန္ဒိယ လက်အောက်ခံ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့ရာမှ ကိုးကန့်သည် မြန်မာ့မြေပုံအတွင်းသို့ စတင်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>中英續議滇緬條約附款 (၁၈၉၇) - ဗြိတိသျှနှင့် ချင်အစိုးရကြား နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ချက်။</ref>ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဖက်ဆစ်ဂျပန်များကို တော်လှန်ရာတွင် ကိုးကန့်စော်ဘွား ရန်ကျိန်းယင်း (Yang Kyin Sein) နှင့် ကိုးကန့်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ဗမာ့လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော် (BIA) နှင့် မဟာမိတ်တပ်များဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။ <ref>History of Kokang Resistance during WWII - 楊氏土司檔案。</ref> === လွတ်လပ်ရေးခေတ်နှင့် ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စု === ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိသောအခါ ကိုးကန့်စော်ဘွားသည် အခြားသော ရှမ်းစော်ဘွားများနှင့်အတူ [[ပင်လုံစာချုပ်]]တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာပြည်ထောင်စု]]အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာအစိုးရက စော်ဘွားစနစ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ရာ ရန်မျိုးနွယ်စုတို့၏ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် အုပ်ချုပ်မှု ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။<ref>Royal Ark - Burmese Shan States: Kokang.</ref> === ဗကပခေတ်နှင့် အထူးဒေသ (၁) အဖြစ် ရပ်တည်ခြင်း === ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ကိုးကန့်ဒေသ၌ ပြည်တွင်းစစ်များ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဖုန်ကြားရှင်း (Peng Jia-sheng) ဦးဆောင်သော အဖွဲ့သည် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (CPB) နှင့် ပူးပေါင်းကာ ဒေသကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref name="CPB">從革命者到毒販——緬甸共產黨၏ နောက်ဆုံးနေ့ရက်များ။</ref> ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ဖုန်ကြားရှင်းသည် ဗကပမှ ခွဲထွက်ကာ မြန်မာအစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူခဲ့ပြီးနောက် "ရှမ်းပြည်နယ် အထူးဒေသ (၁)" ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>鳳凰衛視 - 独家专访：果敢领导人白所成。</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == ကိုးကန့်လူမျိုး အများစုမှာ တရုတ်နွယ်ဖွားများ ဖြစ်ကြသည်။ တရုတ်နွယ်ဖွားများ ဖြစ်ကြသည့်အားလျော်စွာ ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် တရုတ်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုပေါ်တွင် အခြေခံထားသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ရာစုနှစ်နှင့်ချီ၍ နေထိုင်လာခဲ့ကြသဖြင့် ဒေသန္တရလက္ခဏာရပ်များလည်း ရောနှောလျက်ရှိသည်။ တရုတ်ရိုးရာ ဓလေ့ထုံးစံများကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်း ထားလျက် ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ကိုးကန့်တို့၏ ရိုးရာဓလေ့များမှာ အနီးဝန်းကျင်ရှိ ယူနန်တရုတ်များ၏ ရိုးရာဓလေ့နှင့် ဆင်တူသည်။ ကိုးကန့်လူမျိုး အများစုမှာ တာအိုဘာသာနှင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ဘာသာရေး အချက်အချာမှာ လောက်ကိုင်မြို့ရှိ ကိုးကန့်ဘုံကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကိုးကန့်လူမျိုးတို့၏ အရေးကြီးဆုံးသော ပွဲတော်များသည် တရုတ်ရိုးရာလပြက္ခဒိန် အပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ တရုတ်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် ကိုးကန့်လူမျိုးတို့၏ အကြီးဆုံးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ အိမ်တိုင်းတွင် အနီရောင်စာတန်းများကပ်ခြင်း၊ ဘိုးဘွားများအား ကန်တော့ခြင်းနှင့် မိသားစုစုံညီ ထမင်းစားခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="festivals">ကိုးကန့်ဒေသ သတင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဌာန ထုတ်ပြန်ချက်များ။</ref>နှစ်သစ်ကူးပြီး ၁၅ ရက်မြောက်နေ့တွင် ကျင်းပပြီး မီးထွန်းပွဲများနှင့် နဂါးအက၊ ကရင်အက (Lion Dance) များဖြင့် စည်ကားစွာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ရှင်းမင်ပွဲတော် တွင် ဘိုးဘွားများ၏ ဂူဗိမာန်များသို့ သွားရောက်၍ ပူဇော်ကန်တော့သည့် ကန်တော့ပွဲတော်ဖြစ်သည်။<ref>ရန်မျိုးနွယ်စု စော်ဘွားများ၏ ရိုးရာဓလေ့မှတ်တမ်းများ။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ယနေ့ခေတ်တွင် အနောက်တိုင်းဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အခမ်းအနားများတွင် အမျိုးသားများသည် တရုတ်ရိုးရာဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ အမျိုးသမီးများသည် ပန်းထိုးထားသော ရိုးရာဝတ်စုံ (သို့မဟုတ်) ချောင်ဆန်း (Cheongsam) များကို ဝတ်ဆင်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="culture">蔡山所著的《果敢》 - ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူနေမှုဘဝ အခန်း။</ref> === အစားအစာယဉ်ကျေးမှု === ကိုးကန့်ဒေသသည် တောင်ပေါ်ဒေသဖြစ်သဖြင့် အပူပေးထားသော အစားအစာများနှင့် စပ်သော အစားအစာများကို နှစ်သက်ကြသည်။ ကိုးကန့်ရိုးရာ "ဝက်သားခြောက်" နှင့် "လက်ဖက်ရည်" တို့သည် နာမည်ကြီးသည်။ မူဆယ်နှင့် လောက်ကိုင်တစ်ဝိုက်တွင် ကိုးကန့်ရိုးရာ ခေါက်ဆွဲဆိုင်များကို အများအပြား တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ==ကိုးကန့်ဒေသ== === ပညာရေး === ကိုးကန့်တို့၏ ပညာရေးစနစ်မှာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲ အဆင့်တွင်သာ ရှိသေးသည်။ အခြေခံ ပညာရေးမှာ အပစ်အခတ် ရပ်ဆဲပြီးနောက်မှ ပြန်လည် ထူထောင်ခဲ့သည်။ မူလတန်းနှင့် အလယ်တန်းကျောင်း ၁၀ ကျော် ရှိပြီး ကျောင်းများတွင် ကိုးကန့်ဘာသာ (တရုတ်ဘာသာ) ဖြင့် သင်ကြားပို့ချသည်။ အပတ်စဉ် မြန်မာစာ သင်ကြားချိန် ၃ နာရီမှ ၄ နာရီအထိ ရှိပြီး မြန်မာစာ သင်ကြားပို့ချသည့် ဆရာ၊ ဆရာမများကို မြန်မာနိုင်ငံ ဗဟိုအစိုးရမှ ခန့်အပ်သည်။ <ref>參考走進「北金三角」重鎮———果敢，http://www.kakabook.net/research/35/7635-8145.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201208214931/http://www.kakabook.net/research/35/7635-8145.html |date=8 December 2020 }}</ref> ဒေသတွင်း၌ အဆင့်မြင့် ပညာရေး ပို့ချသည့် ကျောင်းများ မရှိပေ။ မြန်မာနိုင်ငံ အခြားဒေသသို့ သွားရောက် ပညာသင်သူမှာ အနည်းစုသာဖြစ်သည်။ === လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး === ကိုးကန့်ဒေသသည် တောင်တန်းဒေသဖြစ်သည့်အတွက် ကိုးကန့်တို့သည် ကုန်ပစ္စည်းများ သယ်ပို့ရာတွင် မြင်းနှင့် လားများကို အဓိက အားကိုးကြသည်။ ကတ္တရာလမ်း အခြေအနေမှာ မကောင်းမွန်လှပေ။ မိုးများသည့် ရာသီဆိုလျှင် ယာဉ်များ ဖြတ်သန်းသွားလာရန် အခက်အခဲရှိသည်။ အများသုံး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစနစ် မဖွံ့ဖြိုးပေ။ ကိုးကန့်ဒေသအတွင်း လောက်ကိုင်မြို့သည် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာဖြစ်သည်။ မြို့တွင်း၌ အငှားယာဉ်များ၊ အဝေးပြေး ဘတ်စ်ကားဂိတ်များ ရှိသည်။ === နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး === ကိုးကန့် အထူးဒေသသည် ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ပထမဆုံးသော အထူးဒေသ ဆိုသော်လည်း ရှမ်းပြည်နယ်အစိုးရ လက်အောက်တွင် မရှိပေ။ မြန်မာနိုင်ငံ နအဖ ဗဟိုအစိုးရနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရေးထိုးကာ နအဖ ဗဟိုအစိုးရနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်ဆံသည်။ အထူးဒေသ ဥက္ကဋ္ဌမှာ ဒေသ၏ အာဏာအကြီးဆုံးခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။ လက်ရှိဥက္ကဋ္ဌမှာ ဖုန်ကြားရှင် (彭家聲) ၏သား ဖုန်တာရွှင်ဖြစ်သည်။ စစ်ရေးအင်အားကို '''[[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]''' MNDAA နှင့် နအဖ ဗဟိုအစိုးရမှ ကွန်းလုံ၌ တပ်ချထားသည့် စစ်တပ်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ MNDAA ကို ဖုန်တာရွှင်ကဦးဆောင်ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် လားရှိုးကိုသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်၊၊ ကိုးကန့်အထူးဒေသအစိုးရ၏ လက်နက်ပစ္စည်းများကိုမူ ကိုးကန့်အထူးဒေသ ဥက္ကဋ္ဌက တာဝန်ယူသည်။ == ကိုးကား == <references /> <ကိုးကန့္တတ္မ်ားျပန္လည္ဆုပ့္ခြာပါျမန္မာစစ္တတ္နွင့္တိုက္လိုက္ခ်င္းမ်ိုးမျပု႕ရန္နွင့္တတ္အင္အားျပန္လည္ျဖည့္တင္ရန္ေရွ႕တန္စစ္ေျမျပင္မွယခုဆုပ့္ခြာရန္" အမိန္႔ "[{[[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/202.191.105.19|202.191.105.19]] ၁၁:၄၅၊ ၈ ဇွန် ၂၀၂၃ (UTC)}][([[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/202.191.105.19|202.191.105.19]] ၁၁:၄၅၊ ၈ ဇွန် ၂၀၂၃ (UTC))][[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/202.191.105.19|202.191.105.19]] ၁၁:၄၅၊ ၈ ဇွန် ၂၀၂၃ (UTC)@ == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://bbs.fokokang.com/index.php 果敢论坛] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207083042/http://bbs.fokokang.com/index.php |date=7 December 2009 }}，八八事件後新官方論壇 * [http://blog.ifeng.com/2545888.html 新果敢特區報] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091018043720/http://blog.ifeng.com/2545888.html |date=18 October 2009 }}，果敢特區報編輯部所設 * [http://www.4dw.net/royalark/Burma/kokang2.htm The Yang Dynasty] * [http://www.kokang.net/html/guogangaikuang/2008/1215/13.html Map of Kokang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822073744/http://www.kokang.net/html/guogangaikuang/2008/1215/13.html |date=22 August 2009 }} * [http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15282 Kokang Celebrate Liberation from Burmese Communists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315072621/http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=15282 |date=15 March 2009 }} 11 March 2009 * [http://www.shanland.org/oldversion/index-3160.htm Maps of Kokang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806001635/http://www.shanland.org/oldversion/index-3160.htm |date=6 August 2010 }} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်]] pvafw4k5kkxhfo8srnwpbakbzarhyc6 0 8238 1038123 1037361 2026-06-14T06:36:16Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038123 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = မြန်မာပြည်ဖွား တရုတ်လူမျိုး | native_name = {{lang|zh|緬甸華人}} | image = File:Sino-Burmese merchant & wife.jpg | caption = မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်ကုန်သည်ကြီးနှင့် ၎င်း၏ဇနီး | population = ၃ သန်းကျော်ခန့် (၂၀၂၆ ခုနှစ် မြေပြင်အခြေအနေအရ ခန့်မှန်း) | popplace = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[မူဆယ်မြို့]]၊ [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]၊ မိုင်းလား (အထူးဒေသ ၄) | languages = [[မြန်မာဘာသာစကား]]၊ [[တရုတ်ဘာသာစကား]] (မန်ဒရင်၊ ဟောက်ကျန့်၊ ကွမ်းတုန်၊ ယူနန်နီ) | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ)၊ [[နတ်ကိုးကွယ်မှု]] (တရုတ်ရိုးရာ)၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] (ပန်းသေး) | related = [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]၊ [[ကိုးကန့်လူမျိုး]]၊ [[ပန်းသေးလူမျိုး]] }} '''မြန်မာပြည်ဖွား တရုတ်လူမျိုး''' ({{lang-en|Burmese Chinese}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် မွေးဖွားသည့် သို့မဟုတ် ကြီးပြင်းသည့် ပင်လယ်ရပ်ခြား တရုတ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ တရုတ်အစိုးရမှ တရားဝင်ထုတ်ပြန်ထားသည့် စာရင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုးများသည် လူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၃% ခန့်ရှိသည်ဟု သိရသော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ ဤအရေအတွက်ထက် ပိုမိုများပြားနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။ အရေအတွက်ကွဲလွဲရခြင်းမှာ မိမိကိုယ်ကို ရှမ်းတရုတ်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] စသည်ဖြင့် ပြောဆိုနေထိုင်သူများ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊<ref>{{cite book |last=Hooker |first=Michael Barry |title=Law and the Chinese in Southeast Asia |year=2002 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=981-230-125-9 }}</ref> ကပြားများနှင့် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်နောက်ပိုင်း အထက်မြန်မာပြည်အတွင်းသို့ အလုံးအရင်းအလိုက် ပြောင်းရွှေ့လာသူများသည် တရားဝင်သန်းခေါင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite news|title=China's Ambitions in Myanmar|url=http://www.asiapacificms.com/articles/myanmar_influence/|date=July 2000}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် [[မန်ဒရင်းဘာသာစကား|မန်ဒရင် အနွယ်ဝင်စကား]]ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသည့် မြောက်ပိုင်း/ကုန်းတွင်းပိုင်း ဟန်တရုတ်အသိုက်အဝန်း အကြီးမားဆုံး တည်ရှိရာနိုင်ငံ ဖြစ်သည်<ref name="Suryadinata1997">{{cite book |author=Leo Suryadinata |title=Ethnic Chinese as Southeast Asians |year=1997 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |pages=20-25 |isbn=981-3055-52-9}}</ref><ref name="Chang2014">{{cite book |last=Chang |first=Wen-Chin |title=Beyond Borders: Stories of Yunnanese Chinese Migrants of Burma |year=2014 |publisher=Cornell University Press |doi=10.7591/cornell/9780801452413.001.0001}}</ref>။ အရှေ့တောင်အာရှရှိ အခြားနိုင်ငံများ (ဥပမာ - ထိုင်း၊ မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ ဖိလစ်ပိုင်) တွင် ရှိသော တရုတ်နွယ်ဖွားအများစုသည် တရုတ်ပြည်အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများမှ ပင်လယ်ရေကြောင်းဖြင့် ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများဖြစ်၍ [[ဟော့ကင်းလူမျိုး|ဟော့ကင်း]]၊ [[ကွမ်တုံးလူမျိုး|ကွမ်တုံး]]၊ [[တီယိုချူးလူမျိုး|တီယိုချူး]] စသည့် တောင်ပိုင်းဒေသိယစကားများကိုသာ အစဉ်အလာအရ ပြောဆိုကြသော်လည်း၊ မြန်မာနိုင်ငံသည် တရုတ်ပြည်မကြီး နှင့် ကုန်းချင်းတိုက်ရိုက်ထိစပ်နေသဖြင့် ကုန်းလမ်းမှတစ်ဆင့် စီးဝင်လာသော ယူနန်နွယ်ဖွားများနှင့် ကိုးကန့်လူမျိုးများကဲ့သို့ အနောက်တောင်ပိုင်း မန်ဒရင် ပြောဆိုသည့် အသိုက်အဝန်းက အထက်မြန်မာပြည်တွင် ပိုမိုအားကောင်းလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="Chang2014" /><ref name="Myint2006">{{cite book |last=Myint-U |first=Thant |title=The River of Lost Footsteps: Histories of Burma |year=2006 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-16342-6}}</ref>။ == သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တရုတ်လူမျိုးများ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု သမိုင်းကြောင်းသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး အေဒီ ၁၃ ရာစု ပုဂံခေတ်နှောင်းပိုင်း တရုတ်-မြန်မာ စစ်ပွဲများကတည်းက အစပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ [[File:Chinese New Year (Chinatown Yangon - Myanmar).jpg|thumb|right|300px|[[ရန်ကုန်မြို့]] လသာမြို့နယ်ရှိ တရုတ်တန်း (Chinatown) တွင် ကျင်းပသည့် ရိုးရာတရုတ်နှစ်သစ်ကူးပွဲတော် မြင်ကွင်း ဖြစ်သည်။ ပွဲတော်ရက်များအတွင်း လမ်းမတစ်လျှောက် အနီရောင်မီးအိမ်များ ဆွဲချိတ်ကာ ခြင်္သေ့အက၊ နဂါးအကများနှင့်အတူ အလွန်စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပလေ့ရှိသည်။]] ထို့နောက် အေဒီ ၁၅ ရာစုအစောပိုင်းတွင် မင်မင်းဆက် ၏ တတိယမြောက် ဧကရာဇ်ဖြစ်သူ ယုံလဲ့မင်းကြီး သည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် နယ်စပ်ဒေသများအား ၎င်း၏ အာဏာစက်အောက်သို့ သွတ်သွင်းရန် ယူနန်ဒေသသို့ စစ်ချီခဲ့ရာမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်နယ်စပ်တခွင်သို့ တရုတ်လူမျိုးများ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် တရားဝင် အခြေစိုက် စီးဝင်လာခဲ့ကြသည်<ref name="Liew2003">{{cite journal |last1=Liew |first1=Foon Ming |title=The Luchuan-Pingmian Campaigns (1436–1449) in the Light of Official Ming Historiography |journal=Oriens Extremus |volume=44 |pages=169–203 |year=2003}}</ref>။ အထူးသဖြင့် မင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းခါနီး (အေဒီ ၁၇ ရာစု) တွင် မင်မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဧကရာဇ် ယုံလီ (Yongli Emperor — ယုံလဲ့မင်းကြီး၏ နဝမမြောက် မြေးတော်) သည် မန်ချူး (ချင်းမင်းဆက်) တပ်များ၏ ဘေးရန်မှ တိမ်းရှောင်ရန် ၎င်း၏ နောက်လိုက်ဗိုလ်ပါ သောင်းချီနှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံ (ကုန်းဘောင်ခေတ်အကြို အင်းဝခေတ်နှောင်းပိုင်း) ထဲသို့ ခိုလှုံဝင်ရောက်လာခဲ့သည်<ref name="Myint2006" />။ နောက်ပိုင်းတွင် မန်ချူးတို့၏ ဖိအားကြောင့် မြန်မာဘုရင်က ယုံလီမင်းကြီးအား ပြန်လည်အပ်နှံခဲ့ရသော်လည်း ၎င်း၏ နန်းတွင်းအမှုထမ်းများနှင့် စစ်သည်တော် အမြောက်အမြားမှာ မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများတွင် ဆက်လက်ကျန်ရစ်ကာ ခိုလှုံအခြေချခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့သည် ယနေ့ခေတ် တရားဝင် တိုင်းရင်းသားအုပ်စုဖြစ်သောကိုးကန့်လူမျိုး များ၏ ကနဦး ဘိုးဘွားဘီဘင်များ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်<ref name="Yang2014">{{cite book |last=Yang |first=Li |title=The House of Yang: Guardians of an Unknown Frontier |year=2014 |publisher=BookBaby |isbn=9781483538440}}</ref>။ သို့သော် အစုအဝေးလိုက် အခြေချနေထိုင်မှုမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ပိုမိုထင်ရှားလာခဲ့ပြီး ယူနန်ပြည်နယ်မှတစ်ဆင့် ကုန်းလမ်းဖြင့် ဝင်ရောက်လာသော "ယူနန်နွယ်ဖွား တရုတ်လူမျိုးများ" သည် အထက်မြန်မာပြည်ရှိ ဗန်းမော်၊ အမရပူရနှင့် မန္တလေးမြို့များတွင် ကုန်သွယ်ရေးဗဟိုဌာနများ ထူထောင်ကာ အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Hooker2002">Hooker, Michael Barry (2002). Law and the Chinese in Southeast Asia.</ref> [[File:Taungoo Chinese Temple.jpg|thumb|တောင်ငူမြို့ရှိတရုတ်ဘုံကျောင်း]] ၁၉ ရာစုတွင် ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်လိုက်သောအခါ ရွှေ့ပြောင်းမှု ပုံစံသစ်တစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းရှိ ဖူကျန့်နှင့် ကွမ်းတုန်းပြည်နယ်များမှ ပင်လယ်ရပ်ခြား တရုတ်လူမျိုးများသည် ရေကြောင်းခရီးဖြင့် ရန်ကုန်နှင့် မော်လမြိုင်ကဲ့သို့သော ဆိပ်ကမ်းမြို့များသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဤရေကြောင်းခရီးဖြင့် လာသူများကို "ပင်လယ်ရပ်ခြားတရုတ်" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့သည် ဆန်စပါး၊ သစ်နှင့် လက်လီကုန်သွယ်မှု လုပ်ငန်းများတွင် အဓိကကျသူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="Myint2006">Myint-U, Thant (2006). The River of Lost Footsteps.</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းနှင့် စစ်ပြီးခေတ်ကာလများတွင် တရုတ်ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် ကွန်မြူနစ်ရန်မှ တိမ်းရှောင်လာသော တရုတ်ဖြူ (KMT) တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုများသည် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းသို့ ထပ်မံဝင်ရောက်လာခဲ့ရာ ၎င်းသည် ယူနန်နွယ်ဖွား တရုတ်လူမျိုးဦးရေကို ပိုမိုတိုးပွားစေခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ၁၁၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း၏ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်အရ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းယူခြင်းနှင့် ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တရုတ်-မြန်မာ အဓိကရုဏ်းများကြောင့် မြန်မာပြည်ဖွား တရုတ်လူမျိုး အများအပြားသည် စီးပွားရေးနှင့် လုံခြုံရေးအရ အခက်အခဲများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရကာ အမေရိကန်၊ ထိုင်ဝမ်နှင့် ဩစတြေးလျနိုင်ငံများသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့ထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။<ref name="Fan2012">Fan, Hongwei (2012). The 1967 Anti-Chinese Riots in Burma.</ref> သို့သော် ၁၉၈၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ် ကျင့်သုံးလာခြင်းနှင့်အတူ တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေး ပွင့်လင်းလာမှုကြောင့် ယူနန်ပြည်နယ်မှ တရုတ်လူမျိုးသစ် (New Migrants) များသည် အထက်မြန်မာပြည်သို့ တရားဝင်ရော တရားမဝင်ပါ ထပ်မံစီးဝင်လာခဲ့ကြပြန်သည်။ ဤလှိုင်းသစ်တွင် ပါဝင်သူများသည် မန္တလေးမြို့၏ စီးပွားရေးနှင့် အိမ်ခြံမြေကဏ္ဍတွင် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအရ ပေါင်းစည်းနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် မြန်မာပြည်ဖွား တရုတ်လူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ မူလဇစ်မြစ်အလိုက် ဟောက်ကျန့်၊ ကွမ်တုံး၊ ဟတ်ကာ နှင့် ယူနန်နွယ်ဖွားဟူ၍ ကွဲပြားလျက်ရှိသော်လည်း မြန်မာ့လူမှုဘဝတွင် ပညာရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နည်းပညာကဏ္ဍများ၌ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Asiapacific2000">"China's Ambitions in Myanmar", Asia Pacific Media Services, 2000.</ref> == စီးပွားရေးနှင့် ပညာရေး == လက်ရှိအခြေအနေတွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းအများစုကို မြန်မာပြည်ဖွား တရုတ်လူမျိုးများ ပိုင်ဆိုင်ကြသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် စစ်ဘက်အာဏာပိုင်များနှင့် အစုအစပ်လုပ်ကိုင်ခြင်းများ ရှိသကဲ့သို့ ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍတွင်လည်း အဓိကနေရာမှ ပါဝင်နေသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုးအများစုသည် ပညာရေးကို အလွန်အလေးထားသဖြင့် အဆင့်မြင့်ပညာရေး (တက္ကသိုလ်ပညာရေး) အထိ ဆည်းပူးသင်ယူကြသောကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာတတ်လူတန်းစားတွင် တရုတ်လူမျိုး အချိုးအစား များပြားလျက်ရှိသည်။ == လူဦးရေ == ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်မြန်မာပြည်တွင် တရုတ်လူမျိုး အုပ်စု (၃)စုနေထိုင်ကြသည်။ #[[ဖူကျန့်ပြည်နယ်]] မှ [[ဟော့ကင်းလူမျိုး|ဟော့ကင်း]] လူမျိုး (အင်္ကျီရှည်၊ လက်ရှည်) #[[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်]] မှ [[ကွမ်တုံးလူမျိုး|ကွမ်တုံး]]လူမျိုး (အင်္ကျီတို၊ လက်တို) #ဖူကျန့်နှင့် ကွမ်တုန်းပြည်နယ်မှ [[ဟတ်ကာလူမျိုး|ဟတ်ကာ]]လူမျိုး မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်လူမျိုးများအနက် ဟော့ကင်း နှင့် ကွမ်တုံး တို့မှာ ၄၅ % ခန့်ရှိသည်။ <ref name="ls">{{cite book | author=Mya Than | editor=Leo Suryadinata | year=1997 | title=Ethnic Chinese As Southeast Asians | isbn=0-312-17576-0}}</ref> ဟတ်ကာလူမျိုးများကိုမူ ၎င်းတို့၏ မူလဌာနေကို အစွဲပြု၍ ဖူကျန့် (福建省) မှလာသူကို အင်္ကျီရှည် ဟတ်ကာနှင့် ကွမ်တုံး (廣東省) မှလာသူကို အင်္ကျီတို ဟတ်ကာဟု ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ လူမှုစီးပွားရေး နောက်ခံအရ ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးအစောပိုင်း ကာလများတွင် ဟော့ကင်း နွယ်ဖွားများသည် ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဆန်စပါးလုပ်ငန်းကြီးများတွင်လည်းကောင်း၊ ကွမ်းတုန်နွယ်ဖွားများသည် လက်မှုပညာနှင့် အသေးစားစက်မှုလုပ်ငန်းများတွင်လည်းကောင်း အဓိကပါဝင်လှုပ်ရှားခဲ့ကြသည်။<ref name="ls"/> အထက်မြန်မာပြည်နှင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဒေသတွင် အခြေချသည့် တရုတ်လူမျိုးအများစုမှာ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ဘက်မှ လာသည့် ယူနန်လူမျိုး၊ [[ပန်းသေးလူမျိုး|ပန်းသေး]]များ ([[ဟွေလူမျိုး]]) နှင့် [[ကိုးကန့်လူမျိုး]]များ အဓိကဖြစ်သည်။ တောင်တန်းဒေသများတွင် တောင်ယာလုပ်ငန်းနှင့် အသက်မွေးသည့် ကိုးကန့်လူမျိုးများမှာ မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရမှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသည့် ရှမ်းပြည်နယ် တိုင်းရင်းသားလူမျိုး တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ကတည်းကပင် ကာလရှည်ကြာစွာ အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင် ပန်းသေး (ဟွေလူမျိုး) များကိုလည်း ဒေသခံများအဖြစ် ယူဆထားကြသည်။ ကိုးကန့်နှင့် ပန်းသေးများမှာ မြန်မာရှိ တရုတ်လူဦးရေ၏ ၂၁ % ခန့်ရှိသည်။<ref name="ls"/> ကျန်တရုတ်လူမျိုးများမှာ တရုတ်-မြန်မာ 'ကပြား'များ ဖြစ်ကြသည်။ === တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ === နိုင်ငံတကာတွင် ပြောဆိုသော တရုတ်စကားကို မန်ဒရင် တရုတ်ဘာသာစကားဟု ခေါ်ဆိုလေ့ ရှိကြသည်။ ဟော့ကင်းစကား (Hokkien)၊ ကန်တုံစကား (Cantonese)၊ တီယိုချူးစကား (Teochew)၊ ဟတ်ကာစကား (Hakka)အပြင် အခြား ဒေသသုံး တရုတ်စကား အများအပြား ရှိသည်။ ကိုလိုနီခေတ်ကာလမှစ၍ အလုပ်အကိုင်နှင့် မြန်မာပြည်၌ နေထိုင်ရာဒေသကို အခြေပြု၍ အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည် - # လက်တို (ကွမ်တုန်းပြည်နယ်) # ဟတ်ကာ - မေသျှမ်း (ကွမ်တုန်းပြည်နယ်) # လက်ရှည် (ဖူကျန့်ပြည်နယ်) # ဟုတ်ကျူး (ဖူကျိုးမြို့) # ဟတ်ကာ (ဖူကျန့်ပြည်နယ်) # ဟိုင်နန် (ဟိုင်နန်ကျွန်း) # တရုတ်ဖြူ (တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ/KMT နွယ်ဖွား) # ရှမ်းတရုတ် (ယူနန်ပြည်နယ်မှ တိုင်းရင်းသားစပ်) # ပန်းသေး (ဟွေလူမျိုး မွတ်စလင်) == ယဉ်ကျေးမှု == === ဘာသာစကား === မြန်မာရှိ တရုတ်များသည် များသောအားဖြင့် ဗမာစကားအား မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆို အသုံးပြုကြသည်။ တရုတ်ကျောင်းတက်သူများလည်း ရှိသောကြောင့် တရုတ်လို အလောတော် သို့မဟုတ် ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သူလည်း မနည်းပါ။ ဖူထုန်းဟွ (Mandarin) ခေါ် ရုံးသုံး တရုတ်စကားအပြင် အခြား ဒေသန္တရ ဘာသာစကားများ ဖြစ်သည့် ဟုတ်ကင် (မင်နန်) စကားကို အောက်မြန်မာပြည်တွင်လည်းကောင်း၊ ကန်တုန်စကားနှင့် ယူနန်စကားကို အထက်မြန်မာပြည်တွင်လည်းကောင်း ပြောဆို အသုံးပြုကြသည်ကိုလည်း တွေ့ရှိနိုင်သည်။ [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း]]လက်ထက် (၁၉၆၂-၁၉၈၈)အကြားတွင် တရုတ်ကျောင်းများအား ပိတ်ပင်ခဲ့သောကြောင့် တရုတ်စကား ပြောတတ်သူ လျော့နည်းခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘာအဝှမ်းတွင် တရုတ်စာ၊ တရုတ်စကား အရေးပါလာသောကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း တရုတ်ကျောင်း အရေအတွက် တိုးပွားလျက်ရှိသည်။ ယင်း တရုတ်ကျောင်းများတွင် တရုတ်လူမျိုးများသာမက ဗမာနှင့် အခြားတိုင်းရင်းသား လူမျိုးများပင် တက်ရောက်သင်ယူကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ === ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု === [[File:Kuan Yin Si, Bago, Myanmar.jpg|thumb|250px|ပဲခူးမြို့ရှိ ကွမ်ယင်မယ်တော် ဘုရားကျောင်း]] [[File:Yunnanese Temple in Mandalay.jpg|thumb|250px|မန္တလေးမြို့ရှိ ယူနန်ဘုံကျောင်း]] မြန်မာရှိ တရုတ်အများစုမှာ [[တာအိုဘာသာ]]၊ [[မဟာယာန]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ရောယှက်လျက် ရှိသည့် [[ထေရဝါဒ]]ဗုဒ္ဓဘာသာကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ [[ကွမ်ယင်မယ်တော်]]အား ကိုးကွယ်ခြင်းမှာ သိသာထင်ရှားသည့် သာဓက တစ်ခုဖြစ်သည်။ တရုတ်နှစ်ကူး ကဲ့သို့သော တရုတ်ရိုးရာ ပွဲတော်များကိုလည်း ဘုံကျောင်းများတွင် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ဘုံကျောင်းများသည်လည်း မြန်မာရှိ တရုတ်များ စုဝေးရာ၊ မိမိတို့၏ ရိုးရာဓလေ့ ထုံးတမ်းအစဉ်အလာများအား ထိန်းရှိမ်းရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ပန်းသေးများမှာမူ အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ === အမည် === မြန်မာရှိ တရုတ်အများစုသည် မြန်မာအမည်ရော တရုတ်အမည်ပါ ရှိတတ်ကြသည်။ အချို့မှာ တရုတ်အမည်နှင့် အသံထွက် ဆင်တူသည့် မြန်မာအမည် မည့်တတ်ကြသည်။ တရုတ်တို့၏ ဓလေ့အရ မျိုးဆက်သစ်များအား ကင်မွန်းတပ်ရာတွင် မျိုးရိုးအမည်ကို ပထမဆုံး စာလုံးအဖြစ် ပေးလေ့ရှိသည်။ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဘုံကျောင်းတာဝန်ခံတစ်ဦး၏ အဆိုအရ ရန်ကုန်တွင် အတွေ့များသည့် မျိုးရိုးအမည်များမှာ လီ (李)၊ ဖုန် (彭)၊ ရှီ (時)၊ တုန် (董)၊ မင် (閔)၊ နျို (牛)၊ ပျဲန်း (邊)၊ ရှင်း (辛)၊ ကွမ်း (關)၊ ရွှီ (徐) နှင့် ကွာ (柯) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ === အစားအစာ === မြန်မာပြည်တွင် တွေ့ရှိရသည့် တရုတ်ဟင်းလျာမှာ ဖူကျန့်၊ ကွမ်တုန်းနှင့် ယူနန်ပြည်နယ် ဟင်းလျာများမှ ဆင်းသက်လာသည်။ အောက်ဖော်ပြပါ အစားအစာများသည် မြန်မာ့နေ့စဉ် အစားအစာများဖြစ်လာသည့် တရုတ်အစားအစာများ ဖြစ်သည်။ * [[ပေါက်စီ]] (包子) * [[ပီကင်းဘဲကင်]] (北京烤鴨) * [[အီကြာကွေး]] (油條) * [[ထမင်းကြော်]] (炒飯) * [[လမုန့်]] (月餅) * [[မြူစွမ်]] (麵線) * [[ဆန်ပြုတ်]] (粥) * [[ပန်းသေးခေါက်ဆွဲ]] * [[ဆီချက်ခေါက်ဆွဲ]] (乾麵) == မြန်မာရှိ ထင်ရှားသူ တရုတ်နွယ်ဖွားများ == * [[ဦးအောင်ကြီး]]<ref name="ms"/> - တပ်မတော်အရာရှိကြီးဟောင်းနှင့် နိုင်ငံရေးသမား * [[Aw Boon Haw]] (Hakka) - 虎標萬金油 (ကြားရုပ်ရှင်ဆေးဆီ) တီထွင်သူ * [[Aw Boon Par]] (Hakka) - Aw Boon Haw ၏ ညီ * [[ဦးအိုက်ထွန်း]] (Kokang) - အိုလံပစ်ဆောက်လုပ်ရေးနှင့် အာရှဓနဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌဟောင်း * [[ခွန်ဆာ]] (Kokang) - ရှမ်းပြည်နယ်အခြေစိုက် ခေါင်းဆောင်ဟောင်း * [[ခင်ညွန့်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးခင်ညွန့်]] (Hakka)<ref name="Kuppuswamy">{{cite web |last=Kuppuswamy |first=C.S. |date=2004-09-11 |url=http://www.southasiaanalysis.org/papers12/paper1161.html |title=MYANMAR: The shake- up and the fall out |publisher=South Asia Analysis Group}}</ref> - မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်းနှင့် ထောက်လှမ်းရေးအကြီးအကဲဟောင်း * [[လော်စစ်ဟန်]] (Kokang) - စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်ကြီး * [[ထွန်းမြင့်နိုင်|ဦးထွန်းမြင့်နိုင် (Steven Law)]] (Kokang) - [[အေးရှားဝေါလ်ကုမ္ပဏီ]]၏ စီမံခန့်ခွဲမှုဒါရိုက်တာ * [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း|ဦးနေဝင်း]] (Hakka)<ref>{{cite book | first=S.T. | last=Leong | year=1997 | title=Migration and Ethnicity in Chinese History | publisher=Stanford University Press}}</ref> - နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲဟောင်း (၁၉၆၂ - ၁၉၈၈) * ဒေါက်တာမောင်ဖြူး - ကိုလိုနီခေတ် ပညာဝန် * ဖုန်ကြားရှင် (Kokang) - ကိုးကန့်အထူးဒေသ ခေါင်းဆောင်ဟောင်း * [[စန်းယု|ဦးစန်းယု]] (Hakka) - သမ္မတဟောင်း (၁၉၈၁ - ၁၉၈၈) * [[Serge Pun|ဦးသိမ်းဝေ (Serge Pun)]] - ရိုးမဘဏ်နှင့် FMI ကုမ္ပဏီတို့၏ ဥက္ကဋ္ဌ * [[Taw Sein Ko|တော်စိန်ကို]] (Hokkien)<ref>{{cite book|first=Paul | last=Strachan | year=1989 | title=Pagan - Art and Architecture of Old Burma | publisher=Kiscadale}}</ref> - ကျောက်စာဝန်ဟောင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင် * [[သခင်ဗသိန်းတင်]]<ref name="ms"/> - ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌဟောင်း * [[ဦးကြည်မောင်]] - တပ်မတော်အရာရှိကြီးဟောင်းနှင့် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ခေါင်းဆောင်ဟောင်း == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.gqb.gov.cn/ Overseas Chinese Affairs Office of the State Council of the People's Republic of China] * [http://www.irrawaddy.org/research_show.php?art_id=446 Chronology of Chinese-Burmese Relations] of ''The Irrawaddy'' {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ-တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံဆက်ဆံရေး]] 8i0ubfi7nyoesshgcvoa3ku3mnhmbjc 0 8373 1038161 1036045 2026-06-14T06:43:45Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကျစ်လစ် +ကျစ်လျစ်) 1038161 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ပျူလူမျိုး | native_name = (Pyu people) | native_name_lang = my | image = | image_size = | image_caption = | population = | regions = [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်း၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | region1 = [[ဟန်လင်း]]၊ [[ဗိဿနိုး]]၊ [[သရေခေတ္တရာ]] | pop1 = | languages = [[ပျူဘာသာစကား]] (မျိုးသုဉ်းပြီး) | religions = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန)၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]] | related_groups = [[ဗမာလူမျိုး]]၊[[ပိုင်လူမျိုး]]၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]] | footnotes = ပျူလူမျိုးများသည် အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ဗမာလူမျိုးများနှင့် တဖြည်းဖြည်း ရောနှောကွယ်ပျောက်သွားခဲ့သည်။ }} '''ပျူလူမျိုး''' များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်တစ်လျှောက်တွင် [[ကျောက်ခေတ်]]နှောင်းပိုင်း၊ [[ကြေးခေတ်]] နှင့် [[သံခေတ်]] စသည့် လူသားတို့၏ ဆင့်ကဲဖြစ်တည်မှု ခေတ်အဆက်ဆက်ကို ဖြတ်သန်း၍ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ဌာနီလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ပျူတို့သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်အုပ်စု]]မှ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား]] (Tibeto-Burman) အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ လူမျိုးခွဲခြားမှုဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) ခေါ်မျိုးနွယ်စုတွင် ပါဝင်သည်။<ref name="HumGen2011">Summerer, M., et al. (2011). "The genetic distinctness of the Burmese people." ''Human Genetics''.</ref> == မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခြင်း == ပျူလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ပျူတို့၏ မူလဇစ်မြစ်မှာ တရုတ်ပြည်အနောက်မြောက်ပိုင်း ချင်းဟိုင်(青海) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် ဒေသများဖြစ်သည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများက ဆိုသည်။<ref name="Harvard2022">Posth, C., et al. (2022). "The genetic history of Southeast Asia." Nature Communications.</ref>၎င်းတို့သည် ခန့်မှန်းခြေ ဘီစီ (၅) ရာစုဝန်းကျင်တွင် လူဦးရေတိုးပွားလာခြင်းနှင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုများကြောင့် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985" /> [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg |right|thumb|250px| ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်]] ပျူတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လမ်းကြောင်းနှစ်သွယ်ဖြင့် ဝင်ရောက်လာနိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များက ခန့်မှန်းကြသည်။တရုတ်ပြည် [[ယူနန်]]ဒေသမှတစ်ဆင့် [[တာပိန်မြစ်]]နှင့် [[ရွှေလီမြစ်]]ဝှမ်းများအတိုင်း ဆင်းသက်လာကာ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်သည့် လမ်းကြောင်းဖြစ်သည်။<ref name="Moore2007">Moore, E.H. (2007). "Early Landscapes of Myanmar." River Books.</ref>ဧရာဝတီမြစ်ဖျားခံရာ ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြစ်ကြောင်းအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ စုန်ဆင်းလာသည့် လမ်းကြောင်းဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာသော ပျူတို့သည် အေဒီ ၁ ရာစုမတိုင်မီကပင် မြောက်ဘက်တွင် [[တကောင်း]]၊ အလယ်ပိုင်းတွင် [[ဟန်လင်း]]၊ [[ဗိဿနိုး]] နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[သရေခေတ္တရာ]] စသည့် မြို့ပြနိုင်ငံများကို အဆင့်ဆင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, M. (2005). "The Mists of Rāmañña." University of Hawai'i Press.</ref>ထိုစဉ်က နေထိုင်နှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ဌာနေ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထရိုအေးရှားတစ်]] (Austroasiatic) နွယ်ဖွားများနှင့်လည်း ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့ရောနှောခဲ့ကြသည်။ == ပျူမျိုးရိုးဗီဇ == မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပျူမြို့ဟောင်းများမှ တူးဖော်ရရှိသော အရိုးစုများအား မကြာသေးမီက ရှေးဟောင်းဒီအန်အေ (aDNA) စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ပျူတို့သည် တရုတ်-တိဗက် အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြောင်း သိပ္ပံနည်းကျ ပိုမိုခိုင်မာလာစေခဲ့သည်။<ref name="Harvard2022" />အဆိုပါ စစ်ဆေးမှုများအရ ပျူတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ [[ပိုင်လူမျိုး]]များ၊ [[ယီ လူမျိုး|ယီလူမျိုး]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ အလွန်နီးစပ်ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ကျော်က တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော ဘိုးဘွားတစ်ဦးတည်းမှ ပေါက်ဖွားလာသူများ ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Wang2021">Wang, C.C. et al., "Genomic Insights into the Ancestry of Tibeto-Burman Populations", Science Advances (2021).</ref> ပျူလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ ဇာစ်မြစ်ကို DNA သုတေသနပြုချက်များအရ လေ့လာရာတွင် ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော Y-Chromosome Haplogroup အုပ်စုများမှာ အဓိက အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Kutanan2020">Kutanan, W. et al., "Genetic structure of the Tibeto-Burman populations in Northern Thailand and Myanmar", Human Genetics (2020).</ref> ပျူမြို့ဟောင်းများမှ ရရှိသော ရှေးဟောင်းဒီအန်အေ (aDNA) နမူနာများတွင် Haplogroup O-M122 (ယခုအခေါ် O2, ယခင် O3) သည် အဓိကလွှမ်းမိုးသော မျိုးရိုးဗီဇအမှတ်အသားအဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤအမှတ်အသားသည် တရုတ်-တိဗက် အနွယ်ဝင်များ၏ ဝိသေသလက္ခဏာဖြစ်သော အရှေ့အာရှမှ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုလမ်းကြောင်းကို ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="Zhang2015">Zhang, X. et al., "The genetic history of the Tibeto-Burman speaking populations", BMC Evolutionary Biology (2015).</ref> ထို့ပြင် ပျူတို့တွင် Haplogroup O-M119 နှင့် Haplogroup O-M95 အမှတ်အသားအချို့ကိုလည်း တွေ့ရှိရပြီး ၎င်းသည် ပျူတို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် ဒေသခံ မွန်-ခမာ (Austroasiatic) အနွယ်ဝင်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု (Genetic Admixture) ရှိခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။<ref name="NatureEastAsia2021">"The genomic formation of human populations in East Asia", Nature (2021).</ref>ယူနန်ဒေသရှိ ပိုင်လူမျိုးတို့၏ DNA တွင် တွေ့ရှိရသော Haplogroup O-M122 နှင့် O-F444 အမှတ်အသားများသည် ပျူအရိုးစုများမှ ရရှိသော aDNA နမူနာများနှင့် ၉၀%ကျော် တိုက်ရိုက်တူညီနေခြင်းက ၎င်းတို့သည် "ညီအစ်ကိုအရင်း" (Sister groups) ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။<ref name="Liu2023">Liu, D. et al., "Ancient Genomes from Myanmar and the Origin of Tibeto-Burman Speakers", Current Biology (2023).</ref> အချို့သော သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဘာသာစကားဗေဒ ပညာရှင်များက ပျူ (Pyu) လူမျိုးတို့အား "ယူနန်ဘက်မှ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ စောစီးစွာ ဝင်ရောက်လာသော ပိုင်မျိုးနွယ်စုဝင်များ" ဟုပင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Luce1960">Luce, G.H., "The Ancient Pyu", Journal of the Burma Research Society (1960).</ref> [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]တို့သည် အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ပျူတို့နှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်းဒီအန်အေ လေ့လာချက်များအရ ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇတွင် ပျူတို့၏ aDNA အမှတ်အသားများ သိသိသာသာ ပါဝင်နေပြီး၊ ခေတ်သစ်ဗမာလူမျိုးများတွင် ပျူတို့၏ ဗီဇ အကြွင်းအကျန် များကို ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်နိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Gronau2021">Gronau, I. et al., "The genetic history of Admixture in Myanmar Populations", PLOS Genetics (2021).</ref> == ပျူလူမျိုးတို့၏ ရုပ်သွင်ပြင်လက္ခဏာ == ပျူလူမျိုးတို့သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] များဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ရုပ်သွင်ပြင်သည် အရှေ့အာရှသားစစ်စစ် ပုံစံရှိသည်။<ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ခေတ်သစ်မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များအရ ပျူတို့၏ ထူးခြားသော မျက်နှာကျလက္ခဏာများမှာ ပါးရိုး မြင့်မားခြင်း (High Cheekbones) နှင့် မေးရိုးတည်ဆောက်ပုံ ပြတ်သားကျစ်လျစ်ခြင်းတို့သည် ပျူမျိုးနွယ်တို့၏ အဓိကအမှတ်အသားဖြစ်သည်။<ref name="genetic">Tun, Aung Thwin. (2005). ''The Mists of Ramanna''. University of Hawaii Press.</ref> အသားအရေမှာ ပါးလွှာကြည်လင်ပြီး အနီဘက် သို့မဟုတ် အဝါဝင်းဝင်းဘက်သို့ သန်းလေ့ရှိသည်။ နေရောင်ခြည်ဒဏ်ထက် အေးမြသောရာသီဥတုနှင့် ပိုမိုကိုက်ညီသော ဗီဇအခံရှိပြီး<ref>မောင်ကြည်သန့်၊ ''မြန်မာ့သမိုင်းဝင် လူမျိုးစုများနှင့် မျိုးနွယ်စုများ''၊ ၂၀၀၆။</ref> ခန္ဓာကိုယ်တွင် အမွေးအမှင် ထွက်ရှိမှု အလွန်နည်းပါးပြီး ချွေးထွက်နှုန်း နည်းပါးသည့် ထူးခြားသော မျိုးရိုးဗီဇ (V370A Allele) ပါဝင်သည်။<ref name="genetic"/>ဆံသား တွင် အရှေ့အာရှသားများကဲ့သို့ ဆံပင်ဖြောင့်စင်းခြင်း သို့မဟုတ် ရှေးဦးမျိုးနွယ်စုများ၏ အမွေအနှစ်ဖြစ်သော လှိုင်းတွန့်ဆံပင် များ ရှိတတ်ကြသည်။ အေဒီ (၉) ရာစုတွင် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ နိုင်ငံရေးအရ မှေးမှိန်သွားသော်လည်း ပျူလူမျိုးတို့သည် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းမရှိဘဲ [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းတလျှောက်နှင့် [[အညာဒေသ]] ကျေးလက်များတွင် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့ကြသည်။ အချို့သော ကျေးရွာများတွင် ယနေ့တိုင် ပျူစစ်စစ် ရုပ်သွင်ပြင်များကို တွေ့ရှိနိုင်ဆဲဖြစ်သည်။အညာဒေသရှိ ရှေးဟောင်းပျူမြို့ဟောင်းများ (ဥပမာ- [[ဟန်လင်း]]၊ [[ဗိဿနိုး]]၊ [[သရေခေတ္တရာ]]) နှင့် အနီးတဝိုက်ရှိ ကျေးရွာအချို့တွင် "ရွာသားချင်းသာ လက်ထပ်ခြင်း"ကြောင့် ပြင်ပဗီဇများ စိမ့်ဝင်မှုနည်းပါးခဲ့သည်။<ref>Hudson, Bob. (2004). ''The Origins of Bagan''. PhD Thesis, University of Sydney.</ref><ref>Moore, Elizabeth. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. River Books.</ref> == အမည်အခေါ်အဝေါ် == အေဒီလေးရာစုခန့်တွင် တရုတ်ပြည်၌ ''ချူကျူ''ရေးသော ခေတ်သည်[[သရေခေတ္တရာ|သ]]ရေခေတ္တရာခေတ်မှဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာနဲ့စာပေများကိုတိုက်ရိုက်ဆက်ခံခဲ့လေရာပုဂံခေတ်ဟန်ဖြစ်လာလေသည်။[[သရေခေတ္တရာ|ရေခေတ္တရာရေခေတ္တရာ]]'''ဟွာယန်ကောကျိ'''(The History of The State of Hua-Yang) တွင် ဖျောက် (သို့) ဖျောင်း ဟုခေါ်သော ပျူလူမျိုးများကို စတင်ရေးခဲ့သည်ဟုယူဆကြောင်း၊ ပျူကို တရုတ်တို့က ဖျောက်ဟုခေါ်၍ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်က ''ထုလော်ကျူ''ဟု ခေါ်တွင်ကာ ဂျာဗားအမျိုးသားတို့က ''တုလီချူ ''ဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]မှ သုံးသပ်သည်။<ref>ဒေါက်တာသန်းထွန်း - ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်(တအကြိမ်)၊ p.61</ref> မြန်မာ-တရုတ်သမိုင်းပညာရပ်သုတေသီ နှင့် မြန်မာ့သမိုင်းကော်မရှင် အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သော [[ချန်ရည်စိန်|ဦးရည်စိန်]]မှ ယခုလို သုံးသပ်ထား၏။ ခရစ်နှစ်သုံးရာစုနောက်ပိုင်းနှင့် လေးရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ပျူတို့တည်နေရာကို အတိအကျမှတ်တမ်းတင်ထားသော ရှေးတရုတ်မှတ်တမ်း လေးကျမ်းရှိ၏။ ထိုကျမ်းများသည် *ဝေ့ပြည်ထောင်သမိုင်းအကျဉ်း (An Outline History of The Wei State - AD 220-25) *အနောက်တောင်ဘက်ဒေသ ဦးဆောင်းကျမ်း (The Gazetteer of The South West Region) *နန်းကျွန်းဒေသ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်ရှစ်နယ်ဦးဆောင်းကျမ်း (The Gazetteer of The Eight Prefectures of Nan Chung or Present day Szechwan Yunnan and Kueichow Border Region) *ဟွာယန်ဒေသသမိုင်း (The History of The State of Hua-Yang) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ယခုအခါ ''ဟွာယန်ဒေသသမိုင်း'' တစ်ခုပင်ကျန်ရှိ၍ အခြားသုံးကျမ်းမှာ ပျောက်ဆုံးနေပြီဖြစ်သည်။ သမိုင်းကျမ်းများအချို့နှင့် ရှေးဟောင်းစွယ်စုံကျမ်းများတွင် ကောက်နှုတ်ချက်အတိုအထွာများကိုတွေ့ရှိထားခြင်းကြောင့် ထိုကျမ်းများသည် လွန်ခဲ့သောအခါ၌ ရှိခဲ့ကြောင်းကို သိနိုင်သည်။ ဤကျမ်းသုံးကျမ်းများအနက် ပျူတို့ဒေသအမည်ကို ထူးခြားစွာဖော်ပြထားသောကျမ်းသည် ''ဝေ့ပြည်ထောင်သမိုင်းအကျဉ်း'' ဖြစ်၏။ သမိုင်းပညာရှင်ဖေယင်း (Fei Yin) သည်” [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]]သမိုင်း (The Annals of The Epoch of The Three Kingdoms - AD 220-80) ကိုမှတ်စုပေးခဲ့သည်။ မှတ်စုထည့်သွင်းပြီးစီးသည့်နှစ်သည် ခရစ်နှစ် ၄၂၉-ခုနှစ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ခရစ်နှစ် ၄၂၉-ခုနှစ်၌ ''ဝေ့ပြည်ထောင်သမိုင်းအကျဉ်း'' သည်ထင်ရှားသောကျမ်းတကျမ်း ဖြစ်နေသေး၍ မပျောက်ဆုံးသေးကြောင်းသိသာသည်။ ဖေယင်းသည် [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]]သမိုင်းမှ [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်#ဝေ|''ဝေ့ပြည်ထောင်သမိုင်း'']] ၏အဆုံး ''ဝေ့ပြည်ထောင်အကျဉ်း'' ၌ အနောက်ဘက်မျိုးနွယ်စုအခန်းကို ထုတ်နှုတ်၍ မှတ်စုသွင်းပေးခဲ့သည်။ Section of the His Jung (Xi Rong) in the Wei Lueh (Wei Lue) ၌ "ရှေးတရုတ်နိုင်ငံ (စိန့်တိုင်း) အနောက်ဘက်တခွင်ရှိ နိုင်ငံများအကြောင်းဖြစ်သည်။ ထိုနိုင်ငံများအကြောင်းများထဲ၌ '''ဖန်းယွယ့်''' (P'an-Yueh) နိုင်ငံရှိ၏။ ထီးယဲန်ကျူနိုင်ငံ (T 'ien Chu or Tian Zhu Kingdom) ၏အရှေ့တောင်ဘက်လီပေါင်း သုံးလေးငါးထောင်အကွာတွင်တည်ရှိသည်။ ယီပု (I-Pu orYi Bu) နှင့်နီးကပ်၏။ ထိုဒေသ (ဖန်ယွယ့်နိုင်ငံ) မှလူတို့သည် အရပ်ပု၍ စိန့်တိုင်းသားတို့နှင့်တူညီသည်။ [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်#ရှူ|ရှူနယ်]] (Shu State) မှကုန်သည်များသည် ထိုဒေသသို့ရောက်ခဲ့နိုင်သည်။" ဟုထူးထူးခြားခြားဖော်ပြထားသည်ကိုတွေ့ရသည်။ ထီး-ယဲန်ကျူ (Ti 'en Chu or Tian Zhu) ဟူသည် ဟိန္ဒူကိုအသံလှယ်ထားခြင်းဖြစ်၏။ ထိုတရုတ်စာလုံးနှစ်လုံး၏ ရှေးဟောင်းအသံထွက်သည် Hindu နှင့်ခပ်ဆင်ဆင်ဖြစ်သည်။ ယခုအိန္ဒိယနိုင်ငံကိုဆိုလိုသည်။ ယီပုမှာ ယူနန်နယ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အရှေ့တောင်ဘက် ယူနန်နှင့် နီးကပ်သည့် ''ဖန်းယွယ့်''သည် ရှေးဟောင်းမြန်မာ သို့ ပျူနိုင်ငံ ဖြစ်သည်မှာထင်ရှား၏။ ဝေ့ပြည်ထောင်သမိုင်းအကျဉ်း၌ ပါသောစာပိုဒ်တွင် '''ဖန်ယွယ့်''' နိုင်ငံကို ''ဖန်ယွယ့်ဝမ်(င်)'' ဟူ၍လည်း ခေါ်၏။ ဟန့်ယိုယ့်မော်(င်) ဟူသည် ဟန့်လွယ့်မင်း ဟုအနက်ရှိ၏။ သို့ရာတွင်ဤသို့အနက်အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူခြင်းသည်အဖြေမှန်မရနိုင်ချေ။ 'ဟန့်' ဟူသောစာလုံးသည် 'ဖျောင်း' (P'iao)(ပျူ) ဟူသောစာလုံးနှင့် ဆင်တူယိုးမှားဖြစ်သဖြင့် စာမူအဆင့်ဆင့်ရေးကူးရာ၌ မှားယွင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ်လေးရာစုအလယ်တွင် ပြုစုပြီးစီးသော '''ဟွာယန်ဒေသသမိုင်း'''တွင် ‘ဖျောက်ယွယ့်” ဟုရေးသည်။ ''ဖျောင်းယွယ့်'' သို့မဟုတ် ''ဖျောက်ယွယ့်'' သည် ''ပျူဝတ်'' ကိုအသံလှယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref>ရည်စိန် - ပျူနိုင်ငံ၊ p.167-178၊ ဉာဏ်လင်းဓမ္မစာပဒေသာ၊ ၁၉၈၄-ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလထုတ်</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်ဒေသများသို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်အခြေချလာသူများမှာ တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် များဖြစ်ကြသည့် ပျူလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="Luce1985" /> ပျူနှင့် အနွယ်တူ ရှေးဟောင်းတိဗက်-ဗမာစကားပြော လူမျိုးစုများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့ဘက်ဒေသများအထိ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ကြပြီး [[ဧရာဝတီမြစ်]]ဝှမ်းနှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်|ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း]] ဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Moore2007" />ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရှေးဟောင်းမြို့ပျက်များနှင့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများကို တူးဖော်တွေ့ရှိချက်များအရ ပျူလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း မြို့ပြပြည်ရွာများ ထူထောင်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိရသည်။ [[တကောင်း]]၊ [[ဟန်လင်း]] (ရွှေဘို)၊ [[မုံရွာ]]၊ [[ဖိုလ်ဝင်တောင်‎]] နှင့် [[မြင်းခြံ]] ဒေသများ။<ref>သန်းထွန်း၊ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်" (၂၀၀၂)။</ref>[[ပုဂံ]]၊ [[ပုပ္ပါးတောင်|ပုပ္ပား]]၊ [[မကွေး]]၊ [[မင်းဘူးခရိုင်|မင်းဘူး]]၊ [[ဆင်ဖြူကျွန်း]] (ကျပင်းမြို့ဟောင်း)၊ [[တောင်တွင်းကြီး]] နှင့် [[ရမည်းသင်းခရိုင်|ရမည်းသင်း]] ဒေသများ နှင့် အောက်မြန်မာပြည်ရှိ [[ပြည်မြို့|ပြည်]]၊ [[မှော်ဇာရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|မှော်ဇာ]] (သရေခေတ္တရာ)၊ [[ထားဝယ်]] ဒေသများ တွင် ရှေးဟောင်းမြို့ပျက်များ၊ အသုံးအဆောင်များအား ရှာဖွေတူးဖော်ရရှိသည်။ <ref>Aung-Thwin, M. (2005). ''The Mists of Rāmañña''. University of Hawai'i Press.</ref>ဤသို့ မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် မြို့ပြများ တည်ထောင်နိုင်ခြင်းမှာ ပျူတို့၏ အဆင့်မြင့်မားသော ဆည်မြောင်းတာတမံ နည်းပညာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးစနစ် ထွန်းကားမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ [[သရေခေတ္တရာမြို့ဟောင်း]]ကိုရှေးဟောင်း သုတေသနပြု တူးဖော်သည့်အခါ ဝိကရာမ (Vikrama) နှင့် ဝါရမ (Varman) မင်းဆက်များ၏ အရိုးအိုးများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းအရိုးအိုးများပေါ်ရှိ ကမ္ဗည်းစာတမ်းများအရ ၎င်းမင်းဆက်များသည် အေဒီ (၇) ရာစုခန့်တွင် သရေခေတ္တရာ၌ စိုးစံခဲ့ကြောင်း အခိုင်အမာ သက်သေထူလျက်ရှိသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား ပျူလူမျိုးများသည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အရှေ့ပိုင်းဒေသသို့ ရောက်ရှိနှင့်နေသော [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] (Indo-Aryan) များနှင့် နှစ်ကာလရှည်ကြာ ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ထံမှ ကုန်ထုတ်လုပ်မှု အတွေ့အကြုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ဆက်ခံရရှိခဲ့ဖွယ် ရှိသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Moore2007" /> တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဘုရားပုထိုးများနှင့် ရုပ်တုဆင်းထုများအရ ပျူတို့၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတွင် ဗြဟ္မဏဟိန္ဒူဘာသာ၊ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောထွေးနေကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ပျူတို့၏ ဗိသုကာပညာမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ[[:en:Gupta_Empire|ဂုတ္တခေတ်]](Gupta period) လက်ရာများနှင့် ဆက်နွှယ်နေပြီး [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] နှင့် [[ပါဠိ]] စာပေများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, M. (2005). ''The Mists of Rāmañña''. University of Hawai'i Press.</ref> အက္ခရာအရေးအသားမှာ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီ အရေးအသား|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]] အနွယ်ဝင် [[ကဒမ္ဘအက္ခရာ]] မျိုးနှင့် ဆင်တူလေသည်။ တရုတ်နန်းတွင်းမှတ်တမ်းများ (တန်မင်းဆက်မှတ်တမ်းဟောင်း "旧唐书") တွင် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပျူလူမျိုးများကို အေဒီ (၄) ရာစုကတည်းက ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားနေသည့် လူမျိုးအဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။<ref>Backus, C. (1981). ''The Nan-chao Kingdom and Ch'ien-p'i''. Cambridge University Press.</ref> အေဒီ (၈) ရာစုခန့်တွင် ပျူတို့၌ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော မြို့ကြီး (၅) မြို့နှင့် လက်အောက်ခံ ပြည်နယ်ငယ် (၁၈) နယ်ရှိခဲ့သည်။အေဒီ (၈၀၂) ခန့်တွင် [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) ဘုရင်သည် [[တရုတ်နိုင်ငံ|တရုတ်]]ဧကရာဇ်ထံ သံအဖွဲ့စေလွှတ်သည့်အခါ ပျူမင်းသားဦးဆောင်သော ကချေသည်အဖွဲ့လည်း ချစ်ကြည်ရေးအတွက် လိုက်ပါသွားခဲ့သည့် မှတ်တမ်းများရှိသည်။ ယင်းခရီးစဉ်သည် ပျူတို့၏ ဂီတနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်း မြင့်မားမှုကို တရုတ်နန်းတွင်းက အသိအမှတ်ပြုခဲ့သော သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်" (၂၀၀၂)။</ref> == ပျူတို့၏ဇာတ်သိမ်း == အေဒီ ၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] တို့သည် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အကြိမ်ကြိမ် ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၈၃၂ တွင် နန်ကျောက်တို့သည် ဟန်လင်းမြို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ပျူလူမျိုးအမြောက်အမြားကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ခြင်းကြောင့် ပျူတို့၏ နိုင်ငံရေးအာဏာနှင့် မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုမှာ အလွန်အမင်း ဆုတ်ယုတ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> ပျူတို့ အင်အားနည်းသွားချိန်တွင် မြောက်ဘက်မှ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာသော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား [[ဗမာလူမျိုး|ရှေးပြေးဗမာဘိုးဘေး]] တို့နှင့် ပေါင်းစီးခဲ့ကြပြီး တိဗက်-ဗမာ မျိုးနွယ်တူများ ဖြစ်ကြသည့်အလျောက် ရာစုနှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ဗမာတို့သည် ပျူတို့၏ စာပေ၊ ဗိသုကာနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကို ဆက်ခံခဲ့ကြသည်။<ref name="Moore2007" />သမိုင်းပညာရှင်များက "ပျူ" ဆိုသည်မှာ ရှေးဦးဗမာတို့၏ အမည်ကွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊၉ရာစုအတွင်း ယူနန်နယ်မှ ဝင်ရောက်လာသော အနွယ်တူ တိဗက်-ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရောနှောကာ ဗမာလူမျိုးဟူသော အမည်သစ်ဖြင့် ဆက်လက်ရပ်တည်နေခြင်းဖြစ်သည်ဟုလည်း ယူဆကြသည်။<ref>သန်းထွန်း၊ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်" (၂၀၀၂)။</ref> ပျူစာပေနှင့် ဘာသာစကားသည် အေဒီ ၁၂ ရာစုအထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရသည်။ အေဒီ ၁၁၁၃ တွင် [[ရာဇကုမာရ်]] ရေးထိုးခဲ့သည့် [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) သည် ပျူဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသော နောက်ဆုံးသော သမိုင်းဝင်အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref>Aung-Thwin, M. (2005). ''The Mists of Rāmañña''. University of Hawai'i Press.</ref> ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် ပျူစာပေအသုံးပြုမှု ကွယ်ပျောက်သွားပြီး မြန်မာစာပေက အစားထိုး နေရာယူလာခဲ့သည်။ ခေတ်အဆက်ဆက် ခမ်းနားထည်ဝါခဲ့သော ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် အချိန်တန်သောအခါ ဧရာဝတီမြစ်ရိုးတစ်လျှောက် စုန်ဆင်းလာသော ယဉ်ကျေးမှုရေစီးကြောင်းသစ်များထဲတွင် တဖြည်းဖြည်းချင်း ပျော်ဝင်သွားခဲ့ကြသည်။ သီးခြားလူမျိုးတစ်မျိုးအနေဖြင့် ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့သော်လည်း သူတို့တည်ဆောက်ခဲ့သည့် အုတ်နီခဲများ၊ သူတို့ရေးထိုးခဲ့သည့် အက္ခရာများနှင့် သူတို့ယုံကြည်ခဲ့သည့် ဘာသာတရားများကို မြန်မာတို့၏ လက်ထဲသို့ အမွေအဖြစ် သိမ်မွေ့စွာ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ကြသည်။ ပျူတို့၏ နေဝင်ချိန်သည် အမှောင်ထုထဲသို့ ရောက်သွားခြင်းမဟုတ်ဘဲ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော မြန်မာ့လူမျိုးစု သမိုင်းကြောင်းကြီးအတွင်းသို့ တစ်သားတည်း ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပါတော့သည်။ ယနေ့တိုင် မြစေတီကျောက်စာတိုင်၏ ပျူစာကြောင်းများထဲတွင်လည်းကောင်း၊ ပုဂံစေတီပုထိုးများ၏ အုတ်စီလက်ရာများထဲတွင်လည်းကောင်း ပျူတို့၏ နှလုံးသွေးများသည် မြန်မာတို့၏ သွေးကြောထဲ၌ စီးဆင်းလျက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ==ယဉ်ကျေးမှု== ၈ ရာစုနှစ်များအတွင်း ပျူလူမျိုးတို့ ရရှိပြီးဖြစ်သော ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းသည် အံ့ဖွယ်ကောင်းလောက်အောင် မြင့်လှသည်။ လက်မှုပညာ၊ စာရေးသားမှု၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု၊ လူမှုဆက်ဆံရေး စသည့်အချက်အလက်တို့၌ အထက်တန်းကျလေသည်။ ပျူလက်မှုပညာသည်တို့သည် ပန်းထိမ်၊ ပန်းပု၊ ကျောက်ဆစ်ပညာရပ်၌ ပုဂံခေတ် လက်မှုပညာသည်တို့ထက် သာလွန်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ဗုဒ္ဓဘုရား၏ ဆင်းတုတော်တို့မှာ ရွှေ၊ ငွေ၊ ငွေရည်စိမ်၊ ကြေးနီ၊ ခဲတို့ဖြင့် ပြီး၍ သပ္ပာယ်လှသည်။ ခြင်္သေ့ရုပ်၊ မကန်းရုပ်များကို ရုပ်လုံးဝက် ဖောင်းကြွဖော်ထားသော တကဲများနှင့် ရောင်ခြည်တော် လွှတ်ပုံများကိုလည်း တွေ့ရသည်။ စက်ဝိုင်းပုံ၊ လခြမ်းပုံ၊ ဘဲဥပုံ ရှိသော ရွှေပန်းကန်၊ ငွေပန်းကန်များ လေးထောင့်အံစာပုံ ရှိသော၊ ကတော့ပုံရှိသော၊ ပြွန်ချောင်းပုံရှိသော ရွှေကြုတ်၊ ငွေကြုတ်များ၊ ငွေလှေငယ် ကျောက်စိမ်းဖြင့် ပြီးသော ဆင်ရုပ်၊ ဖလ်ကျောက် မကန်းရုပ်၊ မဟူရာဖြူ လိပ်ရုပ်၊ ဝမ်းဘဲရုပ်၊ သမင်ရုပ်၊ လိပ်ပြာရုပ်များ၊ ငွေခြင်းလုံး၊ ရွှေနန်းကြိုး၊ ကြေးနီနန်ကြိုး၊ သံနန်းကြိုး၊ ကျောက်မျက်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ရွှေကြာပန်း၊ ငွေကြာပန်း၊ ဂေါဒန်၊ မဟူရာနီ၊ ဂေါ်မိတ်တို့ဖြင့်ပြီးသော စိတ်ပုတီးများ၊ နီလာ၊ ကျောက်နီ၊ ကြောင်၊ မဟူရာ ဥဿဖရားတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အလှပစ္စည်းများသည် ပျူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အဆင့်အတန်းကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြနေသည်။ ပုဂံနှင့် မန္တလေးမြို့ရိုးများထက် ထုထည်ပိုမိုကြီးမားခိုင်ခံ့၍ စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန်ရှိ ပျူနေပြည်တော်၏ မြို့ရိုး (မှော်ဇာ)၊ ရှေးကျလှသော ဘုရားကြီး၊ ဘုရားမနှင့် ဘောဘောကြီး စေတီတော်တို့သည် ထိုခေတ်က ဗိသုကာပညာ မည်မျှ ထွန်းကားလက်မြောက်သည်ကို ဖော်ပြနေသည်။ ထို့အပြင် ဂုတ္တနှင့် မထုရာ သုခုမပညာတို့၏ အရိပ်အရောင် မကင်းသော ကျောက်ဆစ်၊ ကျောက်ပန်းပု လုပ်ငန်း အများကိုလည်း တွေ့ရသေးသည်။ ပျူတို့၏ မိမိတို့ပိုင် အက္ခရာနှင့် စာရေးသားမှုရှိသည်။ ပျူစာအပြင် နာဂရီအက္ခရာနှင့် ရေးသားသော သက္ကတစာလည်း ရှိခဲ့သည်။ ကြီးမားလှသော အုတ်ချပ်များ၊ မြေအိုးကြီးများ၊ ကျောက်ပြားများ၊ ဆင်းတုတော်ပလ္လင် ဘေးပတ်လည်တွင် ရေးသားခဲ့သော အထက်ပါစာများမှာ ယနေ့တိုင်ပင် ရှိနေသေးသည်။ ထို့အပြင် ပါဠိဘာသာနှင့် ရေးသားထားသော ရွှေပြားများ၊ကျောက်စာများနှင့် ရွှေပုရပိုက်များလည်း တွေ့ရသည်။ ရွှေရွက်ရေ ၂၀ ရှိသော ရွှေပုရပိုက်တွင် ပိဋကတ် ၃ ပုံမှ ကောက်နုတ်ချက်များကို ဖော်ပြထားသည်။ ရေးသားထားသော အက္ခရာမှာ တသမတ်တည်း မရှိပေ။ အကြမ်းအားဖြင့် အိန္ဒိယပြည် ကနရာနယ် မြောက်ပိုင်းတွင် ၅ ရာစုနှစ်များက သုံးစွဲခဲ့သော ကဒမ္ဗအက္ခရာများနှင့်လည်းကောင်း၊ ပမ္ဖဝတို့၏ ကဉ္ဇီပုရ အက္ခရာတို့နှင့်လည်းကောင်း ဆင်တူယိုးမှားရှိသည်။ ယခုအခါ ပျူစာကို အသုံးမရှိကြသော်လည်း မြစေတီကျောက်စာကို မှီငြမ်းပြု၍ ယခုခေတ် သုတေသန ပညာရှင်များသည် ပျူစာကို ဖတ်ရှုနားလည် နိုင်ကြသည်။ == ပျူတို့၏ အနုပညာနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု == ပျူလူမျိုးများသည် အမျိုးမျိုးသော ဂီတတူရိယာများကို ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြင့် တီထွင်ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ပျူမင်းသား ဦးဆောင်သော ဂီတနှင့် အကအဖွဲ့တစ်ဖွဲ့သည် တရုတ်ဧကရာဇ်၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] သို့ သွားရောက်ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသည်။ ယင်းခရီးစဉ်တွင် ပျူတို့၏ တူရိယာပစ္စည်း ၁၂ မျိုးနှင့် သီချင်းများကို တရုတ်နန်းတွင်း၌ တင်ဆက်ခဲ့ရာ ပျူတို့၏ ဂီတအနုပညာ မြင့်မားမှုကို တရုတ်မှတ်တမ်းများတွင် အံ့ဩချီးကျူးစွာ ဖော်ပြခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref name="ThanTun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "ပျူတွေဘယ်ရောက်သွားသလဲ"၊ သီရိဆွေစာအုပ်တိုက်၊ စာ-၂၀၅-၂၀၆။</ref> === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အလှပြင်ဓလေ့ === ရှေးဟောင်းတရုတ် ထန်ရာဇဝင် နှင့် တူးဖော်တွေ့ရှိရသော ပျူရုပ်တုများအရ ပျူတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုမှာ ပျူရုပ်တုများရှိ အမျိုးသားများသည် ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းတွင် အဝတ်အစားမပါဘဲ ဗလာကျင်းထားလေ့ရှိပြီး အောက်ပိုင်းတွင်မူ ချည်ထည်စကို စနစ်တကျ ပတ်နှောင်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ တရုတ်မှတ်တမ်းများအရ အမျိုးသားများသည် ခေါင်းတွင် ပန်းရောင်ဖျဉ်စကို ပေါင်းထားပြီး ပန်းများနှင့် ငှက်တောင်များကို စိုက်ထူ၍ အလှဆင်လေ့ရှိကြသည်။<ref name="ThanTun" /> အမျိုးသမီးများသည် ယနေ့ခေတ် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာအမျိုးသမီး]]များကဲ့သို့ပင် ပန်းရောင်ပုဝါရှည်များကို လက်တွင်စုံချ၍ ကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ယပ်တောင်များကိုလည်း အသုံးပြုကြသည်။ အိမ်ထောင်သည် အမျိုးသမီးများသည် ဆံပင်ကို သျှောင်ထုံး ထုံးဖွဲ့ထားကြသည်။ ပျူလူမျိုးများသည် ကျောက်မျက်ရတနာများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လက်ကောက်များနှင့် ပုတီးစေ့များကို အမြတ်တနိုး ဝတ်ဆင်ကြသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="ThanTun" /> ==စာပေနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု== ပျူလူမျိုးသည် ကိုယ်ပိုင်ပျူစာပေကိုတီထွင်ခဲ့သည်။ ထိုစာပေများကို ကျောက်စာအဖြစ် ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုကျောက်စာများမှ အချို့သော ကျောက်စာများသည် ပျူလူမျိုးတို့၏ ကုသိုလ်ကောင်းမှုပြုရာတွင် မှတ်တမ်းအဖြစ် ရေထိုးခဲ့ကြသည်။ ပျူလူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ပျူလူမျိုးတို့၏ အကြီးမားဆုံး သမိုင်အထောက်အထားမှာ ဘော်ဘော်ကြီးဘုရားဖြစ်သည်။ ပျူဘာသာဖြင့် နောက်ဆုံးတွေ့ရသည် ကျောက်စာမှာ [[ရာဇကုမာရ်]] ရေးထိုးသည့် [[မြစေတီကျောက်စာ]] ဖြစ်သည်။ === ပျူတို့၏ အယူဝါဒ === တွေ့ရှိရသော စေတီ၊ ဆင်းတုတော်များနှင့် အယူဝါဒရေးဆိုင်ရာ ပစ္စည်းတို့ကို ထောက်ရှုခြင်းအားဖြင့် ပျူတို့ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သော အဓိက အယူဝါဒမှာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓ အယူဝါဒ ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ သို့ရာတွင် ထိုခေတ် အရှေ့တောင် အာရှနိုင်ငံတို့မှာ ကဲ့သို့ အခြားကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုမျိုးစုံ မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုလည်း တွေ့ရသည်။ ဗိဿနိုးနတ်ကျောက်ရုပ်များကို တွေ့ရှိရခြင်းဖြင့် ထိုနတ်ကို ကိုးကွယ်သော ဗိဿနိုးအယူဝါဒ ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ အဝ လောကီတေသွာရနှင့် ဗောဓိသတ္တတို့၏ ဆင်းတုငယ်များ ရှိနေခြင်းကလည်း မဟာယာန ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ ထူးခြားချက်တရပ်မှာ သရေခေတ္တရာ၌ တိရစ္ဆာန်ငှက်မျိုးစုံတို့၏ အရိုးများကို စုပေါင်းသိုလှောင်ထားသောအုတ်၊ အဆောက်အဦးတစ်ခုကို တွေ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် မည်သို့ သက်ဆိုင်သည်ကိုမူ မသိရသေးပေ။ == ရှေးဟောင်း ပျူမြို့တော် == [[သရေခေတ္တရာ]] မြို့ဟောင်းသည် [[ ပြည်မြို့]]အရှေ့တောင်ဘက် ငါးမိုင်အကွာတွင်ရှိသည်။ အုတ်မြို့ရိုးကိုကျုံးပတ်လည် ဝိုင်းထားသည်။ စက်ဝိုင်းပုံမကျတကျဖြစ်ပြီးတောင် မြောက်နှစ်မိုင်ခွဲ၊ အရှေ့အနောက်နှစ်မိုင်ခန့်ကျယ်ဝန်းသည်။ ပြည်ပေါက်ခေါင်းသွားကားလမ်းကို မြောက်ဘက်မြို့ရိုးပေါ်မှ ဖြတ်လျက်တည်ဆောက်ထားသည်။ မှော်ဇာဘူတာသည်မြို့ဟောင်း၏ ဗဟိုနေရာအရှေ့မြောက်ဘက်ယွန်းယွန်းတွင် တည်ရှိသည်။ ပျူခေတ်ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံများနေရာအနှံတွေ့မြင်နိုင်သည်။ မြို့ရိုးအလယ်ဗဟိုတွင် နန်းတော်ကုန်းနေရာရှိသည်။ စတုဂံအုတ်ရိုး ကာရံထားသည်။ တောင်ဘက်မြို့ရိုးအပြင်ဘက်၌ အရှေ့ပျူတိုက်၊ အနောက်ပျူတိုက်နှင့် [[ဗိဿနိုး]] သင်္ချိုင်းကျန်ရှိသေးသည်။ === သရေခေတ္တရာ နေဝင်ချိန်နှင့် ပြည်တွင်းစစ် === ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများအနက် အစည်ကားဆုံးဖြစ်သော [[သရေခေတ္တရာ]]သည် အေဒီ ၄ ရာစုနှင့် ၅ ရာစုခန့်တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် ရာဇဝင်အဆိုအရ သရေခေတ္တရာ မင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးကာလတွင် နန်းလုပွဲများနှင့် ပြည်တွင်းစစ်များကြောင့် အင်အားချည့်နဲ့လာခဲ့သည်။ === သုပညာနဂရဆိန္ဒမင်းနှင့် ပြည်ပြိုကွဲခြင်း === သရေခေတ္တရာ မင်းဆက်၏ (၂၆) ဆက်မြောက်မင်းဖြစ်သော အတိတျာမင်းသည် သက္ကရာဇ် (၂) ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ခဲ့သော်လည်း နန်းသက် ၃ နှစ်အကြာ သက္ကရာဇ် (၅) ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။<ref>မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> ထိုအခါ အတိတျာမင်း၏ သားတော်နှင့် ညီတော်ဖြစ်သူ ဂြိဇတြ တတဗံး (ခေါ်) သုပညာ တို့ နန်းလုကြရာမှ ပြည်တွင်းစစ် မီးစတင်ခဲ့သည်။ ညီတော်ဖြစ်သူ သုပညာသည် သက္ကရာဇ် (၅) ခုနှစ်တွင် နန်းတက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏ နန်းစံ (၁၁) နှစ်တာ ကာလအတွင်း မင်းအချင်းချင်း ပုန်ကန်ခြားနားခြင်း၊ စစ်ထိုးခြင်းများဖြင့်သာ အချိန်ကုန်ခဲ့ရသည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်၊ သရေခေတ္တရာမင်းဆက်ကဏ္ဍ။</ref> ယင်းကဲ့သို့ မင်းနှင့်တကွ ပြည်သူများ အချင်းချင်း စိတ်ဝမ်းကွဲကာ သရေခေတ္တရာပြည်ကြီး ပြိုကွဲပျက်စီးခြင်းကို အစွဲပြု၍ ဂြိဇတြ တတဗံးမင်းကို "သုပညာနဂရဆိန္ဒမင်း" (မြို့ပြကို ဖျက်ဆီးသောမင်း) ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>ဦးကုလား၊ "မဟာရာဇဝင်ကြီး"။</ref> === သမိုင်းအမြင်နှင့် သုံးသပ်ချက် === ရာဇဝင်လာ သက္ကရာဇ်များသည် ခေတ်သစ်သမိုင်း သက္ကရာဇ်များနှင့် ကွဲလွဲမှုအချို့ ရှိနိုင်သော်လည်း ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများအရ အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် သရေခေတ္တရာသည် နိုင်ငံရေးအရ အင်အားချည့်နဲ့သွားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Moore2007" />ပြည်တွင်းရေး မငြိမ်မသက်ဖြစ်မှုနှင့်အတူ မြောက်ဘက်မှ နန်ချို တို့၏ ကျူးကျော်မှုများ ပေါင်းစပ်ကာ သရေခေတ္တရာ၏ ခမ်းနားသော နေ့ရက်များ ကုန်ဆုံးခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == {{reflist}} * [http://ancientmyanmar.blogspot.com/2010/03/blog-post_21.html ရှေးမြန်မာ ဘလော့ခ်] {{Stub}} {{မြန်မာနိုင်ငံ}} [[Category:ပျူခေတ်]] [[en:Pyu city-states]] hocu8h586ky1e0n32s6m3dovucnve9h 0 9248 1037947 802152 2026-06-13T13:41:48Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037947 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> === အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] abovwex26hahp2zwp81mbm08ns41kgj 1037949 1037947 2026-06-13T13:42:42Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037949 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> === အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] 9thxabkjyrndhu4lypnesnzitja8ewo 1037950 1037949 2026-06-13T13:43:40Z Chenzeyan29 141880 /* မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ */ 1037950 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] qru3u7ltwwesvjvznbj14ys0n5okrla 1037951 1037950 2026-06-13T13:44:16Z Chenzeyan29 141880 /* စာပေအရေးအသား */ 1037951 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[မြန်မာအက္ခရာ|ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] mppqt5arxa8vkrb92784gql19zbjtza 1037953 1037951 2026-06-13T13:49:27Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037953 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်း == ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစု အတွင်း မည်သည့်နေရာတွင် ထည့်သွင်းရမည်ဟူသော အချက်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကာလရှည်ကြာ ငြင်းခုံခဲ့ရသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကရင်ဘာသာစကားများသည် အခြား တရုတ်-တိဘက်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများနှင့်မတူဘဲ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသောကြောင့် ပညာရှင်ကြီး ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) ကဲ့သို့သော အစောပိုင်းဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ကရင်ဘာသာစကားကို တရုတ်-တိဘက်မိသားစုနှင့် အဆင့်တူ သီးခြားဘာသာစကားခွဲတစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Shafer1955">{{cite journal |last=Shafer |first=Robert |title=Classification of the Sino-Tibetan Languages |journal=Word |volume=11 |issue=1 |year=1955 |pages=94–111}}</ref> သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ နက်ရှိုင်းသော သုတေသနများအရ ကရင်ဘာသာစကားရှိ အခြေခံဝေါဟာရများနှင့် အသံပြောင်းလဲမှုစနစ်များသည် တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများနှင့်သာ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Matisoff2003" /><ref name="Bradley1997" /> ၎င်းတို့၏ SVO ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ အိမ်နီးနားချင်း မွန်-ခမာ နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် နောက်ပိုင်းမှ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ယနေ့ခေတ်တွင် လက်ခံထားကြသည်။<ref name="LaPolla2003" /> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[မြန်မာအက္ခရာ|ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] ewqyze4w3t48jf0wocpl8xc18cfugqh 1037954 1037953 2026-06-13T13:50:57Z Chenzeyan29 141880 1037954 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်း == ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု အတွင်း မည်သည့်နေရာတွင် ထည့်သွင်းရမည်ဟူသော အချက်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကာလရှည်ကြာ ငြင်းခုံခဲ့ရသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကရင်ဘာသာစကားများသည် အခြား တရုတ်-တိဘက်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများနှင့်မတူဘဲ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသောကြောင့် ပညာရှင်ကြီး ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) ကဲ့သို့သော အစောပိုင်းဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ကရင်ဘာသာစကားကို တရုတ်-တိဘက်မိသားစုနှင့် အဆင့်တူ သီးခြားဘာသာစကားခွဲတစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Shafer1955">{{cite journal |last=Shafer |first=Robert |title=Classification of the Sino-Tibetan Languages |journal=Word |volume=11 |issue=1 |year=1955 |pages=94–111}}</ref> သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ နက်ရှိုင်းသော သုတေသနများအရ ကရင်ဘာသာစကားရှိ အခြေခံဝေါဟာရများနှင့် အသံပြောင်းလဲမှုစနစ်များသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]]နှင့်သာ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Matisoff2003" /><ref name="Bradley1997" /> ၎င်းတို့၏ SVO ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ အိမ်နီးနားချင်း မွန်-ခမာ နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် နောက်ပိုင်းမှ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ယနေ့ခေတ်တွင် လက်ခံထားကြသည်။<ref name="LaPolla2003" /> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[မြန်မာအက္ခရာ|ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] 9uw66jyonb8t3psbm144flttjsu3k11 1037955 1037954 2026-06-13T13:51:48Z Chenzeyan29 141880 /* သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်း */ 1037955 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်း == ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု အတွင်း မည်သည့်နေရာတွင် ထည့်သွင်းရမည်ဟူသော အချက်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကာလရှည်ကြာ ငြင်းခုံခဲ့ရသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကရင်ဘာသာစကားများသည် အခြား တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများနှင့်မတူဘဲ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသောကြောင့် ပညာရှင်ကြီး ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) ကဲ့သို့သော အစောပိုင်းဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ကရင်ဘာသာစကားကို တရုတ်-တိဘက်မိသားစုနှင့် အဆင့်တူ သီးခြားဘာသာစကားခွဲတစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Shafer1955">{{cite journal |last=Shafer |first=Robert |title=Classification of the Sino-Tibetan Languages |journal=Word |volume=11 |issue=1 |year=1955 |pages=94–111}}</ref> သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ နက်ရှိုင်းသော သုတေသနများအရ ကရင်ဘာသာစကားရှိ အခြေခံဝေါဟာရများနှင့် အသံပြောင်းလဲမှုစနစ်များသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]]နှင့်သာ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Matisoff2003" /><ref name="Bradley1997" /> ၎င်းတို့၏ SVO ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ အိမ်နီးနားချင်း မွန်-ခမာ နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် နောက်ပိုင်းမှ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ယနေ့ခေတ်တွင် လက်ခံထားကြသည်။<ref name="LaPolla2003" /> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[မြန်မာအက္ခရာ|ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] dmpp7b19e2rl9tz12maswm3jiiha3u7 1037956 1037955 2026-06-13T13:52:22Z Chenzeyan29 141880 /* သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်း */ 1037956 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ |map=Karen languages map.svg |region=[[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် |ethnicity=[[ကရင်လူမျိုး]] |familycolor=တရုတ်-တိဗက်နွယ် |child1=[[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကော]] |child2= [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]] |child3=[[ပိုးကရင်ဘာသာစကားများ|ပိုးကရင်]] |protoname=[[ရှေးဦး-ကရင်နွယ်ဘာသာစကား|ရှေးဦး-ကရင်နွယ်]] |iso2=kar |glotto=kare1337 |glottorefname=Karenic }} '''ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Karenic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]] ၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အောက်ပိုင်း၊ အရှေ့ဘက် နယ်စပ်ဒေသများနှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် နယ်စပ်တစ်လျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသော ကရင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုများ ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref>ကရင်နွယ်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုသူ လူဦးရေ စုစုပေါင်းသည် အနည်းဆုံး ၄ သန်းကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="Ethnologue">{{cite web |title=Karenic - Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/subgroups/karenic |website=Ethnologue |access-date=2026}}</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်း == ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု အတွင်း မည်သည့်နေရာတွင် ထည့်သွင်းရမည်ဟူသော အချက်သည် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကာလရှည်ကြာ ငြင်းခုံခဲ့ရသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကရင်ဘာသာစကားများသည် အခြား တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် ဘာသာစကားများနှင့်မတူဘဲ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံတွင် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသောကြောင့် ပညာရှင်ကြီး ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) ကဲ့သို့သော အစောပိုင်းဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ကရင်ဘာသာစကားကို တရုတ်-တိဗက်မိသားစုနှင့် အဆင့်တူ သီးခြားဘာသာစကားခွဲတစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Shafer1955">{{cite journal |last=Shafer |first=Robert |title=Classification of the Sino-Tibetan Languages |journal=Word |volume=11 |issue=1 |year=1955 |pages=94–111}}</ref> သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ နက်ရှိုင်းသော သုတေသနများအရ ကရင်ဘာသာစကားရှိ အခြေခံဝေါဟာရများနှင့် အသံပြောင်းလဲမှုစနစ်များသည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]]နှင့်သာ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Matisoff2003" /><ref name="Bradley1997" /> ၎င်းတို့၏ SVO ဝါကျတည်ဆောက်ပုံမှာ အိမ်နီးနားချင်း မွန်-ခမာ နှင့် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် နောက်ပိုင်းမှ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ယနေ့ခေတ်တွင် လက်ခံထားကြသည်။<ref name="LaPolla2003" /> == မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == တရုတ်-တိဘက် ဘာသာစကားအများစုသည် ဝါကျဖွဲ့ထုံးတွင် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသော်လည်း၊ ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ထူးခြားစွာဖြင့် "ကတ္တား-ကရိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object: SVO) ပုံစံကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=3–15}}</ref> ယင်းသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာဘာသာစကားများ]] နှင့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ]] ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="LaPolla2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=66–75}}</ref> ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့်<ref name="Manson2011">{{cite thesis |last=Manson |first=Ken |title=A genetic classification of Karenic languages |type=PhD thesis |publisher=La Trobe University |year=2011}}</ref> #မြောက်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]။ #အလယ်ပိုင်းကရင်အုပ်စု [[ကယားဘာသာစကား|ကယား]] (Karenni/Kayah)၊ [[ကယန်းဘာသာစကား|ကယန်း]] (Kayan/Padaung)၊ ဂေဘား၊ ကယော။ #တောင်ပိုင်းကရင်အုပ်စု လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] နှင့် [[ပိုးကရင်ဘာသာစကား|ပိုးကရင်]] (အရှေ့ပိုင်း ပိုးကရင်နှင့် အနောက်ပိုင်း ပိုးကရင်) တို့ ပါဝင်သည်။ === စာပေအရေးအသား === ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအတွက် စာပေအရေးအသားစနစ် မြောက်မြားစွာ ရှိသည့်အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာ ဂျိုနသန် ဝိတ် (Jonathan Wade) က စကောကရင်နှင့် ပိုးကရင်ဘာသာစကားများအတွက် [[မြန်မာအက္ခရာ|ဗမာအက္ခရာ]]ကို အခြေခံကာ မွမ်းမံတီထွင်ပေးခဲ့သော "ကရင်ခရစ်ယာန်စာပေ" ဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">{{cite book |last=Lieberman |first=Victor |title=Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |pages=120–135}}</ref> ထို့အပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာကရင်များ အသုံးပြုသည့် လက္ခုန် (အရှေ့ပိုးကရင်) စာပေ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းသုံး ပိုးကရင်စာပေနှင့် ရောမအက္ခရာအခြေခံစာပေများလည်း သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref name="Kato2019">{{cite book |last=Kato |first=Atsuhiko |editor=Kurabe, Keita |title=The Karenic Languages: An Overview |year=2019 |publisher=Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa |pages=45–60}}</ref> == ကရင်စကားသုံးစွဲသူအရေအတွက် == [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အတွင်း ကရင်ဘာသာစကားပြောဆိုသုံးစွဲသူများအနက် စကောကရင် စကားပြောဆိုသူ ၁.၂၈ သန်း၊ အရှေ့ပိုးကရင်စကား ပြောဆိုသူ တစ်သန်းခန့်နှင့် အနောက်ပိုးကရင်စကားပြောဆိုသူ ၂၁၀၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အခြား ကရင်ဘာသာစကားကွဲများ ပြောဆိုသူ ငါးသိန်းကျော်ရှိသည်ဟု Ethnologue 16th edition တွင် ဖော်ပြထားသည်။ [[အင်တာနက်]]ပေါ်တွင် ကရင်-အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်များတင်ထားသည်လည်း ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references /> {{ကရင်ဘာသာစကားများ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]] [[Category:ကရင်ဘာသာစကားများ| ]] qzmtvs8wjecaxr9i2sfff05fhixvykm 0 9677 1038160 1036050 2026-06-14T06:43:34Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038160 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ | official_name = ပျူခေတ်မြို့ပြနိုင်ငံများစု (Pyu City-States) | native_name = ပျူပြည် | settlement_type = ရှေးဟောင်း သမိုင်းဝင် မြို့ပြနိုင်ငံများစု | image_skyline = Pyu sites.png | image_caption = အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသရှိ အရေးပါသော ပျူမြို့ပြနေရာများပြ မြေပုံ | subdivision_type = တည်နေရာ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသ) | established_title = ခေတ်ဦးအစ (အခြေချမှု) | established_date = ဘီစီ ၁၀၀ ခန့် <ref name="Stargardt">Stargardt, J. (1990). ''The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu Cities in a Man-made Landscape''. Cambridge University Press.</ref> | extirpated_title = ခေတ်နိဂုံး (နန်ချိုဖျက်ဆီးမှု) | extirpated_date = အေဒီ ၈၄၀ ဝန်းကျင် <ref name="Lieberman">Lieberman, V. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref> | seat_type = အဓိကဗဟိုချက်မမြို့များ | seat = [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဟန်လင်း]]၊ [[ဗိဿနိုး]] | leader_title = ထင်ရှားသောမင်းဆက် | leader_name = ဗိကရာမမင်းဆက် (Vikrama Dynasty) <ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma''. London: Longmans, Green and Co.</ref> | blank_name_sec1 = ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ | blank_info_sec1 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အဓိက)၊ [[မဟာယန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] | blank1_name_sec1 = အသုံးပြုသည့်ဘာသာစကား | blank1_info_sec1 = [[ပျူဘာသာစကား|ပျူဘာသာ]]၊ [[ပါဠိဘာသာ|ပါဠိ]]၊ [[:en:Old Burmese|ရှေးဦးမြန်မာစကား]] | blank2_name_sec1 = ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်အဆင့် | blank2_info_sec1 = [[ယူနက်စကို]] ([[ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ]]) – ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် သတ်မှတ် <ref name="UNESCO">UNESCO World Heritage Centre. (2014). ''Pyu Ancient Cities''.</ref> }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ''' ({{lang-en|'''Pyu city-states'''}}) ဆိုသည်မှာ ဘီစီ ၁၀၀ မှ အေဒီ ၈၄၀ နှစ်အတွင်း ယခုခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဦးမြို့ပြနိုင်ငံများ အစုအဝေးကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Stargardt"/> "ပျူ"ကို Pyuu (ပျူး) (သို့) Pyus (ပျူစ်) ဟုလည်းကောင်း၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]တို့က 'ဖျောက်' (Pyao) သို့မဟုတ် 'ဖျောင်' (Piao) ဟုလည်းကောင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ ပျူသမိုင်းကို အဓိက သမိုင်းကြောင်း အထောက်အထား နှစ်ခုအားဖြင့် လေ့လာသိရှိရသည်။ မြေပုံတူးဖော်မှုများနှင့် ကျောက်ထွင်းစာများတွင် တွေ့ရသော ပျူတို့၏ [[ယဉ်ကျေးမှု]] လက်ကျန်အရ သော်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်ပြည်]]အင်ပါယာ ထန်ရာဇဝင်သမိုင်းတွင် ထိန်းသိမ်းထားသော တရုတ်သံတမန်များနှင့် ခရီးသွားအဖွဲ့များ၏ မှတ်တမ်းများ အားဖြင့်လည်းကောင်း သိရသည်။ ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ပျူတို့သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] (Tibeto-Burman) မျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်း၌ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်လာသော ဗမာ (မြန်မာ) မျိုးနွယ်စုများ၊ ဒေသခံ မွန်လူမျိုးစုများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း၊ လူမျိုးစုချင်း သဘာဝအတိုင်း ကာလရှည် ပေါင်းစပ်သွားကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။<ref name="Lieberman"/> ပျူတို့၏ မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် (၁) ဒေသတွင်း နဂိုကတည်းက ရှိနေခဲ့သော ကျောက်ခေတ်၊ ကြေးဝါခေတ်နှင့် သံခေတ်ဦး လူသားတို့၏ စိုက်ပျိုးရေးအခြေခံ အဆောက်အအုံများ၊ (၂) အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ ကုန်သွယ်ရေးနှင့်အတူ ရောက်ရှိလာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ဗိသုကာနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှုများ၊ နှင့် (၃) မြောက်ဘက်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာသော တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နည်းပညာများ ရောနှောပေါင်းစပ်ကာ ထူးခြားသည့် ကုန်းတွင်းပိုင်း မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုအဖြစ် ကာလရှည်ကြာ ထွန်းကားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Stargardt"/> == ရှေးဦး အခြေချနေထိုင်မှု == ပျူတို့သည် ဘီစီ ၁ ရာစု သို့မဟုတ် ထို့ထက်စောသော ကာလကတည်းက ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချခဲ့ကြပြီး ဘိန္နက၊ မွန်ဂါမို၊ [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနိုးမြို့|ဗိဿနိုး]]၊ [[ဟန်လင်း]] စသည့် မြို့ပြနိုင်ငံကြီးများကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်ချက်များအရ အေဒီ ၁ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း သရေခေတ္တရာ (ပြည်)၊ ဗိဿနိုး (တောင်တွင်းကြီး)၊ ဟန်လင်း (ဝက်လက်) တို့အပြင် မိုင်းမော (မြစ်သား)၊ ဝတီ (နထိုးကြီး) စသည့် ဒေသများတွင် အင်အားကြီးမားသော မြို့ရိုးတံတိုင်းများနှင့် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးရေး စနစ်များ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="ThanTun">Dr Than Tun (History Professor, Mandalay University) ‘The Story of Myanmar told in pictures’.</ref> ထိုခေတ်ကာလတွင် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ|တရုတ်]]မှ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ကုန်းလမ်းကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိခဲ့သလို၊ သရေခေတ္တရာမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတိုင်း [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]သို့ ထွက်ခွာနိုင်သည့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လမ်းပွင့်များကိုလည်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Asia 800ad.jpg|thumb|300px|left|alt=ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ|ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများနှင့် ၎င်းတို့၏ အိမ်နီးချင်းများကို ပြသော AD ၈၀၀ အာရှတိုက်မြေပုံ]] == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == တရုတ် ထန်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပျူတို့သည် စည်းစနစ်ကျပြီး ငြိမ်းချမ်းမှုကို မြတ်နိုးသော လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရသည်။ အငြင်းပွားမှုများကို စစ်မက်ပြုခြင်းထက် ပြိုင်ပွဲများ သို့မဟုတ် ကိုယ်စားလှယ်ချင်း ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ပျူတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်သက်လွတ် အယူအဆများကြောင့် ပိုးကောင်များကို သတ်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရန် လက်ပံပင်လျှော်ဖြင့် ယက်လုပ်သော အဝတ်အထည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ စီရင်ထုံးများတွင်လည်း ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း ဓလေ့မရှိဘဲ ကြိမ်ဒဏ်နှင့် ကြီးလေးသော ပြစ်မှုများအတွက်သာ ပြင်းထန်သော ပြစ်ဒဏ်များကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသည့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်ဝင် ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုးနှင့် သရေခေတ္တရာ ပျူမြို့ဟောင်းများသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေပြု၍ စောစီးစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် ကုန်းတွင်းပိုင်း မြို့ပြဒီဇိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဒေသတွင်း တူးဖော်ရရှိသော ခင်ဘကုန်းမှ ရွှေပေလွှာ ပိဋကတ်တော် ကောက်နုတ်ချက်များ၊ ပျူအက္ခရာ အရိုးအိုးစာများ၊ ငွေဒင်္ဂါးများနှင့် ကြေးရုပ်ငယ်များသည် ၎င်းတို့၏ မြင့်မားသော သတ္တုဗေဒနှင့် အနုပညာလက်ရာများကို သက်သေပြနေသည်။ ထို့ပြင် ပျူတို့၏ ရေသွင်းစိုက်ပျိုးမှု နည်းပညာ၊ အုတ်ဖုတ်ခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် သံရည်ကျိုဖိုကြီး တည်ဆောက်ပုံ နည်းစနစ်များသည် ထိုခေတ်အခါက အာရှဒေသတွင် အဆင့်မြင့်မားသော အနေအထားတွင် ရှိခဲ့သည်။<ref name="Stargardt"/> == ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခြင်းနှင့် ခေတ်နိဂုံး == ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် ဗဟိုချက်မတစ်ခုတည်းအောက်တွင် စုစည်းထားသော နိုင်ငံတော် (Unified Empire) အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ သီးခြားလွတ်လပ်သော မြို့ပြနိုင်ငံများအဖြစ် သဟဇာတဖြစ်စွာ ယှဉ်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာလအပိုင်းအခြားအလိုက် ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာနှင့် ဟန်လင်းမြို့တို့သည် ဩဇာအကြီးမားဆုံး ဗဟိုချက်မမြို့များအဖြစ် အလှည့်ကျ ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman"/> အေဒီ ၇ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ ပြောင်းလဲမှုနှင့်အတူ ဗဟိုချက်သည် မြောက်ဘက် ဟန်လင်းကြီးဒေသသို့ ပိုမိုရွှေ့လျားသွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အေဒီ ၉ ရာစု (အေဒီ ၈၃၂ ဝန်းကျင်) တွင် မြောက်ဘက်မှ အင်အားကြီးမားလာသော နန်ကျောက် (နန်းဇောင်း) အင်ပါယာ၏ တိုက်ခိုက်လုယက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးနောက် ပျူတို့၏ မြို့ပြလွှမ်းမိုးမှုကာလသည် တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်ချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ရကာ မြေပြန့်ဒေသအတွင်းသို့ အသစ်ဝင်ရောက်လာသော တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် မျိုးနွယ်စုသစ် (ဗမာ) များနှင့် ပေါင်းစည်းပျော်ဝင်သွားခဲ့တော့သည်။<ref name="Lieberman"/> == ဘာသာစကားနှင့် စာပေ == {{main|ပျူစာပေ}} ပျူဘာသာစကားသည် တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားစုတွင် ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ စာရေးသားစနစ်မှာ တောင်ပိုင်းအိန္ဒိယ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ကဒံဗ (Kadamba) အရေးအသားများကို အခြေခံကာ တီထွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၁၁၃ တွင် ရေးထိုးခဲ့သော ရာဇကုမာရ် (မြစေတီ) ကျောက်စာသည် ပျူ၊ မွန်၊ ဗမာ၊ ပါဠိ လေးဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသဖြင့် ပျူစာပေကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ရာတွင် အဓိက သော့ချက်ဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းဦးမှတ်တမ်းများအရ မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသတွင် ပျူစာနှင့် မွန်စာတို့သည် စောစီးစွာ ရေးသားအသုံးပြုခြင်း ခံခဲ့ရပြီး၊ ဗမာစာ (မြန်မာစာ) ၏ အစောဆုံး ကမ္ဗည်းစာ အထောက်အထားများကိုမူ ခေတ်သစ် သုတေသနပြုချက်များအရ အေဒီ ၁၀ ရာစုခန့် (ဥပမာ- အေဒီ ၉၈၄ ခုနှစ်ခန့် ရေးထိုးသော စောရဟန်းမင်းကြီး ကျောက်စာ) တွင် စတင်တွေ့ရှိရသဖြင့် မြန်မာစာပေ သမိုင်းကြောင်းသည် ယခင်ထက် ပိုမိုစောစီးကြောင်း ပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။ ကျောက်စာမှတ်တမ်းများအရ ပျူမြို့ပြများတွင် ‘ဗိကရာမ’ (Vikrama) မင်းဆက်နှင့် ‘ဝါမန်’ (Varman) ဟု အမည်ဆုံးသော မင်းဆက်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြပြီး၊ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု၊ ဟိန္ဒူဗြာဟ္မဏ ဓလေ့များနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲများ စုံလင်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း ဒင်္ဂါးများနှင့် ကျောက်ဆစ်ရုပ်တု အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။<ref name="Stargardt"/> ရိုးရာရာဇဝင်များတွင် ဖော်ပြလေ့ရှိသည့် တကောင်းမင်းဆက် သို့မဟုတ် ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီးနှင့် ဗိဿနိုးဘုရင်မတို့၏ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ဇာတ်လမ်းများသည် ခေတ်ပြိုင်လူထု၏ သမိုင်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ယုံကြည်မှုဓလေ့ (Historiography) နှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများအကြား သွေးချင်းဆက်စပ်မှုကို ဖော်ပြလိုသည့် သင်္ကေတများအဖြစ် ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များက ရှုမြင်ကြသည်။ == လက်ရှိအခြေအနေ == ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများအနက် [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဟန်လင်း]]၊ [[ဗိဿနိုး]] ဟူသော ရှေးဟောင်းမြို့ပြ ၃ မြို့သည် လက်ရှိအချိန်အထိ အထင်ရှားဆုံး ကျန်ရှိနေပြီး ၎င်းတို့ကို ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ထူးခြားထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုတန်ဖိုးများ (Outstanding Universal Value) ကြောင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် [[ယူနက်စကို]]၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ ပထမဦးဆုံးသော ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ (World Heritage Site) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="UNESCO"/> လက်ရှိတွင် အဆိုပါ ရှေးဟောင်းဇုန်နယ်မြေများကို နိုင်ငံတကာ စံနှုန်းများနှင့်အညီ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနနှင့် ဒေသခံများ ပူးပေါင်းကာ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။ == ပျူ ပုတီးများ == <gallery> File:Pyu_Necklace1.JPG| File:Pyu_Necklace2.JPG| File:Pyu_Necklace3.JPG| File:Pyu_Necklace4.JPG| </gallery> == ကိုးကားထားသော စာအုပ်များ == * Janice Stargardt: The ancient Pyu of Burma, Cambridge, 1990, ISBN 1-873178-01-8 * Than Tun, "The Story of Myanmar Told in Pictures" * Elizabeth Moore, Myanmar Historical Research Journal, 2004. * D.G.E. Hall, A History of the South East Asia, New York, 1968. * G.E. Harvey, History of Burma, London, 1925 * Victor Lieberman, Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Cambridge University Press, 2003. == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == <references/> [[ကဏ္ဍ:ပျူခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာများ]] ma3d18yz27ewzdwvt0svwy9nep082e8 0 9927 1038000 950401 2026-06-13T16:30:42Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038000 wikitext text/x-wiki '''စိတ်ပညာ''' ({{lang-en|Psychology}}) သည် [[လူသား]] (သို့မဟုတ် လူသားမဟုတ်သော သက်ရှိများ) ၏ [[စိတ်]] (Mind)၊ [[အသိဉာဏ်ဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များ]] (Cognitive processes) နှင့် [[အပြုအမူ]] (Behavior) တို့ကို သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာသော ဘာသာရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="APA-Definition">{{cite web |title=About Psychology |url=https://www.apa.org/about |website=American Psychological Association |access-date=2026}}</ref> စိတ်ပညာသည် သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိသကဲ့သို့ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[ဆေးပညာ]]၊ [[လူမှုဗေဒ]]၊ [[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]] စသည့် ဘာသာရပ်ကဏ္ဍပေါင်းစုံနှင့်လည်း ချိတ်ဆက်နေသော အပြန်အလှန်မှီခိုဘာသာရပ် (Hub science) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Cacioppo2007">{{cite journal |last=Cacioppo |first=John T. |title=Psychology is a Hub Science |journal=Aps Observer |volume=20 |issue=8 |year=2007}}</ref> စိတ်ပညာဟူသော ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကားဖြစ်သည့် "psyche" (စိတ်ဝိညာဉ် သို့မဟုတ် စိတ်) နှင့် "logia" (လေ့လာခြင်း) ဟူသော စကားလုံးနှစ်ခုမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ စိတ်ပညာရှင်များသည် စိတ်၏ အခြေခံလုပ်ဆောင်ချက်များဖြစ်သော [[ခံစားချက်]] (Emotion)၊ [[အတွေးအခေါ်]] (Thought)၊ [[မှတ်ဉာဏ်]] (Memory)၊ [[အာရုံခံစားမှု]] (Perception)၊ [[စိတ်ထက်သန်မှု]] (Motivation) နှင့် [[ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး]] (Personality) တို့ကို နက်ရှိုင်းစွာ သုတေသနပြုကြသည်။<ref name="Schacter2011">{{cite book |last=Schacter |first=Daniel L. |last2=Gilbert |first2=Daniel T. |last3=Wegner |first3=Daniel M. |title=Psychology |year=2011 |edition=2nd |publisher=Worth Publishers |isbn=978-1429237192 |pages=1–25}}</ref> ထို့အပြင် တစ်ဦးချင်းစီ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များသာမက လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ပုံများကိုပါ လေ့လာကြသည်။ စိတ်ပညာရပ်၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ အပြုအမူနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များကို (၁) ဖော်ပြရန် (To describe)၊ (၂) ရှင်းလင်းတင်ပြရန် (To explain)၊ (၃) ကြိုတင်ခန့်မှန်းရန် (To predict) နှင့် (၄) ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြောင်းလဲထိန်းချုပ်ရန် (To control or change) တို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Coon2010">{{cite book |last=Coon |first=Dennis |last2=Mitterer |first2=John O. |title=Introduction to Psychology: Gateways to Mind and Behavior |year=2010 |edition=12th |publisher=Wadsworth Cengage Learning |isbn=978-0495599111 |pages=12–15}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် စိတ်ပညာကို စိတ်ကျန်းမာရေးကုသမှု (Clinical Psychology) အပြင်၊ စာသင်ကျောင်းများ၊ လုပ်ငန်းခွင်စီမံခန့်ခွဲမှုများ (Industrial-Organizational Psychology)၊ မှုခင်းစုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများနှင့် အားကစားလောကတို့တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လက်တွေ့အသုံးချလျက် ရှိသည်။<ref name="Freberg2015">{{cite book |last=Freberg |first=Laura A. |title=Discovering Behavioral Neuroscience |year=2015 |publisher=Cengage Learning |pages=5–18}}</ref> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == စိတ်ပညာသည် လူ၏ [[အတုံ့အမူ|အတုံ့အမူ(behavior)]] တို့ကိုလည်း‌ကောင်း ၊ သိခြင်း သဘောသဘာတို့ကိုလည်း‌ကောင်း လေ့လာသော [[သိပ္ပံ]]ပညာရပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ စိတ်ပညာက လေ့လာသော ကိုယ်ကာယအတုံ့အမူသည် လူ၏သိခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော အတုံ့အမူမျိုး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူ၏သိ ခြင်းကို လေ့လာရာ၌ အတုံ့အမူကိုလေ့လာရသည်။ အတုံ့အမူကို လက်တွေ့စမ်းသပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိုင်းတာခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေ့လာရသဖြင့် သိပ္ပံနည်းကို အသုံးပြုရလေသည်။ ဤသို့ စနစ်တကျလေ့လာခြင်းအားဖြင့်၊ လူ၏ သဘောအတုံ့အမူကို သိနားလည်၍၊ လူတို့၏ အတုံ့အမူကို ထိန်းအုပ်ပြုပြင်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ စိတ်ပညာရှင်များသည် မိမိတို့ စိတ်ပါဝင်စား သော အကြောင်းအချက်များကို အထူးလေ့လာကြရာ၌ စိတ် ပညာအမျိုးအစားအများကို ခွဲခြားထားလေသည်။ ထိုအမျိုး အစားအချို့မှာ- # ယေဘုယျစိတ်ပညာသည် စိတ်အမျိုးမျိုးတို့နှင့်ဆိုင်ရာ ပဓာနသဘောတရားများကို ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင်အရွယ်ရောက်သော လူသတ္တဝါအကြောင်းကို အထူးလေ့လာသည်။ # ဇီဝကိစ္စစိတ်ပညာသည် သတ္တဝါတို့၏ အတုံ့အမူနှင့်လည်းကောင်း၊ သိခြင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ ဆက်စပ်သော နဗ်ကြောစုများနှင့် အင်းဒိုခရင်းန် ဂလင်း (အတွင်းစိမ့်ဂလင်း) များ၏ လုပ်ငန်းများကို လေ့လာသည်။ # ကလေးစိတ်ပညာသည် ကလေးများ တိုးတက်ကြီးထွားရေးအကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ စစ်ဆေးခြင်းဖြင့် ကလေးတို့၏ စွမ်းအားအခြေအနေကိုလည်းကောင်း၊ ကလေးတို့၏ စွမ်းအားသည် မျိုးရိုးပေါ်၌ဖြစ်စေ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ပေါ်၌ဖြစ်စေ၊ မည်မျှတည်ရှိ သည်ကိုလည်းကောင်း၊ကလေးများ အဆင်ပြေအောင် ပြုလုပ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ လေ့လာသည်။ # တိရစ္ဆာန်စိတ်ပညာသည် တိရစ္ဆာန်များ၏ အတုံ့အမူ ကိုလေ့လာသည်။ # စံလွဲစိတ်ပညာသည် အရွယ်ရောက်သော လူများ၏ ဓမ္မတာအလျောက် မဟုတ်သော အတုံ့အမူကိုလေ့လာသည်။ # လူမှုရေးစိတ်ပညာသည် အစုအဝေးနှင့် ဆက်ဆံခြင်းအားဖြင့် လူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ အတုံ့အမူနှင့်သိခြင်း မည်သို့ပြောင်းလဲတတ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ အစုအဝေး အချင်းချင်းဆက်ဆံခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အချက်အလက်များကိုလည်းကောင်း၊ လေ့လာသည်။ မိသားစုများ၊ လူစုများ၊ အသင်းအဖွဲ့များ၊ လူအုပ်များ၊ခေါင်းဆောင်နှင့် နောက်လိုက်များ အကြောင်းကိုလေ့လာသည်။ # [[ပညာရေးစိတ်ပညာ]]သည် စိတ်ပညာအားဖြင့် သိနားလည်ရသော ကလေး၏ တိုးတက်ကြီးထွားမှုကို ထောက်၍ ပညာသင်ကြားမှုကိုစိစစ်၏။ သင်ကြားခြင်း၊ စေ့ဆော်တိုက်တွန်းခြင်းတို့နှင့်ဆိုင်သော စိတ်ပညာ သဘောတရားများကိုလည်း အသုံးချရန် ရည်ရွယ်၏။ # စက်မှုလက်မှုစိတ်ပညာသည် စိတ်ပညာနည်းများကို အသုံးပြု၍အလုပ်သမားများကို ရွေးချယ်ခြင်း၊ အလုပ်လုပ် နည်းသင်ကြားခြင်း၊ စွမ်းရည်များတိုင်းတာခြင်းစသည်တို့ကို လေ့လာသည်။ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတွင် ကြော်ငြာသော ကိစ္စနှင့် ကုန်တွင်ကျယ်အောင် ပြုလုပ်နည်းတို့ကို လေ့လာ သည်။ # ကုထုံးစိတ်ပညာသည် စိတ်ပညာဖြင့် စိတ်ရောဂါကုသနည်းများကိုလေ့လာသည်။ စံလွဲစိတ်ပညာကို အခြေ ပြုသည်။ === စိတ်လှုပ်ရှားမှုနှင့် နောက်ဆက်တွဲ ကိုယ်တွင်းဇီဝဖြစ်စဉ်များ === စိတ်လှုပ်ရှားမှုဆိုသည်မှာ ကြောက်ခြင်း၊ ဒေါသထွက်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ဝမ်းနည်းခြင်း စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ မွေးဖွားစကလေးများ၌ စိတ်လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု၊ နှစ်ခုမျှသာရှိ သည်။ အသက်နှစ်နှစ် အတွင်းတွင် များစွာသော စိတ်လှုပ်ရှားမှုတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ အစကနဦးတွင် စိတ်လှုပ်ရှားစေသော အကြောင်းအနည်းငယ်သာရှိသည်။ တစ်စထက်တစ်စ စိတ်လှုပ်ရှားစေသော အကြောင်းအရာများသည် များပြားလာရာ၊ အသက်အရွယ်ကြီးပြင်းလာသောအခါအစ၌ စိတ်လှုပ်ရှားမှုမဖြစ်စေသော အရာများပင် စိတ်လှုပ်ရှားမှုကို ဖြစ်ပေါ်လာစေနိုင်သည်။ ပမာအားဖြင့် အစ၌ကလေးသည် မြွေတိရစ္ဆာန်ကို မကြောက် သော်လည်း၊ အသက်အရွယ် ကြီးထွားလာသောအခါ၌ ကြောက်စိတ်ဖြစ်တတ်သည်။ လူကြီးတို့ အတွက် ကြောက်စရာများစွာ ရှိလာသည်မှာ၊ သင်ယူခြင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။် စိတ်လှုပ်ရှားမှု အတုံ့အမူများသည် ယဉ်ကျေးမှုကိုလည်းလိုက်၍ ဖြစ်တတ်သည်။ လူမျိုးစုတစ်ခုတွင် ပါဝင်သူအများသည် ဒေါသစိတ်ဖြစ်လျှင် အတုံ့အမူတစ်မျိုး တစ်စားတည်းကိုသာ ပြုမူတတ်သည်။ ယင်းမှာ မိမိအပေါင်း အစု ပတ်ဝန်းကျင်မှ သင်ယူခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ အတုံ့အမူ အားဖြင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုတစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး ခွဲခြားသိသာနိုင်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ လူများ၏ မျက်နှာအမူအရာ ကိုယ်ဟန်နှင့် အသံကို ထောက်၍ စိတ်ဆိုးခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ အံ့အားသင့်ခြင်း စသည်တို့ကို တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး တစ်ထစ်ချခွဲခြား၍ မသိနိုင်ပေ။<br> စိတ်လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း ၌လည်း ပြောင်းလဲလှုပ်ရှားမှုများဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် အသက်ရှူရှိုက်ခြင်း၊ သွေးအားတိုးခြင်း၊ သွေးခုန်ခြင်း၊ လက်ခြေလုံးပတ်ကြီးထွားခြင်း၊ နှလုံးကြွက်သားလှုပ်ရှားခြင်း၊ အရေပြား သည် လျှပ်စစ်ဓာတ်ကို တွန်းလှန်ခြင်းများ ဖြစ်လာသဖြင့်၊ ယင်းလှုပ်ရှားမှုတို့ကို တိုင်းတာခြင်းအားဖြင့် သိသာနိုင်သည်။ သာမန်အားဖြင့်ကား လူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ပြင်ပလက္ခဏာ များဖြင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုကို တိုင်းထွာသော ကရိယာကို 'မုသား စုံထောက်'ဟု ခေါ်သည်။ === သင်ယူခြင်း (အချက်သစ် သိယူခြင်း) === {{main|အချက်သစ် သိယူခြင်း}} စိတ်ပညာတွင် သင်ယူခြင်း (အချက်သစ် သိယူခြင်း) သည် အလွန်အရေးကြီးသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ အရွယ်ရောက်သော သူ၏အတုံ့အမူသည် သင်ယူခြင်းဖြင့် ဖြစ်လာသော အတုံ့အမူချည်းနှင်နှင်ဖြစ်သည်။ အရွယ်ရောက်သူ၏ စိတ်စေ့ဆော်တိုက်တွန်းမှု၊ စိတ်လှုပ်ရှားမှု၊ ကျွမ်းကျင်မှု၊ ဆင်ခြင်မှုတို့သည် သင်ယူခြင်းအပေါ်တွင် တည် နေသည်။<br> ကျွနိုပ်တို့သည် အစကနဦးသင်ယူသော အတုံ့အမူများ သည် အကြောင်းဆက် တုံ့ပြန်မှုများဖြစ်သည်။ နို့ဗူးတိုက်သော ကလေးသည် အစ၌ နို့ဗူးကိုမြင်လျှင် နို့စို့ခြင်းမပြုချေ။ နို့သီး ကို မိမိ၏ ပါးစပ်တွင်းသို့ထည့်မှ နို့စို့သည်။ အခါခါ နို့ဗူးကို မြင်ရပြီးနောက်၊ ပါးစပ်တွင်းသို့ နို့သီးထည့်၍ ခံတွင်းကို လှုံ့ဆော်ပေးလျှင်၊ နို့ဗူးကိုမြင်သော အာရုံသည် နို့စို့သည့် တုံ့ပြန်မှုကို ဖြစ်လာစေလေသည်။ ဤသို့ နို့စို့ခြင်းသည် အကြောင်းဆက်တုံ့ပြန်မှုဟုခေါ်သည်။<br> ဤသင်ယူခြင်းမျိုးကို ရုရှစိတ်ပညာရှင် ဗတ်ဗလပ် စတင်သိရှိသည်။ ခွေးတစ်ကောင်ကို အစာမကျွေးမီ အနည်းငယ် အချိန်တွင် ခေါင်းလောင်းတီးခြင်းကို ထပ်ခါထပ်ခါ ပြုလုပ် သောအခါ နောက်တွင် အစာမပေးသော်လည်း ခေါင်းလောင်း တီးလျှင် သွားရည်ယိုကြောင်းကို ဗတ်ဗလပ်သည် တွေ့ရှိခဲ့၏။ ယင်းသို့ တွေ့ရှိခဲ့သည့်အတိုင်း စမ်းသပ်ကြည့်ရာ ခေါင်းလောင်း သံသာမဟုတ် အလင်းရောင်သော်လည်းကောင်း၊ အနံ့သော်လည်းကောင်း၊ ထိတို့ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ သွားရည်ယိုခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း ထပ်မံ သိရှိရပြန်သည်။ တစ်ဖန်တုံလည်း ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းဆက်တုံ့ပြန်ခြင်းကို ဖျောက်ဖျက်နိုင်သည်။ အစာ မကျွေးဘဲ ခေါင်းလောင်းကိုသာ တီးနေလျှင်၊ ခွေးသည် သွား ရည်မယိုတော့ချေ။ သို့ရာတွင် အချိန်အနည်းငယ် ကြာသော အခါ ထိုခွေးကို အစာပြ၍ အားဖြည့်ခြင်းအားဖြင့် သွားရည်ယိုခြင်းသည် ပြန်၍ပေါ်လာနိုင်သည်။<br> တိရစ္ဆာန်များနှင့် ကလေးများ၌ အကြောင်းဆက်တုံ့ပြန်မှု များ ဖြစ်ပေါ်လာစေနိုင်သော်လည်း၊ လူကြီးများကို စမ်းသပ်ရာ တွင် ဖြစ်ပေါ်ရန် ခဲယဉ်းကြောင်းကို သိရပြန်သည်။ စကား စပြောခြင်းသည်၎င်း၊ သဘော ထားများဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ၎င်း၊ များစွာသော ကြောက်ရွံ့ခြင်းများသည်၎င်း၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သင်ယူခြင်းမျိုးကြောင့်ဖြစ်သည်။<br> အခြားသင်ယူနည်းတစ်မျိုးမှာ အကြိမ်ကြိမ် စမ်းသပ်သင်ယူခြင်းဖြစ်သည်။ တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်သည် ကိုယ်တွင်းစေ့ဆော်မှုကြောင့် အကြိမ်ကြိမ်စမ်းသပ်သော အတုံ့အမူမျိုးကို ပြုလုပ် တတ်၏။ ဤသို့ စမ်းသပ်ပြုမူရာတွင် အသုံးမကျသော အတုံ့အမူများစွာကို ပြုလုပ်၍၊ နောက်ဆုံး၌ မိမိလိုအင်ပြည့်မြောက်စေသော အတုံ့အမူကိုသာ ပြုလုပ်လာသည်။ အကြိမ်ကြိမ်ထိုသို့ ပြုလုပ်လာသောအခါ အသုံးမဝင်သောအတုံ့အမူတို့ကို စွန့်လွှတ်ပြီးလျှင် လိုအင်ပြည့်မြောက်စေသော အတုံ့အမူကိုသာ ပြုတော့ သည်ဖြစ်၍၊ သင်ယူခြင်းလည်း ပြီးမြောက်လေသည်။<br> လူများမှာ တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့မဟုတ်၊ အကြိမ်ကြိမ် စမ်းသပ် သောအခါ သင်ယူရသောအကြောင်းကို သဘောပေါက်၍၊ ပိုမို လျင်မြန်စွာ သင်ယူနိုင်သည်။ ဝင်္ဂပါထဲတွင် ထည့်သွင်းထား သော ကြွက်သည် အထက်နည်းအတိုင်းပြုလုပ်တတ်သော်လည်း လူတစ်ဦးသည် ဝင်္ဂပါထဲတွင် ရောက်နေလျှင်၊ ထိုသူသည် စိတ်ထဲ၌ စကားလုံးများကိုဖွဲ့၍ ဆင်ခြင်စဉ်းစားလျက် ထွက်ပေါက်ကိုရှာကာ ထွက်မြောက်ရန် သင်ယူတတ်သည်။<br> တိရစ္ဆာန်များ၌လည်း သဘောပေါက်သင်ယူခြင်းမျိုးဖြစ် နိုင်သည်။ ဤသဘောပေါက်သင်ယူမှုကို စိတ်ပညာရှင်ကားလား သည် စုံစမ်းခဲ့ဖူး၏။ ထိုစုံစမ်းချက်မှာ ဤသို့တည်း။ မျောက်ဝံ များကို လှောင်အိမ်ကြီးတစ်ခုထဲတွင် ထည့်သွင်းပြီးလျှင်၊ ငှက် ပျောသီးကို မျောက်ဝံမမှီနိုင်သော အမိုးတွင် ချိတ်ဆွဲသည်။ လှောင်အိမ်ကြီး၏ တစ်နေရာတွင် သေတ္တာတစ်ခုကို ချထား၏။ မျောက်ဝံများသည် ငှက်ပျောသီးကို ရရန် ခုန်ပေါက်၍ အမျိုးမျိုးကြိုးစားကြ၏။ သို့သော် အထမမြောက်ချေ။ ထိုအခါ အချို့ မျောက်ဝံများသည် သေတ္တာကို ငှက်ပျောသီးအောက်သို့ ရွေ့ပြီး လျှင်၊ ငှက်ပျောသီးကို ခုန်ပေါက်ဆွဲငင်၍ ယူလေသည်။ ဤ အခြင်းအရာအရ၊ ထိုမျောက်ဝံများသည် သေတ္တာနှင့် ငှက်ပျော သီးတို့ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ဆက်သွယ်ခြင်းကို သဘောပေါက် ကြောင်း ထင်ရှား၏။ သဘောပေါက်သောအခါ ရုတ်ခြည်းသင်ယူခြင်း တိုးတက်လေသည်။ အကြောင်းဆက် သင်ယူခြင်းနှင့် အကြိမ်ကြိမ် စမ်းသပ်သင်ယူခြင်းများမှာ တစ်ဖြည်းဖြည်းသာ တိုးတက်စေလေသည်။ === မှတ်မိခြင်းနှင့် မမှတ်မိခြင်း === သင်ယူခြင်း၌ မှတ်မိခြင်းပါဝင်၏။ မှတ်မိခြင်း၌ အပိုင်း ၄ ပိုင်းရှိသည်။ မှတ်မိရန်အစ၌ (၁) သင်ယူရ၏။ သင်ယူ သောအရာကို မပျောက်ပျက်စေရန်၊ (၂) လက်ခံထားရ၏။ လက်ခံထားသည်ကို (၃) သတိရ၍၊ (၄) မှတ်မိရသည်။ သတိ ရခြင်းနှင့် မှတ်မိခြင်း ခွဲခြားရန်ရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ သတိရ သော်လည်း၊ မှတ်မိခြင်းမရှိတတ်ချေ။ လင်္ကာပုဒ်ကို သတိရ၍ ရွတ်ဆိုနိုင်သော်လည်း၊ မည်သည့်လင်္ကာ၊ မည်သူရေးသည်တို့ကို မမှတ်မိတတ်ချေ။ မှတ်မိခြင်းသည် သတိရခြင်းထက်လွယ်ကူ ပေသည်။ လူတစ်ယောက်ကို မှတ်မိငြားလည်း၊ ထိုသူ၏နာမည် ကို သတိမရတတ်ချေ။ မမှတ်မိခြင်းသည် ပဓာနအကြောင်း ၂ ခုကြောင့်ဖြစ် သည်။ (၁) အချိန်ကြာရှည်၍ မမှတ်မိခြင်းနှင့် (၂) တားဆီး ခြင်း တစ်ခုခုကြောင့် မမှတ်မိခြင်းဖြစ်တတ်သည်။ လေ့ကျင့်မှု များနှင့် တွေ့ဆုံကြုံခဲ့ခြင်းများကို သာမန်အားဖြင့် သတိမရနိုင် သော်လည်း၊ စိတ်ညှို့ခြင်းဖြင့် ပြန်လည်သတိရနိုင်သည်။ ( စိတ်ညှို့ပညာ။) လေ့ကျင့်ခြင်းတစ်ခုခုကို ပြုပြီးနောက် အခြား တစ်ခုကိုဆက်၍ လေ့ကျင့်လျှင်၊ ပထမလေ့ကျင့်ခြင်းကို ပိုမို မမှတ်မိနိုင်တော့ချေ။ လေ့ကျင့်ခြင်းကိုပြုပြီးနောက် နားနေလျှင်၊ ပိုမို သတိရတတ်သည်။ စိတ်ပညာရှင် ဖရွိုက်က မမှတ်မိခြင်း သည် မမှတ်မိချင်သော စိတ်ကြောင့်ဟုဆို၏။ လူတစ်ဦးတစ် ယောက်၏နာမည်ကို မမှတ်မိခြင်းသည် ထိုသူကို မလိုလား သောစိတ်က သိစိတ်မှပယ်ခြင်းကြောင့်ဟုဆို၏။ အချို့မမှတ်မိ ခြင်းများမှာ ဤနည်းအတိုင်းဖြစ်သည်ကို မငြင်းဆိုနိုင်ပေ။ တစ်ခါတစ်ရံ ကြောက်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း၊ စိတ်မငြိမ်သက်ခြင်း စသည့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုတို့ကြောင့် မမှတ်မိခြင်းဖြစ်တတ်သည်။ === စဉ်းစားခြင်း === {{Main|စဉ်းစားခြင်း}} ထွေရာစိတ်ကူးခြင်း၊ စိတ်ကွန့်မြူးခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့မှာ စဉ်းစားခြင်းအမျိုးမျိုးဖြစ်သည်။ တိရစ္ဆာန်များသည် ဆင်ခြင်နိုင်သော သတ္တဝါများဖြစ်လေသလောဟု စစ်ဆေးကြည့်ကြပါစို့။ စိတ်ပညာစုံစမ်းချက်အရ မျောက်ဝံများသည် ဆက်သွယ်ခြင်းကို သိမြင်ခြင်းဖြင့် အခက်အခဲများကို ဖြေရှင်းတတ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီ။ အချို့တိရစ္ဆာန်တို့သည် အမှတ်အသားကို စဉ်းစားနိုင်ကြ သည်။ ဤအချက်နှစ်ရပ်ကို ထောက်ရှုခြင်းဖြင့်၊ တိရစ္ဆာန်တို့၏ ဆင်ခြင်မှုသည် လူတို့၏ ဆင်ခြင်ပုံနှင့်ထပ်တူ ထပ်မျှဖြစ်၏ဟု ဆိုရန်ခဲယဉ်း သော်လည်း၊ သူတို့၏ သဘာဝနှင့် လျော်စွာဆင်ခြင်တတ်သော သဘောရှိသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ဆင်ခြင်ခြင်းသည် အခက်အခဲတစ်ခုကို ဖြေရှင်းရန်ရည် ရွယ်ချက်ရှိသော စဉ်းစားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဖြေရှင်းရန် စဉ်းစားခြင်း၌ အစီအစဉ်ရှိခြင်း၊ ပြဿနာနှင့် သက်ဆိုင်သော ပညတ်များ ရွေးချယ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ စိတ်ပညာရှင်ဒျူးဝီး က ဆင်ခြင်ခြင်း၌ အဆင့် ၅ ဆင့်ရှိသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ # အခက် အခဲပြဿနာသည် ဆင်ခြင်ခြင်းကို အစပြု၍ နှိုးဆော်ပေး၏။ # ပြဿနာအခြေအနေကို သေချာစွာသိရှိရန် ပြုလုပ်ပေး၏။ # ပြဿနာကို အဖြေပေးသော အတွေးရှိစေ ၏။ # အတွေးတစ်ခုစီသည် ပြဿနာကို လုံးဝဖြေရှင်းနိုင် အောင် ပြုပြင်ရသည်။ ယင်းမှာ ဆင်ခြင်ခြင်း၏ အနှစ်သာရ ဖြစ်သည်။ # နောက်ဆုံးအမှားအမှန် စိစစ်ခြင်းအားဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ပြီးမြောက်သည်။ === လူ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ခြားနားခြင်း === အထက်တွင် လူတိုင်းဖြစ်တတ်သော အခြင်းအရာများကို ဖော်ပြခဲ့ပြီ။ လူတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အတုံ့အမူနှင့် သိခြင်းဟူသော အကြောင်းများရှိသော်လည်း၊ ခြားနားခြင်းလည်းရှိသည်။ အသိ ဉာာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ စွမ်းရည်သည်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ရည် ကိုယ်သွေးသည် လည်းကောင်း၊ လူတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူညီကြပေ။ စိတ်ပညာဆရာတို့ သည် ဉာာဏ်စွမ်းရည်စစ်ဆေးလွှာများ ဖန်တီး၍ များစွာအသုံးပြုလျက် ရှိလေသည်။ စစ်ဆေးလွှာများကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် လူတစ်ယောက်၏ ဉာာဏ်ဖျတ်လတ်မှုနှင့် သင်ယူစွမ်းရည်ကို ပြသနိုင်ပေသည်။ စွမ်းရည်ထူးများကို စစ်ဆေးရာ၌ အတော်အတန်တိကျစွာ တိုင်းတာနိုင်ပေသည်။ လူငယ်တစ်ယောက်အား သင့်လျော်သောလုပ်ငန်းသို့ လမ်းညွှန်ခြင်း၊ အလုပ်သမားတစ် ယောက်အား သက်ဆိုင်ရာအလုပ်နှင့် သင့်လျော်သည်ကိုဖော် ပြခြင်း၊ တာဝန်ဝတ္တရားများတွင် ထူးချွန်စွာဆောင်ရွက်နိုင်သူ ကို ရွေးချယ်ခြင်း၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် လက်နက်ကိုင်တပ်များ အတွက် သင့်လျော်သူတို့အား ရွေးချယ်ခြင်းများ၌ စစ်ဆေးလွှာ တို့ကို အသုံးချကြ၏။<br> ကိုယ်ရည်သွေးကိုလည်း စိတ်ပညာဆရာများက စုံစမ်းကြ သည်။ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး မေးခွန်းလွှာများဖြင့် ကိုယ်ရည် ကိုယ်သွေးအခြေအနေကို အသင့်အတင့် ဖော်ထုတ်စေနိုင်၏။ စိတ်အခြေအနေကို ပြင်ပအမူအရာ ဖြင့် စုံစမ်းနည်းများလည်း အသုံးပြုကြသည်။ အများသိကျွမ်းသော နည်းတစ်ခုမှာ ရိုရှပ်ဆိုသူ တည်ထွင်သော မင်စက်စစ်ဆေးနည်းဖြစ်သည်။ လူ တစ်ဦး တစ်ယောက်ကို အကဲဖြတ်ရာတွင် အသိဉာာဏ်စစ်ဆေး လွှာ၊ စွမ်းရည်စစ်ဆေးလွှာ၊ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးနှင့် အကျင့်စာရိတ္တများကို အကဲဖြတ်ချက်တို့ကို ပေါင်းစပ်ကာ လေ့လာရ ပေသည်။ === လူ၏ ဆက်ဆံရေး အတုံ့အမူ === ကျွန်ုပ်တို့၏ အတုံ့အမူသည် လူများနှင့် ဆက်ဆံပြုမူခြင်း ဖြစ်သည်။ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်က အစုအဝေးတွင်ပါဝင်သော အနေဖြင့် ပြုမူခြင်းသည် တစ်ဦးတည်းပြုမူခြင်းနှင့် ကွာခြား သည်။ အစုအဝေး၏ ညွှန်ခြင်းသည် လူ၏အတုံ့အမူကို ပြောင်း လဲစေသည်။ လူအုပ်တွင်ပါဝင်သော လူတစ်ယောက်သည် လူ အုပ်အလိုက်ပြုမူတတ်သဖြင့် ဆင်ခြင်ကင်းမဲ့သောအတုံ့အမူမျိုးကို ပြုလုပ်တတ်သည်။ တစ်ဦးကို တစ်ဦး အတုခိုးတတ်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့သည် အများအားဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့နှင့်ဆိုင်ရာ လူစု၏ အနေအထိုင်အတိုင်း တူညီအောင် နေတတ်ကြလေသည်။ လူတစ်မျိုးနှင့် တစ်မျိုး စိတ်အခြေအနေ ခြားနားခြင်းရှိ သလော၊ ရှိခဲ့လျှင် ဇာတိအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသလော၊ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုထုံစံများကြောင့်ပင်လော။ ယင်းအချက်တို့ကို စဉ်းစားလိုက်သော်၊ ပတ်ဝန်းကျင် ခြားနားခြင်းကြောင့် လူတစ်မျိုး နှင့်တစ်မျိုး ခြားနားကြသည်ဟု စိတ်ပညာရှင်တို့က သဘောရကြ၏။ လူမျိုးချင်း ခြားနားသည်ထက် လူမျိုးတစ်စု ထဲတွင် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ပိုမိုခြားနားတတ်သည်။<br> စိတ်ပညာလေ့လာချက်များဖြင့် လူ၏အကြောင်းကို ပိုမို နားလည်လာသည်ဖြစ်ရကား၊ လူသတ္တဝါတို့ ကြီးပွားတိုးတက် ငြိမ်းချမ်းသာယာရေးကို ရှေ့ရှုလျက် လူတို့၏ အတုံ့အမူများကို ပြုပြင်ရန် စိတ်ပညာကို အသုံးချနိုင်ပေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄)</ref> == စိတ်ပညာ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ မြန်မာ ပညာရှင်များ == #[[ဒေါက်တာ ကျော်စိန်]] #[[တက္ကသိုလ်ဘုန်းနိုင်]] #ဒေါက်တာ အုန်းမောင် #ဦးခင်မောင်ဆွေ (မန်းတက္ကသိုလ်) #ခင်မောင်သန်း (စိတ်ပညာ) #ဒေါက်တာမြင့်လွင် (စိတ်ပညာ) #ပါမောက္ခ ဒေါက်တာခင်မြင့် #ဒေါက်တာတင်မာစန်း #တင်အောင်မိုး(စိတ်ပညာ တွဲဖက်ပါမောက္ခ) #နန္ဒာစာရ (ဗုဒ္ဓ စိတ်ပညာ) #ဒေါက်တာ သိန်းလွင် #ဒေါက်တာ မျိုးမင်းဦး (ခေါင်းဆောင်မှု ပညာနှင့် အတိုင်ပင်ခံစိတ်ပညာပါရဂူ) #မြမြဆွေ (စိတ်ပညာ) == ကိုးကား == [[Category:စိတ်ပညာ]] kjxwrkshj021w055sk6kmuibdav8vqu 0 10523 1038008 1016238 2026-06-13T17:25:12Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ပထဝီဝင် */ 1038008 wikitext text/x-wiki {{Coord|40|N|4|W|type:country_region:ES|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = စပိန် ဘုရင့်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|es|Reino de España}} | common_name = စပိန်နိုင်ငံ | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|အခြားအမည် ၄ ခု}}{{efn|name=a|The Spanish Constitution does not establish any official name for Spain, even though the terms {{lang|es|España}} (Spain), {{lang|es|Estado español}} (Spanish State) and {{lang|es|Nación española}} (Spanish Nation) are used throughout the document. Nonetheless, the Spanish Ministry of Foreign Affairs established in an ordinance published in 1984 that the denominations {{lang|es|España}} (Spain) and {{lang|es|Reino de España}} (Kingdom of Spain) are equally valid to designate Spain in international treaties. The latter term is widely used by the government in national and international affairs of all kinds, including foreign treaties as well as national official documents, and is therefore recognised as the official name by many international organisations.<ref>{{cite web|url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ai281209-aec.html|title=Acuerdo entre el Reino de España y Nueva Zelanda sobre participación en determinadas elecciones de los nacionales de cada país residentes en el territorio del otro, hecho en Wellington el 23 de junio de 2009.|website=Noticias Jurídicas}}</ref>}}{{efn|name=b|In Spain, other languages are officially recognised as legitimate autochthonous (regional) languages under the Spanish Constitution. In each of these, Spain's official name ({{lang-es|Reino de España|links=no}}, pronounced: {{IPA-es|ˈrejno ð(e) esˈpaɲa|}}) is as follows: * {{lang-ca|Regne d'Espanya}}, {{IPA-ca|ˈreŋnə ðəsˈpaɲə|IPA}} * {{lang-eu|Espainiako Erresuma}}, {{IPA-eu|es̺paɲiako eres̺uma|IPA}} * {{lang-gl|Reino de España}}, {{IPA-gl|ˈrejnʊ ð(ɪ) esˈpaɲɐ|IPA}} * {{lang-oc|Reiaume d'Espanha}}, {{IPA-oc|reˈjawme ðesˈpaɲɔ|IPA}}}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Catalan language|Catalan]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Basque language|Basque]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Galician language|Galician]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Occitan language|Occitan]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | ပုံ_အလံ = Bandera de España.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Escudo de España (mazonado).svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native phrase|la|[[Plus ultra]]}} <br /> {{small|"Further Beyond"}} | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{native name|es|[[မာရ်ချ ရီယယ်လ်]]|icon=yes}}<!-- In full ''Marcha Real Española'' (Spanish Royal March), also known as ''Marcha Granadera'' (March of the Grenadiers). --><ref>{{cite web|url=http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|title=Real Decreto 1560/1997, de 10 de octubre, por el que se regula el Himno Nacional|author=Presidency of the Government|work=Boletín Oficial del Estado núm. 244|date=11 October 1997|language=es|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924034615/http://www.boe.es/boe/dias/1997/10/11/pdfs/A29594-29600.pdf|archive-date=24 September 2015|author-link=Government of Spain}}</ref> <br /> {{small|"Royal March"}} <br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center| }}</div> | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:EU-Spain (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:EU-Spain.svg|upright=1.15|frameless]]|ဥရောပတိုက်တွင် ပြရန်|default=2}} | map_caption = {{map caption|location_color=အစိမ်းရင့်|region=ဥရောပတိုက်|region_color=မီးခိုးရင့်|subregion=[[ဥရောပသမဂ္ဂ]]|subregion_color=အစိမ်း}} | မြို့တော် = [[မဒရစ်မြို့|မက်ဒရစ်မြို့]] | coordinates = {{Coord|40|26|N|3|42|W|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = ကက်စတီးလ် အီ လီယွန် | languages_type = ရုံးသုံးဘာသာစကား | languages = [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]]<!--(aka Castilian)-->{{efn|name=c|The official language of the State is established in the Section 3 of the Spanish Constitution of 1978 to be Castilian.<ref>{{cite web|url=http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|title=The Spanish Constitution|publisher=Lamoncloa.gob.es|access-date=26 April 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm|archive-date=25 March 2013|accessdate=30 September 2021|archivedate=25 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130325101204/http://www.lamoncloa.gob.es/IDIOMAS/9/Espana/LeyFundamental/index.htm}}</ref> In some autonomous communities of Spain, Catalan language, Galician language, Basque language and Occitan language (locally known as Aranese language) are co-official languages. Aragonese language and Asturian language have some degree of official recognition.}} {{infobox|child=yes |label1 = လူမျိုးများ {{nobold|(2020)}} |data1 = {{unbulleted list|၈၄.၈% [[:en:Spaniards|စပိန်]]|၁၅.၂% [[:en:Immigration to Spain|အခြား]]<ref name="ine.es">{{Cite web|url=https://www.ine.es/jaxi/Datos.htm?path=/t20/e245/p08/l0/&file=01006.px#!tabs-tabla|title=Instituto Nacional de Estadística. Población (españoles/extranjeros) por País de Nacimiento, sexo y año|publisher=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|website=ine.es}}</ref>}} }} | ethnic_groups = | ethnic_groups_year = | ethnic_groups_ref = | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap; |၅၇.၄% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |၃၈.၉% [[:en:Irreligion in Spain|ဘာသာမဲ့]] |၂.၅% အခြား |၁.၃% မဖြေကြားခဲ့ }} | religion_ref = <ref>Centro de Investigaciones Sociológicas.[http://datos.cis.es/pdf/Es3334marMT_A.pdf "Barómetro de Septiembre de 2021"], 3,780 respondents. The question was "¿Cómo se define Ud. en materia religiosa: católico/a practicante, católico/a no practicante, creyente de otra religión, agnóstico/a, indiferente o no creyente, o ateo/a?".</ref> | religion_year = ၂၀၂၁ | demonym = [[:en:Spaniards|Spanish<br />Spaniard]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]]&nbsp;[[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[စပိန်နိုင်ငံ၏ ဘုရင်စနစ်|ဘုရင်]] | leader_name1 = [[ဆဋ္ဌမ ဖီးလစ်]] | leader_title2 = [[စပိန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ် (အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်)]] | leader_name2 = ပက်ဒရို ဆန်းချက် | leader_title4 = [[စပိန်နိုင်ငံ ဆီးနိတ်လွတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ဆီးနိတ်လွတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] | leader_name4 = Ander Gil | leader_title3 = [[:en:President of the Congress of Deputies|President of the Congress of Deputies]] | leader_name3 = Meritxell Batet | leader_title5 = [[:en:President of the Supreme Court of Spain|President of the Supreme Court]] | leader_name5 = Carlos Lesmes Serrano | legislature = [[Cortes Generales|ကော့တေး ဂင်နယ်ရာလီစ်]] | upper_house = [[ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (စပိန်)|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]] | lower_house = [[Congress of Deputies|Congress of Deputies]] | sovereignty_type = [[စပိန်နိုင်ငံ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]] | established_event1 = [[:en:Catholic Monarchs of Spain|''De facto'']] | established_date1 = ၁၄၇၉ ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက် | established_event2 = ''[[:en:Nueva Planta decrees|De jure]]'' | established_date2 = ၁၇၁၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၉ ရက် | established_event3 = [[:en:Spanish Constitution of 1812|ပထမဖွဲ့စည်းပုံဥပဒေ]] | established_date3 = ၁၈၁၂ ခုနှစ် မတ်လ ၁၉ ရက် | established_event4 = [[:en:Francoist Spain|Francoist Spain]] | established_date4 = ၁၉၃၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁ ရက် - ၁၉၇၈ ခုနှစ် | established_event5 = {{nowrap|[[:en:Spanish transition to democracy|လက်ရှိဒီမိုကရေစီစနစ်]]}} | established_date5 = [[:en:Spanish Constitution of 1978|၁၉၇၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက်]] | established_event6 = {{nowrap|[[:en:Enlargement of the European Union#Mediterranean enlargements|EEC accession]]}}{{efn|[[ဥရောပသမဂ္ဂ]] (EU) ၁၉၉၃ ခုနှစ် ကတည်းက}} | established_date6 = ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် | area_km2 = ၅၀၅,၉၉၀<ref>{{cite web|title=Anuario estadístico de España 2008. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente|url=http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|website=Instituto Nacional de Estadística (Spain)|access-date=14 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924144913/http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario08/anu08_01entor.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref> | ဧရိယာအဆင့် = ၅၁ | area_sq_mi = ၁၉၅,၃၆၄ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၀.၈၉ (as of 2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | အမြင့်ဆုံးနေရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | population_census = {{IncreaseNeutral}} ၄၇,၄၅၀,၇၉၅<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736177012&menu=ultiDatos&idp=1254734710990|title=INEbase / Demografía y población /Padrón. Población por municipios /Estadística del Padrón continuo. Últimos datos datos|website=ine.es|access-date=11 February 2021}}</ref><ref name="cp_2020"/>{{efn|As of 1 January 2020, the Spanish population increased in 392,921 in 2019, reaching a number of 47,330 million inhabitants. In the same period of time, the number of citizens with Spanish citizenship reached 42,094,606. The number of foreigners (i.e. immigrants, ex-pats and refugees, without including foreign born nationals with Spanish citizenship) permanently living in Spain was estimated to be at 5,235,375 (11.06%) in 2020.<ref name="cp_2020">{{cite web|url=https://www.ine.es/prensa/cp_e2020_p.pdf|title=Population Figures at 01 January 2019. Migrations Statistics. Year 2019.|date=June 2020|publisher=Instituto Nacional de Estadística (Spain) (INE)|language=es|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&cid=1254736176951&menu=ultiDatos&idp=1254735572981|archive-date=28 June 2017}}</ref>}} | population_census_year = ၂၀၂၀ | population_census_rank = ၃၀ | population_density_km2 = ၉၄ | population_density_sq_mi = ၂၄၃ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၁၂၀ | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.942&nbsp;trillion<ref name="IMFWEOES">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=PPPPC,&sy=2020&ey=2020&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1=|title=World Economic Outlook Database, October 2020|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]|website=IMF.org|access-date=11 February 2021}}</ref>}} | GDP_PPP_year = ၂၀၂၁ | GDP_PPP_rank = ၁၅ | GDP_PPP_per_capita = $၄၁,၇၃၆<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၃၂ | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.450&nbsp;trillion<ref name="IMFWEOES"/>}} | GDP_nominal_year = ၂၀၂၁ | GDP_nominal_rank = ၁၃ | GDP_nominal_per_capita = $၃၁,၁၇၈<ref name="IMFWEOES"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၂၆ | Gini = ၃၃.၀ <!--Number only--> | Gini_year = ၂၀၁၉ | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat|website=ec.europa.eu|access-date=3 August 2020}}</ref> | Gini_rank = ၁၀၃ | HDI = ၀.၉၀၄ <!--Number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉ <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = ၂၅ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[ယူရို]]{{efn|The Spanish peseta before 2002.}} (€) | currency_code = EUR | time_zone = [[အနောက်ဥရောပပဒေသ စံတော်ချိန်|WET]] နှင့် [[ဗဟိုဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်|CET]] | utc_offset = ⁠±0 to +1 <!--Note: Zero-width non-breaking space results in the infobox displaying "UTC" without a specified offset.--> | DST_note = {{small|Note: most of Spain observes CET/CEST, except the Canary Islands which observe WET/WEST.}} | time_zone_DST = [[အနောက်ဥရောပပဒေသ နွေရာသီစံတော်ချိန်|WEST]] နှင့် [[ဗဟိုဥရောပဒေသ နွေရာသီစံတော်ချိန်|CEST]] | utc_offset_DST = +1 to +2 | date_format = dd/mm/yyyy {{small|(CE)}} | drives_on = ညာ | calling_code = [[စပိန်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+34]] | iso3166code = ES | cctld = [[.es]]{{efn|name=e|The [[.eu]] domain is also used, as it is shared with other [[ဥရောပသမဂ္ဂ|European Union]] member states. Also, the [[.cat]] domain is used in Catalonia, [[.gal]] in Galiza and [[.eus]] in the Basque Country (autonomous community) autonomous regions.}} | today = | အထိမ်းအမှတ်များ = }} ဥရောပတိုက်အနောက်တောင်ဘက်အစွန်းတွင် ထိုးထွက်နေသော အိုက်ဗီးရီးယားကျွန်းဆွယ်ကြီးတခုလုံး၏ ၁၃ ပုံ ၁၁ ပုံခန့်မှာ စပိန်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကျန် ၂ ပုံခန့်မှာ အနောက်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်ရှိ [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ]]ဖြစ်၏။ မြောက်ဘက်တွင် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]နှင့် ဗစ္စကေးပင်လယ်အော်၊ အနောက်ဘက်တွင် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံနှင့် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ တောင်ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ ဂျီဗရောတာရေလက်ကြားနှင့် [[မြေထဲပင်လယ်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် မြေထဲပင်လယ်ဖြင့် ဝန်းရံလျက်တည်ရှိ၏။ စပိန်နိုင်ငံသည် [[ဥရောပ]]တိုက်နှင့် တဆက်တည်းဖြစ်သော်လည်း အိုက်ဗီးရီးယန်းကျွန်းဆက်ကို ကန့်လန့်ဖြတ်ထားကာ တည်ရှိနေသောမြင့်မားသည့် ပီးရနီးတောင်တန်းများက ဥရောပတိုက် ကုန်းတွင်းနိုင်ငံများနှင့် စပိန်နိုင်ငံတို့ကို ကာဆီးထားလေသည်။ [[အာဖရိက]]တိုက်နှင့်မူ ကျဉ်းမြောင်းလှသော [[ဂျီဘရော်လ်တာ ရေလက်ကြား]]သာလျှင် ခြားနေ၍ ရှေးရှေးအခါက အာဖရိကတိုက်နှင့် စပိန်နိုင်ငံတို့ ကုန်းမြေချင်း ဆက်စပ်တည်ရှိခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်တို့က အထောက်အထားနှင့် ပြဆိုခဲ့ကြလေသည်။ အနီးအနား ပတ်ဝန်းကျင်တွင် စပိန်ပိုင် ဗယ်လီအဲရစ်ကျွန်းစု၊ ကနေရီကျွန်းစုနှင့် မိုရိုကိုကမ်းခြေရှိ ကျွန်းငယ်ကလေးများ ရှိသည်။ ထိုကျွန်းများအပါအဝင် စပိန်နိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၁၉၆၇၀၀ စတုရန်းမိုင်ဖြစ်၍ ၂၀၁၈ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေ ၄၇ သန်း နီးပါးရှိသည်။ စပိန်တစ်နိုင်ငံလုံးမှာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ပေ ၂၀၀၀ ခန့်မြင့်သော ကုန်းပြင်ကြီးဖြစ်လေသည်။ မြောက်ဘက် ကမ်းခြေတလျှောက်မှာ ပေ ၈၀၀၀ ကျော်မြင့်သော ကန်တာဗရီယန် တောင်တန်းရှိ၍ ပေပေါင်း တစ်သောင်းကျော်မြင့်သော ပီးရနီးတောင်တန်း၏ အနောက်ဘက်စွန်းနှင့် နာဗားရားနယ်ရှိ တောင်ကြားလမ်းတစ်ခုသာ ခြားသည်။ ထိုတောင်ကြားလမ်းမှာ စပိန်နိုင်ငံနှင့် ပြင်သစ်တို့ကူးသန်းဆက်သွယ်ရာ တစ်ခုတည်းသော တံခါးပေါက်ဖြစ်၏။ အလယ်ပိုင်းရှိ တောင်တန်းများမှာ ဂွါဒါရမ္မာတောင်တန်း၊ဂရေးဒို့တောင်တန်း၊ ဂါးတားတောင်တန်း၊ မိုရေးနာတောင်တန်း၊ ဆီယယ်ရာနီဗျားဒတောင်တန်း စသည်တို့ ဖြစ်လေသည်။ စပိန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များသည် ထိုတောင်မြင့်ကြီးများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ မြေထဲပင်လယ်နှင့် [[အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ]]ထဲသို့ စီးဝင်ကြသည်။ အရေးပါအရာရောက်သော မြစ်ကြီးများအနက် တေးဂပ်မြစ်၊ ဒိုးရူးမြစ်၊ ဂွါးဒီယားနားမြစ်နှင့် ဂွဒယ်ကွီးဗီးရားမြစ်တို့သည် အလယ်ပိုင်းတောင်တန်းများမှ မြစ်ဖျားခံ၍ ဧဗရိုးမြစ်နှင့် မီညိုမြစ်တို့သည် မြောက်ပိုင်းရှိ ကန်တာဗရီယန် တောင်တန်းတွင် မြစ်ဖျားခံလေသည်။ ထိုမြစ်များအနက် တေးဂပ်မြစ်မှာ အရှည်ဆုံးဖြစ်၍ ၆၅၅ မိုင်မျှရှိ၏။ မီညို၊ ဒိုရူးနှင့် တေးဂပ်မြစ်များမှာ မြစ်ဝကျယ်များ ရှိကြရာ မြစ်ဝကျွန်းကြီးများတွင် လုံခြုံသောသင်္ဘောဆိပ်များ တည်ရှိ၏။ သို့ရာတွင် မြစ်ညာတလျှောက်သို့ လှေသင်္ဘောများ ဆန်တက်သွားလာခြင်း မပြုနိုင်ချေ။ စပိန်နိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ မတူချေ။ တစ်နိုင်ငံလုံးလိုလိုတွင် ဆောင်းရာသီ၌ အေးလွန်း၍ နွေရာသီ၌မူ ပူလွန်းသည်။ အလယ်ပိုင်းရှိ ကုန်းပြင်မြင့်ကြီးသည် အလွန်ခြောက်သွေ့သော အပိုင်းဖြစ်၏။ သို့သော် ဗစ္စကေးပင်လယ်အော်နှင့် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်ရှိ စပိန်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင်မူ ရာသီဥတု မျှတသည်။ စပိန်နိုင်ငံအလယ်ပိုင်းတွင်မူ ဆောင်းရာသီမှာ ရှည်လျားလှ၏။ မြေထဲပင်လယ် ကမ်းခြေတလျှောက်ရှိ အရှေ့ပိုင်းတွင် ဆောင်းရာသီတို၍ နွေရာသီတွင် လွန်စွာပူပြင်းသည်။ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင်မူကား ဆောင်းရာသီဟူ၍ မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်သည်။ စပိန်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းများတွင် တနှစ်လုံးလိုလိုပင် မိုးမျှတစွာ ရွာသွန်း၏။ ရာသီဥတုတွင်သာမဟုတ် မြေတွင်လည်း၊ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားခြားနားလေသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် တောင်ထူထပ်၍ သတ္တုတွင်းများ ပေါများသော်လည်း လူဦးရေ ၃ ပုံ ၂ပုံမှာ လယ်ယာစိုက်ပျိုး ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမြူကြလေသည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မြေ ၉၄ ရာခိုင်နှုန်းခန့်ကို စိုက်ပျိုး၍ ဖြစ်ထွန်းဖွယ်ရာရှိသော်လည်း မြေအားလုံး၏ တစ်ဝက်ခန့်ကိုသာ စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်သည်။ ကျန်တဝက်မှာ စားကျက်များဖြစ်သည်။ စိုက်ပျိုးသော အဓိက ကောက်ပဲသီးနှံများမှာ ဂျုံနှင့်မုယောတို့ဖြစ်၍ မြင်းစားဂျုံ၊ ရိုင်းစပါး၊ ပြောင်း၊ ပဲ၊ အားလူးများကိုလည်း စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်သည်။ ထို့ပြင် ဆန်စပါး၊ ကြက်သွန်၊ သကြားမုန်လာများကိုလည်း စိုက်ပျိုး၏။ စပျစ်ခြံ၊ လိမ္မော်ခြံများလည်း အကြီးအကျယ် စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်၍၊ ဝိုင်အရက်ချက်သောလုပ်ငန်းမှာ တွင်ကျယ်၏။ သိုး၊ နွား၊ ဆိတ်များကိုလည်း မွေးမြူကြသည်။ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအပြင် ကြီးကျယ်သော အခြားလုပ်ငန်းမှာ သတ္တုတူးဖော်ခြင်းဖြစ်သည်။ ကျောက်မီးသွေး မြောက်မြားစွာ ထွက်သော်လည်း အမျိုးအစားမှာ ပထမတန်းစား မဟုတ်ချေ။ ကျောက်မီးသွေးအပြင် အခြားဓာတ်သတ္တုများမှာ သံ၊ သံမဏိ၊ ကြေး၊ ခဲ၊ သွပ်၊ ပြဒါးနှင့် တန်စတင်တို့ဖြစ်၏။ သစ်တောများမှ ထင်းရှူးသစ်နှင့် ဖေါ့များရရှိ၍ ထင်ရှူးဆီနှင့် တာရပင်ဆီများလည်း ရရှိလေသည်။ စပိန်နိုင်ငံတွင် ရှေးအခါက သစ်တောထူထပ်ခဲ့သော်လည်း၊ နေထိုင်စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ခုတ်ထွင် ရှင်းလင်းလိုက်ကြသောကြောင့်တစ်ကြောင်း၊ သစ်တောထွက်ပစ္စည်းကို လူတို့ ထုတ်ယူအသုံးပြုဖန်များလွန်း၍တကြောင်း ယခုအခါ နိုင်ငံတစ်ခုလုံး၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာလျှင် သစ်တောများ ကျန်ရစ်သည်။ သစ်တောများ ပါးရှားသွား သဖြင့် ရာသီဥတု တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲလာခဲ့ရာ၊ လေပြင်းတိုက်ခတ်ခြင်း၊ ဖုံထူခြင်းတို့ကြောင့် အချို့ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသများတွင် လူသူမနေထိုင်နိုင်တော့ချေ။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်တွင်မူကား မြို့ကြီးပြကြီးများ၊ စက်ရုံများ၊ အလုပ်ရုံများ၊ တောင်ယာပဲခင်းများနှင့် သာယာလှ၏။ လူနေအိမ်ခြေလည်း ထူထပ်၏။ မြောက်ပိုင်းကမ်းခြေတွင် တံငါလုပ်ငန်း တွင်ကျယ်သဖြင့် ငါးစည်သွပ်လုပ်ငန်း ဖြစ်ထွန်းသည်။ ဥရောပတိုက် ကုန်သွယ်ရာဌာနကြီးများနှင့် နီးကပ်သော မြောက်ပိုင်းတွင် စပိန်နိုင်ငံ၏ကြီးကျယ်သော ကုန်ထုတ်ရေးလုပ်ငန်းကြီးများ တည်ရှိသည်။ [[ဘာစီလိုနာမြို့|ဘာစီလိုးနာ]]မြို့တွင် ချည်ထည်စက်ရုံများ၊ သိုးမွေးထည် စက်ရုံများရှိသည်။ ထိုမြို့မှ ဇာလည်းထွက်၏။ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် အထည်စက်ရုံပေါင်း ၂၁၈၀ ခန့်ရှိသည်။ မြောက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ်များတွင် ပိတ်ချောအထည်စက်ရုံများနျင့် စက္ကူစက်များ အများအပြား ရှိ၏။ တောင်ပိုင်းတွင် ပိုးထည်လုပ်ငန်းမှာ အရေးပါသော လုပ်ငန်းတစ်ခုဖြစ်၍ သံနှင့်သံမဏိလုပ်ငန်းအတွက် စက်ရုံအချို့ကို မကြာမီက တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ရေအားကို အသုံးပြု၍ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးရေး လုပ်ငန်းမှာလည်း တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လျက်ရှိလေသည်။ သို့သော် ခြုံ၍ ကြည့်လျှင် စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းမှာ တိုးတက်သင့်သလောက် မတိုးတက်ဘဲ ရှိနေသည်ကို တွေ့ရပေသည်။ စပိန်နိုင်ငံအတွင်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးမှာ ကောင်းမွန်၍ မီးရထားလမ်းမိုင်ပေါင်း ၁၀,၈၀၀ ကျော်ရှိသည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးကို ဆက်သွယ်နေသော ကြေးနန်းနှင့်စကားပြောကြေးနန်းကြိုး မိုင်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်စီရှိ၏။ ရေကြောင်းဆက်သွယ်ရေးမှာ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် မြေထဲပင်လယ်တို့ဖြင့် ဆက်သွယ်ရ သည်။ မြို့ကြီးများကို တစ်မြို့နှင့် တစ်မြို့ လေကြောင်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည့်ပြင် နိုင်ငံခြားနှင့်လည်း လေကြောင်းအဆက်အသွယ် ရှိလေသည်။ စပိန်နိုင်ငံ၏ အဓိကထုတ်ကုန်မှာ ဝိုင်အရက်ဖြစ်၏။ အခြားထုတ်ကုန်များမှာ ဖေါ့၊ သတ္တုများ၊ သံလွင်သီး၊ အခြား သစ်သီးများ၊ သကြား၊ သစ်၊ ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များ၊ ဖန်ထည်ပစ္စည်းများ၊ မြေအိုး၊ မြေခွက်၊ သိုးမွေးနှင့် ခြည်ထည်များဖြစ်လေသည်။ အဓိက သွင်းကုန်များကား အစားအသောက်များ၊ သိုး၊ ဆိတ်၊ နွားတိရစ္ဆာန်များ၊ စက်ကိရိယာများ၊ မီးသွေး၊ ဝါဂွမ်း၊ ပိတ်ချောထည်၊ မော်တော်ယာဉ်များ၊ ဆေးဝါးများ စသည်တို့ဖြစ်၏။ မြို့တော်မှာ နိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ [[မဒရစ်မြို့‎]]ဖြစ်၍ အကြီးဆုံး ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးများမှာ ဘာစီလိုနာ နှင့် ဗီးလဗာအိုမြို့တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံ၏ ရှေးဟောင်းသမိုင်းသည် ကျောက်ခေတ်မှ အစ ပြုသည်။ ကျောက်ခေတ်အနုပညာရပ်များဖြစ်သော ဂူအောင်း လူတို့၏ ပန်းချီစုတ်ရေးဆေးခြယ်မှုအတတ်ကို စပိန်နိုင်ငံရှိ အားလတားမီးရား ကျောက်ဂူအတွင်း တွေ့ရှိကြရသည်။ ယခု အခါ စပိန်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်သော ဗက်လူမျိုး များမှာ ကျောက်ခေတ်လူမျိုးများ၏ အဆက်အနွယ် ဖြစ်သည်။ စပိန်နိုင်ငံ၏ မြို့ကြီးများမှာ အများအားဖြင့် ပင်လယ်ကမ်းရိုး တန်း တစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိလေသည်။ စပိန်နိုင်ငံ၏ အရှေ့ မြောက်စွန်းဖြစ်သော ကာတာလုံးနီးယားပြည်နယ်ရှိ ဘာစီလို နာ ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးသည် စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်း (အထူးသဖြင့် ခြည်ထည်သိုးမွေးထည်များ ရက်လုပ်ခြင်း) ထွန်းကားသော မြို့ ဖြစ်၍၊ လူဦးရေ ထူထပ်၏။ ကာတာလုံးနီးယား ပြည်နယ်ရှိ ဘာစီလိုနာ ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးသည် စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်း (အထူး သဖြင့် ခြည်ထည်သိုးမွေးထည်များ ရက်လုပ် ခြင်း) ထွန်းကား သော မြို့ဖြစ်၍၊ လူဦးရေ ထူထပ်၏။ ကာတာလုံးနီးယား ပြည် နယ်၏ တောင်ဘက် မြင့်မားသောတောင်တန်းနှင့် ဗလင်းရှား ပယ်လယ်ကွေ့ကြားရှိ ဗလင်းရှားပြည်နယ်တွင် ဆည်မြောင်းများ ဖောက်လုပ်ကာ လိမ်မော်ပင်၊ ကြံပင်၊ ရှောက်ပင်၊ စွန်ပလွံပင် စသည့် သီးပင် အမြောက်အမြား စိုက်ပျိုးကြသည်။ ထိုနယ် သည် ပိုးထည်လုပ်ငန်းအတွက် စပိန်နိုင်ငံတွင် အထင်ရှားဆုံး သော နယ်ဖြစ်၏။ ထိုပြည်နယ်၏မြို့တော်မှာ ဗလင်းရှားမြို့ ဖြစ်၏။ စပိန်နိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ်ကြီးမှာ အန်ဒါလျူးရှား ပြည်နယ် ဖြစ်၏။ အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်းမှ မူးဝါးလူမျိုးတို့ စပိန်သို့ ဝင်ရောက် ကြီးစိုးစဉ်အခါက ခမ်းနားကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်ထားခဲ့သော ဂရာနားဒါးမြို့ကြီးမှာ ယနေ့ထက်တိုင် ထင်ရှားတည်ရှိသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == == သမိုင်းကြောင်း == စပိန်နိုင်ငံတွင် မူလက နေထိုင်သူများမှာ အိုက်ဗီးရီးယန်း လူမျိုးများ ဖြစ်လေသည်။ ယင်းတို့မှာ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ ဂေါလ လူမျိုးတို့နှင့်၎င်း၊ ဗြိတိန်နိုင်ငံမှ ဗြိတိန်တို့နှင့်၎င်း အနွယ်ချင်း တူ၏။ သူတို့နှင့် နောက်မှရောက်လာကြသော ကဲ့လူမျိုး၊ ကားသော့လူမျိုး၊ ရောမလူမျိုး၊ တျူတန်လူမျိုး၊ အစ္စလမ်အယူ ဝါဒီ မူးဝါးလူမျိုးများမှာ အချင်းချင်း အမျိုးရောယှက်လာ လေရာ၊ နောက်ဆုံး၌ စပိန်လူမျိုး ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။ စပိန်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် ရှေးကဲ့လူမျိုးတို့နှင့် အသွင်တူလှသော ဂလစ်ရှန်းလူမျိုးများ နေထိုင်သည်။ မြောက် ဘက်အလယ်ပိုင်းတွင် ဗက်လူမျိုးတို့ နေထိုင်၏။ အရှေ့ဘက် ကမ်းခြေ တစ်လျှောက်တွင်ကား ကာတာလန်လူမျိုးများ နေ ထိုင်ကြသည်။ ကာတာလန်တို့၏ ဓလေ့ထုံးစံများနှင့် ဘာသာ စကားမှာ ပြင်သစ်နှင့်ပို၍ နီးစပ်သည်။ အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင် သော ကက်စတီးလီယန်လူမျိုးမှာ စပိန်လူမျိုးအစစ်ဟု ယုံမှတ် ပြောဆိုခြင်းခံရသူများ ဖြစ်လေသည်။ တောင်ပိုင်းရှိ လူများမှာ အရပ်အမောင်း ခပ်ပြတ်ပြတ်နှင့် အသားမည်းသည်။ မြောက် ပိုင်းသားများကား ရုပ်ချော၍ အသားလတ်သည်။ ယဟူဒီလူမျိုး အချို့တို့မှလွဲ၍ စပိန်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံသူနိုင်ငံသား အားလုံးလိုလိုပင် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်များဖြစ်၏။ ဘီစီ ၁၀၀၀ ခန့်က စပိန်နိုင်ငံသို့ ကုန်သွယ်ရန် ပင်လယ် ခရီးဖြင့် ဆိုက်ရောက်လာကြသော ဖီနီရှန်လူမျိုးတို့သည် စပိန် နိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းဒေသတွင် အိုက်ဗီးရီးယန်းလူမျိုးတို့နှင့် တွေ့ဆုံ၍၊ ထိုတွေ့ဆုံရာအရပ်တွင် ယင်းတို့နှင့် အတူတကွ နေထိုင်လာကြသည်။ သူတို့နောက် တွင် ဗီစီဂေါ့သတို့သည် ဗင်းဒေါလူမျိုးတို့ကဲ့သို့ စပိန်နိုင်ငံကို မဖျက်ဆီးဘဲ စိုးမိုးအုပ်ချုပ် မင်းလုပ်ကြလေသည်။ ခရစ် ၄၁၅ ခုနှစ်မှ ၇၁၁ ခုနှစ် အထိ စပိန်နိုင်ငံကို စိုးမိုးအုပ်ချုပ်သော ဂေါ့သဘုရင်ပေါင်း ၂၃ ဆက်အနက် ဘုရင် ၅ ပါးမှာ လုပ်ကြံ ခြင်းခံရပြီး အခြား ၄ ပါးမှာ နန်းချခြင်း ခံခဲ့ကြရလေသည်။ ခရစ် ၅၈၉ ခုနှစ်လောက်တွင် စပိန်နိုင်ငံကို စိုးစံသော ဘုရင် သည် စပိန်တနိုင်ငံလုံးကို ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းသို့ သွပ်သွင်းခဲ့လေ သည်။ ခရစ် ၇၁၁ ခုနှစ်တွင်ကား အာဖရိကတိုက် မြောက်ပိုင်းမှ မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် ဂျီဗရောတားရေလက်ကြားကို ဖြတ်၍ စပိန်နိုင်ငံအတွင်းသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ကြ လေသည်။ စပိန်တိုင်းရင်းသားများ သာမက၊ စပိန်နိုင်ငံကို ကြီးစိုးအုပ်ချုပ်နေကြသော ဂေါ့သလူမျိုးတို့ပင်လျှင် မူးဝါးစစ် သည်တော်များကို တွန်းလှန်ခုခံခြင်း မပြုနိုင်သဖြင့် စပိန်နိုင်ငံ တွင်းမှ ထွက်ပြေးကြရလေသည်။မူးဝါးတို့သည် စပိန်နိုင်ငံကို ချင်းနင်းဝင်ရောက် စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ရုံသာမက ပီးရနီးတောင်တန်းရှိ တောင်ကြား လမ်းမှ ဖြတ်၍ ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင်းသို့ပင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် ကြ၏။ သို့သော် ခရစ် ၇၃၂ ခုနှစ်၌ ပွားတျားလွင်ပြင်တွင် ချားမာတဲ ခေါင်းဆောင်သော ပြင်သစ်တို့က ခုခံတိုက်ခိုက် သဖြင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ မူးဝါးတို့ ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ သို့သော် စပိန်နိုင်ငံတွင်ကား နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ ခန့် စိုးမိုးခဲ့လေသည်။ စပိန်နိုင်ငံကို နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ ခန့် အုပ်စိုးလာခဲ့သော မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် ရောမလူမျိုးတို့ထက်ပင် နိုင်ငံကြီးကို ထိရောက်စွာ ပြုပြင်တည်ထောင် အုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ ပါဝင်ခြင်းကြောင့်လည်း ရံဖန်ရံခါ မကျေနပ်မှုများပေါ်ပေါက်ကာ ထိုမကျေနပ်မှုများကြောင့် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲကလေးများပင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မူးဝါးတို့ ဝင်လာစဉ်က စပိန်တိုင်းရင်းသား အချို့သည် မြောက်ပိုင်းရှိ တောင်ခြေဒေသများသို့ ခိုဝင်နေထိုင်ခဲ့ကြလေ သည်။ ယင်းသို့ ပြေးလွှားခိုးအောင်း နေခဲ့ကြရသော စပိန် တိုင်းရင်းသားတို့သည် တဖြည်းဖြည်း သွေးစည်းမိကြကာ ခရစ်ယန်အယူဝါဒ နိုင်ငံငယ်ကလေးများ ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုမှတဆင့် အင်အားစုပြီး မူးဝါးလူမျိုးနယ်ချဲ့သမားတို့အား တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်စ ပြုခဲ့ကြပြန်လေသည်။ မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် စပိန်တို့ ထကြွပုန်ကန်နိုင်စွမ်းရှိမည် မဟုတ်ဟု ထင်ခဲ့သောကြောင့် တစ်ကြောင်း၊ မူးဝါးလူမျိုးများ အထဲတွင်ပင် သွေးကွဲမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် တစ်ကြောင်း စပိန်လူမျိုးတို့ တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်လာခြင်းကို ခုခံ တွန်းလှန်ရန် မစွမ်းနိုင်တော့ပေ။ ထိုအချိန်တွင် စပိန် တိုင်းရင်းသားများဖက်မှ ဆစ်ဆိုသူ၊ သူရဲကောင်းကြီးတစ်ယောက် ပေါ်ထွက်လာခဲ့လေသည်။ ဆစ် သည် မည်သည့်တိုက်ပွဲတွင်မဆို အောင်မြင်၏။ သူ၏စွမ်းရည် သတ္တိကို တွေ့မြင်ကြားသိရသော စပိန်လူမျိုးတို့ကား ဆစ်အား အထူးပင် အားကိုးအားထား ပြုကြ၏။ မူးဝါးလူမျိုးတို့သည် လည်း ဆစ်ကို အသံကြားရရုံမျှနှင့်ပင် ကြောက်ရွံ့ကြသည်ဟု ဆိုလေသည်။ စပိန် တော်လှန်ရေးအင်အားစုကြီးနှင့် မူးဝါး နယ်ချဲ့သမား တို့သည် ၁၂၀၂ ခုနှစ်တွင် ကက်စတီးနယ် တိုလိုဆာလွင်ပြင်၌ ရင်ဆိုင်မိကြ၍ ပြင်းထန်သော တိုက်ပွဲကြီးဖြစ်ပွားခဲ့လေသည်။ ထိုတိုက်ပွဲတွင် မူးဝါးတို့ အရှုံးကြီးရှုံးသဖြင့် သူတို့၏နောက်ဆုံး ခြေကုပ်တစ်ခုဖြစ်သော စပိန်နိုင်ငံ အရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ ဂရာ နားဒါးနယ်အတွင်းသို့ ဆုတ်ပြေးကြရလေသည်။ စပိန်လူမျိုးတို့ကား စပိန်၏ တစ်ဦးတည်းသော ရန်သူကို ဝိုင်း၍ တိုက်ခိုက်ကြရာ၌သာ စည်းလုံးမိကြ၍ ပြည်တွင်း အုပ်ချုပ်ရေး၌မူကား ညီညွတ်မှုမရရှိခဲ့ကြသေးပေ။ ထိုကြောင့် ကက်စတီးနိုင်ငံတွင် ပထမမြောက်အစ္စဘယ်လာဘုရင်မ အုပ်စိုး၍ အာရဂွန် ဘုရင်ကလေး၏ဘထွေးတော် ဖာဒီနန်မင်းသားတို့ လက်ဆက် လိုက်ကြသဖြင့် ကက်စတီးနှင့် အာရဂွန် နှစ်ပြည်ထောင်မှာ ပူးပေါင်း စည်းလုံးမိခဲ့လေတော့သည်။ ထိုသို့ နှစ်ပြည်ထောင် ပူးပေါင်းမိသောအခါမှစ၍ စပိန်တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ညီညွတ် စည်းလုံးလာလေသည်။ ၁၄၉၂ ခုနှစ်ကား စပိန်နိုင်ငံသမိုင်းတွင် ထူးခြားမှတ်သား ထိုက်သောနှစ်ပင် ဖြစ်၏။ စပိန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်၍ စည်းလုံးမိပြီး ဖြစ်သော်လည်း ဂရာနားဒါးနယ်ကလေးမှာ မူးဝါးလူမျိုးတို့၏လက်၌ပင် ရှိနေသေး၏။ ဖာဒီနန်နှင့်အဇ္ဇဗဲလားတို့သည် ကော်ဒိုးဗားအမည်ရှိ စပိန် စစ်ဗိုလ်ကြီးကို စေလွှတ်၍ မူးဝါးတို့အား နှင်ထုတ်စေရာ ၁၄၉၂ ခုနှစ်တွင် မူးဝါးတို့သည် ဂရားနားဒါးနယ်မှ လုံးဝ ထွက်ခွာပေး ရလေသည်။ ထိုနှစ်တွင်ပင် စပိန်နိုင်ငံမှ စေလွှတ်လိုက်သော ကိုလံဗပ်သည် ကမ္ဘာသစ်ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံ၏ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေကို အကြီးအကျယ် တိုးတက်စေခဲ့ရာ နှစ်များစွာ မကြာမြင့်မီပင် ၏ဥရောပတိုက်တွင် စပိန်နိုင်ငံသည် အကြွယ်ဝဆုံးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့လေသည်။ ယင်းသည့် စပိန်၏ရွှေခေတ်ငွေခေတ်ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်သော ၁၅၀၉ ခုနှစ် တွင် ရောမသာသနာစောင့် ဧကရာဇ်အဖြစ်ဖြင့် တင်မြေ|ာက်ခြင်း ခံရသော ပဉ္စမချား လက်ထက်၌ စပိန်နိုင်ငံသည် ဥရောပတိုက် အလယ်ပိုင်းနိုင်င ံ၏ စစ်ဖက်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးရာများတွင် ရောထွေးယှက်တင် ပါဝင်လာရ လေတော့သည်။ ပဉ္စမချားဘုရင်သည် ၁၅၅၆ ခုနှစ်တွင် ထီးနန်းကို စွန့်သည်တွင် သားတော် ဒုတိယ ဖိလစ်က ဆက်ခံစိုးစံလေသည်။ ဖိလစ်ဘုရင်လက်ထက်တွင် ကား စပိန်နိုင်ငံတော် အတွင်း၌ သာသနာရေးဖိနှိပ်မှုမှာ အတော်ပင် ပြင်းထန်လာခဲ့လေသည်။ အကြွင်းအကျန်မျှသာ ဖြစ်သော အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်တို့အားနှိပ်ကွက်ခဲ့၏။ ဒုတိယဖိလစ်ဘုရင်သည် အင်္ဂလန်ပြည်ကို ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင် နိုင်ငံဖြစ်စေလိုသောအကြံနှင့် အင်္ဂလန်ပြည့်ရှင် မေရီဘုရင်မကို လက်ထပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏အကြံကို မအောင်မီ မေရီဘုရင်မ ကွယ်လွန်သွားပြီးလျှင် ပရိုတက်စတန့်ဂိုဏ်းဝင် စစ်စစ်ကြီးဖြစ်သော အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ နန်းတက်ခဲ့လေ သည်။ ထိုအခါအကြမ်းနည်းသုံးကာ အင်္ဂလန်ပြည်ကို ဗရင်ဂျီ နိုင်ငံဖြစ်အောင် ကြံဆောင်ရန်အတွက် ၁၅၈၈ ခုနှစ်အတွင်း အာမာဒါခေါ် ကြီးကျယ်ခမ်းနားလှသော ရေတပ်မတော်ကြီးကို တည်ဆောက်ခဲ့လေသည်။ တည်ဆောက်ခဲ့လေသည်။ ( စပိန်ရေတပ်ကြီး။) သင်္ဘောကြီး များမှာ ကြီးကျယ်၍ ခိုင်ခံ့လှသော်လည်း အင်္ဂလန်ပြည်သို့ စေလွှတ် တိုက်ခိုက်စေသည့်အခါတွင်မူကား အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရလေသည်။ စပိန်ရေတပ်ကြီး ပျက်စီးဆုံးရှုံးရသည့် အချိန်မှစ၍ စပိန် နိုင်ငံသည် တဖြည်းဖြည်း တန်ခိုး မှေးမှိန်လာခဲ့လေသည်။ နိုင်ငံတော်မှာလည်း တဖြည်းဖြည်း ယိမ်းယိုင်ပြိုကွဲလာခဲ့သည်။ ၁၆၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် စပိန်လက်အောက်ခံ ပေါ်တူဂီပြည်သည် သွေးတစ်ပေါက်မကျရဘဲနှင့် လွတ်မြောက်ခဲ့လေသည်။ ၁၇၀၁ ခုမှ ၁၇၁၄ ခုနှစ်အထိနှစ်များအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော စပိန်ပိုင် နက် အများအပြားပင် လက်လွတ်သွားရသည်။ စပိန်နိုင်ငံ အများအပြားပင် လက်လွတ်သွားရသည်။ စပိန်နိုင်ငံကိုလည်း ပြင်သစ် မင်းသားတစ်ပါးက လာရောက် အုပ်စိုးခဲ့လေသည်။ ထိုမင်းသားမှာ ပြင်သစ်ဘုရင်၏မြေးတော် အန်ဇူမြို့စား ပဉ္စမ ဖိလစ်ဖြစ်၍ စပိန်နိုင်ငံတွင် ၁၉၃၁ ခုနှစ်အထိ အုပ်စိုးခဲ့သော ဗူးဗွန် မင်းဆက်တွင် ပထမဦးဆုံးဘုရင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအခါမှစ၍ စပိန်နိုင်ငံမှာ တဖြည်းဖြည်း တန်ခိုးမှိန်ခဲ့ လေသည်။ စပိန်ထီးနန်းဆက်ခံရေးစစ်ပွဲ အတွင်းက (ခရစ် ၁၇၀၄-၁၇၁၄) ဂျီဗရောတားနယ်၊ မီနောကားနယ်၊ အီတလီ ပြည်နယ်ရှိနယ်များနှင့် နယ်သာလန်ပြည်နယ်များ ဆုံးရှုံးခဲ့ရ လေသည်။ ထို့ပြင် စပိန်နိုင်ငံအတွက် အကျိုးမရှိသော စပိန် အီတလီစစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့လေသည်။ ၁၇၈၉ ခုနှစ် ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးကြီးတွင် စပိန်ဘုရင် သည် ဆွေတော်မျိုးတော် ဖြစ်သော ပြင်သစ်ဘုရင်ဖက်မှ ကူညီခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် တော်လှန်သူများ အောင်မြင် ပြီးနောက် တန်ခိုးတက်လာသော နပိုလီယန်၏ ပရိယာယ် ကြောင့် စပိန်နိုင်ငံရှိ ပြင်သစ်နန်းဆက်ပင် ပြတ်ရလေတော့ သည်။ နပိုလီယန်သည် ညီတော်ဂျိုးဇက်အား စပိန်နိုင်ငံ၏ထီးနန်း ကို အပ်နှင်းခဲ့လေသည်။ သို့သော် မကြာမီ စပိန်နိုင်ငံသား အပေါင်းတို့သည် ဂျိုးဇက်ဘုရင်အား လက်နက်စွဲကိုင်ကာ တော် လှန်ခဲ့ကြလေသည်။ နပိုလီယန် တန်ခိုးကြီးမားလာမည်ကို စိုးရိမ်သော အင်္ဂလိပ်တို့က စပိန်သူပုန်တို့အား ကူညီသဖြင့် စပိန်တော်လှန်ရေးကြီး အောင်မြင်ခဲ့လေသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် နပိုလီယန်၏ ပြင်သစ်စစ်တပ်များ လက် အောက်မှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီးနောက်၌ကား နပိုလီယန်က အကျဉ်းချထားသော ဗူးဗွန်မင်းဆက် သတ္တမဖာဒီနန်ဘုရင် လွတ်မြောက်လာပြီးလျှင် စပိန်နိုင်ငံကို ပြန်လည်စိုးစံခဲ့သည်။ ၁၈၃၃ ခုနှစ်တွင် သတ္တမဖာဒီနန် ဘုရင်နတ်ရွာစံသောအခါ၊ အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ပိုင်နယ် အားလုံးလိုလိုကို လက်လွှတ် လိုက်ရသည်။ ကျန်ရှိနေသေးသော ကျူးဗားနှင့် ပွားတိုးရီးကိုး ကိုလည်း ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော စပိန်အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် လုံးဝ ဆုံးရှုံးလေသည်။ သတ္တမ ဖာဒီနန်ဘုရင်၏ ထီးနန်းရိုက်ရာကို သမီးတော် ဒုတိယအဇ္ဇဗဲလား မင်းသမီးက ဆက်ခံစိုးစံသည်။ သို့ရာတွင် ဘထွေးတော် ဒွန်ကာလိုမင်းသားက သူသာလျှင် စပိန်ထီးနန်း ကို စိုးစံထိုက်သည်ဟု ဆိုကာ တော်လှန်ပုန်ကန်ရာ ပြည်တွင်း စစ်ပွဲကြီး ဖြစ်ပွားရပြန်သည်။ ၁၈၇၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၇၅ ခုနှစ်အထိ စပိန်သမနိုင်ငံကို ပထမ ဆုံးအကြိမ် တည်ထောင်ခဲ့ပါသော်လည်း၊ အမှန်အားဖြင့် စပိန် နိုင်ငံတွင် အုပ်ချုပ်သော အစိုးရဟူ၍ အတည်တကျမရှိဘဲ ပြည်တွင်း ဆူပူမှုများသာလျှင် ဖြစ်ပွားလျက် ရှိခဲ့လေသည်။ ထိုကြောင့် ၁၈၇၅ ခုနှစ်တွင် ဆူပူလှုပ်ရှားထကြွမှုများကို ရွံရှာ လာကြပြီဖြစ်သော စစ်ဖက်အာဏာပိုင်များက ဗူးဗွန်မင်းဆက် ဖြစ်သော ဒုတိယအဇ္ဇဗဲလား၏သားတော် ၁၂ ဆက်မြောက် အယ်လဖွန်းဆိုးအား စပိန်ထီးနန်းကို အပ်ကြသည်။ အယ်လဖွန်း ဆိုးဘုရင်သည် ပြည်တွင်းဆူပူမှု အားလုံးတို့ကို လက်နက်ဖြင့် နှိပ်ကွပ်ခဲ့၏။ ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် အခြေခံဥပဒေ တစ်ရပ်ကို ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့သည်။ နန်းသက် ၁၀ နှစ်အကြာ ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အယ်လဖွန်းဆိုးမင်းသား အရွယ်ရောက်လာသည် အထိ ဘုရင်မကြီးခရစ္စတီးနားက နန်းစောင့်မယ်တော် ဘုရင်မ အဖြစ် အုပ်ချုပ်လာခဲ့ရလေသည်။ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ကျူးဗား ကျွန်းက နောက်တစ်ကြိမ် ပုန်ကန်ထကြွ ပြန်သောကြောင့် ဗိုလ်ချုပ်ဝေးလားကို စေလွှတ်နှိမ်နင်းစေရာတွင် သူပုန်များကို ရက်ရက်စက်စက် နှိပ်ကွက်မှုနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်နှင့်အမေရိကန်တို့ စစ်ဖြစ်ရလေသည်။ ထိုစစ်ပွဲတွင် စပိန် တို့ အရေးနိမ့်ပြီးလျှင် ကျူးဗားနှင့် ပွားတိုရီးကိုး ကိုသာမက ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုကိုပါ လက်လွှတ်လိုက်ရလေသည်။ ၁၃ ဆက်မြောက် အလ်လဖွန်းဆိုးမင်းသားသည် ၁၉၀၂ ခုနှစ်တွင် စပိန်နိုင်ငံ အားလုံးကို ဘုရင်အဖြစ် စိုးစံခဲ့ရလေ သည်။ ထိုအချိန်တွင် နိုင်ငံတွင်း ပြဿနာများမှာ အထူးပင် ရှုပ်ထွေးလျက်ရှိလေသည်။ အထူးသဖြင့် ခရစ်ယန်ဂိုဏ်းကြီး သည် ဘုရင်အား ဩဇာလွှမ်းမိုးရန် ကြံရွယ်လျက်ရှိသည်။ ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် အာဖရိကတိုက်မြောက်ပိုင်း မိုရိုကိုနယ်တွင် ရှိသော တိုင်းရင်းသားအချို့တို့က စပိန်လူမျိုးတို့အား မလိုမုန်း ထားပြီး ဆူပူထကြွ သတ်ဖြတ်ကြသဖြင့် စပိန်လူမျိုးတို့မှာ မိုရိုကိုနယ်မှ လက်လွတ်ထွက်ပြေးရမလောက်ပင် အခြေအနေ ဆိုးရွားခဲ့ရလေသည်။ ထိုအချိန်တွင် စပိန်ပြည်တွင်း၌လည်း အစိုးရကို မလိုလားသော နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်များက ဆူပူ ထကြွလာပြန်သည်။ သို့ရာတွင် စပိန်အစိုးရက ဆူပူမှု အရပ် ရပ်ကို နှိပ်ကွက်နိုင်ခဲ့လေသည်။ ပထမ ကမ္ဘာစစ်ပွဲကြီး အတွင်းက စပိန်နိုင်ငံသည် ကြားနေ ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် နိုင်ငံတွင်း ဆူပူမှုများကြောင့်၎င်း၊ သပိတ် ကိစ္စများကြောင့်၎င်း စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများ တိုးတက်ရေးမှာ ပြန်လည် ဆူပူလာပြန်သဖြင့် စစ်တပ်များ စေလွှတ်နှိပ်နင်းခဲ့ရ ပြန်သည်။ ဤတစ်ကြိမ်တွင် ဘုရင်အစိုးရအင်အားမှာ တဖြည်း ဖြည်း ပြိုကွဲစပြုလာပြီဖြစ်၍ နိုင်ငံမှာလည်း စည်းလုံးညီညွတ် ခြင်း မရှိတော့ချေ။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ပရီးမိုးသေ ရီဗေးရားသည် စစ်ဖက် ဆိုင်ရာ အကူအညီဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ရယူပြီး ဘုရင် လက်အောက်တွင် စပိန်နိုင်ငံကို အုပ်စိုးလေသည်။ အမှန်အား ဖြင့်ဆိုသော် ရီးဗေးရားကိုယ်တိုင် အာဏာရှင်အဖြစ်ဖြင့် အုပ်စိုး ခြင်းပင်ဖြစ်၏။ အယ်လဖွန်းဆိုးဘုရင်ကလည်း သူကိုယ်တိုင် အုပ်မနိုင်စိုးမရဖြစ်နေသောကြောင့် ရီးဗေးရား အုပ်ချုပ် ခြင်းကို ခွင့်ပြုထားရလေသည်။ ဗိုလ်ချုပ်ရီးဗေးရားသည် မျိုးချစ်စိတ်ထန်သန်၍ ဖြောင့်မတ် တည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးပင် ဖြစ်သော်လည်း သူတက် လာသည့်အချိန်က စပိန်နိုင်ငံအခြေအနေအရ ပြုပြင်ရေးလုပ်ငန်း များကို အာဏာရှင်စနစ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ရလေသည်။ သူသည် သူပုန်များကို ပြင်သစ်တို့၏ အကူအညီဖြင့် နှိမ်နင်းခဲ့ပြီးလျှင် သပိတ်ကိစ္စများကိုလည်း အပြင်းအထန် နှိပ်ကွပ်ခဲ့နိုင်ခဲ့သဖြင့် အရေးပါအရာရောက်သော ပြုပြင်ရေးလုပ်ငန်းများကို အောင်မြင် အောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့လေရာ စပိန်နိုင်ငံမှာ အတော်ပင်တိုးတက် ကောင်းမွန်လာခဲ့၏။ သို့သော် ၁၉၂၉ ခုနှစ်နောက်တွင် ပေါ်လာသော ကမ္ဘာနှင့် အဝှန်း စီးပွားရေးညံ့ဖျင်းမှုကြောင့် စပိန်နိုင်ငံမှာ ပြဿနာသစ် များနှင့် ရင်ဆိုင်ရပြန်လေသည်။ ဗိုလ်ချုပ်ရီဗေးရားသည် စပိန် စစ်တပ်ကြီးကို ပြုပြင်ရန် ကြိုးစားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် သူ၏ ကြိုးပမ်းချက်းမှာ မအောင်မြင်သည့်ပြင် စစ်တပ်နှင့်ဘုရင်၏ ထောက်ခံမှုကိုလည်း မရတော့သောကြောင့် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် ဇန္နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူးမှ နုတ်ထွက် သွားရလေသည်။ စပိန်လူထုသည် အာဏာရှင် စနစ်ကို ထောက်ခံအားပေးသော အယ်လဖွန်းဆိုဘုရင်အားလည်း မလို လားကြတော့ချေ။ အယ်လဖွန်းဆိုးဘုရင်သည်လည်း နောက်ဆုံးကြိုးစားခြင်း အနေဖြင့် တိုင်းသူပြည်သားတို့အား လွပ်လပ်မှုအခွင့်အရေး ပိုမိုပေးနိုင်မည့် အစိုးရအဖွဲ့မျိုး ရရှိစေမည်ဟု ကတိပြုကာ တိုင်းပြည်ပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကြီးကို ကျင်းပခဲ့လေ သည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ကျင်းပသောထိုရွေးကောက် ပွဲကြီးတွင် သမ္မတ ဂိုဏ်းသားများဖက်မှ မဲပေါင်းများစွာဖြင့် အနိုင်ရသဖြင့် အယ်လဖွန်းဆိုးဘုရင်မှာ စပိန်နိုင်ငံတွင်းမှထွက် ပြေးတိမ်းရှောင်သွားရလေသည်။ ထိုနောက် စပိန်နိုင်ငံဥပဒေပြု လွှတ်တော်သည် သမ္မတအုပ်ချုပ်ရေး အခြေခံဥပဒေကို ၁၉၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့ လေ သည်။ သမ္မတအဖြစ်ဖြင့် အဲလကာတာသာမိုးရားအား တင် မြောက်ခဲ့ကြလေသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ မန်နွယ်အသားနယား ဖြစ်၏။ အခြေခံဥပဒေသစ်အရ ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းမှာ သိသိသာသာ ကြီး ဖိနှိပ်ထားခြင်း ခံရသည်။ အမျိုးသမီးများမှာကား မဲပေး ခွင့်ရကြ၏။ သို့သော် သမ္မတအစိုးရမှာ အခက်အခဲအမျိုးမျိုးတို့ ကြောင့် နိုင်ငံ ကောင်းရာကောင်းကြောင်း ဆောင်ရွက်သင့် သလောက် မဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ပေ။ ၁၉၃၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဥပဒေပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲကြီး ကျင်းပပြန်ရာ ကွန်ဆားဗတစ်အုပ်စုဖက်မှ အနိုင်ရခဲ့လေသည်။ ထိုအခါ အင်အားတောင့်တင်းနေသော ဖက်ဆစ်အဖွဲ့နှင့် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်တို့၏ အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့တွင် ရှေးဦး စွာ ဗရင်ဂျီအဖွဲ့က ရာထူးရယူပြီး အုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ ဗရင်ဂျီအဖွဲ့က အုပ်ချုပ်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် လက်ဝဲနိုင်ငံရေး သမားများနှင့် အလုပ်သမားများကို စတင်ဖိနှိပ်လေ၏။ ထိုကြောင့် ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် အထွေထွေသပိတ်ကြီး ပေါ်ပေါက် လာပြီးလျှင် အလုပ်သမားများစုပေါင်း၍ အစိုးရအား တော်လှန် ပုန်ကန်ရာ၊ ဗရင်ဂျီအဖွဲ့အစိုးရသည် မိုရိုကိုတွင် ငြိမ်းချမ်းရေး မရရှိဘဲနှင့် ၁၉၃၆၆ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲကြီး ကျင်းပခဲ့ရသည်။ ဤရွေးကောက်ပွဲတွင် လက်ဝဲနိုင်ငံရေးအဖွဲ့များ စုပေါင်းထား သည့် လူထုတပ်ဦးက အနိုင်ရသောကြောင့် လက်ဝဲအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့လေသည်။ ထိုအစိုးရအဖွဲ့သည် လယ်ယာ လုပ်ငန်းဆိုင်ရာ ပြုလုပ်မှု များနှင့် အခြားပြုပြင်မှုများကို ဖြစ်မြောက်အောင် ဆောင်ရွက် ခဲ့ရာ မြေရှင်ကြီးများနှင့်ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းတို့က အတိုက်အခံ ပြုခြင်း ကို ခံခဲ့ရလေသည်။ များမကြာမီ စစ်တပ်ပုန်ကန်မှုကြီးတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်ခဲ့လေသည်။ ခေါင်းဆောင်များကား ဖရန်စစ္စကိုနှင့် အေမီးလျိုးမိုးလားတို့ပင် ဖြစ်လေသည်။ တော်လှန်ရေးသမား များသည် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများ ဟူသောအမည်ကို ယူကာ အစိုးရတပ်များကို အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ကြလေ သည်။ တစ်ယူသန်နိုင်ငံရေးသမားများကမူကား အစိုးရဖက်နှင့် သူပုန်ဖက် နှစ်ဖက်စလုံးကို မိမိတို့ သံယောဇဉ်ရှိရာ ကူညီ အားပေးကြလေသည်။ အစိုးရဖက်ကို ဆိုရှယ်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဖြစ်သူ ဝန်ကြီးချုပ်ဖရစ်စစ္စကိုလား ဂိုကာဗာလျေးရိုးက ကူညီ အားပေးသည်။ စပိန် ပြည်တွင်းစစ်ကြီးကာ တဖြည်းဖြည်း ပိုမိုပြင်းထန်လာ လေသည်။ ဖရန်ကိုဦးစီးသော တော်လှန်ရေးတပ်က၊ စပိန်နိုင်ငံ တောင်ဘက်ဖျားသို့ တက်ရောက်တိုက်ခိုက်စဉ် ဗိုလ်ချုပ်မိုးလား ခေါင်းဆောင်သည့် အခြားတစ်တပ်ကမူကား စပိန်နိုင်ငံ မြောက် ပိုင်းသို့ တက်ရောက် တိုက်ခိုက်ကြလေသည်။ အဆိုပါ တော် လှန်ရေး စစ်တပ်ကြီးနှစ်တပ်သည် စပိန်နိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ မဒရစ်မြို့တော်ကြီးဆီသို့ ချီတက် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြလေသည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မိုး လား လေယာဉ်ပျံ ပျက်ကျကွယ်လွန်သဖြင့် ဖရန်ကိုသည် တော်လှန်ရေးဖက်ဆစ်တပ်မတော်ကြီး၏ တစ်ဦးတည်းသော ခေါင်းဆောင်ကြီးဖြစ်လာလေသည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ဖရန်ကို၏ဖက်ဆစ်တပ်ကြီး သည် မဒရစ်မြို့တော်အနီးသို့ ဆိုက်ရောက်လာ၍ ဆိုရှယ်လစ် အစိုးရအဖွဲ့သည် ဗလင်းရှာမြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရပြီးနောက်၊ စိတ်မချရသေးသဖြင့် ၁၉၃၇ ခုနှစ်အတွင်း ဗာစီလိုးနားမြို့သို့ တစ်ဆင့် ပြောင်းရွှေ့ ရုံးထိုင်ခဲ့လေသည်။ တော်လှန်ရေးဦးစီး အဖွဲ့ကလည်း ဗူးရဂိုမြို|တွင် ရုံးထိုင်ပြီး စင်ပြိုင်အစိုးရအဖွဲ့သစ် ဖွဲ့ကာ ဖရန်ကိုအား အာဏာရှင်အဖြစ် တင်မြောက်ခဲ့ကြလေ သည်။ ဖရန်ကို၏ အစိုးရ အဖွဲ့သစ်အား ဂျာမနီနှင့် အီတလီနိုင်ငံ တို့က ချက်ချင်း အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြလေသည်။ ထိုမျှမကသေး ထိုနိုင်ငံနှစ်ခုသည် လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက်နှင့်တကွ လေ ယာဉ်ပျံ စသည်တို့ကိုပါ ဖရန်ကိုထံ ပေးပို့ကူညီခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖရန်ကို၏ ဖက်ဆစ်တပ်ကြီးမှာ လျင်မြန်စွာ အောင်ပန်းဆွတ် နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကွန်မျူနစ်ဝါဒသို့ ရှေးရှူနေသော ဆိုရှယ် လစ်အစိုးရအားလည်း ရုရှနိုင်ငံက အကူအညီများ ပေးခဲ့သော် လည်း ဖက်ဆစ်နိုင်ငံများကဲ့သို့ ထိရောက်ခြင်း မရှိချေ။ နိုင်ငံ အသီးသီးမှ အပျော်တမ်းတပ်သားများသည်လည်း အပြည်ပြည် ဆိုင်ရာ တပ်မဟာ ဖွဲ့စည်းကာ အစိုးရဘက်မှ ပါဝင်ကူညီ တိုက်ခိုက်ခဲ့၏။ အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့ကမူကား မည်သူ့ကိုမျှ အား မပေးချေ။ ဝက်မစွက်ရေးကော်မီတီတစ်ခု ဖွဲ့စည်းရန်ပင် ကြိုး ပမ်းခဲ့သေး၏။ ရုရှနိုင်ငံက ဆိုရှယ်လစ်အစိုးရကို လက်နက် အား၊ လူအင်းအားနှင့်ကူညီမှု ရပ်ဆဲလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင် နက်၊ ဖရက်နက်၏ ဖက်ဆစ်သူပုန်တပ်များသည် ၁၉၃၉ ခုနှစ် တွင် စပိန်နိုင်ငံတွင် ဖရန်ကို ဦးစီးသည့် ဖက်ဆစ် အစိုးရ ဆောက်တည်လာခဲ့သည်မှာ ယနေ့တိုင်ပင်ဖြစ်၏။ ထိုနောက် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီး စတင်ဖြစ်ပွားလာရာ ဖရန်ကိုသည် စစ် အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းမပြုဘဲ ရှောင်ကွင်းနိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာစစ်ဘေးစစ်ဒဏ်မှ လွတ်မြောက်လာခဲ့လေသည်။ သို့ရာ တွင် ရုရှဂျာမန် တိုက်ပွဲများတွင်မူကား ဂျာမန်တို့အား ကျေးဇူး တုံ့ပြန်သည့်သဘောဖြင့် ဂျာမန်တို့ဖက်မှ ကူတိုက်ခိုက်စေရန် စပိန် အပျော်တမ်း စစ်တပ်များကို ရုရှဂျာမန်စစ်ကြောင်းသို့ စေလွှတ်ခဲ့ဘူး၏။ သို့သော် ဝင်ရိုးတန်း နိုင်ငံများ တဖြည်း ဖြည်း အရေးနိမ့်လာမှန်း သိလာသောအခါ ယင်းတို့နှင့် အဆက်ဖြတ်လိုက်လေသည်။ စပိန်နိုင်ငံ အစိုးရမှာ ဖက်ဆစ်အာဏာရှင် အစိုးရမျိုးဖြစ်၏။ ဗိုလ်ချုပ်ဖရန်ကိုမှာ နိုင်ငံ၏ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လေသည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသားကွန်ဂရက် လွှတ်တော်က ဖရန်ကို ကွယ် လွန်သောအခါ စပိန်မှာ ဘုရင့်အစိုးရ အုပ်ချုပ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်လာရမည်ဟူသော ဥပဒေတစ်ရပ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့၏။ ထိုဥပဒေ အရ ကွန်ဂရက်သည် ဘုရင်ကို ရွေးကောက် တင်မြောက်နိုင် သည်။ ဖရန်ကိုမှာ နိုင်ငံ၏အဓိပတိသာမဟုတ် နိုင်ငံရှိ တစ်ခု တည်းသော နိုင်ငံရေးပါတီဖြစ်သည့် ဖားလန်းပါတီ၏ ခေါင်း ဆောင်လည်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါတီကို အဖွဲ့ဝင် ၁၀၃ ဦးပါဝင် သော အမျိုးသားကောင်စီက ကြိုးကိုင်၏။ အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဖရန်ကိုအား ဝန်ကြီး ၁၂ ဦးပါဝင်သော အစိုးရအဖွဲ့က ကူညီ လေသည်။ ကောတေးခေါ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်တွင် ဥပဒေပြု နိုင်ခွင့် အာဏာရှိသော်လည်း နိုင်ငံအဓိပတိ၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်သည်။ ယင်းလွတ်တော်အဖွဲ့ဝင် အချို့ကိုသာ ရွေးကောက် တင်မြှောက်ရ၏။ အဖွဲ့ဝင်များမှာ ကက်ဗိနက်အဖွဲ့ဝင် ၁၃ ဦး၊ ဖားလန်းပါတီအမျိုးသားကောင်စီ လူကြီး ၁၀၃ ဦး၊ တက္ကသိုလ် ကျောင်း ၁၂ ကျောင်းမှ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး ၁၂ ဦး၊ လုပ်ငန်းဆိုင် ရာ ကိုယ်စားလှယ်များ၊ မြို့ကြီးပြည်နယ်ကြီးများမှ ကိုယ်စား လှယ်များ ဖြစ်လေသည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် ဆိုင်ရာအချို့ကို ဆောင်ရွက်ခွင့်ရသော အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ အသီးသီးရှိသည်။ == ပထဝီဝင် == စပိန်နိုင်ငံသည် အရှေ့ဘက်၊ မြောက်ဘက်နှင့် အလယ်ပိုင်းတို့တွင် တောင်တန်းများတည်ရှိသည်။အဓိက တောင်တန်းကြီး ၆ ခု ရှိသည်။ဥရောပတွင် ဒုတိယ တောင်တန်း အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။စပိန်နိုင်ငံသည် ယူရေးရှား ကျောက်ချပ်နှင့် အာဖရိက ကျောက်ချပ်တို့ ဆုံရာဖြစ်၍ ငလျင် ခဏခဏလှုပ်တက်သည်။ == နိုင်ငံရေးနှင့်အစိုးရ == စပိန်(သပိန်)နိုင်ငံတွင် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ကျင့်သုံးပြီး ဘုရင် ဖိလစ်စိုးစံသည်။ ၁၉၇၈ စပိန်အခြေခံဥပဒေအရ ဒီမိုကရေစီစနစ်ကိုကူးပြောင်းခဲ့သည်။ အခြေခံဥပဒေဟာ ၁၈၁၂မှ အခြေခံဥပဒေကိုမှီငြမ်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၇၆၌ ဘုရင်မင်းမြတ်ဂျွန်ကာလို့စ်မှ ဒေါလ်ဖှိုသွာရေဇ်အား ဝန်ကြီးချုပ်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဒီရလဒ်၏အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ၁၉၇၇ အထွေ ထွေ ရွေးကောက်ပွဲမှ အခြေခံဥပဒေကောရ်တေသ်သဘောတူချက်အရ စပိန်လွှတ်တော်မှ ၁၉၇၈ အခြေခံဥပဒေကို မူကြမ်းနှင့်အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ဒီဇင်ဘာ ၆ရက်နေ့အမျိုးသားဆန္ဒခံယူပွဲပြီးသည့်နောက်ပိုင်းတွင် မဲပေးသူ ၁၉၇၈,၈၈%ဖြင့် အခြေခံဥပဒေသစ်ကိုအတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃)၊ အပိုင်း (ခ)</ref> == စပိန်လွှတ်တော်== ဤလွှတ်တော်သည် နိုင်ငံ့အရေးအရာများစွာကိုတာဝန်ယူဖြေရှင်းဆုံးဖြတ်သည့်ဌာနဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေး == == လူမှုပထဝီဝင် == == ယဉ်ကျေးမှု == == ရည်ညွှန်းချက်များ == == ပြင်ပလင့်ခ်များ == == မှတ်စုများ == {{notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:စပိန်နိုင်ငံ]] [[Category:ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ဥရောပ သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:မြေထဲပင်လယ်သမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] aljhbx7p0ddhgnkimfhlq212kwjinok 0 10815 1038024 884470 2026-06-13T18:17:39Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ဆက်စပ်လေ့လာရန် */ 1038024 wikitext text/x-wiki {{wiktionary}} မြစ်ဝဒေသများသည် မြစ်တစ်ခုမှ ပင်လယ်နှင့်ဆုံရာ မြစ်များထဲမှရေချိုနှင့် သမုဒ္ဒရာမှ ရေငန်တို့ ဆုံတွေ့ရာနေရာများ ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ဝဒေသများတွင် မြစ်ဝ၌ မြစ်ကသယ်ဆောင်လာသော နုံးအနယ်အနှစ်များ ပို့ချသောကြောင့် မြေဆီဩဇာကောင်း သော မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်ကို ဖြစ်စေသည်။ ပင်လယ်နှင့်ဆုံရာ မြစ်ဝဒေသများသည်- * ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ ဇီဝဒေသဘောအရ ထုတ်လုပ်မှုအားအကောင်းဆုံးသောဂေဟ စနစ်များဖြစ်သည်။ * အမြဲစိမ်းအပင်များဖြင့် နေစွမ်းအင်ကို အာဟာရစွမ်းအင်အဖြစ်ပြောင်းလဲပေးသော အစားအစာကွန်ရက် စနစ် အဖြစ် စုပုံရာ အရင်းအမြစ်များ ဖြစ်သည်။ * အပင်အမျိုးအစား အချို့အတွက်သာ ပေါက်ရောက်ရှင်သန်နိုင်သည်။ (ဤအပင်မျိုးများသည် ပင်လယ်နှင့်ဆုံသော မြစ်ဝဒေသမှာ ရှိနေသည့် ရုပ်ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေမှာသာ ရှင်သန်နိုင်သည်။) * သဘာဝတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်အချို့၏ ဘဝသက်တမ်း အဆင့်အချို့တွင်၊ ခိုလှုံကျက် စားနေထိုင်ရာ အရေးပါသည့် ဒေသဖြစ်သည်။ ပင်လယ်နှင့်ဆုံရာ မြစ်ဝဒေသများ၌ ရေချိုသည် ပင်လယ်ရေငန်ထက်ပို၍ ပေါ့ပါးသဖြင့်၊ ရေငန်၏အပေါ်မှနေ၍ စီးဆင်းကြ သည်။ သမုဒ္ဒရာထဲမှနေ၍ သယ်ဆောင်လာသော အာဟာရဓာတ်များသည် မြစ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာကြသောကြောင့် အပင်များ ကြီးထွားရန်မြေဆီဩဇာ ထက်သန်သောနေရာများအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည်။ အမှန်တွင် ဤမြစ်ဝဒေသများ သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝဗေဒသဘောအရ ထုတ်လုပ်မှုအကောင်းဆုံး ဂေဟစနစ်များ တည်ရှိရာနေရာအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အပင်အမျိုးအစားများသည် မြစ်ဝဒေသများ၏ ထူးခြားသော ရုပ်အခြေအနေများမှာသာလျှင် ရှင်သန်နိုင်ကြပြီး အချို့အပင်များသည် မြစ်ဝဒေသများမှာပင် နေရာရွေး၍ ပေါက်ရောက်တတ်ကြသည်။ မြစ်ဝဒေသများတွင် အပင်များပေါက် ရောက်ခြင်းနှင့် နေရာရွေးချယ်၍ ပေါက်ရောက်ခြင်းအတွက် အဓိက အကြောင်းအချက်မှာ ရေတွင်အငန်ဓာတ် ပါဝင်ခြင်း ကြောင့် သို့မဟုတ် ဆားငန်ပေါက်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ အပူပိုင်းဒေသရှိ ပင်လယ်နှင့်တွေ့ဆုံသော မြစ်ဝများတွင် ပေါက်ရောက်သော ဒီရေရောက်လမုတောများသည် ထူးခြားသည့် သစ်တောတမျိုးဖြစ်ပြီး၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ ဂေဟစနစ်၏ အရေးပါသည့် အစိတ်အပိုင်း တခုလည်း ဖြစ်သည်။ ဒီရေ ရောက်လမုတောများသည် ဒီရေလှိုင်းများ မြင့်တက်လာမှုမှ ကာကွယ်ပေးသည့် သဘာဝအတားအဆီးတခု ဖြစ်ရုံမျှသာ မက ငါးမျိုးစိတ်များနှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ မှီခိုခိုလှုံနေထိုင်ရန် အသိုက်အမြုံအဖြစ် အကောင်းဆုံး ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။ <ref>© 2009 မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ချောင်းများဆိုင်ရာ ကွန်ယက် (BRN)</ref> == မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ပျက်စီးခြင်း == ''ကမ္ဘာ (Earth) ပေါ်တွင် မြင်ဝကျွန်းပေါ်များ ရှိကြသည်။ မြေကျွန်းပေါ်များသည်'' မြေပြိုခြင်း၊ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မြင့်တက်လာခြင်း၊ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ရေကြီးခြင်း၊ နုန်းမြေပို့ချမှု နည်းပါးခြင်း၊ ဆူနာမီ၊ မုန်တိုင်း၊ ငလျင်လှုပ်ခြင်း စသည့ အကြောင်းအရင်းများကြောင့် နှစ်စဉ် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်များဆုံးရှုံးလျှက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == <references/>{{DEFAULTSORT:}} [[Category:သဘာဝ ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] iyayt3ri38yj4u71mxjj08egd79ox2j 1038099 1038024 2026-06-14T06:28:03Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/Min Ko Ko Khant thant|Min Ko Ko Khant thant]] ([[User talk:Min Ko Ko Khant thant|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:Pho Sai|Pho Sai]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 884470 wikitext text/x-wiki {{wiktionary}} မြစ်ဝဒေသများသည် မြစ်တစ်ခုမှ ပင်လယ်နှင့်ဆုံရာ မြစ်များထဲမှရေချိုနှင့် သမုဒ္ဒရာမှ ရေငန်တို့ ဆုံတွေ့ရာနေရာများ ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်ဝဒေသများတွင် မြစ်ဝ၌ မြစ်ကသယ်ဆောင်လာသော နုံးအနယ်အနှစ်များ ပို့ချသောကြောင့် မြေဆီဩဇာကောင်း သော မြစ်ဝှမ်းလွင်ပြင်ကို ဖြစ်စေသည်။ ပင်လယ်နှင့်ဆုံရာ မြစ်ဝဒေသများသည်- * ကမ္ဘာမြေပေါ်ရှိ ဇီဝဒေသဘောအရ ထုတ်လုပ်မှုအားအကောင်းဆုံးသောဂေဟ စနစ်များဖြစ်သည်။ * အမြဲစိမ်းအပင်များဖြင့် နေစွမ်းအင်ကို အာဟာရစွမ်းအင်အဖြစ်ပြောင်းလဲပေးသော အစားအစာကွန်ရက် စနစ် အဖြစ် စုပုံရာ အရင်းအမြစ်များ ဖြစ်သည်။ * အပင်အမျိုးအစား အချို့အတွက်သာ ပေါက်ရောက်ရှင်သန်နိုင်သည်။ (ဤအပင်မျိုးများသည် ပင်လယ်နှင့်ဆုံသော မြစ်ဝဒေသမှာ ရှိနေသည့် ရုပ်ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေမှာသာ ရှင်သန်နိုင်သည်။) * သဘာဝတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်အချို့၏ ဘဝသက်တမ်း အဆင့်အချို့တွင်၊ ခိုလှုံကျက် စားနေထိုင်ရာ အရေးပါသည့် ဒေသဖြစ်သည်။ ပင်လယ်နှင့်ဆုံရာ မြစ်ဝဒေသများ၌ ရေချိုသည် ပင်လယ်ရေငန်ထက်ပို၍ ပေါ့ပါးသဖြင့်၊ ရေငန်၏အပေါ်မှနေ၍ စီးဆင်းကြ သည်။ သမုဒ္ဒရာထဲမှနေ၍ သယ်ဆောင်လာသော အာဟာရဓာတ်များသည် မြစ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာကြသောကြောင့် အပင်များ ကြီးထွားရန်မြေဆီဩဇာ ထက်သန်သောနေရာများအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည်။ အမှန်တွင် ဤမြစ်ဝဒေသများ သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝဗေဒသဘောအရ ထုတ်လုပ်မှုအကောင်းဆုံး ဂေဟစနစ်များ တည်ရှိရာနေရာအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အပင်အမျိုးအစားများသည် မြစ်ဝဒေသများ၏ ထူးခြားသော ရုပ်အခြေအနေများမှာသာလျှင် ရှင်သန်နိုင်ကြပြီး အချို့အပင်များသည် မြစ်ဝဒေသများမှာပင် နေရာရွေး၍ ပေါက်ရောက်တတ်ကြသည်။ မြစ်ဝဒေသများတွင် အပင်များပေါက် ရောက်ခြင်းနှင့် နေရာရွေးချယ်၍ ပေါက်ရောက်ခြင်းအတွက် အဓိက အကြောင်းအချက်မှာ ရေတွင်အငန်ဓာတ် ပါဝင်ခြင်း ကြောင့် သို့မဟုတ် ဆားငန်ပေါက်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ အပူပိုင်းဒေသရှိ ပင်လယ်နှင့်တွေ့ဆုံသော မြစ်ဝများတွင် ပေါက်ရောက်သော ဒီရေရောက်လမုတောများသည် ထူးခြားသည့် သစ်တောတမျိုးဖြစ်ပြီး၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ ဂေဟစနစ်၏ အရေးပါသည့် အစိတ်အပိုင်း တခုလည်း ဖြစ်သည်။ ဒီရေ ရောက်လမုတောများသည် ဒီရေလှိုင်းများ မြင့်တက်လာမှုမှ ကာကွယ်ပေးသည့် သဘာဝအတားအဆီးတခု ဖြစ်ရုံမျှသာ မက ငါးမျိုးစိတ်များနှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ မှီခိုခိုလှုံနေထိုင်ရန် အသိုက်အမြုံအဖြစ် အကောင်းဆုံး ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။ <ref>© 2009 မြန်မာနိုင်ငံ မြစ်ချောင်းများဆိုင်ရာ ကွန်ယက် (BRN)</ref> == ဆက်စပ်လေ့လာရန် == * [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]] == ကိုးကား == <references/>{{DEFAULTSORT:}} [[Category:သဘာဝ ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြစ်ဝကျွန်းပေါ်]] 33hdbywue3n7fieig1fshjb11sj53n6 0 11869 1037959 1036054 2026-06-13T14:06:46Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037959 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ဖူနန်အင်ပါယာ (၇ ရာစုခန့်) နှင့် ချန်လာနိုင်ငံများ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေး အောင်မြင်မှုများသည် ခမာအင်ပါယာ (၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း) [[အန်ကောဝပ်|အန်ကောဝတ်]]ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားဖက်၌ ပြိုင်ဖက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံမှာ ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ ကမ္ဗုဇဟု တွင်ခဲ့သည်။ == မွန်-ခမာအုပ်စုခွဲများနှင့် ပထဝီဝင် ပြန့်နှံ့မှု == ခမာဘာသာစကားကို ပြောဆိုသော သူများသည် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ ကမ္ဗောဇနိုင်ငံ (ကမ္ဘောဒီးယား) တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် ထိုင်းနိုင်ငံ (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။ ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြားမွန်-ခမာ အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ လာအိုနှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ် အရှေ့ပိုင်း ကျိုင်းတုံနယ်အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။ အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ အာသံပြည်ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ အိန္ဒိယအလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ == သမိုင်းအကျဉ်း == သမိုင်းပါရဂူ ဟိန်းဂဲလဒန်၏ အဆိုအရ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်က အရှေ့တောင်အာရှသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ ဤဒေသတွင် အင်ဒိုနီးရှင်းများ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယကုန်သည်များ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ကမ္ဗောဇပြည်တွင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် တိုင်းရင်းသားတို့၏ ဗီဇအရည်အချင်းများကြောင့် ပြင်ပယဉ်ကျေးမှုကို မိမိတို့အသွင်သို့ ပြောင်းလဲယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည်သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးမားစွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ၅ ရာစုနှင့် ၆ ရာစုနှစ်များတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော ချန်လာနိုင်ငံ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ခရစ် ၆၇၀ ပြည့်နှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ရေချန်လ (တောင်ပိုင်း) နှင့် ကုန်းချန်လ (မြောက်ပိုင်း) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ ကုန်းချန်လဒေသသည် ယခု ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံပင် ဖြစ်သည်။ === ကမ္ဗောဇတန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားနှင့် ဆူမတြားကျွန်းရှိ သီရိဝိဇယနိုင်ငံ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ချန်လာပြည်များကို ပြန်လည်စုစည်း၍ "ကမ္ဗုဇာ" အမည်ဖြင့် ကမ္ဗောဇနိုင်ငံကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၉ ရာစုနှစ်ကုန်တွင် ခမာအင်ပါယာသည် မြောက်ဘက် တရုတ်ပြည်၊ အနောက်မြောက်ဘက် နန်ချိုနှင့် အနောက်ဘက် မြန်မာပြည်ရှိ ပျူနိုင်ငံများအထိ ဩဇာကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ နောက်ပွင့်လာသော ဣန္ဒဝါရမန်မင်းဆက်မှ ပထမမြောက် ဣန္ဒဝါရမန်မင်းသည် အန်ကော (အင်းကော) မြို့တော်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမင်းဆက်သည် နှစ်ပေါင်း ၁၂၅ နှစ်မျှ ကျော်ကြားကာ အန်ကောမြို့ကို အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးဖြစ်အောင် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်းလက်ထက်၌ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ထိုင်ရှမ်း (တိုင်ရှမ်း) လူမျိုးများ ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် အယုဒ္ဓယနိုင်ငံကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၃၅၀ မှ ၁၄၆၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ထိုင်ရှမ်းတို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ရေလွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ၁၅ ရာစုတွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စန့်လွှတ်ခဲ့ရသည်။ အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နယ်မြေများ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ထံ တလှည့်စီ အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့ပြီး ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] 1snsyxzpulmz6e8durcp95cyras6kf2 1037960 1037959 2026-06-13T14:08:39Z Chenzeyan29 141880 /* ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု */ 1037960 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ဖူနန်အင်ပါယာ (၇ ရာစုခန့်) နှင့် ချန်လာနိုင်ငံများ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေး အောင်မြင်မှုများသည် ခမာအင်ပါယာ (၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း) [[အန်ကောဝပ်|အန်ကောဝတ်]]ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားဖက်၌ ပြိုင်ဖက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံမှာ ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ ကမ္ဗုဇဟု တွင်ခဲ့သည်။ == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[ခမာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုသော သူများသည် [[မဲခေါင်မြစ်]]ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref> ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြား[[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Diffloth2005">{{cite chapter |last=Diffloth |first=Gérard |editor=Sagart, Laurent |editor2=Blench, Roger |editor3=Sanchez-Mazas, Alicia |title=The Austroasiatic language family: its asymmetry and historical status |book-title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |year=2005 |publisher=Routledge |pages=77–93}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref name="Luce1965">{{cite journal |last=Luce |first=Gordon H. |title=Rice and Religion in East Asia |journal=Journal of the Siam Society |volume=53 |year=1965 |pages=139–152}}</ref> အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံပြည်]]ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sidwell2015">{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |last2=Blench |first2=Roger |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-9004282957 |pages=1–15}}</ref> == သမိုင်းအကျဉ်း == သမိုင်းပါရဂူ ဟိန်းဂဲလဒန်၏ အဆိုအရ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်က အရှေ့တောင်အာရှသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ ဤဒေသတွင် အင်ဒိုနီးရှင်းများ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယကုန်သည်များ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ကမ္ဗောဇပြည်တွင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် တိုင်းရင်းသားတို့၏ ဗီဇအရည်အချင်းများကြောင့် ပြင်ပယဉ်ကျေးမှုကို မိမိတို့အသွင်သို့ ပြောင်းလဲယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည်သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးမားစွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ၅ ရာစုနှင့် ၆ ရာစုနှစ်များတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော ချန်လာနိုင်ငံ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ခရစ် ၆၇၀ ပြည့်နှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ရေချန်လ (တောင်ပိုင်း) နှင့် ကုန်းချန်လ (မြောက်ပိုင်း) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ ကုန်းချန်လဒေသသည် ယခု ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံပင် ဖြစ်သည်။ === ကမ္ဗောဇတန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားနှင့် ဆူမတြားကျွန်းရှိ သီရိဝိဇယနိုင်ငံ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ချန်လာပြည်များကို ပြန်လည်စုစည်း၍ "ကမ္ဗုဇာ" အမည်ဖြင့် ကမ္ဗောဇနိုင်ငံကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၉ ရာစုနှစ်ကုန်တွင် ခမာအင်ပါယာသည် မြောက်ဘက် တရုတ်ပြည်၊ အနောက်မြောက်ဘက် နန်ချိုနှင့် အနောက်ဘက် မြန်မာပြည်ရှိ ပျူနိုင်ငံများအထိ ဩဇာကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ နောက်ပွင့်လာသော ဣန္ဒဝါရမန်မင်းဆက်မှ ပထမမြောက် ဣန္ဒဝါရမန်မင်းသည် အန်ကော (အင်းကော) မြို့တော်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမင်းဆက်သည် နှစ်ပေါင်း ၁၂၅ နှစ်မျှ ကျော်ကြားကာ အန်ကောမြို့ကို အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးဖြစ်အောင် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်းလက်ထက်၌ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ထိုင်ရှမ်း (တိုင်ရှမ်း) လူမျိုးများ ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် အယုဒ္ဓယနိုင်ငံကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၃၅၀ မှ ၁၄၆၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ထိုင်ရှမ်းတို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ရေလွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ၁၅ ရာစုတွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စန့်လွှတ်ခဲ့ရသည်။ အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နယ်မြေများ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ထံ တလှည့်စီ အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့ပြီး ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] 3tbon4pcqufwn3ngb026gnbjzn64265 1037961 1037960 2026-06-13T14:09:26Z Chenzeyan29 141880 /* ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု */ 1037961 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ဖူနန်အင်ပါယာ (၇ ရာစုခန့်) နှင့် ချန်လာနိုင်ငံများ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေး အောင်မြင်မှုများသည် ခမာအင်ပါယာ (၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း) [[အန်ကောဝပ်|အန်ကောဝတ်]]ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားဖက်၌ ပြိုင်ဖက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံမှာ ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ ကမ္ဗုဇဟု တွင်ခဲ့သည်။ == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[ခမာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုသော သူများသည် [[မဲခေါင်မြစ်]]ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref> ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြား[[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Diffloth2005">{{cite chapter |last=Diffloth |first=Gérard |editor=Sagart, Laurent |editor2=Blench, Roger |editor3=Sanchez-Mazas, Alicia |title=The Austroasiatic language family: its asymmetry and historical status |book-title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |year=2005 |publisher=Routledge |pages=77–93}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref name="Luce1965">{{cite journal |last=Luce |first=Gordon H. |title=Rice and Religion in East Asia |journal=Journal of the Siam Society |volume=53 |year=1965 |pages=139–152}}</ref> အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံပြည်]]ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sidwell2015">{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |last2=Blench |first2=Roger |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-9004282957 |pages=1–15}}</ref> == သမိုင်းအကျဉ်း == သမိုင်းပါရဂူ ဟိန်းဂဲလဒန်၏ အဆိုအရ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်က အရှေ့တောင်အာရှသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ ဤဒေသတွင် အင်ဒိုနီးရှင်းများ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယကုန်သည်များ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ကမ္ဗောဇပြည်တွင် မူရင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် တိုင်းရင်းသားတို့၏ ဗီဇအရည်အချင်းများကြောင့် ပြင်ပယဉ်ကျေးမှုကို မိမိတို့အသွင်သို့ ပြောင်းလဲယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည်သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးမားစွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ၅ ရာစုနှင့် ၆ ရာစုနှစ်များတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော ချန်လာနိုင်ငံ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ခရစ် ၆၇၀ ပြည့်နှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ရေချန်လ (တောင်ပိုင်း) နှင့် ကုန်းချန်လ (မြောက်ပိုင်း) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ ကုန်းချန်လဒေသသည် ယခု ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံပင် ဖြစ်သည်။ === ကမ္ဗောဇတန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားနှင့် ဆူမတြားကျွန်းရှိ သီရိဝိဇယနိုင်ငံ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ချန်လာပြည်များကို ပြန်လည်စုစည်း၍ "ကမ္ဗုဇာ" အမည်ဖြင့် ကမ္ဗောဇနိုင်ငံကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။ ၉ ရာစုနှစ်ကုန်တွင် ခမာအင်ပါယာသည် မြောက်ဘက် တရုတ်ပြည်၊ အနောက်မြောက်ဘက် နန်ချိုနှင့် အနောက်ဘက် မြန်မာပြည်ရှိ ပျူနိုင်ငံများအထိ ဩဇာကျယ်ပြန့်ခဲ့သည်။ နောက်ပွင့်လာသော ဣန္ဒဝါရမန်မင်းဆက်မှ ပထမမြောက် ဣန္ဒဝါရမန်မင်းသည် အန်ကော (အင်းကော) မြို့တော်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမင်းဆက်သည် နှစ်ပေါင်း ၁၂၅ နှစ်မျှ ကျော်ကြားကာ အန်ကောမြို့ကို အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးဖြစ်အောင် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၅ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်းလက်ထက်၌ တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ထိုင်ရှမ်း (တိုင်ရှမ်း) လူမျိုးများ ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် အယုဒ္ဓယနိုင်ငံကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၃၅၀ မှ ၁၄၆၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ထိုင်ရှမ်းတို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ရေလွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ၁၅ ရာစုတွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စန့်လွှတ်ခဲ့ရသည်။ အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နယ်မြေများ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့ထံ တလှည့်စီ အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့ပြီး ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] 3twjrvxhvbif4v6x941dx6i2d1rj0mc 1037962 1037961 2026-06-13T14:12:39Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းအကျဉ်း */ 1037962 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ဖူနန်အင်ပါယာ (၇ ရာစုခန့်) နှင့် ချန်လာနိုင်ငံများ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေး အောင်မြင်မှုများသည် ခမာအင်ပါယာ (၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း) [[အန်ကောဝပ်|အန်ကောဝတ်]]ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားဖက်၌ ပြိုင်ဖက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံမှာ ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ ကမ္ဗုဇဟု တွင်ခဲ့သည်။ == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[ခမာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုသော သူများသည် [[မဲခေါင်မြစ်]]ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref> ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြား[[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Diffloth2005">{{cite chapter |last=Diffloth |first=Gérard |editor=Sagart, Laurent |editor2=Blench, Roger |editor3=Sanchez-Mazas, Alicia |title=The Austroasiatic language family: its asymmetry and historical status |book-title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |year=2005 |publisher=Routledge |pages=77–93}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref name="Luce1965">{{cite journal |last=Luce |first=Gordon H. |title=Rice and Religion in East Asia |journal=Journal of the Siam Society |volume=53 |year=1965 |pages=139–152}}</ref> အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံပြည်]]ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sidwell2015">{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |last2=Blench |first2=Roger |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-9004282957 |pages=1–15}}</ref> == သမိုင်းအကျဉ်း == == သမိုင်းဦးကာလနှင့် ဖူနန်၊ ချန်လာခေတ် == သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒပါရဂူ ရောဘတ် ဗွန် ဟိန်းဂဲလဒန် (Robert von Heine-Geldern) ၏ အဆိုအရ အရှေ့တောင်အာရှ၏ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ၂၀၀၀ မှ ၁၅၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် တောင်ဘက်သို့ စတင်ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Heine-Geldern">{{cite book |last=Heine-Geldern |first=Robert von |title=Urheimat und früheste Wanderungen der Austronesier |year=1932 |publisher=Anthropos}}</ref> ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ အိန္ဒိယကုန်သည်များနှင့် သာသနာပြုများ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် ဒေသတွင်း၌ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ခမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်းဒေသခံယဉ်ကျေးမှုနှင့် အရည်အချင်းများပေါ် အခြေခံ၍ ပြင်ပမှလာသော အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများကို မိမိတို့အသွင်သို့ ဆီလျော်အောင် ပြုပြင်ဖန်တီးယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည် (Eastern Wu) သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် "ဖူနန်နိုင်ငံ" (Funan) သည် ပထမဆုံးသော အင်အားကြီးအခြေစိုက်နိုင်ငံအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631}}</ref> အေဒီ ၆ ရာစုတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအလယ်ပိုင်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော "ချန်လာနိုင်ငံ" (Chenla) ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဖူနန်ကို ဝါးမြိုခဲ့သည်။ အေဒီ ၇၀၆ ခုနှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းရေးမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် မြောက်ဘက် ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသဖြစ်သော '''ကုန်းချန်လ''' (Land Chenla) နှင့် တောင်ဘက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် တွံလေသပ်အိုင်ဝှမ်းဒေသဖြစ်သော '''ရေချန်လ''' (Water Chenla) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ အဓိက ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားပြီး လက်ရှိ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည့်ဒေသမှာ ရေချန်လဒေသပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Grokipedia">{{cite web |title=Chenla Kingdom |url=https://grokipedia.com/page/Chenla |website=Grokipedia |access-date=2026}}</ref> === ခမာအင်ပါယာ တန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် (အန်ကောခေတ်) === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားကျွန်းရှိ ဆိုင်လင်ဒြာ (Sailendra) မင်းဆက်၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ခမာပြည်နယ်များကို ပြန်လည်စုစည်းကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် စကြဝတ္တေးမင်း (Chakravartin) အဖြစ် ကြေညာပြီး ခမာအင်ပါယာ (အန်ကောခေတ်) ကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Higham2001">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520234734}}</ref> ၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတက်ခဲ့သော ပထမမြောက် ယသောဝရမန်မင်း (Yasovarman I) သည် ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကော (Angkor) နယ်မြေတွင် "ယသောဓရပုရ" (Yaśodharapura) ဟူသော မြို့တော်သစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမြို့တော်သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Higham2001" /> ခမာအင်ပါယာသည် ၁၂ ရာစုနှင့် ၁၃ ရာစုဦးပိုင်းများတွင် ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ခုလုံးနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ်အထိ နယ်မြေဩဇာ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာကျော်ပြီး အလွန်ခမ်းနားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) နတ်ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ခဲ့သော ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်း (Suryavarman II) က ၎င်း၏ နန်းသက်အစောပိုင်း (၁၁၂၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်) တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="AngkorWat-Wiki">{{cite web |title=Angkor Wat Construction |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat |website=Wikipedia |access-date=2026}}</ref> === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုများကြောင့် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ တိုင် (Tai) လူမျိုးများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချောင်ဖယားမြစ်ဝှမ်း၌ အယုဒ္ဓယနိုင်ငံ (ထိုင်းနိုင်ငံ) ကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wyatt2003">{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |year=2003 |edition=2nd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300084757}}</ref> ထိုင်း (ယိုးဒယား) တို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ၁၄၃၁ ခုနှစ် (၁၅ ရာစု) တွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရပြီး တောင်ဘက် ဖနွမ်းပင်ဒေသသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။<ref name="Chandler2008" /> ထို့ပြင် အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်နယ်ချဲ့မှုကြောင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (ခမာကရွမ်နယ်မြေများ) ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ (ခမာမှောင်မိုက်ခေတ်) တွင် ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့၏ ကြားညှပ်ကာ တလှည့်စီ ဩဇာခံရပြီး အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ (French Protectorate) ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၅၃ ခုနှစ်သို့ ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Chandler2008" /> == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] 5uwy6rmofwm7h3etblgrxyg7jpcntlz 1037963 1037962 2026-06-13T14:12:55Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းဦးကာလနှင့် ဖူနန်၊ ချန်လာခေတ် */ 1037963 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ဖူနန်အင်ပါယာ (၇ ရာစုခန့်) နှင့် ချန်လာနိုင်ငံများ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။ ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေး အောင်မြင်မှုများသည် ခမာအင်ပါယာ (၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း) [[အန်ကောဝပ်|အန်ကောဝတ်]]ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။ ခရစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားဖက်၌ ပြိုင်ဖက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံမှာ ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ ကမ္ဗုဇဟု တွင်ခဲ့သည်။ == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[ခမာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုသော သူများသည် [[မဲခေါင်မြစ်]]ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref> ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြား[[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Diffloth2005">{{cite chapter |last=Diffloth |first=Gérard |editor=Sagart, Laurent |editor2=Blench, Roger |editor3=Sanchez-Mazas, Alicia |title=The Austroasiatic language family: its asymmetry and historical status |book-title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |year=2005 |publisher=Routledge |pages=77–93}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref name="Luce1965">{{cite journal |last=Luce |first=Gordon H. |title=Rice and Religion in East Asia |journal=Journal of the Siam Society |volume=53 |year=1965 |pages=139–152}}</ref> အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံပြည်]]ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sidwell2015">{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |last2=Blench |first2=Roger |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-9004282957 |pages=1–15}}</ref> == သမိုင်းအကျဉ်း == === သမိုင်းဦးကာလနှင့် ဖူနန်၊ ချန်လာခေတ် === သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒပါရဂူ ရောဘတ် ဗွန် ဟိန်းဂဲလဒန် (Robert von Heine-Geldern) ၏ အဆိုအရ အရှေ့တောင်အာရှ၏ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ၂၀၀၀ မှ ၁၅၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် တောင်ဘက်သို့ စတင်ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Heine-Geldern">{{cite book |last=Heine-Geldern |first=Robert von |title=Urheimat und früheste Wanderungen der Austronesier |year=1932 |publisher=Anthropos}}</ref> ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ အိန္ဒိယကုန်သည်များနှင့် သာသနာပြုများ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် ဒေသတွင်း၌ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ခမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်းဒေသခံယဉ်ကျေးမှုနှင့် အရည်အချင်းများပေါ် အခြေခံ၍ ပြင်ပမှလာသော အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများကို မိမိတို့အသွင်သို့ ဆီလျော်အောင် ပြုပြင်ဖန်တီးယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည် (Eastern Wu) သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် "ဖူနန်နိုင်ငံ" (Funan) သည် ပထမဆုံးသော အင်အားကြီးအခြေစိုက်နိုင်ငံအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631}}</ref> အေဒီ ၆ ရာစုတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအလယ်ပိုင်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော "ချန်လာနိုင်ငံ" (Chenla) ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဖူနန်ကို ဝါးမြိုခဲ့သည်။ အေဒီ ၇၀၆ ခုနှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းရေးမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် မြောက်ဘက် ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသဖြစ်သော '''ကုန်းချန်လ''' (Land Chenla) နှင့် တောင်ဘက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် တွံလေသပ်အိုင်ဝှမ်းဒေသဖြစ်သော '''ရေချန်လ''' (Water Chenla) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ အဓိက ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားပြီး လက်ရှိ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည့်ဒေသမှာ ရေချန်လဒေသပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Grokipedia">{{cite web |title=Chenla Kingdom |url=https://grokipedia.com/page/Chenla |website=Grokipedia |access-date=2026}}</ref> === ခမာအင်ပါယာ တန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် (အန်ကောခေတ်) === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားကျွန်းရှိ ဆိုင်လင်ဒြာ (Sailendra) မင်းဆက်၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ခမာပြည်နယ်များကို ပြန်လည်စုစည်းကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် စကြဝတ္တေးမင်း (Chakravartin) အဖြစ် ကြေညာပြီး ခမာအင်ပါယာ (အန်ကောခေတ်) ကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Higham2001">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520234734}}</ref> ၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတက်ခဲ့သော ပထမမြောက် ယသောဝရမန်မင်း (Yasovarman I) သည် ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကော (Angkor) နယ်မြေတွင် "ယသောဓရပုရ" (Yaśodharapura) ဟူသော မြို့တော်သစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမြို့တော်သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Higham2001" /> ခမာအင်ပါယာသည် ၁၂ ရာစုနှင့် ၁၃ ရာစုဦးပိုင်းများတွင် ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ခုလုံးနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ်အထိ နယ်မြေဩဇာ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာကျော်ပြီး အလွန်ခမ်းနားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) နတ်ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ခဲ့သော ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်း (Suryavarman II) က ၎င်း၏ နန်းသက်အစောပိုင်း (၁၁၂၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်) တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="AngkorWat-Wiki">{{cite web |title=Angkor Wat Construction |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat |website=Wikipedia |access-date=2026}}</ref> === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုများကြောင့် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ တိုင် (Tai) လူမျိုးများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချောင်ဖယားမြစ်ဝှမ်း၌ အယုဒ္ဓယနိုင်ငံ (ထိုင်းနိုင်ငံ) ကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wyatt2003">{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |year=2003 |edition=2nd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300084757}}</ref> ထိုင်း (ယိုးဒယား) တို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ၁၄၃၁ ခုနှစ် (၁၅ ရာစု) တွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရပြီး တောင်ဘက် ဖနွမ်းပင်ဒေသသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။<ref name="Chandler2008" /> ထို့ပြင် အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်နယ်ချဲ့မှုကြောင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (ခမာကရွမ်နယ်မြေများ) ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ (ခမာမှောင်မိုက်ခေတ်) တွင် ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့၏ ကြားညှပ်ကာ တလှည့်စီ ဩဇာခံရပြီး အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ (French Protectorate) ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၅၃ ခုနှစ်သို့ ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Chandler2008" /> == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] aorp9wnoua65zmicextylz1566imtke 1037964 1037963 2026-06-13T14:15:03Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037964 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ခရစ်နှစ် ၁ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ ထွန်းကားခဲ့သော ဖူနန်အင်ပါယာ (Funan) နှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် ချန်လာနိုင်ငံ (Chenla) များ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=36–40, 65–70}}</ref> ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုများသည် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း ထွန်းကားခဲ့သည့် [[ခမာအင်ပါယာ]] (Khmer Empire) ကာလတွင် အထွန်းတောက်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကမ္ဘာကျော် [[အန်ကောဝတ်]] (Angkor Wat) ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံကြီးများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။<ref name="Higham2001">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520234734 |pages=1–10}}</ref> ခရစ်နှစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားပိုင်း၌ ပြိုင်ဘက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံကို ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ "ကမ္ဗုဇ" (Kambuja) ဟု သမိုင်းတွင် တွင်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=29–40}}</ref> == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[ခမာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုသော သူများသည် [[မဲခေါင်မြစ်]]ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref> ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြား[[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Diffloth2005">{{cite chapter |last=Diffloth |first=Gérard |editor=Sagart, Laurent |editor2=Blench, Roger |editor3=Sanchez-Mazas, Alicia |title=The Austroasiatic language family: its asymmetry and historical status |book-title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |year=2005 |publisher=Routledge |pages=77–93}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref name="Luce1965">{{cite journal |last=Luce |first=Gordon H. |title=Rice and Religion in East Asia |journal=Journal of the Siam Society |volume=53 |year=1965 |pages=139–152}}</ref> အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံပြည်]]ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sidwell2015">{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |last2=Blench |first2=Roger |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-9004282957 |pages=1–15}}</ref> == သမိုင်းအကျဉ်း == === သမိုင်းဦးကာလနှင့် ဖူနန်၊ ချန်လာခေတ် === သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒပါရဂူ ရောဘတ် ဗွန် ဟိန်းဂဲလဒန် (Robert von Heine-Geldern) ၏ အဆိုအရ အရှေ့တောင်အာရှ၏ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ၂၀၀၀ မှ ၁၅၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် တောင်ဘက်သို့ စတင်ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Heine-Geldern">{{cite book |last=Heine-Geldern |first=Robert von |title=Urheimat und früheste Wanderungen der Austronesier |year=1932 |publisher=Anthropos}}</ref> ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ အိန္ဒိယကုန်သည်များနှင့် သာသနာပြုများ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် ဒေသတွင်း၌ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ခမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်းဒေသခံယဉ်ကျေးမှုနှင့် အရည်အချင်းများပေါ် အခြေခံ၍ ပြင်ပမှလာသော အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများကို မိမိတို့အသွင်သို့ ဆီလျော်အောင် ပြုပြင်ဖန်တီးယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည် (Eastern Wu) သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် "ဖူနန်နိုင်ငံ" (Funan) သည် ပထမဆုံးသော အင်အားကြီးအခြေစိုက်နိုင်ငံအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631}}</ref> အေဒီ ၆ ရာစုတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအလယ်ပိုင်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော "ချန်လာနိုင်ငံ" (Chenla) ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဖူနန်ကို ဝါးမြိုခဲ့သည်။ အေဒီ ၇၀၆ ခုနှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းရေးမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် မြောက်ဘက် ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသဖြစ်သော '''ကုန်းချန်လ''' (Land Chenla) နှင့် တောင်ဘက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် တွံလေသပ်အိုင်ဝှမ်းဒေသဖြစ်သော '''ရေချန်လ''' (Water Chenla) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ အဓိက ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားပြီး လက်ရှိ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည့်ဒေသမှာ ရေချန်လဒေသပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Grokipedia">{{cite web |title=Chenla Kingdom |url=https://grokipedia.com/page/Chenla |website=Grokipedia |access-date=2026}}</ref> === ခမာအင်ပါယာ တန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် (အန်ကောခေတ်) === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားကျွန်းရှိ ဆိုင်လင်ဒြာ (Sailendra) မင်းဆက်၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ခမာပြည်နယ်များကို ပြန်လည်စုစည်းကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် စကြဝတ္တေးမင်း (Chakravartin) အဖြစ် ကြေညာပြီး ခမာအင်ပါယာ (အန်ကောခေတ်) ကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Higham2001">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520234734}}</ref> ၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတက်ခဲ့သော ပထမမြောက် ယသောဝရမန်မင်း (Yasovarman I) သည် ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကော (Angkor) နယ်မြေတွင် "ယသောဓရပုရ" (Yaśodharapura) ဟူသော မြို့တော်သစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမြို့တော်သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Higham2001" /> ခမာအင်ပါယာသည် ၁၂ ရာစုနှင့် ၁၃ ရာစုဦးပိုင်းများတွင် ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ခုလုံးနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ်အထိ နယ်မြေဩဇာ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာကျော်ပြီး အလွန်ခမ်းနားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) နတ်ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ခဲ့သော ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်း (Suryavarman II) က ၎င်း၏ နန်းသက်အစောပိုင်း (၁၁၂၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်) တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="AngkorWat-Wiki">{{cite web |title=Angkor Wat Construction |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat |website=Wikipedia |access-date=2026}}</ref> === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုများကြောင့် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ တိုင် (Tai) လူမျိုးများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချောင်ဖယားမြစ်ဝှမ်း၌ အယုဒ္ဓယနိုင်ငံ (ထိုင်းနိုင်ငံ) ကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wyatt2003">{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |year=2003 |edition=2nd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300084757}}</ref> ထိုင်း (ယိုးဒယား) တို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ၁၄၃၁ ခုနှစ် (၁၅ ရာစု) တွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရပြီး တောင်ဘက် ဖနွမ်းပင်ဒေသသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။<ref name="Chandler2008" /> ထို့ပြင် အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်နယ်ချဲ့မှုကြောင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (ခမာကရွမ်နယ်မြေများ) ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ (ခမာမှောင်မိုက်ခေတ်) တွင် ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့၏ ကြားညှပ်ကာ တလှည့်စီ ဩဇာခံရပြီး အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ (French Protectorate) ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၅၃ ခုနှစ်သို့ ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Chandler2008" /> == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] om27wpc5o6isejqo6bg3thtw7gfgijg 1037965 1037964 2026-06-13T14:15:38Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037965 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ခမာလူမျိုး<br />(Khmer people) | native_name = ខ្មែរ | image = File:Dancers angkor wat.jpg | caption = ခမာရိုးရာအက၊ အန်ကောဝတ် (၁၉၀၅-၁၉၂၄) | total = ~၁၇,၀၀၀,၀၀၀ | regions = {{flag|Cambodia}} (အဓိက)၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Thailand}}၊ {{flag|Laos}}၊ {{flag|France}}၊ {{flag|United States}} | languages = [[ခမာဘာသာစကား]] | religions = [[ထေရဝါဒ]][[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related = [[မွန်လူမျိုး]]၊ အခြား[[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]လူမျိုးများ }} '''ခမာလူမျိုး''' ({{lang-km|ជនជាតិខ្មែរ}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အဓိက အခြေစိုက် နေထိုင်ကြသော [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်အုပ်စု]]ဝင် လူမျိုးစုကြီး တစ်စု ဖြစ်သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ခမာလူမျိုးများသည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့် (၁၄ သန်းကျော်) ရှိပြီး၊ အိမ်နီးနားချင်း ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်း (မြောက်ပိုင်းခမာ) နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအောက်ပိုင်းဒေသ (ခမာကရွမ်) တို့တွင်လည်း သမိုင်းအစဉ်အဆက်ကတည်းက အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ခမာလူမျိုးစု အမြောက်အမြား တည်ရှိကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref><ref name="Keyes1995">{{cite book |last=Keyes |first=Charles F. |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |year=1995 |publisher=University of Hawaii Press |pages=130–145}}</ref> ခမာလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းအစသည် ခရစ်နှစ် ၁ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ ထွန်းကားခဲ့သော ဖူနန်အင်ပါယာ (Funan) နှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် ချန်လာနိုင်ငံ (Chenla) များ အချိန်ကတည်းက စတင်ခဲ့သည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=36–40, 65–70}}</ref> ဗိသုကာ၊ စက်မှုလက်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုများသည် ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအတွင်း ထွန်းကားခဲ့သည့် ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) ကာလတွင် အထွန်းတောက်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကမ္ဘာကျော် [[အန်ကောဝပ်|အန်ကောဝတ်]] (Angkor Wat) ကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံကြီးများကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်အထိ ထွန်းပြောင်ခဲ့သည်။<ref name="Higham2001">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520234734 |pages=1–10}}</ref> ခရစ်နှစ် ၁၃ ရာစုနှစ်များ မတိုင်မီကာလက အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံအင်အားပိုင်း၌ ပြိုင်ဘက်ကင်းလောက်အောင် တိုးတက်ခဲ့သော ထိုနိုင်ငံကို ၉ ရာစုနှစ်များ အစလောက်မှစ၍ "ကမ္ဗုဇ" (Kambuja) ဟု သမိုင်းတွင် တွင်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=29–40}}</ref> == ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု == [[ခမာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုသော သူများသည် [[မဲခေါင်မြစ်]]ဝှမ်းတောင်ဘက်ပိုင်းရှိ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681 |pages=35–60}}</ref> ထိုဒေသ၏ အနောက်ဘက် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] (ယိုးဒယား) နှင့် အရှေ့ဘက် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] (ကိုချင်ချိုင်းနား) တို့တွင်လည်း ခမာစကားပြောဆိုသူ အချို့ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631 |pages=1–15}}</ref> ယင်းတို့နှင့် ဘာသာစကားတူဖြစ်သော အခြား[[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] အစုခွဲဝင်များကို ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ဘက် တုံကင်းနယ်မှ အာနမ်တောင်ရိုးတစ်လျှောက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများအထိလည်းကောင်း၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]နှင့် ထိုင်းမြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်၍ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ရှမ်းပြည်နယ်]] အရှေ့ပိုင်း [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံနယ်]]အထိလည်းကောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Diffloth2005">{{cite chapter |last=Diffloth |first=Gérard |editor=Sagart, Laurent |editor2=Blench, Roger |editor3=Sanchez-Mazas, Alicia |title=The Austroasiatic language family: its asymmetry and historical status |book-title=The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics |year=2005 |publisher=Routledge |pages=77–93}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]များ၊ [[ပလောင်လူမျိုး|ပလောင်]]များ၊ [[ဝလူမျိုး|ဝ]]များသည် ခမာတို့နှင့် အနွယ်တူဖြစ်ကြသဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားခမာတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားအချို့နှင့် မျိုးနွယ်တူကြသည်။<ref name="Luce1965">{{cite journal |last=Luce |first=Gordon H. |title=Rice and Religion in East Asia |journal=Journal of the Siam Society |volume=53 |year=1965 |pages=139–152}}</ref> အခြားအနွယ်တူ လူမျိုးများမှာ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံပြည်]]ရှိ ခါစီလူမျိုးများ၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]အလယ်ပိုင်းရှိ မုဏ္ဍာလူမျိုးများနှင့် နကဗရီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Sidwell2015">{{cite book |last=Sidwell |first=Paul |last2=Blench |first2=Roger |title=The Handbook of Austroasiatic Languages |year=2015 |publisher=Brill |isbn=978-9004282957 |pages=1–15}}</ref> == သမိုင်းအကျဉ်း == === သမိုင်းဦးကာလနှင့် ဖူနန်၊ ချန်လာခေတ် === သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒပါရဂူ ရောဘတ် ဗွန် ဟိန်းဂဲလဒန် (Robert von Heine-Geldern) ၏ အဆိုအရ အရှေ့တောင်အာရှ၏ ရှေးဟောင်းကျောက်ခေတ်သစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (ဘီစီ) ၂၀၀၀ မှ ၁၅၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် တောင်ဘက်သို့ စတင်ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="Heine-Geldern">{{cite book |last=Heine-Geldern |first=Robert von |title=Urheimat und früheste Wanderungen der Austronesier |year=1932 |publisher=Anthropos}}</ref> ခရစ်နှစ်အစလောက်တွင် ကြေးဝါခေတ် ပေါ်ပေါက်လာချိန်၌ အိန္ဒိယကုန်သည်များနှင့် သာသနာပြုများ ရောက်ရှိလာမှုကြောင့် ဒေသတွင်း၌ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။ သို့သော် ခမာလူမျိုးတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်းဒေသခံယဉ်ကျေးမှုနှင့် အရည်အချင်းများပေါ် အခြေခံ၍ ပြင်ပမှလာသော အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများကို မိမိတို့အသွင်သို့ ဆီလျော်အောင် ပြုပြင်ဖန်တီးယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0824803681}}</ref> တရုတ်ပြည် သုံးပြည်ထောင်ခေတ် ဝုပြည် (Eastern Wu) သံတမန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ယခုကမ္ဘောဒီးယားဒေသတွင် "ဖူနန်နိုင်ငံ" (Funan) သည် ပထမဆုံးသော အင်အားကြီးအခြေစိုက်နိုင်ငံအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref name="Chandler2008">{{cite book |last=Chandler |first=David |title=A History of Cambodia |year=2008 |edition=4th |publisher=Westview Press |isbn=978-0813343631}}</ref> အေဒီ ၆ ရာစုတွင် ဖူနန်နိုင်ငံ တန်ခိုးမှိန်ချိန်၌ မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းအလယ်ပိုင်းတွင် ခမာတို့၏ ပြည်သစ်ဖြစ်သော "ချန်လာနိုင်ငံ" (Chenla) ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဖူနန်ကို ဝါးမြိုခဲ့သည်။ အေဒီ ၇၀၆ ခုနှစ်လောက်တွင် ချန်လာနိုင်ငံသည် ပြည်တွင်းရေးမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် မြောက်ဘက် ကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသဖြစ်သော '''ကုန်းချန်လ''' (Land Chenla) နှင့် တောင်ဘက် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် တွံလေသပ်အိုင်ဝှမ်းဒေသဖြစ်သော '''ရေချန်လ''' (Water Chenla) ဟု နှစ်ပိုင်းကွဲခဲ့ရာ အဓိက ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားပြီး လက်ရှိ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည့်ဒေသမှာ ရေချန်လဒေသပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Grokipedia">{{cite web |title=Chenla Kingdom |url=https://grokipedia.com/page/Chenla |website=Grokipedia |access-date=2026}}</ref> === ခမာအင်ပါယာ တန်ခိုးထွားသည့်ခေတ် (အန်ကောခေတ်) === နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အင်အားနည်းချိန်တွင် ဂျားဗားကျွန်းရှိ ဆိုင်လင်ဒြာ (Sailendra) မင်းဆက်၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခေတ္တခံခဲ့ရသော်လည်း အေဒီ ၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယမြောက် ဇယဝရမန်မင်း (Jayavarman II) က ခမာပြည်နယ်များကို ပြန်လည်စုစည်းကာ မိမိကိုယ်ကိုယ် စကြဝတ္တေးမင်း (Chakravartin) အဖြစ် ကြေညာပြီး ခမာအင်ပါယာ (အန်ကောခေတ်) ကို စတင်ထူထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Higham2001">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=The Civilization of Angkor |year=2001 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520234734}}</ref> ၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် နန်းတက်ခဲ့သော ပထမမြောက် ယသောဝရမန်မင်း (Yasovarman I) သည် ကျော်ကြားလှသည့် အန်ကော (Angkor) နယ်မြေတွင် "ယသောဓရပုရ" (Yaśodharapura) ဟူသော မြို့တော်သစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ထိုမြို့တော်သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်တွင် အခမ်းနားဆုံးသော ယဉ်ကျေးမှုဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Higham2001" /> ခမာအင်ပါယာသည် ၁၂ ရာစုနှင့် ၁၃ ရာစုဦးပိုင်းများတွင် ထိုင်းနိုင်ငံတစ်ခုလုံးနှင့် မလေးကျွန်းဆွယ်အထိ နယ်မြေဩဇာ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာကျော်ပြီး အလွန်ခမ်းနားလှသည့် အန်ကောဝတ် (Angkor Wat) နတ်ကျောင်းတော်ကြီးကိုမူ ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်ခဲ့သော ဒုတိယမြောက် သူရိယဝရမန်မင်း (Suryavarman II) က ၎င်း၏ နန်းသက်အစောပိုင်း (၁၁၂၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်) တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="AngkorWat-Wiki">{{cite web |title=Angkor Wat Construction |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat |website=Wikipedia |access-date=2026}}</ref> === ယိမ်းယိုင်ပြိုပျက်လာခြင်း === ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုများကြောင့် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်းမှ တိုင် (Tai) လူမျိုးများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး၊ ၁၃၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ချောင်ဖယားမြစ်ဝှမ်း၌ အယုဒ္ဓယနိုင်ငံ (ထိုင်းနိုင်ငံ) ကို ထူထောင်ကာ ခမာတို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Wyatt2003">{{cite book |last=Wyatt |first=David K. |title=Thailand: A Short History |year=2003 |edition=2nd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300084757}}</ref> ထိုင်း (ယိုးဒယား) တို့၏ အဆက်မပြတ် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ၁၄၃၁ ခုနှစ် (၁၅ ရာစု) တွင် ခမာတို့သည် အန်ကောမြို့တော်ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ရပြီး တောင်ဘက် ဖနွမ်းပင်ဒေသသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။<ref name="Chandler2008" /> ထို့ပြင် အရှေ့ဘက်မှလည်း ဗီယက်နမ် (အာနမ်) လူမျိုးများ၏ တိုက်ခိုက်နယ်ချဲ့မှုကြောင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (ခမာကရွမ်နယ်မြေများ) ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နောင်နှစ်ပေါင်း ၄၀၀ မျှ (ခမာမှောင်မိုက်ခေတ်) တွင် ခမာတို့သည် ဗီယက်နမ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့၏ ကြားညှပ်ကာ တလှည့်စီ ဩဇာခံရပြီး အခွန်ပဏ္ဍာဆက်ရသည့် ပြည်ငယ်အဖြစ် ကျရောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ထိန်းခံနယ်မြေ (French Protectorate) ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၅၃ ခုနှစ်သို့ ရောက်မှသာ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝရရှိကာ ယခုကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Chandler2008" /> == ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဘဝ == ခမာတို့သည် မိမိတို့၏ မူရင်း ကျောက်ခေတ်သစ်နှင့် ကြေးဝါခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအခြေခံပေါ်တွင် အိန္ဒိယမှ လာသော ပလ္လဝါယဉ်ကျေးမှု၊ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒ၊ သိဝနှင့် ပိဿနိုးကိုးကွယ်မှုများကို ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်အဖြစ် မွမ်းမံဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ခမာစကားဖြင့် "ပနွမ်း" သို့မဟုတ် "ဗနမ်" မှာ တောင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး ဘုရင်များကို "ကုရွန်းဗနမ်" (တောင်ဘုရင်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒများ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးတို့တွင် နက်ရှိုင်းစွာ ရောဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ် ခမာလူမျိုးများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသည် လူမှုရေးဗဟိုဌာနများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်ခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းစွာ ဆက်ဆံတတ်သည့် သဘာဝရှိကြသည်။ သွင်ပြင်လက္ခဏာအားဖြင့် အရပ်အမောင်းကောင်း၍ သန်စွမ်းပြီး၊ အသားညို သို့မဟုတ် အသားလတ်ကာ မွန်မြန်မာတို့နှင့် သွင်ပြင်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် "စမ်းပေါ့" ခေါ် ခါးဝတ်ကို ခါးတောင်းကျိုက်၍ ကိုယ်ကျပ်လက်ရှည်အင်္ကျီ ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသမီးများသည် လှပသော ပုဝါရှည်များကို ခြုံလေ့ရှိကြသည်။ == မျိုးရိုးဗီဇ == ခမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇသည် ဩစထြိုအေးရှားတစ် လူမျိုးများအတွင်း မွန်-ခမာ ဘာသာစကားပြော လူမျိုးများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ Y-DNA အခြေပြု လေ့လာမှုများအရ ခမာအမျိုးသားများထဲတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများစု (၄၀–၆၀% ခန့်) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှတောင်ပိုင်း ဒေသခံ ဩစထြိုအေးရှားတစ်မျိုးနွယ်အုပ်စု၏ နွယ်စပ်မှုကို ပြသသည်။ အခြားသော Haplogroup များထဲတွင် Haplogroup O2a (O-M324) ကို ၁၅–၂၅% ခန့် တွေ့ရပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှမြောက်ပိုင်း မျိုးနွယ်များနှင့် သမိုင်းတလျှောက် ဆက်သွယ်မှုကို ပြသသည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ အင်ဒို-အာရိယန် ဆင်းသက်မှုကို ချိန်ညှိပြသသည့် Haplogroup R1a နှင့် R1b ကိုလည်း အနည်းငယ် (၅% ခန့်) တွေ့ရသည်။ အမိဘက်မှမျိုးရိုးလိုင်း (mtDNA) အရမူ ခမာလူမျိုးများတွင် F, B, M7, R9 တို့ အများဆုံးဖြစ်ပြီး၊ ဤအမျိုးအစားများသည် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း ဒေသခံ မိခင်ဘက်မှ မျိုးနွယ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Stub}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] [[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ]] o800zxhqwnlecb72s720ees3fap74a3 0 12788 1038224 1032563 2026-06-14T06:55:25Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို) 1038224 wikitext text/x-wiki '''ပအိုဝ်းလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''တောင်သူလူမျိုး''' ({{Lang-shn|ပဢူဝ်း}});([[ကယန်း]]-ပအူ);(အရှေ့ပိုး- တံင်သူ); ({{lang-ksw|တီသူ}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေ ၂,၂၀၀,၀၀၀ ခန့်ရှိသောလူမျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|url=http://www.stimson.org/programs/myanmar-map/#Pa-O|title=Interactive Myanmar map|access-date=22 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708051141/http://www.stimson.org/programs/myanmar-map/#Pa-O|archive-date=8 July 2013|url-status=dead}}</ref>ပအိုဝ်းလူမျိုး ~၈၂%သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ကြသည်။ <ref>Sidwell, Paul (2009). "Classifying the Austroasiatic Languages: History and State of the Art". LINCOM Studies in Asian Linguistics.</ref>{{Infobox ethnic group | group = ပအိုဝ်းလူမျိုး | native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ | native_name_lang = blk | image = Inle See-In Dein-Pa-O-Frau-12-2006-gje.jpg | caption = ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း၊အင်းလေးဒေသရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး | population = ၂,၂၀၀,၀၀၀ | popplace = [[မြန်မာနိုင်ငံ]](အဓိက)၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | rels = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | related_groups = [[ကရင်လူမျိုး]]၊[[ကယားလူမျိုး]] | langs = [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]၊ [[ဗမာဘာသာစကား]] }} * ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် (ဒေါက်တာသန်းထွန်း) စာမျက်နှာ ၂၈ လူ မျိုးနွယ်စု ဆင်းသက်ပုံ အရ [[ကရင်]] မျိုးနွယ်စုဝင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကရင်နှင့်ပအိုဝ်းသည် ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ကိုးကွယ်မှုတို့ တူညီမှုများ မရှိပေ။ ပအိုဝ်းလူမျိုး(ပအိုဝ်ႏခွိုꩻ)တို့သည် ([[တိဗက်]]-[[ဗမာ]])အနွယ်ဖြစ်သော လူမျိုးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။(တောင်သူနာမည်သည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ရှေးအမည်ဖြစ်ပြီး ရှေးခေတ်[[တရုတ်]]လူမျိုးတို့က(တိစူ၊ တိုင်စူ)ဟုခေါ်ဆိုခဲ့ရာမှစ၍ ယခုထက်ထိ ရှမ်း(တွင်သူ) ကရင်(တီၤသူ၊တံင်သူ) မွန်(တံင်သူ) ဟုဆက်လက်ခေါ်ဆိုနေသည်။ ==ပအိုဝ်းလူမျိုး== ------ *မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပအိုဝ်း]]လူဦးရေအဆင့်သည် စတုတ္ထအများဆုံးဖြစ်သော်လည်း ကိုယ်ပိုင်ပြည်နယ်မရှိခြင်း။ လူမျိုးကိုလည်း [[ကရင်]]မျိုးနွယ်စုထည့်လိုက် [[ရှမ်း]]မျိုးနွယ်စုထဲထည့်လိုက် စသည်ဖြင့် သီးခြားမျိုးနွယ်စုဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ် မပြုပေးခြင်း။ [[ဗမာ]]နှင့်[[ရခိုင်]]သည် ဘာသာစကားတူညီသော်လည်း သီးခြားလူမျိုးများဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ [[ကရင်မျိုးနွယ်စု]]ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသည့် [[ပအိုဝ်း]]လူမျိုးသည် ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာတရား စသည်တို့သည် [[ကရင်]]နှင့်တူညီမှုမရှိပဲ သီးခြားစီဖြစ်နေပါသည်။ *၂၀၁၄ခုနှစ်သန်းခေါင်စာရင်းတွင် ပအိုဝ်းဒေသနှင့်ဆက်စပ်နေသော ကယားပြည်နယ်တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုးအများအပြားနေထိုင်သော်လည်း သန်းခေါင်စာရင်း အချက်အလက်တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး မပါရှိပါ။ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးနှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေတွင်လည်း ထို့အတူပင်ဖြစ်သည်။ *မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပအိုဝ်းလူဦးရေသည် အဓိကတိုင်းရင်းသား ၈မျိုးတွင် ပါဝင်သော[[ချင်း]] ၊ [[ကယား]] စသည်တို့ထက် ပိုများပါသည်။ ------------ စ(Ja-ကျ)၊ ဆ(Sha-ရှ)၊ သ(Sa-စ)၊ ရ(Ra)၊ ယ(Ya) ပအိုဝ်းစာပေတွင် တက်ကျသံ ၆မျိုးရှိပြီး မည်သည့်အသံမဆို ပအိုဝ်းစာဖြင့် ရေး၍ရနိုင်သည်။ သထုံပအိုဝ်းစာမူသည် မူလပျူစာပေရေးဟန်နှင့်များစွာဆင်တူပါသည်။ == အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ == ပအိုဝ်းလူမျိုး သည် အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးအုပ်စုတစ်စု ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်နွယ်ပွားများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် သုတေသနပညာရှင်အချို့က ပအိုဝ်းလူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများသည် ကရင်လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည့်အတွက် "ကရင်နက်" (''Black Karen'') ဟူသောအမည်ဖြင့် ကနဦး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များဖြစ်သည့် Paul Benedict (၁၉၄၃) နှင့် David Bradley (၁၉၈၅) တို့က ပအိုဝ်းဘာသာစကားကို စနစ်တကျ လေ့လာပြီး တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]] ထဲတွင် ပါဝင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1943">Benedict, Paul K. (1943). ''The Sino-Tibetan Languages: A Conspectus''. University of California Press.</ref><ref name="Bradley1985">Bradley, David (1985). ''Language Policy and Language Planning in Burma''. Australian National University.</ref> ပအိုဝ်းလူမျိုးများကို ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံအရောင်၊ ပြောဆိုသည့် ဝဲသံစနစ် နှင့် ပထဝီဝင် ဒေသအခြေချမှုအပေါ် အခြေခံ၍ အောက်ပါအတိုင်း အသေးစိတ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည် -<ref name="PaOUnions">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့ (ဗဟို). (၂၀၁၅). ''ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများ၏ သမိုင်းနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲများ သုတေသနစာတမ်း''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၅၄–၆၂။</ref><ref name="BradleyEast">Bradley, David (2007). ''East and Southeast Asia''. In: Encyclopedia of the World's Endangered Languages. Routledge.</ref> === ၁။ တောင်ကြီးနှင့် ဝန်းကျင်ဒေသ ပအိုဝ်း (ကွန်လုံပအိုဝ်း) === ပအိုဝ်းလူမျိုးစုစုပေါင်း၏ အများစုဖြစ်သော (၈၀% ကျော်) သည် [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ဟိုပုံးမြို့]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[နောင်တရားမြို့]] နှင့် [[လွိုင်လင်မြို့]] ဝန်းကျင်တို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဗဟိုပအိုဝ်း သို့မဟုတ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ပြောဆိုသော ဝဲသံစနစ်သည် ပအိုဝ်းတစ်မျိုးသားလုံး၏ "ဘုံစကား" (Standard Pa-O) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ပထဝီဝင်အရ အိမ်နီးနားချင်းဖြစ်သော [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် တိုင်းရင်းသားများနှင့် ရောယှက်ထိစပ်မှု အများဆုံး ရှိသည်။ === ၂။ ပင်လောင်းဒေသ ပအိုဝ်း (ခြုဲင်း နှင့် တံတောက်အနွယ်) === [[ပင်လောင်းမြို့]] နှင့် ဖယ်ခုံဒေသ ကုန်းမြင့်ပိုင်းများတွင် အခြေချကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် '''"ခြုဲင်း" (Khruing)''' သို့မဟုတ် '''"တံတောက်" (Tadaung)''' အနွယ်ဝင်များဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ဝဲသံအနည်းငယ် ကွဲပြားပြီး စကားပြောရာတွင် လေသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ထင်ရှားသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကယားပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သဖြင့် [[ကယားလူမျိုး|ကယား (ကရင်နီ)]] တိုင်းရင်းသားများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သွေးနှောမှု အချို့ရှိသည်။ === ၃။ လင်းခေးဒေသ ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းနီ သို့မဟုတ် ဖြားဗျာ) === [[လင်းခေးမြို့]]၊ [[မောက်မယ်မြို့]] နှင့် သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက်ကမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော ပအိုဝ်းမျိုးနွယ်စုခွဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်း၌ '''"ပအိုဝ်းနီ"''' သို့မဟုတ် '''"ဖြားဗျာ" (Phra Bya)''' အနွယ်စုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ မူလပအိုဝ်းများကဲ့သို့ အနက်ရောင် ဝတ်ဆင်ကြသော်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ရိုးရာဝတ်စုံ အနားသတ်များတွင် အနီရောင်နှင့် အလင်းရောင်စုံ ဒီဇိုင်းများကို သိသာထင်ရှားစွာ ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ကြသဖြင့် ပအိုဝ်းနီဟု အမည်တွင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၄။ အောက်မြန်မာပြည် မြေပြန့်ပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ သို့မဟုတ် သထုံပအိုဝ်း) === [[မွန်ပြည်နယ်]] ([[သထုံမြို့]]၊ [[ဘီလင်းမြို့]])၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]] ([[ဘားအံမြို့]]) နှင့် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] ကမ်းနီးမြေပြန့်ဒေသများတွင် ရှေးကတည်းက အခြေချခဲ့ကြသော ပအိုဝ်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာသမိုင်းအရ '''"ပအိုဝ်းဖြူ"''' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒေသအလိုက် '''"သထုံပအိုဝ်း"''' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ မြေပြန့်ပအိုဝ်းများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] လူမျိုးများနှင့် နီးကပ်စွာ အတူနေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် အဝတ်အစားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစရိုက်လက္ခဏာများတွင် မြေပြန့်ဒေသယဉ်ကျေးမှုများ ကူးစက်သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ကွန်လုံဘုံစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စာပေအပိုင်းတွင် သထုံမူ (အလံတရာမူ) ကို သီးခြား အသုံးပြုကြသည်။ === ၅။ အခြားသော ရိုးရာနှင့် ဝဲသံအခြေပြု မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များ === ပအိုဝ်းရိုးရာ သမိုင်းသုတေသန အထောက်အထားများနှင့် ဒေသန္တရ ဓလေ့ထုံးစံများအရ အထက်ပါ ပင်မအုပ်စုကြီးများအပြင် အောက်ပါအတိုင်း ထူးခြားသော မျိုးနွယ်စုခွဲငယ်များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သေးသည်။<ref name="PaOClans">ခွန်ပညာနန္ဒ (ဟိုပုံး). (၂၀၁၉). ''ပအိုဝ်းနွယ်ဖွားတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဒေသန္တရစကားစုများ''. ခြူးကလျာစာပေ. စာ-၁၁၂–၁၂၅။</ref> #တရျက် (Taryak) နှင့် တယင် (Tayang) အနွယ်စုများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]နှင့် [[ကယားပြည်နယ်]]စပ်ကြား တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းစကားနှင့် ကွဲပြားပြီး စကားလုံး အဆုံးသတ်သံများကို ခပ်ပြတ်ပြတ် ရွတ်ဆိုတတ်သည့် ဝဲသံထူးခြားချက် ရှိကြသည်။ #ပန်နင် (Panneng) အနွယ်စုများမှာ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တောင်ကုန်းအချို့နှင့် ကယားပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် အခြေချကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် ခေါင်းပေါင်း (ဖာကန်တော့) ပတ်ပုံပတ်နည်းနှင့် ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ငွေထည်တန်ဆာပလာ ဆင်ယင်မှု ဒီဇိုင်းအနည်းငယ် ကွဲပြားသည်။ #ပထုံ (Pathong) အနွယ်စုများသည် ပအိုဝ်းရှေးဟောင်း မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်တွင် ဗဟိုကွန်လုံပအိုဝ်းလူမျိုးစုကြီးအတွင်းသို့ အများစု ရောနှောဝင်ရောက်သွားကြပြီ ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော နယ်စပ်ကျေးရွာများတွင် မိမိတို့၏ မူလပထုံဝဲသံကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားဆဲ ဖြစ်သည်။ #ပအိုဝ်းမည်း (နာမ်ခဲးအနွယ်)သည် အောက်မြန်မာပြည် ကရင်ပြည်နယ် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဘားအံမြို့နယ်အချို့တွင် နေထိုင်ကြသည်။ သထုံပအိုဝ်း (ပအိုဝ်းဖြူ) များနှင့် ဒေသချင်း နီးစပ်သော်လည်း ရိုးရာအရောင်အဖြစ် အနက်ရောင်ဝတ်စုံကိုသာ စွဲစွဲမြဲမြဲ ဝတ်ဆင်ကြပြီး မွန်-ကရင် စကားလုံးအချို့ကို ရောနှောအသုံးပြုသည့် ထူးခြားချက်ရှိသည်။ == ဆင်းသက်လာပုံ == ကရင်လူမျိုးတို့သည် အမျိုးအလိုက် မိမိတို့ကိုယ်ကို ခေါ်ဝေါ်သော အမည်များရှိကြသည်။ ပုံစံအားဖြင့် [[ကရင်နီ]]တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို [[ကယား]]ဟု ခေါ်ကြသည်။ ပအိုဝ်းဟူသော အမည်သည်လည်း အမျိုးအလိုက် ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်သည်။ [[ဖိုင်:531492 260407870762135 532453081 n.jpg|thumbnail|တောင်သူအမယ်ကြီး နှစ်ဦး]] ပအိုဝ်းတို့သည် ကရင်မျိုးတို့တွင် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယ အများဆုံးဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတို့ကို မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ဘက်နယ်စပ်ဒေသ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်နယ် အလယ်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် နယ်စပ်ဒေသတို့တွင် အနှံ့အပြားတွေ့ရှိရသည်။ ပအိုဝ်းတို့၏ အချက်အချာဒေသ ၂ ခုမှာ [[သံလွင်မြစ်]]အောက်ပိုင်း ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများနှင့် တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်ရှိ သထုံနယ်တို့ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းရှိ ကျိုက္ခမီခရိုင်နှင့် သထုံခရိုင်တို့တွင် ပအိုဝ်းလူမျိုး အများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ပဲခူးခရိုင်]]၊ [[ဘားအံခရိုင်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]နှင့် [[ကော့ကရိတ်မြို့နယ်]] လခတို့တွင်လည်း ပအိုဝ်းလူမျိုးများ အနှံ့အပြား နေထိုင်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှအပ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]များနှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] အောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင်လည်း ပအိုဝ်းများ အထင်အရှား ရှိလေသည်။ [[ဖိုင်:PaO Grandma.jpg|thumb|ထမ်းဆန်းဂူ စတုဒီသာရှိ လုပ်အားပေး ပအိုဝ်း အဖွားအို၊ ဟိုပုံး၊ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ ရှမ်းပြည်နယ်]]ပုဂံသို့ မနူဟာမင်း ပါသွားပြီးနောက် နိုင်ငံပြိုကွဲ၍ အချို့ပအိုဝ်းတို့သည် မူလသထုံမှမြေလှည်းကိုးစီး ရေလှည်းကိုးစီးကိုယူဆောင်ကာ မြောက်ဘက်သို့ ရောက်သွားပြီးလျှင် ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် သထုံနယ်သစ် (ယခု ဆီဆိုင်မြို့) ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ သထုံပြည်မှ ပြေးလာသော ပအိုဝ်းတို့သည် မြေလတ်တွင်လည်း အခြေစိုက်ကြသည်။ [[ပုဂံကျောက်စာ]]တို့တွင် တောင်သူဟူ၍ ဖော်ပြပါရှိရကား [[ပုဂံခေတ်]]ကပင် ပအိုဝ်းနှင့် မြန်မာတို့ အဆက်အသွယ်ရှိသည်ဟု ယူဆရပေသည်။ ရှမ်းပြည်နယ် သထုံနယ်တွင် ပအိုဝ်းတို့သည် နန်းခေ၊ တတုတ်၊ ကွန်လောင်၊ တန်စန်နှင့် ခိုင်ဟူ၍ လူမျိုးစု ၅ စု ကွဲသည်ဟုဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ရှမ်းပြည်နယ်မှ ပအိုဝ်းတို့ကို ရှမ်းတောင်သူဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းပအိုဝ်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို သထုံပန်းရင်ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၊ သထုံနယ်ကိုလည်း အုပ်ချုပ်သူ မြို့စားသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ကရင်ဘာသာစကားနှင့် နီးစပ်သော ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ ကိုယ်ပိုင် စာပေရှိကာ အရွယ်ရောက်သူတိုင်း ပအိုဝ်းစာပေကို ဖတ်တတ်ကြသည်။ ပအိုဝ်းကလေးများသည် အစိုးရကျောင်းများတွင် ဒုတိယတန်း အောင်မြင်ပြီးပါက ပအိုဝ်းလိတ်မွူးခေါ်(သင်ပုန်းကြီး) ကို စတင် သင်ယူကြသည်။ ယခုအခါ ပအိုဝ်းစာပေပြန့်ပွားရေး ဗဟိုကော်မတီက ဆရာဖြစ် ပအိုဝ်းစာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုသင်တန်းကို နှစ်စဉ်ကျင်းပပေးလျက်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းတို့သည် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းကန်ဘုရားများ တည်ဆောက်ကြသည်။ သို့သော် နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း တွေ့ရသည်။ ရွာနတ်၊ အိမ်စောင့်နတ်များကို မပျက်မကွက် ပူဇော်ပသမှုလည်း ရှိသည်။ ရှမ်းပြည်မှ ပအိုဝ်းအမျိုးသားတို့သည် ရှမ်းအမျိုးသားများကဲ့သို့ ရှမ်းဘောင်းဘီပွ၊ ရှမ်းပေါ်ဖုံးအင်္ကျီတို့ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးတို့သည် ကရင်သင်တိုင်းကဲ့သို့ သင်တိုင်းအမည်းရောင်တွင် အနီရောင် အနားသတ်ထားသည်ကို ဝတ်ဆင်ဖုံးလွှမ်း၍ ထမီတိုတို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ခေါင်းတွင် ပန်းပွားပါသော တံပတ်မည်းကို ပေါင်းကြ၍ တံပတ်မရွေ့လျားရအောင် ငွေဆံညှပ်၊ ငွေကြိုးတို့ဖြင့် ထိန်းတွယ် စည်းနှောင်ထားသည်။ ဆံပင်နောက်တွဲ ထုံးကြသည်။ ငွေနားသံသီး၊ ငွေလက်ကောက် ခေါင်းပွများကိုလည်း ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံမှ ပအိုဝ်းတို့သည် မြန်မာကဲ့သို့ပင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ပအိုဝ်းတို့၏ သာရေးနာရေး ထုံးတမ်းစဉ်လာ ဆောင်ရွက်မှုတို့သည် မြန်မာထုံးတမ်းစဉ်လာတို့အတိုင်း ပုံစံအားဖြင့် အပျိုအား လူပျိုလှည့်ပုံ၊ လင်မယား ကွာရှင်းပုံ၊ လူသေလျှင် ကူးတို့ခထည့်ပုံ စသည်တို့မှာ ဆင်တူရိုးမှား ဖြစ်ကြလေသည်။ ==နေထိုင်ပျံ့နှံ့ရာဒေသများ== မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]]၊[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]။ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] မယ်ဟောင်ဆောက်ပြည်နယ်၊ တာခ့်ပြည်နယ်၊ ချင်းမိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းရိုင်ပြည်နယ်၊ နခုမ်ပထုမ်ပြည်နယ်။ ===လူဦးရေ=== [[မြန်မာနိုင်ငံ]] -၂.၂သန်း [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] - ၁၀၀၀၀၀ - ၂၀၀၀၀၀ ကြား == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည့် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ရိုးရာအရ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင် ဝတ်စုံကို အများဆုံး ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အောက်မြန်မာပြည် (မွန်ပြည်နယ်နှင့် ကရင်ပြည်နယ်) ရှိ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအချို့မှာမူ ဗမာလူမျိုးကဲ့သို့ ဒေသန္တရအဝတ်အစားများကို လိုက်လျောညီထွေ ဝတ်ဆင်ကြသည်က များသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံတွင် အနက်ရောင် သို့မဟုတ် နက်ပြာရောင်ကို အဓိကရွေးချယ်ရခြင်းမှာ ၎င်းအရောင်များသည် အပူကို စုပ်ယူနိုင်ခြင်း၊ တောင်ပေါ်ဒေသ၏ အေးမြသော ရာသီဥတုဒဏ်ကို ကာကွယ်နိုင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ပေရေစွန်းထင်းမှု သက်သာခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် အခြေခံအားဖြင့် ရာသီဥတုအေးမြသော ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင် အများဆုံး အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ရိုးရာအနက်ရောင်ဝတ်စုံသည် အအေးဒဏ်ခံနိုင်ရန် အလွန်ထိရောက်ပြီး ၎င်းသည် ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော မူပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ ဖြစ်လာသည်။ ဝတ်စုံကို ချုပ်လုပ်ရာတွင် အဖိုးတန်သက္ကလပ်စက္ကူများနှင့် အထည်ကောင်းများကို အလေးပေး အသုံးပြုကြသည်။<ref name="PaOProfile">Pa-O National Organization (PNO). (2020). ''The Traditional Culture and Customs of Pa-O People''. PNO Central Strategic Research Committee. pp. 14–18.</ref> === ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း === ပအိုဝ်းလူမျိုးများသည် မိသားစုတစ်စုကို "တဖူးဝေးတဗူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုး တော်စပ်မှုစနစ်တွင် အဖေကို "ဖာ" (Pha)၊ အမေကို "မွိုး" (Mwe) ဟု လည်းကောင်း၊ အဘိုးကို "ဖာဖြား"၊ အဘွားကို "မွိုးဖြား" ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ အစ်ကိုကို "ဝေးခို"၊ အစ်မကို "ဝေးမူႏ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မောင်နှမအငယ်များကိုမူ "ဖူးခို" (ညီ/မောင်) နှင့် "ဖူးမူႏ" (ညီမ/နှမ) ဟု အသီးသီး ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဆွေမျိုးသားချင်း တစ်စုလုံးကို "တဖူးဝေး" ဟု ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည်။ အိမ်ထောင်ဖက် ဇနီးမယားကို "မာ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားမူႏ)၊ ခင်ပွန်းလင်ယောက်ျားကို "ဝါꩻ" (သို့မဟုတ် လမ်းသားခို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြီး သားသမီးကို "ပို" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ဇနီး၏မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "မက်" ဟု ခေါ်ပြီး၊ ခင်ပွန်း၏ အစ်ကို သို့မဟုတ် ညီကို "ဖာတန်/ဖာနင်" ဟု ခေါ်သည်။ ဇနီး၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆို၍ ခင်ပွန်း၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "တနေင်" ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ ညီကို "ဖာနင်"၊ အဖေ၏ အစ်ကိုကို "ဖာတန်" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အမေ၏ မောင် သို့မဟုတ် အစ်ကိုကို "ဖူ" (ဦးလေး) ဟု ခေါ်သည်။ အဖေ၏ အစ်မနှင့် ညီမကိုမူ "မွိုးတန်/မွိုးနင်" ဟု ခေါ်ဆိုကာ အမေ၏ အစ်မ သို့မဟုတ် ညီမကို "ဖီ" (ဒေါ်ဒေါ်) ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref name="PaOLanguageDict">ပအိုဝ်းစာပေနှင့်ယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့. (၂၀၁၈). ''ပအိုဝ်း-မြန်မာ အဘိဓာန် (Pa-O to Burmese Dictionary)''. တောင်ကြီးမြို့. စာ-၄၂–၄၇။</ref> === အမွေဆက်ခံခြင်း ဓလေ့ === မိဘနှစ်ပါး ကွယ်လွန်သည့်အခါ ကျန်ရစ်သော မိသားစုပိုင်ပစ္စည်းများနှင့် မြေယာများကို သားသမီးများအား ကျား၊ မ ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ ကြီးငယ်အလိုက် စနစ်တကျ တန်းတူရည်တူ ခွဲဝေယူကြသည်။ သို့သော် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ မိဘများ အသက်ကြီးရင့်ချိန်အထိ နောက်ဆုံးအတူတကွ နေထိုင်ပြုစု စောင့်ရှောက်ခဲ့သော သားသမီး (အများအားဖြင့် အငယ်ဆုံးသားသမီး) က မိဘ၏ နေအိမ်နှင့် မြေကွက်ကို အမွေ ပိုမိုရရှိထိုက်သည်ဟု ယူဆကာ ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ သားသမီး သို့မဟုတ် မြေးမြစ် မရှိသည့် ကိစ္စရပ်များတွင်မှသာ အနီးစပ်ဆုံး ဆွေမျိုးသားချင်းများက အမွေကို ဆက်ခံခွင့်ရှိသည်။ အကယ်၍ အမွေစားအမွေခံ လုံးဝမရှိဘဲ ကွယ်လွန်သွားခဲ့လျှင် ၎င်းတို့၏ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကောင်းမှုကုသိုလ်အဖြစ် ပေးပို့လှူဒါန်းလေ့ရှိသည်။ === လူပျိုအပျိုဘဝနှင့် မင်္ဂလာလက်ထပ်ပွဲ === ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများတွင် ရိုးရာလူပျိုလှည့်သည့် ဓလေ့သည် အလွန်စနစ်ကျသော အဆင့်အတန်း ရှိသည်။ ရွာတွင်း၌ လူပျိုလှည့်ရာတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းများနှင့် ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသော်လည်း မိမိတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ပြင်ပရွာများသို့ သွားရောက်အပျိုလှည့်လိုပါက အဆိုပါရွာ၏ ကာလသားခေါင်းဆောင် (ရွာခံလူငယ်ခေါင်းဆောင်) ထံတွင် ဖြစ်စေ၊ ရွာခံကာလသားတစ်ဦးဦးထံတွင်ဖြစ်စေ ကြိုတင်အကြောင်းကြားပြီး လမ်းညွှန်ဦးဆောင်မှု ခံယူရသည်။ အိမ်ရှင်အပျိုအမျိုးသမီးသည် မိမိအိမ်သို့ လာရောက်သည့် လူပျိုများကို ရေနွေးကြမ်း၊ ကွမ်း၊ ရိုးရာမုန့်ပဲသရေစာများဖြင့် ပျူငှာစွာ ဧည့်ခံစကားပြောရသည်။ လူပျိုလှည့် စကားပြောခြင်းကို အများအားဖြင့် နေအိမ်အတွင်းရှိ ရိုးရာမီးဖို (ဓနုမီးဖို) နံဘေးတွင် ဝိုင်းဖွဲ့ထိုင်၍ ပြောဆိုကြလေ့ရှိသည်။ အမျိုးသားများသည် အသက် (၁၆) နှစ်အရွယ်တွင် လူပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမျိုးသမီးများသည် အသက် (၁၅) နှစ်အရွယ်တွင် အပျိုအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသဓလေ့အရ သတ်မှတ်ပြီး ရိုးရာလူမှုရေးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပါဝင်ခွင့်ရကြသည်။ === စိတ်နေသဘောထားများ === သမိုင်းကြောင်းအရ ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ပဒေသရာဇ် အုပ်စိုးသူ လူတန်းစားတို့၏ ဖိနှိပ်မှုနှင့် မတရားအခွန်အတုတ် ကောက်ခံမှုများကြောင့် ၎င်းတို့နှင့် ကင်းဝေးရာ တောင်ပေါ်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည့် နောက်ခံရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်ကိုစရိုက်အနေဖြင့် မိမိ၏ စားဝတ်နေရေးအတွက် အမှီအခိုကင်းစွာ လွတ်လပ်စွာ ရှာဖွေလိုသည့် စိတ်ဓာတ် ပြည့်ဝကြသည်။ ပဒေသရာဇ်စနစ် ပပျောက်သွားပြီးနောက်တွင် တောင်ပေါ်ဒေသ၌ အတည်တကျ နေထိုင်လာကြသကဲ့သို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ ဆင်း၍လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်လာကြသည်။ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့၏ စိတ်နေသဘောထားသည် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို အခြေခံသည်။ ၎င်းတို့၏ အထင်ကရ ရိုးရာစကားပုံတစ်ခုက '''‘ကုန်းမြင့်လျှင် ရေမတင်၊ ဂုဏ်မြင့်လျှင် လူမခင်’''' ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲချမ်းသာ၊ ပညာဂုဏ်၊ ဓနဂုဏ် မောက်ခြင်းမရှိဘဲ လူသားအားလုံးကို တစ်ပြေးညီ တန်းတူရည်တူ ဆက်ဆံတတ်သည့် စိတ္တဗေဒ သဘောထားရှိကြသည်။ === ဘာသာစကားနှင့် စာပေ === [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား]]သည် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] [[ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများ]]တွင် ပါဝင်သည်။ သို့သော် အခြားသော တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် မတူဘဲ ဝါကျဖွဲ့စည်းမှုပုံစံ (Word Order) သည် ကရင်နွယ် ဘာသာစကားများကဲ့သို့ SVO (Subject-Verb-Object) ပုံစံမျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကားသည် ဒေသအလိုက် ဝဲသံနှင့် အသုံးအနှုန်း အနည်းငယ် ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း ဗဟိုဘုံစကားအဖြစ် '''"ကွန်လုံပအိုဝ်း"''' စကားကို အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ ဒေသအလိုက် အနည်းငယ် ကွဲပြားသည့် အခြားမျိုးနွယ်စုခွဲ စကားများမှာ ခြုဲင်း၊ တတောက်၊ တရျက်၊ ပထုံ၊ တယင် နှင့် ပန်နင် စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာပေအနေဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်နှင့် ပြည်မဒေသများတွင် '''"ထီသိမ်မူ" (တောင်ကြီးမူ)''' စာပေစနစ်ကို အဓိကအသုံးပြု၍ ရေးသားကြပြီး၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ကရင်ပြည်နယ်နှင့် အောက်မြန်မာပြည် ဆက်စပ်ဒေသများတွင်မူ '''"သထုံမူ" (အလံတရာမူ)''' စာပေစနစ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပအိုဝ်းစာပေသည် ပါဠိအက္ရာကို အခြေခံ၍ ပြန်လည်မွမ်းမံ တီထွင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် အက္ခရာပုံစံများသည် မြန်မာစာပေနှင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းနှင့် သရ အသံထွက်စနစ်၊ စာလုံးပေါင်းသတ်ပုံစနစ်များမှာ လုံးဝ ကွဲပြားခြားနားသည်။<ref name="PaOLanguageStudy">Bradley, D. (1979). ''Proto-G組織-Karen Phonology and Lexicon''. Australian National University. pp. 88–92.</ref> == ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှု == ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားများသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ထွန်းကားရာ သုဝဏ္ဏဘူမိ[[သထုံပြည်]]မှ [[ရှမ်းကုန်းမြေမြင့်]]သို့ ရောက်ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ မျိုးစေ့ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပအိုဝ်းအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်ကြသည်။ အနည်းငယ်မျှသာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများကို ကျေးရွာတိုင်းတွင် တွေ့ရသည်။ ဘုရား၊ ကျောင်းကန်၊ ဇရပ်စသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မိမိချွေးနည်းစာလုပ်အားခမှ စုဆောင်းထားသော ငွေကြေးများဖြင့် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းကြသည်။ ==ထင်ရှားကျော်ကြားသော ပအိုဝ်းလူမျိုးများ== * [[သာမညဆရာတော်]] အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တဝိနယ *[[ရွှေဥဒေါင်းတောင်ဆရာတော်]] ဘဒ္ဒန္တကုမာရ *[[အလံတစ်ရာဆရာတော်]]အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက ဘဒ္ဒန္တစန္ဒန *ဘားအံ ကျောက်ကလ္လာပ် ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဝိမလ *[[နန်းခင်ဇေယျာ]] - [[မယ်မြန်မာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ]] ၂၀၁၂ *[[တင်အောင်မိုး]] - မြန်မာ့လက်ရွေးစင်ဘောလုံးသမား *အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ မဏိဇောတဓရ ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဖြာႏတန်[[အောင်ခမ်းထီ]] -ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်/ အသွင်ပြောင်းပအိုဝ်း ဌာနေပြည်သူ့စစ် (PNO/PNA) နာယက *[[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေ၏ ဇနီး *ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ဒုဥက္ကဋ္ဌ [[လှဖေ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင်)|ဖြားဗွာလှဖေ]] (မွန်ပြည်နယ်/သထုံ) *သထုံ(ဆီဆိုင်နယ်)စော်ဘွားစဝ်ခွန်ကြည် (ရှမ်းတောင်/သထုံ) *ပင်လုံစာချုပ်တွင်ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သော ဦးဖြူ (ရှမ်းတောင်/သထုံ(ဆီဆိုင်)နယ်)<ref>ကျော်ငြိမ်း (မြန်မာသမိုင်းအဖွဲ့ဝင်)၊ ရှမ်းပြည်နှင့်စော်ဘွား(ဦးထွန်းမြင့်-တောင်ကြီး)</ref> *(NCA) ထိုးထားသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်/တပ်မတော် (PNLO/PNLA) နာယက ဗိုလ်မှူးကြီးခွန်ဥက္ကာ * ဂီတစာဆို [[ခွန်သာဒွန်း]] * ဂီတစာဆို [[ခွန်ပေါရန်း]] * အဆိုတော် [[ခွန်သန်းထွန်း]] * အဆိုတော် [[ဒိုးလုံး]] * အဆိုတော် [[ခွန်ရိုင်းဟန်]] * အဆိုတော် ခွန်ငယ်လင်း * အဆိုတော် [[ဘီလီလမင်းအေး]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား) *[[နော်ဖောအယ်ထား]] (ပအိုဝ်း-ကရင်ကပြား)▪️Naw Phaw Eh Htar * [[ထွန်းရင်လော]] * သရုပ်ဆောင် [[နန်းမြတ်ဖြိုးသင်း]] * သရုပ်ဆောင် နန်းခင်ဇေယျာ ==ဆက်စပ်လေ့လာရန်== *[[ဒုံးလွှတ်ခြင်း]] {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]] he58v4nvqalvlxod3z9g2u0hswldpti 0 14366 1038020 770197 2026-06-13T18:04:13Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုင်ရာ တရားရုံးများ */ 1038020 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=29 Aug 2021}} '''ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ'''ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံတော် သို့မဟုတ် အခြားသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု အုပ်ချုပ်မှုအရ အခြေခံသဘောတရားများ သို့မဟုတ် ရှိနှင့်ပြီးသော ထုံးတမ်းသာဓကများကို စုစည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများအားလုံး စုပေါင်း၍ မည်သည်ကမျက်မြင်ထင်ရှား တည်ရှိနေသည်တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုသဘောတရားများအား တရားဝင် စာရွက်စာတမ်းများအဖြစ်သို့ ချရေးပြီးသောအခါ ထိုစာရွက်စာတမ်းတို့ကို စာဖြင့်ရေးသားထားသော ဥပဒေ အဖြစ် ဖွဲ့စည်းပြောဆိုနိုင်သည်။ အခြေခံဥပဒေသည် အဖွဲ့အစည်းအဆင့်အမျိုးမျိုး၊ အာဏာပိုင် မှ ကုမ္ပဏီများ နှင့် သမဝါယမ မဟုတ်သော အသင်းအဖွဲ့တို့အထိ သက်ဆိုင်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဖွဲ့စည်းခြင်းဟူသည့် သဘောတူစာချုပ် သည်လည်း ထိုအဖွဲ့အစည်းမှ မည်သို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းရမည်ကို ဖွင့်ဆိုထားသော အခြေခံဥပဒေပင်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် အတွင်းတွင် အာဏာပိုင် သို့မဟုတ် ဗဟိုအစိုးရ မည်သူအုပ်ချုပ်သည်ဖြစ်စေ နိုင်ငံတော်အပေါ်တွင် အခြေပြုသော သဘောတရား ထုံးတမ်းများ၊ မည်သည့် ဥပဒေများကို ပြုလုပ်ပုံ နှင့် မည်သူမှ ဥပဒေကိုပြုသည်တို့ကို အခြေခံဥပဒေမှ သတ်မှတ်သည်။ အချို့သော အခြေခံဥပဒေတို့တွင် အထူးသဖြင့် ရေးသားတင်သွင်းထားသော အခြေခံဥပဒေများသည် အခြေခံကျသောအခွင့်အရေးများ ကဲ့သို့သော နိုင်ငံအုပ်ချုပ်သူတို့မှ ကျူးကျော်ခြင်းမပြုနိုင်သည့် လိုင်းများကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် နိုင်ငံအာဏာ ကန့်သတ်ချက် အဖြစ်လည်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၏အခြေခံဥပဒေ သည်ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှိသည့် အာဏာပိုင်တို့အုပ်ချုပ်သမျှ တိုင်းပြည်တို့တွင် အရှည်လျားဆုံး ရေးသားထားသည့် အခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်မူတွင် စာလုံးပေါင်း ၁၁၇,၃၆၉ လုံးပါဝင်သည့် စာချုပ်ပါ ပိုဒ်ခွဲပေါင်း ၄၄၄ ခုပါဝင်သည် လုပ်ငန်းစဉ်ပေါင်း ၁၂ ခုနှင့် ပြင်ဆင်ဖြည့်စွက်ချက် ၉၄ ခုတို့ပါဝင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၏အခြေခံဥပဒေမှာ အတိုဆုံး ရေးသားထားသည့် အခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရသမိုင်း == အခြေခံဥပဒေ ဟူသောဝေါဟာရသည် [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား|ပြင်သစ် စကား]]ဖြစ်ပြီး လက်တင် စကားလုံး constitutio (ကွန်စတီကျူတီအို) မှဆင်းသက်လာသည်။ အင်ပါယာနှင့် ဆိုင်သော ဥပဒေပြုခြင်း တို့ကဲ့သို့သော စည်းမျဉ်း၊ နှင့် အစီအစဉ်ပြုမှု တို့တွင် သုံးသည်။ (constitutiones principis (ကွန်စတီကျူတီရှင်းနီး ပရင်စီးပီးစ်) –edicta(အက်ဒစ်တာ)၊ mandata (မန်ဒါ တာ)၊ decreta(ဒီခရီတာ)၊ rescripta(ရက်(စ်)ခရစ်တာ)။ ထို့နောက်တွင်မူ ထိုအသုံးအနှုန်းကို အရေးကြီးသော ဆုံး ဖြတ်ချက်များအတွက် ဘာသာရေးဥပဒေထုံး တွင် ကျယ်ပြန့်စွာအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး တို့မှ ဆုံးဖြတ်သော ဥပဒေ တို့တွင်သုံးပြီး ယခုအခါ ပုပ်ရဟန်းမင်းနှင့်သက်ဆိုင်သောဥပဒေ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == ယေဘုယျ ပါဝင်မှုများ == ယေဘုယျအားဖြင့် ခေတ်သစ် အဆိုပြုရေးသားပြီးသား အခြေခံဥပဒေတိုင်းတွင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ရှိနေသော အဖွဲ့အစည်း တို့အတွက် တိကျသောအာဏာတို့ကို ပေးအပ်ထားသည်။ ယင်းတို့သည် ပြဋ္ဌာန်းပြီးသားဖြစ်သော အခြေခံဥပဒေ၏ သက်ရောက်နိုင်မူအတိုင်းအတာအတိုင်းလက်ခံ ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Scott Gordon (စကော့ဂေါ်ဒန်) ၏အဆိုအရ နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ " လူနည်းစုတို့ အပါအဝင် နိုင်ငံသားတိုင်းနှင့်ဆိုင်သော အကျိုးစီးပွား နှင့် စိတ်ကြိုက်လွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်ပိုင်ခွင့် တို့ကို ကာကွယ်ထားခြင်း အတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် အာဏာထိန်းချုပ်ဆောင်ရွက်မူ လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထည့်သွင်း ပါဝင် ထားခြင်းဖြစ်သည်။" လက်တင်စကားလုံးဖြစ်သည့် ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ဟူသည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးလုပ်ငန်း တစ်ခုတို့မှ အရာရှိ၊ ဝန်ထမ်း တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တို့မှာ အခြေခံဥပဒေ သို့မဟုတ် ပြဋ္ဌာန်းဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ တို့၏ပြင်ပသို့ကျော်လွန် ရောက်ရှိခြင်းဟု ခေါ်ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ သည် ကျောင်းသားများနှင့် သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိသည့် လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်လုပ်ဆောင်သည်ဖြစ်၍ အဖွဲ့အစည်းအဖြစ်မှ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခြင်းခံရသည်။ အသင်းအဖွဲ့တစ်ခုသည် ကျောင်းသားများနှင့်မဆိုင်သည့် လှုပ်ရှားမှုများ ဆောင်ရွက်လာပြီး ယင်းလှုပ်ရှားမူများမှာ ဥပဒေ ပြင်ပသို့ရောက်သည့်အသင်းအဖွဲ့၏လုပ်ပိုင်ခွင့်ဥပဒေများဟု သတ်မှတ်ပြီး မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမှလည်း ထိုလုပ်ငန်းစဉ်ဥပဒေများကို အတင်းအကျပ်လိုက်နာခိုင်းခြင်းမရှိချေ။ နိုင်ငံအာဏာပိုင် ၏ အခြေခံဥပဒေတွင် ဗဟိုအစိုးရအုပ်ချုပ်သည့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ စီရင်စုများကို အုပ်ချုပ်သူအစိုးရမှ အခြေခံဥပဒေတွင်း ဗဟိုအစိုးရမှ လုံးဝပိုင်ဆိုင်သက်ရောက်သော နေရာတို့တွင် နိုင်ငံအချင်းချင်း သဘောတူ စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် ခွင့်ပြုခြင်းတို့ကဲ့သို့သော ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းမှုပြုရန် ကြိုးစားခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း သည် ဂျူရီမှပြန်လည်စစ်ဆေးကြည့်ရှုသည့်ကိစ္စမျိုးတွင် ဂျူရီ တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက် အထောက်အပံ့ဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော လုပ်ဆောင်ချက်များ ရပ်တန့်ခြင်းပြုရန် ဥပဒေနှင့်အညီ ရှင်းလင်းချက်ထုတ်၍ အာဏာတည်စေသည်။ အရာရှိတစ်ဦးမှ အခွင့်အာဏာအလွဲသုံးစားမှုပြုခြင်း ဟူသည် ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ) လုပ်ပိုင်ခွင့်သည် အစိုးရ၏ အခွင့်အာဏာများအပေါ်တွင် ကန့်သတ်ထားခြင်းရှိရာ ထိုအရာရှိအနေနှင့် သူ မပိုင်ဆိုင်သော အခွင့်အာဏာကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်နေခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ယနေ့ နိုင်ငံတော် အများစုတွင် အခြေခံဥပဒေသည် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေ ထက်ပင် အထွဋ်အထိပ်ရောက်သော အနေအထားရှိသည်။ (အောက်တွင်ပါသော စနစ်ကျစီစဉ်ထားခြင်းမရှိသော အခြေခံဥပဒေ ကိုကြည့်ပါ။) ထိုသို့သော နိုင်ငံမျိုးတွင် အရာရှိတစ်ဦး၏ ဆောင်ရွက်ချက်သည် အခြေခံဥပဒေနှင့် မညီညွတ်ပေ။ ဆိုလိုသည်မှာ အခြေခံဥပဒေမှ အစိုးရသို့ပေးအပ်ထားသော အာဏာကို ပြောခြင်းမဟုတ်ဘဲ သူ၏လုပ်ဆောင်မှုမှာ ဥပဒေအရ တရားမဝင်ဖြစ်၍ ပယ်ဖျက်ရုပ်သိမ်းခံရလျှင် စဦးကတည်းမှ ဖျက်သိမ်းပယ်ဖျက်သည်။ ယင်းသည် စတင်လုပ်ဆောင်မှု ပြုကတည်းက ဖြစ်ပြီး ယင်းကိုစတင်ဖော်ထုတ်မိသည့် နေ့ရက်ကို ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဥပဒေအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသောဥပဒေ သို့မဟုတ် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက်များပင်ဖြစ်စေ၊ ယင်းသည် မည်သည့်အခါကမျှပင်"တရားဥပဒေ" ဟူ၍မရှိခဲ့ဘဲ ဥပဒေပြုလက်ခံယူသည့် အဆင့်ဆောင်ရွက်ပုံများအရ မွေးစားလက်ခံယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပုံရသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဖြစ်လေ့ရှိသော ပြဿနာမှာ အာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသောဥပဒေသည် အခြေခံဥပဒေနှင့် မကိုက်ညီခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အခြေအနေ တစ်ရပ်ရပ်တွင် ၎င်းကိုအသုံးချခြင်း ဖြစ်ရပ်အား ခွင့်မပြု သို့မဟုတ် ဥပဒေအရ မညီညွတ်ခဲ့သည်ဆိုလျှင် တရားရုံးတစ်ခုမှ ယင်းကို အခြေခံဥပဒေနှင့် ကိုက်ညီ သည်ဟု သတ်မှတ်နိုင်သော နည်းလမ်းများရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်သည်။ ထိုသို့သော ကိစ္စမျိုးတွင် ထိုအသုံးချခြင်းကိုသာ အခြေခံဥပဒေနှင့် မကိုက်ညီဟု စည်းကမ်းဥပဒေကို လိုသလို ဆွဲဆန့်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ထိုကဲ့သို့ ချိုးဖောက်ပျက်ယွင်းခြင်းတို့အတွက် ပြင်ဆင်ကုသမှုတို့အား quo warranto (ကျူရို ဝါရန်တို) ကဲ့သို့သော အထွေထွေ ဥပဒေအတွက် ရေးသားတင်သွင်းဥပဒေ များတောင်းဆိုထားပြီး ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းဖြစ်စဉ် နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှု == ===ရှေးဦး အခြေခံဥပဒေများ=== ၁၈၇၇ ခုနှစ်တွင် Ernest de Sarzec (အားနက်(စ်) ဒီ ဆာဇက်) ၏ ယနေ့ခေတ် အီရတ်တွင် မြေတွင်းများတူးခြင်း တွင် ဘီစီ ၂၃၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က Lagash (လာဂတ်(ရှ်)) ၏ Sumerian (ဆုမာရီးယန်) ဘုရင် Urukagina (ယူကာဂီနား) မှတင်သွင်းအဆိုပြုခဲ့သည့် အစောဆုံး တရားဥပဒေ ၏ကျင့်ဝတ် စည်းကမ်းများ ရှိခဲ့သည့် အထောက်အထားများ တွေ့ခဲ့သည်။ အစိုးရနှင့်ပတ်သက်သော ဥပဒေ အစောဆုံး ပုံစံ မျိုးကိုမူ ရှာတွေ့ခြင်း မရှိခဲ့သော်လည်း ၎င်းသည် သူ့တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ အခွင့်အရေးတို့ကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မုဆိုးမ နှင့် မိဘမဲ့များအား အခွန်အခတို့မှ ကင်းလွတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ချမ်းသာသူတို့မှ သူဆင်းရဲတို့အား အတိုးကြီးစား၍ ငွေတိုးချခြင်းတို့ကို ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက်တွင် အစိုးရတို့မှာ အထူး အဆိုပြုရေးသားတင်သွင်းထားသော ဥပဒေတို့နှင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ ရှေးအကျဆုံး စာရွက်စာတမ်းများဖြစ်သည့်Ur (အာနိုင်ငံ)(ဘီစီ ၂၀၅၀ ဝန်းကျင်) ၏ Code of Ur-Nammu ( အာ-နမ်မူ ကိုဓဥပဒေ) သည် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်ဟုသိရသည်။ လူသိများသော အခြား ရှေးဟောင်း ဥပဒေ စည်းကမ်းတို့တွင်Isin (အိုင်စင်နိုင်ငံ) ၏ Lipit-Ishtar (လီပစ်-အစ်ရှတာ) ၊ Babylonia (ဘေဘီလိုနီးယား) ၏ code of Hammurabi (ဟမ်မူရာဘီ ကိုဓဥပဒေ)၊ Hittite code (ဟစ်တီ ကိုဓဥပဒေ) ၊ Assyrian code (အက်စ်စီရီးရမ်း ကိုဓဥပဒေ) နှင့် Mosaic law (မိုးဇက် ဥပဒေ) တို့ပါဝင်သည်။ === နောက်ပိုင်း အခြေခံဥပဒေများ === ====အေသင်==== ဘီစီ ၆၂၁ ခုတွင် စာရေးတစ်ဦးဖြစ်သော Draco (ဒရက်ကို) မှ အေသင် ၏ နိုင်ငံ အာဏာပိုင် တို့၏ ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်သော နုတ်ထွက် ဥပဒေတို့ကို ရေးသားစံပြု ဥပဒေ ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် ပြစ်မှုများစွာတို့အတွက် သေဒဏ် ပေးထားသည်၊ (ယနေ့ခေတ်တွင် အလွန်ပြင်းထန်သော စည်းကမ်းမျိုးကို"Draconian" ("ဒရက်ကိုဥပဒေ") ဟုပင် ခေါ်သည်)။ Solon (ဆိုလွန်) တွင် ဘီစီ ၅၉၄ က၊ အေသင်၏ အုပ်ချုပ်သူများသည် Solonian Constitution (ဆိုလိုနီယံအခြေခံဥပဒေ )ကိုဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းသည် အလုပ်သမားတို့၏ ဒုက္ခဆင်းရဲတို့ကို သက်သာစေခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားအဖွဲ့ဝင်ခြင်းသည် မျိုးနွယ် (မင်းမျိုးမင်းနွယ်) အရထက် စည်းစိမ်ကြွယ်ဝမှု (ဓနရှင်) ပေါ်တွင် အခြေခံရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၅၀၈ တွင် Cleisthenes (ကလပ်(စ)စီသီးနစ်(စ်))မှ တစ်ဖန် အေသင်အခြေခံဥပဒေကို ပြန်လည်ပြုပြင်၍ ဒီမိုကရက်တစ် အုတ်မြစ်အဖြစ် ထားရှိခဲ့သည်။ Aristotle (အရစ်စတိုတယ်) (ဘီစီ ၃၅၀ ဝန်းကျင်) သည် အခြေခံဥပဒေနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရဖြစ်သော အစိုးရ တို့၏သဘောတရားတို့ကို ဖော်ထုတ်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ ဖြစ်သော အစိုးရပုံစံ အမျိုးပေါင်းများစွာကို အဆင့်သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားခြင်းဖြင့် သာမန်ဥပဒေ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအကြား တရားဝင်ကွဲပြားခြားနားခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး သမိုင်းမှတ်တမ်းဝင်သူဖြစ်သည်။ သူက ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အခြေခံအကျဆုံး ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ် သာမန်အသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့် “ နိုင်ငံတော်အတွင်း ရုံး၊ ဌာနများကို စီစဉ်ထားရှိခြင်း” ဟုဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ သူ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များတွင် အေသင်၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် Nicomachean Ethics (နီကိုမာချီယမ် ကျင့်ဝတ်)၊ သူ့ခေတ်အခါ၏ အေသင်၏ အခြေခံ ဥပဒေအပါအဝင်၊ Sparta (စပါတာ) နှင့် Carthage (ကာသေ့ချ်) တို့၏ အခြေခံဥပဒေ အမျိုးစုံကို ရှာဖွေ ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ သူ ကောင်းသည်၊ ဆိုးသည်ဟု ယူဆသတ်မှတ်ထားသည့် အခြေခံဥပဒေတို့ကို အဆင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် အကောင်းဆုံး အခြေခံဥပဒေဟူသည် ရောနှောထားသည့် စနစ်တစ်ခုမျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ သက်ဦးစံပိုင်စနစ်၊ မင်းမျိုးစိုးနွယ် စနစ် နှင့် ဒီမိုကရက်တစ် လိုအပ်ချက်မျိုးစုံပါဝင်သည်ဟု ကောက် ချက်ချခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခွင့်ရှိသူ နိုင်ငံသားများ၊ နိုင်ငံသားမဟုတ်သူများ နှင့် ကျွန်များ၊ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခွင့်မရှိသူများဟူ၍လည်း ခွဲခြားခဲ့သည်။ ==== ရောမ ==== ရောမတို့၏ ပထမဆုံး အခြေခံဥပဒေကို ဘီစီ ၄၄၉ တွင် Twelve Tables (စားပွဲ တစ်ဆယ့်နှစ်လုံး) ဟုပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ အချိန်နှင့်အမျှ ထပ်ပေါင်းထည့်ထားသော ဥပဒေများအောက်တွင် စီရင်ခဲ့ကြသော်လည်း ရောမ ဥပဒေသည် Codex Theodosianus (ကိုဒက် သီအိုဒိုဆိုင်းနပ်(စ်)) (အေဒီ ၄၃၈) မပေါ်ခင်အထိ ဥပဒေတစ်ခု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခြင်း မခံခဲ့ရပေ။ နောက်ပိုင်းတွင် အရှေ့ပိုင်းအင်ပိုင်ယာတွင် Codex repetitæ prælectionis (ကိုဒက် ရီပီတီတေး ပရာလက်ရှင်းနစ်) (၅၃၄) သည် ဥရောပ တစ်ဝှမ်းအထိ အကြီးအကျယ် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အရှေ့ပိုင်းတွင် Leo III the Isaurian (လီယို III အစ်ဇယ်ယူရီယမ်) (၇၄၀) ၏ Ecloga (အီကလိုဂါ) နှင့် Basil I (ဘာဆေး(လ်) I )(၈၇၈) ၏ Basilica (ဘာစီလီကာ) တို့အဖြစ် လိုက်နာခဲ့သည်။ ==== အိန္ဒိယ ==== ရှေးဟောင်း အိန္ဒိယ တွင်အုပ်စိုးခဲ့သော ၃ ရာစု ဘီစီ Maurya (မာယူရ) ဘုရင် အတွက် Edicts of Ashoka (အာသောက၏ အမိန့်ပြန်တမ်း ) သည် အခြေခံဥပဒေ နည်းနာကျင့်ထုံးများအဖြစ် ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ ==== မီဒီနာ ==== Constitution of Medina (မီဒီနာ၏ အခြေခံဥပဒေ)(Arabic (အာရေဗျ): صحیفة المدینه‎, Ṣaḥīfat al-Madīna), မီဒီနာ၏ ပဋိညာဉ် စာတမ်း ဟုလည်းခေါ်သည်။ ယင်းကို အစ္စလမ်ပညာရှိ မူဟာမက် မှအကြမ်းရေးခဲ့သည်။ ယင်းတွင် မူဟာမက် နှင့် Yathrib (ရသရစ်) (နောင်တွင် Medina (မီဒီနာ)ဟုခေါ်ဆို) ရှိ မူဆလင်၊ ဂျူး နှင့် ဗာဟီရဝါဒီ တို့အပါအဝင် အားလုံးသော အရေးကြီးသည့် လူမျိုးနွယ်စုများနှင့် မိသားစုများ အကြား တရားဝင် သဘောတူညီချက်များ ပါဝင်သည်။ [8][9] ထိုစာတမ်းသည် မီဒီနာအတွင်း Aws (အောစ်) Aus (အောက့်(စ်)) အဖွဲ့များ နှင့် Khazraj (ခါဇ်ဂျေး) တို့အကြား ခါးသီးသော လူမျိုးစုတွင်း ရန်ပွဲများအား အဆုံးသတ်ခြင်းသို့ ယူဆောင်လာစေရန် အထူးရည်ရွယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်း၏အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် မီဒီနာရှိ မူဆလင် ၊ ဂျူး နှင့် ဗာဟီရဝါဒီလူမှုရေးနယ်ပယ် တို့တွင် အခွင့်အရေးနှင့် တာဝန်ယူမှုများစွာတို့ကို တည်ဆောက်ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး Ummah (အူမာ) ဟူသည့် တစ်နယ်တည်းအဖြစ် တည်ထောင်ပေးခဲ့သည်။ မီဒီနာ၏ အခြေခံဥပဒေပေါ်ပေါက်လာသည့် နေ့စွဲအတိအကျကို အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ပညာရှင်တို့က Hijra (ဟစ်ဂျရား) (၆၂၂) အပြီး မကြာမီပင်ဖြစ်သည်ဟု လက်ခံကြသည်။ ယင်းသည် ပထမဆုံး အစ္စလမ်နိုင်ငံတော်ကို ထိရောက်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြေခံဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် လူမှုရေး နယ်ပယ်၏ လုံခြုံရေး၊ ဘာသာရေးလွတ်လပ်မှု၊ မီဒီနာအား haram (ဟေရမ်) သို့မဟုတ် မြင့်မြတ်သောနေရာ အဖြစ်သတ်မှတ်ခြင်း (အားလုံးသော အကြမ်းဖက်မှု နှင့် လက်နက်တို့အားတားမြစ်ခြင်း)၊ အမျိုးသမီးတို့၏ လုံခြုံရေး၊ မီဒီနာအတွင်း လူမျိုးစုတို့၏ တည်ငြိမ်သောဆက်ဆံရေး၊ ပဋိပက္ခတွင်း လူမှုရေးနယ်ပယ်အားထောက်ပံ့ရေးအတွက် အခွန်စနစ်၊ ပြင်ပနိုင်ငံရေးရာ မဟာမိတ်များအတွက် သတ်မှတ်ချက်ဘောင်၊ လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ကာကွယ်မှု ပေးအပ်ထားသော စနစ်၊ စည်းကမ်းဖောက်ဖျက်မှုတို့ကို ဖြေရှင်းမည့် တရားစီရင်ရေးစနစ်၊ နှင့် လူသတ်ခ( မိသားစုများ သို့မဟုတ် လူမျိုးစုများအကြား တစ်စုံတစ်ဦးကို သတ်ခြင်းအတွက် ဥပဒေအရ အညီအမျှပြန်လည် အပြစ်ပေးခံရခြင်း အစား ပေးရသော အဖိုးအခ) ပေးရန်ကိုပါ ထိန်းညှိထားသည်။ ==== အင်္ဂလန် ==== ၁၁၀၀ ခုနှစ်က အင်္ဂလန် တွင် Henry I's ( ဟင်နရီ I၏ ) လွတ်လပ်ခွင့်ကြေညာစာတမ်း အရ ဘုရင်မင်းမြတ်အား ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် သူ၏ ဘုန်းတော်ကြီး နှင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့ အပေါ်ဆက်ဆံမှုကို ချုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအယူအဆသည် အင်္ဂလိပ်မှူးမတ်တို့မှ ၁၂၁၅ ခုနှစ်တွင် King John (ဘုရင်မင်းမြတ် ဂျွန်) အား Magna Carta(မက်နာ ကာတာ) ကိုလက်မှတ်ရေးထိုးရန် ဖိအားပေးခြင်းဖြင့် အဓွန့်ရှည်၊ မွမ်းမံခဲ့သည်။ Magna Carta(မက်နာ ကာတာ) ၏အရေးအကြီးဆုံး အကြောင်းအရာမှာ “ဖမ်းဆီးခံရသူတစ်ဦးကို လွှတ်ပေးသင့်၊ မပေးသင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် ရုံးတော်ရှေ့မှောက်သို့ ဆင့်ခေါ်သည့်အမိန့်စာ” နှင့်စပ်လျဉ်းသည်။ ဆိုထားသည်မှာ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် တစ်စုံတစ်ဦးကို ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း၊ ဥပဒေဖောက်ဖျက်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် သတ်ခြင်းတို့ကို စိတ်ကူးပေါက်၍ပြုလုပ်ခြင်းမှ ခွင့်မပြုထားပေ။ ပထမဦးစွာ ဥပဒေအရသာ အဆင့်ဆင့်ဆောင်ရွက် ၍ဥပဒေနှင့်အညီဆုံးဖြတ်ရမည်ဟု ပါသည်။ Magna Carta (မက်နာ ကာတာ) ၏စာချုပ်တွင် ပါဝင်သော ပိုဒ်ခွဲ ၃၉ တွင် ဆိုထားသည်မှာ-မည်သည့် လွတ်လပ်သူတစ်ဦးကိုမှ ဖမ်းချုပ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထောင်ချခြင်း၊ သို့မဟုတ် သူ၏စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဥပဒေဖောက်ဖျက်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ်နယ်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ သို့မဟုတ် နည်းလမ်းတစ်မျိုးမျိုးနှင်ဖျက်စီးခြင်းတို့ကို သူနှင့် အဆင့်တူသူများက သတ်မှတ်ထွက်ဆိုသည့် တရားဥပဒေအရ သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်၏ဥပဒေအရ အပြစ်ရှိသည်ဟုသတ်မှတ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲနှင့် သူ့အားမလိုလား၍ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပို့ဆောင်ခြင်း မပြုလုပ်ရ ဟူ၏။ ထိုအချက်မှစ၍ ထိုပြဋ္ဌာန်းချက်မှာ အင်္ဂလိပ်လွတ်လပ်မှုအခွင့်အရေး၏ အုတ်မြစ်ဖြစ်လာသည်။ မူလဖြစ်သော ဘုရင်မင်းမြတ် နှင့် သူ၏ မှူးမတ်မျိုးနွယ်၊ မင်းစိုးရာဇာတို့ အကြား လူမှုရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် မှ ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံး အထိ တဖြည်းဖြည်း ကျယ်ပြန့်သွားသည်။ ယင်းသည် အခြေခံဥပဒေနှင့်အုပ်ချုပ်သည့်ဘုရင်စနစ်သို့ ဦးတည်သွားသည်။ ယင်းမှာ ဘုရင်းမင်းမြတ်၏အာဏာနှင့် အောက်လွှတ်တော် ရှိ မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့အကြား ပိုမို၍ ညီညွတ်မျှတမှုရှိစေရန် ပုံဖော်သွားသည်။ ==== တရုတ်နိုင်ငံ ==== တရုတ်နိုင်ငံ တွင် Hongwu (ဟွမ်းဝူ) ဧကရာဇ် သည် ဘိုးဘွားပိုင်တရားဝင်အမိန့် (၁၃၇၅ တွင်စတင် ပြဋ္ဌာန်း၍ သူနတ်ရွာစံချိန် ၁၃၉၈ မတိုင်ခင်အထိ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပြန်လှန်သုံးသပ်ခဲ့သည်) ကိုဖန်တီး၍ ပိုမိုကောင်းမွန် အောင်ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ယင်းစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများသည် မင်မင်းဆက် တွင်နောင် ၂၅၀ နှစ်တိုင်တိုင် အခြေခံဥပဒေ အဖြစ် တည်တံ့နိုင်ခဲ့သည်။ === မျက်မှောက် အခြေခံဥပဒေများ === ရှေးဦးဆုံး ရေးသားခဲ့သောအခြေခံဥပဒေနှင့် ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အုပ်ချုပ်နေသေးသည့် နိုင်ငံမှာ San Marino (ဆမ်မာရီယို) ဖြစ်သည်။ Leges Statutae Republicae Sancti Marini (ဆမ်မာရီယို၏ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေ )သည်လက်တင်ဘာသာနှင့် ရေးသားထားပြီး အုပ်ရေ ခြောက်အုပ်ပါဝင်သည်။ ပထမဆုံးစာအုပ်တွင် စာပိုဒ်ရေ ၆၂ ပိုဒ်ခွဲ၊ ကောင်စီများ တရားရုံးများ ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ အမျိုးမျိုးသော အုပ်ချုပ်မှုရေးရာ အရာရှိများ နှင့် သူတို့ကို ပေးအပ် သောအခွင့်အာဏာများ စသည်တို့ပါဝင်သည်။ ကျန်ရှိသောစာအုပ်များမှာ ရာဇဝတ်မှု နှင့် တရားမ ဥပဒေ၊ တရားစီရင်မှု လုပ်ထုံးများနှင့် ပြင်ဆင်ချက်များ ပါဝင်သည်။ ၁၆၀၀ ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့ပြီး ၁၃၀၀ ခုနှစ်က Statuti Comunali (စတက်ကျူတီ ကော်မြူနလီ) (မြို့တော် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့)က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေ ပေါ်တွင်အခြေခံပြီး ယင်းသည် Codex Justinianus (ကိုဒက် ဂျက်စတီနီအေနပ်(စ်)) ဖြင့်လွှမ်းမိုးနေပြီး၊ ယနေ့တိုင် အကျိုးသက်ရောက် မှုရှိနေသေးသည်။ မူလ ၁၃ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နယ်မြေများ ဖြစ်လာသည့် မြောက်အမေရိကရှိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအားလုံးသည် ၁၇၇၆ နှင့် ၁၇၇၇ အတွင်း အမေရိကန် တော်လှန်ရေးအတွင်း (နှင့် အပြန်အလှန် အကျိုးစီးပွားအတွက် ပူးပေါင်း ထားသော နိုင်ငံအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာစာတမ်းများ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအခြေခံဥပဒေ တို့မတိုင်မီ) တွင် သူတို့ ကိုယ်ပိုင် အခြေခံဥပဒေများကို ခံယူကြသည်။ ယင်းတို့တွင် မန်ဆာချူးဆက်၊ ကော်နက်တီကတ် နှင့် ရိုဒ်အိုင်လန် တို့မပါဝင်ပေ။ ၁၇၈၀ တွင် မန်ဆာချူးဆက် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် လည်ပတ်နေဆဲဖြစ်သည့် ရှေးအကျဆုံး အခြေခံဥပဒေကို ခံယူခဲ့သည်။ Connecticut (ကော်နက်တီကတ်) နှင့် Rhode Island (ရိုဒ်အိုင်လန်) တို့သည် သူတို့၏ ရှေးကိုလိုနီကြေညာစာတမ်းတို့အောက်တွင် တရားဝင် ဆက်လက် လည်ပတ်နေပြီး၊ ၁၈၁၈ နှင့် ၁၈၄၃ တို့တွင် ပထမဆုံးကိုယ်ပိုင် အခြေခံဥပဒေတို့ကို အသီးသီးခံယူကြသည်။ == အမြင်ပွင့်လင်းလာသောအခြေခံဥပဒေ == အသိအမြင်ဉာဏ် အလင်းရှာဖွေသည့်ခေတ် မှ Thomas Hobbes( သောမတ်(စ်) ဟုတ်(စ်))၊ Jean-Jacques Rousseau (ဂျင်း ဂျက်ကော့(စ်) ရိုစီရာ) နှင့် John Locke (ဂျွန် လော့(ခ်)ကီး) တို့ကဲ့သို့သော တွေးခေါ်ပညာရှင်တို့မှ "ဉာဏ်အလင်းရသကဲ့သို့ ရှင်းလင်းသည့် အခြေခံဥပဒေ" ပုံစံကို ရှာဖွေ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုပုံစံမှ အဆိုပြုခဲ့သည်တွင် အခြေခံဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်သော အစိုးရဟူသည် ခိုင်မာမှု၊ လက်ခံနိုင်မှု၊ တာဝန်ခံတတ်မှု၊ ပွင့်လင်းမှု တို့ရှိသင့်သည်ဖြစ်ပြီး ပြည်သူတစ်ရပ်လုံးကိုလည်း ကိုယ်စားပြုသင့်သည်။ (ဆိုလိုသည်မှာ ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို အထောက်အပံ့ပြုခြင်းဖြစ်သည်။)[27] ၁၇၈၈ ခု ဇွန်လ ၂၁ ရက်တွင် အတည်ပြုသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အခြေခံဥပဒေသည် ဗြိတိန်အခြေခံဥပဒေစနစ်နှင့် စီရင်စုနယ်မြေများ အင်အားစု တို့၏နိုင်ငံရေးစနစ်၊ ထို့အပြင် Polybius (ပိုလီဘီးယပ်စ်)၊ Locke (လော့ခ်ကီး) ၊Montesquieu (မွန်တက်စ်ကျူ) နှင့် အခြားသူတို့၏ အရေးအသားတို့ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။ ထိုမှတ်တမ်းမှတ်ရာတို့မှာ နောင်တွင် သမ္မတစနစ် နှင့် ရေးသားမှတ်တမ်းမှုပြုထားသည့် စနစ်ကျသော အခြေခံ ဥပဒေ တို့၏ စံနမူနာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံဥပဒေများ == အများအားဖြင့် အခြေခံဥပဒေ ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် အုပ်ချုပ်သူအစိုးရ၏ သဘာဝနှင့် သက်ရောက်မှုကို ဖွင့်ဆိုထားသည့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများ နှင့် သဘောတရားများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံ ဥပဒေအများစုသည် အခြေခံ သဘောအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး တို့အကြား တွင် ဆက်စပ်နွယ်ပြီး နိုင်ငံတော်၏ အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ဆက်စပ်ရှက်နွယ်မှုနှင့် ထိုအဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစွယ် အပွား အဖွဲ့ခွဲများ ဆက်နွယ်မှုများ အထိ ထိန်းညှိရန် အားထုတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဌာနခွဲများအား အစိုးရအကြီးအကဲ၊ အစိုးရဌာနများ၊ ဝန်ကြီးဌာနများ၊ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့ငယ်များ နှင့် အစိုးရအမှုထမ်း / ဗျူရိုကရေစိ တို့အဖြစ်ထပ်မံ ခွဲဖြာနိုင်သည်။ အခြေခံဥပဒေအများစုသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် နိုင်ငံတော်အတွင်း ဆက် နွယ်မှုကို ဖွင့်ဆိုရန်ကြိုးစားကြသည်။ ထိုမှ နိုင်ငံသားတစ်ဦးစီတိုင်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်တို့ကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ အခြားအားလုံးသော ဥပဒေများနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ဝါစဉ်အလိုက် ဆင်းသက်လာ စေသည်ဖြစ်၍ ၎င်းမှာ နယ်ပယ်တစ်ခု၏အခြေခံအကျဆုံး ဥပဒေဖြစ်ရာ၊ သို့ဖြစ်၍ အချို့နယ်မြေများတွင် ၎င်းကို "အခြေခံဥပဒေ" ဟုပင်ခေါ်သည်။ == အဓိကသွင်ပြင်များ == အောက်ပါအချက်များသည် အမျိုးသား အခြေခံဥပဒေအားလုံးတွင် တစ်နည်းမဟုတ်တစ်နည်း ပါဝင်တည်ရှိနေသည်ဟု နိုင်ငံရေးသိပ္ပံသမားတို့ သတ်မှတ်ခဲ့သည့် ဒီမိုကရက်တစ် အခြေခံဥပဒေ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။ === စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း === အခြေခံကျသော အဆင့်သတ်မှတ်ခွဲခြားမှုသည် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း ရှိခြင်း နှင့် မရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ရေးသားထားသော အခြေခံဥပဒေဟူသည် စာအုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအဖြစ်တွင်ပါဝင်ရမည်။ ၎င်းမှာလည်း နိုင်ငံတွင်းရှိ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းသည့် ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာရမည်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် ဥပဒေဟူသည်မှာ စာအုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအဖြစ်တွင် မရှိခြင်း၊ ရေးသားထားမှုရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းတို့ပါရောနှော စုံလင်သည့် ရင်းမြစ်ပေါင်း မြောက်မြားစွာပါဝင်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ === စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံအများစုတွင် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ ရှိသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေတို့သည် အထင်ကရ နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲများဖြစ်သည့် တော်လှန်ရေး တို့၏ ရလဒ်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတစ်ခုမှ အခြေခံဥပဒေတစ်ခုကို လက်ခံယူသည့်ဖြစ်စဉ်သည် ထိုအခြေခံကျသော ပြောင်းလဲမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေသည့် သမိုင်းကြောင်းနှင့် နိုင်ငံရေးရာ ဆက်စပ်အခြေအနေတို့နှင့် အထူး ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ ၏ တရားဝင်ဖြစ်ခြင်း (အဓွန့်ရှည်ခြင်း) သည်လည်း ၎င်း ဥပဒေကို စတင်လက်ခံယူသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တို့နှင့် ဆက်နွယ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေရှိသည့် နိုင်ငံများသည် သာမန်အားဖြင့် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ပုံမှန် ဥပဒေထက် အခြေခံဥပဒေကို ပိုမိုအဆင့်မြှင့်အလေးပေးကြသည်။ ၎င်းမှာ တရားဝင်ပြုထားသော ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့၏ဥပဒေနှင့် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ တို့ကြား ပဋိပက္ခ တစ်ခုခု ရှိလျှင် အာဏာပိုင်အဖွဲ့၏ဥပဒေအားလုံး သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို တရားရုံးမှ တရားဥပဒေဘောင်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ဟု ကြေညာသတ်မှတ်ပြီး အခြေခံဥပဒေနှင့်မညီညွတ်ကြောင်း ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ထပ်လောင်းဆိုရလျှင် အခြေခံဥပဒေ ကို ပြုပြင်ခြင်း ပြုရန် အလွန်ပြောင်မြောက်သည့် လုပ်ဆောင်ချက်များလိုအပ်သည်။ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်များမှာ အထူး တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော်ခေါ်ယူခြင်း သို့မဟုတ် ဥပဒေပြုသူများ၏ ထောက်ခံမဲပေးမှု အများစုဖြစ်ရန်၊ ဒေသတွင်း ဥပဒေပြုသူတို့၏သဘောတူညီမှုပါဝင်ရန်၊ ပြည်လုံးကျွတ်မဲဆန္ဒခံယူခြင်း စသည်တို့လိုအပ်သည့် ပါလီမန်အတွင်း သဘောတူညီချက်များရယူခြင်း နှင့် အခြားသော ရိုးရိုးဥပဒေတစ်ခုထုတ်ရန်ထက် ပိုမိုခက်သည့်လုပ်ငန်းစဉ်များကို အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ရန်တွင် ပါဝင်သည်။ === စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေ === ၂၀၁၀ ရောက်သည်တွင် အစ္စရေး ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ဗြိတိန် အနည်းဆုံး နိုင်ငံသုံးခုတွင် စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်း စုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေတို့ ရှိနေသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေ (ရေးသားတင်သွင်းမှုမပြုထားသည့် အခြေခံဥပဒေဟုလည်းခေါ်) တို့သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဥပဒေတို့ နှင့် သဘောတူညီမှုစာချုပ်တို့ "ပြောင်းလဲတိုးတက်လာမှု" တို့၏ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် ဥပဒေ ဖြစ်သော အင်္ဂလန်တွင် အစပြုခဲ့သော ဝက်စ်မင်စတာ ထုံးတမ်း တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရလျင် စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေတို့တွင် တင်သွင်းရေးသားထားသော ရင်းမြစ်များပါဝင်သည်။ ဥပမာ ပါလီမန်မှ ပြဋ္ဌာန်းသော အခြေခံအက်ဥပဒေများ (House of Commons Disqualification Act 1975) (အောက်လွှတ် တော် စည်းဝတ်မညီညွတ်မှုအက်ဥပဒေ ၁၉၇၅)၊ Northern Ireland Act 1998 (မြောက်အိုင်ယာလန်အက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ Scotland Act 1998 (စကော့တလန်အက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ Government of Wales Act 1998 (ဝေလအစိုးရအက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ European Communities Act 1972 (ဥရောပလူမှုဝန်းကျင်အက်ဥပဒေ ၁၉၇၂) နှင့် Human Rights Act 1998 (လူ့အခွင့်အရေးအက်ဥပဒေ ၁၉၉၈ ) နှင့် ရေးသားထားခြင်း မပြုသည့် ရင်းမြစ်များဖြစ်သော ပါလီမန်အတွင်း သဘောတူညီလက်ခံမှုများ၊ အစဉ်အလာများ တို့ကိုလေ့လာကိုးကားခြင်း၊ တော်ဝင်အထူးလုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများ၊ ထုံးတမ်းများ နှင့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတို့ကို ကြာသပတေးနေ့တို့တွင်သာ အမြဲကျင်းပခြင်းတို့ကဲ့သို့သော ရိုးရာ တို့အားလုံးစုပေါင်း၍ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တို့ကို ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အင်ပိုင်ယာ အုပ်စိုးစဉ်တွင် ဘုရင်၏အကြံပေးအဖွဲ့ ဂျူရီကော်မတီ မှ ဗြိတိသျှကိုလိုနီများဖြစ်သည့်ကနေဒါ နှင့် ဩစတြေးလျ ကဲ့သို့သော ဗဟိုအစိုးရဥပဒေများရှိသော နိုင်ငံများအတွက် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ တရားရုံး အဖြစ် ဆောင်ရွက်မှုပြုသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေနှင့်လည်း နိုင်ငံတော်အတွင်း အခြေခံဥပဒေရေးရာ သတ်မှတ်ချက်များ ပြဋ္ဌာန်းမှုပြုနိုင်သည်။ ဥပမာ နယူးဇီလန် ၏ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ ၁၉၉၃ တွင် ပါဝင်သော အပိုဒ်အချက်များပါ ပါလီမန်၏အမြင့်ဆုံးသက်တမ်းကာလနှင့်ဆက်စပ်၍လည်းကောင်း၊ အထက်လွှတ်တော်၏ လေးပုံသုံးပုံတွင် မည်သို့မည်ပုံရွေးကောက်ရန်လိုအပ်ပုံ သို့မဟုတ် ပြည်လုံးကျွတ်မဲဆန္ဒခံယူပွဲတစ်ခုတွင် ယှဉ်ပြိုင်ဘက်ကို အသာရသော မဲ အရေအတွက်တို့ကို ပြင်ဆင်ရမည်၊ သို့မဟုတ် ပယ်ဖျက်ရမည် တို့ပါဝင်သည်။ စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြထားခြင်းနှင့် စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားခြင်း/ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားခြင်း စာဖြင့်ရေးသားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုသည့်အသုံးအနှုန်းကို အလုံးစုံ စာဖြင့်ရေးသားထားသောဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဖော်ပြရန် အသုံးပြုပြီး၊ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထား သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတိုင်း ပါဝင်သည်၊ သို့သော် စာဖြင့်ရေးသားထားသော စာရွက်စာတမ်း များပေါ်တွင် လုံးဝ အခြေခံသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအားလုံးသည် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း မဟုတ်ပေ။ === စနစ်တကျပေါင်းစုထားခြင်း === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအချို့မှာ အားလုံးမဟုတ်သော်လည်း အတော်များများမှာ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစု ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဩစတြေးလျ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် အစိုးရ၏ အခွဲများအတွင်း ဆက်နွယ်မှု၊ အစိုးရနှင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီနှင့် သက်ဆိုင်သော အခြေခံဥပဒေ၏ အခြေခံနိုင်ငံရေးစည်းမျဉ်းများနှင့် ဥပဒေ အများစုကို စာရွက်စာတမ်းတစ်ခုတည်းဖြစ်သော ဩစတြေးလျ ဓနသဟာယနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် စနစ် တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ ဓနသဟာယမှ ဝက်(စ်)မင်စတာ သဘောတူလက်ခံသည့် အက် ဥပဒေ ၁၉၄၂ တွင် လက်ခံခဲ့သည့် ဝက်(စ်)မင်စတာ ဥပဒေ နှင့် ဩစတြေးလျ အက်ဥပဒေ ၁၉၈၆ တို့ကဲ့သို့သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အဓိပ္ပာယ်များပါသော ဥပဒေများရှိခြင်းသည် ဩစတြေးလျ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ဖွဲ့စည်း ပုံအခြေခံဥပဒေ စာချုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအတွင်းတွင် မပါဝင်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။ တူညီသော ဥပမာတစ်ရပ်မှာ ဗြိတိသျှမြောက်အမေရိက အက်ဥပဒေများ မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကနေဒါဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ကနေဒါ အက်ဥပဒေ ၁၉၈၂ အရ အမည်ခံ ဗြိတိသျှ ထိန်းချုပ်မှုမှနေ၍ အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်သည့်။ (ဩစတြေးလျ အက် ဥပဒေ ၁၉၈၆ နှင့် အလားတူသည်) ကနေဒါ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဥပဒေပေါင်း ၃၀ နီးပါးမျှ ပါဝင်သည်။ စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုသည့်အသုံးအနှုန်းများကို စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တို့နည်းတူ ဖလှယ်၍သုံးစွဲကြသော်လည်း ထိုအသုံးအနှုန်းမှာ နည်းပညာအရ တိကျမှုမရှိပေ။ အတိအကျဆိုရသော် စာဖြင့် စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အတွက် မည်သည့်အခါမျှ အနက်အဓိပ္ပာယ်တူစကားလုံး မဟုတ်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခေတ်သစ် ဒီမိုကရက်တစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအားလုံးတို့တွင် ရိုးရိုးဥပဒေတို့ထက် ကွဲပြားခြားနားသော ဥပဒေအဆင့်အတန်းမရှိလျှင်သော်မှ ၎င်းတို့သည် ရေးသားထားသော ရင်းမြစ်များ အဓိက ပါဝင်သည်။ နောက်ထပ် အသုံးပြုသော မှန်ကန်သည့် အသုံးအနှုန်းမှာ တရားဝင် (သို့မဟုတ် တရားဝင်စာဖြင့်ရေးသားထားသော) ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် နောက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းအရာတွင်- "ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း(န်)တွင် တရားဝင် [စာဖြင့် ရေးသားထားသော] ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ မရှိပါ " (စာရွက်စာတမ်းများပေါ်တွင် အခြေခံသော်လည်း ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို မပိတ်ပင်ပါ။) === ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေမှု === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများ၏ အခြေခံကျသော သွင်ပြင်လက္ခဏာတစ်ရပ်မှာ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်ခြင်း ရှိမရှိပင် ဖြစ် သည်။ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တစ်ရပ်အနေဖြင့် သာမန်ပြဋ္ဌာန်းသတ်မှတ်ထားသော ဥပဒေများနှင့် ပတ်သက်ပြီး ၎င်း၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်း အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် မည်သည့် နည်းနှင့်မျှ မပြောင်းလဲနိုင်သော်လည်း ကွဲပြားခြားနားပြီးပို၍ ကြီးလေးသော လုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့်သာ ပြင်ဆင်နိုင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်ကို အတည်ပြုရန်အတွက် အထူးအဖွဲ့တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းရန် လိုအပ်ကောင်းလိုအပ်မည် သို့မဟုတ် တည်ရှိသော ဥပဒေပြုအဖွဲ့များ၏ အဖွဲ့ဝင်များမှ ထောက်ခံမဲအချိုးအစားသည် ဥပဒေများကို ပြဋ္ဌာန်း စဉ်ကထက် ပို၍မြင့်မားရမည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ခု၏ ခိုင်မာသော ကဏ္ဍများသည် ခြားနားသော ခိုင်မာ အမြစ်တွယ်မှု အဆင့်များကို ဖန်တီးနိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ဥပဒေ ပြုလွှတ်တော်၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်းမှနေ၍ ပုံမှန် ပြင် ဆင်ချက်များထက် ပို၍ ခက်ခဲသော သို့မဟုတ် မည်သည့်အခြေအနေအောက်တွင်မဆို တားမြစ်ထားခြင်း ကဲ့သို့ တစ်ခုမဟုတ် တစ်ခုဖြစ်သော ပြင်ဆင်ချက် အချို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအများစုတွင် ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်မှုမှာ ရှိရင်းစွဲ သွင်ပြင်တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအနေဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် လိုက်နာရမည့် နည်းဥပဒေများကို ထည့်သွင်း လိမ့်မည်။ အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ ဥပဒေတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း)၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း) မရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ ဥပမာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော မူရင်းစာသားမှာ မပြောင်းလဲဘဲ ပြင်ဆင်ချက်များကို အတည်ပြုပြီး ၎င်းတို့ပေါင်းထည့်ကာ မူရင်းစာသားနှင့် အစောပိုင်း ပြင်ဆင်ချက်များကို ပယ်ဖျက်နိုင်ပေသည်။ လက်တွေ့တွင် ဒီမိုကရက်တစ်အစိုးရများအနေဖြင့် အစိုးရ၏ ဆန္ဒများကိုပြဋ္ဌာန်းရန် သို့မဟုတ် ပြည်သူများရပိုင်ခွင့် တို့ကို ဖျက်သိမ်းရန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်မှု မရှိခြင်းကို အသုံးမပြုကြပါ။ သဘောတရားအရမူ ၎င်းတို့ လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ သို့သော် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာနှင့် အခြားဥပဒေတို့အကြား ကွဲပြားခြားနားမှုမှာ ယခုထက်ထိ အတော်အတန် တစ်ဖက်သတ်ဆန်လျက်ရှိပြီး အရေးကြီးသော ယခင်ဥပဒေတို့တွင် ပါဝင်သည့် သမိုင်းဝင် စည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာလေ့ရှိသည်။ ဥပမာ၊ ဗြိတိသျှ ပါလီမန် အက်ဥပဒေ များ ဖြစ်သည့် နိုင်ငံသားတို့၏ အခြေခံ ရပိုင် ခွင့်များ ဖော်ပြချက်၊ လူ့အခွင့်အရေးအက်ဥပဒေနှင့် ပါလီမန် မပေါ်ပေါက်မီက Magna Carta (မဂ်နာ ကာတာ) တို့ကို အခြေခံ အခွင့် အရေးများနှင့် မူများကို တရားဝင်ခွင့်ပြုထားသည့် အရာများအဖြစ်သတ်မှတ်ထားပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေနီးပါးမျှ သဘောထားခဲ့ကြသည်။ နောက်ထပ်ပြည်နယ်တစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှ အာမခံ ချက်ပေးကောင်း ပေးထားနိုင်သော အခွင့်အရေးများစွာတို့မှာ ၂၁ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှပါလီမန်မှနေ၍ အမှန် တကယ် ဖျက်သိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ယင်းတို့တွင် ခုံသမာဓိအဖွဲ့မှ စစ်ဆေးစီရင်နိုင်သည့် အကြွင်းမဲ့ လုပ်ပိုင်ခွင့်၊ နစ်နာ လိုသော ဆိုလိုချက်မပါဘဲ တိတ်ဆိတ်နေပိုင်ခွင့်၊ စွဲချက်မတင်မီ ခွင့်ပြုထားသော ချုပ်နှောင်ထိန်းသိမ်းထားခြင်းကို ၂၄ နာရီ မှ ၄၂ နာရီသို့ တိုးမြှင့်ခြင်း နှင့် တူညီသော ပြစ်မှုအတွက် နှစ်ကြိမ် မကြိုးစားရန် အခွင့်အရေးတို့ ဖြစ်သည်။ လုံးဝ == ပြုပြင်မွမ်းမံရန် မလိုအပ်သော ကဏ္ဍများ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများတွင် တည်ရှိသော ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်မှု အားအကောင်းဆုံးသော အဆင့် ဖော်ပြသည်မှာ ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူ အများစုမှာ သီးခြားဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အချို့သော ကဏ္ဍများမှာ မည်သို့သောအခြေအနေ အောက်တွင်မဆို ပြင်ဆင်၍ မရနိုင်ပါ။ အခြေခံဥပဒေနှင့် တစ်သမတ်တည်းဖြစ်အောင်ပြုလုပ်ထားသော ထိုဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်တစ်ခုသည် အကြွင်းမဲ့ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းမပြုနိုင်ခြင်းကို ချိုးဖောက်သည်မှတစ်ပါး ၎င်းကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်မညီသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အညီဖြစ်သည့်ဥပဒေ ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အဆုံးစွန် အားဖြင့် ၎င်းမှာ အတွင်း သို့မဟုတ် ပြင်ပ အင်အားများမှနေ၍ ဖြုတ်ချပစ်နိုင်သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တစ်ရပ် အဖြစ် အမြဲတမ်း ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ဥပမာ၊ တော်လှန်ရေးတစ်ခု (တော်လှန်ရေး ဆင်နွှဲနိုင်သည့် အခွင့်အရေးဖြင့် တရားမျှတမှုရှိစေရန် တောင်းဆိုခြင်းဖြစ် နိုင်သည်) သို့မဟုတ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်း။ အကြွင်းမဲ့ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းမရှိသည့် ဥပမာတစ်ရပ်မှာ ဂျာမန်ဖယ်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖြစ်သည်။ ကဏ္ဍ ၁ နှင့် ၂၀ တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ လူထုထံမှ ဆင်းသက်လာသော နိုင်ငံတော်အာဏာများသည် လူ့အခွင့်အရေးများ အပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဒီမိုကရက်တစ်နှင့် လူမူရေးဖယ်ဒရယ် ရီပတ်ဘလစ်ဖြစ်သည့် အစိုးရ၏ အကိုင်းအခက်သုံးခုလုံးပေါ်တွင် ချည်နှောင်ထားသည့် တိုက်ရိုက် အကျုံးဝင်သော ဥပဒေဖြစ်သည်။ ထိုဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်းမှာ တရားဥပဒေစိုးမိုးမှုအရ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အညီ ဖြစ်သည့်အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းရန် မည်သည့်ကြိုးစားမှုကိုမဆို ဆန့်ကျင်သည့် ခုခံတော်လှန်သည့်အခွင့်အရေးကို နောက်ဆုံးအားထားရာအဖြစ် ပြည်သူများတွင် ရှိသည်။ ကဏ္ဍ ရ၉၊ အခန်း ၃ တွင် ဖော်ပြသည်မှာ စာချုပ်စာတမ်း တစ်နေရာတွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ပြင်ဆင်ချက်နည်းလမ်းများအရသော်မှ ထိုကဏ္ဍများကို ပြောင်းလဲခြင်း မပြုနိုင်ဟု ဖြစ်သည်။ == အချုပ်အခြာအာဏာကို ဖြန့်ဝေခြင်း == အချုပ်အခြာအာဏာတည်ရှိသော နိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေလည်း အခြေခိုင်သည်။ အာဏာကို ဗဟိုမှ ချုပ်ကိုင်ခြင်း၏ အတိုင်းအတာအရ အချုပ်အခြာအာဏာကို ဖြန့်ဝေခြင်းတွင် အခြေခံအားဖြင့် အမျိုးအစားသုံးမျိုး ရှိသည်- တပေါင်းတစည်းတည်း၊ ဖယ်ဒရယ် နှင့် ပူးပေါင်းအဖွဲ့အစည်းတို့ ဖြစ်သည်။ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမှာ အကြွင်းမဲ့ မဟုတ်ပါ။ တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းရှိသော နိုင်ငံတွင် အချုပ်အခြာအာဏာမှာ တိုင်းပြည်အတွင်း လက်ဝယ်တွင်တည်ရှိပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ထိုအရာကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ တိုင်းပြည်၏ပိုင်နက်များကို နယ်မြေဒေသများအဖြစ် စိတ်ပိုင်းနိုင်သော်လည်း ထိုဒေသများသည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံတော်၏ လက်အောက်ခံသာ ဖြစ်သည်။ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း) တွင် ပါလီမန်ဆိုင်ရာ အချုပ်အခြာအာဏာ ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အယူဝါဒမှာ အချုပ် အခြာအာဏာထက် အဆုံးအဖြတ်ပေးပြီး ဗဟိုတွင်သာ နောက်ဆုံး တည်ရှိသည်။ အာဏာတချို့ကို အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်း၊ စကော့တလန် နှင့် ဝေလ (သို့သော် အင်္ဂလန် မပါဝင်ပါ) တို့သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ အချို့သော တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သည့် နိုင်ငံများ (ဥပမာ စပိန်) သည် နိုင်ငံတော်လက်အောက်ခံ အစိုးရများသို့ အာဏာကို ပို၍ လွှဲပြောင်းပေးသည်မှာ လက်တွေ့တွင် နိုင်ငံတော်အနေဖြင့် ဖယ်ဒရယ်ပြည်နယ်တစ်ခုကဲ့သို့ ပို၍ အလားတူ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သည်အထိ ဖြစ်သည်။ ဖယ်ဒရယ်နိုင်ငံတစ်ခုတွင် ဗဟိုကျသော ဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခုရှိပြီး ဖယ်ဒရယ်အစိုးရ၏ အဖွဲ့အစည်းများအဓိကပါဝင်သော နယ်မြေဒေသအနည်းငယ်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး၏ ပိုင်နက်များပါဝင်သော နယ်မြေဒေသများ ( ပြည်နယ်များ၊ စီရင်စုများ စသည်ဖြင့် ခေါ်သည်) အလွန်ဆုံးပါဝင်သည်။ အချုပ်အခြာအာဏာကို ဗဟိုနှင့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ် ပါဝင်သော ဒေသများအကြားတွင် ခွဲဝေသည်။ ကနေဒါနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် ဖယ်ဒရယ်ပြည်နယ်များကို ထူထောင်ပြီး အာဏာကို ဖယ်ဒရယ်အစိုးရနှင့် စီရင်စုများ သို့မဟုတ် ပြည်နယ်များ အကြား တွင် ခွဲဝေပိုင်းခြားသည်။ ဒေသများ၏ တစ်ခုစီတွင် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို တစ်လှည့်စီ ရကောင်း ရနိုင်သည် (တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သော သဘာဝ)။ ရည်မှန်းချက် တူညီသော နိုင်ငံအများစု တည်ထောင်ထားသော နိုင်ငံတွင် နယ်မြေဒေသများစွာ ပါဝင်ပြန်သည်။ သို့သော် အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံတွင် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်သည့် အာဏာသာရှိပြီး အချုပ်အခြာ အာဏာမှာ နယ်မြေများတွင် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံအများစုတည်ထောင်ထားသော နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ရှားပါးပြီး "စုပေါင်းတည်ထောင်ထားသော" နိုင်ငံများဟု ဆိုသော နိုင်ငံများသည် အမှန်တကယ် ဖယ်ဒရယ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်ပြီး အငြင်းပွားလေ့ရှိသည်။ ပြည်ထောင်စု သို့မဟုတ် အဖွဲ့ချုပ် တစ်ခုတွင် ပါဝင်ခြင်းမရှိသည့် နိုင်ငံများအုပ်စုသည် စာချုပ်များနှင့် သဘောတူညီချက်များဖြင့် ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာ အစိတ်အပိုင်းများကို နိုင်ငံပေါင်းများစွာပါဝင်သော အဖွဲ့အစည်းအဆောက်အအုံသို့ အတိုင်းအတာအချို့အထိ စွန့်လွှတ်ပေးသည်။ ဥပမာ၊ ဥရောပ သမဂ္ဂ တွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံများသည် ၎င်းတို့၏ အကြွင်းမဲ့ အချုပ်အခြာအာဏာကို နည်းလမ်းအချို့ဖြင့် ကန့်သတ်သည့် သမဂ္ဂ အနှံ့ကျယ်ပြန့် သော စီမံချက်များကို လိုက်နာရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ ဥပမာ၊ ယခင်က အမျိုးသား ယူနစ်များကို သုံးစွဲခဲ့သည့် အစား မက်ထရစ်စနစ် အတိုင်းအတာ ကို သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ === အာဏာများကို ခွဲခြားခြင်း === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် အစိုးရ၏ မြောက်မြားစွာသောဌာနများအကြားတွင် အာဏာကို တိကျပြတ်သားစွာ ခွဲ ဝေလေ့ ရှိသည်။ Baron de Montesquieu (ဘာရွန် ဒီ မွန်တီကျူရီ) ဖော်ပြခဲ့သော စံပုံစံတွင် အစိုးရ၏ အကိုင်းအခက် သုံးခုပါဝင်သည်- စီမံခန့်ခွဲရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားရေး ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများတွင် စာရင်းဌာန တစ်ခုကဲ့သို့သော အပိုဌာနများပါဝင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် ထိုဌာနများ အတွင်းတွင် အာဏာခွဲဝေခြင်း ပမာဏနှင့် ပတ်သက်ပြီး ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကွဲပြားကြသည်။ === တာဝန်ယူမှု ပုံသဏ္ဌာန်များ === သမ္မတစနစ်နှင့် သမ္မတစနစ် တချို့တစ်ဝက်ပါသောစနစ် ကျင့်သုံးသည့် အစိုးရတွင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်နိုင်၊ ဖြုတ်နိုင် သည့် သူကောင်းပြုနိုင်သော အာဏာများကို ရရှိထားသည့် သမ္မတ ထံတွင် ဌာနဆိုင်ရာ အတွင်းဝန်များ/ ဝန်ကြီး များတို့သည် တာဝန်ခံကြသည်။ သမ္မတသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပြည်သူလူထုထံတွင် တာဝန်ခံသည်။ ပါလီမန်စနစ်များတွင် ဝန်ကြီးများသည် ပါလီမန်တွင် တာဝန်ခံကြသော်လည်း ဝန်ကြီးချုပ်သည် ၎င်းတို့ကို ခန့်အပ်ခြင်း၊ ဖြုတ်ချခြင်း ပြုလုပ်သည်။ တစ်ပြန်တစ်လှည့်စီ အနေဖြင့် အကယ်၍ အစိုးရသည် ပါလီမန်၏ ယုံကြည်မှုကို ဆုံးရှုံးသော အခါ (သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း) ဝန်ကြီးချုပ်သည် နုတ်ထွက်လိမ့်မည်။ အကယ်၍ အစိုးရသည် အယုံအကြည်မရှိ အဆိုကို မဲခွဲရာတွင် ရှုံးနိမ့်ခြင်း သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ပေါ်မူတည်၍ ဘတ်ဂျတ်မဲခွဲခြင်းစသည့် ပါလီမန်တွင် ထူးထူးခြား ခြား အရေးကြီးသည့် မဲပေးခြင်းတွင် ရှုံးနိမ့်သောအခါ ယုံကြည်မှုဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ အစိုးရသည် အယုံအကြည်မရှိခြင်း ခံရသောအခါ အစိုးရအသစ်ဖွဲ့စည်းသည့် အချိန်တိုင်အောင် အာဏာတည်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေရွေး ကောက်ပွဲတစ်ခု ကျင်းပရန် ဖြစ်သော်လည်း သေချာပေါက် လိုအပ်ခြင်းမရှိပါ။ == အရေးပေါ် အခြေအနေ == {{Main|နိုင်ငံတော် အရေးပေါ်အခြေအနေ}} ခြွင်းချက်ဖြစ်သည့် အခြေအနေများတွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ ပုံစံအချို့ကို ကြေညာခြင်းအား ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ များစွာတို့မှ ခွင့်ပြုထားပြီး ထိုအတောအတွင်းတွင် အခွင့်အရေးနှင့် အာမခံချက်အချို့တို့ကို ဆိုင်းငံ့ထားသည်။ ထိုတမင် ရည်ရွယ်သော လွတ်ပေါက်ကို လူ့အခွင့်အရေးအား ဂရုမထားဘဲ သဘောထားကွဲလွဲမှုကို ဖိနှိပ်ရန် အစိုးရ အားခွင့်ပြုသည့်အနေဖြင့် လွဲမှားစွာ အသုံးပြုနိုင်ပြီး အသုံးလည်းပြုခဲ့ကြသည်။ == ၂၀၁၄ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ == [[Category:နိုင်ငံရေး]] [[Category:အုပ်ချုပ်ရေး]] j997683cex4f91fepjh6rr1wg1gi9ne 1038022 1038020 2026-06-13T18:08:00Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ၂၀၁၄ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ */ 1038022 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=29 Aug 2021}} '''ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ'''ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံတော် သို့မဟုတ် အခြားသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု အုပ်ချုပ်မှုအရ အခြေခံသဘောတရားများ သို့မဟုတ် ရှိနှင့်ပြီးသော ထုံးတမ်းသာဓကများကို စုစည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများအားလုံး စုပေါင်း၍ မည်သည်ကမျက်မြင်ထင်ရှား တည်ရှိနေသည်တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုသဘောတရားများအား တရားဝင် စာရွက်စာတမ်းများအဖြစ်သို့ ချရေးပြီးသောအခါ ထိုစာရွက်စာတမ်းတို့ကို စာဖြင့်ရေးသားထားသော ဥပဒေ အဖြစ် ဖွဲ့စည်းပြောဆိုနိုင်သည်။ အခြေခံဥပဒေသည် အဖွဲ့အစည်းအဆင့်အမျိုးမျိုး၊ အာဏာပိုင် မှ ကုမ္ပဏီများ နှင့် သမဝါယမ မဟုတ်သော အသင်းအဖွဲ့တို့အထိ သက်ဆိုင်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဖွဲ့စည်းခြင်းဟူသည့် သဘောတူစာချုပ် သည်လည်း ထိုအဖွဲ့အစည်းမှ မည်သို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းရမည်ကို ဖွင့်ဆိုထားသော အခြေခံဥပဒေပင်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် အတွင်းတွင် အာဏာပိုင် သို့မဟုတ် ဗဟိုအစိုးရ မည်သူအုပ်ချုပ်သည်ဖြစ်စေ နိုင်ငံတော်အပေါ်တွင် အခြေပြုသော သဘောတရား ထုံးတမ်းများ၊ မည်သည့် ဥပဒေများကို ပြုလုပ်ပုံ နှင့် မည်သူမှ ဥပဒေကိုပြုသည်တို့ကို အခြေခံဥပဒေမှ သတ်မှတ်သည်။ အချို့သော အခြေခံဥပဒေတို့တွင် အထူးသဖြင့် ရေးသားတင်သွင်းထားသော အခြေခံဥပဒေများသည် အခြေခံကျသောအခွင့်အရေးများ ကဲ့သို့သော နိုင်ငံအုပ်ချုပ်သူတို့မှ ကျူးကျော်ခြင်းမပြုနိုင်သည့် လိုင်းများကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် နိုင်ငံအာဏာ ကန့်သတ်ချက် အဖြစ်လည်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၏အခြေခံဥပဒေ သည်ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှိသည့် အာဏာပိုင်တို့အုပ်ချုပ်သမျှ တိုင်းပြည်တို့တွင် အရှည်လျားဆုံး ရေးသားထားသည့် အခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်မူတွင် စာလုံးပေါင်း ၁၁၇,၃၆၉ လုံးပါဝင်သည့် စာချုပ်ပါ ပိုဒ်ခွဲပေါင်း ၄၄၄ ခုပါဝင်သည် လုပ်ငန်းစဉ်ပေါင်း ၁၂ ခုနှင့် ပြင်ဆင်ဖြည့်စွက်ချက် ၉၄ ခုတို့ပါဝင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၏အခြေခံဥပဒေမှာ အတိုဆုံး ရေးသားထားသည့် အခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရသမိုင်း == အခြေခံဥပဒေ ဟူသောဝေါဟာရသည် [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား|ပြင်သစ် စကား]]ဖြစ်ပြီး လက်တင် စကားလုံး constitutio (ကွန်စတီကျူတီအို) မှဆင်းသက်လာသည်။ အင်ပါယာနှင့် ဆိုင်သော ဥပဒေပြုခြင်း တို့ကဲ့သို့သော စည်းမျဉ်း၊ နှင့် အစီအစဉ်ပြုမှု တို့တွင် သုံးသည်။ (constitutiones principis (ကွန်စတီကျူတီရှင်းနီး ပရင်စီးပီးစ်) –edicta(အက်ဒစ်တာ)၊ mandata (မန်ဒါ တာ)၊ decreta(ဒီခရီတာ)၊ rescripta(ရက်(စ်)ခရစ်တာ)။ ထို့နောက်တွင်မူ ထိုအသုံးအနှုန်းကို အရေးကြီးသော ဆုံး ဖြတ်ချက်များအတွက် ဘာသာရေးဥပဒေထုံး တွင် ကျယ်ပြန့်စွာအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး တို့မှ ဆုံးဖြတ်သော ဥပဒေ တို့တွင်သုံးပြီး ယခုအခါ ပုပ်ရဟန်းမင်းနှင့်သက်ဆိုင်သောဥပဒေ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == ယေဘုယျ ပါဝင်မှုများ == ယေဘုယျအားဖြင့် ခေတ်သစ် အဆိုပြုရေးသားပြီးသား အခြေခံဥပဒေတိုင်းတွင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ရှိနေသော အဖွဲ့အစည်း တို့အတွက် တိကျသောအာဏာတို့ကို ပေးအပ်ထားသည်။ ယင်းတို့သည် ပြဋ္ဌာန်းပြီးသားဖြစ်သော အခြေခံဥပဒေ၏ သက်ရောက်နိုင်မူအတိုင်းအတာအတိုင်းလက်ခံ ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Scott Gordon (စကော့ဂေါ်ဒန်) ၏အဆိုအရ နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ " လူနည်းစုတို့ အပါအဝင် နိုင်ငံသားတိုင်းနှင့်ဆိုင်သော အကျိုးစီးပွား နှင့် စိတ်ကြိုက်လွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်ပိုင်ခွင့် တို့ကို ကာကွယ်ထားခြင်း အတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် အာဏာထိန်းချုပ်ဆောင်ရွက်မူ လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထည့်သွင်း ပါဝင် ထားခြင်းဖြစ်သည်။" လက်တင်စကားလုံးဖြစ်သည့် ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ဟူသည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးလုပ်ငန်း တစ်ခုတို့မှ အရာရှိ၊ ဝန်ထမ်း တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တို့မှာ အခြေခံဥပဒေ သို့မဟုတ် ပြဋ္ဌာန်းဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ တို့၏ပြင်ပသို့ကျော်လွန် ရောက်ရှိခြင်းဟု ခေါ်ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ သည် ကျောင်းသားများနှင့် သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိသည့် လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်လုပ်ဆောင်သည်ဖြစ်၍ အဖွဲ့အစည်းအဖြစ်မှ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခြင်းခံရသည်။ အသင်းအဖွဲ့တစ်ခုသည် ကျောင်းသားများနှင့်မဆိုင်သည့် လှုပ်ရှားမှုများ ဆောင်ရွက်လာပြီး ယင်းလှုပ်ရှားမူများမှာ ဥပဒေ ပြင်ပသို့ရောက်သည့်အသင်းအဖွဲ့၏လုပ်ပိုင်ခွင့်ဥပဒေများဟု သတ်မှတ်ပြီး မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမှလည်း ထိုလုပ်ငန်းစဉ်ဥပဒေများကို အတင်းအကျပ်လိုက်နာခိုင်းခြင်းမရှိချေ။ နိုင်ငံအာဏာပိုင် ၏ အခြေခံဥပဒေတွင် ဗဟိုအစိုးရအုပ်ချုပ်သည့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ စီရင်စုများကို အုပ်ချုပ်သူအစိုးရမှ အခြေခံဥပဒေတွင်း ဗဟိုအစိုးရမှ လုံးဝပိုင်ဆိုင်သက်ရောက်သော နေရာတို့တွင် နိုင်ငံအချင်းချင်း သဘောတူ စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် ခွင့်ပြုခြင်းတို့ကဲ့သို့သော ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းမှုပြုရန် ကြိုးစားခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း သည် ဂျူရီမှပြန်လည်စစ်ဆေးကြည့်ရှုသည့်ကိစ္စမျိုးတွင် ဂျူရီ တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက် အထောက်အပံ့ဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော လုပ်ဆောင်ချက်များ ရပ်တန့်ခြင်းပြုရန် ဥပဒေနှင့်အညီ ရှင်းလင်းချက်ထုတ်၍ အာဏာတည်စေသည်။ အရာရှိတစ်ဦးမှ အခွင့်အာဏာအလွဲသုံးစားမှုပြုခြင်း ဟူသည် ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ) လုပ်ပိုင်ခွင့်သည် အစိုးရ၏ အခွင့်အာဏာများအပေါ်တွင် ကန့်သတ်ထားခြင်းရှိရာ ထိုအရာရှိအနေနှင့် သူ မပိုင်ဆိုင်သော အခွင့်အာဏာကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်နေခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ယနေ့ နိုင်ငံတော် အများစုတွင် အခြေခံဥပဒေသည် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေ ထက်ပင် အထွဋ်အထိပ်ရောက်သော အနေအထားရှိသည်။ (အောက်တွင်ပါသော စနစ်ကျစီစဉ်ထားခြင်းမရှိသော အခြေခံဥပဒေ ကိုကြည့်ပါ။) ထိုသို့သော နိုင်ငံမျိုးတွင် အရာရှိတစ်ဦး၏ ဆောင်ရွက်ချက်သည် အခြေခံဥပဒေနှင့် မညီညွတ်ပေ။ ဆိုလိုသည်မှာ အခြေခံဥပဒေမှ အစိုးရသို့ပေးအပ်ထားသော အာဏာကို ပြောခြင်းမဟုတ်ဘဲ သူ၏လုပ်ဆောင်မှုမှာ ဥပဒေအရ တရားမဝင်ဖြစ်၍ ပယ်ဖျက်ရုပ်သိမ်းခံရလျှင် စဦးကတည်းမှ ဖျက်သိမ်းပယ်ဖျက်သည်။ ယင်းသည် စတင်လုပ်ဆောင်မှု ပြုကတည်းက ဖြစ်ပြီး ယင်းကိုစတင်ဖော်ထုတ်မိသည့် နေ့ရက်ကို ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဥပဒေအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသောဥပဒေ သို့မဟုတ် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက်များပင်ဖြစ်စေ၊ ယင်းသည် မည်သည့်အခါကမျှပင်"တရားဥပဒေ" ဟူ၍မရှိခဲ့ဘဲ ဥပဒေပြုလက်ခံယူသည့် အဆင့်ဆောင်ရွက်ပုံများအရ မွေးစားလက်ခံယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပုံရသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဖြစ်လေ့ရှိသော ပြဿနာမှာ အာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသောဥပဒေသည် အခြေခံဥပဒေနှင့် မကိုက်ညီခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အခြေအနေ တစ်ရပ်ရပ်တွင် ၎င်းကိုအသုံးချခြင်း ဖြစ်ရပ်အား ခွင့်မပြု သို့မဟုတ် ဥပဒေအရ မညီညွတ်ခဲ့သည်ဆိုလျှင် တရားရုံးတစ်ခုမှ ယင်းကို အခြေခံဥပဒေနှင့် ကိုက်ညီ သည်ဟု သတ်မှတ်နိုင်သော နည်းလမ်းများရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်သည်။ ထိုသို့သော ကိစ္စမျိုးတွင် ထိုအသုံးချခြင်းကိုသာ အခြေခံဥပဒေနှင့် မကိုက်ညီဟု စည်းကမ်းဥပဒေကို လိုသလို ဆွဲဆန့်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ထိုကဲ့သို့ ချိုးဖောက်ပျက်ယွင်းခြင်းတို့အတွက် ပြင်ဆင်ကုသမှုတို့အား quo warranto (ကျူရို ဝါရန်တို) ကဲ့သို့သော အထွေထွေ ဥပဒေအတွက် ရေးသားတင်သွင်းဥပဒေ များတောင်းဆိုထားပြီး ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းဖြစ်စဉ် နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှု == ===ရှေးဦး အခြေခံဥပဒေများ=== ၁၈၇၇ ခုနှစ်တွင် Ernest de Sarzec (အားနက်(စ်) ဒီ ဆာဇက်) ၏ ယနေ့ခေတ် အီရတ်တွင် မြေတွင်းများတူးခြင်း တွင် ဘီစီ ၂၃၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က Lagash (လာဂတ်(ရှ်)) ၏ Sumerian (ဆုမာရီးယန်) ဘုရင် Urukagina (ယူကာဂီနား) မှတင်သွင်းအဆိုပြုခဲ့သည့် အစောဆုံး တရားဥပဒေ ၏ကျင့်ဝတ် စည်းကမ်းများ ရှိခဲ့သည့် အထောက်အထားများ တွေ့ခဲ့သည်။ အစိုးရနှင့်ပတ်သက်သော ဥပဒေ အစောဆုံး ပုံစံ မျိုးကိုမူ ရှာတွေ့ခြင်း မရှိခဲ့သော်လည်း ၎င်းသည် သူ့တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ အခွင့်အရေးတို့ကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မုဆိုးမ နှင့် မိဘမဲ့များအား အခွန်အခတို့မှ ကင်းလွတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ချမ်းသာသူတို့မှ သူဆင်းရဲတို့အား အတိုးကြီးစား၍ ငွေတိုးချခြင်းတို့ကို ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက်တွင် အစိုးရတို့မှာ အထူး အဆိုပြုရေးသားတင်သွင်းထားသော ဥပဒေတို့နှင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ ရှေးအကျဆုံး စာရွက်စာတမ်းများဖြစ်သည့်Ur (အာနိုင်ငံ)(ဘီစီ ၂၀၅၀ ဝန်းကျင်) ၏ Code of Ur-Nammu ( အာ-နမ်မူ ကိုဓဥပဒေ) သည် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်ဟုသိရသည်။ လူသိများသော အခြား ရှေးဟောင်း ဥပဒေ စည်းကမ်းတို့တွင်Isin (အိုင်စင်နိုင်ငံ) ၏ Lipit-Ishtar (လီပစ်-အစ်ရှတာ) ၊ Babylonia (ဘေဘီလိုနီးယား) ၏ code of Hammurabi (ဟမ်မူရာဘီ ကိုဓဥပဒေ)၊ Hittite code (ဟစ်တီ ကိုဓဥပဒေ) ၊ Assyrian code (အက်စ်စီရီးရမ်း ကိုဓဥပဒေ) နှင့် Mosaic law (မိုးဇက် ဥပဒေ) တို့ပါဝင်သည်။ === နောက်ပိုင်း အခြေခံဥပဒေများ === ====အေသင်==== ဘီစီ ၆၂၁ ခုတွင် စာရေးတစ်ဦးဖြစ်သော Draco (ဒရက်ကို) မှ အေသင် ၏ နိုင်ငံ အာဏာပိုင် တို့၏ ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်သော နုတ်ထွက် ဥပဒေတို့ကို ရေးသားစံပြု ဥပဒေ ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် ပြစ်မှုများစွာတို့အတွက် သေဒဏ် ပေးထားသည်၊ (ယနေ့ခေတ်တွင် အလွန်ပြင်းထန်သော စည်းကမ်းမျိုးကို"Draconian" ("ဒရက်ကိုဥပဒေ") ဟုပင် ခေါ်သည်)။ Solon (ဆိုလွန်) တွင် ဘီစီ ၅၉၄ က၊ အေသင်၏ အုပ်ချုပ်သူများသည် Solonian Constitution (ဆိုလိုနီယံအခြေခံဥပဒေ )ကိုဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းသည် အလုပ်သမားတို့၏ ဒုက္ခဆင်းရဲတို့ကို သက်သာစေခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားအဖွဲ့ဝင်ခြင်းသည် မျိုးနွယ် (မင်းမျိုးမင်းနွယ်) အရထက် စည်းစိမ်ကြွယ်ဝမှု (ဓနရှင်) ပေါ်တွင် အခြေခံရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၅၀၈ တွင် Cleisthenes (ကလပ်(စ)စီသီးနစ်(စ်))မှ တစ်ဖန် အေသင်အခြေခံဥပဒေကို ပြန်လည်ပြုပြင်၍ ဒီမိုကရက်တစ် အုတ်မြစ်အဖြစ် ထားရှိခဲ့သည်။ Aristotle (အရစ်စတိုတယ်) (ဘီစီ ၃၅၀ ဝန်းကျင်) သည် အခြေခံဥပဒေနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရဖြစ်သော အစိုးရ တို့၏သဘောတရားတို့ကို ဖော်ထုတ်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ ဖြစ်သော အစိုးရပုံစံ အမျိုးပေါင်းများစွာကို အဆင့်သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားခြင်းဖြင့် သာမန်ဥပဒေ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအကြား တရားဝင်ကွဲပြားခြားနားခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး သမိုင်းမှတ်တမ်းဝင်သူဖြစ်သည်။ သူက ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အခြေခံအကျဆုံး ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ် သာမန်အသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့် “ နိုင်ငံတော်အတွင်း ရုံး၊ ဌာနများကို စီစဉ်ထားရှိခြင်း” ဟုဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ သူ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များတွင် အေသင်၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် Nicomachean Ethics (နီကိုမာချီယမ် ကျင့်ဝတ်)၊ သူ့ခေတ်အခါ၏ အေသင်၏ အခြေခံ ဥပဒေအပါအဝင်၊ Sparta (စပါတာ) နှင့် Carthage (ကာသေ့ချ်) တို့၏ အခြေခံဥပဒေ အမျိုးစုံကို ရှာဖွေ ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ သူ ကောင်းသည်၊ ဆိုးသည်ဟု ယူဆသတ်မှတ်ထားသည့် အခြေခံဥပဒေတို့ကို အဆင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် အကောင်းဆုံး အခြေခံဥပဒေဟူသည် ရောနှောထားသည့် စနစ်တစ်ခုမျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ သက်ဦးစံပိုင်စနစ်၊ မင်းမျိုးစိုးနွယ် စနစ် နှင့် ဒီမိုကရက်တစ် လိုအပ်ချက်မျိုးစုံပါဝင်သည်ဟု ကောက် ချက်ချခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခွင့်ရှိသူ နိုင်ငံသားများ၊ နိုင်ငံသားမဟုတ်သူများ နှင့် ကျွန်များ၊ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခွင့်မရှိသူများဟူ၍လည်း ခွဲခြားခဲ့သည်။ ==== ရောမ ==== ရောမတို့၏ ပထမဆုံး အခြေခံဥပဒေကို ဘီစီ ၄၄၉ တွင် Twelve Tables (စားပွဲ တစ်ဆယ့်နှစ်လုံး) ဟုပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ အချိန်နှင့်အမျှ ထပ်ပေါင်းထည့်ထားသော ဥပဒေများအောက်တွင် စီရင်ခဲ့ကြသော်လည်း ရောမ ဥပဒေသည် Codex Theodosianus (ကိုဒက် သီအိုဒိုဆိုင်းနပ်(စ်)) (အေဒီ ၄၃၈) မပေါ်ခင်အထိ ဥပဒေတစ်ခု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခြင်း မခံခဲ့ရပေ။ နောက်ပိုင်းတွင် အရှေ့ပိုင်းအင်ပိုင်ယာတွင် Codex repetitæ prælectionis (ကိုဒက် ရီပီတီတေး ပရာလက်ရှင်းနစ်) (၅၃၄) သည် ဥရောပ တစ်ဝှမ်းအထိ အကြီးအကျယ် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အရှေ့ပိုင်းတွင် Leo III the Isaurian (လီယို III အစ်ဇယ်ယူရီယမ်) (၇၄၀) ၏ Ecloga (အီကလိုဂါ) နှင့် Basil I (ဘာဆေး(လ်) I )(၈၇၈) ၏ Basilica (ဘာစီလီကာ) တို့အဖြစ် လိုက်နာခဲ့သည်။ ==== အိန္ဒိယ ==== ရှေးဟောင်း အိန္ဒိယ တွင်အုပ်စိုးခဲ့သော ၃ ရာစု ဘီစီ Maurya (မာယူရ) ဘုရင် အတွက် Edicts of Ashoka (အာသောက၏ အမိန့်ပြန်တမ်း ) သည် အခြေခံဥပဒေ နည်းနာကျင့်ထုံးများအဖြစ် ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ ==== မီဒီနာ ==== Constitution of Medina (မီဒီနာ၏ အခြေခံဥပဒေ)(Arabic (အာရေဗျ): صحیفة المدینه‎, Ṣaḥīfat al-Madīna), မီဒီနာ၏ ပဋိညာဉ် စာတမ်း ဟုလည်းခေါ်သည်။ ယင်းကို အစ္စလမ်ပညာရှိ မူဟာမက် မှအကြမ်းရေးခဲ့သည်။ ယင်းတွင် မူဟာမက် နှင့် Yathrib (ရသရစ်) (နောင်တွင် Medina (မီဒီနာ)ဟုခေါ်ဆို) ရှိ မူဆလင်၊ ဂျူး နှင့် ဗာဟီရဝါဒီ တို့အပါအဝင် အားလုံးသော အရေးကြီးသည့် လူမျိုးနွယ်စုများနှင့် မိသားစုများ အကြား တရားဝင် သဘောတူညီချက်များ ပါဝင်သည်။ [8][9] ထိုစာတမ်းသည် မီဒီနာအတွင်း Aws (အောစ်) Aus (အောက့်(စ်)) အဖွဲ့များ နှင့် Khazraj (ခါဇ်ဂျေး) တို့အကြား ခါးသီးသော လူမျိုးစုတွင်း ရန်ပွဲများအား အဆုံးသတ်ခြင်းသို့ ယူဆောင်လာစေရန် အထူးရည်ရွယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်း၏အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် မီဒီနာရှိ မူဆလင် ၊ ဂျူး နှင့် ဗာဟီရဝါဒီလူမှုရေးနယ်ပယ် တို့တွင် အခွင့်အရေးနှင့် တာဝန်ယူမှုများစွာတို့ကို တည်ဆောက်ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး Ummah (အူမာ) ဟူသည့် တစ်နယ်တည်းအဖြစ် တည်ထောင်ပေးခဲ့သည်။ မီဒီနာ၏ အခြေခံဥပဒေပေါ်ပေါက်လာသည့် နေ့စွဲအတိအကျကို အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ပညာရှင်တို့က Hijra (ဟစ်ဂျရား) (၆၂၂) အပြီး မကြာမီပင်ဖြစ်သည်ဟု လက်ခံကြသည်။ ယင်းသည် ပထမဆုံး အစ္စလမ်နိုင်ငံတော်ကို ထိရောက်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြေခံဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် လူမှုရေး နယ်ပယ်၏ လုံခြုံရေး၊ ဘာသာရေးလွတ်လပ်မှု၊ မီဒီနာအား haram (ဟေရမ်) သို့မဟုတ် မြင့်မြတ်သောနေရာ အဖြစ်သတ်မှတ်ခြင်း (အားလုံးသော အကြမ်းဖက်မှု နှင့် လက်နက်တို့အားတားမြစ်ခြင်း)၊ အမျိုးသမီးတို့၏ လုံခြုံရေး၊ မီဒီနာအတွင်း လူမျိုးစုတို့၏ တည်ငြိမ်သောဆက်ဆံရေး၊ ပဋိပက္ခတွင်း လူမှုရေးနယ်ပယ်အားထောက်ပံ့ရေးအတွက် အခွန်စနစ်၊ ပြင်ပနိုင်ငံရေးရာ မဟာမိတ်များအတွက် သတ်မှတ်ချက်ဘောင်၊ လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ကာကွယ်မှု ပေးအပ်ထားသော စနစ်၊ စည်းကမ်းဖောက်ဖျက်မှုတို့ကို ဖြေရှင်းမည့် တရားစီရင်ရေးစနစ်၊ နှင့် လူသတ်ခ( မိသားစုများ သို့မဟုတ် လူမျိုးစုများအကြား တစ်စုံတစ်ဦးကို သတ်ခြင်းအတွက် ဥပဒေအရ အညီအမျှပြန်လည် အပြစ်ပေးခံရခြင်း အစား ပေးရသော အဖိုးအခ) ပေးရန်ကိုပါ ထိန်းညှိထားသည်။ ==== အင်္ဂလန် ==== ၁၁၀၀ ခုနှစ်က အင်္ဂလန် တွင် Henry I's ( ဟင်နရီ I၏ ) လွတ်လပ်ခွင့်ကြေညာစာတမ်း အရ ဘုရင်မင်းမြတ်အား ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် သူ၏ ဘုန်းတော်ကြီး နှင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့ အပေါ်ဆက်ဆံမှုကို ချုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအယူအဆသည် အင်္ဂလိပ်မှူးမတ်တို့မှ ၁၂၁၅ ခုနှစ်တွင် King John (ဘုရင်မင်းမြတ် ဂျွန်) အား Magna Carta(မက်နာ ကာတာ) ကိုလက်မှတ်ရေးထိုးရန် ဖိအားပေးခြင်းဖြင့် အဓွန့်ရှည်၊ မွမ်းမံခဲ့သည်။ Magna Carta(မက်နာ ကာတာ) ၏အရေးအကြီးဆုံး အကြောင်းအရာမှာ “ဖမ်းဆီးခံရသူတစ်ဦးကို လွှတ်ပေးသင့်၊ မပေးသင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် ရုံးတော်ရှေ့မှောက်သို့ ဆင့်ခေါ်သည့်အမိန့်စာ” နှင့်စပ်လျဉ်းသည်။ ဆိုထားသည်မှာ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် တစ်စုံတစ်ဦးကို ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း၊ ဥပဒေဖောက်ဖျက်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် သတ်ခြင်းတို့ကို စိတ်ကူးပေါက်၍ပြုလုပ်ခြင်းမှ ခွင့်မပြုထားပေ။ ပထမဦးစွာ ဥပဒေအရသာ အဆင့်ဆင့်ဆောင်ရွက် ၍ဥပဒေနှင့်အညီဆုံးဖြတ်ရမည်ဟု ပါသည်။ Magna Carta (မက်နာ ကာတာ) ၏စာချုပ်တွင် ပါဝင်သော ပိုဒ်ခွဲ ၃၉ တွင် ဆိုထားသည်မှာ-မည်သည့် လွတ်လပ်သူတစ်ဦးကိုမှ ဖမ်းချုပ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထောင်ချခြင်း၊ သို့မဟုတ် သူ၏စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဥပဒေဖောက်ဖျက်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ်နယ်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ သို့မဟုတ် နည်းလမ်းတစ်မျိုးမျိုးနှင်ဖျက်စီးခြင်းတို့ကို သူနှင့် အဆင့်တူသူများက သတ်မှတ်ထွက်ဆိုသည့် တရားဥပဒေအရ သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်၏ဥပဒေအရ အပြစ်ရှိသည်ဟုသတ်မှတ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲနှင့် သူ့အားမလိုလား၍ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပို့ဆောင်ခြင်း မပြုလုပ်ရ ဟူ၏။ ထိုအချက်မှစ၍ ထိုပြဋ္ဌာန်းချက်မှာ အင်္ဂလိပ်လွတ်လပ်မှုအခွင့်အရေး၏ အုတ်မြစ်ဖြစ်လာသည်။ မူလဖြစ်သော ဘုရင်မင်းမြတ် နှင့် သူ၏ မှူးမတ်မျိုးနွယ်၊ မင်းစိုးရာဇာတို့ အကြား လူမှုရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် မှ ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံး အထိ တဖြည်းဖြည်း ကျယ်ပြန့်သွားသည်။ ယင်းသည် အခြေခံဥပဒေနှင့်အုပ်ချုပ်သည့်ဘုရင်စနစ်သို့ ဦးတည်သွားသည်။ ယင်းမှာ ဘုရင်းမင်းမြတ်၏အာဏာနှင့် အောက်လွှတ်တော် ရှိ မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့အကြား ပိုမို၍ ညီညွတ်မျှတမှုရှိစေရန် ပုံဖော်သွားသည်။ ==== တရုတ်နိုင်ငံ ==== တရုတ်နိုင်ငံ တွင် Hongwu (ဟွမ်းဝူ) ဧကရာဇ် သည် ဘိုးဘွားပိုင်တရားဝင်အမိန့် (၁၃၇၅ တွင်စတင် ပြဋ္ဌာန်း၍ သူနတ်ရွာစံချိန် ၁၃၉၈ မတိုင်ခင်အထိ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပြန်လှန်သုံးသပ်ခဲ့သည်) ကိုဖန်တီး၍ ပိုမိုကောင်းမွန် အောင်ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ယင်းစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများသည် မင်မင်းဆက် တွင်နောင် ၂၅၀ နှစ်တိုင်တိုင် အခြေခံဥပဒေ အဖြစ် တည်တံ့နိုင်ခဲ့သည်။ === မျက်မှောက် အခြေခံဥပဒေများ === ရှေးဦးဆုံး ရေးသားခဲ့သောအခြေခံဥပဒေနှင့် ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အုပ်ချုပ်နေသေးသည့် နိုင်ငံမှာ San Marino (ဆမ်မာရီယို) ဖြစ်သည်။ Leges Statutae Republicae Sancti Marini (ဆမ်မာရီယို၏ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေ )သည်လက်တင်ဘာသာနှင့် ရေးသားထားပြီး အုပ်ရေ ခြောက်အုပ်ပါဝင်သည်။ ပထမဆုံးစာအုပ်တွင် စာပိုဒ်ရေ ၆၂ ပိုဒ်ခွဲ၊ ကောင်စီများ တရားရုံးများ ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ အမျိုးမျိုးသော အုပ်ချုပ်မှုရေးရာ အရာရှိများ နှင့် သူတို့ကို ပေးအပ် သောအခွင့်အာဏာများ စသည်တို့ပါဝင်သည်။ ကျန်ရှိသောစာအုပ်များမှာ ရာဇဝတ်မှု နှင့် တရားမ ဥပဒေ၊ တရားစီရင်မှု လုပ်ထုံးများနှင့် ပြင်ဆင်ချက်များ ပါဝင်သည်။ ၁၆၀၀ ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့ပြီး ၁၃၀၀ ခုနှစ်က Statuti Comunali (စတက်ကျူတီ ကော်မြူနလီ) (မြို့တော် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့)က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေ ပေါ်တွင်အခြေခံပြီး ယင်းသည် Codex Justinianus (ကိုဒက် ဂျက်စတီနီအေနပ်(စ်)) ဖြင့်လွှမ်းမိုးနေပြီး၊ ယနေ့တိုင် အကျိုးသက်ရောက် မှုရှိနေသေးသည်။ မူလ ၁၃ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နယ်မြေများ ဖြစ်လာသည့် မြောက်အမေရိကရှိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအားလုံးသည် ၁၇၇၆ နှင့် ၁၇၇၇ အတွင်း အမေရိကန် တော်လှန်ရေးအတွင်း (နှင့် အပြန်အလှန် အကျိုးစီးပွားအတွက် ပူးပေါင်း ထားသော နိုင်ငံအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာစာတမ်းများ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအခြေခံဥပဒေ တို့မတိုင်မီ) တွင် သူတို့ ကိုယ်ပိုင် အခြေခံဥပဒေများကို ခံယူကြသည်။ ယင်းတို့တွင် မန်ဆာချူးဆက်၊ ကော်နက်တီကတ် နှင့် ရိုဒ်အိုင်လန် တို့မပါဝင်ပေ။ ၁၇၈၀ တွင် မန်ဆာချူးဆက် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် လည်ပတ်နေဆဲဖြစ်သည့် ရှေးအကျဆုံး အခြေခံဥပဒေကို ခံယူခဲ့သည်။ Connecticut (ကော်နက်တီကတ်) နှင့် Rhode Island (ရိုဒ်အိုင်လန်) တို့သည် သူတို့၏ ရှေးကိုလိုနီကြေညာစာတမ်းတို့အောက်တွင် တရားဝင် ဆက်လက် လည်ပတ်နေပြီး၊ ၁၈၁၈ နှင့် ၁၈၄၃ တို့တွင် ပထမဆုံးကိုယ်ပိုင် အခြေခံဥပဒေတို့ကို အသီးသီးခံယူကြသည်။ == အမြင်ပွင့်လင်းလာသောအခြေခံဥပဒေ == အသိအမြင်ဉာဏ် အလင်းရှာဖွေသည့်ခေတ် မှ Thomas Hobbes( သောမတ်(စ်) ဟုတ်(စ်))၊ Jean-Jacques Rousseau (ဂျင်း ဂျက်ကော့(စ်) ရိုစီရာ) နှင့် John Locke (ဂျွန် လော့(ခ်)ကီး) တို့ကဲ့သို့သော တွေးခေါ်ပညာရှင်တို့မှ "ဉာဏ်အလင်းရသကဲ့သို့ ရှင်းလင်းသည့် အခြေခံဥပဒေ" ပုံစံကို ရှာဖွေ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုပုံစံမှ အဆိုပြုခဲ့သည်တွင် အခြေခံဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်သော အစိုးရဟူသည် ခိုင်မာမှု၊ လက်ခံနိုင်မှု၊ တာဝန်ခံတတ်မှု၊ ပွင့်လင်းမှု တို့ရှိသင့်သည်ဖြစ်ပြီး ပြည်သူတစ်ရပ်လုံးကိုလည်း ကိုယ်စားပြုသင့်သည်။ (ဆိုလိုသည်မှာ ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို အထောက်အပံ့ပြုခြင်းဖြစ်သည်။)[27] ၁၇၈၈ ခု ဇွန်လ ၂၁ ရက်တွင် အတည်ပြုသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အခြေခံဥပဒေသည် ဗြိတိန်အခြေခံဥပဒေစနစ်နှင့် စီရင်စုနယ်မြေများ အင်အားစု တို့၏နိုင်ငံရေးစနစ်၊ ထို့အပြင် Polybius (ပိုလီဘီးယပ်စ်)၊ Locke (လော့ခ်ကီး) ၊Montesquieu (မွန်တက်စ်ကျူ) နှင့် အခြားသူတို့၏ အရေးအသားတို့ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။ ထိုမှတ်တမ်းမှတ်ရာတို့မှာ နောင်တွင် သမ္မတစနစ် နှင့် ရေးသားမှတ်တမ်းမှုပြုထားသည့် စနစ်ကျသော အခြေခံ ဥပဒေ တို့၏ စံနမူနာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံဥပဒေများ == အများအားဖြင့် အခြေခံဥပဒေ ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် အုပ်ချုပ်သူအစိုးရ၏ သဘာဝနှင့် သက်ရောက်မှုကို ဖွင့်ဆိုထားသည့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများ နှင့် သဘောတရားများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံ ဥပဒေအများစုသည် အခြေခံ သဘောအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး တို့အကြား တွင် ဆက်စပ်နွယ်ပြီး နိုင်ငံတော်၏ အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ဆက်စပ်ရှက်နွယ်မှုနှင့် ထိုအဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစွယ် အပွား အဖွဲ့ခွဲများ ဆက်နွယ်မှုများ အထိ ထိန်းညှိရန် အားထုတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဌာနခွဲများအား အစိုးရအကြီးအကဲ၊ အစိုးရဌာနများ၊ ဝန်ကြီးဌာနများ၊ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့ငယ်များ နှင့် အစိုးရအမှုထမ်း / ဗျူရိုကရေစိ တို့အဖြစ်ထပ်မံ ခွဲဖြာနိုင်သည်။ အခြေခံဥပဒေအများစုသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် နိုင်ငံတော်အတွင်း ဆက် နွယ်မှုကို ဖွင့်ဆိုရန်ကြိုးစားကြသည်။ ထိုမှ နိုင်ငံသားတစ်ဦးစီတိုင်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်တို့ကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ အခြားအားလုံးသော ဥပဒေများနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ဝါစဉ်အလိုက် ဆင်းသက်လာ စေသည်ဖြစ်၍ ၎င်းမှာ နယ်ပယ်တစ်ခု၏အခြေခံအကျဆုံး ဥပဒေဖြစ်ရာ၊ သို့ဖြစ်၍ အချို့နယ်မြေများတွင် ၎င်းကို "အခြေခံဥပဒေ" ဟုပင်ခေါ်သည်။ == အဓိကသွင်ပြင်များ == အောက်ပါအချက်များသည် အမျိုးသား အခြေခံဥပဒေအားလုံးတွင် တစ်နည်းမဟုတ်တစ်နည်း ပါဝင်တည်ရှိနေသည်ဟု နိုင်ငံရေးသိပ္ပံသမားတို့ သတ်မှတ်ခဲ့သည့် ဒီမိုကရက်တစ် အခြေခံဥပဒေ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။ === စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း === အခြေခံကျသော အဆင့်သတ်မှတ်ခွဲခြားမှုသည် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း ရှိခြင်း နှင့် မရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ရေးသားထားသော အခြေခံဥပဒေဟူသည် စာအုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအဖြစ်တွင်ပါဝင်ရမည်။ ၎င်းမှာလည်း နိုင်ငံတွင်းရှိ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းသည့် ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာရမည်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် ဥပဒေဟူသည်မှာ စာအုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအဖြစ်တွင် မရှိခြင်း၊ ရေးသားထားမှုရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းတို့ပါရောနှော စုံလင်သည့် ရင်းမြစ်ပေါင်း မြောက်မြားစွာပါဝင်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ === စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံအများစုတွင် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ ရှိသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေတို့သည် အထင်ကရ နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲများဖြစ်သည့် တော်လှန်ရေး တို့၏ ရလဒ်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတစ်ခုမှ အခြေခံဥပဒေတစ်ခုကို လက်ခံယူသည့်ဖြစ်စဉ်သည် ထိုအခြေခံကျသော ပြောင်းလဲမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေသည့် သမိုင်းကြောင်းနှင့် နိုင်ငံရေးရာ ဆက်စပ်အခြေအနေတို့နှင့် အထူး ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ ၏ တရားဝင်ဖြစ်ခြင်း (အဓွန့်ရှည်ခြင်း) သည်လည်း ၎င်း ဥပဒေကို စတင်လက်ခံယူသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တို့နှင့် ဆက်နွယ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေရှိသည့် နိုင်ငံများသည် သာမန်အားဖြင့် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ပုံမှန် ဥပဒေထက် အခြေခံဥပဒေကို ပိုမိုအဆင့်မြှင့်အလေးပေးကြသည်။ ၎င်းမှာ တရားဝင်ပြုထားသော ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့၏ဥပဒေနှင့် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ တို့ကြား ပဋိပက္ခ တစ်ခုခု ရှိလျှင် အာဏာပိုင်အဖွဲ့၏ဥပဒေအားလုံး သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို တရားရုံးမှ တရားဥပဒေဘောင်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ဟု ကြေညာသတ်မှတ်ပြီး အခြေခံဥပဒေနှင့်မညီညွတ်ကြောင်း ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ထပ်လောင်းဆိုရလျှင် အခြေခံဥပဒေ ကို ပြုပြင်ခြင်း ပြုရန် အလွန်ပြောင်မြောက်သည့် လုပ်ဆောင်ချက်များလိုအပ်သည်။ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်များမှာ အထူး တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော်ခေါ်ယူခြင်း သို့မဟုတ် ဥပဒေပြုသူများ၏ ထောက်ခံမဲပေးမှု အများစုဖြစ်ရန်၊ ဒေသတွင်း ဥပဒေပြုသူတို့၏သဘောတူညီမှုပါဝင်ရန်၊ ပြည်လုံးကျွတ်မဲဆန္ဒခံယူခြင်း စသည်တို့လိုအပ်သည့် ပါလီမန်အတွင်း သဘောတူညီချက်များရယူခြင်း နှင့် အခြားသော ရိုးရိုးဥပဒေတစ်ခုထုတ်ရန်ထက် ပိုမိုခက်သည့်လုပ်ငန်းစဉ်များကို အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ရန်တွင် ပါဝင်သည်။ === စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေ === ၂၀၁၀ ရောက်သည်တွင် အစ္စရေး ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ဗြိတိန် အနည်းဆုံး နိုင်ငံသုံးခုတွင် စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်း စုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေတို့ ရှိနေသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေ (ရေးသားတင်သွင်းမှုမပြုထားသည့် အခြေခံဥပဒေဟုလည်းခေါ်) တို့သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဥပဒေတို့ နှင့် သဘောတူညီမှုစာချုပ်တို့ "ပြောင်းလဲတိုးတက်လာမှု" တို့၏ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် ဥပဒေ ဖြစ်သော အင်္ဂလန်တွင် အစပြုခဲ့သော ဝက်စ်မင်စတာ ထုံးတမ်း တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရလျင် စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေတို့တွင် တင်သွင်းရေးသားထားသော ရင်းမြစ်များပါဝင်သည်။ ဥပမာ ပါလီမန်မှ ပြဋ္ဌာန်းသော အခြေခံအက်ဥပဒေများ (House of Commons Disqualification Act 1975) (အောက်လွှတ် တော် စည်းဝတ်မညီညွတ်မှုအက်ဥပဒေ ၁၉၇၅)၊ Northern Ireland Act 1998 (မြောက်အိုင်ယာလန်အက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ Scotland Act 1998 (စကော့တလန်အက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ Government of Wales Act 1998 (ဝေလအစိုးရအက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ European Communities Act 1972 (ဥရောပလူမှုဝန်းကျင်အက်ဥပဒေ ၁၉၇၂) နှင့် Human Rights Act 1998 (လူ့အခွင့်အရေးအက်ဥပဒေ ၁၉၉၈ ) နှင့် ရေးသားထားခြင်း မပြုသည့် ရင်းမြစ်များဖြစ်သော ပါလီမန်အတွင်း သဘောတူညီလက်ခံမှုများ၊ အစဉ်အလာများ တို့ကိုလေ့လာကိုးကားခြင်း၊ တော်ဝင်အထူးလုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများ၊ ထုံးတမ်းများ နှင့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတို့ကို ကြာသပတေးနေ့တို့တွင်သာ အမြဲကျင်းပခြင်းတို့ကဲ့သို့သော ရိုးရာ တို့အားလုံးစုပေါင်း၍ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တို့ကို ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အင်ပိုင်ယာ အုပ်စိုးစဉ်တွင် ဘုရင်၏အကြံပေးအဖွဲ့ ဂျူရီကော်မတီ မှ ဗြိတိသျှကိုလိုနီများဖြစ်သည့်ကနေဒါ နှင့် ဩစတြေးလျ ကဲ့သို့သော ဗဟိုအစိုးရဥပဒေများရှိသော နိုင်ငံများအတွက် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ တရားရုံး အဖြစ် ဆောင်ရွက်မှုပြုသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေနှင့်လည်း နိုင်ငံတော်အတွင်း အခြေခံဥပဒေရေးရာ သတ်မှတ်ချက်များ ပြဋ္ဌာန်းမှုပြုနိုင်သည်။ ဥပမာ နယူးဇီလန် ၏ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ ၁၉၉၃ တွင် ပါဝင်သော အပိုဒ်အချက်များပါ ပါလီမန်၏အမြင့်ဆုံးသက်တမ်းကာလနှင့်ဆက်စပ်၍လည်းကောင်း၊ အထက်လွှတ်တော်၏ လေးပုံသုံးပုံတွင် မည်သို့မည်ပုံရွေးကောက်ရန်လိုအပ်ပုံ သို့မဟုတ် ပြည်လုံးကျွတ်မဲဆန္ဒခံယူပွဲတစ်ခုတွင် ယှဉ်ပြိုင်ဘက်ကို အသာရသော မဲ အရေအတွက်တို့ကို ပြင်ဆင်ရမည်၊ သို့မဟုတ် ပယ်ဖျက်ရမည် တို့ပါဝင်သည်။ စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြထားခြင်းနှင့် စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားခြင်း/ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားခြင်း စာဖြင့်ရေးသားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုသည့်အသုံးအနှုန်းကို အလုံးစုံ စာဖြင့်ရေးသားထားသောဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဖော်ပြရန် အသုံးပြုပြီး၊ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထား သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတိုင်း ပါဝင်သည်၊ သို့သော် စာဖြင့်ရေးသားထားသော စာရွက်စာတမ်း များပေါ်တွင် လုံးဝ အခြေခံသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအားလုံးသည် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း မဟုတ်ပေ။ === စနစ်တကျပေါင်းစုထားခြင်း === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအချို့မှာ အားလုံးမဟုတ်သော်လည်း အတော်များများမှာ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစု ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဩစတြေးလျ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် အစိုးရ၏ အခွဲများအတွင်း ဆက်နွယ်မှု၊ အစိုးရနှင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီနှင့် သက်ဆိုင်သော အခြေခံဥပဒေ၏ အခြေခံနိုင်ငံရေးစည်းမျဉ်းများနှင့် ဥပဒေ အများစုကို စာရွက်စာတမ်းတစ်ခုတည်းဖြစ်သော ဩစတြေးလျ ဓနသဟာယနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် စနစ် တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ ဓနသဟာယမှ ဝက်(စ်)မင်စတာ သဘောတူလက်ခံသည့် အက် ဥပဒေ ၁၉၄၂ တွင် လက်ခံခဲ့သည့် ဝက်(စ်)မင်စတာ ဥပဒေ နှင့် ဩစတြေးလျ အက်ဥပဒေ ၁၉၈၆ တို့ကဲ့သို့သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အဓိပ္ပာယ်များပါသော ဥပဒေများရှိခြင်းသည် ဩစတြေးလျ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ဖွဲ့စည်း ပုံအခြေခံဥပဒေ စာချုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအတွင်းတွင် မပါဝင်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။ တူညီသော ဥပမာတစ်ရပ်မှာ ဗြိတိသျှမြောက်အမေရိက အက်ဥပဒေများ မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကနေဒါဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ကနေဒါ အက်ဥပဒေ ၁၉၈၂ အရ အမည်ခံ ဗြိတိသျှ ထိန်းချုပ်မှုမှနေ၍ အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်သည့်။ (ဩစတြေးလျ အက် ဥပဒေ ၁၉၈၆ နှင့် အလားတူသည်) ကနေဒါ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဥပဒေပေါင်း ၃၀ နီးပါးမျှ ပါဝင်သည်။ စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုသည့်အသုံးအနှုန်းများကို စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တို့နည်းတူ ဖလှယ်၍သုံးစွဲကြသော်လည်း ထိုအသုံးအနှုန်းမှာ နည်းပညာအရ တိကျမှုမရှိပေ။ အတိအကျဆိုရသော် စာဖြင့် စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အတွက် မည်သည့်အခါမျှ အနက်အဓိပ္ပာယ်တူစကားလုံး မဟုတ်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခေတ်သစ် ဒီမိုကရက်တစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအားလုံးတို့တွင် ရိုးရိုးဥပဒေတို့ထက် ကွဲပြားခြားနားသော ဥပဒေအဆင့်အတန်းမရှိလျှင်သော်မှ ၎င်းတို့သည် ရေးသားထားသော ရင်းမြစ်များ အဓိက ပါဝင်သည်။ နောက်ထပ် အသုံးပြုသော မှန်ကန်သည့် အသုံးအနှုန်းမှာ တရားဝင် (သို့မဟုတ် တရားဝင်စာဖြင့်ရေးသားထားသော) ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် နောက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းအရာတွင်- "ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း(န်)တွင် တရားဝင် [စာဖြင့် ရေးသားထားသော] ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ မရှိပါ " (စာရွက်စာတမ်းများပေါ်တွင် အခြေခံသော်လည်း ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို မပိတ်ပင်ပါ။) === ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေမှု === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများ၏ အခြေခံကျသော သွင်ပြင်လက္ခဏာတစ်ရပ်မှာ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်ခြင်း ရှိမရှိပင် ဖြစ် သည်။ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တစ်ရပ်အနေဖြင့် သာမန်ပြဋ္ဌာန်းသတ်မှတ်ထားသော ဥပဒေများနှင့် ပတ်သက်ပြီး ၎င်း၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်း အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် မည်သည့် နည်းနှင့်မျှ မပြောင်းလဲနိုင်သော်လည်း ကွဲပြားခြားနားပြီးပို၍ ကြီးလေးသော လုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့်သာ ပြင်ဆင်နိုင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်ကို အတည်ပြုရန်အတွက် အထူးအဖွဲ့တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းရန် လိုအပ်ကောင်းလိုအပ်မည် သို့မဟုတ် တည်ရှိသော ဥပဒေပြုအဖွဲ့များ၏ အဖွဲ့ဝင်များမှ ထောက်ခံမဲအချိုးအစားသည် ဥပဒေများကို ပြဋ္ဌာန်း စဉ်ကထက် ပို၍မြင့်မားရမည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ခု၏ ခိုင်မာသော ကဏ္ဍများသည် ခြားနားသော ခိုင်မာ အမြစ်တွယ်မှု အဆင့်များကို ဖန်တီးနိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ဥပဒေ ပြုလွှတ်တော်၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်းမှနေ၍ ပုံမှန် ပြင် ဆင်ချက်များထက် ပို၍ ခက်ခဲသော သို့မဟုတ် မည်သည့်အခြေအနေအောက်တွင်မဆို တားမြစ်ထားခြင်း ကဲ့သို့ တစ်ခုမဟုတ် တစ်ခုဖြစ်သော ပြင်ဆင်ချက် အချို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအများစုတွင် ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်မှုမှာ ရှိရင်းစွဲ သွင်ပြင်တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအနေဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် လိုက်နာရမည့် နည်းဥပဒေများကို ထည့်သွင်း လိမ့်မည်။ အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ ဥပဒေတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း)၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း) မရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ ဥပမာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော မူရင်းစာသားမှာ မပြောင်းလဲဘဲ ပြင်ဆင်ချက်များကို အတည်ပြုပြီး ၎င်းတို့ပေါင်းထည့်ကာ မူရင်းစာသားနှင့် အစောပိုင်း ပြင်ဆင်ချက်များကို ပယ်ဖျက်နိုင်ပေသည်။ လက်တွေ့တွင် ဒီမိုကရက်တစ်အစိုးရများအနေဖြင့် အစိုးရ၏ ဆန္ဒများကိုပြဋ္ဌာန်းရန် သို့မဟုတ် ပြည်သူများရပိုင်ခွင့် တို့ကို ဖျက်သိမ်းရန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်မှု မရှိခြင်းကို အသုံးမပြုကြပါ။ သဘောတရားအရမူ ၎င်းတို့ လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ သို့သော် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာနှင့် အခြားဥပဒေတို့အကြား ကွဲပြားခြားနားမှုမှာ ယခုထက်ထိ အတော်အတန် တစ်ဖက်သတ်ဆန်လျက်ရှိပြီး အရေးကြီးသော ယခင်ဥပဒေတို့တွင် ပါဝင်သည့် သမိုင်းဝင် စည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာလေ့ရှိသည်။ ဥပမာ၊ ဗြိတိသျှ ပါလီမန် အက်ဥပဒေ များ ဖြစ်သည့် နိုင်ငံသားတို့၏ အခြေခံ ရပိုင် ခွင့်များ ဖော်ပြချက်၊ လူ့အခွင့်အရေးအက်ဥပဒေနှင့် ပါလီမန် မပေါ်ပေါက်မီက Magna Carta (မဂ်နာ ကာတာ) တို့ကို အခြေခံ အခွင့် အရေးများနှင့် မူများကို တရားဝင်ခွင့်ပြုထားသည့် အရာများအဖြစ်သတ်မှတ်ထားပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေနီးပါးမျှ သဘောထားခဲ့ကြသည်။ နောက်ထပ်ပြည်နယ်တစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှ အာမခံ ချက်ပေးကောင်း ပေးထားနိုင်သော အခွင့်အရေးများစွာတို့မှာ ၂၁ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှပါလီမန်မှနေ၍ အမှန် တကယ် ဖျက်သိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ယင်းတို့တွင် ခုံသမာဓိအဖွဲ့မှ စစ်ဆေးစီရင်နိုင်သည့် အကြွင်းမဲ့ လုပ်ပိုင်ခွင့်၊ နစ်နာ လိုသော ဆိုလိုချက်မပါဘဲ တိတ်ဆိတ်နေပိုင်ခွင့်၊ စွဲချက်မတင်မီ ခွင့်ပြုထားသော ချုပ်နှောင်ထိန်းသိမ်းထားခြင်းကို ၂၄ နာရီ မှ ၄၂ နာရီသို့ တိုးမြှင့်ခြင်း နှင့် တူညီသော ပြစ်မှုအတွက် နှစ်ကြိမ် မကြိုးစားရန် အခွင့်အရေးတို့ ဖြစ်သည်။ လုံးဝ == ပြုပြင်မွမ်းမံရန် မလိုအပ်သော ကဏ္ဍများ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများတွင် တည်ရှိသော ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်မှု အားအကောင်းဆုံးသော အဆင့် ဖော်ပြသည်မှာ ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူ အများစုမှာ သီးခြားဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အချို့သော ကဏ္ဍများမှာ မည်သို့သောအခြေအနေ အောက်တွင်မဆို ပြင်ဆင်၍ မရနိုင်ပါ။ အခြေခံဥပဒေနှင့် တစ်သမတ်တည်းဖြစ်အောင်ပြုလုပ်ထားသော ထိုဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်တစ်ခုသည် အကြွင်းမဲ့ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းမပြုနိုင်ခြင်းကို ချိုးဖောက်သည်မှတစ်ပါး ၎င်းကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်မညီသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အညီဖြစ်သည့်ဥပဒေ ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အဆုံးစွန် အားဖြင့် ၎င်းမှာ အတွင်း သို့မဟုတ် ပြင်ပ အင်အားများမှနေ၍ ဖြုတ်ချပစ်နိုင်သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တစ်ရပ် အဖြစ် အမြဲတမ်း ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ဥပမာ၊ တော်လှန်ရေးတစ်ခု (တော်လှန်ရေး ဆင်နွှဲနိုင်သည့် အခွင့်အရေးဖြင့် တရားမျှတမှုရှိစေရန် တောင်းဆိုခြင်းဖြစ် နိုင်သည်) သို့မဟုတ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်း။ အကြွင်းမဲ့ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းမရှိသည့် ဥပမာတစ်ရပ်မှာ ဂျာမန်ဖယ်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖြစ်သည်။ ကဏ္ဍ ၁ နှင့် ၂၀ တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ လူထုထံမှ ဆင်းသက်လာသော နိုင်ငံတော်အာဏာများသည် လူ့အခွင့်အရေးများ အပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဒီမိုကရက်တစ်နှင့် လူမူရေးဖယ်ဒရယ် ရီပတ်ဘလစ်ဖြစ်သည့် အစိုးရ၏ အကိုင်းအခက်သုံးခုလုံးပေါ်တွင် ချည်နှောင်ထားသည့် တိုက်ရိုက် အကျုံးဝင်သော ဥပဒေဖြစ်သည်။ ထိုဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်းမှာ တရားဥပဒေစိုးမိုးမှုအရ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အညီ ဖြစ်သည့်အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းရန် မည်သည့်ကြိုးစားမှုကိုမဆို ဆန့်ကျင်သည့် ခုခံတော်လှန်သည့်အခွင့်အရေးကို နောက်ဆုံးအားထားရာအဖြစ် ပြည်သူများတွင် ရှိသည်။ ကဏ္ဍ ရ၉၊ အခန်း ၃ တွင် ဖော်ပြသည်မှာ စာချုပ်စာတမ်း တစ်နေရာတွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ပြင်ဆင်ချက်နည်းလမ်းများအရသော်မှ ထိုကဏ္ဍများကို ပြောင်းလဲခြင်း မပြုနိုင်ဟု ဖြစ်သည်။ == အချုပ်အခြာအာဏာကို ဖြန့်ဝေခြင်း == အချုပ်အခြာအာဏာတည်ရှိသော နိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေလည်း အခြေခိုင်သည်။ အာဏာကို ဗဟိုမှ ချုပ်ကိုင်ခြင်း၏ အတိုင်းအတာအရ အချုပ်အခြာအာဏာကို ဖြန့်ဝေခြင်းတွင် အခြေခံအားဖြင့် အမျိုးအစားသုံးမျိုး ရှိသည်- တပေါင်းတစည်းတည်း၊ ဖယ်ဒရယ် နှင့် ပူးပေါင်းအဖွဲ့အစည်းတို့ ဖြစ်သည်။ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမှာ အကြွင်းမဲ့ မဟုတ်ပါ။ တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းရှိသော နိုင်ငံတွင် အချုပ်အခြာအာဏာမှာ တိုင်းပြည်အတွင်း လက်ဝယ်တွင်တည်ရှိပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ထိုအရာကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ တိုင်းပြည်၏ပိုင်နက်များကို နယ်မြေဒေသများအဖြစ် စိတ်ပိုင်းနိုင်သော်လည်း ထိုဒေသများသည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံတော်၏ လက်အောက်ခံသာ ဖြစ်သည်။ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း) တွင် ပါလီမန်ဆိုင်ရာ အချုပ်အခြာအာဏာ ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အယူဝါဒမှာ အချုပ် အခြာအာဏာထက် အဆုံးအဖြတ်ပေးပြီး ဗဟိုတွင်သာ နောက်ဆုံး တည်ရှိသည်။ အာဏာတချို့ကို အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်း၊ စကော့တလန် နှင့် ဝေလ (သို့သော် အင်္ဂလန် မပါဝင်ပါ) တို့သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ အချို့သော တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သည့် နိုင်ငံများ (ဥပမာ စပိန်) သည် နိုင်ငံတော်လက်အောက်ခံ အစိုးရများသို့ အာဏာကို ပို၍ လွှဲပြောင်းပေးသည်မှာ လက်တွေ့တွင် နိုင်ငံတော်အနေဖြင့် ဖယ်ဒရယ်ပြည်နယ်တစ်ခုကဲ့သို့ ပို၍ အလားတူ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သည်အထိ ဖြစ်သည်။ ဖယ်ဒရယ်နိုင်ငံတစ်ခုတွင် ဗဟိုကျသော ဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခုရှိပြီး ဖယ်ဒရယ်အစိုးရ၏ အဖွဲ့အစည်းများအဓိကပါဝင်သော နယ်မြေဒေသအနည်းငယ်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး၏ ပိုင်နက်များပါဝင်သော နယ်မြေဒေသများ ( ပြည်နယ်များ၊ စီရင်စုများ စသည်ဖြင့် ခေါ်သည်) အလွန်ဆုံးပါဝင်သည်။ အချုပ်အခြာအာဏာကို ဗဟိုနှင့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ် ပါဝင်သော ဒေသများအကြားတွင် ခွဲဝေသည်။ ကနေဒါနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် ဖယ်ဒရယ်ပြည်နယ်များကို ထူထောင်ပြီး အာဏာကို ဖယ်ဒရယ်အစိုးရနှင့် စီရင်စုများ သို့မဟုတ် ပြည်နယ်များ အကြား တွင် ခွဲဝေပိုင်းခြားသည်။ ဒေသများ၏ တစ်ခုစီတွင် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို တစ်လှည့်စီ ရကောင်း ရနိုင်သည် (တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သော သဘာဝ)။ ရည်မှန်းချက် တူညီသော နိုင်ငံအများစု တည်ထောင်ထားသော နိုင်ငံတွင် နယ်မြေဒေသများစွာ ပါဝင်ပြန်သည်။ သို့သော် အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံတွင် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်သည့် အာဏာသာရှိပြီး အချုပ်အခြာ အာဏာမှာ နယ်မြေများတွင် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံအများစုတည်ထောင်ထားသော နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ရှားပါးပြီး "စုပေါင်းတည်ထောင်ထားသော" နိုင်ငံများဟု ဆိုသော နိုင်ငံများသည် အမှန်တကယ် ဖယ်ဒရယ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်ပြီး အငြင်းပွားလေ့ရှိသည်။ ပြည်ထောင်စု သို့မဟုတ် အဖွဲ့ချုပ် တစ်ခုတွင် ပါဝင်ခြင်းမရှိသည့် နိုင်ငံများအုပ်စုသည် စာချုပ်များနှင့် သဘောတူညီချက်များဖြင့် ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာ အစိတ်အပိုင်းများကို နိုင်ငံပေါင်းများစွာပါဝင်သော အဖွဲ့အစည်းအဆောက်အအုံသို့ အတိုင်းအတာအချို့အထိ စွန့်လွှတ်ပေးသည်။ ဥပမာ၊ ဥရောပ သမဂ္ဂ တွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံများသည် ၎င်းတို့၏ အကြွင်းမဲ့ အချုပ်အခြာအာဏာကို နည်းလမ်းအချို့ဖြင့် ကန့်သတ်သည့် သမဂ္ဂ အနှံ့ကျယ်ပြန့် သော စီမံချက်များကို လိုက်နာရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ ဥပမာ၊ ယခင်က အမျိုးသား ယူနစ်များကို သုံးစွဲခဲ့သည့် အစား မက်ထရစ်စနစ် အတိုင်းအတာ ကို သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ === အာဏာများကို ခွဲခြားခြင်း === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် အစိုးရ၏ မြောက်မြားစွာသောဌာနများအကြားတွင် အာဏာကို တိကျပြတ်သားစွာ ခွဲ ဝေလေ့ ရှိသည်။ Baron de Montesquieu (ဘာရွန် ဒီ မွန်တီကျူရီ) ဖော်ပြခဲ့သော စံပုံစံတွင် အစိုးရ၏ အကိုင်းအခက် သုံးခုပါဝင်သည်- စီမံခန့်ခွဲရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားရေး ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများတွင် စာရင်းဌာန တစ်ခုကဲ့သို့သော အပိုဌာနများပါဝင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် ထိုဌာနများ အတွင်းတွင် အာဏာခွဲဝေခြင်း ပမာဏနှင့် ပတ်သက်ပြီး ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကွဲပြားကြသည်။ === တာဝန်ယူမှု ပုံသဏ္ဌာန်များ === သမ္မတစနစ်နှင့် သမ္မတစနစ် တချို့တစ်ဝက်ပါသောစနစ် ကျင့်သုံးသည့် အစိုးရတွင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်နိုင်၊ ဖြုတ်နိုင် သည့် သူကောင်းပြုနိုင်သော အာဏာများကို ရရှိထားသည့် သမ္မတ ထံတွင် ဌာနဆိုင်ရာ အတွင်းဝန်များ/ ဝန်ကြီး များတို့သည် တာဝန်ခံကြသည်။ သမ္မတသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပြည်သူလူထုထံတွင် တာဝန်ခံသည်။ ပါလီမန်စနစ်များတွင် ဝန်ကြီးများသည် ပါလီမန်တွင် တာဝန်ခံကြသော်လည်း ဝန်ကြီးချုပ်သည် ၎င်းတို့ကို ခန့်အပ်ခြင်း၊ ဖြုတ်ချခြင်း ပြုလုပ်သည်။ တစ်ပြန်တစ်လှည့်စီ အနေဖြင့် အကယ်၍ အစိုးရသည် ပါလီမန်၏ ယုံကြည်မှုကို ဆုံးရှုံးသော အခါ (သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း) ဝန်ကြီးချုပ်သည် နုတ်ထွက်လိမ့်မည်။ အကယ်၍ အစိုးရသည် အယုံအကြည်မရှိ အဆိုကို မဲခွဲရာတွင် ရှုံးနိမ့်ခြင်း သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ပေါ်မူတည်၍ ဘတ်ဂျတ်မဲခွဲခြင်းစသည့် ပါလီမန်တွင် ထူးထူးခြား ခြား အရေးကြီးသည့် မဲပေးခြင်းတွင် ရှုံးနိမ့်သောအခါ ယုံကြည်မှုဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ အစိုးရသည် အယုံအကြည်မရှိခြင်း ခံရသောအခါ အစိုးရအသစ်ဖွဲ့စည်းသည့် အချိန်တိုင်အောင် အာဏာတည်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေရွေး ကောက်ပွဲတစ်ခု ကျင်းပရန် ဖြစ်သော်လည်း သေချာပေါက် လိုအပ်ခြင်းမရှိပါ။ == အရေးပေါ် အခြေအနေ == {{Main|နိုင်ငံတော် အရေးပေါ်အခြေအနေ}} ခြွင်းချက်ဖြစ်သည့် အခြေအနေများတွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ ပုံစံအချို့ကို ကြေညာခြင်းအား ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ များစွာတို့မှ ခွင့်ပြုထားပြီး ထိုအတောအတွင်းတွင် အခွင့်အရေးနှင့် အာမခံချက်အချို့တို့ကို ဆိုင်းငံ့ထားသည်။ ထိုတမင် ရည်ရွယ်သော လွတ်ပေါက်ကို လူ့အခွင့်အရေးအား ဂရုမထားဘဲ သဘောထားကွဲလွဲမှုကို ဖိနှိပ်ရန် အစိုးရ အားခွင့်ပြုသည့်အနေဖြင့် လွဲမှားစွာ အသုံးပြုနိုင်ပြီး အသုံးလည်းပြုခဲ့ကြသည်။ == ၂၀၁၄ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ == [[Category:နိုင်ငံရေး]] [[Category:အုပ်ချုပ်ရေး]] q74phuxkgdp4wenszu66pu22p7rthkc 1038101 1038022 2026-06-14T06:29:10Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/Min Ko Ko Khant thant|Min Ko Ko Khant thant]] ([[User talk:Min Ko Ko Khant thant|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုများကို [[User:NjsBot|NjsBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 770197 wikitext text/x-wiki {{unreferenced|date=29 Aug 2021}} '''ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ'''ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံတော် သို့မဟုတ် အခြားသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု အုပ်ချုပ်မှုအရ အခြေခံသဘောတရားများ သို့မဟုတ် ရှိနှင့်ပြီးသော ထုံးတမ်းသာဓကများကို စုစည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများအားလုံး စုပေါင်း၍ မည်သည်ကမျက်မြင်ထင်ရှား တည်ရှိနေသည်တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုသဘောတရားများအား တရားဝင် စာရွက်စာတမ်းများအဖြစ်သို့ ချရေးပြီးသောအခါ ထိုစာရွက်စာတမ်းတို့ကို စာဖြင့်ရေးသားထားသော ဥပဒေ အဖြစ် ဖွဲ့စည်းပြောဆိုနိုင်သည်။ အခြေခံဥပဒေသည် အဖွဲ့အစည်းအဆင့်အမျိုးမျိုး၊ အာဏာပိုင် မှ ကုမ္ပဏီများ နှင့် သမဝါယမ မဟုတ်သော အသင်းအဖွဲ့တို့အထိ သက်ဆိုင်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဖွဲ့စည်းခြင်းဟူသည့် သဘောတူစာချုပ် သည်လည်း ထိုအဖွဲ့အစည်းမှ မည်သို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းရမည်ကို ဖွင့်ဆိုထားသော အခြေခံဥပဒေပင်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် အတွင်းတွင် အာဏာပိုင် သို့မဟုတ် ဗဟိုအစိုးရ မည်သူအုပ်ချုပ်သည်ဖြစ်စေ နိုင်ငံတော်အပေါ်တွင် အခြေပြုသော သဘောတရား ထုံးတမ်းများ၊ မည်သည့် ဥပဒေများကို ပြုလုပ်ပုံ နှင့် မည်သူမှ ဥပဒေကိုပြုသည်တို့ကို အခြေခံဥပဒေမှ သတ်မှတ်သည်။ အချို့သော အခြေခံဥပဒေတို့တွင် အထူးသဖြင့် ရေးသားတင်သွင်းထားသော အခြေခံဥပဒေများသည် အခြေခံကျသောအခွင့်အရေးများ ကဲ့သို့သော နိုင်ငံအုပ်ချုပ်သူတို့မှ ကျူးကျော်ခြင်းမပြုနိုင်သည့် လိုင်းများကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် နိုင်ငံအာဏာ ကန့်သတ်ချက် အဖြစ်လည်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၏အခြေခံဥပဒေ သည်ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှိသည့် အာဏာပိုင်တို့အုပ်ချုပ်သမျှ တိုင်းပြည်တို့တွင် အရှည်လျားဆုံး ရေးသားထားသည့် အခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်မူတွင် စာလုံးပေါင်း ၁၁၇,၃၆၉ လုံးပါဝင်သည့် စာချုပ်ပါ ပိုဒ်ခွဲပေါင်း ၄၄၄ ခုပါဝင်သည် လုပ်ငန်းစဉ်ပေါင်း ၁၂ ခုနှင့် ပြင်ဆင်ဖြည့်စွက်ချက် ၉၄ ခုတို့ပါဝင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၏အခြေခံဥပဒေမှာ အတိုဆုံး ရေးသားထားသည့် အခြေခံဥပဒေဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရသမိုင်း == အခြေခံဥပဒေ ဟူသောဝေါဟာရသည် [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား|ပြင်သစ် စကား]]ဖြစ်ပြီး လက်တင် စကားလုံး constitutio (ကွန်စတီကျူတီအို) မှဆင်းသက်လာသည်။ အင်ပါယာနှင့် ဆိုင်သော ဥပဒေပြုခြင်း တို့ကဲ့သို့သော စည်းမျဉ်း၊ နှင့် အစီအစဉ်ပြုမှု တို့တွင် သုံးသည်။ (constitutiones principis (ကွန်စတီကျူတီရှင်းနီး ပရင်စီးပီးစ်) –edicta(အက်ဒစ်တာ)၊ mandata (မန်ဒါ တာ)၊ decreta(ဒီခရီတာ)၊ rescripta(ရက်(စ်)ခရစ်တာ)။ ထို့နောက်တွင်မူ ထိုအသုံးအနှုန်းကို အရေးကြီးသော ဆုံး ဖြတ်ချက်များအတွက် ဘာသာရေးဥပဒေထုံး တွင် ကျယ်ပြန့်စွာအသုံးပြုလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး တို့မှ ဆုံးဖြတ်သော ဥပဒေ တို့တွင်သုံးပြီး ယခုအခါ ပုပ်ရဟန်းမင်းနှင့်သက်ဆိုင်သောဥပဒေ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == ယေဘုယျ ပါဝင်မှုများ == ယေဘုယျအားဖြင့် ခေတ်သစ် အဆိုပြုရေးသားပြီးသား အခြေခံဥပဒေတိုင်းတွင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ရှိနေသော အဖွဲ့အစည်း တို့အတွက် တိကျသောအာဏာတို့ကို ပေးအပ်ထားသည်။ ယင်းတို့သည် ပြဋ္ဌာန်းပြီးသားဖြစ်သော အခြေခံဥပဒေ၏ သက်ရောက်နိုင်မူအတိုင်းအတာအတိုင်းလက်ခံ ဖော်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ Scott Gordon (စကော့ဂေါ်ဒန်) ၏အဆိုအရ နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုသည် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ " လူနည်းစုတို့ အပါအဝင် နိုင်ငံသားတိုင်းနှင့်ဆိုင်သော အကျိုးစီးပွား နှင့် စိတ်ကြိုက်လွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်ပိုင်ခွင့် တို့ကို ကာကွယ်ထားခြင်း အတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် အာဏာထိန်းချုပ်ဆောင်ရွက်မူ လုပ်ငန်းစဉ်တို့ကို ထည့်သွင်း ပါဝင် ထားခြင်းဖြစ်သည်။" လက်တင်စကားလုံးဖြစ်သည့် ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ဟူသည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု သို့မဟုတ် နိုင်ငံရေးလုပ်ငန်း တစ်ခုတို့မှ အရာရှိ၊ ဝန်ထမ်း တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တို့မှာ အခြေခံဥပဒေ သို့မဟုတ် ပြဋ္ဌာန်းဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ တို့၏ပြင်ပသို့ကျော်လွန် ရောက်ရှိခြင်းဟု ခေါ်ပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ သည် ကျောင်းသားများနှင့် သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိသည့် လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်လုပ်ဆောင်သည်ဖြစ်၍ အဖွဲ့အစည်းအဖြစ်မှ တားမြစ်ပိတ်ပင်ခြင်းခံရသည်။ အသင်းအဖွဲ့တစ်ခုသည် ကျောင်းသားများနှင့်မဆိုင်သည့် လှုပ်ရှားမှုများ ဆောင်ရွက်လာပြီး ယင်းလှုပ်ရှားမူများမှာ ဥပဒေ ပြင်ပသို့ရောက်သည့်အသင်းအဖွဲ့၏လုပ်ပိုင်ခွင့်ဥပဒေများဟု သတ်မှတ်ပြီး မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမှလည်း ထိုလုပ်ငန်းစဉ်ဥပဒေများကို အတင်းအကျပ်လိုက်နာခိုင်းခြင်းမရှိချေ။ နိုင်ငံအာဏာပိုင် ၏ အခြေခံဥပဒေတွင် ဗဟိုအစိုးရအုပ်ချုပ်သည့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ စီရင်စုများကို အုပ်ချုပ်သူအစိုးရမှ အခြေခံဥပဒေတွင်း ဗဟိုအစိုးရမှ လုံးဝပိုင်ဆိုင်သက်ရောက်သော နေရာတို့တွင် နိုင်ငံအချင်းချင်း သဘောတူ စာချုပ်ချုပ်ဆိုရန် ခွင့်ပြုခြင်းတို့ကဲ့သို့သော ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းမှုပြုရန် ကြိုးစားခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း သည် ဂျူရီမှပြန်လည်စစ်ဆေးကြည့်ရှုသည့်ကိစ္စမျိုးတွင် ဂျူရီ တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက် အထောက်အပံ့ဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော လုပ်ဆောင်ချက်များ ရပ်တန့်ခြင်းပြုရန် ဥပဒေနှင့်အညီ ရှင်းလင်းချက်ထုတ်၍ အာဏာတည်စေသည်။ အရာရှိတစ်ဦးမှ အခွင့်အာဏာအလွဲသုံးစားမှုပြုခြင်း ဟူသည် ဥပဒေ၊ တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ) လုပ်ပိုင်ခွင့်သည် အစိုးရ၏ အခွင့်အာဏာများအပေါ်တွင် ကန့်သတ်ထားခြင်းရှိရာ ထိုအရာရှိအနေနှင့် သူ မပိုင်ဆိုင်သော အခွင့်အာဏာကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်နေခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ ယနေ့ နိုင်ငံတော် အများစုတွင် အခြေခံဥပဒေသည် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေ ထက်ပင် အထွဋ်အထိပ်ရောက်သော အနေအထားရှိသည်။ (အောက်တွင်ပါသော စနစ်ကျစီစဉ်ထားခြင်းမရှိသော အခြေခံဥပဒေ ကိုကြည့်ပါ။) ထိုသို့သော နိုင်ငံမျိုးတွင် အရာရှိတစ်ဦး၏ ဆောင်ရွက်ချက်သည် အခြေခံဥပဒေနှင့် မညီညွတ်ပေ။ ဆိုလိုသည်မှာ အခြေခံဥပဒေမှ အစိုးရသို့ပေးအပ်ထားသော အာဏာကို ပြောခြင်းမဟုတ်ဘဲ သူ၏လုပ်ဆောင်မှုမှာ ဥပဒေအရ တရားမဝင်ဖြစ်၍ ပယ်ဖျက်ရုပ်သိမ်းခံရလျှင် စဦးကတည်းမှ ဖျက်သိမ်းပယ်ဖျက်သည်။ ယင်းသည် စတင်လုပ်ဆောင်မှု ပြုကတည်းက ဖြစ်ပြီး ယင်းကိုစတင်ဖော်ထုတ်မိသည့် နေ့ရက်ကို ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဥပဒေအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသောဥပဒေ သို့မဟုတ် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းချက်များပင်ဖြစ်စေ၊ ယင်းသည် မည်သည့်အခါကမျှပင်"တရားဥပဒေ" ဟူ၍မရှိခဲ့ဘဲ ဥပဒေပြုလက်ခံယူသည့် အဆင့်ဆောင်ရွက်ပုံများအရ မွေးစားလက်ခံယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပုံရသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဖြစ်လေ့ရှိသော ပြဿနာမှာ အာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသောဥပဒေသည် အခြေခံဥပဒေနှင့် မကိုက်ညီခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အခြေအနေ တစ်ရပ်ရပ်တွင် ၎င်းကိုအသုံးချခြင်း ဖြစ်ရပ်အား ခွင့်မပြု သို့မဟုတ် ဥပဒေအရ မညီညွတ်ခဲ့သည်ဆိုလျှင် တရားရုံးတစ်ခုမှ ယင်းကို အခြေခံဥပဒေနှင့် ကိုက်ညီ သည်ဟု သတ်မှတ်နိုင်သော နည်းလမ်းများရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်သည်။ ထိုသို့သော ကိစ္စမျိုးတွင် ထိုအသုံးချခြင်းကိုသာ အခြေခံဥပဒေနှင့် မကိုက်ညီဟု စည်းကမ်းဥပဒေကို လိုသလို ဆွဲဆန့်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ထိုကဲ့သို့ ချိုးဖောက်ပျက်ယွင်းခြင်းတို့အတွက် ပြင်ဆင်ကုသမှုတို့အား quo warranto (ကျူရို ဝါရန်တို) ကဲ့သို့သော အထွေထွေ ဥပဒေအတွက် ရေးသားတင်သွင်းဥပဒေ များတောင်းဆိုထားပြီး ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းဖြစ်စဉ် နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှု == ===ရှေးဦး အခြေခံဥပဒေများ=== ၁၈၇၇ ခုနှစ်တွင် Ernest de Sarzec (အားနက်(စ်) ဒီ ဆာဇက်) ၏ ယနေ့ခေတ် အီရတ်တွင် မြေတွင်းများတူးခြင်း တွင် ဘီစီ ၂၃၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က Lagash (လာဂတ်(ရှ်)) ၏ Sumerian (ဆုမာရီးယန်) ဘုရင် Urukagina (ယူကာဂီနား) မှတင်သွင်းအဆိုပြုခဲ့သည့် အစောဆုံး တရားဥပဒေ ၏ကျင့်ဝတ် စည်းကမ်းများ ရှိခဲ့သည့် အထောက်အထားများ တွေ့ခဲ့သည်။ အစိုးရနှင့်ပတ်သက်သော ဥပဒေ အစောဆုံး ပုံစံ မျိုးကိုမူ ရှာတွေ့ခြင်း မရှိခဲ့သော်လည်း ၎င်းသည် သူ့တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ အခွင့်အရေးတို့ကို ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မုဆိုးမ နှင့် မိဘမဲ့များအား အခွန်အခတို့မှ ကင်းလွတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ချမ်းသာသူတို့မှ သူဆင်းရဲတို့အား အတိုးကြီးစား၍ ငွေတိုးချခြင်းတို့ကို ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက်တွင် အစိုးရတို့မှာ အထူး အဆိုပြုရေးသားတင်သွင်းထားသော ဥပဒေတို့နှင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ ရှေးအကျဆုံး စာရွက်စာတမ်းများဖြစ်သည့်Ur (အာနိုင်ငံ)(ဘီစီ ၂၀၅၀ ဝန်းကျင်) ၏ Code of Ur-Nammu ( အာ-နမ်မူ ကိုဓဥပဒေ) သည် ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်ဟုသိရသည်။ လူသိများသော အခြား ရှေးဟောင်း ဥပဒေ စည်းကမ်းတို့တွင်Isin (အိုင်စင်နိုင်ငံ) ၏ Lipit-Ishtar (လီပစ်-အစ်ရှတာ) ၊ Babylonia (ဘေဘီလိုနီးယား) ၏ code of Hammurabi (ဟမ်မူရာဘီ ကိုဓဥပဒေ)၊ Hittite code (ဟစ်တီ ကိုဓဥပဒေ) ၊ Assyrian code (အက်စ်စီရီးရမ်း ကိုဓဥပဒေ) နှင့် Mosaic law (မိုးဇက် ဥပဒေ) တို့ပါဝင်သည်။ === နောက်ပိုင်း အခြေခံဥပဒေများ === ====အေသင်==== ဘီစီ ၆၂၁ ခုတွင် စာရေးတစ်ဦးဖြစ်သော Draco (ဒရက်ကို) မှ အေသင် ၏ နိုင်ငံ အာဏာပိုင် တို့၏ ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်သော နုတ်ထွက် ဥပဒေတို့ကို ရေးသားစံပြု ဥပဒေ ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းတွင် ပြစ်မှုများစွာတို့အတွက် သေဒဏ် ပေးထားသည်၊ (ယနေ့ခေတ်တွင် အလွန်ပြင်းထန်သော စည်းကမ်းမျိုးကို"Draconian" ("ဒရက်ကိုဥပဒေ") ဟုပင် ခေါ်သည်)။ Solon (ဆိုလွန်) တွင် ဘီစီ ၅၉၄ က၊ အေသင်၏ အုပ်ချုပ်သူများသည် Solonian Constitution (ဆိုလိုနီယံအခြေခံဥပဒေ )ကိုဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းသည် အလုပ်သမားတို့၏ ဒုက္ခဆင်းရဲတို့ကို သက်သာစေခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစားအဖွဲ့ဝင်ခြင်းသည် မျိုးနွယ် (မင်းမျိုးမင်းနွယ်) အရထက် စည်းစိမ်ကြွယ်ဝမှု (ဓနရှင်) ပေါ်တွင် အခြေခံရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၅၀၈ တွင် Cleisthenes (ကလပ်(စ)စီသီးနစ်(စ်))မှ တစ်ဖန် အေသင်အခြေခံဥပဒေကို ပြန်လည်ပြုပြင်၍ ဒီမိုကရက်တစ် အုတ်မြစ်အဖြစ် ထားရှိခဲ့သည်။ Aristotle (အရစ်စတိုတယ်) (ဘီစီ ၃၅၀ ဝန်းကျင်) သည် အခြေခံဥပဒေနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရဖြစ်သော အစိုးရ တို့၏သဘောတရားတို့ကို ဖော်ထုတ်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ ဖြစ်သော အစိုးရပုံစံ အမျိုးပေါင်းများစွာကို အဆင့်သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားခြင်းဖြင့် သာမန်ဥပဒေ နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအကြား တရားဝင်ကွဲပြားခြားနားခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည့် ပထမဆုံး သမိုင်းမှတ်တမ်းဝင်သူဖြစ်သည်။ သူက ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အခြေခံအကျဆုံး ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ် သာမန်အသုံးအနှုန်းတို့ဖြင့် “ နိုင်ငံတော်အတွင်း ရုံး၊ ဌာနများကို စီစဉ်ထားရှိခြင်း” ဟုဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ သူ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များတွင် အေသင်၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် Nicomachean Ethics (နီကိုမာချီယမ် ကျင့်ဝတ်)၊ သူ့ခေတ်အခါ၏ အေသင်၏ အခြေခံ ဥပဒေအပါအဝင်၊ Sparta (စပါတာ) နှင့် Carthage (ကာသေ့ချ်) တို့၏ အခြေခံဥပဒေ အမျိုးစုံကို ရှာဖွေ ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ သူ ကောင်းသည်၊ ဆိုးသည်ဟု ယူဆသတ်မှတ်ထားသည့် အခြေခံဥပဒေတို့ကို အဆင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ပြီး နောက်ဆုံးတွင် အကောင်းဆုံး အခြေခံဥပဒေဟူသည် ရောနှောထားသည့် စနစ်တစ်ခုမျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ သက်ဦးစံပိုင်စနစ်၊ မင်းမျိုးစိုးနွယ် စနစ် နှင့် ဒီမိုကရက်တစ် လိုအပ်ချက်မျိုးစုံပါဝင်သည်ဟု ကောက် ချက်ချခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခွင့်ရှိသူ နိုင်ငံသားများ၊ နိုင်ငံသားမဟုတ်သူများ နှင့် ကျွန်များ၊ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခွင့်မရှိသူများဟူ၍လည်း ခွဲခြားခဲ့သည်။ ==== ရောမ ==== ရောမတို့၏ ပထမဆုံး အခြေခံဥပဒေကို ဘီစီ ၄၄၉ တွင် Twelve Tables (စားပွဲ တစ်ဆယ့်နှစ်လုံး) ဟုပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ အချိန်နှင့်အမျှ ထပ်ပေါင်းထည့်ထားသော ဥပဒေများအောက်တွင် စီရင်ခဲ့ကြသော်လည်း ရောမ ဥပဒေသည် Codex Theodosianus (ကိုဒက် သီအိုဒိုဆိုင်းနပ်(စ်)) (အေဒီ ၄၃၈) မပေါ်ခင်အထိ ဥပဒေတစ်ခု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခြင်း မခံခဲ့ရပေ။ နောက်ပိုင်းတွင် အရှေ့ပိုင်းအင်ပိုင်ယာတွင် Codex repetitæ prælectionis (ကိုဒက် ရီပီတီတေး ပရာလက်ရှင်းနစ်) (၅၃၄) သည် ဥရောပ တစ်ဝှမ်းအထိ အကြီးအကျယ် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အရှေ့ပိုင်းတွင် Leo III the Isaurian (လီယို III အစ်ဇယ်ယူရီယမ်) (၇၄၀) ၏ Ecloga (အီကလိုဂါ) နှင့် Basil I (ဘာဆေး(လ်) I )(၈၇၈) ၏ Basilica (ဘာစီလီကာ) တို့အဖြစ် လိုက်နာခဲ့သည်။ ==== အိန္ဒိယ ==== ရှေးဟောင်း အိန္ဒိယ တွင်အုပ်စိုးခဲ့သော ၃ ရာစု ဘီစီ Maurya (မာယူရ) ဘုရင် အတွက် Edicts of Ashoka (အာသောက၏ အမိန့်ပြန်တမ်း ) သည် အခြေခံဥပဒေ နည်းနာကျင့်ထုံးများအဖြစ် ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ ==== မီဒီနာ ==== Constitution of Medina (မီဒီနာ၏ အခြေခံဥပဒေ)(Arabic (အာရေဗျ): صحیفة المدینه‎, Ṣaḥīfat al-Madīna), မီဒီနာ၏ ပဋိညာဉ် စာတမ်း ဟုလည်းခေါ်သည်။ ယင်းကို အစ္စလမ်ပညာရှိ မူဟာမက် မှအကြမ်းရေးခဲ့သည်။ ယင်းတွင် မူဟာမက် နှင့် Yathrib (ရသရစ်) (နောင်တွင် Medina (မီဒီနာ)ဟုခေါ်ဆို) ရှိ မူဆလင်၊ ဂျူး နှင့် ဗာဟီရဝါဒီ တို့အပါအဝင် အားလုံးသော အရေးကြီးသည့် လူမျိုးနွယ်စုများနှင့် မိသားစုများ အကြား တရားဝင် သဘောတူညီချက်များ ပါဝင်သည်။ [8][9] ထိုစာတမ်းသည် မီဒီနာအတွင်း Aws (အောစ်) Aus (အောက့်(စ်)) အဖွဲ့များ နှင့် Khazraj (ခါဇ်ဂျေး) တို့အကြား ခါးသီးသော လူမျိုးစုတွင်း ရန်ပွဲများအား အဆုံးသတ်ခြင်းသို့ ယူဆောင်လာစေရန် အထူးရည်ရွယ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်း၏အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် မီဒီနာရှိ မူဆလင် ၊ ဂျူး နှင့် ဗာဟီရဝါဒီလူမှုရေးနယ်ပယ် တို့တွင် အခွင့်အရေးနှင့် တာဝန်ယူမှုများစွာတို့ကို တည်ဆောက်ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး Ummah (အူမာ) ဟူသည့် တစ်နယ်တည်းအဖြစ် တည်ထောင်ပေးခဲ့သည်။ မီဒီနာ၏ အခြေခံဥပဒေပေါ်ပေါက်လာသည့် နေ့စွဲအတိအကျကို အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ပညာရှင်တို့က Hijra (ဟစ်ဂျရား) (၆၂၂) အပြီး မကြာမီပင်ဖြစ်သည်ဟု လက်ခံကြသည်။ ယင်းသည် ပထမဆုံး အစ္စလမ်နိုင်ငံတော်ကို ထိရောက်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြေခံဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းသည် လူမှုရေး နယ်ပယ်၏ လုံခြုံရေး၊ ဘာသာရေးလွတ်လပ်မှု၊ မီဒီနာအား haram (ဟေရမ်) သို့မဟုတ် မြင့်မြတ်သောနေရာ အဖြစ်သတ်မှတ်ခြင်း (အားလုံးသော အကြမ်းဖက်မှု နှင့် လက်နက်တို့အားတားမြစ်ခြင်း)၊ အမျိုးသမီးတို့၏ လုံခြုံရေး၊ မီဒီနာအတွင်း လူမျိုးစုတို့၏ တည်ငြိမ်သောဆက်ဆံရေး၊ ပဋိပက္ခတွင်း လူမှုရေးနယ်ပယ်အားထောက်ပံ့ရေးအတွက် အခွန်စနစ်၊ ပြင်ပနိုင်ငံရေးရာ မဟာမိတ်များအတွက် သတ်မှတ်ချက်ဘောင်၊ လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ကာကွယ်မှု ပေးအပ်ထားသော စနစ်၊ စည်းကမ်းဖောက်ဖျက်မှုတို့ကို ဖြေရှင်းမည့် တရားစီရင်ရေးစနစ်၊ နှင့် လူသတ်ခ( မိသားစုများ သို့မဟုတ် လူမျိုးစုများအကြား တစ်စုံတစ်ဦးကို သတ်ခြင်းအတွက် ဥပဒေအရ အညီအမျှပြန်လည် အပြစ်ပေးခံရခြင်း အစား ပေးရသော အဖိုးအခ) ပေးရန်ကိုပါ ထိန်းညှိထားသည်။ ==== အင်္ဂလန် ==== ၁၁၀၀ ခုနှစ်က အင်္ဂလန် တွင် Henry I's ( ဟင်နရီ I၏ ) လွတ်လပ်ခွင့်ကြေညာစာတမ်း အရ ဘုရင်မင်းမြတ်အား ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် သူ၏ ဘုန်းတော်ကြီး နှင့် မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့ အပေါ်ဆက်ဆံမှုကို ချုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအယူအဆသည် အင်္ဂလိပ်မှူးမတ်တို့မှ ၁၂၁၅ ခုနှစ်တွင် King John (ဘုရင်မင်းမြတ် ဂျွန်) အား Magna Carta(မက်နာ ကာတာ) ကိုလက်မှတ်ရေးထိုးရန် ဖိအားပေးခြင်းဖြင့် အဓွန့်ရှည်၊ မွမ်းမံခဲ့သည်။ Magna Carta(မက်နာ ကာတာ) ၏အရေးအကြီးဆုံး အကြောင်းအရာမှာ “ဖမ်းဆီးခံရသူတစ်ဦးကို လွှတ်ပေးသင့်၊ မပေးသင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် ရုံးတော်ရှေ့မှောက်သို့ ဆင့်ခေါ်သည့်အမိန့်စာ” နှင့်စပ်လျဉ်းသည်။ ဆိုထားသည်မှာ ဘုရင်မင်းမြတ်သည် တစ်စုံတစ်ဦးကို ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း၊ ဥပဒေဖောက်ဖျက်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် သတ်ခြင်းတို့ကို စိတ်ကူးပေါက်၍ပြုလုပ်ခြင်းမှ ခွင့်မပြုထားပေ။ ပထမဦးစွာ ဥပဒေအရသာ အဆင့်ဆင့်ဆောင်ရွက် ၍ဥပဒေနှင့်အညီဆုံးဖြတ်ရမည်ဟု ပါသည်။ Magna Carta (မက်နာ ကာတာ) ၏စာချုပ်တွင် ပါဝင်သော ပိုဒ်ခွဲ ၃၉ တွင် ဆိုထားသည်မှာ-မည်သည့် လွတ်လပ်သူတစ်ဦးကိုမှ ဖမ်းချုပ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ထောင်ချခြင်း၊ သို့မဟုတ် သူ၏စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဥပဒေဖောက်ဖျက်သည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ်နယ်နှင်ဒဏ်ပေးခြင်း၊ သို့မဟုတ် နည်းလမ်းတစ်မျိုးမျိုးနှင်ဖျက်စီးခြင်းတို့ကို သူနှင့် အဆင့်တူသူများက သတ်မှတ်ထွက်ဆိုသည့် တရားဥပဒေအရ သို့မဟုတ် နိုင်ငံတော်၏ဥပဒေအရ အပြစ်ရှိသည်ဟုသတ်မှတ်ခြင်း မဟုတ်ဘဲနှင့် သူ့အားမလိုလား၍ ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပို့ဆောင်ခြင်း မပြုလုပ်ရ ဟူ၏။ ထိုအချက်မှစ၍ ထိုပြဋ္ဌာန်းချက်မှာ အင်္ဂလိပ်လွတ်လပ်မှုအခွင့်အရေး၏ အုတ်မြစ်ဖြစ်လာသည်။ မူလဖြစ်သော ဘုရင်မင်းမြတ် နှင့် သူ၏ မှူးမတ်မျိုးနွယ်၊ မင်းစိုးရာဇာတို့ အကြား လူမှုရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် မှ ပြည်သူလူထုတစ်ရပ်လုံး အထိ တဖြည်းဖြည်း ကျယ်ပြန့်သွားသည်။ ယင်းသည် အခြေခံဥပဒေနှင့်အုပ်ချုပ်သည့်ဘုရင်စနစ်သို့ ဦးတည်သွားသည်။ ယင်းမှာ ဘုရင်းမင်းမြတ်၏အာဏာနှင့် အောက်လွှတ်တော် ရှိ မှူးမတ်မျိုးနွယ်တို့အကြား ပိုမို၍ ညီညွတ်မျှတမှုရှိစေရန် ပုံဖော်သွားသည်။ ==== တရုတ်နိုင်ငံ ==== တရုတ်နိုင်ငံ တွင် Hongwu (ဟွမ်းဝူ) ဧကရာဇ် သည် ဘိုးဘွားပိုင်တရားဝင်အမိန့် (၁၃၇၅ တွင်စတင် ပြဋ္ဌာန်း၍ သူနတ်ရွာစံချိန် ၁၃၉၈ မတိုင်ခင်အထိ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပြန်လှန်သုံးသပ်ခဲ့သည်) ကိုဖန်တီး၍ ပိုမိုကောင်းမွန် အောင်ပြုပြင်ခဲ့သည်။ ယင်းစည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများသည် မင်မင်းဆက် တွင်နောင် ၂၅၀ နှစ်တိုင်တိုင် အခြေခံဥပဒေ အဖြစ် တည်တံ့နိုင်ခဲ့သည်။ === မျက်မှောက် အခြေခံဥပဒေများ === ရှေးဦးဆုံး ရေးသားခဲ့သောအခြေခံဥပဒေနှင့် ယနေ့တိုင် ဆက်လက်အုပ်ချုပ်နေသေးသည့် နိုင်ငံမှာ San Marino (ဆမ်မာရီယို) ဖြစ်သည်။ Leges Statutae Republicae Sancti Marini (ဆမ်မာရီယို၏ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေ )သည်လက်တင်ဘာသာနှင့် ရေးသားထားပြီး အုပ်ရေ ခြောက်အုပ်ပါဝင်သည်။ ပထမဆုံးစာအုပ်တွင် စာပိုဒ်ရေ ၆၂ ပိုဒ်ခွဲ၊ ကောင်စီများ တရားရုံးများ ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ အမျိုးမျိုးသော အုပ်ချုပ်မှုရေးရာ အရာရှိများ နှင့် သူတို့ကို ပေးအပ် သောအခွင့်အာဏာများ စသည်တို့ပါဝင်သည်။ ကျန်ရှိသောစာအုပ်များမှာ ရာဇဝတ်မှု နှင့် တရားမ ဥပဒေ၊ တရားစီရင်မှု လုပ်ထုံးများနှင့် ပြင်ဆင်ချက်များ ပါဝင်သည်။ ၁၆၀၀ ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့ပြီး ၁၃၀၀ ခုနှစ်က Statuti Comunali (စတက်ကျူတီ ကော်မြူနလီ) (မြို့တော် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့)က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေ ပေါ်တွင်အခြေခံပြီး ယင်းသည် Codex Justinianus (ကိုဒက် ဂျက်စတီနီအေနပ်(စ်)) ဖြင့်လွှမ်းမိုးနေပြီး၊ ယနေ့တိုင် အကျိုးသက်ရောက် မှုရှိနေသေးသည်။ မူလ ၁၃ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နယ်မြေများ ဖြစ်လာသည့် မြောက်အမေရိကရှိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအားလုံးသည် ၁၇၇၆ နှင့် ၁၇၇၇ အတွင်း အမေရိကန် တော်လှန်ရေးအတွင်း (နှင့် အပြန်အလှန် အကျိုးစီးပွားအတွက် ပူးပေါင်း ထားသော နိုင်ငံအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာစာတမ်းများ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအခြေခံဥပဒေ တို့မတိုင်မီ) တွင် သူတို့ ကိုယ်ပိုင် အခြေခံဥပဒေများကို ခံယူကြသည်။ ယင်းတို့တွင် မန်ဆာချူးဆက်၊ ကော်နက်တီကတ် နှင့် ရိုဒ်အိုင်လန် တို့မပါဝင်ပေ။ ၁၇၈၀ တွင် မန်ဆာချူးဆက် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် လည်ပတ်နေဆဲဖြစ်သည့် ရှေးအကျဆုံး အခြေခံဥပဒေကို ခံယူခဲ့သည်။ Connecticut (ကော်နက်တီကတ်) နှင့် Rhode Island (ရိုဒ်အိုင်လန်) တို့သည် သူတို့၏ ရှေးကိုလိုနီကြေညာစာတမ်းတို့အောက်တွင် တရားဝင် ဆက်လက် လည်ပတ်နေပြီး၊ ၁၈၁၈ နှင့် ၁၈၄၃ တို့တွင် ပထမဆုံးကိုယ်ပိုင် အခြေခံဥပဒေတို့ကို အသီးသီးခံယူကြသည်။ == အမြင်ပွင့်လင်းလာသောအခြေခံဥပဒေ == အသိအမြင်ဉာဏ် အလင်းရှာဖွေသည့်ခေတ် မှ Thomas Hobbes( သောမတ်(စ်) ဟုတ်(စ်))၊ Jean-Jacques Rousseau (ဂျင်း ဂျက်ကော့(စ်) ရိုစီရာ) နှင့် John Locke (ဂျွန် လော့(ခ်)ကီး) တို့ကဲ့သို့သော တွေးခေါ်ပညာရှင်တို့မှ "ဉာဏ်အလင်းရသကဲ့သို့ ရှင်းလင်းသည့် အခြေခံဥပဒေ" ပုံစံကို ရှာဖွေ ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုပုံစံမှ အဆိုပြုခဲ့သည်တွင် အခြေခံဥပဒေနှင့် အုပ်ချုပ်သော အစိုးရဟူသည် ခိုင်မာမှု၊ လက်ခံနိုင်မှု၊ တာဝန်ခံတတ်မှု၊ ပွင့်လင်းမှု တို့ရှိသင့်သည်ဖြစ်ပြီး ပြည်သူတစ်ရပ်လုံးကိုလည်း ကိုယ်စားပြုသင့်သည်။ (ဆိုလိုသည်မှာ ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို အထောက်အပံ့ပြုခြင်းဖြစ်သည်။)[27] ၁၇၈၈ ခု ဇွန်လ ၂၁ ရက်တွင် အတည်ပြုသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အခြေခံဥပဒေသည် ဗြိတိန်အခြေခံဥပဒေစနစ်နှင့် စီရင်စုနယ်မြေများ အင်အားစု တို့၏နိုင်ငံရေးစနစ်၊ ထို့အပြင် Polybius (ပိုလီဘီးယပ်စ်)၊ Locke (လော့ခ်ကီး) ၊Montesquieu (မွန်တက်စ်ကျူ) နှင့် အခြားသူတို့၏ အရေးအသားတို့ လွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည်။ ထိုမှတ်တမ်းမှတ်ရာတို့မှာ နောင်တွင် သမ္မတစနစ် နှင့် ရေးသားမှတ်တမ်းမှုပြုထားသည့် စနစ်ကျသော အခြေခံ ဥပဒေ တို့၏ စံနမူနာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အစိုးရအုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံဥပဒေများ == အများအားဖြင့် အခြေခံဥပဒေ ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းသည် အုပ်ချုပ်သူအစိုးရ၏ သဘာဝနှင့် သက်ရောက်မှုကို ဖွင့်ဆိုထားသည့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများ နှင့် သဘောတရားများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ အခြေခံ ဥပဒေအများစုသည် အခြေခံ သဘောအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး တို့အကြား တွင် ဆက်စပ်နွယ်ပြီး နိုင်ငံတော်၏ အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ဆက်စပ်ရှက်နွယ်မှုနှင့် ထိုအဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစွယ် အပွား အဖွဲ့ခွဲများ ဆက်နွယ်မှုများ အထိ ထိန်းညှိရန် အားထုတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဌာနခွဲများအား အစိုးရအကြီးအကဲ၊ အစိုးရဌာနများ၊ ဝန်ကြီးဌာနများ၊ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့ငယ်များ နှင့် အစိုးရအမှုထမ်း / ဗျူရိုကရေစိ တို့အဖြစ်ထပ်မံ ခွဲဖြာနိုင်သည်။ အခြေခံဥပဒေအများစုသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များ နှင့် နိုင်ငံတော်အတွင်း ဆက် နွယ်မှုကို ဖွင့်ဆိုရန်ကြိုးစားကြသည်။ ထိုမှ နိုင်ငံသားတစ်ဦးစီတိုင်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်တို့ကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖော်ထုတ်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ အခြားအားလုံးသော ဥပဒေများနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ဝါစဉ်အလိုက် ဆင်းသက်လာ စေသည်ဖြစ်၍ ၎င်းမှာ နယ်ပယ်တစ်ခု၏အခြေခံအကျဆုံး ဥပဒေဖြစ်ရာ၊ သို့ဖြစ်၍ အချို့နယ်မြေများတွင် ၎င်းကို "အခြေခံဥပဒေ" ဟုပင်ခေါ်သည်။ == အဓိကသွင်ပြင်များ == အောက်ပါအချက်များသည် အမျိုးသား အခြေခံဥပဒေအားလုံးတွင် တစ်နည်းမဟုတ်တစ်နည်း ပါဝင်တည်ရှိနေသည်ဟု နိုင်ငံရေးသိပ္ပံသမားတို့ သတ်မှတ်ခဲ့သည့် ဒီမိုကရက်တစ် အခြေခံဥပဒေ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။ === စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း === အခြေခံကျသော အဆင့်သတ်မှတ်ခွဲခြားမှုသည် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း ရှိခြင်း နှင့် မရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ရေးသားထားသော အခြေခံဥပဒေဟူသည် စာအုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအဖြစ်တွင်ပါဝင်ရမည်။ ၎င်းမှာလည်း နိုင်ငံတွင်းရှိ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းသည့် ရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းကသာ လာရမည်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် ဥပဒေဟူသည်မှာ စာအုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအဖြစ်တွင် မရှိခြင်း၊ ရေးသားထားမှုရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းတို့ပါရောနှော စုံလင်သည့် ရင်းမြစ်ပေါင်း မြောက်မြားစွာပါဝင်ခြင်းတို့ဖြစ်သည်။ === စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ === ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံအများစုတွင် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ ရှိသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေတို့သည် အထင်ကရ နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲများဖြစ်သည့် တော်လှန်ရေး တို့၏ ရလဒ်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတစ်ခုမှ အခြေခံဥပဒေတစ်ခုကို လက်ခံယူသည့်ဖြစ်စဉ်သည် ထိုအခြေခံကျသော ပြောင်းလဲမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေသည့် သမိုင်းကြောင်းနှင့် နိုင်ငံရေးရာ ဆက်စပ်အခြေအနေတို့နှင့် အထူး ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ ၏ တရားဝင်ဖြစ်ခြင်း (အဓွန့်ရှည်ခြင်း) သည်လည်း ၎င်း ဥပဒေကို စတင်လက်ခံယူသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တို့နှင့် ဆက်နွယ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေရှိသည့် နိုင်ငံများသည် သာမန်အားဖြင့် ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့က ပြဋ္ဌာန်းသည့် ပုံမှန် ဥပဒေထက် အခြေခံဥပဒေကို ပိုမိုအဆင့်မြှင့်အလေးပေးကြသည်။ ၎င်းမှာ တရားဝင်ပြုထားသော ဥပဒေပြုအာဏာပိုင်အဖွဲ့၏ဥပဒေနှင့် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် အခြေခံဥပဒေ တို့ကြား ပဋိပက္ခ တစ်ခုခု ရှိလျှင် အာဏာပိုင်အဖွဲ့၏ဥပဒေအားလုံး သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို တရားရုံးမှ တရားဥပဒေဘောင်ပြင်ပသို့ရောက်ခြင်း ဟု ကြေညာသတ်မှတ်ပြီး အခြေခံဥပဒေနှင့်မညီညွတ်ကြောင်း ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ထပ်လောင်းဆိုရလျှင် အခြေခံဥပဒေ ကို ပြုပြင်ခြင်း ပြုရန် အလွန်ပြောင်မြောက်သည့် လုပ်ဆောင်ချက်များလိုအပ်သည်။ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်များမှာ အထူး တိုင်းပြုပြည်ပြုလွှတ်တော်ခေါ်ယူခြင်း သို့မဟုတ် ဥပဒေပြုသူများ၏ ထောက်ခံမဲပေးမှု အများစုဖြစ်ရန်၊ ဒေသတွင်း ဥပဒေပြုသူတို့၏သဘောတူညီမှုပါဝင်ရန်၊ ပြည်လုံးကျွတ်မဲဆန္ဒခံယူခြင်း စသည်တို့လိုအပ်သည့် ပါလီမန်အတွင်း သဘောတူညီချက်များရယူခြင်း နှင့် အခြားသော ရိုးရိုးဥပဒေတစ်ခုထုတ်ရန်ထက် ပိုမိုခက်သည့်လုပ်ငန်းစဉ်များကို အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ရန်တွင် ပါဝင်သည်။ === စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေ === ၂၀၁၀ ရောက်သည်တွင် အစ္စရေး ၊ နယူးဇီလန် နှင့် ဗြိတိန် အနည်းဆုံး နိုင်ငံသုံးခုတွင် စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်း စုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေတို့ ရှိနေသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေ (ရေးသားတင်သွင်းမှုမပြုထားသည့် အခြေခံဥပဒေဟုလည်းခေါ်) တို့သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဥပဒေတို့ နှင့် သဘောတူညီမှုစာချုပ်တို့ "ပြောင်းလဲတိုးတက်လာမှု" တို့၏ရလဒ်ပင်ဖြစ်သည်။ စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည့် ဥပဒေ ဖြစ်သော အင်္ဂလန်တွင် အစပြုခဲ့သော ဝက်စ်မင်စတာ ထုံးတမ်း တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ရလျင် စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေတို့တွင် တင်သွင်းရေးသားထားသော ရင်းမြစ်များပါဝင်သည်။ ဥပမာ ပါလီမန်မှ ပြဋ္ဌာန်းသော အခြေခံအက်ဥပဒေများ (House of Commons Disqualification Act 1975) (အောက်လွှတ် တော် စည်းဝတ်မညီညွတ်မှုအက်ဥပဒေ ၁၉၇၅)၊ Northern Ireland Act 1998 (မြောက်အိုင်ယာလန်အက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ Scotland Act 1998 (စကော့တလန်အက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ Government of Wales Act 1998 (ဝေလအစိုးရအက်ဥပဒေ ၁၉၉၈)၊ European Communities Act 1972 (ဥရောပလူမှုဝန်းကျင်အက်ဥပဒေ ၁၉၇၂) နှင့် Human Rights Act 1998 (လူ့အခွင့်အရေးအက်ဥပဒေ ၁၉၉၈ ) နှင့် ရေးသားထားခြင်း မပြုသည့် ရင်းမြစ်များဖြစ်သော ပါလီမန်အတွင်း သဘောတူညီလက်ခံမှုများ၊ အစဉ်အလာများ တို့ကိုလေ့လာကိုးကားခြင်း၊ တော်ဝင်အထူးလုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများ၊ ထုံးတမ်းများ နှင့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတို့ကို ကြာသပတေးနေ့တို့တွင်သာ အမြဲကျင်းပခြင်းတို့ကဲ့သို့သော ရိုးရာ တို့အားလုံးစုပေါင်း၍ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တို့ကို ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အင်ပိုင်ယာ အုပ်စိုးစဉ်တွင် ဘုရင်၏အကြံပေးအဖွဲ့ ဂျူရီကော်မတီ မှ ဗြိတိသျှကိုလိုနီများဖြစ်သည့်ကနေဒါ နှင့် ဩစတြေးလျ ကဲ့သို့သော ဗဟိုအစိုးရဥပဒေများရှိသော နိုင်ငံများအတွက် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ တရားရုံး အဖြစ် ဆောင်ရွက်မှုပြုသည်။ စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် အခြေခံဥပဒေနှင့်လည်း နိုင်ငံတော်အတွင်း အခြေခံဥပဒေရေးရာ သတ်မှတ်ချက်များ ပြဋ္ဌာန်းမှုပြုနိုင်သည်။ ဥပမာ နယူးဇီလန် ၏ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ ၁၉၉၃ တွင် ပါဝင်သော အပိုဒ်အချက်များပါ ပါလီမန်၏အမြင့်ဆုံးသက်တမ်းကာလနှင့်ဆက်စပ်၍လည်းကောင်း၊ အထက်လွှတ်တော်၏ လေးပုံသုံးပုံတွင် မည်သို့မည်ပုံရွေးကောက်ရန်လိုအပ်ပုံ သို့မဟုတ် ပြည်လုံးကျွတ်မဲဆန္ဒခံယူပွဲတစ်ခုတွင် ယှဉ်ပြိုင်ဘက်ကို အသာရသော မဲ အရေအတွက်တို့ကို ပြင်ဆင်ရမည်၊ သို့မဟုတ် ပယ်ဖျက်ရမည် တို့ပါဝင်သည်။ စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြထားခြင်းနှင့် စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားခြင်း/ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားခြင်း စာဖြင့်ရေးသားထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုသည့်အသုံးအနှုန်းကို အလုံးစုံ စာဖြင့်ရေးသားထားသောဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဖော်ပြရန် အသုံးပြုပြီး၊ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထား သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတိုင်း ပါဝင်သည်၊ သို့သော် စာဖြင့်ရေးသားထားသော စာရွက်စာတမ်း များပေါ်တွင် လုံးဝ အခြေခံသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအားလုံးသည် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း မဟုတ်ပေ။ === စနစ်တကျပေါင်းစုထားခြင်း === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအချို့မှာ အားလုံးမဟုတ်သော်လည်း အတော်များများမှာ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစု ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဩစတြေးလျ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် အစိုးရ၏ အခွဲများအတွင်း ဆက်နွယ်မှု၊ အစိုးရနှင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီနှင့် သက်ဆိုင်သော အခြေခံဥပဒေ၏ အခြေခံနိုင်ငံရေးစည်းမျဉ်းများနှင့် ဥပဒေ အများစုကို စာရွက်စာတမ်းတစ်ခုတည်းဖြစ်သော ဩစတြေးလျ ဓနသဟာယနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် စနစ် တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ ဓနသဟာယမှ ဝက်(စ်)မင်စတာ သဘောတူလက်ခံသည့် အက် ဥပဒေ ၁၉၄၂ တွင် လက်ခံခဲ့သည့် ဝက်(စ်)မင်စတာ ဥပဒေ နှင့် ဩစတြေးလျ အက်ဥပဒေ ၁၉၈၆ တို့ကဲ့သို့သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အဓိပ္ပာယ်များပါသော ဥပဒေများရှိခြင်းသည် ဩစတြေးလျ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ဖွဲ့စည်း ပုံအခြေခံဥပဒေ စာချုပ်စာတမ်းတစ်ခုတည်းအတွင်းတွင် မပါဝင်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သည်။ တူညီသော ဥပမာတစ်ရပ်မှာ ဗြိတိသျှမြောက်အမေရိက အက်ဥပဒေများ မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကနေဒါဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ကနေဒါ အက်ဥပဒေ ၁၉၈၂ အရ အမည်ခံ ဗြိတိသျှ ထိန်းချုပ်မှုမှနေ၍ အသုံးပြုဆဲ ဖြစ်သည့်။ (ဩစတြေးလျ အက် ဥပဒေ ၁၉၈၆ နှင့် အလားတူသည်) ကနေဒါ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ကွဲပြားခြားနားသော ဥပဒေပေါင်း ၃၀ နီးပါးမျှ ပါဝင်သည်။ စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုသည့်အသုံးအနှုန်းများကို စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တို့နည်းတူ ဖလှယ်၍သုံးစွဲကြသော်လည်း ထိုအသုံးအနှုန်းမှာ နည်းပညာအရ တိကျမှုမရှိပေ။ အတိအကျဆိုရသော် စာဖြင့် စာဖြင့်ရေးသားဖော်ပြမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အတွက် မည်သည့်အခါမျှ အနက်အဓိပ္ပာယ်တူစကားလုံး မဟုတ်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခေတ်သစ် ဒီမိုကရက်တစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအားလုံးတို့တွင် ရိုးရိုးဥပဒေတို့ထက် ကွဲပြားခြားနားသော ဥပဒေအဆင့်အတန်းမရှိလျှင်သော်မှ ၎င်းတို့သည် ရေးသားထားသော ရင်းမြစ်များ အဓိက ပါဝင်သည်။ နောက်ထပ် အသုံးပြုသော မှန်ကန်သည့် အသုံးအနှုန်းမှာ တရားဝင် (သို့မဟုတ် တရားဝင်စာဖြင့်ရေးသားထားသော) ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် နောက်ဖော်ပြပါ အကြောင်းအရာတွင်- "ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း(န်)တွင် တရားဝင် [စာဖြင့် ရေးသားထားသော] ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ မရှိပါ " (စာရွက်စာတမ်းများပေါ်တွင် အခြေခံသော်လည်း ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်းမရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို မပိတ်ပင်ပါ။) === ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေမှု === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများ၏ အခြေခံကျသော သွင်ပြင်လက္ခဏာတစ်ရပ်မှာ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်ခြင်း ရှိမရှိပင် ဖြစ် သည်။ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တစ်ရပ်အနေဖြင့် သာမန်ပြဋ္ဌာန်းသတ်မှတ်ထားသော ဥပဒေများနှင့် ပတ်သက်ပြီး ၎င်း၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်း အစိတ်အပိုင်းအနေဖြင့် မည်သည့် နည်းနှင့်မျှ မပြောင်းလဲနိုင်သော်လည်း ကွဲပြားခြားနားပြီးပို၍ ကြီးလေးသော လုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့်သာ ပြင်ဆင်နိုင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်ကို အတည်ပြုရန်အတွက် အထူးအဖွဲ့တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းရန် လိုအပ်ကောင်းလိုအပ်မည် သို့မဟုတ် တည်ရှိသော ဥပဒေပြုအဖွဲ့များ၏ အဖွဲ့ဝင်များမှ ထောက်ခံမဲအချိုးအစားသည် ဥပဒေများကို ပြဋ္ဌာန်း စဉ်ကထက် ပို၍မြင့်မားရမည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ခု၏ ခိုင်မာသော ကဏ္ဍများသည် ခြားနားသော ခိုင်မာ အမြစ်တွယ်မှု အဆင့်များကို ဖန်တီးနိုင်ကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် ဥပဒေ ပြုလွှတ်တော်၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်းမှနေ၍ ပုံမှန် ပြင် ဆင်ချက်များထက် ပို၍ ခက်ခဲသော သို့မဟုတ် မည်သည့်အခြေအနေအောက်တွင်မဆို တားမြစ်ထားခြင်း ကဲ့သို့ တစ်ခုမဟုတ် တစ်ခုဖြစ်သော ပြင်ဆင်ချက် အချို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအများစုတွင် ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်မှုမှာ ရှိရင်းစွဲ သွင်ပြင်တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုမထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအနေဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် လိုက်နာရမည့် နည်းဥပဒေများကို ထည့်သွင်း လိမ့်မည်။ အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ ဥပဒေတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း)၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဥပဒေများကို စနစ်တကျ စီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း) မရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ ဥပမာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော မူရင်းစာသားမှာ မပြောင်းလဲဘဲ ပြင်ဆင်ချက်များကို အတည်ပြုပြီး ၎င်းတို့ပေါင်းထည့်ကာ မူရင်းစာသားနှင့် အစောပိုင်း ပြင်ဆင်ချက်များကို ပယ်ဖျက်နိုင်ပေသည်။ လက်တွေ့တွင် ဒီမိုကရက်တစ်အစိုးရများအနေဖြင့် အစိုးရ၏ ဆန္ဒများကိုပြဋ္ဌာန်းရန် သို့မဟုတ် ပြည်သူများရပိုင်ခွင့် တို့ကို ဖျက်သိမ်းရန် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်မှု မရှိခြင်းကို အသုံးမပြုကြပါ။ သဘောတရားအရမူ ၎င်းတို့ လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ သို့သော် အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာနှင့် အခြားဥပဒေတို့အကြား ကွဲပြားခြားနားမှုမှာ ယခုထက်ထိ အတော်အတန် တစ်ဖက်သတ်ဆန်လျက်ရှိပြီး အရေးကြီးသော ယခင်ဥပဒေတို့တွင် ပါဝင်သည့် သမိုင်းဝင် စည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာလေ့ရှိသည်။ ဥပမာ၊ ဗြိတိသျှ ပါလီမန် အက်ဥပဒေ များ ဖြစ်သည့် နိုင်ငံသားတို့၏ အခြေခံ ရပိုင် ခွင့်များ ဖော်ပြချက်၊ လူ့အခွင့်အရေးအက်ဥပဒေနှင့် ပါလီမန် မပေါ်ပေါက်မီက Magna Carta (မဂ်နာ ကာတာ) တို့ကို အခြေခံ အခွင့် အရေးများနှင့် မူများကို တရားဝင်ခွင့်ပြုထားသည့် အရာများအဖြစ်သတ်မှတ်ထားပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေနီးပါးမျှ သဘောထားခဲ့ကြသည်။ နောက်ထပ်ပြည်နယ်တစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှ အာမခံ ချက်ပေးကောင်း ပေးထားနိုင်သော အခွင့်အရေးများစွာတို့မှာ ၂၁ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှပါလီမန်မှနေ၍ အမှန် တကယ် ဖျက်သိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ယင်းတို့တွင် ခုံသမာဓိအဖွဲ့မှ စစ်ဆေးစီရင်နိုင်သည့် အကြွင်းမဲ့ လုပ်ပိုင်ခွင့်၊ နစ်နာ လိုသော ဆိုလိုချက်မပါဘဲ တိတ်ဆိတ်နေပိုင်ခွင့်၊ စွဲချက်မတင်မီ ခွင့်ပြုထားသော ချုပ်နှောင်ထိန်းသိမ်းထားခြင်းကို ၂၄ နာရီ မှ ၄၂ နာရီသို့ တိုးမြှင့်ခြင်း နှင့် တူညီသော ပြစ်မှုအတွက် နှစ်ကြိမ် မကြိုးစားရန် အခွင့်အရေးတို့ ဖြစ်သည်။ လုံးဝ == ပြုပြင်မွမ်းမံရန် မလိုအပ်သော ကဏ္ဍများ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများတွင် တည်ရှိသော ခိုင်မာစွာအမြစ်တွယ်မှု အားအကောင်းဆုံးသော အဆင့် ဖော်ပြသည်မှာ ၎င်းတို့၏ အခြေခံမူ အများစုမှာ သီးခြားဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အချို့သော ကဏ္ဍများမှာ မည်သို့သောအခြေအနေ အောက်တွင်မဆို ပြင်ဆင်၍ မရနိုင်ပါ။ အခြေခံဥပဒေနှင့် တစ်သမတ်တည်းဖြစ်အောင်ပြုလုပ်ထားသော ထိုဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်တစ်ခုသည် အကြွင်းမဲ့ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းမပြုနိုင်ခြင်းကို ချိုးဖောက်သည်မှတစ်ပါး ၎င်းကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်မညီသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အညီဖြစ်သည့်ဥပဒေ ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အဆုံးစွန် အားဖြင့် ၎င်းမှာ အတွင်း သို့မဟုတ် ပြင်ပ အင်အားများမှနေ၍ ဖြုတ်ချပစ်နိုင်သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ တစ်ရပ် အဖြစ် အမြဲတမ်း ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ ဥပမာ၊ တော်လှန်ရေးတစ်ခု (တော်လှန်ရေး ဆင်နွှဲနိုင်သည့် အခွင့်အရေးဖြင့် တရားမျှတမှုရှိစေရန် တောင်းဆိုခြင်းဖြစ် နိုင်သည်) သို့မဟုတ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်း။ အကြွင်းမဲ့ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းမရှိသည့် ဥပမာတစ်ရပ်မှာ ဂျာမန်ဖယ်ဒရယ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖြစ်သည်။ ကဏ္ဍ ၁ နှင့် ၂၀ တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ လူထုထံမှ ဆင်းသက်လာသော နိုင်ငံတော်အာဏာများသည် လူ့အခွင့်အရေးများ အပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဒီမိုကရက်တစ်နှင့် လူမူရေးဖယ်ဒရယ် ရီပတ်ဘလစ်ဖြစ်သည့် အစိုးရ၏ အကိုင်းအခက်သုံးခုလုံးပေါ်တွင် ချည်နှောင်ထားသည့် တိုက်ရိုက် အကျုံးဝင်သော ဥပဒေဖြစ်သည်။ ထိုဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်းမှာ တရားဥပဒေစိုးမိုးမှုအရ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အညီ ဖြစ်သည့်အမိန့်ကို ဖျက်သိမ်းရန် မည်သည့်ကြိုးစားမှုကိုမဆို ဆန့်ကျင်သည့် ခုခံတော်လှန်သည့်အခွင့်အရေးကို နောက်ဆုံးအားထားရာအဖြစ် ပြည်သူများတွင် ရှိသည်။ ကဏ္ဍ ရ၉၊ အခန်း ၃ တွင် ဖော်ပြသည်မှာ စာချုပ်စာတမ်း တစ်နေရာတွင် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ပြင်ဆင်ချက်နည်းလမ်းများအရသော်မှ ထိုကဏ္ဍများကို ပြောင်းလဲခြင်း မပြုနိုင်ဟု ဖြစ်သည်။ == အချုပ်အခြာအာဏာကို ဖြန့်ဝေခြင်း == အချုပ်အခြာအာဏာတည်ရှိသော နိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေလည်း အခြေခိုင်သည်။ အာဏာကို ဗဟိုမှ ချုပ်ကိုင်ခြင်း၏ အတိုင်းအတာအရ အချုပ်အခြာအာဏာကို ဖြန့်ဝေခြင်းတွင် အခြေခံအားဖြင့် အမျိုးအစားသုံးမျိုး ရှိသည်- တပေါင်းတစည်းတည်း၊ ဖယ်ဒရယ် နှင့် ပူးပေါင်းအဖွဲ့အစည်းတို့ ဖြစ်သည်။ ကွဲပြားခြားနားခြင်းမှာ အကြွင်းမဲ့ မဟုတ်ပါ။ တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းရှိသော နိုင်ငံတွင် အချုပ်အခြာအာဏာမှာ တိုင်းပြည်အတွင်း လက်ဝယ်တွင်တည်ရှိပြီး ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ထိုအရာကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ တိုင်းပြည်၏ပိုင်နက်များကို နယ်မြေဒေသများအဖြစ် စိတ်ပိုင်းနိုင်သော်လည်း ထိုဒေသများသည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် မဟုတ်ဘဲ နိုင်ငံတော်၏ လက်အောက်ခံသာ ဖြစ်သည်။ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း) တွင် ပါလီမန်ဆိုင်ရာ အချုပ်အခြာအာဏာ ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ အယူဝါဒမှာ အချုပ် အခြာအာဏာထက် အဆုံးအဖြတ်ပေးပြီး ဗဟိုတွင်သာ နောက်ဆုံး တည်ရှိသည်။ အာဏာတချို့ကို အိုင်ယာလန်မြောက်ပိုင်း၊ စကော့တလန် နှင့် ဝေလ (သို့သော် အင်္ဂလန် မပါဝင်ပါ) တို့သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ အချို့သော တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သည့် နိုင်ငံများ (ဥပမာ စပိန်) သည် နိုင်ငံတော်လက်အောက်ခံ အစိုးရများသို့ အာဏာကို ပို၍ လွှဲပြောင်းပေးသည်မှာ လက်တွေ့တွင် နိုင်ငံတော်အနေဖြင့် ဖယ်ဒရယ်ပြည်နယ်တစ်ခုကဲ့သို့ ပို၍ အလားတူ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သည်အထိ ဖြစ်သည်။ ဖယ်ဒရယ်နိုင်ငံတစ်ခုတွင် ဗဟိုကျသော ဖွဲ့စည်းပုံတစ်ခုရှိပြီး ဖယ်ဒရယ်အစိုးရ၏ အဖွဲ့အစည်းများအဓိကပါဝင်သော နယ်မြေဒေသအနည်းငယ်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံး၏ ပိုင်နက်များပါဝင်သော နယ်မြေဒေသများ ( ပြည်နယ်များ၊ စီရင်စုများ စသည်ဖြင့် ခေါ်သည်) အလွန်ဆုံးပါဝင်သည်။ အချုပ်အခြာအာဏာကို ဗဟိုနှင့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ် ပါဝင်သော ဒေသများအကြားတွင် ခွဲဝေသည်။ ကနေဒါနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် ဖယ်ဒရယ်ပြည်နယ်များကို ထူထောင်ပြီး အာဏာကို ဖယ်ဒရယ်အစိုးရနှင့် စီရင်စုများ သို့မဟုတ် ပြည်နယ်များ အကြား တွင် ခွဲဝေပိုင်းခြားသည်။ ဒေသများ၏ တစ်ခုစီတွင် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို တစ်လှည့်စီ ရကောင်း ရနိုင်သည် (တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်းဖြစ်သော သဘာဝ)။ ရည်မှန်းချက် တူညီသော နိုင်ငံအများစု တည်ထောင်ထားသော နိုင်ငံတွင် နယ်မြေဒေသများစွာ ပါဝင်ပြန်သည်။ သို့သော် အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံတွင် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်သည့် အာဏာသာရှိပြီး အချုပ်အခြာ အာဏာမှာ နယ်မြေများတွင် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံအများစုတည်ထောင်ထားသော နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှာ ရှားပါးပြီး "စုပေါင်းတည်ထောင်ထားသော" နိုင်ငံများဟု ဆိုသော နိုင်ငံများသည် အမှန်တကယ် ဖယ်ဒရယ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်ပြီး အငြင်းပွားလေ့ရှိသည်။ ပြည်ထောင်စု သို့မဟုတ် အဖွဲ့ချုပ် တစ်ခုတွင် ပါဝင်ခြင်းမရှိသည့် နိုင်ငံများအုပ်စုသည် စာချုပ်များနှင့် သဘောတူညီချက်များဖြင့် ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာ အစိတ်အပိုင်းများကို နိုင်ငံပေါင်းများစွာပါဝင်သော အဖွဲ့အစည်းအဆောက်အအုံသို့ အတိုင်းအတာအချို့အထိ စွန့်လွှတ်ပေးသည်။ ဥပမာ၊ ဥရောပ သမဂ္ဂ တွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံများသည် ၎င်းတို့၏ အကြွင်းမဲ့ အချုပ်အခြာအာဏာကို နည်းလမ်းအချို့ဖြင့် ကန့်သတ်သည့် သမဂ္ဂ အနှံ့ကျယ်ပြန့် သော စီမံချက်များကို လိုက်နာရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။ ဥပမာ၊ ယခင်က အမျိုးသား ယူနစ်များကို သုံးစွဲခဲ့သည့် အစား မက်ထရစ်စနစ် အတိုင်းအတာ ကို သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ === အာဏာများကို ခွဲခြားခြင်း === ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် အစိုးရ၏ မြောက်မြားစွာသောဌာနများအကြားတွင် အာဏာကို တိကျပြတ်သားစွာ ခွဲ ဝေလေ့ ရှိသည်။ Baron de Montesquieu (ဘာရွန် ဒီ မွန်တီကျူရီ) ဖော်ပြခဲ့သော စံပုံစံတွင် အစိုးရ၏ အကိုင်းအခက် သုံးခုပါဝင်သည်- စီမံခန့်ခွဲရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားရေး ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများတွင် စာရင်းဌာန တစ်ခုကဲ့သို့သော အပိုဌာနများပါဝင်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများသည် ထိုဌာနများ အတွင်းတွင် အာဏာခွဲဝေခြင်း ပမာဏနှင့် ပတ်သက်ပြီး ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကွဲပြားကြသည်။ === တာဝန်ယူမှု ပုံသဏ္ဌာန်များ === သမ္မတစနစ်နှင့် သမ္မတစနစ် တချို့တစ်ဝက်ပါသောစနစ် ကျင့်သုံးသည့် အစိုးရတွင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်နိုင်၊ ဖြုတ်နိုင် သည့် သူကောင်းပြုနိုင်သော အာဏာများကို ရရှိထားသည့် သမ္မတ ထံတွင် ဌာနဆိုင်ရာ အတွင်းဝန်များ/ ဝန်ကြီး များတို့သည် တာဝန်ခံကြသည်။ သမ္မတသည် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပြည်သူလူထုထံတွင် တာဝန်ခံသည်။ ပါလီမန်စနစ်များတွင် ဝန်ကြီးများသည် ပါလီမန်တွင် တာဝန်ခံကြသော်လည်း ဝန်ကြီးချုပ်သည် ၎င်းတို့ကို ခန့်အပ်ခြင်း၊ ဖြုတ်ချခြင်း ပြုလုပ်သည်။ တစ်ပြန်တစ်လှည့်စီ အနေဖြင့် အကယ်၍ အစိုးရသည် ပါလီမန်၏ ယုံကြည်မှုကို ဆုံးရှုံးသော အခါ (သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း) ဝန်ကြီးချုပ်သည် နုတ်ထွက်လိမ့်မည်။ အကယ်၍ အစိုးရသည် အယုံအကြည်မရှိ အဆိုကို မဲခွဲရာတွင် ရှုံးနိမ့်ခြင်း သို့မဟုတ် တိုင်းပြည်ပေါ်မူတည်၍ ဘတ်ဂျတ်မဲခွဲခြင်းစသည့် ပါလီမန်တွင် ထူးထူးခြား ခြား အရေးကြီးသည့် မဲပေးခြင်းတွင် ရှုံးနိမ့်သောအခါ ယုံကြည်မှုဆုံးရှုံးနိုင်သည်။ အစိုးရသည် အယုံအကြည်မရှိခြင်း ခံရသောအခါ အစိုးရအသစ်ဖွဲ့စည်းသည့် အချိန်တိုင်အောင် အာဏာတည်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေရွေး ကောက်ပွဲတစ်ခု ကျင်းပရန် ဖြစ်သော်လည်း သေချာပေါက် လိုအပ်ခြင်းမရှိပါ။ == အရေးပေါ် အခြေအနေ == {{Main|နိုင်ငံတော် အရေးပေါ်အခြေအနေ}} ခြွင်းချက်ဖြစ်သည့် အခြေအနေများတွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ ပုံစံအချို့ကို ကြေညာခြင်းအား ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ များစွာတို့မှ ခွင့်ပြုထားပြီး ထိုအတောအတွင်းတွင် အခွင့်အရေးနှင့် အာမခံချက်အချို့တို့ကို ဆိုင်းငံ့ထားသည်။ ထိုတမင် ရည်ရွယ်သော လွတ်ပေါက်ကို လူ့အခွင့်အရေးအား ဂရုမထားဘဲ သဘောထားကွဲလွဲမှုကို ဖိနှိပ်ရန် အစိုးရ အားခွင့်ပြုသည့်အနေဖြင့် လွဲမှားစွာ အသုံးပြုနိုင်ပြီး အသုံးလည်းပြုခဲ့ကြသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဆိုင်ရာ တရားရုံးများ == ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများကို မည်သည့်နည်းနှင့်မျှ အမြဲတမ်းမဟုတ်စေကာမူ ဥပဒေရေးရာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြင့် အကာအကွယ်ပေးထားလေ့ရှိပြီး ၎င်း၏တာဝန်မှာ ထိုအခြေခံဥပဒေကို အဓိပ္ပာယ်ကောက်ရှင်းလင်းရန်နှင့် အကြောင်းအပ်စပ်ပါက ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ချိုးဖောက်သည့် ဟာကွက်ဖြစ်သော စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဥပဒေရေးရာ အပြုအမူများကို ကြေညာရန် ဖြစ်သည်။ ဂျာမနီကဲ့သို့သော အချို့နိုင်ငံများတွင် ထိုလုပ်ငန်းကို သီးသန့်နှစ်မြှုပ်ထားသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ တရားရုံးမှ တာဝန်ယူပြီး ၎င်းသည် ထိုလုပ်ငန်း (ထိုလုပ်ငန်း တစ်ခုတည်းကိုသာ) လုပ်ဆောင်သည်။ အိုင်ယာလန်ကဲ့သို့သော အခြားနိုင်ငံများတွင် ရိုးရိုးတရားရုံးများအနေဖြင့် ထိုလုပ်ငန်းကို ၎င်းတို့၏ အခြားသောတာဝန်ဝတ္တရားများအပြင်ဆောင်ရွက်ကောင်းဆောင်ရွက်ကြလိမ့်မည်။ အခြားတစ်နေရာရာကဲ့သို့သော ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း)တွင်မူ အက်ဥပဒေတစ်ရပ်ကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် မညီဟု ကြေညာသော အယူအဆမျိုးမရှိပေ။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ချိုးဖောက်ခြင်းဆိုသည်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတရားရုံးမှ အဆုံးအဖြတ်ပေးရသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ဆန့်ကျင်သည့် အပြုအမူ သို့မဟုတ် ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ ဆောင်ရွက်မှုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် မညီပါ။ ဥပမာအားဖြင့် နိုင်ငံတော်အုပ်ချုပ်မှု ကဏ္ဍမှ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ချိုးဖောက်ခြင်း ဆိုသည်မှာ ပြည်သူလူထုဆိုင်ရာ တရားရုံးတစ်ရုံးတွင် တာဝန်ရှိသူတစ်ဦး အနေဖြင့် ထိုရုံးသို့ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှ ပေးထားသော အခွင့်အာဏာများထက် ကျော်လွန်၍ ပြုမူဆောင်ရွက်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် တရားစီရင်ရေးကဏ္ဍမှ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ချိုးဖောက်ခြင်းဆိုသည်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ဆန့်ကျင်သည့် ဥပဒေတစ်ရပ်ကို လျော်ကန်သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်မှတဆင့် ပထမဦးစွာ ဖြတ်သန်းခြင်းမပြုဘဲ ထိုဥပဒေကို အတည်ပြုရန် ကြိုးစားခြင်းဖြစ်သည်။ အချို့သောနိုင်ငံများ အဓိကအားဖြင့် စနစ်တကျစီစဉ်ပေါင်းစုထားခြင်း မရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများရှိသည့် နိုင်ငံများတွင် ထိုကဲ့သို့သော တရားရုံးမျိုး လုံးဝမရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း)သည် ပါလီမန်နှင့် ဆိုင်သော အချုပ်အခြာအာဏာ စည်းမျဉ်းအောက်တွင် အစဉ်အလာအားဖြင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်နေပြီး ၎င်းအရ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း(န်း) ပါလီမန်မှ အတည်ပြုခဲ့သော ဥပဒေများကို တရားရုံးများမှ မေးခွန်းထုတ်ခြင်း မပြုနိုင်ပေ။ [[Category:နိုင်ငံရေး]] [[Category:အုပ်ချုပ်ရေး]] os4tv5m0i4lzj4gl8fi7a0tygix908y 0 18849 1038181 1034756 2026-06-14T06:47:17Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038181 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]](ငြိမ်း) | name = မင်းအောင်လှိုင် | image = President Min Aung Hlaing 2026 (cropped).jpg |caption = သမ္မတ မင်းအောင်လှိုင် (၂၀၂၆) |office1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|ဧကာဒသမမြောက်]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] |term_start1= ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |term_end1 = |vicepresident1 = [[ညိုစော|ညိုစော]] <br> [[နန်းနီနီအေး|နန်းနီနီအေး]] |predecessor1= [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] |successor1 = | office2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] | status2 = ယာယီ (တာဝန်) | predecessor2 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) | successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' | president2 = | primeminister2 = ''ကိုယ်တိုင်'' <small>(၂၀၂၄-၂၀၂၅)</small> <br> [[ညိုစော]] <small>(၂၀၂၅-၂၀၂၆)</small> | term_start2 = ၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | office3 = [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်| နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] <br>ဥက္ကဋ္ဌ | predecessor3 = ''ကော်မရှင်စတင်'' | successor3 = ''ကော်မရှင် ဖျက်သိမ်း'' |appointer3= ''ကိုယ်တိုင်'' | deputy3 = [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] | president3 = ''ကိုယ်တိုင်'' (ယာယီတာဝန်) | termstart3 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | termend3 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | office4 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]]<ref>{{cite web|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး အမိန့်အမှတ်(၉/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၆ ရက် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်|url=http://www.dsinfo.org/node/957|website=|access-date=|language=|date=2 February 2021|accessdate=2 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131316/http://dsinfo.org/node/957}}</ref> | predecessor4 = ''ကောင်စီစတင်'' | successor4 =''ကောင်စီဖျက်သိမ်း'' | deputy4 = [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] | president4 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) <br> ''ကိုယ်တိုင်'' (ယာယီတာဝန်) | termstart4 = ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend4 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | office5 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ စာရင်း|၁၂ ဦးမြောက်]]<!--ဝန်ကြီးချုပ်အမည်ဖြင့် ရာထူးယူခဲ့သူများကိုသာ ထည့်တွက်ထားခြင်းဖြစ်သည်။--> [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]]<ref>{{Cite news |url=http://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2021-08/01/c_1310100662.htm |title=Myanmar forms caretaker government: State Administration Council |accessdate=2 August 2021 |archivedate=19 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230219074722/http://www.xinhuanet.com/english/asiapacific/2021-08/01/c_1310100662.htm }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-military-ruler-promises-elections-says-ready-work-with-asean-2021-08-01/|title=Myanmar army ruler takes prime minister role, again pledges elections|accessdate=2 August 2021|archivedate=1 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210801191831/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-military-ruler-promises-elections-says-ready-work-with-asean-2021-08-01/}}</ref> | president5 = [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] (ယာယီ)<br> ''ကိုယ်တိုင်'' (ယာယီ)(တာဝန်) | predecessor5 = [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးသိန်းစိန်]] (နအဖအစိုးရ) | successor5 = [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] | deputy5 = {{list collapsed|title=''စာရင်း''| *[[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] *[[တင်အောင်စန်း]] *[[မြထွန်းဦး]] *[[မောင်မောင်အေး]] *[[ဝင်းရှိန်]] *[[သန်းဆွေ]] }} | term_start5 = ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | term_end5 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | office6 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] | predecessor6 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[သန်းရွှေ]] | successor6 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]] | president6 =ဦး[[သိန်းစိန်]] <br> ဦး[[ထင်ကျော်]] <br> ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] <br> ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီ) <br> ''ကိုယ်တိုင်'' (ယာယီ)(တာဝန်) | deputy6 = [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] | termstart6 = ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | termend6 = ၃၀ မတ် ၂၀၂၆ | party = | birth_date = {{birth date and age|1956|7|3|df=y}} | birth_place = [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] ၊ [[မင်းဘူးမြို့]] | death_date = | death_place = | nationality = [[ထားဝယ်လူမျိုး]] | parents = ပန်းချီဦးခင်လှိုင်(ထားဝယ်)<ref>{{cite web |title=သီတဂူဆရာတော် ရေစက်ချအနုမောဒနာတရားဟောကြားချီးမြှင့်ခြင်း |url=https://thesitagu.org/index.php/academics/yangon/970-2020-01-27-03-08-48 |website=thesitagu.org |access-date=၂၃ ဧပြီ ၂၀၂၂ |date=၂၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၀}}</ref>၊ ဒေါ်လှမူ(ထားဝယ်)<ref name="cincds">{{cite web |title=တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ Politic မဂ္ဂဇင်းတို့၏ မေးမြန်းဖြေကြားမှုများကို Politic မဂ္ဂဇင်း၌ ထည့်သွင်းဖော်ပြ |url=https://cincds.gov.mm/node/8613?d=1 |website=cincds.gov.mm |access-date=၂၃ ဧပြီ ၂၀၂၂ |date=၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၀}}</ref> | spouse = ဒေါ်[[ကြူကြူလှ]] | children = [[အောင်ပြည့်စုံ]]<br/>[[ခင်သီရိသက်မွန်]] | alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ([[LL.B]])<br/>[[စစ်တက္ကသိုလ်]] | website = {{url|www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm}} | nickname = | allegiance = {{flag|Myanmar}} | branch = {{army|Myanmar}} | serviceyears = ၁၉၇၄–၂၀၂၆ | rank = [[File:Senior General.gif|15px]] [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] | unit = | commands = {{flagicon image|Commander in Chief flag of Myanmar.svg}} ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် | battles = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] | awards = {{unbulleted list | [[သတိုးမဟာသရေစည်သူ]] | [[သတိုးသီရိသုဓမ္မ]] | [[:en:Orders, decorations, and medals of Malaysia|Honorary Malaysian Armed Forces Order for Valour (First Degree)]] | [[:en:Orders, decorations, and medals of Malaysia|Gallant Commander of Malaysian Armed Forces]] | Knight Grand Cross First Class of the Most Exalted [[ဆင်ဖြူတော်ဝင်သူရဲကောင်းဘွဲ့တံဆိပ်]] }} | ethnicity = |honorific prefix=[[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] (ငြိမ်း) <br>[[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]] [[အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ]]<br>ဦး |military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ်|military_data1=ကြည်း ၁၄၂၃၂}}[[အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ]] [[အဂ္ဂမဟာသီရိသုဓမ္မ]] '''ဦးမင်းအောင်လှိုင်'''([[၃ ဇူလိုင်]] [[၁၉၅၆]] မွေးဖွား)သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဧကာဒသမမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော် သမ္မတ]]ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ၁၀ ဦးမြောက် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-03 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt |access-date=2026-04-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]]၊ [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]]တွင်လည်း ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် မိမိကိုယ်တိုင် ခန့်အပ်ကာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]]၏ အစိုးရအကြီးအကဲအဖြစ် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာနှင့် ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဥပဒေပြုရေးအာဏာတို့ကို ကိုယ်တိုင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Min Aung Hlaing elected Myanmar president despite international criticism |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/myanmar-crisis/min-aung-hlaing-elected-myanmar-president-despite-international-criticism |access-date=2026-04-03 |website=Nikkei Asia |language=en}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၂ ရက်တွင် ယာယီသမ္မတ [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]]မှ ကျန်းမာရေးမကောင်းတော့သဖြင့် ယာယီသမ္မတ တာဝန်များကို လက်လွှဲပေးခဲ့ရာ  ထိုနေ့မှာပင် သူသည် ယာယီသမ္မတ(တာဝန်) ရယူသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>ယာယီသမ္မတရာထူးအားယူ</ref>၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ရက်တွင် သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး က ဒုတိယသမ္မတလောင်းတစ်ဦးအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး၊မတ်လ ၃၁ရက်တွင် အဆိုပါအစုအဖွဲ့၏ ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]တွင် မဲအများဆုံးဖြင့် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ပထမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81258 |access-date=2026-03-31 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>ဧပြီလ ၃ရက် တွင် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] က ဒုတိယ သမ္မတသုံးဦးအနက် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် ကို ထောက်ခံမဲ ၄၂၉ ၊ ဦးညိုစော ကို ၁၂၆မဲ နှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေး ကို ၂၆ မဲဖြင့် သမ္မတမဲပေးရွေးချယ်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ဤသို့ဖြင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သည် ၁၁ ဦးမြောက်သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်အား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က ရွေးချယ်တင်မြှောက် |url=https://news-eleven.com/article/310989 |access-date=2026-04-03 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> သူသည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ရာထူးကို ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် လက်ခံခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ရက်တွင် အနားယူခဲ့သည်။ သူသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ဦးဆောင်သော အဖွဲ့ဝင် (၁၁) ဦးပါဝင်သည့် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf |access-date=5 November 2019 |archive-date=16 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816065930/http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf }}</ref> ယခင်က [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး (ကြည်း၊ရေ၊လေ)]] ဖြစ်သည်။<ref>https://www.irrawaddy.com/news/burma/min-aung-hlaing-appointed-vice-senior-general.html</ref>ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ [[ရိုဟင်ဂျာ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု|ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးတုန်းသတ်ဖြတ်မှု]]အတွက် အဓိကတာဝန်ရှိသူအဖြစ် စွပ်စွဲခံထားရသည်။ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒတွင် သူသည် [[အာဆီယံ]]၏လွှမ်းမိုးမှုကို တွန်းလှန်ပြီး [[ရုရှားနိုင်ငံ]]၊[[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၊[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တို့အပေါ် ပိုမိုအားကိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=China, Russia, India enabling Myanmar’s military rule: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/11/2/china-russia-india-enabling-myanmars-military-report |access-date=7 February 2023 |work=[[Al Jazeera]] |date=2 November 2022 |accessdate=24 February 2023 |archivedate=7 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230207033107/https://www.aljazeera.com/news/2022/11/2/china-russia-india-enabling-myanmars-military-report }}</ref><ref>{{cite news |title=Myanmar warns ASEAN that pressure would be counterproductive |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/10/28/myanmar-warns-asean-that-pressure-for-peace-is-counterproductive?traffic_source=KeepReading |access-date=7 February 2023 |work=[[Al Jazeera]] |date=28 October 2022 |accessdate=24 February 2023 |archivedate=7 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230207051251/https://www.aljazeera.com/news/2022/10/28/myanmar-warns-asean-that-pressure-for-peace-is-counterproductive?traffic_source=KeepReading }}</ref> သူ၏ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများနှင့် အကျင့်ပျက်ခြစားမှု စွပ်စွဲချက်များကြောင့် နိုင်ငံတကာ၏ အရေးယူပိတ်ဆို့မှုများ ဆက်တိုက်ချမှတ်ခံခဲ့ရလျက်ရှိသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် [[ဒီမိုကရေစီ|ဒီမိုကရေစီ အညွှန်းကိန်း]]၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်များအရ သူ၏လက်‌ထက်မြန်မာနိုင်ငံသည် အာဖဂန်နစ္စတန်ပြီးလျှင် ဒုတိယအာဏာရှင်အဆန်ဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Ranked Second-Least Democratic Nation in World |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-ranked-second-least-democratic-nation-in-world.html |access-date=7 February 2023 |work=[[The Irrawaddy]] |date=10 February 2022}}</ref> ၂၀၂၃ ဧပြီလ ၁၃ တွင် [[တိုင်းစ်|တိုင်းမ်စ်]]မဂ္ဂဇင်းမှ သူ့အား "၂၀၂၃ ခုနှစ်၏ ဩဇာအရှိဆုံး လူပုဂ္ဂိုလ် ၁၀၀" ထဲတွင် ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး "နိုင်ငံကိုအပယ်ခံဘဝသို့ ရောက်စေခဲ့သည်" ဟူ၍ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{cite web |last1=Campbell |first1=Joshua |title=Min Aung Hlaing |url=https://time.com/collection/100-most-influential-people-2023/6269857/min-aung-hlaing/ |website=The 100 Most Influential People of 2023 |publisher=[[တိုင်းစ်|TIME]] |access-date=16 April 2023 |date=13 April 2023 |quote=Min Aung Hlaing has returned Myanmar to a pariah state and made it the world’s second most authoritarian regime, per the Economist Intelligence Unit’s 2022 Democracy Index. Only Taliban-ruled Afghanistan ranked worse. |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416064524/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2023/6269857/min-aung-hlaing/ }}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃) ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ ==ကိုယ်ရေးအကျဉ်း== [[File:Thai delegation with Burmese SPDC.jpg|thumb|၂၀၁၀ပြည့်နှစ်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသန်းရွှေက ထိုင်းနိုင်ငံဝန်ကြီးချုပ် [[အဘီစစ် ဝိဇ္ဇာဇီဝ]]အား လက်ခံတွေ့ဆုံရာ ထိုစဉ်ကညှိကွပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးမင်းအောင်လှိုင်အား ဘေးတွင်တွေ့ရစဉ်]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် (ကြည်း ၁၄၂၃၂)<ref>{{cite web|title=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အဖြစ် ပြန်လည်အတည်ပြုခန့်အပ်ခြင်း|url=https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3_ttpmettaakaakyeruiiciikhpaphc_pnlnnyattnnypkhnapkhng.pdf|accessdate=16 June 2021|archivedate=24 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210624195531/https://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3_ttpmettaakaakyeruiiciikhpaphc_pnlnnyattnnypkhnapkhng.pdf}}</ref> ကို ခရစ်နှစ် ၁၉၅၅-ခုနှစ်တွင် အစိုးရဝန်ထမ်းဖြစ်သည့် ဖခင်တာဝန်ကျရာ[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မင်းဘူးမြို့]]တွင် မွေးဖွားသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/popularnewsjournal/videos/361626864949685 |title=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် နှင့် Popular News အင်တာဗျူး|work=Popular News Journal|access-date=၁၃ ဇွန် ၂၀၂၃ |date= ၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀ }}</ref> ဖခင်ဖြစ်သူ ဦးသောင်းလှိုင်(ခေါ်) ဦးခင်လှိုင်မှာ အစိုးရဝန်ထမ်းဖြစ်ပြီး ပန်းချီဆရာတစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ မိဘနှစ်ပါးစလုံးသည် ထားဝယ်ဇာတိဖြစ်ကြပြီး [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]]လူမျိုးများဖြစ်သည်။<ref name="cincds"/> ၁၉၆၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၆၆ ခုနှစ်အထိ မန္တလေးမြို့၊ ၁၉၆၇ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၂ ခုနှစ်အထိ ရန်ကုန်မြို့တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး<ref name="cincds" /> ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းကို [[အ.ထ.က(၁)လသာ]] (Central) ကျောင်းမှ အောင်မြင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သစ်နှင့် အမေရိကန် မြန်မာ တပ်မတော်နှစ်ရပ် ဆက်ဆံရေး - အပိုင်း (၁) |url=http://burmese.voanews.com/content/article-04-02-11-soldiers-talk054-119117354/1245642.html |access-date=6 September 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092756/http://burmese.voanews.com/content/article-04-02-11-soldiers-talk054-119117354/1245642.html }}</ref> ၁၉၇၃-၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဥပဒေပညာ တက်ရောက်သင်ကြားရင်း ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] ဗိုလ်လောင်းသင်တန်း အပတ်စဉ် (၁၉) ဝင်ခွင့်ရရှိခဲ့ရာ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]ရှိ [[စစ်တက္ကသိုလ်]]သို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ [[နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်]]မှ မဟာဝိဇ္ဇာ(ကာကွယ်ရေး)ဘွဲ့ကိုလည်း ရရှိခဲ့သည်။ အရာရှိငယ်ဘဝတွင် မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် အမှတ်(၈၆) ခြေလျင်တပ်ရင်းတွင် ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။ (အမှတ်(၃၆၉)ခြေမြန်တပ်ရင်း)နမခလက်အောက်ခံတပ်ရင်း တပ်ရင်းမှူး၊ အမှတ်(၃၃) ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်တွင် စစ်ဦးစီးမှူး(ပထမတန်း)နှင့် နည်းဗျူဟာမှူး တာဝန်များ၊ အမှတ်(၄၄) ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် တပ်မမှူး၊ စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်နှင့် တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူး တာဝန်များအပြင် အမှတ်(၂) စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးတာဝန်ကိုပါ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကာလတွင် [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]] ဖြစ်လာပြီး ၂၀၁၁ မတ် ၃၁ မှ စတင်ကာ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ရာထူးကို ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် စတင်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ==တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်တာဝန်== ===၂၀၁၁-၂၀၁၆ : ပြည်ထောင်စုကြံခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီအစိုးရ ကာလ=== ၂၀၁၁ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ရက်နေ့တွင် [[နအဖ]]အစိုးရမှ [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|ဦးသိန်းစိန်အစိုးရ]]အသစ်ထံ တရားဝင် အာဏာလွှဲပြောင်းပေးအပ်ချိန်တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်မှာ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဖြစ်လာသည်။ သူသည် သူ့ထက် ပို၍ဝါကြီးသောသူများကို ကျော်ဖြတ်၍ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=":6">{{Cite web |date=12 January 2021 |title=Could Min Aung Hlaing's retirement break the political deadlock? |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/could-min-aung-hlaings-retirement-break-the-political-deadlock/ |access-date= |website=Frontier Myanmar |language=en-US |archive-date=30 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130143558/https://www.frontiermyanmar.net/en/could-min-aung-hlaings-retirement-break-the-political-deadlock/ }}</ref>တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဖြစ်လာချိန်တွင် သူသည် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သာ ဖြစ်သေးသည်။[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]သည်လည်း ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်သာ ဖြစ်သေးသည်။ ၎င်းတိုကို ခန့်အပ်ကြောင်းကို တရားဝင် လူသိရှင်ကြား ကြေညာခဲ့ခြင်းမရှိပဲ ထိုနေ့က လွှတ်တော်အစည်းအဝေးကျင်းပမှသာ တရားဝင်သိရှိခဲ့ကြရသည်။<ref name="mmsp">{{Cite web|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/burma/2011/03/110330_breakingnews.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16323623508558&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fburma%2F2011%2F03%2F110330_breakingnews|title=အစိုးရသစ်ကို အာဏာလွှဲအပ် လိုက်ပြီ|access-date=23 September 2021|archive-date=19 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219084210/https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/burma/2011/03/110330_breakingnews.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw==#aoh=16323623508558&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fburma%2F2011%2F03%2F110330_breakingnews}}</ref> ၂၀၁၂ခုနှစ် (၆၇)နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့အကြောင်း သတင်းများတွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဆင့်ဖြင့်သာ ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး<ref>{{Cite web|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs13/MA2012-03-28.pdf|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၂၈.၃.၂၀၁၂)}}</ref>ဧပြီလ (၃)ရက်​နေ့တွင် ထုတ်​ဝေ​သော နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာတွင် ဖော်ပြထားသော သတင်း၌ [[အာဆီယံထိပ်သီးအစည်းအဝေး]]တက်ရောက်ရန် ထွက်ခွာသွားသော နိုင်ငံတော်သမ္မတ [[ဦးသိန်းစိန်]]ကို လေဆိပ်၌လိုက်ပါ ပို့ဆောင်သူများစာရင်းတွင် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ဟု ပါရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs13/MA2012-04-03.pdf|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၃.၄.၂၀၁၂)}}</ref> ထို့ကြောင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သည် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်မှ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="David">David Paquette, [http://www.irrawaddy.org/archives/1890 "Min Aung Hlaing Appointed Vice-Senior General"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150724081319/http://www.irrawaddy.org/archives/1890 |date=24 July 2015 }}, ''The Irrawaddy'', 3 April 2012.</ref> ၂၀၁၃ခုနှစ် မတ်လ (၂၄)ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးမှ ကျင်းပသော ဆွမ်းကပ်လှူပွဲသို့ ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်[[ကြူကြူလှ]] တက်ရောက်ခဲ့ရာ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ ရာထူးအဆင့်အတန်းကို ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs21/Mirror2013-03-25.pdf|title=​ကြေးမုံသတင်းစာ (၂၅.၃.၂၀၁၃)}}</ref> မတ်လ (၂၇) ရက်နေ့ (၆၈)နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့ မိန့်ခွန်းပြောကြားရာတွင်မူ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ အဆင့်ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးဟု ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ အမြင့်ဆုံးတိုးမြှင့်နိုင်သည့် အဆင့်ဖြစ်သော [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] အဆင့်ကို ရယူခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ကိုလည်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်မှ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး အဆင့်ဖြင့် ပြောင်း၍ ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docs21/Mirror2013-03-28-red.pdf|title=​ကြေးမုံသတင်းစာ (၂၈.၃.၂၀၁၃)}}</ref> ၎င်းအကြောင်းများကို တရားဝင်ထုတ်ဖော်ကြေညာခြင်းမရှိသဖြင့် ရက်စွဲအတိအကျကို မသိရဘဲ [[တပ်မတော်နေ့]] တွင် တိုးမြှင့်ခဲ့သည်ဟုသာ ခန့်မှန်းကြသည်။ ၂၀၁၁ မှ ၂၀၁၆အတွင်း အစိုးရနှင့် တပ်မတော်သည် ဆက်ဆံရေးကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ အစိုးရပိုင်းမှ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]]ဟောင်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအငြိမ်းစားဖြစ်သူ သမ္မတဦးသိန်းစိန်သည် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးထက် ဝါပိုရင့်သူ ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသည် ဤကာလအတွင်း နိုင်ငံရေးတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းမရှိပဲ တပ်မ​တော်ပိုင်းတွင်သာ အားစိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]]အတွင်း [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ဦးသိန်းစိန်နှင့် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]] [[ရွှေမန်း၊ ဦး|သူရဦးရွှေမန်း]]တို့ အားပြိုင်ရာတွင် ဦးသိန်းစိန်ဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref name="wnf">{{Cite web|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/what-next-for-senior-general-min-aung-hlaing/|title=What next for Senior General Min Aung Hlaing?|access-date=23 September 2021|archive-date=21 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921125550/https://www.frontiermyanmar.net/en/what-next-for-senior-general-min-aung-hlaing/}}</ref> [[File:The Commander-in-Chief of Defence Services of the Republic of the Union of Myanmar, General Min Aung Hlaing calls on the Chairman Chief of Staff Committee and Chief of Naval Staff, Admiral Nirmal Verma, in New Delhi.jpg|thumb|၂၀၁၂ခုနှစ်က​ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် တွေ့ရစဉ်]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသည် အသက်(၆၀)ပြည့်ရန် နီးကပ်လာချိန်တွင် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၌ ကကနကောင်စီညွှန်ကြားလွှာ ၄/၂၀၁၄အရ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်နှင့် ဒုတိယကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်တို့၏ တာဝန်ထမ်းဆောင်နိုင်သော အသက်ကို ၆၅နှစ်အထိ တိုးမြှင့်လိုက်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref name="kakana">{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2016/07/20/118781.html|title=တပ်ချုပ်နှင့် ဒုတပ်ချုပ်တို့ အသက် ၆၅ နှစ်ထိ တာဝန်ထမ်းနိုင်ပြီး စစ်အရာရှိများ၏ တာဝန် သက်တမ်း ကန့်သတ်ဟုဆို}}</ref> သို့ရာတွင် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖေါ်ဝါရီ၌ အာဏာသိမ်းမှုဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် အသက် ၆၅ နှစ် ပြည့်ခဲ့သော်လည်း တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်တာဝန်ကို ယခုအချိန်ထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည်။ ===၂၀၁၆-၂၀၂၁ : အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်အစိုးရ ကာလ === [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]]ပြီးနောက် ၂၀၁၆ခုနှစ်တွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] ဦးဆောင်သော [[ဦးထင်ကျော်အစိုးရ]] တက်လာခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးသည် ထိုအစိုးရလက်ထက်တွင်လည်း တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အဖြစ် ဆက်လက် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ [[File:President Duterte Meets Myanmar President U Htin Kiaw, Minister For Foreign Affairs Aung San Suu Kyi, Commander-in-Chief Min Aung Hlaing and Myanmar-based Filipino Companies 08.jpg|thumb|၂၀၁၇ခုနှစ်က​တွေ့ရ​သော ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနှင့် ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတ [[ရော်ဒရီဂို ဒူတာတေး]]]] ၂၀၁၇ခုနှစ်အတွင်း အေအာအက်စ်အေ အကြမ်းဖက်အဖွဲ့၏ ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုကို မြန်မာလုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များက ပြန်လည်တုံ့ပြန်ကြရာ ဒုက္ခသည် ၇သိန်းကျော် ဘင်္ဂလားဒေရှ့်နိုင်ငံအတွင်း ထွက်ပြေးသွားခဲ့ကြသည်။ ရခိုင်အရေးနှင့် ပက်သက်သက်၍ သူ့အား အမေရိကန်အပါအဝင် နိုင်ငံတကာမှ ဒဏ်ခတ်ပိတ်ဆို့ခဲ့ရာ သူ့အနေဖြင့် ဥပဒေများအတိုင်း လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကာ နိုင်ငံတကာက ယခုလို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်းကို လက်မခံဟု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးက တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="retire"/> အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်အစိုးရ သက်တမ်းကြာရှည်လာသည်နှင့်အမျှ [[တပ်မတော်]]နှင့် [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့|အစိုးရ]]အကြား ပွတ်တိုက်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။၂၁ ရာစုပင်လုံညီလာခံ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားတစ်ခုတွင် မိန့်ခွန်းပြောကြားရာ အချို့နိုင်ငံရေးပါတီများနှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများသည် ၁၉၅၅ခုနှစ်က [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]၏ [[ဖဆပလ|ဖဆပလအစိုးရ]]အား ပြုလုပ်ခဲ့သကဲ့သို့ ယခုအခါတွင် ဖဆပလနေရာ၌ တပ်မတော်ကို အစားထိုးနေကြောင်း၊ "ဆိတ်ခေါင်းချိတ်ပြီး ခွေးသားရောင်းဖို့ မကြိုးစားပါနဲ့" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="wheremah">{{Cite web|url=https://www.frontiermyanmar.net/mm/%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-2/|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် ဘယ်လမ်းကို ရွေးချယ်မလဲ}}</ref><ref name="speech">{{Cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/ttpmtteaakaakyreuuciikhup-biulkhupmuukii-mngaeaangliung-pnnytheaangcungimkhmrennyiilaakhn|title=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပြည်ထောင်စုငြိမ်းချမ်းရေးညီလာခံ-(၂၁)ရာစုပင်လုံ စတုတ္ထအစည်းအဝေးတွင် ပြောကြားသည့် နှုတ်ခွန်းဆက်အမှာစကား|access-date=13 January 2022|archive-date=13 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113071811/https://www.mdn.gov.mm/my/ttpmtteaakaakyreuuciikhup-biulkhupmuukii-mngaeaangliung-pnnytheaangcungimkhmrennyiilaakhn}}</ref>လက်ရှိပြည်တွင်းစစ်ကို တပ်မတော်နှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များအကြား ပဋိပက္ခအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အစိုးရက ကြားဝင်ဖျန်ဖြေသူအဖြစ် ပုံမဖော်ရန်၊ တပ်မတော်ကိုသာ အပြစ်ပုံမချရန် ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name="wnf"/>ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် ပက်သက်၍ အစိုးရ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို တပ်မတော်မှ လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်လာခဲ့သည်။ တပ်မတော်ဘက်မှ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများတွင် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့မှ ဗိုလ်မှူးချုပ် [[ဇော်မင်းထွန်း (ဒုဝန်ကြီး)|ဇော်မင်းထွန်း]]နှင့် အစိုးရဘက်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများတွင် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် ဦး[[ဇော်ဌေး]]တို့သည် ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ သဘောထားများကို ပြောကြားရာတွင် မကြာခဏ တင်းမာမှုများရှိခဲ့သည်။ဥပမာ- တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်ကိစ္စနှင့် ၂၀၂၀ရွေးကောက်ပွဲအပြီးများတွင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်းက ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် ဦး[[ဖြိုးမင်းသိန်း]]က ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဆင့်သာဖြစ်ကြောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တပ်မတော်ဘက်မှ နိုင်ငံတော်အစိုးရမှ ထုတ်ပြန်သည့် [[ပြည်ထောင်စုအင်္ဂါစဉ်]]အရ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် အဆင့် (၈)ဖြစ်ကာ ပြည်ထောင်စုအဆင့်တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူဟု ပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="vpmah">{{Cite web|url=https://myanmar.mmtimes.com/news/146153.html|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သည် ဒုတိယသမ္မတအဆင့်ရှိသူဟု တပ်မတော်ထုတ်ပြန်|access-date=23 September 2021|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113084838/https://myanmar.mmtimes.com/news/146153.html}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ ရက်နေ့တွင် [[သမ္မတအိမ်တော် (နေပြည်တော်)|နိုင်ငံတော်သမ္မတအိမ်တော်]] သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ကို ရည်ညွှန်းကာ နိုင်ငံဝန်ထမ်းများသည် ပါတီနိုင်ငံရေး ကင်းရှင်းရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာ ၅ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်မှ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် သာမန်ဝန်ထမ်းမဟုတ်ဘဲ အမျိုးသားနိုင်ငံရေးကဏ္ဍတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်သဖြင့် ၎င်း၏တာဝန်အပေါ် လေးစားအသိအမှတ်ပြုရန် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းကဏ္ဍတွင် လုပ်ပိုင်ခွင့်များ၊ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် ပါဝင်မှု၊ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေစတင်ရာ အမျိုးသားညီလာခံများတွင် ချမှတ်သည့် အခြေခံမူများနှင့် အသေးစိတ်အခြေခံရမည့် မူများစာအုပ်အရ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ရာတွင် မှီငြမ်းပြုနိုင်ရေးအတွက် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ကို [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ]]အဆင့် သတ်မှတ်သည်ဟု အခြေခံမူ သတ်မှတ်ခဲ့သဖြင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် နိုင်ငံဝန်ထမ်းမဟုတ်သည့် အမျိုးသားနိုင်ငံရေးအဆင့်အတန်းကို သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြန်လည်ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref name="vpmah"/> အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် အစိုးရများ သက်တမ်းတွင် ကာလုံဟုခေါ်သော [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]ကို တစ်ကြိမ်မျှမခေါ်ခဲ့ပေ။<ref name="retire">{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2020/11/20/233687.html|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် အနားယူ မယူ}}</ref> ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးက ၎င်းတွင် နှစ်​ပေါင်း (၄၀)​ကျော်ကြာ အုပ်ချုပ်ရေး အတွေ့အကြုံများစွာရှိကြောင်း၊ ထိုအတွေ့အကြုံများကို လက်တွေ့ အသုံးချရန် အသင့်ရှိကြောင်း အမြဲပြောဆိုခဲ့သည်။<ref name="40yrsservice">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-53204574?xtor=AL-73-%5Bpartner%5D-%5Bkhaosod.co.th%5D-%5Blink%5D-%5Bburmese%5D-%5Bbizdev%5D-%5Bisapi%5D|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်-"အုပ်ချုပ်ရေးအတွေ့ အကြုံ ကျွန်တော့်မှာ အများကြီးရှိတယ်"}}</ref>နိုင်ငံခြားသတင်းထောက်နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခန်းတစ်ခုတွင် သူ့အနေဖြင့် လက်ရှိရာထူးထက် ပို၍မြင့်သော တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။၂၀၂၀ရွေးကောက်ပွဲမစမီတွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်နှင့် နိုင်ငံရေးပါတီ (၃၄)ခုတို့ တွေ့ဆုံခဲ့ရာ ပါတီအချို့မှ လက်ရှိရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်မှာ ဘက်လိုက်နေကြောင်း၊ လွတ်လပ်ပြီး တရားမျှတသော ရွေးကောက်ပွဲမဖြစ်နိုင်ကြောင်းနှင့် တပ်မတော်မှ အာဏာရယူပြီး ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပပေးစေလိုကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="wnf"/> ရွေးကောက်ပွဲအပြီး ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသည် အတင်းမာဆုံးအခြေအနေဖြစ်လာခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပက်သက်၍ တောက်လျှောက်ပြောဆိုလာခဲ့ပြီး အစိုးရနှင့် ​ရွေး​ကောက်ပွဲ​ကော်မရှင်အား တောင်းဆိုမှုများ ရှိလာခဲ့သည်။ သို့သော် အစိုးရမှ တရားဝင် ပြန်လည်ဖြေကြားခြင်း မရှိခဲ့ပေ။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၇ ရက်နေ့က [[နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်]]မှ နည်းပြအရာရှိများနှင့် သင်တန်းသားများကို တွေ့ဆုံရာ တချို့မှာ ဥပဒေကို လိုရာဆွဲ၍ လုပ်နေသဖြင့် အကျိုးထက် အဆိုးကို ဖြစ်ပေါ်စေကြောင်း၊ ဥပဒေကို မလိုက်နာပါက ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို ဖျက်ပစ်နိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် တပ်မတော်၏ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဗိုလ်မှူးချုပ် [[ဇော်မင်းထွန်း (ဒုဝန်ကြီး)|ဇော်မင်းထွန်း]]က တပ်မတော်အနေဖြင့် အာဏာမသိမ်းဘူးဟု မှတ်ယူ၍မရကြောင်း ပြန်လည်ဖြေကြားခဲ့သည်။<ref name="sanda">{{Cite web|url=https://burmese-voanews-com.cdn.ampproject.org/v/s/burmese.voanews.com/amp/sithu-aungmyint-what-will-be-the-real-desire-of-myanmar-military-chief/5758387.html?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16323674553152&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fburmese.voanews.com%2Fa%2Fsithu-aungmyint-what-will-be-the-real-desire-of-myanmar-military-chief%2F5758387.html|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ ဆန္ဒအစစ်အမှန် ဘာဖြစ်မလဲ}}</ref>ဇန်နဝါရီလ ၂၈ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးက ၎င်း၏သဘောထားကို နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ထံ စာရေးသား ပေးပို့ခဲ့သည်ဟု သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုစာတွင် မဲစာရင်းမှားယွင်းမှုများကို ပြန်၍စစ်ဆေးပေးရန်နှင့် တတိယအကြိမ်လွှတ်တော်များအား သမ္မတ၏အာဏာဖြင့် ဆိုင်းငံ့ပေးရန်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html/ampRFA?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16323674553152&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rfa.org%2Fburmese%2Fnews%2Farmy-letter-to-dassk-02012021012235.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပေးပို့ခဲ့တဲ့စာ|access-date=23 September 2021|archive-date=19 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219084611/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html/ampRFA?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw==#aoh=16323674553152&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rfa.org%2Fburmese%2Fnews%2Farmy-letter-to-dassk-02012021012235.html}}</ref> ထိုရက်ပိုင်းအတွင်း မြို့ကြီးအချို့၌ တပ်မတော်၏ သံချပ်ကာယာဉ်များ လှည့်လည်သွားလာမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီ (၁)ရက်နေ့ နံနက်အစောပိုင်းတွင် တပ်မတော်မှ အာဏာသိမ်းယူခဲ့သည်။ ထို့နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၏ အမိန့်အမှတ် ၁/၂၀၂၁အရ အာဏာသုံးရပ်ကို တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ထံ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် သမ္မတအနေဖြင့် အရေးပေါ်အခြေအနေကြေညာ၍ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ကို အာဏာ (၃) ရပ်လွှဲပြောင်းပေးနိုင်သည်ဆိုသည့်ပုဒ်မ ပါဝင်သည်။ သို့သော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၊ နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် နှင့် လွှတ်တော်နှစ်ရပ်၏ ဥက္ကဋ္ဌများကို ဖမ်းဆီးအကျယ်ချုပ်ထားရှိကာ မတရားသဖြင့် ဒုသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေအား ယာယီသမ္မတ အနေဖြင့် သူ့ထံ အာဏာလွှဲပြောင်းစေခဲ့သည်။ ထိုအချက်သည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ကွဲလွဲကာ အာဏာသိမ်းမှုကို တရားဝင်သယောင်ယောင် လုပ်ဆောင်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ===၂၀၂၁ မှ ၂၀၂၆: စစ်အာဏာသိမ်းခြင်း === ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် အာဏာ(၃)ရပ်ကို ချုပ်ကိုင်သူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂)ရက်နေ့မှစတင်ကာ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]ကို ဖွဲ့စည်းကာ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကာ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ယာယီသမ္မတ ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]]မှာ အစည်းအဝေးပွဲတစ်ခုတွင်သာ တွေ့ခဲ့ရပြီး လူမြင်ကွင်းမှ ပျောက်သွားခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းအလုံးစုံကို တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်မှ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="mal">{{Cite news|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ အာဏာကစားပွဲ|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/burma-57432310.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16252286593180&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fburma-57432310}}</ref>အာဏာသိမ်းခြင်းအတွက် အချို့နိုင်ငံများမှ စိုးရိမ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး အချို့နိုင်ငံများက ဖမ်းဆီးထားသူများကို လွှတ်ပေးရန် ပြောကြားခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်အရေးနှင့် အာဆီယံခေါင်းဆောင်များအကြား အရေးပေါ်အစည်းအဝေးတစ်ရပ်ကို အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့ရာ ထိုပွဲသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အာဏာသိမ်းပိုက်ပြီးနောက် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ ပထမဆုံးသော ပြည်ပခရီးစဉ်ဖြစ်သည်။<ref name="asean">{{Cite news|title=Asean leaders agree 5-point plan for Myanmar|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2104915/asean-leaders-agree-5-point-plan-for-myanmar|accessdate=23 September 2021|archivedate=1 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501020903/https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2104915/asean-leaders-agree-5-point-plan-for-myanmar}}</ref> [[File:2021 Special ASEAN Summit on Myanmar's coup d'état (2).jpg|thumb|၂၀၂၁ ဧပြီ ၂၄ရက်​နေ့တွင် ကျင်းပသော အာဆီယံခေါင်းဆောင်များ အစည်းအဝေး]] ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၁)ရက်နေ့တွင် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]]အဖြစ် ပြောင်း၍ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် တာဝန်ကိုပါ ပူးတွဲရယူခဲ့သည်။<ref name="cgov2"/> အိမ်စောင့်အစိုးရအနေဖြင့် ၂၀၂၃ခုနှစ် ဩဂုတ်လအထိ တာဝန်ယူမည်ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၃ခုနှစ်တွင် ရွေးကောက်ပွဲ ပြန်လည်ကျင်းပပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="cgov2">{{Cite news|title=အိမ်စောင့်အစိုးရပြောင်းတာ ဘာထူးခြားသွားလဲ|url=https://www-bbc-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.bbc.com/burmese/burma-58076614.amp?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16323943293539&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fburmese%2Fburma-58076614}}</ref>၂၀၂၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအထိ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး ဦးဆောင်သော အိမ်စောင့်အစိုးရနှင့် ပြိုင်ဘက်ဖြစ်သော [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရအဖွဲ့|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]တို့သည် နိုင်ငံတကာ မျက်နှာစာတွင် အသိအမှတ်ပြုခံရရေး ကြိုးစားခဲ့ရသည်။။<ref>{{Cite news|title=ကုလသမဂ္ဂမှာ မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဘယ်သူဖြစ်လာမလဲ|url=https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/burmese/program_2/who-will-be-representative-of-myanmar-at-un-meeting-09152021070526.html/ampRFA?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16323948539993&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rfa.org%2Fburmese%2Fprogram_2%2Fwho-will-be-representative-of-myanmar-at-un-meeting-09152021070526.html|accessdate=23 September 2021|archivedate=19 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230219084743/https://www-rfa-org.cdn.ampproject.org/v/s/www.rfa.org/burmese/program_2/who-will-be-representative-of-myanmar-at-un-meeting-09152021070526.html/ampRFA?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw==#aoh=16323948539993&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.rfa.org%2Fburmese%2Fprogram_2%2Fwho-will-be-representative-of-myanmar-at-un-meeting-09152021070526.html}}</ref> လက်ရှိတွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရအဖွဲ့|အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]] ကိုမူ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ချက်နိုင်ငံ၊တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၊ ဥရောပသမဂ္ဂ စသည်တို့က မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အစိုးရ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားပြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]] ကို တရားဝင်အစိုးရဟု မည်သည့်နိုင်ငံကမျှ အသိအမှတ်ပြု ထုတ်ဖော်‌ပြောဆိုထားခြင်းမရှိပေ။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် အမိန်ကြော်ငြာစာ အမှတ် ၆၂/၂၀၂၂ အရ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] မင်းအောင်လှိုင်သည် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[သတိုးမဟာသရေစည်သူ]]ဘွဲ့နှင့် [[သုဓမ္မသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[သတိုးသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့တို့ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ <ref name=":4">{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2024-11/63-2022_0.pdf|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၆၃/၂၀၂၂ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်ခြင်း|work=sacoffice.gov|access-date=၁၂ မတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၂}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၂ ရက်တွင် ယာယီသမ္မတ [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] ကျန်းမာရေးမကောင်းသည့်အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ၎င်းအား ယာယီသမ္မတ တာဝန်အား လွှဲအပ်ရာ သူသည် ထိုနေ့မှာပင် ယာယီသမ္မတ ဖြစ်လာသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c978rm02pgno|title=ယာယီသမ္မတနဲ့ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာမေးခွန်းများ|work=BBC Burmese|access-date=၂၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|archive-date=31 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240731114512/https://www.bbc.com/burmese/articles/c978rm02pgno}}</ref> ယာယီသမ္မတတာဝန်လွှဲပြောင်းယူခြင်းနှင့်စပ်လျဉ်းပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ]] နှင့် မကိုက်ညီကြောင်း ဝေဖန်ချက်များရှိခဲ့သော်လည်း ဥပဒေနှင့် ညီသည်ဟု စစ်ကောင်စီပြောခွင့်ရ [[ဇော်မင်းထွန်း|ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း]] က တုံ့ပြန်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/7711192.html|title=ယာယီသမ္မတတာဝန်လွှဲပြောင်းယူတာ ၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေနဲ့ ညီတယ်လို့ စစ်ကောင်စီပြောခွင့် ပြောဆိုချက် ၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေနဲ့ ကွဲလွဲနေ|work=VOA Burmese|access-date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကောင်စီ]] အစည်းအဝေး(၂/၂၀၂၄) အား ၎င်းကိုယ်တိုင် ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ဖြင့် ဦးဆောင် ကျင်းပပြီး “နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးအရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာ ထားသည့် ကာလကို နောက်ထပ် ၆ လ တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ကြောင်း” ဆုံးဖြတ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/26518?d=1|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေး(၂/၂၀၂၄)ကျင်းပ|work=CINCDS Myanmar|access-date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေး (၃/၂၀၂၅) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]ကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံကို ဆက်လက်အုပ်ချုပ်ရန် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ (ကာလုံ) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။ တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာချက်ကို ရုပ်သိမ်းခဲ့သော်လည်း မြို့နယ်ပေါင်း ၆၃ မြို့နယ်ကိုမူ အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးတို့ ပြန်လည်ကြေညာခဲ့ပါသည်။ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာများကို သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းမှူးများအား အပ်နှင်းခဲ့ပြီး စစ်ခုံရုံးဖြင့် သေဒဏ်အထိ ချမှတ်နိုင်သည့် တရားစီရင်ရေးအာဏာကိုလည်း ယာယီသမ္မတတာဝန်ယူသူ မင်းအောင်လှိုင်က ခန့်အပ်ခဲ့ပါသည်။ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် ၉ ခုရှိ ယင်းမြို့နယ် ၆၃ မြို့နယ်အား ရက်ပေါင်း ၉၀ အတွက် အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်များကို ယာယီသမ္မတ(တာဝန်) ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က လက်မှတ်ရေးထိုး ထုတ်ပြန်ပြီး နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ဦး[[ညိုစော]] အား အပ်နှင်းခဲ့ပြီး၊ [[ဦးညိုစောအစိုးရ|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအသစ်]]ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73051|publisher=MOI|accessdate=1 August 2025}}</ref> ဖျက်သိမ်းလိုက်သော စစ်ကောင်စီအစား [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ ဥက္ကဋ္ဌနေရာကို ယူထားပြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးကို ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနေရာကို ပေးအပ်သည်။ <ref>{{Cite web|title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/niungngntteaalunkhunrenngaekhmsaayaarekeaamrng-phaicnnykhng|accessdate=2025 July 31|publisher=Myanmar Digital News}}</ref>ယခင်စစ်ကောင်စီအဖွဲ့ဝင်အချို့များကို ကာလုံအကြံပေးအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ပြင်ဆင်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ဥပဒေပြုအာဏာကို ကာလုံကတစ်ဆင့် ပြန်လည်ကျင့်သုံးလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73140|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုင်ငံသားများ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလွတ်လပ်မှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလုံခြုံမှုကို ကာကွယ်ပေးရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ|publisher=MOI|accessdate=2025-8-1}}</ref> === ကာချုပ်ရာထူးအပြောင်းအလဲ === {{main|၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊မတ်လ ၃၀ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်ရှိ ဇေယျသီရိဗိမာန်၌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်းကို ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနားဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး၊ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]] ထံသို့ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်များ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ထိုနေ့မှာပင် [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] သမ္မတရွေးချယ်ရေးအစုအဖွဲ့က ဒုတိယသမ္မတလောင်း အဖြစ် တစညပါတီမှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေ နှင့်အတူ ပူးတွဲအဆိုပြုခဲ့သည်။ထိုသို့ အဆိုပြုချိန် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] ရာထူးနှင့်တွဲဖက်၍ အဆိုပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81294 |access-date=2026-04-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == နိုင်ငံတော်သမ္မတ (၂၀၂၆-လက်ရှိ) == {{main|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း}} ၂၀၂၆ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ရက် တွင် ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီမှ တင်သွင်းသည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် သည် ရွေးကောက်ခံပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အစုအဖွဲ့၏ (၂၄၇ ) မဲရရှိခဲ့ပြီး၊ တစညပါတီမှ တင်သွင်းသည့် တောင်တွင်းကြီးမဲဆန္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေ ကို အနိုင်ရကာ ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့မှ ရွေးချယ်သော ဒုတိယသမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၃ရက် တွင် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ၌ မဲအများဆုံးဖြင့် ဧကာဒသမမြောက် သမ္မတ အဖြစ် တင်မြှောက်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81374 |access-date=2026-04-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ဧကာဒသမမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော် သမ္မတ]] အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပြီး စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူ ဦးမင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူများဖြစ်သည့် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယက၏ ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81674 |access-date=2026-04-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ပြီးနောက် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်]]ကို အဖွဲ့ဝင် ၃၄ ဦး၊ ဝန်ကြီးဌာန (၃၁) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> === ငြိမ်းချမ်းရေးလမ်စဉ် (၂၀၂၆ - လက်ရှိ) === သမ္မတကတိသစ္စာပြုပွဲ၏ မိန့်ခွန်းတွင် [[တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်|တစ်နိုင်ငံလုံး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူစာချုပ်]] (NCA) လမ်းကြောင်းအတိုင်း ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို ဆက်လက်ဖော်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |last=News |first=K. I. C. |date=2026-04-11 |title=NCA အပစ်ရပ်လမ်းကြောင်းအတိုင်း ငြိမ်းချမ်းရေး ဆက်လက်ဖော်ဆောင်မည်ဟု စစ်ခေါင်းဆောင်ပြော |url=https://kicnews.org/2026/04/nca-%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%AD/ |access-date=2026-04-12 |website=ကေအိုင်စီ - KIC News |language=en-US}}</ref>၊ ဧပြီ ၁၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတက ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုဗဟိုကော်မတီ<ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုဗဟိုကော်မတီ (National Solidarity and Peace – making Central Committee ) ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81695 |access-date=2026-04-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ ဒုတိယသမ္မတ ဦး[[ညိုစော]]က ဦးဆောင်သော အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းကော်မတီ<ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းကော်မတီ (National Solidarity and Peace – making Working Committee) ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81697 |access-date=2026-04-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>နှင့် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]]က ဦးဆောင်မည့် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ<ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ (National Solidarity and Peace-making Negotiation Committee) ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81699 |access-date=2026-04-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>တို့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်ကူးနှုတ်ခွန်းဆက်မိန့်ခွန်တွင် "လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းအားလုံး လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ပြီး နိုင်ငံရေးလမ်းကြောင်းကတစ်ဆင့် နိုင်ငံရေးပြဿနာကို နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းနဲ့ဖြေရှင်း ဆောင်ရွက်သွားကြဖို့ အလေးအနက်တိုက်တွန်းသည်" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ အဂ္ဂမဟာသရေစည်သူ အဂ္ဂမဟာ သီရိသုဓမ္မ ဦးမင်းအောင်လှိုင်၏ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်ကူးနှုတ်ခွန်းဆက် မင်္ဂလာစကား {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81790 |access-date=2026-04-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> === လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့် (၂၀၂၆-လက်ရှိ) === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာသက္ကရာဇ်]] နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၄,၃၃၅ ဦးနှင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁၇၉ ဦး၊ စုစုပေါင်း ၄,၅၁၄ ဦးတို့ကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်အသီးသီးရှိ အကျဉ်းထောင်/အချုပ်ထောင်/စခန်းအသီးသီးမှ အကျဉ်းကျခံနေရသူများကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81823 |access-date=2026-04-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> လွတ်မြောက်လာသူများထဲ၌ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများဖြစ်သော သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]၊​ ဦးဝင်းထိန်တို့အပါအဝင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား ဦးရေ ၁၆၅ ဦးသာ ပါဝင်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာနိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများကွန်ရက်က ထုတ်ပြန်သည်။​<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=ယနေ့ လွတ်ငြိမ်းခွင့်မှာ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား ဦးရေ ၁၆၅ ဦးသာ ပါဝင်လာ - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%9a%e1%80%94%e1%80%b1%e1%80%b7-%e1%80%9c%e1%80%bd%e1%80%90%e1%80%ba%e1%80%84%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bd%e1%80%84%e1%80%b7%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac/ |access-date=2026-04-18 |language=en-US}}</ref> နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]] အား ချမှတ်ထားသည့် ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် (၄) နှစ်နှင့် (၆) လအား လျှော့ပေါ့ပေးခဲ့ကြောင်း ၎င်း၏ ရှေ့နေဖြစ်သူက ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ရဲ့ ထောင်ဒဏ် ၂၇ နှစ်အနက် ၄ နှစ်ခွဲ လျှော့ပေါ့ပေး - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%92%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%85%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%b2%e1%80%b7-4/ |access-date=2026-04-18 |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် နိုင်ငံသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁,၅၀၈ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82285 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>နှင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁၁ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82287 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ စုစုပေါင်း ၁,၅၁၉ ဦးတို့ကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ အကျဉ်း​ထောင် အချုပ်​ထောင်အသီးသီးတွင် အကျဉ်းကျခံ​နေရသည့် အကျဉ်းသား အကျဉ်းသာသူ ၁၅၀၈ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်​ပေး |url=https://news-eleven.com/article/311564 |access-date=2026-04-30 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ဝ ရက် မတိုင်မီ ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုတစ်ခုခုနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းခံရပြီး အကျဉ်း ထောင်/အချုပ်ထောင်/စခန်းအသီးသီးတွင် ပြစ်ဒဏ်ကျခံလျက်ရှိသော အကျဉ်းသား၊ သူများကို ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ယင်းတို့ကျခံရန်ကျန်ရှိသောပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82283 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == တရားဝင် နိုင်ငံတကကာ ခရီးစဉ်များ == === နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကော်စီဥက္ကဋ္ဌ (၂၀၂၁-၂၀၂၅) === နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ်ရာထူး ရယူပြီးနောက်ပိုင်း ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံတကာခရီးစဉ်အချို့ကို ဖိတ်ကြားခံရမှုအရ သွားရောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အာဆီယံအလှည့်ကျဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ယူထားသည့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် မင်းအောင်လှိုင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ [[ဘန်ကောက်မြို့]]တွင် တွေ့ဆုံခဲ့သော်လည်း တရားဝင် ခရီးစဉ်တစ်ခု အနေဖြင့် ဖော်ပြ၊ ကြေညာထားခြင်း မရှိပေ။<ref>{{Cite web|url=https://burmese.shannews.org/archives/47831#:~:text=%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%9A%E1%80%B6%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C%20%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9A%E1%80%B0%E1%80%91%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%20%E1%80%99%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%20%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%20%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA,%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA%20%E1%80%91%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%20%E1%80%98%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%20%E1%80%85%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%9B%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%81%8B|title=အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌနှင့် စစ်ခေါင်းဆောင် ဘန်ကောက်မြို့တွင် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးနေ၊ ထိုင်းအစိုးရ လုံခြုံရေးတင်းကြပ်ထား|accessdate=2025-6--26|publisher=Shan Herald News|date=April 17, 2025|archive-date=4 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504212343/https://burmese.shannews.org/archives/47831#:~:text=%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%9A%E1%80%B6%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C%20%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9A%E1%80%B0%E1%80%91%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%20%E1%80%99%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%20%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%20%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA,%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA%20%E1%80%91%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%20%E1%80%98%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%20%E1%80%85%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%9B%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%81%8B}}</ref> ==== အနှစ်ချုပ် ==== * တစ်ကြိမ် - {{အလံ|Thailand}}နိုင်ငံ (တစ်ကြိမ်သည် တရားဝင်မကြေညာထားပါ။)၊ * နှစ်ကြိမ် - {{အလံ|Belarus}}၊ {{အလံ|China}} * ခုနှစ်ကြိမ် - {{အလံ|Russia}} {| class="wikitable" |+တရားဝင် နိုင်ငံတကကာ ခရီးစဉ်များ !ခရီးစဉ် !ရောက်ရှိသည့် နိုင်ငံများ !မြို့များ !ရက်စွဲ !အကြောင်းအရာ !ရင်းမြစ် |- |၁။ |{{အလံ|Russia}} |[[မော်စကိုမြို့]] |၂၁-၂၇ ဇွန် ၂၀၂၁ |ပထမတစ်ကြိမ် ရုရှားနိုင်ငံခရီးစဉ်မှာ မော်စကိုတွင် ကျင်းပသော Moscow Conference on International Security 2021 သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/12145/|title=ကမ်းကုန်အောင်မိုက်နေသော မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ရုရှား၏ အခန်းကဏ္ဍ|accessdate=2025-6-26|publisher=Myanmar Now}}</ref> |- |၂။ |{{အလံ|Russia}} |[[မော်စကိုမြို့]] |၁၀-၁၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ |ရုရှားနိုင်ငံကို ဒုတိယအကြိမ် သွားရောက်တဲ့ ခရီးစဉ်အတွင်းမှာ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ဟာ မော်စကိုမြို့၊ ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှုမြို့တော်မှာ ရွှေ စည်းခုံ ပုံတူစေတီ ထီးတော်တင်တာ၊ ရုရှား မြန်မာ ချစ်ကြည်ရေးအသင်း၊ ရုရှား အာဆီယံ စီးပွားရေး ကောင်စီက တာဝန်ရှိသူတွေနဲ့ တွေ့ဆုံတာတွေ လုပ်ခဲ့ပေမယ့်၊ ရုရှား ကာကွယ် ရေးဝန်ကြီး ဆာဂေး ရှိုဂူ တို့နဲ့တော့ တွေ့ဆုံခွင့်မရခဲ့ဘဲ ရုရှား ဒုတိယကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီး အလက်ဇန်းဒါး ဖိုမင်နဲ့သာ တွေ့ဆုံခဲ့ရပါသည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/11998/|title=အပယ်ခံစစ်ခေါင်းဆောင်၏ ဟန်ပြရုရှားခရီးစဉ်|accessdate=2025-6-26|publisher=Myanmar Now}}</ref> |- |၃။ |{{အလံ|Russia}} |ဒီဗော့စတော့ခ်မြို့ |၄-၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ |(၇) ကြိမ်မြောက် အရှေ့ဖျားစီးပွားရေးဖိုရမ် (The 7th Eastern Economic Forum-2022) သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ မျက်နှာစုံညီပွဲတွင် ပူတင်နှင့်လည်း ဆုံတွေ့နိုင်ခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/29869|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် Eastern Economic Forum-2022 ၏ မျက်နှာစုံညီအစည်းအဝေး Plenary Session ၌ တက်ရောက် ပါဝင်ဆွေးနွေး|accessdate=2025-6-26|publisher=MOI}}</ref> |- |၄။ |{{Flag|China}} |[[ကူမင်းမြို့]] |၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၄ |အဋ္ဌမကြိမ် မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲ (ဂျီအမ်အက်စ်) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ တရုတ်ဝန်ကြီးချုပ် မစ္စတာလီချန်နှင့် တွေဆုံခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/63632|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် အဋ္ဌမကြိမ် မဟာမဲခေါင်ဒေသခွဲ (ဂျီအမ်အက်စ်) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်|accessdate=2025-6-26|publisher=Ministry of Information}}</ref> |- |၅။ |{{အလံ|Russia}} {{Flag|Belarus}} |[[မော်စကိုမြို့]]၊ မင့်စ်မြို့ |၄-၉ မတ် ၂၀၂၅ |ရုရှားသမ္မတ ပူတင်နှင့် ဘယ်လာရုစ်နိုင်ငံသမ္မတ လူကာရှန်ကိုတို့နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/03/12/398454.html|title=မင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ ရွေးကောက်ပွဲကို ရုရှားနဲ့ ဘီလာရုစ် အာဏာရှင်တွေ အားပေး|accessdate=2025-6-26|publisher=The Irrawaddy}}</ref> |- |၆။ |{{Flag|Thailand}} |[[ဘန်ကောက်မြို့]] |၃ ဧပြီ ၂၀၂၅ |ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ကျင်းပသည့် [[ဘင်းမ်စတက်|BIMSTEC]] ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် တက်ရောက်ခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://ayartimes.com/?p=52388|title=စစ်ခေါင်းဆောင် က ဘင်းမ်စတက် အစည်းအဝေးအတွက် ပြင်ဆင်ခဲ့သော်လည်း အကျိုးအမြတ် မထွက်ဘဲ ဆန့်ကျင်မှုများသာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရ|publisher=Ayeyarwaddy Times|accessdate=2025-6-26}}</ref> |- |၇။ |{{အလံ|Russia}} |[[မော်စကိုမြို့]] |၇-၁၀ မေ ၂၀၂၅ |ရုရှားနိုင်ငံ၊ မော်စကိုမြို့တွင်ကျင်းပသည့် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ပြီးဆုံးသည့် ရင်ပြင်နီအောင်ပွဲ အခမ်းအနားတက်ပွဲတက်ရောက်ခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/69680|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ မဟာမျိုးချစ်စစ်ပွဲကြီးအောင်ပွဲ နှစ် (၈၀) ပြည့်အထိမ်းအမှတ် စစ်ရေးပြအခမ်းအနားသို့ ပါဝင်တက်ရောက်|accessdate=2025-6-26|publisher=Ministry of Information}}</ref> |- |၈။ |{{Flag|Russia}} {{အလံ|Belarus}} |မင့်စ်မြို့၊ နိုဗာစီဗစ်မြို့၊ Ulan-Ude မြို့ |၂၅-၂၉ ဇွန် ၂၀၂၅ |စတုတ္ထအကြိမ် ဥရောပ-အာရှစီးပွားရေးဖိုရမ်(Eurasian Economic Forum 2025)သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ဘယ်လာရုစ်နိုင်ငံသို့ မရောက်မီ၊ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ နိုဗာစီဗစ်မြို့သို့ အရင်ရောက်ရှိပြီး၊ နိုဗာစီဗစ်ဒေသအုပ်ချုပ်ရေးမှူး Mr. Travnikov Ahdrey Aleksandrovich နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဘယ်လာရုစ်သမ္မတနိုင်ငံမှ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ၊ Buryatia ပြည်နယ်၊ Ulan-Ude မြို့သို့ တရားဝင်ချစ်ကြည်ရေးခရီးရောက်ရှိခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/71501|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ စတုတ္ထအကြိမ် ဥရောပ-အာရှစီးပွားရေးဖိုရမ်(EEF 2025)သို့ တက်ရောက်ရန် ဘယ်လာရုစ်သမ္မတနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိ|accessdate=2025-6-26|publisher=MOI|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250626062311/https://www.moi.gov.mm/news/71501|archivedate=2025-6-26}}</ref> |- |၉။ |{{အလံ|China}} |တီယန်ကျင်းမြို့ |၃၀ ဩဂုတ် - ၇ စက်တင်ဘာ<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74578|title=တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံသို့ အလုပ်သဘောခရီးစဉ်သွားရောက်ခဲ့ပြီး နှစ်နိုင်ငံနှင့် နိုင်ငံတကာမှ ခေါင်းဆောင်များအား တွေ့ဆုံ၍ နိုင်ငံဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် ဆွေးနွေးဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည့် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အား ပြည်သူလူထုများက သောင်းသောင်းဖြဖြ ကြိုဆိုနှုတ်ဆက်|publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=8 September 2025}}</ref> ၂၀၂၆ |[[ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့|ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုအဖွဲ့]] ထိပ်သီးအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74363|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုအဖွဲ့ ထိပ်သီးအစည်းအဝေး (SCO SUMMIT 2025) အစည်းအဝေးအထိမ်းအမှတ်ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုညစာစားပွဲသို့ တက်ရောက်|accessdate=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန}}</ref> | |- |၁၀။ |{{အလံ|Russia}} |[[မော်စကိုမြို့]] |၂၄-၂၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |ကမ္ဘာ့အဏုမြူသီတင်းပတ်ဖိုရမ်-၂၀၂၅ (World Atomic Week Forum 2025) သို့တက်ရောက်ခဲ့သည်။ |<ref>{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/75321|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ ကမ္ဘာ့အဏုမြူသီတင်းပတ်ဖိုရမ်-၂၀၂၅ (World Atomic Week Forum - 2025) ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံသို့ထွက်ခွာ|publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=25 September 2025}}</ref> |} === နိုင်ငံတော်သမ္မတ (၂၀၂၆ - လက်ရှိ) === * တစ်ကြိမ် - {{အလံ|India}} {| class="wikitable" !ခရီးစဉ် !ရောက်ရှိသည့် နိုင်ငံများ !မြို့များ !ရက်စွဲ !အကြောင်းအရာ !ရင်းမြစ် |- |၁။ |{{အလံ|India}} |ဗုဒ္ဓဂါယာ၊ နယူးဒေလီ |၃၀ မေ<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ တရားဝင်ခရီးစဉ် ရောက်ရှိ |url=http://www.moi.gov.mm/news/83365 |access-date=2026-05-31 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> - ၃ ဇွန် ၂၀၂၆ | | |} [[File:Мин Аун Хлайн в Татарстане 02 (25-06-2021).jpg|thumb|၂၀၂၁ခုနှစ် ဇွန်လအတွင်းက ရုရှားနိုင်ငံခရီးစဉ်တွင် ​တွေ့ရစဉ်]] == လူမျိုးတုံး သတ်ဖြတ်မှုနှင့် စစ်ရာဇဝတ်မှုများ == [[ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေး ကောင်စီ]]က မင်းအောင်လှိုင်၏ တပ်မတော်သားများသည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]က အရပ်သားများကို တမင်တကာ ပစ်မှတ်ထားခဲ့ကြကြောင်း၊ ရိုဟင်ဂျာအမျိုးသမီးများကို အဓမ္မပြုကျင့်ခဲ့ကြောင်း၊ အရပ်သားများကိုပစ်ခတ်ကြောင်းနှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]အတွင်းရှိ ကျေးရွာများ မီးရှို့ကြောင်း အစီရင်ခံ သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Section |first=United Nations News Service |date=20 June 2016 |title=UN News – Myanmar must address 'serious' human rights violations against minorities – UN rights chief |url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54268#.WdnLnTtpG02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212012658/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=54268#.WdnLnTtpG02 |archive-date=12 February 2018 |access-date=8 October 2017 |website=UN News Service Section |language=en}}</ref> သူသည် ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးများအား လူမျိုးတုန်းရှင်းလင်းခြင်းအတွက် စွပ်စွဲခံနေရသည်။<ref>{{Cite news |last=Farmaner |first=Mark |date=13 September 2017 |title=Only One Person Can Stop Ethnic Cleansing In Myanmar, And It Isn't Aung San Suu Kyi |work=[[Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/entry/myanmar-rohingya-aung-san-suu-kyi_us_59b83175e4b02da0e13cf59f |url-status=live |access-date=31 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209201258/https://www.huffingtonpost.com/entry/myanmar-rohingya-aung-san-suu-kyi_us_59b83175e4b02da0e13cf59f |archive-date=9 February 2019 |accessdate=19 January 2022 |archivedate=9 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190209201258/https://www.huffingtonpost.com/entry/myanmar-rohingya-aung-san-suu-kyi_us_59b83175e4b02da0e13cf59f }}</ref> အဆိုပါလုပ်ရပ်များသည် လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှု၊ စစ်ရာဇဝတ်မှုနှင့် လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုများ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |date=30 March 2015 |title=Burma's Military Milestone |publisher=[[Human Rights Watch]] |url=https://www.hrw.org/news/2015/03/30/burmas-military-milestone |url-status=live |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804172653/https://www.hrw.org/news/2015/03/30/burmas-military-milestone |archive-date=4 August 2016 |accessdate=28 May 2017 |archivedate=4 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160804172653/https://www.hrw.org/news/2015/03/30/burmas-military-milestone }}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ၏ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတကာ အချက်အလက်ရှာဖွေရေးမစ်ရှင်က မင်းအောင်လှိုင်နှင့် အခြားသော စစ်ဗိုလ်ချုပ်များသည် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တို့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများအတွက် အဓိက တာဝန်ရှိသူများဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref name="UNReport">{{Cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |date=27 August 2018 |title=Myanmar generals had "genocidal intent" against Rohingya, must face justice – UN |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/myanmar-rohingya-un-idUSL8N1VH04R |accessdate=19 January 2022 |archivedate=12 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210212175728/https://www.reuters.com/article/myanmar-rohingya-un-idUSL8N1VH04R }}</ref> မင်းအောင်လှိုင်နှင့် တကွ အခြားစစ်ဗိုလ်ချုပ်များဖြစ်သည့် စိုးဝင်း၊ အောင်ကျော်ဇော၊ မောင်မောင်စိုးနှင့် သန်းဦးတို့အား စစ်ရာဇဝတ်မှုများအတွက် နိုင်ငံတကာ ရာဇဝတ်မှု တရားရုံးတို့တွင် တရားစွဲဆိုသင့်ကြောင်း ကုလသမဂ္ဂ စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးအဖွဲ့က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=UNReport/> မြန်မာနိုင်ငံတွင်း လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာရေး အမုန်းတရားများ ပြန့်ပွားမှုကို ကာကွယ်ရန်အတွက်ဟုဆိုကာ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်က မင်းအောင်လှိုင်အပါအဝင် လူပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဖေ့စ်ဘွတ်စာမျက်နှာ ၁၉ ခုကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=27 August 2018 |title=Facebook bans Myanmar army chief over rights abuses |work=[[The Times of India]] |url=https://www.timesofindia.com/world/south-asia/facebook-bans-myanmar-army-chief-over-rights-abuses/articleshow/65561259.cms |access-date=27 August 2018}}{{Dead link|date=April 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news |date=27 August 2018 |title=Facebook bans Myanmar Army Chief Min Aung Hlaing, 19 others over rights abuses |publisher=[[News Nation]] |url=http://www.newsnation.in/world-news/facebook-bans-myanmar-army-chief-min-aung-hlaing-19-after-un-report-on-rohingya-article-201517.html |url-status=live |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180827174300/http://www.newsnation.in/world-news/facebook-bans-myanmar-army-chief-min-aung-hlaing-19-after-un-report-on-rohingya-article-201517.html |archive-date=27 August 2018 |accessdate=19 January 2022 |archivedate=27 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180827174300/http://www.newsnation.in/world-news/facebook-bans-myanmar-army-chief-min-aung-hlaing-19-after-un-report-on-rohingya-article-201517.html }}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် မေလ ၁၆ ရက်တွင် တွစ်တာမှလည်း မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.theguardian.com/world/2019/may/16/myanmar-army-chiefs-twitter-account-suspended-over-anti-rohingya-hate-speech |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630080746/https://www.theguardian.com/world/2019/may/16/myanmar-army-chiefs-twitter-account-suspended-over-anti-rohingya-hate-speech |archive-date=30 June 2020 |access-date=5 May 2020}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦးဖြစ်သော ဦး[[ကျော်ဇောဦး]]က ရခိုင်ပြည်နယ်တွင်း တပ်မတော်၏ လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများသည် ပြည်သူလူထုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်များအား ထိခိုက်နစ်နာစေကြောင်း အိတ်ဖွင့်ပေးစာကို မင်းအောင်လှိုင်ထံ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |url=https://kzo.home.blog/2019/03/18/open-letter-to-myanmar-cinc-min-aung-hlaing-from-u-kyaw-zaw-oo-about-damage-incurred-by-intentional-and-indiscriminate-attacks-of-myanma-tatmadaw-on-non-military-targets/ |title=Open Letter to Senior General Min Aung Hlaing from U Kyaw Zaw Oo about damage to cultural heritage, fatalities and casualties incurred by intentional and indiscriminate attacks of Myanma Tatmadaw on non-military targets |publisher=[[Kyaw Zaw Oo]] |year=2019 |access-date=27 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227103927/https://kzo.home.blog/2019/03/18/open-letter-to-myanmar-cinc-min-aung-hlaing-from-u-kyaw-zaw-oo-about-damage-incurred-by-intentional-and-indiscriminate-attacks-of-myanma-tatmadaw-on-non-military-targets/ |archive-date=27 December 2020}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://kzo.home.blog/2019/03/18/open-letter-to-senior-general-min-aung-hlaing-from-u-kyaw-zaw-oo-about-intentional-and-indiscriminate-attacks-of-myanma-tatmadaw-on-non-military-targets/ |title=သမိုင်းဝင် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအဆောက်အအုံများအပါအဝင် စစ်ဖက်ပစ်မှတ်မဟုတ်သည့်နေရာများသို့ တမင်သက်သက် ပစ်ခတ်ကြသဖြင့် သေဆုံးထိခိုက်ကြရသည့်ကိစ္စ အိတ်ဖွင့်ပေးစာ |publisher=[[Kyaw Zaw Oo]] |year=2019 |language=my |access-date=27 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201227104428/https://kzo.home.blog/2019/03/18/open-letter-to-senior-general-min-aung-hlaing-from-u-kyaw-zaw-oo-about-intentional-and-indiscriminate-attacks-of-myanma-tatmadaw-on-non-military-targets/ |archive-date=27 December 2020}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုက မင်းအောင်လှိုင်အား ပိတ်ဆို့မှုများ ချမှတ်ခဲ့ရာ သူ့အား အမေရိကန်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်ခွင့်ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=US Tightens Sanctions on Myanmar Army Chief |url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/us-tightens-sanctions-myanmar-army-chief |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108091251/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/us-tightens-sanctions-myanmar-army-chief |archive-date=8 January 2021 |access-date=11 January 2021 |website=Voice of America |language=en}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Treasury Sanctions Individuals for Roles in Atrocities and Other Abuses |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm852 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207144752/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm852 |archive-date=7 December 2020 |access-date=11 January 2021 |website=U.S. Department of the Treasury}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်း ရိုဟင်ဂျာလူမျိုးများအပေါ် ကျူးလွန်ခဲ့သော လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်ခဲ့သည့် ရာဇဝတ်မှုများနှင့် စစ်ရာဇဝတ်မှုပေါင်းများစွာအတွက် စစ်ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[သတိုးမဟာသရေစည်သူ]] [[သတိုးသီရိသုဓမ္မ|သတိုးသီရိ]]သုဓမ္မ မင်းအောင်လှိုင်ကို ဖမ်းဝရမ်းထုတ်ရန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရာဇဝတ်မှုတရားရုံး (ICC) ၏ ရှေ့နေချုပ် ကာရင် ခန်း (Karim AA Khan) က ICC တရားရုံးကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၇ ရက်နေ့တွင်လျှောက်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy147w07pyo|title=အိုင်စီစီ ဖမ်းဝရမ်း လျှောက်ထားမှု အပေါ် စစ်ကောင်စီ တုံ့ပြန်ချက်|work=BBC Burmese|access-date=၂၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၄|date=၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄ }}</ref>လူ့အခွင့်အရေးတက်ကြွသူများက ထောက်ခံကြိုဆိုခဲ့ကြသော်လည်း တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးပြောခွင့်ရ Mao Ning က ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီက အမှုကိုလွှဲပြောင်းပေးခြင်းမျိုးမဟုတ်လျှင် ရောမဥပဒေစာချုပ်၌ လက်မှတ် မထိုးထားသည့် နိုင်ငံ နှင့် နယ်မြေများအပေါ် အိုင်စီစီတရားရုံးက စီရင်ပိုင်ခွင့်မရှိဟု နိုဝင်ဘာ ၂၈ ရက် တွင် မြန်မာစစ်ခေါင်းဆောင်ဘက်က ပြောဆို ရပ်တည်ခဲ့သည်။အလားတူ မြန်မာစစ်ကောင်စီပြောခွင့်ရ ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းကလည်း အိုင်စီစီရှေ့နေချုပ်၏ ပြောကြားချက်အပေါ် လက်မခံဘဲ ပယ်ချသည်။ == အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများ == မင်းအောင်လှိုင်သည် တပ်မတော်ပိုင် [[ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ စီးပွားရေး ဦးပိုင်လီမိတက်]] (MEHL)တွင် ရှယ်ယာအများစု ပိုင်ဆိုင်သူတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀-၁၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်တွင် ရှယ်ယာ ၅၀၀၀ ပိုင်ဆိုင်ခဲ့ပြီး နှစ်စဉ်အမြတ်ဝေစုအနေဖြင့် ဒေါ်လာ နှစ်သိန်းခွဲ ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Leaked documents reveal global business links to Myanmar military crimes |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/09/mehl-military-links-to-global-businesses/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108144231/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/09/mehl-military-links-to-global-businesses/ |archive-date=8 January 2021 |access-date=11 January 2021 |website=Amnesty International |language=en}}</ref> သူသည် MEHL ၏ နာယက အဖွဲ့ဝင်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=17 June 2020 |title=Systemic Conflict of Interest in Myanmar Military Allows for Serious Corruption |url=https://www.justiceformyanmar.org/press-releases/systemic-conflict-of-interest-in-myanmar-military-allows-for-serious-corruption |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026180332/https://www.justiceformyanmar.org/press-releases/systemic-conflict-of-interest-in-myanmar-military-allows-for-serious-corruption |archive-date=26 October 2020 |access-date=11 January 2021 |website=Justice For Myanmar}}</ref> မင်းအောင်လှိုင်၏ သားဖြစ်သူ အောင်ပြည့်စုံသည် Sky One ဆောက်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီနှင့် အောင်မြင့်မိုမင်းအာမခံ ကုမ္ပဏီအပါအဝင် ကုမ္ပဏီများစွာ ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။<ref name=":3" /> အောင်ပြည့်စုံသည် ဆက်သွယ်ရေးကုမ္ပဏီတစ်ခုဖြစ်သော [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ]]တွင်လည်း ရှယ်ယာများစွာ ပါဝင်ထားသည်။<ref name=":3">{{Cite web |title=တပ်ချုပ်သားပိုင်ကုမ္ပဏီများကို အရေးယူရန် ကုလအချက်အလက်ရှာဖွေရေးအဖွဲ့ တောင်းဆို |url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/2402 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053646/https://www.myanmar-now.org/mm/news/2402 |archive-date=1 February 2021 |access-date=11 January 2021 |website=Myanmar NOW |language=my}}</ref> တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူပြီးနောက် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့ရှိ [[ပြည်သူ့ရင်ပြင်နှင့် ပြည်သူ့ဥယျာဉ်]]တွင် စားသောက်ဆိုင်နှင့် အနုပညာပြခန်းအတွက် နှစ် ၃၀ မြေငှားရမ်းခြင်းကို ဈေးကွက်ပေါက်ဈေးထက် လျော့နည်းသော နှုန်းထားဖြင့် သားဖြစ်သူ အောင်ပြည့်စုံက ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Military Chief's Son Paid 'Very Low' Rent for His Upscale Restaurant on Government-Owned Land |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-chiefs-son-paid-very-low-rent-for-his-upscale-restaurant-on-government-owned-land |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717014336/https://myanmar-now.org/en/news/military-chiefs-son-paid-very-low-rent-for-his-upscale-restaurant-on-government-owned-land |archive-date=17 July 2020 |access-date=11 January 2021 |website=Myanmar NOW |language=en}}</ref> ဆေးနှင့် ဆေးပစ္စည်းများအတွက် [[အစားအသောက်နှင့် ဆေးဝါးကွပ်ကဲမှုဌာန (မြန်မာ)|အစားအသောက်နှင့် ဆေးဝါးကွပ်ကဲရေးဌာန]]၏ ခွင့်ပြုချက်နှင့် အခွန်ကိစ္စရပ်များကို ဝန်ဆောင်မှုပေးသော ''A&M Mahar'' ကုမ္ပဏီသည်လည်း အောင်ပြည့်စုံပိုင်ဆိုင်သော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။<ref name=":1">{{Cite web |title=Dirty Secrets #2: Sr. Gen. Min Aung Hlaing's family profiting off of FDA and Customs clearances |url=https://www.justiceformyanmar.org/stories/dirty-secrets-2-sr-gen-min-aung-hlaings-family-selling-fda-and-customs-clearance-for-profit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026181000/https://www.justiceformyanmar.org/stories/dirty-secrets-2-sr-gen-min-aung-hlaings-family-selling-fda-and-customs-clearance-for-profit |archive-date=26 October 2020 |access-date=11 January 2021 |website=Justice For Myanmar}}</ref> အခွန်ဌာနကို MEHL ၏ ဒါရိုက်တာဟောင်းဖြစ်သူ ဦးကျော်ထင်က ဦးဆောင်သည်။<ref name=":1" /> ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် သမီးဖြစ်သူ [[ခင်သီရိသက်မွန်]]သည် [[သတ္တမမြောက်အာရုံ]] ရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web |title=Military Chief's Family Members Spend Big on Blockbuster Movies, Beauty Pageants |url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-chiefs-family-members-spend-big-on-blockbuster-movies-beauty-pageants |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215082136/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-chiefs-family-members-spend-big-on-blockbuster-movies-beauty-pageants |archive-date=15 December 2020 |access-date=11 January 2021 |website=Myanmar NOW |language=en}}</ref> ထိုနှစ်မှာပင် ချွေးမဖြစ်သူ မျိုးရတနာထိုက်က Stellar Seven Entertainment အမည်ရှိ ဖျော်ဖြေရေးကုမ္ပဏီတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name=":2" /> ==ထမ်းဆောင်ခဲ့သော စစ်ဖက်ဆိုင်ရာတာဝန်များ== {| class="wikitable" |- !ခုနှစ် !! နေရာ !!ရာထူး!! တာဝန် |-၁၉၉၅-၁၉၉၈(အမှတ်(၃၆၉)ခြေမြန်တပ်ရင်း)နမခလက်အောက်ခံတပ်ရင်း(တပ်ရင်းမှူး) | ၁၉၉၈ ||[[အမှတ်(၃၃)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်]] || ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး || စစ်ဦးစီးအရာရှိ (ပထမတန်း) |- | ၁၉၉၉ ||[[အမှတ်(၃၃)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်]] || ဗိုလ်မှူးကြီး|| နည်းဗျူဟာမှူး |- | ၂၀၀၂ ||[[အမှတ်(၄၄)ခြေမြန်တပ်မ ဌာနချုပ်]] || ဗိုလ်မှူးချုပ် || တပ်မမှူး |- | ၂၀၀၃ ဩဂုတ် ||[[စစ်တက္ကသိုလ်]] || ဗိုလ်မှူးချုပ် || ကျောင်းအုပ်ကြီး |- | ၂၀၀၄ နိုဝင်ဘာ || [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] || ဗိုလ်ချုပ်|| တိုင်းမှူး |- | ၂၀၀၆ || [[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] || ဗိုလ်ချုပ် || တိုင်းမှူး |- | ၂၀၀၇ || [[မြန်မာနိုင်ငံ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ်|| [[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး]] |- | ၂၀၀၈ || [[မြန်မာနိုင်ငံ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး || [[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့မှူး]] |- | ၂၀၁၀ ဩဂုတ် || [[မြန်မာနိုင်ငံ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး || [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး (ကြည်း/ ရေ/ လေ)]] |- |၂၀၁၁ မတ် || rowspan="3" |[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး]]|| ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|| rowspan="3" | [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|တပ်မတော်ကာကွယ်ရေး ဦးစီးချုပ်]] |- |၂၀၁၂ ဧပြီ ၃ || ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး |- |၂၀၁၃ မတ် || ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး |} == ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း == ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁ ရက်တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်က [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[မဟာသရေစည်သူ]]ဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်အပ်နှံခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=မြန်မာနိုင်ငံပြန်တမ်း|url=https://data.opendevelopmentmekong.net/dataset/3ca3a1e3-b448-4c9a-b428-cf32d455055e/resource/155c187b-6893-4037-bacb-a6ca8676deb2/download/69-18.pdf|accessdate=2025 August 2|publisher=Open Data Mekong}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် အမိန်ကြော်ငြာစာ အမှတ် ၆၂/၂၀၂၂ အရ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ]] မင်းအောင်လှိုင်သည် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[သတိုးမဟာသရေစည်သူ]]ဘွဲ့နှင့် [[သုဓမ္မသင်္ဂဟ]]ဘွဲ့ဖြစ်သော [[သတိုးသီရိသုဓမ္မ]]ဘွဲ့တို့ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ <ref name=":4" /> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ (၅) ရက်နေ့တွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]က ဂုဏ်ထူးဆောင် [[ပြည်သူ့ရေးရာ စီမံခန့်ခွဲမှု|ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု]]ပါရဂူဘွဲ့ Honorary Doctor of Public Administration (D.P.A honoris causa) ကိုချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/69846d4bdd503d7856062b39 |access-date=2026-04-14 |website=www.npnewsmm.com}}</ref> == ကျန်းမာရေး နှင့် အရေးပေါ်ခွဲစိတ်ခံရမှု == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း (Lumbar Spondylosis with Spinal Stenosis) ဝေဒနာအတွက် နေပြည်တော်ရှိ အမှတ် (၂) တပ်မတော်ဆေးရုံကြီး (ခုတင် ၁၀၀၀) ၌ အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ ပါရဂူများနှင့် မြန်မာ့တပ်မတော်ဆေးတပ်ဖွဲ့တို့ ပူးပေါင်း၍ ၂ နာရီကြာ အရေးပေါ် ခွဲစိတ်ကုသမှု ခံယူခဲ့သည်။ထို ခွဲစိတ်မှုသည် အောင်မြင်ခဲ့ကြောင်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီက သတင်းထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး၊ထုတ်ပြန်ချက်ထဲ တာဝန်များပြန်လည်ထမ်းဆောင်နေပြီဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/310689|title=ယာယီသမ္မတ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း ဝေဒနာခံစားခဲ့ရသဖြင့် အရေးပေါ်ခွဲစိတ်ကုသမှု (၂)နာရီကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ရ|work=Eleven Media Group|access-date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist|2}} {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=[[ရွှေမန်း၊ ဦး|သူရရွှေမန်း]]}} {{s-ttl|title=[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]]|years=၂၀၁၀–၂၀၁၁}} {{s-aft|after=[[လှဌေးဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|လှဌေးဝင်း]]}} {{s-bef|before=[[သန်းရွှေ]]}} {{s-ttl|title=[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]|years=၂၀၁၁–၂၀၂၆}} {{S-aft|after= [[ရဲဝင်းဦး]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[သန်းရွှေ]]<br>{{nobold|[[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နအဖ]]ဥက္ကဋ္ဌ <small>(၁၉၉၇–၂၀၁၁)</small>}}}} {{s-ttl|title=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]]|years=၂၀၂၁–၂၀၂၅}} {{S-aft|after= ''ကောင်စီဖျက်သိမ်း''}} {{s-bef|before=[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] {{nobold|(ယာယီ)}}}} {{s-ttl|title=ယာယီ[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]] (တာဝန်) |years=၂၀၂၄–၂၀၂၆}} {{S-aft|after= ''ကိုယ်တိုင်''}} {{s-vac|last=[[သိန်းစိန်]] {{nobold|(၂၀၁၁)}}}} {{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] |years=၂၀၂၁–၂၀၂၅}} {{S-aft|after= [[ညိုစော]]}} {{s-end}} {{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူ အကြီးအကဲများ}} {{နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ}} {{lifetime|၁၉၅၆| | }} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အာဏာသိမ်း ခေါင်းဆောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မကွေးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထားဝယ်လူမျိုး]] kikkr9svs8painkt87hrrilnop41osh 0 20678 1037938 767012 2026-06-13T13:10:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037938 wikitext text/x-wiki [[File:Ir girl.png|thumb|right|လူနှစ်ဦးအား အနီအောက်ရောင်ခြည်ဖြင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ထားပုံ]] အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည် (သို့) အနီအောက်ရောင်ခြည် ဆိုသည်မှာ အနီရောင်အပြင်ဘက်ရှိ ရောင်ခြည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ ထိုရောင် ခြည်မျိုးသည် ပူနေသည့်ပစ္စည်းများမှ ထွက်ပေါ်လာမြဲဖြစ်သည်။ အလင်းရောင် ထွက်ပေါ်လောက်အောင် တောက်လောင်နေသော ပစ္စည်းတစ်ခုခုမှ အလင်းရောင်ကို၊ ပုံပမာ· နေရောင်ကို သုံးမြှောင့်ဖန်တုံးခေါ် ပရစ်ဇမ်ဖြင့် ခံကြည့်သောအခါ သက်တံ့ မှာကဲ့သို့ ပြာ၊ စိမ်း၊ ဝါ၊ နီ စသော အရောင်ခုနစ်မျိုးပါသည့် ရောင်စုံသက်တံ့စင်းကိုရသည်။ ထိုရောင်စုံသက်တံ့စင်းကို စပက် ထရမ်ဟုခေါ်၏။ သက်တံ့စင်းသည် တစ်ဖက်တွင် အနီရောင် ဖြင့် အဆုံးသတ်၍ အနီရောင်အပြင်ဘက်၌ မျက်စိဖြင့်မြင်နိုင် သော အရောင်မရှိချေ။ သို့ရာတွင် အပူတိုင်းကရိယာဖြင့် စမ်းသပ်ကြည့်လျှင်ကား ရောင်ခြည်တစ်မျိုးရှိကြောင်းကို သိရ၍ ထိုရောင်ခြည်များမှာ အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်များပင် ဖြစ်ကြ ပေသည်။ အပူကိုဆောင်သော ရောင်ခြည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုရောင်ခြည်များကို တစ်ခါတစ်ရံ အပူရောင်ခြည်များဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ဥပမာပြရသော် မီးစွဲနေသည့် မီးသွေး တစ်ခဲကို မီးဖိုမှထုတ်ယူလိုက်လျှင် နီရဲသောအလင်းရောင်သည် တဖြည်းဖြည်း မှိန်သွားလိမ့်မည်။ သို့သော် အလင်းရောင် ပျောက်သွားပြီးသည့်တိုင်အောင် မီးခဲအနီး၌ လက်ကိုပြကြည့်ပါ က အပူရှိန်ရှိသေးကြောင်းကိုမူ ထင်ရှားစွာတွေ့ရလိမ့်ပေမည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းမှာ အင်ဖရာရက်ခေါ် အပူရောင်ခြည်များ ရှိခြင်း ကြောင့်ပင်ဖြစ်လေသည်။ အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်သည် အလင်းရောင်ခြည်များ နည်းတူ လှိုင်းသဘောဖြင့် ရွေ့လျားပျံ့လွင့်ကြ၍ ဒြဗ်ဝတ္ထု တစ်ခုခုပေါ်သို့ ကျရောက်သောအခါ အပူကိုဖြစ်စေသည်။ အချို့ သော အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်များ၏ လှိုင်းအလျားသည် အရှည် ဆုံးဖြစ်သော အလင်းလှိုင်းတို့ထက် အဆပေါင်း ၄ဝဝ ခန့် ပင် ပို၍ရှည်ကြသေးသည်။ ထိုသို့ လှိုင်းအလျား ရှည်ခြင်းကြောင့် သာမန်အလင်းရောင်ခြည်များ မဖြတ်သန်းနိုင်သော ပစ္စည်းများ ကို ဖြတ်သန်းသွားလာနိုင်ကြသည်။ လူသားတို့သည် ၁ဝ၅ဝ နာနိုမီတာရှည်သောလှိုင်းအလျားကို မြင်နိုင်စွမ်းရှိကြသည်။ သို့ရာတွင် ဖန်နှင့်ရေကဲ့သို့ သော အချို့ပစ္စည်းများမှာမူ သာမန်အလင်းရောင်ခြည်များကို လွယ်ကူစွာ ဖြတ်သန်းသွားလာစေသော်လည်း အင်ဖရာရက် ရောင်ခြည်များကိုကား ဖြတ်သန်းခွင့် မပြုကြချေ။ ယခုအခါ အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်ဖြင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ယူ နိုင်သည့်ဖလင်များကို တီထွင်ထားပြီဖြစ်ရာ ထိုဖလင်မျိုးဖြင့် လုံးဝမှောင်နေသည့်အခန်းထဲမှာပင် ဝတ္ထုပစ္စည်းများကို ဓာတ်ပုံ ရိုက်ယူနိုင်ပေသည်။ အင်ဖရာရက်ဓာတ်ပုံပညာ(အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်ဖြင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ခြင်းပညာ)သည် လေကြောင်းမှ ဓာတ်ပုံရိုက်ယူရေး တွင် အလွန်အရေးပါ၏။ ထိုဓာတ်ပုံရိုက်ကိရိယာမျိုးဖြင့် မိုးများ အုံမှိုင်းနေချိန်မှာပင် ဓာတ်ပုံရိုက်ယူနိုင်ရာ ထိုကဲ့သို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်တို့သည် တိမ်တောင်တိမ်လိပ်များကို ဖောက်ထွင်းသွားလာနိုင်ကြသောကြောင့်ဖြစ်လေသည်။ အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်၏ အသုံးကျမှုများမှာ မနည်း လှချေ။ ဤရောင်ခြည်များဖြင့် အကြော၊ အဆစ်ရောင်နာနှင့် အလားတူရောဂါများကို ကုသပျောက်ကင်းစေနိုင်၍ ထိုအတွက် အင်ဖရာရက်ရောင်ခြည်များကို အလိုရှိသည့်နေရာပေါ်သို့ လွှတ် ထုတ် ကျရောက်စေနိုင်သော အင်ဖရာရက်ဓာတ်မီးတစ်မျိုးကို တီထွင်ထားပေသည်။ Infrared (IR) ကိုတစ်ခါတစ်ရံတွင် infrared light ဟုခေါ်သည်ပြီး ပုံမှန်မြင်ရသောအလင်းများထက် လှိုင်းအလျားပိုရှည်သော လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ရောင်ခြည် (EMR) ဖြစ်သည်။ ယေဘူယျအားဖြင့် လူတို့၏ မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်၊ သို့သော် Pulse လေဆာရောင်ခြည်မှ ၁၀၅၀ နာနိုမီတာ (nm) s အထိလှိုင်းအလျားများရှိ IR ကိုအချို့သောအခြေအနေများအောက်တွင်တွေ့မြင်နိုင်သည်။ IR လှိုင်းအလျားများသည်မြင်နိုင်သောရောင်စဉ်တန်း၏ အနီရောင်အစွန်းမှ ၁၀၀ မီလီမီတာ (၃၀၀ GHz) အထိနာနိုမီတာ ၇၀၀ (ကြိမ်နှုန်း 430 THz) အထိတိုးချဲ့သည်။ အခန်းအပူချိန်အနီးရှိအရာဝတ္ထုများမှထုတ်လွှတ်သောအပူဓာတ်ရောင်ခြည်အများစုသည်အနီအောက်ရောင်ခြည်ဖြစ်သည်။ EMR အားလုံးကဲ့သို့ IR သည်တောက်ပသောစွမ်းအင်ကိုသယ်ဆောင်ပြီးလှိုင်းကဲ့သို့၎င်းနှင့်၎င်း၏ကွမ်တန်အမှုန်ဖြစ်သည့်ဖိုတွန်ကဲ့သို့ပြုမူသည်။ အနီအောက်ရောင်ခြည်ဓာတ်ရောင်ခြည်ကို ၁၈၀၀ ခုနှစ်တွင် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်ဆာဝီလျံဟတ်ရှယ်လ်က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုသူသည် အပူမီတာအပေါ်သက်ရောက်မှုရှိသည့်စွမ်းအင်တစ်မျိုးအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ထိုစွမ်းအင်သည် အနီရောင်အလင်းထက်စွမ်းအင်ပိုမိုနိမ့်သောရောင်စဉ်တန်းအမျိုးအစားဖြစ်ပြီး မမြင်နိုင်ချေ။ နေမှစွမ်းအင်စုစုပေါင်း၏ ထက်ဝက်ကျော်သည် နောက်ဆုံး၌ [အဘယ်အချိန်၌] ကမ္ဘာကိုအနီအောက်ရောင်ခြည်ဖြင့်ရောက်ရှိလာသည်ကိုတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုအနီရောင်အောက်ရောင်ခြင်းအား စုပ်ယူခြင်းနှင့် ထုတ်လွှတ်ခြင်း မျှချေသည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုစက်ဝန်းအပေါ် များစွာအကျိုးသက်ရောက်သည်။ အနီအောက်ရောင်ခြည်များ ရေဒီယိုသဘောတရားအရ တုန်ခါမှုလှုပ်ရှားမှုများကိုပြောင်းလဲသောအခါ ၎င်းတို့အား မော်လီကျူးများက ထုတ်လွှတ်ခြင်း သို့မဟုတ်စုပ်ယူခြင်းပြုသည်။ ၎င်းသည် dipole moment ပြောင်းလဲခြင်းတခုအတွင်းတွင် မော်လီကျူးတစ်ခုအတွင်းရှိတုန်ခါမှုပုံစံများကိုနှိုးဆွပြီး သင့်လျော်သောအချိုးကျမော်လီကျူးများအတွက်ထိုစွမ်းအင်အခြေအနေများလေ့လာရန်အသုံးဝင်သောကြိမ်နှုန်းအတိုင်းအတာဖြစ်စေသည်။ Infrared spectroscopy သည်အနီအောက်ရောင်ခြည်တွင်ဖိုတွန်များ၏စုပ်ယူမှုနှင့်ထုတ်လွှင့်မှုကိုဆန်းစစ်သည်။ အနီအောက်ရောင်ခြည်ကိုစက်မှုလုပ်ငန်း၊ သိပ္ပံပညာ၊ စစ်ရေး၊ ဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့်ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအသုံးချမှုများတွင်အသုံးပြုသည်။ ညဘက်မြင်ရသောကိရိယာများတွင် တက်ကြွသောအနီအောက်ရောင်ခြည် သုံး၍ လူနှင့်တိရစ္ဆာန်များအားသတိမထားမိစေဘဲ လေ့လာနိုင်အောင်ဖန်တီးထားသည်။ အနီအောက်ရောင်ခြည်နက္ခတ္တဗေဒကို ဖုန်ထူသောနေရာများဖြစ်သည့် မော်လီကျူးတိမ်များ၊ ဂြိုဟ်များကဲ့သို့အရာဝတ္ထုများကိုရှာဖွေရန်နှင့် စကြဝဠာ၏အစောပိုင်းကာလများက အနီရောင်ပြောင်းသွားသောအရာဝတ္ထုများကို ကြည့်ရှုရန်အတွက် အာရုံခံကိရိယာတပ်ဆင်ထားသောအဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းများတွင် တတ်ဆင်အသုံးပြုအသုံးပြုသည်။ အနီအောက်ရောင်ခြင်သုံး အပူ-ပုံရိပ်ဖမ်းကင်မရာများသည် အပူထိန်းချုပ်စနစ်များတွင် အပူဆုံးရှုံးမှုအားသိရှိရန်အတွက်၊ အရေပြားအတွင်းရှိသွေးပြောင်းလဲစီးဆင်းမှုကိုလေ့လာရန်နှင့် လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများ၏အပူလွန်ကဲမှုကိုရှာဖွေရန်အသုံးပြုသည်။<ref>{{Cite web |url=https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81/infrared-thermometer |title=Infrared Thermometer principle and measurement |access-date=12 April 2021 |archive-date=12 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412085019/https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81/infrared-thermometer |url-status=dead }}</ref> စစ်ရေးနှင့်အရပ်ဘက်အသုံးချမှုများအတွက် ပစ်မှတ်ရယူခြင်း၊ စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ ညဘက်မြင်ကွင်း၊ ပစ်ခတ်ခြင်း နှင့် နောက်လိုက်ခြင်းစသည်တို့တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်အသုံးပြုသည်။ ပုံမှန်ခန္ဓာကိုယ်အပူချိန်ရှိလူသားများတွင် အထူးသဖြင့် လှိုင်းအလျား ၁၀ မီလီမီတာ (မိုက်ခရိုမီတာ) တွင်ဖြာထွက်သည်။ စစ်ရေးမဟုတ်သောအသုံးပြုမှုများတွင် အပူထိရောက်မှုခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာစောင့်ကြည့်လေ့လာခြင်း၊ စက်မှုစက်ရုံစစ်ဆေးခြင်း၊ မူယစ်ဆေးဝါးရှာဖွေခြင်း၊ ဝေးလံသောအပူချိန်အာရုံခံခြင်း၊ တာတိုကြိုးမဲ့ဆက်သွယ်ရေး၊ ရောင်စဉ်တန်းနှင့် ရာသီဥတုခန့်မှန်းခြင်းတို့ပါဝင်သည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref><ref name="Sliney1976">{{cite journal| last1=Sliney | first1=David H. | last2=Wangemann | first2=Robert T. | last3=Franks | first3=James K. | last4 =Wolbarsht | first4=Myron L. | year=1976 | title=Visual sensitivity of the eye to infrared laser radiation | journal=Journal of the Optical Society of America | volume=66 | issue=4 | pages=339–341 | doi=10.1364/JOSA.66.000339 | url =http://www.opticsinfobase.org/josa/abstract.cfm?uri=josa-66-4-339 | quote=The foveal sensitivity to several near-infrared laser wavelengths was measured. It was found that the eye could respond to radiation at wavelengths at least as far as 1064 nm. A continuous 1064 nm laser source appeared red, but a 1060 nm pulsed laser source appeared green, which suggests the presence of second harmonic generation in the retina. |subscription=yes}}</ref><ref name="LynchLivingston2001">{{cite book|last1=Lynch|first1=David K.|last2=Livingston|first2=William Charles|title=Color and Light in Nature|url=http://books.google.com/books?id=4Abp5FdhskAC&pg=PA231|accessdate=12 October 2013|edition=2nd|year=2001|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=978-0-521-77504-5|page=231|quote=Limits of the eye's overall range of sensitivity extends from about 310 to 1050 nanometers}}</ref><ref name="Dash2009">{{cite book|last1=Dash|first1=Madhab Chandra|last2=Dash|first2=Satya Prakash|title=Fundamentals Of Ecology 3E|url=http://books.google.com/books?id=7mW4-us4Yg8C&pg=PA213|accessdate=18 October 2013|year=2009|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-1-259-08109-5|page=213|quote=Normally the human eye responds to light rays from 390 to 760 nm. This can be extended to a range of 310 to 1,050 nm under artificial conditions.}}</ref><ref name="Saidman1933">{{cite journal| last1=Saidman | first1=Jean | date=15 May 1933 | title=Sur la visibilité de l'ultraviolet jusqu'à la longueur d'onde 3130 | trans_title=The visibility of the ultraviolet to the wave length of 3130 | journal=Comptes rendus de l'Académie des sciences | volume=196 | pages=1537–9 | language=French | url =http://visualiseur.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3148d}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:အနီအောက်ရောင်ခြည်]] e7z4t0sc32o9qdikc1j2um9woempg0b 0 20703 1037939 804846 2026-06-13T13:17:42Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037939 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=1 Sep 2021}} [[Image: Hot metalwork.jpg|thumb|[[သတ္တု]]ဒြပ်သား၌ အပူချိန် မြင့်သွား၍ လူ့မျက်စေ့နှင့် မြင်တန်သော [[အပူ စွမ်းအင်ဖြာမှု]]များ [[အလင်း]]အဖြစ်လည်း ထုတ်လွှတ်နေပုံ]] '''အပူစွမ်းအင်''' ([[အင်္ဂလိပ်]]: '''thermal energy''' or '''heat energy''') ဆိုသည်မှာ [[ဒြပ်ထု]]အပိုင်းအစတိုင်း၌ အစဉ်ခိုကပ်နေသော [[စွမ်းအင်]]တမျိုး ဖြစ်ပြီး၊ ထိုစွမ်းအင်ကြောင့် အရာဝတ္ထု၏ အမှုန်တို့မှာ တုန်ခါမှုသဘော အစဉ်ရှိနေကာ ၎င်းတုန်ခါမှုကို [[အပူချိန်]]အဖြစ် တိုင်းတာ ရရှိနိုင်သည်။ ထို့နောက် ၎င်းအပူချိန် ကွာခြားမှုရှိသော အရာဝတ္ထုများ ဆက်စပ်မှု ရှိသည်နှင့် တပြိုင်နက် အပူချိန် တူညီသွားကြသည်အထိ အပူစွမ်းအင်တို့ စီးကူးဖလှယ်ကြမည်။<ref>Van Wylen, Gordon; Sonntag, Richard (1978). ''Fundamentals of Classical Thermodynamics'' (Second edition, SI Version, Revised Printing ed.)</ref><br> လောက(Universe)တွင် အပူစွမ်းအင် ရှိသော်လည်း အအေးစွမ်းအင်ဟု မရှိချေ။ အပူစွမ်းအင် ပမာဏ လျော့နည်းသော အရာဝတ္ထုတို့သာ ရှိနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ရေခဲတုံးကို လူက လက်နှင့်ထိကိုင်၍ အေးသည်ဟု ခံစားရခြင်းမှာ အအေးစွမ်းအင်ကို ခံစားရခြင်း မဟုတ်ပေ။ အပူချိန်ပိုနည်းနေသော ရေခဲတုံးထံသို့ အပူချိန်ပိုများနေသော လက်ဖျားထံမှ အပူစွမ်းအင်တို့ စီးကူးခြင်းသာ ပကတိ ဖြစ်ပျက်နေသည်။ အရေပြားထံမှ ထိုသို့ အပူစွမ်းအင်မှာ လျော့ထွက်နေကြောင်း အာရုံခံဆဲလ်များက ပေးပို့သည့် [[လျှပ်စီး]]ငယ် သတင်းအချက်အလက်များကို [[ဦးနှောက်]]က လက်ခံဖတ်ရှုနေခြင်းသည်ပင်လျှင် လူက ခံစားသိရှိမှုတမျိုးကို ရရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို "အေးသည်"ဟု လူ့ဘာသာစကားဖြင့် သမုတ်ကြသည်။<br> အပူစွမ်းအင် လုံးဝကင်းစင်နေသည့် ဒြပ်ထုသည် အပူချိန်အားဖြင့် [[သုည]] ကယ်လ်ဗှင် (0 K) ဖြစ်နေမည်။ ၎င်းမှာ -273° C ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။ သို့သော် မည်သည့် ဒြပ်ထုမှ ထိုအပူချိန်အတိအကျသို့ ရောက်နိုင်ခြင်း မရှိ၍ အပူစွမ်းအင် လုံးဝကင်းစင်သော ဒြပ်ထု မရှိနိုင်ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။<br> [https://www.neonics.co.th/category/thermometers အပူ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103024358/http://www.birimler.com/sicaklik_birimleri_converter.htm |date=3 January 2007 }} [[ရူပဗေဒ]]အသိအားဖြင်း စွမ်းအင်ဟူသမျှသည် အလုပ်ပြီးမြောက်စေသဖြင့် အလုပ်ပြီးမြောက်မှု (work done) အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သော [[စကေလာ တိုင်းဖွယ်]]များ ဖြစ်သည်။ သို့ဖြင် အလုပ် (work done) နှင့် ယူနစ်ချင်း တူသည်၊ [[နိုင်ငံတကာစံယူနစ်]] အားဖြင့် J (joul; ဂျူးလ်) ဖြစ်သည်။ == လူသားတို့ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် == [[ကမ္ဘာဂြိုဟ်]]ရှိ [[သက်ရှိ]]များ ရှင်သန်ရန် လိုအပ်သော [[စွမ်းအင်]]ကို [[နေ]]မှ အပူစွမ်းအင်အဖြစ် အဓိက ရရှိသည်။ [[အလင်း]]သည်လည်း အပူစွမ်းအင် အသွင်ကွဲတမျိုးဟု သိမှတ်နိုင်သည်။ [[လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း]]များအနက် လူတို့၏ မျက်စေ့မှ အာရုံခံဆဲလ်များ ခံစားနိုင်သော အလင်းရောင်များမှာ အပူစွမ်းအင် ပမာဏအားဖြင့် ခပ်နည်းနည်းသာ ရှိသည်။ ထို့ထက် စွမ်းအင်မြင့်၍ [[လှိုင်းအလျား]]တိုသော (ဥပမာအားဖြင့် [[ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်]]) လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများကို ဒြပ်ထုများက စုပ်ယူလျှင်မူ ရရှိသည့် အပူစွမ်းအင် ပမာဏ ပိုများပေမည်။ သို့ဖြင့် လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းကို ဝတ္ထုတခုထံမှ ဖြာလွတ်ထွက်လာသော အပူစွမ်းအင် အစအနများဟု သိနားလည်နိုင်သည်။<br> မီးလောင်ခြင်းသည်လည်း [[လောင်စာ]]၏ [[အမှုန်|အမှုန်]]များက အပူစွမ်းအင် များပြားလုံလောက်သွားခြင်းကြောင့် (စွမ်းအင် မြင့်လျက် တုန်ခါ ပြုတ်ထွက်ကာ) လေထဲရှိ [[အောက်စီဂျင်]]မော်လီကျူးများနှင့် ဓာတ်ပြုရာမှ အပူစွမ်းအင် ဖြာထွက်မှုပင် ဖြစ်လေသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == အပူကို စွမ်းအင်အဖြစ် မမြင်ဘဲ အရာဝတ္ထုတစ်ခုအနေဖြင့် ကာလကြာညောင်းစွာ အမှတ်မှားလာခဲ့ကြရာ ခရစ် ၁၇၉၈-၉၉ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ''ကောင့် ရမ်းဖှို့'' နှင့် ''ဆာရ် ဟန်ဖှရီ ဒေဗီ'' ဆိုသူ ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးနှစ်ဦးက ထိုအယူ ဟောင်းကို တော်လှန်လိုက်ကြလေသည်။ (ဒေဗီဆာဟန်ဖရီ။)<br> ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးနှစ်ဦး၏လက်တွေ့ စမ်းသပ်မှုများအရ အပူသည် မြင်နိုင်၊ကိုယ်တွယ် နိုင်သည့်အရာဝတ္ထုမဟုတ်၊ ဒြဗ်ဝတ္ထုများအတွင်းရှိ မြူတို့၏ တုန်လှုပ်မှုပင်ဖြစ်သည်ဟု ထုတ်ဖော်လိုက်ကြသည်။ ဆိုလိုရင်း မှာ [[မော်လီကျူး]]ခေါ် မြူတို့၏ တုန်လှုပ်မှုသည် အပူဓာတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးနှစ်ဦး ၏ စမ်းသပ်မှုများနှင့် ဆိုလိုရင်း သဘောတို့မှန်ကန်ပုံကို နောင် နှစ်ပေါင်း ၄ဝ အကြာတွင် ''ဂျိမ်း ပရက်စကော့ ဂျူးလ်'' က တစ်ဖန် မိမိ၏ စမ်းသပ်တိုင်းတာမှုဖြင့် ထပ်မံရှင်းပြမှ ကမ္ဘာက နားလည်လက်ခံလာလေသည်။ ဂျူးလ်သည် အပူနှင့်အလုပ်တို့ ဆက်စပ်နေပုံ၊ မည်သို့တိုင်းတာရရှိပုံတို့နှင့်တကွ အပူ၏ စံတင်ခုကိန်းကိုပါ သတ်မှတ်ခဲ့ရာ ထိုခုကိန်းကို ယခုထက်တိုင် အောင် လက်ခံသုံးစွဲလျက်ရှိသည်။(ဂျူးလဂျေပီ။)<br> == အကြမ်းဖျင်း သဘောတရား == ဒြပ်ဝတ္ထုအသီးအသီး၌ပါရှိသော မော်လီကျူးတို့သည် အမြဲတမ်း တုန်လှုပ်လျက်ရှိသဖြင့် အပူလည်း အမြဲတမ်းပင် ရှိသည်။ သို့ရာတွင် မော်လီကျူးများ သာမန်အခါထက်တိုးတက် လျင်မြန်စွာ တုန်လှုပ်လာမှ အပူမှာ သိသာလာသည်။ အပြင်းအထန် တုန်လှုပ်သောအခါ ပူရုံမက မီးပင် ထတောက်နိုင်ပေသည်။ ထိုကြောင့် တောမီးလောင်ခြင်းသည် ခြောက်သွေ့သော သစ်ကိုင်းများ အချင်းချင်း ပွတ်တိုက်မိရာမှ အတွင်းရှိ မော်လီကျူးများ ပြင်းထန်စွာ တုန်လှုပ်မှုကြောင့် မီးထတောက်ကာ တစ်တောလုံး ကူးဆက် လောင်ကျွမ်းခြင်း ဖြစ်လေသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုခုကို အပူတိုက်ပေးသောအခါ ထိုအပူကြောင့် အလေးချိန်တိုး၍ မလာပေ။ သို့ရာတွင် ထိုအရာဝတ္ထု အတွင်းရှိ မော်လီးကျူးများ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကန်ကျောက်တုန်လှုပ်မှု ပြင်းထန်လာသည့်အတွက် မော်လီကျူးတစ်ခုနှင့် တစ်ခုတို့၏ အကွာအဝေးမှာ ပိုမိုဝေးကွာလာကာ အရာဝတ္ထုကိုယ်ထည်သည် ယခင်က ထက်ကား (ကြီးထွား) လာရလေ သည်။ မီးရထားသံလမ်းတစ်လျှောက်ကို ကြည့်သောအခါ သံလမ်း အဆက်တိုင်း၌ သံလမ်းချင်းထိမနေစေပဲ အနည်းငယ် ခွာထားသည်ကို တွေ့ရလိမ့်မည်။ ထိုသို့ ခွာထားခြင်းမှာ နွေအခါ နေပူလာသောအချိန်၌ သံလမ်းရှည်ထွက်လာသောအခါ အတော်ကျအောင် နေရာပေးထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ဤသို့အပူကြောင့် ကားထွက်လာရာတွင် အရာဝတ္ထုတို့သည် အမျိုး အစားကိုလိုက်၍ ကားထွက်ပုံချင်း မတူကြပေ။ ပုံစံမှာ အရွယ်တူညီသော မှန်စတစ်ခုနှင့် သွပ်စတစ်ခုတို့ကို အညီအမျှ အပူ တိုက်ပေးသည်ဆိုပါစို့။ အပူတိုက်ပေးပြီးနောက် တိုင်းတာကြည့်လျှင် သွပ်စက မှန်စထက် ပိုပြီး ကြီးနေသည်၊ (ဝါ) ကားလာ သည်ကို တွေ့ရပေမည်။<br> အပူကို တိုင်းတာရာတွင် အတိုင်းနှစ်မျိုးရှိ၍ ယင်းတို့မှာ အပူ(အအေး) ချိန်နှင့် အပူပမာဏတို့ ဖြစ်လေသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် မည်မျှပူသည် (အေးသည်)ကို သာမန်အားဖြင့် စင်တီဂရိတ်နှင့် ဖာရင် ဟိုက်ဒီဂရီ အမှတ်ပြ ပြဒါးတိုင် ([[သာမို မီတာ]]) များဖြင့် တိုင်းတာလေ့ရှိသည်။ ဒြပ်ဝတ္ထုတွင်ရှိသော မော်လီကျူးများ ပိုမိုလျင်မြန်စွာ တုန်လှုပ် လာသောအခါ ထိုဒြဗ်ဝတ္ထု၏အပူချိန်အမှတ်သည် မြင့်လာသည်။ ထိုကြောင့် အပူ(အအေး)ချိန်သည် မော်လီကျူးတို့၏ တုန်လှုပ်မှုနှုန်းအပေါ်၌ တည်လျက် ရှိပေသည်။<br> သို့ရာတွင် အပူချိန်အမှတ်ချင်းတူညီသော ရေတစ်စည်နှင့် ရေတစ်ခွက်ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ရေတစ်စည်တွင် ရှိသော အပူ ပမာဏမှာ ရေတခွက်တွင်ရှိသော အပူပမာဏထက် များရပေမည်။ တစ်ဖန် အလေးထုချင်း တူညီစေကာမူ ပစ္စည်းတစ်ခုနှင့် တစ်ခု အမျိုးချင်း ကွဲပြားပါကလည်း ပါရှိသောအပူပမာဏမှာ မည်သည့်နည်းနှင့်မျှ တူညီလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ပုံစံမှာ အလေး ထုချင်း တူညီသောရေနှင့် ပြဒါးကို အပူတိုက်ပေး ကြည့်မည် ဆိုပါစို့။ အပူချိန်အမှတ်ချင်း ညီတူညီမျှ တက်ရလေအောင် ကျွန်ုပ်တို့သည် ပြဒါးထက်ရေကို အပူပိုပြီး တိုက်ပေးရသည်ကို တွေ့ရပေလိမ့်မည်။ လက်တွေ့စမ်းသပ်ချက်အရ ပြဒါး အလေး ချိန် တပေါင်နှင့် ရေအလေးချိန် တစ်ပေါင်ကို အပူချိန်အမှတ် တစ်ဒီဂရီ တက်စေလိုသောအခါ ပြဒါးကို တိုက်ပေးရသော အပူထက် အဆပေါင်း ၃ဝ ကြီးသောအပူဖြင့် ရေကို တိုက်ပေး ရသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ ထိုကြောင့် အပူ ပမာဏသည် အရာဝတ္ထု တစ်ခု၏ အလေးထုနှင့် အမျိုးအစားအပေါ်တွင် တည်ရှိကြောင်း သိအပ်ပေသည်။<br> အပူပမာဏကို ကယ်လိုရီအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗြိတိသျှ အပူခုကိန်း အားဖြင့်လည်းကောင်း တိုင်းတာလေ့ ရှိသည်။ ကယ်လိုရီတစ်ခုမှာ တစ်ဂရမ်လေးသောရေကို အပူချိန်စင်တီ ဂရိတ် တစ်ဒီဂရီ မြှင့်တင်ရန် လိုအပ်သည့် အပူပမာဏ၊ သို့မဟုတ် အပူစွမ်းအင်ဖြစ်သည်။ ကယ်လိုရီကို သိပ္ပံ ကိစ္စ အဝဝတွင် အသုံးအများဆုံး ဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှ အပူခုကိန်း တစ်ခုမှာမူ တစ်ပေါင်လေးသောရေကို ဖာရင်ဟိုက် တဒီဂရီ မြှင့်တင်ရန် လိုအပ်သည့် အပူပမာဏ၊ သို့မဟုတ်၊ အပူစွမ်းအင် ဖြစ်သည်။ ထိုခုကိန်းကို အင်ဂျင်နီယာများ အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ သိပ္ပံပညာပြဆိုချက်အရ ကျွန်ုပ်တို့သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုခု ကို ဖာရင်ဟိုက်ဒီဂရီ -၄၅၉၊ သို့မဟုတ် စင်တီဂရိတ် ဒီဂရီ- ၂၇၃ သို့တိုင်အောင် အအေးခံပေးနိုင်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုအတွင်း ရှိ မော်လီကျူးတို့၏ လှုပ်ရှားမှုမှာ လုံးဝငြိမ်သက်သွားသဖြင့် အပူလည်း လုံးဝကင်းမဲ့သွားပေလိမ့်မည်။ သို့သော် လက်တွေ့ အားဖြင့်ကား အဆုံးစွန်သုညဒီဂရီအမှတ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိသော ထိုအအေးဆုံးအမှတ်သို့တိုင်အောင် မည်သူမျှ မစွမ်းဆောင် နိုင်သေးချေ။ ဒြဗ်ဝတ္ထုတို့သည် အပူချိန်ကိုလိုက်၍၊ တစ်နည်း မော်လီကျူးတို့၏ တုန်လှုပ်မှု အမြန်အနှေးကို လိုက်၍ ရုပ်အခြေအနေ ပြောင်းလဲကြပုံမှာ အတော်စိတ်ဝင်စားဘွယ်ကောင်း ပေသည်။ မော်လီကျူးတို့၏ တုန်လှုပ်မှုကို တဖြည်းဖြည်း လျင်မြန်စေခြင်းဖြင့် ဒြဗ်ဝတ္ထုတို့ကို အေးရာမှ ပူစေသောအခါ ဒြဗ်ဝတ္ထုသည် အခဲမှ အရည်သို့လည်းကောင်း၊ အရည်မှ အငွေ့သို့ လည်းကောင်း ပြောင်းလဲတတ်သည်။ တစ်ဖန် မော်လီကျူး တို့၏ တုန်လှုပ်မှုကို တဖြည်းဖြည်း နှေးစေခြင်းဖြင့် ဒြဗ်ဝတ္ထုကို ပူရာမှ အေးစေသောအခါတွင်လည်း အငွေ့မှ အရည်သို့ လည်းကောင်း၊ အရည်မှ အခဲသို့လည်းကောင်း ပြောင်းလဲသွားတတ်လေသည်။ == အပူစီးကူးနည်းများ == အပူသည် (၁) ဒြပ်သားတလျှောက် စီးကူးခြင်း၊ (၂) ဒြပ်သားတို့ ဝှေ့လှည့်ကာ အပူဖလှယ်ခြင်း၊ (၃) စွမ်းအင်ဖြာထွက်ခြင်း ဟူသော နည်းသုံးနည်းဖြင့် ကူးစက်ဖလှယ်နိုင်သည်။ === ဒြပ်သားတလျှောက် အပူ စီးကူးခြင်း === ဒြပ်သားတစ်ခု၏ အမှုန် အစုအဝေး အပိုင်းအစများ နေရာမရွှေ့ဘဲ ၎င်းတို့၏ တုန်ခါမှုကိုသာ လက်ဆင့်ကမ်းခြင်းဖြင့် [[စွမ်းအင်]]ကို ကူးစက်လက်ဆင့်ကမ်းနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြင့် [[အစိုင်အခဲ]]ဒြပ်သားများ အပူစီးကူးမှု ပြုနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အပူစီးကူးမှုကောင်းသော [[သံ]]ချောင်း၏ အစွန်းတဘက်တည်းကိုသာ မီးတောက်အတွင်း ထားရှိလျှင်လည်း ဤသို့ ဒြပ်သားတလျှောက် အပူစီးကူးခြင်း (thermal conduction) ကြောင့် ကျန်သော မီးတောက်နှင့် ဝေးရာ အစွန်းမှာလည်း မကြာမီ အပူချိန် မြင့်တက်လာမည်ကို အလွယ်တကူ လက်တွေ့ စမ်းကြည့်နိုင်သည်။<br> အပူချိန် ကွာခြားသော ဒြပ်သားထု ၂ခု (သံချောင်းတစ်ချောင်းတည်း၏ တစ်ဝက်နှင့် ကျန်တစ်ဝက် အဖြစ်လည်း တွက်ချက်စဉ်းစားနိုင်။) မျက်နှာပြင်ချင်း ထိစပ်မှု ရှိစေလျှင် ဖြစ်ပေါ်သော အပူစွမ်းအင် စီးကူးနှုန်းမှာ ဤသို့ ဖြစ်အံ့။ <math display="block">\frac{Q}{\Delta t} = -k A \frac{\Delta T}{\Delta x},</math> * <math>\Delta t</math> သည် ထိစပ်နေသည့် [[အချိန်]]ပမာဏ။ * <math>Q</math> သည် ထိစပ်မျက်နှာပြင်ကို ဖြတ်သန်း၍ (အပူချိန်မြင့်ရာ ဒြပ်ထုမှ အပူချိန်နိမ့်ရာ ဒြပ်ထုသို့) စီးကူးသွားသော အပူစွမ်းအင် ပမာဏ။ * <math>A</math> သည် မျက်နှာပြင်ချင်း ထိစပ်နေမှု၏ [[ဧရိယာ|အကျယ်အဝန်း]]။ * <math>\Delta T</math> သည် ဒြပ်ထု၂ခု၏ [[အပူချိန်]]ချင်း ကွာခြားမှု ပမာဏ။ * <math>\Delta x</math> သည် ဒြပ်ထု အစွန်း၂ဘက်ကြား [[အာကာသ|အကွာအဝေး]]။ === ဒြပ်သားတို့ ဝှေ့လှည့်ကာ အပူဖလှယ်ခြင်း === သဲကန္တာရကို ဖြတ်သန်းလာသော လေသည် မခံမရပ်နိုင်အောင်ပူသည်။ မီးဖိုကို ဖြတ်လာသော လေသည်လည်း အလွန်ပူသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤသို့ဖြစ်ခြင်းမှာ အပူသည် တိုက်ခတ်လာသည့် လေဖြင့်အတူ လိုက်ပါလာခြင်း ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် အပူသယ်ဆောင်ခြင်းဆိုသည်မှာ လေပူ၌သာမဟုတ်၊ ရေနွေးနှင့် ရေနွေးငွေ့တို့၌လည်း ပါရှိနိုင် သည်။ အေးသောနိုင်ငံများတွင် တိုက်တာအိမ်ရာများကို နွေး စေရန်အတွက် လေပူ၊ ရေပူ၊ သို့မဟုတ် ရေနွေးငွေ့များ စီးဖြတ် ရာ ပြွန်များကို လိုအပ်သလို တပ်ဆင်ထားကြလေသည်။ === လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းအဖြင့် ဖြာစေခြင်း === နေနှင့် ကျွန်ုပ်တို့ ကမ္ဘာ၏ အကြားတွင် ကျယ်ပြန့်၍ ဒြပ်သားကင်းမဲ့သော [[လေဟာနယ်]]ကြီးသာ ရှိသည်။ ထိုကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့ဆီသို့ အပူရှိန် ရောက်လာသည်မှာ အပူစီးခြင်း၊ သို့မဟုတ် အပူသယ်ဆောင် ခြင်းတို့ဖြင့် ရောက်လာနိုင်ရန် အကြောင်းမရှိ၊ ကြားခံဒြပ်သားကြောင့် မဟုတ်ဘဲ [[လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း]] အဖြစ် ရောက်လာခြင်းသာဖြစ်ပေသည်။ ဒြပ်သား ကိုယ်ထည်တစ်ခု၏ [[အမှုန်|အမှုန်များ]] တုန်ခါမှုကြောင့် အပူလှိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် ပတ်ဝန်းကျင်သို့ အစဉ် ပျံ့နှံ့သွားလေသည်။ သို့သော် အပူလှိုင်းတိုင်းကို မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်ချေ။ အပူလှိုင်းဟုခေါ်ရသော်လည်း သာမန် သဘောအားဖြင့် ထိုလှိုင်းများကိုယ်တိုင်က အပူမဟုတ်ကြ ပေ။ မိမိတို့နှင့် တွေ့ထိမိသော အရာဝတ္ထုတို့တွင် အပူကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် [[လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်|လျှပ်စစ်နှင့်သံလိုက် စက်ကွင်းများ ဂယက်ထ ပျံ့နှံ့မှု]]တို့ ဖြစ်လေသည်။<br> အပူလှိုင်းတို့နှင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုခု တွေ့ထိသောအခါ အပူ လှိုင်းအချို့ကို အရာဝတ္ထုက စုတ်ယူလိုက်၍ ကျန်အပူလှိုင်း များကို ပြန်၍ဟတ်ထုတ်လိုက်လေသည်။ ထိုသို့ စုတ်ယူလိုက်သည့် အပူလှိုင်းတို့၏ စွမ်းအင်ကြောင့် အရာဝတ္ထု အတွင်းရှိ အမှုန်များ တုန်လှုပ်လာကာ အရာဝတ္ထုကို ပူလာစေသည်။ အရာဝတ္ထုတို့သည် အပူလှိုင်းကို စုတ်ယူရာတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု သတ္တိချင်း မတူညီကြချေ။ အမည်းရောင်ရှိသည့်ပစ္စည်းသည် အဖြူရောင်ပစ္စည်းထက် အပူလှိုင်းကို ပိုမိုစုတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုကြောင့် နွေအခါတွင် အဖြူထည်များကို ဝတ်ဆင်ခြင်းဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် အပူဒဏ်မှ ပို၍ သက်သာခွင့်ရကြလေသည်။ ရှေးနှစ်ပေါင်း ကုဋေကုဋာကပင် နေ၏အပူရှိန်သည် ကမ္ဘာပေါ်သို့ ကျရောက်နေခဲ့ပြီးလျှင် ကျောက်မီးသွေး၊ ဓာတ်ဆီ၊ ဓာတ်ဆီအငွေ့၊ ထင်းစသော လောင်စာများထဲတွင် ခိုအောင်း သိုမှီးပြီးနေခဲ့လေသည်။ ထိုကြောင့် ယခုအခါ ကျွန်ုပ် တို့သည် အစားအစာချက်ပြုတ်ခြင်း၊ အလုပ်ရုံစက်ရုံ မီးရထား စသည်တို့တွင် ထိုထင်းမီးလောင်စာတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေခြင်း ဖြင့် အပူစွမ်းအင်ကို ထုတ်နုတ်၍ အသုံးချနေနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ ဓာတ်ပစ္စည်းတို့၏ ဓာတ်ဖောက်ပြန်မှုနှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ် ကို အသုံးပြုခြင်းတို့ဖြင့်လည်း အပူကို ဖန်တီးရယူနိုင်ပေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကာလီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ပဆာဒီး နားမြို့၌ နေ၏အပူရှိန်ကို တိုက်ရိုက်အသုံးချထားသည့် နေမိုတာစက်ကြီးများ ရှိသည်။ ထိုစက်များတွင် နေပူရှိန်ကို ပြောင်းလုံးပုံ ဗွိုင်လာရေနွေးအိုးပေါ်သို့ စုရုံးကျရောက်စေရန် အနေအထားအံကိုက် တပ်ဆင်ထားသော မှန်ကလေးပေါင်း များစွာဖြင့် စီမံထားသည်။ ဤသို့ဖြင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် အပူကို ရှေးကစ၍ အလုပ်လုပ်ရန်အတွက် အမျိုးမျိုး အသုံးချခဲ့လေရာ ဂျိမ်းဝပ်စသော ရှေးအင်ဂျင်နီယာများကြောင့် တစ်ဖန် ကျွန်ုပ်တို့သည် ရေနွေးငွေ့စက်၊ မော်တော်အင် ဂျင်စက်တို့ဖြင့် အပူ၏လုပ်အားကို ထုတ်ယူကာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ ဓာတ်မီးထွန်းညိ|ရေး စက်အမျိုးမျိုးကို ခုတ်မောင်း လည်ပတ်ရေးတို့အတွက် အသုံးချနိုင်ခဲ့ပြန်လေသည်။ ယခုအခါတွင် အပူကို လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့်လည်း သက်သာလွယ်ကူစွာ ထုတ်နုတ်ကာ နေရာ အနှံ့အပြားမှာပင် တိုးတက်အသုံးချလျက် ရှိပေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> == အကိုးအကား == {{notelist}} {{reflist}} <references/> [[ကဏ္ဍ:သာမိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:အပူကူးပြောင်းခြင်း]] tpvozmagqsdtggr2opz5mynsqopw6ui 0 21782 1037966 944898 2026-06-13T14:17:39Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037966 wikitext text/x-wiki [[File:Onde compression impulsion 1d 30 petit.gif|thumb|အသံလှိုင်းဟူသော တုန်ခါမှု ပြန့်နှံ့ပုံသည် [[ရှေ့နောက်ခါ လှိုင်း]]([[:en:longitudinal wave]]) ဖြစ်သည်။ ငြိမ်နေသော မျဉ်းတို့ကို ကြားခံဒြပ်သား၏ ပကတိအနေအထားဟု ယူဆပါ။ ၎င်း၏ [[အမှုန်|အမှုန်]]တို့က တုန်ခါမှုကို လက်ဆင့်ကမ်းသွားသောအခါ ၎င်းတုန်ခါမှုတို့က ရှေ့ခါ နောက်ပြန် လှုပ်ရှားလျက်ပင် ဆက်လက်ရွေ့လျားသွား၏။]] '''အသံ'''သည် [[ဒြပ်|ကြားခံဒြပ်သား]]၏ တုန်ခါမှုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့က (လူ အပါအဝင်) [[တိရစ္ဆာန်]]အချို့၏ နားရှိ အာရုံခံဆဲလ်တို့ထံ သက်ရောက်လျှင် [[ဦးနှောက်]]ထံသို့ ([[နျူရွန်]]များတလျှောက်) သတင်းအချက်အလက် ပေးပို့ခြင်းကြောင့် တိရစ္ဆာန်တို့က ခံစားသိရှိမှု အသွင်တမျိုး ဖြစ်ပေါ်ရသော [[လှုံ့ဆော်ချက်]]များ ဖြစ်သည်။ ထိုခံးစားသိရှိသွင်ကို “ကြားခြင်း”ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ လေထုအတွင်း ကုန်းမြေပေါ်၌ နေထိုင်သော လူအများအဖို့ အဆိုပါ ကြားခံဒြပ်သားက များသောအားဖြင့် [[လေထု|လေ]] ဖြစ်သည်။<br> အခြား လှုံ့ဆော်မှုတမျိုး ဖြစ်သည့် [[အလင်း]]နှင့် မတူသောအချက်မှာ အလင်းကိုယ်တိုင်က ဒြပ်မဲ့ [[လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း]]များ ဖြစ်ပြီး အသံသည် ဒြပ်ရှိသော ကြားခံနယ်၏ လှုပ်ရှားတုန်ခါမှုများ သတ်သတ် ဖြစ်လေသည်။ ထို့ကြောင့် ကြားခံတုန်ခါပေးမည့် ဒြပ်သားမရှိရာ [[လေဟာနယ်]]သို့ အသံက မရောက်ရှိ မကူးစက်နိုင်ပေ။<br> ဤလက်တွေ့စမ်းသပ်မှုမျိုးဖြင့်လည်း သိနိုင်သည်။ ရှေးဦးစွာ သက္ကလတ်၊ ဖော့ စသောအသံကို လွယ်ကူစွာ သယ်ပို့နိုင်စွမ်းမရှိသည့် ပစ္စည်းတစ်ခုခုပေါ်တွင် နာရီသံပတ်ဖြင့်မြည်သော ခေါင်းလောင်းတစ်လုံးကို တင်ထားသည်။ ခေါင်းလောင်းကို လေလုံသော ဖန်အုပ်တစ်ခုဖြင့်ဖုံးအုပ်ပြီးလျှင် ခေါင်းလောင်းကို မြည်စေသောအခါ ထိုခေါင်းလောင်းသံကို ဖန်အုပ်အပြင်မှ ကောင်းစွာ ကြားရလေသည်။ သို့သော် ထိုသို့အသံမြည်နေစဉ် ဖန်အုပ်အတွင်းရှိလေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် တဖြည်းဖြည်း စုပ်လိုက်သောအခါ လေပါးသွားသည့်နှင့်အမျှ ခေါင်းလောင်း သံလည်း တဖြည်းဖြည်းတိမ်လိုက်လာကာ နောက်ဆုံးတွင် မကြားရတော့ချေ။ ထို့ကြောင့် လေထုမရှိဟု ယုံကြည်ရသော ပြင်းထန်လှသော ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားသည့်တိုင်အောင် ထိုပေါက်ကွဲသံကို အနီးအနားမှ ကြားနိုင်ဖွယ်ရာမရှိဟု ယူဆရလေသည်။[https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%e0%b9%80%e0%b8%84%e0%b8%a3%e0%b8%b7%e0%b9%88%e0%b8%ad%e0%b8%87%e0%b8%a7%e0%b8%b1%e0%b8%94%e0%b8%84%e0%b8%a7%e0%b8%b2%e0%b8%a1%e0%b8%94%e0%b8%b1%e0%b8%87%e0%b9%80%e0%b8%aa%e0%b8%b5%e0%b8%a2%e0%b8%87 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410222919/https://www.neonics.co.th/%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%A7%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A1%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B9%89%E0%B8%B2/%E0%B9%80%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%B7%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%94%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%AA%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%87 |date=10 April 2021 }}<br> မည်သည့်အသံပင်ဖြစ်စေထို အသံဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် အရာဝတ္ထုတစ်ခုခု၏ တုန်ခါလှုပ်ရှားမှု ရှိရလေသည်။ လူက စကားပြောစဉ်တွင် အသံဖြစ်ပေါ်ရာ ရေမျို([[လည်မျို]])နားတွင် တုန်ခါမှု ရှိပေမည်။ == ပဲ့တင်သံ == ပဲ့တင်သံမှာ မျက်နှာပြင်တစ်ခုခုကို ရိုက်ပြီးနောက် [[အဟုန်]]များများ ဆုံးမသွားဘဲ ပြန်ကန်လာသည့် တုန်ခါမှု(အသံ)များ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြန်ကန်စေသော မျက်နှာပြင်များက အသံထုတ်လုပ်သည့် အရင်းအမြစ်ကို ဝန်းရံထားသည့် အခြေအနေမျိုးတွင် ပဲ့တင်သံတို့ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ ကပွဲ၊ တရားပွဲ၊ ခန်းမကြီးများတွင် ဤသို့ ထပ်တလဲလဲ ပဲ့တင်သံမျိုး မဖြစ်ပေါ်စိမ့်သောငှာ နံရံ၌ ကန့်လန့်ကာ၊ သို့မဟုတ် အသံ(တုန်ခါမှု)၏ [[အဟုန်]]ကို စုပ်ယူမည့် ဒြပ်သားမျိုးကို တပ်ဆင်ပေးရလေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> == အသံ၏ သွားနှုန်း == အသံသည် ကြားခံဒြပ်သား၏ တုန်ခါမှု ဖြစ်သဖြင့် ကြားခံဒြပ်သားက သိပ်သည်းလေ တုန်ခါမှု ဆင့်ကဲကူးစက်ခြင်းက မြန်လေ ဖြစ်သည်။ အစိုင်အခဲအတွင်း အသံ ဖြတ်သန်းသွားခြင်းက လေအတွင်း ဖြတ်သန်းသွားခြင်းထက် မြန်ပေမည်။ (သို့သော် အစိုင်အခဲအတွင်း၌ အမှုန်တစ်စု တုန်ခါခြင်း [[အဟုန်]]ကို အခြား အမှုန်တစ်စုက ပိုများများ စုပ်ယူသဖြင့် အကွာအဝေး ပိုများများ ကူးစက်ခြင်းကို တားဆီးသည်။)<br> သာမန် [[အပူချိန်]] {{cvt|20|C|F}} ရှိသော လေထုသားအတွင်း အသံ၏ သွားနှုန်း [[အလျင်]]ပမာဏမှာ 343 m/s (တစ်နာရီလျှင် ၇၆၇ မိုင်နှုန်း) ခန့် ဖြစ်သည်။<br> လေထုအပူချိန်က {{cvt|0|C|F}} ဖြစ်နေလျှင် ၎င်းအတွင်း အသံ၏ အလျင်က 331 m/s ခန့်သာ ဖြစ်မည်။<ref>{{cite web |url=https://www.weather.gov/epz/wxcalc_speedofsound |title=Speed of Sound Calculator |publisher=[[National Weather Service]] |access-date=23 July 2021 }}</ref> အသံ၏ သွားနှုန်း (<math>c</math>)ကို ယေဘုယျ တွက်ထုတ်နည်းမှာ နျူတန်-လက်ပလေ့စ် ညီမျှခြင်း (Newton-Laplace equation) ဖြစ်သည်။ <math display="block">c = \sqrt{\frac{K_s}{\rho}}</math> * ''K<sub>s</sub>'' သည် တောင့်တင်းမှုကို ဖော်ညွှန်းသည့် [[တိုင်းဖွယ်]]တမျိုး ဖြစ်ပြီး ကြားခံဒြပ်သား၏ [[ဖိကျုံ့မှု တောင့်ခံနှုန်းထား]] ([[:en:bulk modulus]]) နှင့် သက်ဆိုင်သည်။ * <math>\rho</math> ဟူသည်က [[သိပ်သည်းမှု]] ဖြစ်ပြီး လေထု၏ လေသိပ်သည်းမှုဆိုလျှင်လည်း လေထုအပူချိန်ပေါ် မူတည်နေကြောင်း တွေ့နိုင်သည်။ == အသံနှင့် လူတို့၏နား == နားအတွင်းရှိ အာရုံခံဆဲလ်များက ဦးနှောက်သို့ သတင်းအချက်အလက် ပေးပို့မှ လူအနေနှင့် အသံကြားရခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်။ တုန်ခါမှုတိုင်းအတွက် လူ၏နားစည်က သတင်းအချက်အလက် မထုတ်လုပ်ပေးချေ။ တစ်စက္ကန့်အတွင်း တုန်ခါသည့် အကြိမ်ပေါင်း ၁၆ ကြိမ်မှ အကြိမ်ပေါင်း ၄ဝဝဝဝ အတွင်း ရှိကုန်သော တုန်ခါမှုများမှ သက်ရောက်မှ လူ့နားက သတင်းအချက်အလက် ဦးနှောက်သို့ ပို့သည်။ နားထဲတွင် [[နားအခင်]]ဟုခေါ်သော အမြှေးပါးတစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းက ကြိမ်နှုန်း နည်းလွန်း၊ များလွန်းသော တုန်ခါမှုများအတိုင်း လိုက်လံမတုန်ခါနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အကိုးအကား == {{notelist}} {{reflist}} [[Category:အသံ]] b0011so2zw3dn89aes0dyn6kfb9totj 0 29396 1037977 488900 2026-06-13T14:47:37Z Salai Rungtoi 22844 [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း]] စာမျက်နှာကို [[စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] သို့ Salai Rungtoiက ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား 488900 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organisation |name= Organisation for Economic {{nowrap|Co-operation}} and Development |native_name=''{{lang|fr|Organisation de coopération et de développement économiques}}'' |abbreviation = {{hlist|OECD|''{{lang|fr|OCDE}}''}} |caption=[[:en:Flag of Europe|European Flag]] |logo =OECD logo new.svg |logo_size=200px |logo_caption= Logo |map=OECD member states map.svg |msize = |mcaption ={{legend0|#1a4066|Founding member countries (1961)|border=1px #000 solid;}}<br>{{legend0|#1874CD|Other member countries|border=1px #000 solid;}} |type= [[:en:Intergovernmental organisation]] |motto= |headquarters= [[Paris]], [[France]] |membership= {{Collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title=35 states |{{flaglist|Australia}} |{{flaglist|Austria}} |{{flaglist|Belgium}} |{{flaglist|Canada}} |{{flaglist|Chile}} |{{flaglist|Czech Republic}} |{{flaglist|Denmark}} |{{flaglist|Estonia}} |{{flaglist|Finland}} |{{flaglist|France}} |{{flaglist|Germany}} |{{flaglist|Greece}} |{{flaglist|Hungary}} |{{flaglist|Iceland}} |{{flaglist|Ireland}} |{{flaglist|Israel}} |{{flaglist|Italy}} |{{flaglist|Japan}} |{{flaglist|Latvia}} |{{flaglist|Luxembourg}} |{{flaglist|Mexico}} |{{flaglist|Netherlands}} |{{flaglist|New Zealand}} |{{flaglist|Norway}} |{{flaglist|Poland}} |{{flaglist|Portugal}} |{{flaglist|Slovakia}} |{{flaglist|Slovenia}} |{{flaglist|South Korea}} |{{flaglist|Spain}} |{{flaglist|Sweden}} |{{flaglist|Switzerland}} |{{flaglist|Turkey}} |{{flaglist|United Kingdom}} |{{flaglist|United States}} }} |languages = {{hlist|[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]]|[[ပြင်သစ် ဘာသာစကား|ပြင်သစ်]]}} |leader_title = [[:en:#Secretaries-General|Secretary-General]] |leader_name = [[:en:José Ángel Gurría]] |leader_title2 = Deputy Secretary-General |leader_name2 = [[:en:Rintaro Tamaki]] |leader_title3 = Deputy Secretary-General |leader_name3 = [[:en:Mari Kiviniemi]] |leader_title4 = Deputy Secretary-General |leader_name4 = [[:en:Douglas Frantz]] |formation=1948 as the OEEC<sup>a</sup><br>Reformed in 1961 as the OECD |website=[http://www.oecd.org/ www.oecd.org] |footnotes = {{small|a. Organisation for European Economic Co-operation.}} }} စီးပွားရေး နှင့်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရန်အဖွဲ့အစည်း (Organisation for Economic Co-operation and Development) [[Category:နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်းများ]] {{Stub}} gkssj1dvqypxn0qf6yvyg11cuwe7og2 1037981 1037977 2026-06-13T14:53:09Z Salai Rungtoi 22844 1037981 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organisation |name= စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့ <br> <small>Organisation for Economic Co-operation and Development</small> |native_name=''{{lang|fr|Organisation de coopération et de développement économiques}}'' |abbreviation = {{hlist|OECD|''{{lang|fr|OCDE}}''}} |caption=[[:en:Flag of Europe|European Flag]] |logo =OECD logo new.svg |logo_size=200px |logo_caption= |map=OECD member states map.svg |msize = |mcaption ={{legend0|#1a4066|Founding member countries (1961)|border=1px #000 solid;}}<br>{{legend0|#1874CD|Other member countries|border=1px #000 solid;}} |type= နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း |motto= |headquarters= [[ပါရီမြို့]], [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]] |membership= {{Collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= ၃၅ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ |{{flaglist|Australia}} |{{flaglist|Austria}} |{{flaglist|Belgium}} |{{flaglist|Canada}} |{{flaglist|Chile}} |{{flaglist|Czech Republic}} |{{flaglist|Denmark}} |{{flaglist|Estonia}} |{{flaglist|Finland}} |{{flaglist|France}} |{{flaglist|Germany}} |{{flaglist|Greece}} |{{flaglist|Hungary}} |{{flaglist|Iceland}} |{{flaglist|Ireland}} |{{flaglist|Israel}} |{{flaglist|Italy}} |{{flaglist|Japan}} |{{flaglist|Latvia}} |{{flaglist|Luxembourg}} |{{flaglist|Mexico}} |{{flaglist|Netherlands}} |{{flaglist|New Zealand}} |{{flaglist|Norway}} |{{flaglist|Poland}} |{{flaglist|Portugal}} |{{flaglist|Slovakia}} |{{flaglist|Slovenia}} |{{flaglist|South Korea}} |{{flaglist|Spain}} |{{flaglist|Sweden}} |{{flaglist|Switzerland}} |{{flaglist|Turkey}} |{{flaglist|United Kingdom}} |{{flaglist|United States}} }} |languages = {{hlist|[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]|[[ပြင်သစ်ဘာသာစကား]]}} |formation=1948 as the OEEC<sup>a</sup><br>Reformed in 1961 as the OECD |website=[http://www.oecd.org/ www.oecd.org] }} '''စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့''' (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD) [[Category:နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်းများ]] {{Stub}} hysk3ekjwzirpk27g27s43qxp7dog7s 1037982 1037981 2026-06-13T14:57:04Z Salai Rungtoi 22844 1037982 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organisation |name= စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့ <br> <small>Organisation for Economic Co-operation and Development</small> |native_name=''{{lang|fr|Organisation de coopération et de développement économiques}}'' |abbreviation = {{hlist|OECD|''{{lang|fr|OCDE}}''}} |caption=[[:en:Flag of Europe|European Flag]] |logo =OECD logo new.svg |logo_size=200px |logo_caption= |map=OECD member states map.svg |msize = |mcaption ={{legend0|#1a4066|Founding member countries (1961)|border=1px #000 solid;}}<br>{{legend0|#1874CD|Other member countries|border=1px #000 solid;}} |type= နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း |motto= |headquarters= [[ပါရီမြို့]], [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]] |membership= {{Collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= ၃၅ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ |{{flaglist|Australia}} |{{flaglist|Austria}} |{{flaglist|Belgium}} |{{flaglist|Canada}} |{{flaglist|Chile}} |{{flaglist|Czech Republic}} |{{flaglist|Denmark}} |{{flaglist|Estonia}} |{{flaglist|Finland}} |{{flaglist|France}} |{{flaglist|Germany}} |{{flaglist|Greece}} |{{flaglist|Hungary}} |{{flaglist|Iceland}} |{{flaglist|Ireland}} |{{flaglist|Israel}} |{{flaglist|Italy}} |{{flaglist|Japan}} |{{flaglist|Latvia}} |{{flaglist|Luxembourg}} |{{flaglist|Mexico}} |{{flaglist|Netherlands}} |{{flaglist|New Zealand}} |{{flaglist|Norway}} |{{flaglist|Poland}} |{{flaglist|Portugal}} |{{flaglist|Slovakia}} |{{flaglist|Slovenia}} |{{flaglist|South Korea}} |{{flaglist|Spain}} |{{flaglist|Sweden}} |{{flaglist|Switzerland}} |{{flaglist|Turkey}} |{{flaglist|United Kingdom}} |{{flaglist|United States}} }} |languages = {{hlist|[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]|[[ပြင်သစ်ဘာသာစကား]]}} |formation=1948 as the OEEC<sup>a</sup><br>Reformed in 1961 as the OECD |website=[http://www.oecd.org/ www.oecd.org] }} '''အိုအီစီဒီ''' သို့မဟုတ် '''စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့''' (OECD) သည် အဖွဲ့ဝင် ၃၈ နိုင်ငံ ပါဝင်သော အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုနှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးကို လှုံ့ဆော်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ယင်းအဖွဲ့ကို ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အိုအီစီဒီ (OECD) သည် ဒီမိုကရေစီစနစ်နှင့် ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ် (Market economy) အပေါ် ကတိကဝတ်ပြုထားကြသည့် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအတွက် အများပိုင်ပြဿနာများကို စုပေါင်းဖြေရှင်းခြင်း၊ ဆန်းစစ်လေ့လာခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် စင်မြင့်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အိုအီစီဒီ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများသည် များသောအားဖြင့် စွမ်းဆောင်ရည်မြင့်မားပြီး ဝင်ငွေမြင့်မားသည်ဟု သတ်မှတ်ခံရသည့် အဆင့်မြင့်စီးပွားရေးစနစ် ရှိကြသော အလွန်ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသည်။ [[Category:နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်းများ]] {{Stub}} 702m0ti975vb1cuirnffik98pg27mey 0 38801 1038080 315424 2026-06-14T03:09:07Z သန့်ဇင်အောင် 119979 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1038080 wikitext text/x-wiki '''မှန်နီကုန်းရွာ၊ တောကျွဲလူး''' {{Infobox settlement |official_name = မှန်နီကုန်း |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မှန်နီကုန်း တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[မြန်အောင်ခရိုင်] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[မြန်အောင်မြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[တောကျွဲလူးကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 =မှန်နီကုန်း<ref>GAD, Feb 2011</ref> |latNS = N |latd = 18.09780 |longEW = E |longd = 95.33719 |P-code = 161386 }} ==ကိုးကား== <references/> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ရွာများ]] [[Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ ရွာများ]] [[Category:BotUpload]] h5933861019t4vzbx130m23r0wk7p5r 0 41903 1038195 1034353 2026-06-14T06:49:37Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပြသာဒ် +ပြာသာဒ်) 1038195 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = ကျုံမငေးမြို့ |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]] |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = ကျုံမငေးမြို့ တည်နေရာ၊ မြန်မာ။ |pushpin_mapsize = 300 |subdivision_type = နိုင်ငံ |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းဒေသကြီးများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[မြောင်းမြခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ဝါးခယ်မမြို့နယ်]] |coordinates = {{Coord|16.434917|95.131718|region:MM|display=inline,title}} }} '''ကျုံမငေးမြို့''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မြောင်းမြခရိုင်]]၊ [[ဝါးခယ်မမြို့နယ်]]တွင် ပါဝင်သည့် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ သီဟိုဠ်မှပင့်ဆောင်လာသောမြတ်စွယ်တော်ဘုရားရှိသည်။မြို့လမ်းများမှာကတ္တရာလမ်းများဖြစ်ပြီးလမ်းပန်းသင့်သည်။ '''ကျုံမငေးမြို့သမိုင်း'''အကျဉ်း - ကျုံမငေးမြို့သည် [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[ဝါးခယ်မမြို့နယ်]]တွင် ပါဝင်သော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော ပထမအကြိမ် [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေး (၁၄ ရက်မြောက်နေ့) တွင် [[ဝါးခယ်မမြို့နယ်]]အပိုင် [[ကျုံမငေးရွာ၊ ကျုံမငေးအစုကြီး|ကျုံမငေး]]အား [[မြို့]]အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ <nowiki>##</nowiki> အမည်ဆင်းသက်လာပုံ သမိုင်းကြောင်း ကျုံမငေး ဟူသော အမည်သည် [[မွန်ဘာသာစကား]] "ကြုံမငေး" (ကရုံမငေး) မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု မှတ်သားရသည်။ မွန်ဘာသာဖြင့် "ကြုံ" သည် [[ချောင်း]]၊ "မငေး" သည် လုံခြုံရာအရပ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် "ဘေးကင်းလုံခြုံသောချောင်း" ဟု ဆိုလိုသည်။ ပထဝီအနေအထားအရ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ ညာဘက်ကမ်းတွင် ကျုံမငေးမြို့ရှိပြီး ဘယ်ဘက်ကမ်းတွင် ယခု [[မော်ကျွန်း|မော်ကျွန်းမြို့နယ်]] ရွာသစ်ကျေးရွာနှင့် [[ကျွန်းကျားကြီးရွာ၊ ကံဘဲ့ကလေး|ကျွန်းကြားကြီး]]ကျေးရွာ (သရက်တောကျေးရွာ တစ်ဖက်ကမ်း) တို့ တည်ရှိသည်။ [[ကျွန်းဒိပ်ရွာ၊ ကျွန်းဒိပ်|ကျွန်းဒိပ်]]၊ သရက်တော၊ [[ကျွန်းပြာသာဒ်ရွာ၊ ကျွန်းပြာသာဒ်|ကျွန်းပြဿဒ်]] စသည့် ကျေးရွာများ တည်ရှိရာ ကျွန်းကြီးသည် နောက်မှပေါ်လာသော ကျွန်းကြီးဖြစ်သည်။ ဤမျှကျယ်ဝန်းသောမြစ်တွင် ကျုံမငေးဈေးချောင်းသည် လှိုင်းလေလုံခြုံရာဒေသဖြစ်သောကြောင့် "ကြုံမငေး" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-11-04 |title=ဝါးခယ်မမြို့နယ် – Wakema Township – Geographical Society of Myanmar |url=https://myanmargeographicalsociety.org/wakema-township/ |access-date=2026-05-28 |language=en-US}}</ref> နောက်ထပ် အယူအဆတစ်ခုမှာ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၇၄၈ မှ ၈၇၄ (ခရစ်နှစ် ၁၃၈၆ - ၁၄၂၂) အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ရာဇာဓိရာဇ်]]နှင့် [[မင်းခေါင်ဘုရင်များ|ဘုရင်မင်းခေါင်]]တို့၏ အနှစ် (၄၀) ကြာ စစ်ပွဲကြောင့် ဘေးကင်းရာသို့ ရှောင်တိမ်းလိုသော မွန်အမျိုးသားတို့သည် ဧရာဝတီမြစ်၏ တောင်ဘက်အကျဆုံး ယခုဈေးချောင်းအတွင်း လာရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ရာမှ ၎င်းနေရာအား လုံခြုံဘေးကင်းရာဒေသအဖြစ် အစွဲပြုခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ကျုံမငေးဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၃၀ နီးပါးခန့်ကပင် စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-11-04 |title=ဝါးခယ်မမြို့နယ် – Wakema Township – Geographical Society of Myanmar |url=https://myanmargeographicalsociety.org/wakema-township/ |access-date=2026-05-28 |language=en-US}}</ref> ရှေးလူကြီးများ၏ ပြောစကားအရ "ကျုံမငေး" ဟူသော အမည်ကို မွန်လူမျိုးများက ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး မွန်ဘာသာဖြင့် "ကျုံ" သည် ချောင်း၊ "မငေး" သည် မင်္ဂလာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် "မင်္ဂလာရှိသောချောင်း" ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ အခြားအဆိုတစ်ခုအရ မွန်ဘာသာတွင် "ကျုံ" သည် ချောင်း၊ "မငေး" သည် လယ်ဖြစ်ပြီး တချို့ကလည်း "မိကျောင်းရန်ကင်းသောချောင်း" ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းအပြင် "ကျေလ်မငဲ့" ဟူသော မွန်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကျေလ်" မှာ ချောင်း၊ "မငဲ့" မှာ ကြီးမားသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကြောင်း အယူအဆတစ်ရပ်လည်း ရှိသေးသည်။ မြို့ဖြစ်ပေါ်လာပုံ ထိုသို့ နေထိုင်ခဲ့ကြရာမှ မြန်မာသက္ကရာဇ် [[၁၂၁၄]] ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် [[၁၈၅၂]]) [[ဒုတိယ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲ]] အပြီးတွင် နယ်ချဲ့တို့က [[အောက်မြန်မာပြည်]]ကို သိမ်းပိုက်ထားစဉ် [[အထက်မြန်မာပြည်]]ရှိ မငြိမ်မသက်မှုများကြောင့် [[အညာ|အညာဒေသ]]မှ မိသားစုများသည် လှေကြီးများဖြင့် စုန်ဆင်းလာပြီး ကျုံမငေးတွင် ထပ်မံအခြေချလာခဲ့ကြသည်။ ထိုရွှေ့ပြောင်းလာသူများအနက် နေမျိုးသီရိကျော်စွာဘွဲ့ခံ ဦးမှုန်ဆိုသူ ပါဝင်လာခဲ့ရာ အင်္ဂလိပ်အစိုးရက တိုက်သူကြီးအဖြစ် တာဝန်ပေးအပ် အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်ဟု သိရသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် [[၁၂၇၈]] ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၉၁၆ - [[ဝါးခယ်မမြို့]]အား တရားဝင် မြူနီစီပယ်မြို့အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုပြီး ၁၀ နှစ်အကြာ) တွင် [[ကျွန်းပြာသာဒ်ရွာ၊ ကျွန်းပြာသာဒ်|ကျွန်းပြဿဒ်]]ကျေးရွာ၌ ဂတ်တဲ (ရဲကင်း) စိုက်ခဲ့ပြီး၊ သက္ကရာဇ် ၁၂၇၉ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၉၁၇) တွင် [[ကျုံမငေးရွာ၊ ကျုံမငေးအစုကြီး|ကျုံမငေး]]နှင့် အုန်းပင်ကျေးရွာစုတို့ကို သဲမှုတ်၍ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၈၃ ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၉၂၁) တွင် [[ကျွန်းပြာသာဒ်ရွာ၊ ကျွန်းပြာသာဒ်|ကျွန်းပြဿဒ်ဂတ်]]ကို ဖျက်သိမ်းပြီး [[ကျုံမငေးရွာ၊ ကျုံမငေးအစုကြီး|ကျုံမငေး]]တွင် ဂတ်ရုံး စတင်ဖွင့်လှစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၉၂၂ ([[ဒိုင်အာခီ အုပ်ချုပ်ရေး စနစ်|ဒိုင်အာခီ အုပ်ချုပ်ရေး]]ခေတ်) တွင် [[မြောင်းမြခရိုင်]] ကောင်စီဘုတ်အဖွဲ့မှ စီမံခန့်ခွဲရေးလုပ်ငန်းများကို အင်္ဂလိပ်အစိုးရ ဆုတ်ခွာချိန် ၁၉၄၂ ခုနှစ်အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ [[ကျွန်းပြာသာဒ်ရွာ၊ ကျွန်းပြာသာဒ်|ကျွန်းပြဿဒ်]] ကျုံမငေးကို ကျွန်းပြဿဒ်ရွာမှ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ကျွန်းပြဿဒ်ဘက်ကမ်းတွင် ရှေးဟောင်းစေတီပျက်များနှင့် ရွှေအစစ်ချထားသော တိုင်လုံးများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည့် ရှေးဟောင်းဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ ရှိခဲ့ဖူးကြောင်း သိရသည်။ နောင်တွင် ကျွန်းပြဿဒ်ဘက်၌ ကမ်းပါးများပြိုကျသဖြင့် [[ကိုင်းပင်ကြီး|ကိုင်း]]တောကြီးများသာရှိသော ကျုံမငေးဘက်တွင် ရှင်းလင်း၍ မြို့တည်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၃ ရာစုခန့်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော မွန်-မြန်မာ အနှစ် ၄၀ စစ်ပွဲတွင် မြောင်းမြမြို့စား လောက်ဖျား စစ်ရှုံးသောကြောင့် စစ်ပြေးဘဝဖြင့် ယခု ကျွန်းပြဿဒ်နေရာသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ထိုနေရာတွင် ရေမျောလာသော ကျွန်းတုံးကြီးများဖြင့် ပြဿဒ်တည်ကာ စံမြန်းခဲ့သောကြောင့် "ကျွန်းပြဿဒ်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ယနေ့တိုင် ရှေးဟောင်းစေတီများက သက်သေအထင်အရှား ရှိနေသေးသည်။ ရှေးလူကြီးများက ကျွန်းပြဿဒ်ကို ရွာကြီးဘက်ကမ်းဟုလည်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ကိုးကား <nowiki>*</nowiki> ဝါးခယ်မမြို့နယ် မှတ်တမ်း (SRoTUoM - Wakema Township Record) <nowiki>*</nowiki> [[ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း]] <nowiki>*</nowiki> မွန်-မြန်မာ အဘိဓာန် <nowiki>*</nowiki> ဒေသခံ ရှေးမှီနောက်မှီများ၏ ပြောကြားချက်များ ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ဧရာဝတီတိုင်း}} [[Category:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]] {{Ayeyarwady-geo-stub}} l7lb1w02bx95j1d4v8l8m4j3ix2544z 0 47720 1037968 1034242 2026-06-13T14:28:47Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037968 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = <big> دولة الإمارات العربية المتحدة</big><br />''{{Unicode|Dawlat al-Imārāt al-‘Arabīyah al-Muttaḥidah}}'' | ပုံ_အလံ = Flag of the United Arab Emirates.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coats of arms of the United Arab Emirates.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = | နိုင်ငံတော်သီချင်း = | ပုံ_နေရာ = LocationUnitedArabEmirates.svg | မြို့တော် = [[အဘူဒါဘီမြို့]] | အကြီးဆုံးမြို့ = [[ဒူဘိုင်းမြို့]] | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ဧရိယာ = ၈၃,၆၀၀ km² (၃၂,၂၇၈ sq mi) | ဧရိယာအဆင့် = ၁၁၆ | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = မပြောပလောက် | အမြင့်ဆုံးနေရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | time zone = +၄ | ရုံးသုံးဘာသာများ = [[အာရပ်ဘာသာစကား|အာရပ်]] | လူဦးရေ = ၄,၇၉၈,၄၉၁ (၂၀၀၇) | လူဦးရေအဆင့် = ၁၂၀ | လူဦးရေအထူ = ၅၅/km² (၁၄၂.၅/sq mi) | လူဦးရေအထူအဆင့် = ၁၅၀ | လူမျိုးများ = | ဘာသာတရားများ = | ပွဲများ = | အမျိုးအစား = [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်]] [[သမ္မတတစ်ပိုင်းစနစ်]] နှင့် [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = သမ္မတ | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = Khalifa bin Zayed Al Nahyan (ခလီဖာ ဘင်ဇာယတ် အယ်နတ်ဟယန်) | ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = ဝန်ကြီးချုပ် | ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = Mohammed bin Rashid Al Maktoum (မိုဟာမက် ဘင်ရာရှစ် အယ်မက်ခတွန်) | ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ | ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = [[၂ ဒီဇင်ဘာ]] [[၁၉၇၁]] | GDP_PPP = ၁၈၂.၈၇၆ ဘီလီယံ | GDP_PPP_အဆင့် = | GDP_PPP_per_capita = US $ ၄၉,၉၉၅ | GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = | HDI = ၀.၈၁၅ | HDI_အဆင့် = ၃၂ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = UAE ဒါဟမ် (AED) | အထိမ်းအမှတ်များ = | ISO 3166-1 = AE | cctld = .ae | calling_code = +၉၇၁ }} '''အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု''' ကို အဲမရိတ်စ် (စော်ဘွားပြည်များ) သို့မဟုတ် ယူအေအီး (UAE) ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းလေ့ ရှိကြပြီး [[အာရှ]]တိုက် အနောက်တောင်ဘက် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ အာရပ်ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် တည်ရှိသော ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကုန်းမြေနယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်နေသော နိုင်ငံများမှာ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]] နှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ]] တို့ဖြစ်ကြသည်။ [[ကာတာနိုင်ငံ]] ၊ အီရန်နိုင်ငံတို့နှင့်လည်း ပင်လယ်နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉.၂ သန်းမျှ ရှိပြီး ၁.၄ သန်းမှာ အဲမရိတ် နိုင်ငံသားများ ဖြစ်ကာ ၇.၈ သန်းမှာ နိုင်ငံရပ်ခြားမှ လာရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses|title=Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses|publisher=migrationpolicy.org }}</ref> ၁၉၇၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စုတွင် မြို့တော်ဖြစ်သော အဘူဒါဘီ နှင့်အတူ ဒူဘိုင်း၊ ရှာဂျာ၊ အက်ဂျ်မန်၊ အွမ်-အယ်-ကူဝိန်း၊ ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား၊ ဖူဂျာအီရာ ဟူသော [[:en:Emirates of the United Arab Emirates|စော်ဘွားပြည်နယ် (၇) ခု]] ပါဝင်သည်။ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းစီကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှိသော [[:en:Emir|အမီယာ]]ဟုခေါ်သော စော်ဘွားတစ်ဦးစီမှ အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့အားလုံး စုပေါင်း၍ ဖက်ဒရယ် ထိပ်သီးကောင်စီ တစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသည်။ ၎င်းတို့ထဲမှ အဘူဒါဘီစော်ဘွားအား အာရပ်စော်ဘွားများ နိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ ဒူဘိုင်းစော်ဘွားအား နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်သည်။ အစ္စလာမ် ဘာသာသည် နိုင်ငံတော် ဘာသာဖြစ်ပြီး အာရပ်ဘာသာ စကားမှာ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သော်လည်း အင်္ဂလိပ် ဘာသာကို နေရာအနှံ့ အသုံးပြုကြသည်။ ယူအေအီးနိုင်ငံ၏ ရေနံထွက်ရှိမှုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် သတ္တမမြောက် အများဆုံး ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2178rank.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020171232/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2178rank.html|archivedate=20 October 2012 |title=Oil&nbsp;– proved reserves |publisher=Cia.gov }}</ref> သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ ထွက်ရှိမှုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင့် ၁၇ ရှိသည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20120705035456/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2011/STAGING/local_assets/pdf/natural_gas_section_2012.pdf Natural Gas]. BP Statistical Review of World Energy June 2012</ref> ကွယ်လွန်သွားပြီ ဖြစ်သော အဘူဒါဘီမင်းသား နှင့် ယူအေအီး၏ ပထမဆုံး သမ္မတဖြစ်ခဲ့သည့် ရှိတ်ဇာယာဒ်မှ အဲမရိတ်နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များကို ကြီးကြပ်ခဲ့ပြီး ရေနံမှာ ရသော အမြတ်ငွေများကို ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုများ၊ ပညာရေး နှင့် အခြေခံ အဆောက်အအုံတို့တွင် အသုံးချခဲ့သည်။<ref name="bbc.co.uk">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998 |title=United Arab Emirates profile |publisher=BBC News |date=14 November 2012 }}</ref> [[ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ]] အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများတွင် ယူအေအီး၏ စီးပွားရေးမှာ လုပ်ငန်း အစုံဆုံး ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်သော [[ဒူဘိုင်းမြို့]]မှာ ကမ္ဘာ့မြို့တော်တစ်ခုနှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေကြောင်းဆက်သွယ်ရေး၏ ဗဟိုဌာနတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url = http://www.thenational.ae/business/aviation/its-official-dubai-international-is-worlds-busiest-airport|title = Dubai International is world’s busiest airport|last = Iyer|first = Srinivasan|date = 30 December 2014|work = The National|access-date = 4 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/index.php |title=IMF Data Mapper |publisher=Imf.org }}</ref> သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ နှင့် ရေနံ တင်ပို့ရောင်းချမှုပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေရဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name=WorldFactbook>{{cite web |url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html |title=The World Factbook |accessdate=21 November 2015 |archivedate=6 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406123811/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html }}</ref><ref name="WTO Trade Statistic 2009">{{cite web |url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=AE |title=WTO Trade Statistic 2009 |work=Stat.wto.org |accessdate=21 November 2015 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304185435/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=AE }}</ref><ref name="lse.ac.uk">{{cite web|url=http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/kuwait/documents/Economic-diversification-in-the-GCC-countries.pdf|title=Economic diversification in the GCC countries|page=13|accessdate=21 November 2015|archivedate=5 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205052923/http://www.lse.ac.uk/middleEastCentre/kuwait/documents/Economic-diversification-in-the-GCC-countries.pdf}}</ref> ယူအေအီးမှာ ၎င်း၏ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ အတွက် ဝေဖန်ခံနေရဆဲ ဖြစ်ပြီး ဥပဒေအတွင်း [[ရှရီအသ်|ရှာရီယာ ဥပဒေ]]၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုများကြောင့်လည်း ပါဝင်သည်။<ref name=ramadan>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Xs98Nv0Pe5E|title=Sharia law and Westerners in Dubai: should non-Muslims in UAE be made to face Islamic justice?}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fanack.com/en/countries/uae/administration-politics/torture-and-flogging/|title=United Arab Emirates: Torture and Flogging|work=Fanack|accessdate=21 November 2015|archivedate=6 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006131138/http://fanack.com/en/countries/uae/administration-politics/torture-and-flogging/}}</ref><ref name=bergner>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=NqIkQz68_fgC&pg=PA2203|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2008|work=Jeffrey T. Bergner|page=2203}}</ref> ယူအေအီး၏ နိုင်ငံတကာတွင် နေရာတစ်ခု ရယူလာမှုကြောင့် ဝေဖန်သုံးသပ်သူ အချို့က ဒေသအတွင်း ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရှိသောနိုင်ငံနှင့် ကမ္ဘာ့ အင်အား အသင့်အတင့်ရှိ နိုင်ငံ တစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/feature/the-uae-egypt%E2%80%99s-new-frontier-libya-11184|title=The UAE and Egypt's New Frontier in Libya|work=The National Interest|date=3 September 2014|accessdate=26 October 2014|first=Ellen|last=Laipson}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gevans.org/speeches/speech441.html|title=Middle Power Diplomacy|first=Gareth|last=Evans|date=29 June 2011|accessdate=26 October 2014}}</ref> ==သမိုင်း== ===ရှေးဟောင်းခေတ်=== ယူအေအီးတွင် လူသားတို့ စတင်နေထိုင်သည်ဟု သိရှိရသော အချိန်မှာ [[ဘီစီ]] ၅၅၀၀ ခန့်တွင် ဖြစ်သော်လည်း ယူအေအီးနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၃၀,၀၀၀ ခန့်က မီးခေတ်ကျောက်များကို တွေ့ရှိရ၍ ထိုစဉ်ကတည်းက လူနေထိုင်မှု ရှိသည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{Cite news|url = http://www.thenational.ae/uae/uae-archaeologist-discovers-the-swiss-army-knife-from-130-000-years-ago|title = UAE archaeologist discovers the Swiss Army knife from 130,000 years ago|last = Pennington|first = Roberta|date = 5 February 2014|work = The National|accessdate = November 2014}}</ref> ထိုစဉ်အချိန်ကတည်းက ပြင်ပ ကမ္ဘာနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိခဲ့သည်ဟု ယူဆရသော သက်သေရှိခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် မက်ဆိုပိုတေးမီးယား၏ အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဆက်သွယ်မှုများကို တောက်လျှောက် တွေ့ရပြီး အမျိုးအစားစုံလင်သည်။ ဟာဂျာတောင်များမှ ကြေးနီကို ဘီစီ ၃၀၀၀ ခန့်ကပင် စတင် ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.adias-uae.com/ |title=Abu Dhabi Islands Archaeological Survey (ADIAS) |publisher=Adias-uae.com |access-date=22 November 2015 |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302223259/http://www.adias-uae.com/ }}</ref> ၆၃၇ ခုနှစ်တွင် ဂျူလ်ဖာ (ယနေ့ခေတ် ရာဆယ်ခိုင်မာရ်)အား အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်တို့ အီရန်ရှိ ဆပ်စေးနီးယန်း အင်ပိုင်ယာအား ကျူးကျော်ရာတွင် တပ်စခန်း အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="AbedHellyer2001">{{cite book|author1=Ibrahim Abed|author2=Peter Hellyer|title=United Arab Emirates, a New Perspective|url=https://books.google.com/books?id=QcMz3zV0qAMC&pg=PA83|year= 2001|work=Trident Press Ltd|isbn=978-1-900724-47-0|pages=83–84}}</ref> [[အေဒီ]] ၂ ရာစုတွင် အာရေဗျ၏ တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းတွင်လူမျိုးစုတို့ ရွေ့လျားမှုများ ရှိခဲ့ပြီး အက်ဇ်ဒိုက် ကာတာနီ ( သို့မဟုတ် ယာမာနီ) နှင့် ကူဒါလူမျိုးစုများမှ ဟာဂျာတောင်ကုန်းများ၏ အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် နေရာယူခဲ့ကြပြီး ဆပ်စေးနစ် တို့က အရှေ့ဘက် သို့မဟုတ် ဘာတီနာ ကမ်းရိုးတန်းကို လွှမ်းမိုး ထားခဲ့ကြသည်။ အယ်လ် ဘာရန်ဟု ခေါ်ဆိုသော ပါရှားကမ်းရိုးတန်းနှင့် တူရန်ဟု ခေါ်ဆိုသော အတွင်းပိုင်း အိုအေစစ် မြို့ အယ်လ်အန်တို့သည့် အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းမှ အတွင်းပိုင်းသို့ ကုန်သွယ်မှု ပြုရာလမ်းကြောင်းတွင် အရေးပါသော ခရီးထောက်နားရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title = From Trucial States to United Arab Emirates|url = https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse|last = Bey|first = Frauke|work= Longman|year = 1996|isbn = 0582277280|location = UK|pages = [https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse/page/22 22]–23}}</ref> ယူအေအီးတွင် ရှိသော ခရစ်ယာန်တို့၏ အစောဆုံး နေရာကို ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ပထမဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဆာရ်ဘာနီ ယပ်စ် ကျွန်းဟု ခေါ်သော ကြီးမားကျယ်ပြန့်သည့် ဘာသာရေး အဆောက်အဦးများဖြစ်ကာ ၇ ရာစုက တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နက်စတိုးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း ဖြစ်၍ အေဒီ ၆၀၀ ခန့်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး အေဒီ ၇၅၀တွင် ထိုဘုရားကျောင်းအား ငြိမ်းချမ်းစွာ စွန့်ခွာခဲ့သည့် ပုံ ပေါ်သည်။<ref>{{Cite news|url = http://www.thenational.ae/news/uae-news/ancient-secrets-of-sir-bani-yas-island-unveiled|title = Ancient secrets of Sir Bani Yas unveiled|last = Thomas|first = Jen|date = 12 December 2012|work = The National|accessdate = November 2014|archivedate = 22 December 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151222103357/http://www.thenational.ae/news/uae-news/ancient-secrets-of-sir-bani-yas-island-unveiled}}</ref> ထိုတွေ့ရှိမှုကြောင့် အာရပ်ကျွန်းဆွယ်တွင် အေဒီ ၅၀ ခုနှစ်မှ ၃၅၀ အတွင်း ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ၏ နောက်မှ လိုက်၍ ခရစ်ယာန်ဘာသာ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည့်ဟု ယူဆရသော ရှားပါးသော အထောက်အထား တစ်ခုဖြစ်သည်။ သေချာသည့် အချက်မှာ အိုမန်တွင် ဂျွန်ဟု ခေါ်သော ဘစ်ရှော့တစ်ဦး ၅ရာစုတွင် ရှိခဲ့ပြီး အိုမန်၏ နောက်ဆုံး ဘစ်ရှော့မှာ ၆၇၆ ခုနှစ်တွင် ရှိခဲ့သော အစ်တီးယန်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|title = The Trucial States|last = Hawley|first = Donald|work= Allen & Unwin|year = 1971|isbn = 9780049530058|location = UK|pages = 48–51}}</ref> ===အစ္စလာမ်=== အာရပ်ကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့မြောက်ထိပ်စွန်းသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာ ပျံ့နှံ့ရခြင်းမှာ အေဒီ ၆၃၀ တွင် အစ္စလာမ်တို့၏ တမန်တော် မိုဟာမက်ထံမှ အိုမန်ရှိ အုပ်ချုပ်သူများသို့ ဟစ်ဂျရာဟု ခေါ်သော အစ္စလာမ်တို့၏ ရွေ့လျားမှုအပြီး ၉ နှစ်အကြာ တွင် တိုက်ရိုက်ပေးပို့သော စာ၏ နောက်ဆက်တွဲများ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ထို့နောက်တွင် အုပ်ချုပ်သူများ အုပ်စုဖွဲ့၍ မဒီနာမြို့သို့ သွားရောက်ကြကာ အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းပြီးနောက်တွင် မြောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းကို လွှမ်းမိုးထားသော လူကြိုက်နည်းသသည့် ဆပ်စေးနစ်တို့ကို အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title = From Trucial States to United Arab Emirates|url = https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse|last = Bey|first = Frauke|work= Longman|year = 1996|isbn = 0582277280|location = UK|page = [https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse/page/127 127]}}</ref> တမန်တော် မိုဟာမက် ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့၏ တောင်ဘက်ရှိ အစ္စလာမ် အဖွဲ့အစည်းအသစ်များမှ မွတ်စလင် ခေါင်းဆောင်များကို ပုန်ကန်၍ ခွဲထွက်ရန် ကြိုးစားကြသည်။ အဘူဘက်ကာမှ မဒီနာမြို့မှ စစ်တပ်တစ်တပ်ကို စေလွှတ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ရစ်ဒါစစ်ပွဲဖြင့် နယ်မြေများကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက် နိုင်ခဲ့ကာ သွေးလွှမ်းသော ဒစ်ဘာ တိုက်ပွဲတွင် လူဦးရေ ၁၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref>{{Cite book|title = From Trucial States to United Arab Emirates|url = https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse|last = Bey|first = Frauke|work= Longman|year = 1996|isbn = 0582277280|location = UK|pages = [https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse/page/127 127]–128}}</ref> ထိုအဖြစ်အပျက်မှ ကယ်လီဖိတ်၏တည်တံ ခိုင်မြဲမှုကို ပြသခဲ့ပြီး အာရပ်ကျွန်းဆွယ်ကို အသစ်ပေါ်ထွန်းလာသော ရာရှီဒွန် ကယ်လီဖိတ်၏ အောက်တွင် စုစည်းနိုင်ခဲ့သည်။ ===အော့တမန်နှင့် ပေါ်တူဂီခေတ်=== ကြမ်းတမ်းသော သဲကန္တာရ ပတ်ဝန်းကျင်မှ နေ၍ စွယ်စုံရသော လူမျိုးစုများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ လှည့်လည်သွားလာနေသော အုပ်စုများ ဖြစ်ကြပြီး အသက်ရှင်နေထိုင်ရေး အတွက် တိရစ္ဆာန် မွေးမြူခြင်း၊ လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် အမဲလိုက်ခြင်း စသည့် အမျိုးမျိုးသော အလုပ်များကို လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ထိုအုပ်စုတို့ ရာသီအလိုက် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်မှုမှ စ၍ အုပ်စုအချင်းချင်း မကြာခဏ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွာလေ့ ရှိရာမှ ရာသီ အလိုက် သို့မဟုတ် ရာသီတစ်ခု ၏ တစိတ်တဒေသ နေထိုင်ရာ နေရာများ ရှိလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ လူမျိုးစု အဖွဲ့များကို ဖွဲ့စည်းကြပြီး အဘူဒါဘီရှိ ဘာနီရပ်စ် နှင့် အယ်ဘူဖာလာ၊ ကမ်းရိုးတန်းရှိ အယ်လ် အိန်၊ လီဝါ နှင့် အယ်လ်ဘာရိန်း၊ ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ဒဝါဟီယာ၊ အဝါမီယာ နှင့် မနာဆီယာ၊ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ရှာကိုင်ရင် နှင့် မြောက်ဘက်ရှိ ကာဝါဆင် တို့ အပါအဝင် အချို့သော အစုအဖွဲ့ အမည်များမှာ ယနေ့ခေတ် အယ်မရိတ်နိုင်ငံသားများ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။ ၁၆ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဒေသတွင်းရှိ လူဦးရေ၏ အချို့အဝက်မှာ အော့တမန်အင်ပိုင်ယာ၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် တိုက်ရိုက် ကျရောက်လျက် ရှိသည်။ <ref>[http://www.sinimar.eu/en/history/#axzz3nC3n2Z2P History of the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220042810/http://www.sinimar.eu/en/history/#axzz3nC3n2Z2P |date=20 December 2015 }}. Sinimar.eu. Retrieved on 10 October 2015.</ref><ref>[http://www.liquisearch.com/history_of_the_united_arab_emirates/ottoman_rule History of The United Arab Emirates – Ottoman Rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107061537/http://www.liquisearch.com/history_of_the_united_arab_emirates/ottoman_rule |date=7 January 2018 }}. Liquisearch.com. Retrieved on 10 October 2015.</ref><ref>Diabetes, Fight. (17 March 2012) [http://historyuaeedu.blogspot.com.tr/2012/03/british-and-ottoman-rule.html British and Ottoman rule]. Historyuaeedu.blogspot.com.tr. Retrieved on 10 October 2015.</ref> ၁၇ ရာစုတွင် ယနေ့ခေတ် အဘူဒါဘီ ဟုခေါ်သော နေရာတွင် တည်ရှိခဲ့သော အားကောင်းသော အဖွဲ့အစည်းမှာ ဘာနီရပ်စ် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|title = From Trucial States to United Arab Emirates|url = https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse|last = Bey|first = Frauke|work=Longman|year = 1996|isbn = 0582277280|location = UK|page = [https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse/page/43 43]}}</ref><ref>'Kashf Al Gumma' "Annals of Oman from Early times to the year 1728 AD" – Journal of the Asiatic Society of Bengal, 1874</ref><ref>Ibn Ruzaiq, translated by GP Badger, "History of the Imams and Sayids of Oman", London 1871</ref> ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် နေထိုင်သူများ အပေါ် ပေါ်တူဂီတို့မှ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရှိခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းရှိ မူစကက်၊ ဆိုဟာ နှင့် ခိုရ်ဖာကန် တို့တွင် ဖြစ်သည်။ ၁၆ ရာစုတွင် ကမ်းရိုးတန်းနေ လူမျိုးစုများအပေါ် အယ်ဘူကာကီ နှင့် ၎င်းနောက်မှ လိုက်သော ပေါ်တူဂီတပ်မှူးများမှ သွေးလွှမ်းသော တိုက်ပွဲများဖြင့် အောင်မြင်ခဲ့ပြီးနောက် ခံတပ်များတည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book|title = From Trucial States to United Arab Emirates|url = https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse|last = Bey|first = Frauke|work=Longman|year = 1996|isbn = 0582277280|location = UK|page = [https://archive.org/details/fromtrucialstate00unse/page/282 282]}}</ref> ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့၏ တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်းကို ဗြိတိသျှတို့က ပင်လယ်ဓားပြ ကမ်းရိုးတန် အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ထိုဒေသတွင် အခြေစိုက်သော အယ်လ်ကာဝါဆင်တို့၏ လှေများက ဗြိတိသျှ အလံတင်ထားသော သင်္ဘောများကို ၁၇ ရာစုမှ ၁၉ ရာစု အထိ အနှောက်အယှက် ပေးခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.waynemadsenreport.com/articles/20081102_3 |title=November 3, 2008&nbsp;– The UAE is the old Pirate Coast. Not much has changed. |work=Wayne Madsen Report |access-date=18 December 2015 |archive-date=8 December 2011 |archive-url=http://web.archive.bibalex.org/web/20111208145256/http://www.waynemadsenreport.com/articles/20081102_3 |url-status=dead }}</ref> အိန္ဒိယ ကုန်သွယ်ရေးကို ဓားပြတိုက် နှောက်ယှက်သူများ၏ ဘေးရန် မှ ကာကွယ် ရန် အတွက် ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား မှ စခဲ့သော စစ်ဆင်ရေးမှ အစပြု၍ ၁၈၀၉ ခုနှစ်တွင် ဌာနချုပ်နှင့် ကမ်းရိုးတန်း တလျှောက်ရှိ သင်္ဘောဆိပ်များကို ၁၈၀၉ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် ဆိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ဗြိတိသျှ တို့နှင့် ဒေသခံ အုပ်ချုပ်သူ အချို့တို့ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ တလျှောက်ရှိ ပင်လယ်ဓာပြများကို တိုက်ခိုက်ရန် အတွက် သဘောတူစာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ရာမှ တဆင့် ကမ်းရိုးတန်းရှိ မင်းသားနယ်များ၏ အနေအထားကို ဖော်ပြသော ထရူရှယ်အစောင့်ရှောက်ခံနယ်မြေ ဆိုသော အသုံးအနှုန်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၄၃ နှင့် ၁၈၅၃ တို့တွင် နောက်ထပ်စာချုပ်များ ထပ်မံ ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ပြင်သစ် နှင့် ရုရှားနိုင်ငံ အစရှိသော အခြားသော ဥရောပနိုင်ငံများ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို တုံ့ပြန်ရန် အတွက် ဗြိတိသျှတို့နှင့် ထရူရှယ် မင်းသားနယ်များသည် ၁၈၉၂ ခုနှစ် စာချုပ်တွင် ဆက်ဆံရေး ပိုမို နီးကပ်စွာ တည်ဆေက်ခဲ့ကြပြီး ဗြိတိသျှတို့ အနေနှင့် အခြားသော ပါရှားပင်လယ်ကွေ့ နိုင်ငံများနှင့်လည်း အလားတူ စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ စော်ဘွားများမှ ၎င်းတို့၏ နယ်မြေများကို ဗြိတိသျှတို့မှ အပ အခြားသူများအား မပေးအပ်ရန်နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ သဘောတူညီချက် မပါဝင်ဘဲ အခြားသော နိုင်ငံခြား အစိုးရများနှင့် ဆက်ဆံခြင်း မပြုရန် သဘောတူခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ တို့မှလည်း ထရူရှယ်နိုင်ငံများ၏ ကမ်းရိုးတန်းအား ပင်လယ်မှ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်းကို အကာအကွယ်ပေးရန်နှင့် ကုန်းမြေပေါ်မှ တိုက်ခိုက်လာပါကလည်း အကူအညီပေးရန် ကတိပြုခဲ့သည်။ ထိုသီးသန့် သဘောတူညီချက်ကို အဘူဒါဘီ၊ ဒူဘိုင်း၊ ရှာဂျာ၊ အက်ဂျ်မန်၊ ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား နှင့် အွမ်-အယ်-ကူဝိန်း တို့အား အုပ်ချုပ်သူများမှ ၁၈၉၂ ခုနှစ် မတ်လ ၆ ရက်မှ ၈ ရက်ကြားတွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အား အိန္ဒိယ ဘုရင်ခံ နှင့် လန်ဒန်ရှိ ဗြိတိသျှ အစိုးရတို့မှ ဆက်လက်၍ လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |author=Tore Kjeilen |url=http://looklex.com/e.o/trucial_states.htm |title=Trucial States |publisher=Looklex.com |date=4 April 2007 |accessdate=24 December 2015 |archivedate=20 February 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220031629/http://looklex.com/e.o/trucial_states.htm }}</ref> ဗြိတိသျှတို့၏ ပင်လယ်ပြင် စောင့်ကြပ်ပေးမှုကြောင့် ပုလဲရှာ သင်္ဘောများ အနေနှင့် အတန်အသင့် လုံခြုံစိတ်ချစွာ သွားလာနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဗြိတိသျှတို့မှ ကျွန်ကုန်သွယ်မှုကို တားမြစ်ထားသဖြင့် အချို့သော မင်းသားများ နှင့် ကုန်သည်များအတွက် အရေးကြီးသော ငွေရပေါက် ရလမ်း တစ်ခု ပိတ်သွားခဲ့သည်။<ref>[http://countrystudies.us/persian-gulf-states/84.htm United Arab Emirates – The Economy". Library of Congress Country Studies]. Countrystudies.us. Retrieved 14 July 2013.</ref> ပင်လယ်ဓားပြမှုများနှင့် ပတ်သက်သော စွပ်စွဲချက်ကို ခေတ်သစ် အီမရိတ် သမိုင်းပညာရှင်တို့က ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး ယခုလက်ရှိ ရှာဂျာ၏ စော်ဘွားမှလည်း ၎င်း၏ ၁၉၈၆ ခုနှစ်ထုတ် စာအုပ် "ဆန်းကြယ်သော အာရပ် ပင်လယ်ဓားပြမှုများ"တွင် ငြင်းဆိုထားခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title = The Myth of Arab Piracy in the Gulf|last = Al Qasimi|first = Sultan|work= Croom Helm|year = 1986|isbn = 0709921063|location = UK|pages = }}</ref> ===ဗြိတိသျှခေတ် နှင့် ရေနံတွေ့ရှိခြင်း=== ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ပုလဲရှာဖွေရေး လုပ်ငန်းမှာ ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ပြီး ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့တွင် နေထိုင်သူများ အတွက် ဝင်ငွေ နှင့် အလုပ်အကိုင် ရရှိစေခဲ့သည်။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်]] ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် ထိုလုပ်ငန်းကို ကြီးမားစွာ ထိခိုက်စေခဲ့သော်လည်း အဓိကအားဖြင့် ထိုလုပ်ငန်း ကွယ်ပျောက်သွားရသည့် အကြောင်းမှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်း နှင့် ၁၉၃၀ ခုနှစ်များ အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ငွေကျုံ့ခြင်း နှင့် ပုလဲမွေးမြူရေး လုပ်ငန်း ပေါ်ပေါက် လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိနေသေးသော လုပ်ငန်းများမှာ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အပြီး မကြာမီတွင် လွတ်လပ်ရေး ရပြီးခါစ အိန္ဒိယ အစိုးရသစ်မှ ပါရှားပင်လယ်ကွေ့ရှိ အာရပ်နိုင်ငံများမှ တင်ပို့သော ပုလဲများကို အခွန်အတုပ် ကြီးမားစွာ ကောက်ခံခြင်းကြောင့် ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့သည်။ ပုလဲလုပ်ငန်း ကျဆင်းခြင်းကြောင့် ထရူရှယ်နိုင်ငံများတွင် ကြီးစွာသော စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းနှင့် တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/history/trad/trd08.asp |title=UAE History & Traditions: Pearls & pearling |work=UAEinteract |accessdate=24 December 2015 |archivedate=6 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160206103534/http://www.uaeinteract.com/history/trad/trd08.asp }}</ref> [[File:Mid-20th century Dubai.JPG|thumb|left|၁၉၅၀ ခုနှစ် [[ဒူဘိုင်းမြို့]]]] ဗြိတိသျှတို့က စော်ဘွားနယ်များအတွင်းရှိ အသေးစား ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို ကူညီရန် အတွက် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေး ရုံးတစ်ရုံးအား ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ မင်းသားနယ်များ အတွင်းမှ မင်းသား ၇ ယောက်တို့က ၎င်းတို့အကြားရှိ ကိစ္စရပ်များတွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရန် အတွက် ကောင်စီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဖွံ့ဖြိုးရေးရုံးအား လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ထရူရှယ်နိုင်ငံများကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး <ref>{{cite web|url=http://nasibbitar.net/adi_sr/DocumentsArticle4.jpg|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803020019/http://nasibbitar.net/adi_sr/DocumentsArticle4.jpg|archivedate=3 August 2008|title=Al Khaleej News Paper}}</ref> ဒူဘိုင်းမင်းသား ရာရှစ်၏ ဥပဒေ အတိုင်ပင်ခံ အဒီဘီတာအား ကောင်စီ၏ အထွေထွေ အတွင်းရေးမှူးနှင့် ဥပဒေ အကြံပေးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် ကောင်စီကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.fotw.info/flags/ae_tsc.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429011257/https://www.fotw.info/flags/ae_tsc.html |archivedate=29 April 2011 |title=Trucial States Council until 1971 (United Arab Emirates) |publisher=Fotw.net }}</ref> လူမျိုးစု အသွင်သဏ္ဌန် နေထိုင်ကြသော လူ့အဖွဲ့အစည်း ပုံစံနှင့် စော်ဘွားနယ်များ အကြားတွင် နယ်နိမိတ် မရှိခြင်းကြောင့် အငြင်းပွားမှုများ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး ညှိနှိုင်းမှု ဖြင့် ဖြစ်စေ ရှားရှားပါးပါး အင်အားသုံး၍ ဖြစ်စေ ဖြေရှင်းလေ့ ရှိသည်။ ဗြိတိသျှတို့က ထရူရယ် အိုမန် စကောက်ဟု ခေါ်သော စစ်တပ် အသေးစားကလေး တစ်ခုကို အသုံးပြု၍ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်း ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅၅ ခုနနှစ် အိုမန်နှင့် အဘူဒါဘီ တို့အကြား တောင်ပိုင်းရှိ နယ်နိမိတ် တစ်ခုဖြစ်သည့် ဘူရိုင်မီ အိုအေစစ် ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားကြရာတွင် ဗြိတိသျှတို့က အဘူဒါဘီ ဘက်မှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5444.htm|title=United Arab Emirates (06/07)|publisher=State.gov}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် သဘောတူညီချက်ဖြင့် အဘူဒါဘီ နှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျ နိုင်ငံတို့ကြား နယ်စပ်အငြင်းပွားမှု ပြဿနာအား ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း ထိုသဘောတူညီချက်မှာ အတည်မပြုရ သေးပေ။<ref>{{cite book|last1=Gray|first1=Matthew|title=Global Security Watch – Saudi Arabia|date=7 October 2014|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara|isbn=978-0-313-38699-2|page=99|url=https://books.google.co.uk/books?id=dxvFBAAAQBAJ&source=gbs_navlinks_s|accessdate=20 June 2015}}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု နှင့် အိုမန်နိုင်ငံတို့ အကြားရှိ နယ်စပ်ကို ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url = http://gulfnews.com/news/gulf/uae/government/historic-uae-oman-accord-involves-272km-of-border-1.119592|title = Historic UAE-Oman accord involves 272km of border|date = 22 July 2008|work = Gulf News|accessdate = November 2014|archivedate = 29 November 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141129030925/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/government/historic-uae-oman-accord-involves-272km-of-border-1.119592}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ အစိုးရမှ ထရူရှယ်အစောင့်ရှောက်ခံနယ်မြေ ခေါင်းဆောင်များ ထံမှ နိုင်ငံခြား ကုမ္ပဏီများအား လုပ်ပိုင်ခွင့် မပေးရန် တရားဝင် ကတိကို ရရှိခဲ့သည်။ ပါရှားတွင် ၁၉၀၈ မှ စ၍ လည်းကောင်း၊ မက်ဆိုပိုတေးမီးယားတွင် ၁၉၂၇ ခုနှစ်မှ စ၍ လည်းကောင်း ရေနံ ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့မှုကြောင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ ထုတ်လုပ်ရန် အလားအလာ ရှိကြောင်း သိရှိခဲ့ရသဖြင့် ဗြိတိသျှ တို့ ဦးဆောင်သော ရေနံကုမ္ပဏီ တစ်ခု ဖြစ်သည့် အီရတ် ရေနံ ကုမ္ပဏီ (အိုင်ပီစီ) မှ ဒေသအား စိတ်ဝင်စားမှု ပြသခဲ့သည်။ နောင်တွင် ဘီပီ ရေနံကုမ္ပဏီ ဖြစ်လာမည့် အင်ဂလို ပါရှား ရေနံကုမ္ပဏီ (အေပီအိုစီ) မှ အိုင်ပီစီတွင် ရှယ်ယာ ၂၃.၇၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ မှ စ၍ ကုန်းတွင်း ရေနံ ရှာဖွေရန် အတွက် ဒေသတွင်း ခေါင်းဆောင်များနှင့် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ပြီး အိုင်ပီစီ၏ အပေါင်းအပါ ကုမ္ပဏီ တစ်ခု ဖြစ်သော ရေနံ ကွန်ဆက်ရှင်း လိမိတက်၏ ကိုယ်စား အေပီအိုစီမှ ပထမဆုံး အကြိမ် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title = From Pearls to Oil|last = Heard|first = David|work= Motivate|year = 2013|isbn = 9781860633119|location = UAE|pages = 41–42}}</ref> အေပီအိုစီ အနေနှင့် အိုင်ပီစီမှ တဆင့် လုပ်ကိုင်ရန် လိုအပ်သော အနီရောင်မျဉ်းကြောင်း သဘောတူညီချက်ကြောင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးကို တစ်ဦးတည်း လုပ်ကိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ပီစီအယ်လ် နှင့် ထရူရှယ် ခေါင်းဆောင်များ အကြားတွင် စာချုပ်အချို့ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ပုလဲကုန်သွယ်မှု ပြိုလဲသွားပြီးနောက် ဆင်းရဲမှုနှင့် ကြုံတွေ့နေရသော ဒေသများ အတွက် အသုံးဝင်သော အကျိုးအမြတ်များကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ခေါင်းဆောင်များ အနေနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသော အီရန်၊ ဘာရိန်း၊ ကူဝိတ်၊ ကာတာ နှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံကဲ့သို့ ရေနံကြောင့် တိုးပွားလာသော ချမ်းသာမှုများကို လက်တွေ့ မြင်တွေ့နိုင်ရန်မူ ခဲယဉ်းနေသေးသည်။ အဘူဒါဘီရှိ ပထမဆုံး လွန်တွင်းကို အိုင်ပီစီမှ လုပ်ကိုင်နေသော ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည့် ထရူရှယ် ကမ်းရိုးတန်း ရေနံ ဖွံ့ဖြိုးရေး ကုမ္ပဏီ (ပီဒီတီစီ) မှ ၁၉၅၀ တွင် ရပ်စ်ဆာဒါ၌ စတင် တူးဖော်ခဲ့သည်။ ပေပေါင်း ၁၃,၀၀၀ နက်သော လွန်တွင်းနက် ဖြစ်ပြီး ၁ နှစ်မျှ ကြာအောင် တူးဖော်ခဲ့သော်လည်း ရေနံ မတွေ့ရှိခဲ့ပဲ ထိုခေတ်အခါက များပြားလှသော ကုန်ကျစရိတ်ဖြစ်သည့် စတာလင်ပေါင်တစ်သန်း မျှ ကုန်ကျခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ဘီပီ၏ လက်အောက်ခံ ကုမ္ပဏီတစ်ခုဖြစ်သော ဒီအာစီ ရေနံရှာဖွေရေး ကုမ္ပဏီသည် အဘူဒါဘီနယ် အုပ်ချုပ်သူများထံမှ ကမ်းလွန် ရေနံရှာဖွေခွင့်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ဘီပီသည် နောင်တွင် တိုတယ်လ် ကုမ္ပဏီ ဖြစ်လာမည့် ပြင်သစ် ရေနံကုမ္ပဏီနှင့် ပူးပေါင်းကာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရေး ကုမ္ပဏီများဖြစ်သော အဘူဒါဘီ ပင်လယ်ဒေသ လိမိတက် (အက်ဒ်မာ) နှင့် ဒူဘိုင်း ပင်လယ် ဒေသ လိမိတက် (ဒူမာ) တို့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ပင်လယ်ရေအောက် ရေနံ ရှာဖွေရေး လုပ်ငန်းအများအပြားကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး နာမည်ကျော် ပင်လယ်ပြင် စူးစမ်းရှာဖွေ လေ့လာသူ ယက် ကော်စတူး ဦးဆောင်သည့် လုပ်ငန်း တစ်ခုလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|last1=Cousteau|first1=Jacques|title=Calypso explores for underwater oil|journal=National Geographic Magazine|date=August 1955|volume=CVIII|issue=2|accessdate=19 November 2014}}</ref> ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ရေပေါ် ပလက်ဖောင်း ရေနံတူးစင်တစ်ခုကို ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟမ်းဘတ်မြို့မှ ဆွဲယူလာခဲ့ပြီး အဘူဒါဘီ ရေပိုင်နက် အမ်းရှိတ် ပုလဲကွင်း အပေါ်တွင် နေရာချထားကာ ရေနံတူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းများကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မတ်လတွင် သာမာမာ အပေါ်ပိုင်းတွင် ပထမဆုံး ရေနံတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ထိုကျောက်ဖြစ်တည်မှု မှတဆင့် တန်ဖိုးရှိသော ရေနံရှာဖွေ တွေ့ရှိမှု အမြောက်အမြားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ ထိုတွေ့ရှိမှုမှာ ထရူရှယ် ကမ်းရိုးတန်းတွင် ပထမဆုံး စီးပွားဖြစ် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ရေနံ တင်ပို့နိုင်ခဲ့သည်။ အက်ဒ်မာသည် ဇာကွန် နှင့် အခြားဒေသများတွင် ကမ်းလွန်ရေနံများ ဆက်လက် တွေ့ရှိခဲ့ပြီး အခြားကုမ္ပဏီများမှလည်း စီးပွားဖြစ် ရေနံတွင်းများ ဖြစ်သော ဒူဘိုင်းကမ်းလွန်ရှိ ဖာတေး ရေနံတွင်း နှင့် ရှာဂျာကမ်းလွန် မူဘာရက် ရေနံတွင်း (အီရန်နှင့် ဝေစုခွဲ) တို့ကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|last1=Butt|first1=Gerald|title=Oil and Gas in the UAE|url=https://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/11.pdf|website=UAE Interact|accessdate=19 November 2014|archivedate=23 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123003948/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/11.pdf}}</ref> ပီဒီတီစီမှလည်း ကုန်းတွင်း ရေနံရှာဖွေရေး လုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ဆက်လက်တူးဖော်သော လွန်တွင်းနက် ၅ ခုမှလည်း ရေနံ မတွေ့ရှိခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ၁၉၆၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂၇တွင် တာရစ်ဖ် အနီး ကမ်းရိုးတန်းဒေသ မာဘန် အမှတ် ၃ တွင်းမှ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နိုင်မည့် ရေနံပမာဏကို တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title = From Pearls to Oil|last = Heard|first = David|work= Motivate|year = 2013|isbn = 9781860633119|location = UAE|pages = 413–416}}</ref> ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ပီဒီတီစီသည် အဘူဒါဘီ ရေနံ ကုမ္ပဏီ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရေနံမှ ရရှိသော ဝင်ငွေ များပြားလာသည်နှင့်အမျှ အဘူဒါဘီအား အုပ်ချုပ်သူ ဇာယတ် ဘင် စူလတန် အယ်လ် နာဟာယန်းမှ ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းအများပြားကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ကျောင်းများ၊ လူနေအိမ်များ၊ ဆေးရုံများ နှင့် လမ်းများကို ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၉ ခုနှစ် ဒူဘိုင်း ရေနံတင်ပို့မှု စတင်ခဲ့ပြီးနောက် ဒူဘိုင်းနယ် အုပ်ချုပ်သူ စော်ဘွား ရာရှစ် ဘင် ဆာအိ အယ် မတ်တွန်းမှ အကန့်အသတ်ရှိသော ရေနံအရင်းအမြစ်မှ ရရှိသော ဝင်ငွေများဖြင့် ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့မြို့တော် ဖြစ်လာမည့် ဒူဘိုင်း အတွက် လိုအပ်သော အမျိုးမျိုးသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703998|title=Middle East &#124; Country profile: United Arab Emirates|publisher=BBC News|date=11 March 2009}}</ref> ===လွတ်လပ်ရေးရခြင်း(၁၉၇၁)=== [[File:Zayed bin Al Nahayan.jpg|thumb|upright|ဇာယတ်ဘင် စူလ်တန် အယ်လ် နာဟာယန်းသည် ယူအေအီး၏ ပထမဆုံး သမ္မတ ဖြစ်သည်။]] ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှ အစိုးရ အနေနှင့် ယနေ့ခေတ် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာမည့် ဒေသများကို ဆက်လက် အုပ်ချုပ်ရန်နှင့် ကာကွယ်ရန် မတတ်နိုင်တော့ကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ ပါလီမန် အမတ်များမှ တော်ဝင်ရေတပ်မတော် အနေနှင့် ထရူရှယ်အစောင့်ရှောက်ခံနယ်များကို ကာကွယ်ရန် ပြင်ဆင်ထားမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံ ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီး ဒဲနစ် ဟေလီမှ ဗြိတိသျှ စစ်တပ်များသည် အလွန်အမင်း ဖြန့်ကျက်ထားသဖြင့် ထရူရှယ်အစောင့်‌ရှောက်ခံနယ်ကို ကာကွယ်ရန် အတွက်လည်း လက်နက် ပြည့်စုံစွာ မရှိကြောင်း အစီရင်ခံ တင်ပြခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိန် ဝန်ကြီးချုပ် [[ဟာရိုးလ် ဝီလ်ဆင်]] က ထရူရှယ်မင်းသားနယ် ၈ ခု နှင့် အတူ ဗြိတိသျှတို့၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု အောက်တွင် ရှိနေသော [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[ကာတာနိုင်ငံ]] တို့ကိုပါ သဘောတူစာချုပ် အရ ဆက်ဆံရေးကို အဆုံးသတ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ၁၉၇၁ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဝန်ကြီးချုပ် အက်ဒ်ဝပ် ဟိသ်မှ ထပ်မံ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ကြေညာချက်ထုတ်ပြန်ပြီးနောက် ရက်အနည်းငယ် အကြာတွင် အဘူဒါဘီနယ်ကို အုပ်ချုပ်သူ စော်ဘွား ဇာယတ်ဘင် စူလ်တန် အယ်လ် နာဟာယန်းက ၎င်းတို့၏ အားနည်းချက်ကို သိရှိ ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ဗြိတိသျှ တပ်များကို အဲမရိတ် တွင် ထားရှိသည့် အတွက် ကုန်ကျသည့် စရိတ်အားလုံးကို ကျခံပေးပါမည်ဟု ကမ်းလှမ်း၍ ဗြိတိသျှတို့အား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု စာချုပ်ကို ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းရန် စည်းရုံးခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ လေဘာ အစိုးရမှ ထိုကမ်းလှမ်းချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။.<ref>{{cite web|author=Jonathan Gornall|date=2 December 2011 |url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/sun-sets-on-british-empire-as-uae-raises-its-flag#page5 |title=Sun sets on British Empire as UAE raises its flag |work=The National|location=Abu Dhabi}}</ref> ဗြိတိသျှ လေဘာပါတီ အမတ် ဂေါ်ရွန်ဝီ ရောဘတ်မှ စော်ဘွားဇာယတ်အား ဗြိတိသျှတို့၏ တပ်များ ရုပ်သိမ်းမည်ကို အကြောင်းကြားပြီးနောက် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ စော်ဘွားနိုင်ငံ ၉ ခုမှ အာရပ်စော်ဘွားများ၏ ပြည်ထောင်စုကို တည်ထောင်ရန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ၁၉၇၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် ဗြိတိသျှတို့နှင့် စာချုပ်အရ ဆက်ဆံရေး ကုန်ဆုံးမည်ဖြစ်သော်လည်း နှစ်လည်ပိုင်း အထိ ပြည်ထောင်စုနှင့် ပတ်သက်သော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို သဘောတူညီမှု မရနိုင်ခဲ့ပေ။<ref>{{cite web |url=http://guide.theemiratesnetwork.com/basics/history_of_the_emirates.php |title=History the United Arab Emirates (UAE)&nbsp;– TEN Guide |work=Guide.theemiratesnetwork.com |date=11 February 1972 |accessdate=11 March 2016 |archivedate=8 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608021436/http://guide.theemiratesnetwork.com/basics/history_of_the_emirates.php }}</ref> မိမိကိုယ်ကို ခုခံနိုင်စွမ်း မရှိခြင်းအတွက် ကြောက်ရွံ့နေမှုများမှာ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံ အဖြစ် မရပ်တည်မီ ရက်များတွင် ပိုမိုသိသာထင်ရှား လာစေခဲ့သည်။ အီရန် ဖျက်သင်္ဘော အုပ်စုမှ ပင်လယ်ကွေ့ အောက်ပိုင်းတွင် စုစည်းပြီး တွန်းဘ် ကျွန်းများဆီသို့ ဦးတည်မောင်နှင် လာခဲ့သည်။ ထိုကျွန်းများကို အဓမ္မသိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက် အရပ်သားများနှင့် အာရပ်စစ်သားများအား ထွက်ပြေးခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ထိုကျူးကျော်မှုများ ဖြစ်ပွားနေစဉ်တွင် ဗြိတိသျှ စစ်သင်္ဘောများမှာ မည်သို့မျှ အရေးယူခြင်း မရှိပဲ ရပ်ကြည့်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tonb |title=TONB ISLANDS (GREATER and LESSER), two tiny islands of arguable strategic importance in the eastern Persian Gulf, south of the western tip of Qešm island |last1=Mirfendereski |first1=Guive |date=25 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704222708/http://www.iranicaonline.org/articles/tonb |archive-date=4 July 2015 }}</ref> ဖျက်သင်္ဘောအုပ်စုသည် အဘူမူဆာ ကျွန်းသို့လည်း ချဉ်းကပ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် စော်ဘွား ခါလစ် ဘင် မိုဟာမက် အယ်လ် ကာဆီမီက ၎င်း၏ တပ်များ အနေနှင့် ကျူးကျော်လာသော အီရန်တပ်များကို တွန်းလှန်ရန် မဖြစ်နိုင်မှန်း သဘောပေါက်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုကျွန်းအား အီရန်သို့ တစ်နှစ်လျှင် ၃ သန်းဖြင့် ငှားရမ်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဆော်ဒီအာရေဗျမှ အဘူဒါဘီရှိ ကမ်းမြောင်များကို ၎င်းတို့ ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last1=Krane |first1=Jim |year=2009 |title=City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism |url=https://archive.org/details/cityofgolddubaid0000kran |pages=[https://archive.org/details/cityofgolddubaid0000kran/page/81 81]–84}}</ref> ဘာရိန်း နိုင်ငံသည် ၁၉၇၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ၎င်း၊ ကာတာနိုင်ငံမှာ စက်တင်ဘာလတွင်၎င်း လွတ်လပ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်တွင် ဗြိတိသျှ နှင့် ထရူရှယ်မင်းသားနယ်များ အကြား သဘောတူ ချုပ်ဆိုထားသော စာချုပ် သက်တမ်း ကုန်ဆုံးသွားသည့် အခါတွင် ထိုနိုင်ငံများမှာ အပြည့်အဝ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-1021.html |title=Bahrain&nbsp;– INDEPENDENCE |publisher=Country-data.com }}</ref> အဘူဒါဘီ နှင့် ဒူဘိုင်းတို့ကို အုပ်ချုပ်သော မင်းသားနှစ်ဦးမှာ ၎င်းတို့ မင်းသားနယ် နှစ်ခုပေါင်းစပ်၍ ပြည်ထောင်စု တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲပြီး အခြေခံ ဥပဒေ တစ်ခုကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီးနောက် အခြားမင်းသားနယ် ၅ ခုမှ အုပ်ချုပ်သူများကိုလည်း အစည်းအဝေး ဖိတ်ခေါ်၍ ပြည်ထောင်စုသို့ ပေါင်းစည်းဝင်ရောက်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ ထိုမင်းသားနယ် နှစ်ခု အနေနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို ၁၉၇၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂ ရက်တွင် အပြီးရေးဆွဲရန် သဘောတူထားခဲ့သည်။<ref name=infoplease>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/country/profiles/united-arab-emirates.html |title=United Arab Emirates: History, Geography, Government, and Culture&nbsp;— |publisher=Infoplease.com |accessdate=2016-02-12 }}</ref> ထိုနေ့တွင်ပင် ဒူဘိုင်း ဧည့်ဆောင် နန်းတော်၌ အခြားမင်းသားနယ် လေးခုမှလည်း အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု ဟု ခေါ်တွင်သော ပြည်ထောင်စုသို့ ပေါင်းစည်း ဝင်ရောက်ရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ဘာရိန်းနိုင်ငံနှင့် ကာတာနိုင်ငံတို့မှ ပြည်ထောင်စုသို့ ပူးပေါင်းဝင်ရောက်ရန် ဖိတ်ခေါ်မှုကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား မှ ပြည်ထောင်စုသို့ ပေါင်းစည်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=Simon C. Smith|title=Britain's Revival and Fall in the Gulf: Kuwait, Bahrain, Qatar, and the Trucial States, 1950–71|url=https://books.google.com/books?id=w_qCeBV9IW0C&pg=PA64|year=2004|work=Routledge|isbn=978-0-415-33192-0|pages=64–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1O209-TrucialOmanorTrucialStats.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111119060814/http://www.encyclopedia.com/doc/1O209-TrucialOmanorTrucialStats.html|archivedate=19 November 2011 |title=Trucial Oman or Trucial States&nbsp;– Origin of Trucial Oman or Trucial States &#124; Encyclopedia.com: Oxford Dictionary of World Place Names |publisher=Encyclopedia.com }}</ref> ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဖက်ဒရယ် အမျိုးသားကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ထိုကောင်စီမှာ အုပ်ချုပ်သူ ၇ ဦးမှ ခန့်အပ်ထားသော အဖွဲ့ဝင် ၄၀ ဦး ပါဝင်သည့် အတိုင်ပင်ခံ အဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ယူအေအီးမှ အာရပ်နိုင်ငံများ အသင်းသို့ ၁၉၇၁ တွင် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ယူအေအီးသည် ၁၉၈၁ ခုနှစ် မေလတွင် ဖွဲ့စည်းသည့် ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီကို စတင်ဖွဲ့စည်းရာတွင် ပါဝင်သည့် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အဘူဒါဘီမှ ပထမဆုံး ထိပ်သီးအစည်းအဝေးကို လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် အီရတ်နိုင်ငံမှ ကူဝိတ်နိုင်ငံအား ကျူးကျော်ဝင်ရောက်သည့် အခါတွင် ယူအေအီးတပ်များမှ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်သော မဟာမိတ်များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ ===လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက်=== [[File:Abu Dhabi Corniche Skyline.jpg|thumb|ရှာဂျာမြို့မြင်ကွင်း]] ယူအေအီးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် မဟာမိတ်နိုင်ငံများမှ တိုက်ခိုက်သည့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ တာလီဘန် ဆန့်ကျင်ရေး စစ်ပွဲ (၂၀၀၁) ခုနှစ်နှင့် အီရတ်ရှိ ဆဒမ်ဟူစိန်အား တိုက်ခိုက်သည့် စစ်ပွဲ (၂၀၀၃) ခုနှစ် တို့တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး အဘူဒါဘီမြို့ပြင်တွင် တည်ရှိသည့် အယ်လ်ဒါဖရာ လေတပ် အခြေစိုက်စခန်းမှနေ၍ အာဖရိက ဦးချိုဒေသ တွင် ဖြစ်ပွားသည့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှု ပပျောက်ရေး စစ်ပွဲ၏ စစ်ဆင်ရေးကို အထောက်အပံ့ပေးခဲ့သည်။ ထိုအခြေစိုက်စခန်းသည့် ၁၉၉၁ ခုနှစ် [[ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ|ပါရှန်း ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ]]တွင် လည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက်မျှော်ကြည့် စစ်ဆင်ရေး တွင်လည်းကောင်း မဟာမိတ်တပ်များ၏ စစ်ဆင်ရေးများကို အထောက်အပံ့ ပေးခဲ့သည်။ ယူအေအီး အနေနှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ ကာကွယ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို ၁၉၉၄ တွင် အမေရိကန် နှင့် ၎င်း၊ ၁၉၉၅ ခုနှစစ်တွင် ပြင်သစ်နှင့် လည်းကောင်း လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>Alfred B. Prados (20 November 2002) {{Cite web |title=Iraqi Challenges and U.S. Responses: March 1991 through October 2002 |url=http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/crs/rl31641.pdf |accessdate=26 March 2016 |archivedate=18 August 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060818063026/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/crs/rl31641.pdf }}, The Library of Congress, US.</ref><ref>{{cite journal |author=Sean Foley |url=http://www.gloria-center.org/meria/1999/03/foley.pdf |title=The UAE: Political Issues and Security Dilemmas |journal=Middle East Review of International Affairs |volume=3 |issue=1 |date=March 1999 |archive-date=13 June 2013 |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613164952/http://www.gloria-center.org/meria/1999/03/foley.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.gloria-center.org/meria/1999/03/foley.pdf |access-date=26 March 2016 |archive-date=13 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613164952/http://www.gloria-center.org/meria/1999/03/foley.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.gloria-center.org/meria/1999/03/foley.pdf |accessdate=26 March 2016 |archivedate=13 June 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130613164952/http://www.gloria-center.org/meria/1999/03/foley.pdf }}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ပြင်သစ်နှင့် ယူအေအီးနိုင်ငံတို့သည့် အဘူဒါဘီ စော်ဘွားနယ်တွင် ပြင်သစ် အမြဲတမ်း အခြေစိုက် လေတပ်စခန်းတစ်ခုကို တည်ထောင်ခွင့် ပြုသည့် သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14704414 |title=United Arab Emirates profile – Timeline |publisher=BBC News |date=14 November 2012 }}</ref> ယူအေအီးသည် ၂၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လတွင် လစ်ဗျားအား တိုက်ခိုက်သည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စစ်ဆင်ရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂ ရက်တွင် ယူအေအီးနိုင်ငံ၏ ပထမ သမ္မတဇာယတ်ဘင် စူလ်တန် အယ်လ် နာဟာယန်း ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ သားအကြီးဆုံး ဖြစ်သူ ရှိတ် ခါလစ်ဖာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်းမှ အဘူဒါဘီ၏ မင်းသားအဖြစ် ဆက်ခံခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအရ ယူအေအီး အုပ်ချုပ်သူများ၏ ထိပ်သီးကောင်စီမှ ခါလစ်ဖာအား သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ရှိတ် မိုဟာမက် ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်းမှ ခါလစ်ဖာ၏ အဘူဒါဘီ အိမ်ရှေ့မင်းသား နေရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3975737.stm |title=Veteran Gulf ruler Zayed dies |publisher=BBC News |date=2 November 2004 }}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ယူအေအီး၏ ဝန်ကြီးချုပ် နှင့် ဒူဘိုင်းနယ် အုပ်ချုပ်သူ ရှိတ် မတ်တွန်း ဘင် ရာရှစ် အယ်လ် မတ်တွန်း ကွယ်လွန်ခဲ့သဖြင့် ဒူဘိုင်း အိမ်ရှေ့မင်းသား ရှိတ် မိုဟာမက် ဘင် ရာရှစ် အယ်လ် မတ်တွန်းမှ အုပ်ချုပ်သူနှင့် ဝန်ကြီးချုပ် နေရာကို ဆက်ခံ တာဝန် ယူခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၆ ရက်တွင် ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဆင့် ရွေးကောက်ပွဲကို ယူအေအီးတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ရွေးထုတ်ထားသော မဲပေးသူ အနည်းငယ်က အတိုင်ပင်ခံ အဖွဲ့ဖြစ်သော ဖက်ဒရယ် အမျိုးသား ကောင်စီ၏ အဖွဲ့ဝင် တစ်ဝက်ကျော်ကို ရွေးကောက်ခဲ့သည်။ ယူအေအီးသည် အခြား အာရပ်နိုင်ငံများ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသော အာရပ်နွေဦးတော်လှန်ရေးမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ရသော်လည်း အဲမရိတ် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၁၀၀ ကျော်မှာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးကို တောင်းဆိုကြသဖြင့် အကျဉ်းချ နှိပ်စက် ခံခဲ့ရသည်။ ထိုမျှသာမက အချို့သူများမှာ နိုင်ငံသား အဖြစ်မှ ရုပ်သိမ်းခံခဲ့ရသည်။<ref name="amnesty.org">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde25/0018/2014/en/|title=United Arab Emirates: Silencing dissent in the United Arab Emirates (UAE) |publisher=Amnesty International |accessdate=2016-02-12}}</ref> ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမားရှိ အုပ်ချုပ်သူ မိသားစုဝင် တစ်ဦးမှ နိုင်ငံရေး အရ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ရှိစေရန် တောင်းဆိုသဖြင့် အကျယ်ချုပ် ချထား ခံခဲ့ရသည်။ အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံဖြစ်သော ဘာရိန်းနိုင်ငံရှိ ဆန့်ကျင် ဆန္ဒပြမှုများကြောင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ယူအေအီးမှ မိမိ၏ အစိုးရကို အွန်လိုင်းတွင် လှောင်ပြောင်ခြင်းနှင့် ဆိုရှယ် မီဒီယာကို အသုံးပြု၍ ဆန္ဒပြရန် စည်းရုံးခြင်းတို့အား ဥပဒေမဲ့ ဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="bbc.co.uk"/> ==ပထဝီဝင်== [[File:UAE Regions map.png|left|thumb|300px|အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု၏ မြေပုံ]] [[File:Dunebashing group Dubai.jpg|thumb|ဒူဘိုင်းမြို့စွန်ရှိ သဲကန္တာရ မြင်ကွင်း]] အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတွင် တည်ရှိပြီး အိုမန် ပင်လယ်ကွေ့ နှင့် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့တို့နှင့် ထိစပ်လျက် ရှိကာ အိုမန် နိုင်ငံ နှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျ နိုင်ငံ တို့ ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် မဟာဗျူဟာ ကျသော နေရာဖြစ်သည့် ကမ္ဘာ့ရေနံစိမ်းများ ဖြတ်သန်းသယ်ဆောင်ရာ ဟော်မွတ်ဇ် ရေလက်ကြားသို့ တောင်ဘက်မှ ချဉ်းကပ်ရာ ဒေသ တလျှောက်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.uae.gov.ae/Government/oil_gas.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080705161411/http://www.uae.gov.ae/Government/oil_gas.htm|archivedate=5 July 2008 |title=UAE Oil and Gas |publisher=Uae.gov.ae |date=19 June 1999 }}</ref> ယူအေအီးနိုင်ငံသည် မြောက်လတ္တီကျု ၂၂°၃၀' မှ ၂၆°၁၀' အတွင်း၊ အရှေ့ လောင်ဂျီကျု ၅၁° and ၅၆°၂၅′ အတွင်း တည်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံနှင့် ၃၃၀မိုင် (၅၃၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော နယ်နိမိတ်ဖြင့် အနောက်ဘက်၊ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တို့တွင် ထိစပ်ထားပြီး အိုမန်နိုင်ငံနှင့် ၂၈၀မိုင် (၄၅၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသော နယ်နိမိတ်ဖြင့် အရှေ့တောင်ဘက် နှင့် အရှေ့မြောက်ဘက်တို့တွင် ထိစပ်ထားသည်။ အနောက်မြောက်ဘက် ကွာအယ်လ်အူဒိ တွင် ကာတာနိုင်ငံနှင့် ၁၂မိုင် (၁၉ကီလိုမီတာ) မျှ နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်ထားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုနေရာမှာ နယ်နိမိတ်ပြဿနာ အငြင်းပွားဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.arabmediawatch.com/amw/CountryBackgrounds/SaudiArabia/SaudiUAEdisputes/tabid/174/Default.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100408121304/http://www.arabmediawatch.com/amw/CountryBackgrounds/SaudiArabia/SaudiUAEdisputes/tabid/174/Default.aspx |archivedate=8 April 2010 |title=Saudi-UAE Disputes |publisher=Arabmediawatch.com |date=21 August 1974 }}</ref> ဗြိတိသျှတို့ ယူအေအီးမှ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် ထွက်ခွာသွားခဲ့ပြီး နိုင်ငံသစ် တည်ထောင်ခဲ့ပြီးနောက် အီရန်နှင့် အငြင်းပွားဆဲ ကျွန်းများ၏ ပြဿနာမှာ မရှင်းရသေးဘဲ ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ယူအေအီးမှ အိမ်နီးချင်း ကာတာနိုင်ငံနှင့်လည်း အခြားကျွန်းများ အတွက် ပိုင်ဆိုင်မှုကို အငြင်းပွားဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.uaeprison.com/uae_disputes.htm |title=UAE Disputes, International UAE Disputes, UAE Boundary Dispute, UAE National Disputes, UAE Emirate Disputes, Claims Three Islands, Abu Musa Island, Greater & Lesser Tumb, The History of Islands, Human Resources UAE, Arab Emirates |publisher=Uaeprison.com |date=14 May 2007 |access-date=27 March 2016 |archive-date=4 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804050555/http://www.uaeprison.com/uae_disputes.htm }}</ref> အကြီးဆုံး စော်ဘွားနယ်ဖြစ်သော အဘူဒါဘီနယ်မှာ ယူအေအီးနိုင်ငံ စုစုပေါင်း ဧရိယာ၏ ၈၇% မျှ ရှိပြီး ၂၆,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၆၇,၃၄၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ အသေးငယ်ဆုံး စော်ဘွားနယ်ဖြစ်သော အက်ဂျ်မန်မှာ ၁၀၀ စတုရန်းမိုင် (၂၅၉ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) မျှသာ ကျယ်ဝန်းသည်။ (ပုံတွင်ကြည့်ပါ။) ယူအေအီးနိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်းမှာ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့၏ တောင်ဘက်ကမ်းခြေတွင် ၄၀၄မိုင် (၆၅၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ဖြန့်ကျက် တည်ရှိသည်။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင် ဆားလွင်ပြင်များ အများဆုံး ပါဝင်ပြီး ကုန်းတွင်းပိုင်း အတော်ဝေးဝေးထိ တည်ရှိသည်။ အကြီးဆုံး သဘာဝ ဆိပ်ကမ်းမှာ ဒူဘိုင်းတွင် တည်ရှိသော်လည်း အဘူဒါဘီ၊ ရှာဂျာနှင့် အခြားဒေသတို့တွင် ဆိပ်ကမ်းများကို သောင်တူး တည်ဆောက် ထားသည်။ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့အတွင်း ကျွန်း အများအပြား ရှိပြီး အချို့သော ကျွန်းများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို အီရန်နိုင်ငံ၊ ကာတာနိုင်ငံ တို့နှင့် နိုင်ငံတကာတွင် အငြင်းပွားဆဲ ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သော ကျွန်းမများ နှင့်အတူ များပြားလှသော သန္တာကျောက်တန်းများ၊ ရွေ့လျားနေသော သောင်ခုံများကြောင့် ရေကြောင်းသွားလာရေးကို အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေသည်။ ပြင်းထန်သောလှိုင်းနှင့် မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသော လေပြင်းများကြောင့် ကမ်းခြေအနီး သင်္ဘောများ သွားလာမှုကို ပိုမို ရှုပ်ထွေးစေသည်။ ယူအေအီးသည် အိုမန်ပင်လယ်ကွေ့တွင်လည်း အယ်ဘာတီနာ ကမ်းရိုးတန်း ဖြန့်ကျက် တည်ရှိလျက် ရှိပြီး ဟော်မွတ်ဇ် ရေလက်ကြား အာရေဗျ ကျွန်းဆွယ် ထိပ်ဆုံးရှိ မူဆန်ဒမ် ကျွန်းဆွယ်မှာမူ ယူအေအီးနိုင်ငံ ကြားခံထားသော အိုမန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်သည်။ အဘူဒါဘီနယ်၏ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက်တို့တွင် ကျယ်ပြန့်ပြီး ရွေ့လျားလျက် ရှိသော သဲသောင်ခုံများ ဖြစ်ပြီး ဆော်ဒီအာရေဗျ နိုင်ငံ၏ လူမနေသော ဒေသဖြစ်သော ရပ်ဘ် အယ်လ် ခါလီနှင့် ပေါင်းစပ် သွားသည်။ အဘူဒါဘီ၏ သဲကန္တာရနယ်တွင် အရေးပါသော အိုအေစစ်နှစ်ခုရှိပြီး အမြဲတမ်း နေထိုင်ရန် နှင့် စိုက်ပျိုးရန် လုံလောက်သော မြေအောက်ရေကို ထိုအိုအေစစ်တို့မှ ပံ့ပိုးပေးသည်။<ref>Muhammad Aurang Zeb Mughal (2013). Persian Gulf Desert and Semi-desert. Robert Warren Howarth (ed.), ''Biomes & Ecosystems'', Vol. 3. Ipswich, MA: Salem Press, pp. 1000–1002.</ref> ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော လီဝါ အိုအေစစ် မှာ တောင်ဘက်တွင် ရှိပြီး ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ နှင့် နယ်နိမိတ် သတ်မှတ် မထားသော နယ်စပ် အနီးတွင် ဖြစ်သည်။ လီဝါ၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ၆၂မိုင် (၁၀၀ ကီလိုမီတာ) အကွာတွင် အယ်လ်ဘူရိုင်မီ အိုအေစစ်ရှိပြီး ၎င်းမှာ အဘူဒါဘီနှင့် အိုမန် နယ်စပ် နှစ်ဘက်စလုံးသို့ ဖြန့်ထွက်လျက် ရှိသည်။ အိုမန်နိုင်ငံ နယ်စပ် အနီးရှိ ဇက်ဟာ ကန်မှာ လူလုပ်သော ရေကန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ် ထိုဒေသမှ ပြန်လည် မဆုတ်ခွာမီ အချိန်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ စော်ဘွားနယ် ခုနစ်ခု ကြားရှိ အတွင်းပိုင်း နယ်နိမိတ်များကို အသေးစိတ် ချပြခဲ့ခြင်းဖြင့် ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု ပေါ်ပေါက်ရေးကို အဟန့်အတား ဖြစ်စေမည့် အငြင်းပွားမှုများကို ကြိုတင်တားဆီး​ပေးခဲ့သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် စော်ဘွားနယ်တို့၏ အုပ်ချုပ်သူများမှ ဗြိတိသျှတို့၏ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကကို လက်ခံခဲ့ပြီး အဘူဒါဘီ နှင့် ဒူဘိုင်းတို့ ကြားရှိ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ဒူဘိုင်း နှင့် ရှာဂျာ ကြားရှိ နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုတို့မှာမူ ယူအေအီးနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်လာသည် အထိ မဖြေရှင်းနိုင်ပဲ ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ အရှုပ်ထွေးဆုံး နယ်နိမိတ်များမှာ အယ်လ် ဟာဂျာ အယ်လ် ဂါဘီ တောင်ကုန်းများတွင် ဖြစ်ပြီး ထိုဒေသရှိ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် တစ်ဒါဇင်ခန့်ကို စော်ဘွားနယ် ၅ ခုမှ သူပိုင်သည် ငါပိုင်သည်ဟု အငြင်းပွားနေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ===ဒေသရင်း အပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်များ=== [[File:1501200713074 Acacia tortilis.jpg|thumb|ဖူဂျာရာ အနီး သဲကန္တာရတွင် ပေါက်ဖွားကြီးပြင်းနေသော အကေးရှားပင်များ]] အိုအေစစ်များတွင် စွန်ပလွံပင်များ၊ အကေးရှားပင်များ နှင့် ယူကလစ်ပင်များ ပေါက်ရောက်လျက် ရှိသည်။ သဲကန္တာရ ဒေသတွင် ဒေသရင်း အပင်များမှာ အလွန်ရှားပါးပြီး မြက်ပင်များနှင့် ဆူးခြုံများသာ ရှိသည်။ ဒေသခံ တိရစ္ဆာန်များမှာ အလွန်အအမင်း အမဲလိုက်ခြင်းကြောင့် မျိုးသုဉ်းလု နီးပါး ဖြစ်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဘာနီရပ်စ်ကျွန်းတွင် ရှိတ် ဇာယတ် ဘင် စူလ်တန် အယ်လ် နာဟာယန်းမှ ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော သဘာဝ ထိန်းသိမ်းရေ အစီအစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး အချို့ တိရစ္ဆာန်များ ဆက်လက် ကျန်ရှိနေခဲ့ပြီး အာရေဗျ ဒရယ်များ နှင့် ကျားသစ်များမှာ ဥပမာ ဖြစ်သည်။ ကမ်းရိုးတန်းငါး နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါများတွင် မက်ကရယ်ငါး၊ ပါ့ချ် ငါး နှင့် တူနာငါး တို့အပြင် ငါးမန်း နှင့် ဝေလငါးတို့ ပါဝင်သည်။ ===ရာသီဥတု=== ယူအေအီးနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ အပူလျော့ပိုင်း ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုဖြစ်ပြီး ပူပြင်းသော နွေရာသီနှင့် နွေးထွေးသော ဆောင်းရာသီများ ရှိကြသည်။ အပူဆုံးလမှာ ဇူလိုင်လနှင့် ဩဂုတ်လတို့ဖြစ်ပြီး ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်တွင် ပျမ်းမျှ အမြင့်ဆုံး အပူချိန်မှာ ၄၅ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် (၁၁၃ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ မြင့်မားသည်။ အယ်လ်ဟာဂျာ တောင်ကုန်း ဒေသတွင်မူ အပူချိန် လျော့နည်းပြီး ကုန်းမြေ မြင့်တက်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဇန်နဝါရီလ နှင့် ဖေဖော်ဝါရီလများ အတွင်း ပျမ်းမျှ အနိမ့်ဆုံး အပူချိန်မှာ ၁၀ ဒီဂရီ မှ ၁၄ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် အတွင်း ( ၅၀ ဒီဂရီမှ ၅၇ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် အတွင်း) ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.abudhabi.ms/weather.html |title=rak Weather |publisher=Abudhabi.ms |date=8 March 2007 |access-date=29 March 2016 |archive-date=16 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816085918/http://abudhabi.ms/weather.html |url-status=dead }}</ref> နွေနှောင်းလများ အတွင်းတွင် ရှာကီ (အရှေ့တိုင်းသားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။) ဟု ခေါ်သော စိုထိုင်းသော အရှေ့တောင်လေကြောင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် နေထိုင်၍ အဆင်မပြေ ဖြစ်ရသည်။ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသတွင် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန်မှာ ၄.၇ လက်မ (၁၂၀ မီလီမီတာ) ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော တောင်ကုန်းဒေသများတွင် နှစ်စဉ်မိုးရေချိန်မှာ ၁၃.၈ လက်မ (၃၅၀ မီလီမီတာ) အထိ ရောက်ရှိတတ်သည်။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများတွင် နွေလများ အတွင်း၌ တိုတောင်းပြီး သည်းထန်သော မိုးရွာကျတတ်ပြီး ထိုအတွက်ကြောင့် ရံဖန်ရံခါတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ခြောက်သွေ့သော ချောင်းခြောက်များ အတွင်းတွင် ရေလျှံတတ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7189929.stm |title=In Pictures &#124; Flooding in the UAE |publisher=BBC News |date=15 January 2008 }}</ref> ထိုဒေသ အတွင်းတွင် မကြာခဏ ဆိုသလို ပြင်းထန်သော သဲမုန်တိုင်းများ တိုက်ခတ်တတ်ပြီး မြင်နိုင်စွမ်းကို သိသာစွာ လျော့ကျစေသည်။ ဆောင်းရာသီတွင် နှင်းကျရန် အတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေ အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ယူအေအီး၌ ပထမဆုံး အကြိမ် နှင်းကျခဲ့ပြီး နိုင်ငံအတွင်းရှိ ကုန်းမြင့် ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4135857.stm Middle East | Cold snap brings Gulf rare snow]. BBC News (30 December 2004). Retrieved on 10 October 2015.</ref> နှစ်အနည်းငယ် အကြာတွင် နှင်းနှင့် နှင်းသီးများကို ပိုမိုမြင်တွေ့လာရသည်။<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/abu-dhabi-snow-hail-dubai/1/414185.html Global warming or wonder! Hail the snow in Abu Dhabi : World, News – India Today]. Indiatoday.intoday.in. Retrieved on 10 October 2015.</ref><ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/middle-east-snow-extreme-heatwaves-and-uae-fog-whats-going-on-with-the-weather Middle East snow, extreme heatwaves and UAE fog: what's going on with the weather? | The National]. Thenational.ae (29 January 2013). Retrieved on 10 October 2015.</ref> ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမားရှိ ဂျီဘဲလ် ဂျိုက်စ် တောင်ကုန်း အစုအဝေးတွင်မူ နှင်းစတင် ကျဆင်းသည့် အချိန်မှစ၍ နှင်းကျဆင်းမှုကို ၂ ကြိမ်သာ ကြုံတွေ့ရသေးသည်။<ref>{{cite news|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/heavy-snowfall-on-ras-al-khaimah-s-jebel-jais-mountain-cluster-1.46663|title=Heavy snowfall on Ras Al Khaimah's Jebel Jais mountain cluster|author=Nasouh Nazzal|work=Gulf News|date=24 January 2009|accessdate=29 March 2016|archivedate=24 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120124041115/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/heavy-snowfall-on-ras-al-khaimah-s-jebel-jais-mountain-cluster-1.46663}}</ref> ==နိုင်ငံရေး== {{multiple image |align=right |direction=vertical |image1=Khalifa Bin Zayed Al Nahyan-CROPPED.jpg |width1=150 |caption1= ခါလစ်ဖာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်းသည် ယူအေအီး၏ သမ္မတနှင့် အဘူဒါဘီနယ်၏ စော်ဘွားဖြစ်သည်။ |alt1= |width2=153 |caption2= မိုဟာမက် ဘင် ရာရှစ် အယ်လ် မတ်တွန်းသည် ယူအေအီး၏ ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဒူဘိုင်းနယ်၏ စော်ဘွားဖြစ်သည်။ |image2=Sheik Mohammed bin Rashid Al Maktoum.jpg |alt2= }} အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုသည် မျိုးရိုးစဉ်ဆက် အရိုက်အရာ ဆက်ခံသော သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်များ၏ ပြည်ထောင်စုဖြစ်သည်။ ထိုပြည်ထောင်စုကို အဘူဒါဘီ၊ အက်ဂျ်မန်၊ ဖူဂျာအီရာ၊ ရှာဂျာ၊ ဒူဘိုင်း၊ ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား နှင့် အွမ်-အယ်-ကူဝိန်း နယ်တို့မှ စော်ဘွားများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဖက်ဒရယ် ထိပ်သီးကောင်စီမှ အုပ်ချုပ်သည်။ နိုင်ငံတော် အစိုးရသို့ အပ်နှင်းမထားသော တာဝန်များကို စော်ဘွာများသာ ကျင့်သုံးနိုင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp#B|title=UAE Government: Political system|work=UAEinteract|accessdate=2016-02-12|archivedate=13 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp#B}}</ref> စော်ဘွားနယ် တစ်ခုချင်းစီမှ ဝင်ငွေ ရာခိုင်နှုန်း တစ်ခုကို ယူအေအီး၏ ဗဟို ဘတ်ဂျက်သို့ ထည့်သွင်းရသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp |title=UAE Government: Political system |work=UAEinteract |accessdate=2016-02-12 |archivedate=13 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160213062650/http://www.uaeinteract.com/government/political_system.asp }}</ref> သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ် နေရာများမှာ ထိပ်သီးကောင်စီမှ ရွေးချယ် တင်မြှောက်ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆက်ခံခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ အဘူဒါဘီနယ်၏ စော်ဘွားမှာ သမ္မတ နေရာကို ရယူပြီး ဒူဘိုင်းနယ်၏ စော်ဘွားမှာ ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးကို ရယူသည်။ ဝန်ကြီးချုပ် တစ်ဦးမှ လွဲ၍ ကျန် ဝန်ကြီးချုပ်များ အားလုံးမှာ ဒု-သမ္မတ နေရာကို ပူးတွဲ တာဝန်ယူကြသည်။ ရှိတ် ဇာယတ် ဘင် စူလ်တန် အယ်လ် နာဟာယန်းမှာ ယူအေအီး နိုင်ငံ စတင်တည်ထောင်သည်မှ စ၍ ၎င်းကွယ်လွန်သည့် နေ့ ၂၀၀၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂ ရက် အထိ ယူအေအီး၏ သမ္မတ အဖြစ် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုသူ ကွယ်လွန်ပြီး နောက်တစ်နေ့တွင် ဖက်ဒရယ် ထိပ်သီး ကောင်စီမှ ၎င်း၏ သားဖြစ်သူ ရှိတ် ခါလီဖာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာရန်းအား ထိပ်သီးကောင်စီမှ သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ် တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ အဘူဒါဘီ၏ အိမ်ရှေ့မင်းသား ဖြစ်သော မိုဟာမက် ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာရန်းမှာ သမ္မတ နေရာကို အမွေဆက်ခံမည့် အိမ်ရှေ့စံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arabruleoflaw.org/countryprofiles/uae.html|title=UAE|publisher=Arabruleoflaw.org|accessdate=2016-02-12|archivedate=3 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503194032/http://www.arabruleoflaw.org/countryprofiles/uae.html}}</ref> ယူအေအီးနိုင်ငံသည် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ထားသော ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဝက်မျှ ပါဝင်သည့် ဖက်ဒရယ် အမျိုးသား ကောင်စီ အစည်းအဝေးကို ကျင်းပခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် ထိပ်သီး ကောင်စီတွင် စော်ဘွားနယ် အားလုံးမှ ရွေးထုတ်ထားသော ကိုယ်စားလှယ် ၄၀ ဦး ပါဝင်သည်။ တစ်ဝက်မှာ အုပ်ချုပ်သူ စော်ဘွားများမှ ခန့်အပ်ထားသော ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ဝက်မှာ သွယ်ဝိုက်သော နည်းဖြင့် ရွေးချယ်ထားသော ၂ နှစ် သက်တမ်းရှိ ကိုယ်စားလှယ်များ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဖက်ဒရယ် ထိပ်သီးကောင်စီမှာ အတိုင်ပင်ခံ အဆင့်ဖြင့်သာ ကန့်သတ်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.government.ae/gov/en/gov/federal/politics.jsp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080801202643/http://www.government.ae/gov/en/gov/federal/politics.jsp|archivedate=1 August 2008|title=UAE Federal e-Government Portal|publisher=Government.ae}}</ref> ယူအေအီး၏ အီးဂါးဗားမင့် စနစ်မှာ ယူအေအီး ဖက်ဒရယ် အစိုးရအား အီလက်ထရွန်းနစ် စနစ်ဖြင့် တိုးချဲ့ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://government.ae/en/web/guest/service-channels|title=Service Channels- The UAE Government Official Portal|author=UAE federal eGovernment|accessdate=8 September 2014|archive-date=27 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827092351/http://government.ae/en/web/guest/service-channels|url-status=dead}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀၀ ရက်တွင် အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ် နှင် အဘူဒါဘီ-အင်န်ဝိုင်ယူ တက္ကသိုလ် ဘွဲ့ရ ရှမ်မာ ဘင် ဆိုဟေး ဖာရစ် အယ်လ် မပ်ဇရွီအား လူငယ်ရေးရာ ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီး အဖြစ် ခန့်အပ် တာဝန်ပေးခဲ့ပြီး အစိုးရ အဖွဲ့တွင် အသက်အငယ်ဆုံးသော ဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။ ရှိတ် မိုဟာမက်မှ မပ်ဇရွီသည် လူငယ်ကောင်စီ၏ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သဖြင့် လူငယ်တို့၏ မျှော်လင့်ချက်ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title = Women shining in new UAE Cabinet - Khaleej Times|url = http://www.khaleejtimes.com/nation/government/shaikh-mohammed-to-announce-new-cabinet-today|website = www.khaleejtimes.com|access-date = 2016-02-11|first = Staff|last = Reporter|archive-date = 20 September 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230920224332/https://www.khaleejtimes.com/nation/government/shaikh-mohammed-to-announce-new-cabinet-today}}</ref> ယူအေအီးအား မကြာခဏ ဆိုသလိုပင် သက်ဦးဆံပိုင်စံနစ် ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ အဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/13988540|title=Trouble in the United Arab Emirates: The perils of autocracy|work=the Economist|accessdate=2016-02-12}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/05/15/world/middleeast/15prince.html?pagewanted=all&_r=1&|title=Secret Desert Force Set Up by Blackwater's Founder}}</ref> နယူးယောက်တိုင်းမ် သတင်းစာမှ ယူအေအီးအား "သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်နှင့် တိုးတက်မှုတို့ဖြင့် ထွန်းပနေသော ခေတ်မီနိုင်ငံ တွဲဖက်ထားခြင်း" ဟု ဖော်ပြခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/05/15/world/middleeast/15prince.html?pagewanted=all&_r=1&|title=Secret Desert Force Set Up by Blackwater's Founder|quote=The United Arab Emirates — an autocracy with the sheen of a progressive, modern state — are closely allied with the United States, and American officials indicated that the battalion program had some support in Washington.}}</ref> ယူအေအီးသည် အများပြည်သူဆိုင်ရာ လွတ်လတ်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတို့ကို ညွှန်ပြသော လွတ်လပ်မှုညွှန်းကိန်းတွင် အလွန် ဆိုးရွားသော အဆင့်တွင် ဖော်ပြခြင်း ခံရသည်။ ယူအေအီးသည် ဖရီးဒမ်းဟောက်စ်၏ နှစ်စဉ်ထုတ်ပြန်သော အများပြည်သူဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးတို့ကို တိုင်းတာသော "ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လွတ်လပ်မှု" ညွှန်းကိန်းတွင် မလွတ်လပ်သော နိုင်ငံ အဖြစ် ညွှန်းဆိုခြင်း ခံရသည်။ <ref name="United Arab Emirates Reports"/> ထို့ပြင် [[နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များအဖွဲ့]]၏ နှစ်စဉ် သတင်းစာ လွတ်လပ်မှု ညွှန်းကိန်းတွင်လည်း ယူအေအီးသည် ဆိုးရွားသော အဆင့်တွင် ဖော်ပြခြင်း ခံရသည်။ ===နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး=== [[File:Vladimir Putin in the United Arab Emirates 10 September 2007-5.jpg|left|thumb|ခါလစ်ဖာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်း နှင့် ရုရှားသမ္မတ [[ဗလာဒီမီယာ ပူတင်]]၊ ၂၀၀၇]] ယူအေအီးသည် အခြားနိုင်ငံများနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး၊ စီးပွားရေး အရ ဆက်ဆံရေး ကျယ်ပြန့်စွာ ရှိသည်။ ယူအေအီးသည် [[အိုပက်]] အဖွဲ့ နှင့် ကမ္ဘာ့ [[ကုလသမဂ္ဂ]]တို့တွင် အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင် ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကောင်စီ (GCC) ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ ယူအေအီးသည် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]]ရှိ တာလီဘန် အစိုးရကို တရားဝင် အစိုးရ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သော နိုင်ငံ ၃ နိုင်ငံ ထဲမှ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ (အခြား နှစ်နိုင်ငံမှာ ပါကစ္စတန် နှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျ တို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=p1e2L97W9zwC&pg=PA60|title=Foreign Policy Aspects of the War Against Terrorism: Fourth Report of Session|page=60|work=House of Commons of the United Kingdom}}</ref> ယူအေအီးသည် [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု]] ဖြစ်ပွားသည့် အချိန်တိုင်အောင် တာလီဘန်တို့နှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး ရှိခဲ့သည်။ ယူအေအီးသည် အီဂျစ်နိုင်ငံ နှင့် ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေးရှိပြီး အာရပ်ကမ္ဘာမှ နိုင်ငံများတွင် အီဂျစ်၌ အများဆုံး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပြုလုပ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Foreign/EArab/U.A.E/040306030000000002.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090109153827/http://www.sis.gov.eg/En/Politics/Foreign/EArab/U.A.E/040306030000000002.htm |archivedate=9 January 2009 |title=Egypt and U.A.E. Relations |work=Egypt State Information Service Sis.gov.eg }}</ref> [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]သည် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု စတင်တည်ထောင်သည့် အချိန်တွင် ပထမဆုံး တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုသည့် နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ယူအေအီး၏ အဓိက စီးပွားဖက် နှင့် ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံ အဖြစ် ယနေ့တိုင်အောင် ဆက်လက် ရှိနေခဲ့သည်။ ပါကစ္စတန် ကျွမ်းကျင် အရာထမ်း ၄ သိန်းကျော် ယူအေအီးတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://pakobserver.net/200811/26/Editorial01.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090626001001/http://pakobserver.net/200811/26/Editorial01.asp |archivedate=26 June 2009 |title=Relations with UAE get wider, deeper|work=Pakistan Observer |date=26 November 2008 }}</ref> [[File:Secretary Kerry is Greeted by UAE Minister of Foreign Affairs Al Nayhan (10800078325).jpg|thumb|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဗ္ဗဒူလာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်းအား အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဂျွန်ကယ်ရီ နှင့် အတူ တွေ့ရစဉ်၊ ၂၀၁၃]] ယူအေအီးသည် အမေရိကန်၏ ပေါ်လစီကို ဩဇာလွှမ်းမိုး ရန်နှင့် ပြည်တွင်း ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများကို ပုံဖော်ရန် အတွက် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားနိုင်ငံများထက်ပို၍ ငွေကုန်ကြေးကျခံ ဆောင်ရွက်သောနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး <ref name="sunlightfoundation.com">{{cite web|url=http://sunlightfoundation.com/blog/2014/05/08/what-countries-spent-the-most-to-influence-the-usa-in-2013/|title=What countries spent the most to influence the USA in 2013}}</ref> အတူ လက်တွဲလုပ်ဆောင်ခဲ့သော ရာထူးကြီး အစိုးရ အရာရှိများကို လခပေး၍ အမေရိကန်နိုင်ငံအတွင်း ၎င်းတို့၏ လုပ်ငန်းစဉ်များကို ဆောင်ရွက်​စေလေ့ ရှိသည်။<ref name="sunlightfoundation.com"/> ယူအေအီးနိုင်ငံ အတွင်း အများဆုံးသော ကျွမ်းကျင် အရာထမ်းများမှာ အိန္ဒိယ လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.antisystemic.org/satribune/www.satribune.com/archives/nov4_10_02/opinion_uaemarriages.htm UAE Eyes Ways to Discourage Marriage with Foreigners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105035621/http://www.antisystemic.org/satribune/www.satribune.com/archives/nov4_10_02/opinion_uaemarriages.htm |date=5 November 2013 }}. Antisystemic.org (21 October 2005). Retrieved 26 January 2014.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indembassyuae.org/induae_bilateral.phtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116234839/http://www.indembassyuae.org/induae_bilateral.phtml|archivedate=16 January 2013 |title=India-UAE Bilateral Relations |work=Embassy of India, UAE }}</ref> ဗြိတိသျှ တပ်များ ယူအေအီးမှ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် ရုပ်သိမ်း ထွက်ခွာပြီးနောက် ယူအေအီးနိုင်ငံတည်ထောင်ခဲ့ပြီး အချိန်တွင် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ အတွင်းရှိ ကျွန်းများအား ပိုင်ဆိုင်မှု ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အီရန် နှင့် အငြင်းပွားခဲ့သည်။ ယူအေအီးမှ ထိုကိစ္စအား ကုလသမ္မဂ္ဂအထိ ဖြေရှင်းရန် ကြိုးစားသော်လည်း ကုလသမ္မဂ္ဂမှ ပယ်ချခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Konfliktbarometer 2001 |url=http://www.hiik.de/konfliktbarometer/pdf/Konfliktbarometer_2001.pdf |accessdate=1 April 2016 |archivedate=12 March 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312203033/https://web.archive.org/web/20080229133058/http://www.hiik.de/konfliktbarometer/pdf/Konfliktbarometer_2001.pdf }}. Heidelberger Institut für Internationale Konfliktforschung</ref> ယူအေအီးနိုင်ငံအတွင်း အီရန် လူမျိုး အများအပြားရှိခြင်းနှင့် စီးပွားရေး အရ ဆက်ဆံမှု ခိုင်မာခြင်းကြောင့် ထိုအငြင်းပွားမှုများသည် နှစ်နိုင်ငံကြား ဆက်ဆံရေးကို များစွာ ထိခိုက်မှု မရှိစေခဲ့ပေ။<ref name="uaeinteract1">{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/government/foreign_policy.asp |title=UAE Government: Foreign policy |work=UAEinteract |date=1 January 2008 |accessdate=1 April 2016 |archivedate=10 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090610084435/http://www.uaeinteract.com/government/foreign_policy.asp }}</ref> အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် အစ္စရေးနိုင်ငံတို့နှင့် အငြင်းပွားရာတွင် အီရန်နိုင်ငံမှ အဓိက ရေနံကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းဖြစ်သော ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ အပေါက်ဝရှိ ရေလက်ကြားကို ပိတ်ဆို့ရန် အကြိမ်ကြိမ် အခါခါ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref name="bbc.co.uk"/> ထို့အတွက်ကြောင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူအေအီးမှ ဟော်မွတ်ဇ် ရေလက်ကြားကို ဖြတ်သန်းရန် မလိုသော ကုန်းတွင်း ရေနံပိုက်လိုင်းကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ခြင်းဖြင့် အီရန်တို့ ပိတ်ဆိုခဲ့ပါက ထိခိုက်မှု လျော့နည်းစေရန် အတွက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကုန်သွယ်မှု အနေဖြင့် ကြည့်မည်ဆိုပါက ယူကေနှင့် ဂျာမနီတို့သည် ယူအေအီး၏ အကြီးဆုံးသော ပို့ကုန် တင်ပို့သည့် ဈေးကွက်ဖြစ်ပြီး နှစ်နိုင်ငံကြား အပြန်အလှန်ဆက်ဆံရေးမှာ နီးစပ်မှု ရှိပြီး ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံသား အများအပြားမှာ ယူအေအီးတွင် လာရောက် နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/government/uae-and-france-sign-landmark-nuclear-cooperation-agreement-1.77919 |title=UAE and France sign landmark nuclear cooperation agreement |work=Gulf News |date=16 January 2008 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3193447.ece|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205215341/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article3193447.ece |archivedate=5 December 2010 |title=France signs up to £2 billion deal to build nuclear plants in the Gulf |work=The Times |date=16 January 2008}}</ref> ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေးမှာ ယူအေအီးနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရသည့် ၁၉၇၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ခဲ့သည်။<ref name=MOFAJ>{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/middle_e/uae/index.html |title=Japan-United Arab Emirates Relations |work=Ministry of Foreign Affairs of Japan |accessdate=2016-02-12}}</ref> နှစ်နိုင်ငံ အကြား ရင်းနှီးသော ဆက်ဆံရေး ရှိကြပြီး အပြန်အလှန် ကုန်သွယ်မှု ပြုကြသည်။ ယူအေအီးမှ ဂျပန်သို့ ရေနံစိမ်းနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များ တင်ပို့ရောင်းချပြီး ဂျပန်မှ ယူအေအီးသို့ ကား နှင့် လျှပ်စစ်ပစ္စည်းများ တင်ပို့ရောင်းချကြသည်။<ref name="MOFAJ"/> ===စစ်တပ်=== [[File:F-16e block60.jpg|thumb|right|အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု လေတပ်မှ [[အက်ဖ်-၁၆]] ဘလောက် ၆၀ တိုက်လေယာဉ်ပျံ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တက္ကဆပ်ပြည်နယ် ဖို့တ်ဝေါ့သ်မြို့ရှိ လော့ဒ်ဟိမာတင် စက်ရုံမှ ပျံသန်းထွက်ခွာလာစဉ်]] ပြင်သစ်နိုင်ငံနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့သည် ကာကွယ်ရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး သဘောတူညီချက်များနှင့် စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ပံ့ပိုးရောင်းချရေးတို့တွင် မဟာဗျူဟာကျ အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင်ပတ်သက်လျက် ရှိကြသည်။ <ref>{{cite news|title=UAE confirms discussions with France on purchase of Rafale aircraft|url=http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1200074664706&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews|agency=Emirates News Agency|date=5 June 2008|accessdate=4 April 2016|archivedate=9 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509014605/http://www.wam.org.ae/servlet/Satellite?c=WamLocEnews&cid=1200074664706&p=1135099400124&pagename=WAM%2FWamLocEnews%2FW-T-LEN-FullNews}}</ref> ယူအေအီးသည် ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ပြင်သစ်ထံမှ ရပ်ဖ်အေအယ်လ် တိုက်လေယာဉ် အစင်း ၆၀ ဝယ်ယူရန် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=Hollande says UAE Rafale jet deal depends on price|url=http://www.reuters.com/article/2013/01/15/france-uae-rafale-idUSP6E7N601320130115|agency=Reuters|date=15 January 2013|accessdate=4 April 2016|archivedate=30 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930075611/http://www.reuters.com/article/2013/01/15/france-uae-rafale-idUSP6E7N601320130115}}</ref> ယူအေအီးသည် အမေရိကန်တို့အား ဆီးရီးယားရှိ အစ္စလာမ်နိုင်ငံ (အိုင်အက်စ်)တို့အား လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပထမဆုံး အကြိမ် တိုက်ခိုက်ရာတွင် ကူညီခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=US launches air strikes against Isil in Syria|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/11114991/US-launches-air-strikes-against-Isil-in-Syria-live.html|work=The Telegraph|date=24 September 2014}}</ref> ယူအေအီး စစ်တပ်မှာ အစပိုင်းတွင် လူအနည်းငယ်သာ ရှိခဲ့သော်လည်း နှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း သိသာစွာ များပြားလာခဲ့ပြီး ယခုအခါတွင် ပြင်သစ်၊ အမေရိကန် နှင့် ယူကေ (ယခင်က ယူအေအီးကို ကာကွယ်ခဲ့သူ) တို့ အပါအဝင် ပြည်ပနိုင်ငံများမှ ဝယ်ယူထားသော ခေတ်မီ လက်နက်စနစ်များဖြင့် တပ်ဆင်ထားသည်။ အရာရှိ အများစုမှာ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းရှိ ဆင်းဒဟတ် တော်ဝင် စစ်တက္ကသိုလ် နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ဝက်စ်ပွိုင့် စစ်တက္ကသိုလ်၊ ဒန့်ထရွန်း တော်ဝင် စစ် ကောလိပ် တို့ အပြင် ပြင်သစ်နိုင်ငံရှိ စစ်တက္ကသိုလ် ဖြစ်သော ဆောင်ဆေး စစ်တက္ကသိုလ်တို့မှ သင်တန်းဆင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ပြင်သစ်မှ အဘူဒါဘီ အခြေစိုက် လေတပ်စခန်းကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် မေလတွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လတွင် ယူအေအီးသည် လစ်ဗျားနိုင်ငံ အပေါ်တွင် လေယာဉ်မပျံသန်းရ ဇုန် အဖြစ် ပိတ်ပင်တားဆီးရာတွင် ဝင်ရောက်ပူးပေါင်းရန် သဘောတူခဲ့ပြီး [[အက်ဖ်-၁၆]] လေယာဉ် ၆ စင်းနှင့် [[ဒက်ဆု မီရာ့ဂျ် ၂၀၀၀]] ဘက်စုံသုံး တိုက်လေယာဉ် ၆ စင်းတို့ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12806112|title=BBC News – Libya no-fly zone: Coalition firepower|work=BBC News|accessdate=25 December 2014}}</ref> [[ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ]] တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ တပ်များနှင့် စစ်ရေး ပစ္စည်းများကို ယူအေအီးနှင့် အခြား ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတို့တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ယူအေအီးသည် ဆော်ဒီအာရေဗျ ဦးဆောင်သော ယီမင်နိုင်ငံရှိ ရှိယာ့စ် ဟူသစ်နှင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ် အုံကြွမှုတွင် ပြုတ်ကျခဲ့သော သမ္မတဟောင်း အလီ အဗ္ဗဒူလာ ဆာလေး၏ သစ္စာခံတပ်များ တိုက်ခိုက်မှုအား စစ်ရေးအရ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>"[http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/ Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region]". CNN. 27 March 2015.</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၄ ရက် သောကြာနေ့တွင် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုနှင့် ဘာရိန်းနိုင်ငံတို့မှ စစ်သား အယောက် ၅၀ခန့် ယီမင်နိုင်ငံ အလယ်ဗဟိုရှိ မာရစ်ဘ်တွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref name=":0">{{cite web|title = UAE, Bahrain say 50 soldiers killed in Yemen attack|url = http://uk.reuters.com/article/2015/09/04/uk-yemen-security-idUKKCN0R40V120150904|accessdate = 17 September 2015|archivedate = 16 September 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150916042307/http://uk.reuters.com/article/2015/09/04/uk-yemen-security-idUKKCN0R40V120150904}}</ref> အန်ဆာ အလာဟ် ဟုလည်း သိကြသော ဟူသစ်တို့မှာ တိုက်ခိုက်မှုမှာ ၎င်းတို့၏ လက်ချက်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ဆိုဗီယက်ခေတ် တို့ရှ်ကာ ရော့ကက်ကို အသုံးပြု၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title = Scores of Gulf troops killed in Yemen conflict|url = http://www.aljazeera.com/news/2015/09/uae-emirati-soldiers-killed-yemen-150904101726433.html|website = www.aljazeera.com|accessdate = 17 September 2015}}</ref> နောင်တွင် သိရှိရသည်မှာ ထိုရော့ကက်သည် လက်နက်ထားသိုရာ နေရာသို့ ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်ခြင်း ဖြစ်ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် ပြင်းထန်သော ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားကာ အဲမရိတ် နှင့် ဘာရိန်း တပ်သားများ သေဆုံးခဲ့ရခြင်း ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။<ref name=":0" /> ===အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ=== {{Multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = UAE en-map.png | caption1 = စော်ဘွားနယ်များ၏ တည်နေရာများ | image2 = | caption2 = }} အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု နိုင်ငံသည် စော်ဘွားနယ် ၇ ခု အဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။ ဒူဘိုင်းနယ်မှာ လူဦးရေ အများဆုံး စော်ဘွားနယ်ဖြစ်ပြီး ယူအေအီး လူဦးရေ၏ ၃၅.၆% မျှ ရှိသည်။ အဘူဒါဘီ စော်ဘွားနယ်တွင် လူဦးရေ ၃၁.၂% မျှ ရှိသဖြင့် ယူအေအီး၏ လူဦးရေ ၃ ပုံ ၂ ပုံကျော်မှာ အဘူဒါဘီ သို့မဟုတ် ဒူဘိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ အဘူဒါဘီသည် ဧရိယာအားဖြင့် ၂၆,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၆၇,၃၄၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသဖြင့် ကျွန်းများ မပါဝင်သော နိုင်ငံဧရိယာ၏ ၈၆.၇% ရှိသည်။ ယူအေအီးတွင် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်မိုင် ၂၅၀ ကျော် (၄၀၀ ကီလိုမီတာကျော်) ရှိပြီး အုပ်ချုပ်ရေး အနေနှင့် အဓိက ဒေသ ၃ ခု ခွဲခြား ထားသည်။ ဒူဘိုင်းစော်ဘွားနယ်သည် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်းရှိ ယူအေအီးနိုင်ငံ နယ်နိမိတ် အတွင်း ၄၅ မိုင် (၇၂ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ ဒူဘိုင်း၏ ဧရိယာသည် စတုရန်းမိုင် ၁,၅၀၀ (၃,၈၈၅ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသဖြင့် ကျွန်းများ မပါသော နိုင်ငံ စုစုပေါင်း ဧရိယာ၏ ၅%မျှ ရှိသည်။ ရှာဂျာ စော်ဘွားနယ်သည် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်းရှိ ယူအေအီးနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်း ၁၀မိုင်ခန့် (၁၆ ကီလိုမီတာခန့်) ရှည်လျားပြီး အတွင်းပိုင်းသို့ မိုင် ၅၀ ကျော် (၈၀ ကီလိုမီတာကျော်) ရှည်လျားသည်။ မြောက်ပိုင်းရှိ စော်ဘွားနယ်များ ဖြစ်သော ဖူဂျာအီရာ၊ အက်ဂျ်မန်၊ ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမား၊ အွမ်-အယ်-ကူဝိန်းတို့တွင် စုစုပေါင်း ဧရိယာ ၁,၄၉၈ စတုရန်းမိုင် (၃,၈၈၂ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ ယူအေအီးတွင် နယ် ၂ နယ်မှ ပူးပေါင်း အုပ်ချုပ်သော ဒေသ ၂ ခု ရှိသည်။ တစ်ခုမှာ အိုမန် နှင့် အက်ဂျ်မန် တို့မှ ပူးပေါင်း အုပ်ချုပ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ ဖူဂျာအီရာ နှင့် ရှာဂျာတို့မှ ပူးပေါင်း အုပ်ချုပ်သည်။ ယူအေအီး နယ်နိမိတ်များ ဝန်းရံထားသော ဝါဒီ မာဒါ ဟု ခေါ်သည့် အိုမန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် တစ်ခု ရှိသည်။ ထိုဒေသမှာ မူဆန်ဒန် ကျွန်းဆွယ်နှင့် ကျန်ရှိသော အိုမန်နိုင်ငံ၏ အကွာအဝေး တစ်ဝက်တွင် ရှိပြီး ရှာဂျာ စော်ဘွားနယ် အတွင်း ရှိသည်။ ထိုနယ်မြေ၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၂၉ စတုရန်းမိုင် (၇၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ရှိပြီး နယ်နိမိတ်ကို ၈၁၉ ခုနှစ်ကပင် သဘောတူ ခဲ့ကြသည်။ မာဒါ၏ အရှေ့မြောက် ထောင့်စွန်းမှာ ခေါ ဖာကာ-ဖူဂျာအီရာလမ်းနှင့် နီးကပ်စွာတည်ရှိပြီး ၃၃ပေ (၁၀ မီတာ) မျှသာ ကွာဝေးသည်။ အိုမန်၏ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် မာဒါ အတွင်းတွင် ယူအေအီး၏ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် ဖြစ်သော နာဝါ နယ် ရှိပြီး ရှာဂျာ စော်ဘွားနယ်မှပင် ပိုင်ဆိုင်သည်။ ၎င်းမှာ ၅ စတုရန်းမိုင် (၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းပြီး နယူးမာဒါမြို့၏ အနောက်ဘက် ဖုန်လမ်း ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုနေရာတွင် အိမ်ခြေ ၄၀ ခန့် နှင့် ကိုယ်ပိုင်ဆေးခန်းအပြင် တယ်လီဖုန်း အိတ်ချိန်း ရှိသည်။ {|class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" !class="unsortable"|Flag !စော်ဘွားနယ် !class="unsortable"| မြို့တော် !လူဦးရေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်)<ref name="tedad">{{cite web|url=http://www.dubaifaqs.com/population-of-uae.php|title=Census 2008|work=Ministry of Economy and Planning, Government of the United Arab Emirates|year=2008|accessdate=2016-02-12}}</ref> !စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ % !ဧရိယာ (km²)<ref name="tedad"/> !ဧရိယာ (mi²) !စုစုပေါင်း ဧရိယာ၏ % !သိပ်သည်းမှု |- | [[File:Flag of Abu Dhabi.svg|border|40px]] | အဘူဒါဘီနယ် | [[အဘူဒါဘီမြို့]] || ၁,၅၄၈,၆၅၅ || ၃၁.၂% ||၆၇,၃၄၀ || ၂၆,၀၀၀|| ၈၆.၇% || ၂၅ |- | [[File:Flag of Ajman.svg|border|40px]] | အက်ဂျ်မန်နယ် | အက်ဂျ်မန်မြို့ || ၃၇၂,၉၂၃ || ၇.၅% || ၂၅၉ || ၁၀၀|| ၀.၃% || ၉၉၆ |- | [[File:Flag of Dubai.svg|border|40px]] | ဒူဘိုင်းနယ် | [[ဒူဘိုင်းမြို့]] || ၁,၇၇၀,၅၃၃ || ၃၆.၆% || ၃,၈၈၅ || ၁,၅၀၀ || ၅.၀% || ၃၃၆ |- | [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|40px]] | ဖူဂျာအီရာနယ် |ဖူဂျာအီရာမြို့ || ၁၃၇,၉၄၀ || ၂.၉% || ၁,၁၆၅ || ၄၅၀|| ၁.၅% || ၁၀၉ |- | [[File:Flag of Ras al-Khaimah.svg|border|40px]] | ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမားနယ် |ရပ်စ်-အယ်လ်-ခိုင်းမားမြို့ || ၁၇၁,၉၀၃ || ၃.၄% || ၁,၆၈၄ || ၆၅၀|| ၂.၂% || ၁၂၂ |- | [[File:Flag of Sharjah and Ras Al Khaimah.svg|border|40px]] | ရှာဂျာနယ် | ရှာဂျာမြို့ || ၈၉၅,၂၅၂ || ၁၈.၀% || ၂,၅၉၀ || ၁,၀၀၀ || ၃.၃% || ၂၆၂ |- | [[File:Flag of Umm al-Qaiwain.svg|border|40px]] | အွမ်-အယ်-ကူဝိန်းနယ် |အွမ်-အယ်-ကူဝိန်းမြို့ || ၆၉,၉၃၆ || ၁.၄% || ၇၇၇ || ၃၀၀ || ၀.၉% || ၈၈ |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|border|40px]] |'''ယူအေအီး''' |အဘူဒါဘီမြို့ || ၄,၉၆၇,၁၄၂ || ၁၀၀% || ၇၇,၇၀၀ || ၃၀,၀၀၀ || ၁၀၀% || ၅၆ |} ==ဥပဒေ== ယူအေအီးတွင် ဖက်ဒရယ် တရားရုံးစနစ် ရှိသည်။ တရားရုံး ဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိက ကဏ္ဍ ၃ ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ တရားမမှု၊ ရာဇဝတ်မှု နှင့် ရှာရီယာ ဥပဒေ ဆိုင်ရာ တရားရုံးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယူအေအီး၏ တရားစီရင်ရေး စနစ်မှာ တရားမ ဥပဒေ စနစ် နှင့် ရှာရီယာ ဥပဒေ တို့မှ ဆင့်ပွား ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားရုံး စနစ်တွင် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ တရားရုံးနှင့် ရှာရီယာ တရားရုံးတို့ ရှိသည်။ လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်ရေး အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ယူအေအီး၏ ရာဇဝတ်မှု နှင့် တရားမမမှု ဆိုင်ရာ တရားရုံးတို့သည် ရှာရီယာ ဥပဒေ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အသုံးချ ထားပြီး ၎င်းတို့ကို ရာဇဝတ်မှု ပုဒ်မ နှင့် မိသားစု ဥပဒေ အတွင်းသို့ ပုဒ်မ အဖြစ် ထည့်သွင်း ပြဋ္ဌာန်း ထား၍ အမျိုးသမီးများကို ခွဲခြားဆက်ဆံမှု ပြုထားသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>Elizabeth Roberts(5 August 2014) [http://www.telegraph.co.uk/expat/expatnews/11012631/Human-Rights-Watch-warns-expat-women-about-the-UAE.html Human Rights Watch warns expat women about the UAE]. Telegraph. Retrieved on 26 November 2015.</ref> ရာဇဝတ်မှုများ ဖြစ်သော ကြာခိုမှု၊ လက်မထပ်မီ လိင်ဆက်ဆံမှုနှင့် အရက်သောက်သုံးမှုများ အတွက် ကြိမ်ဒဏ်ကို ပြစ်ဒဏ် တစ်ခု အနေနှင့် သတ်မှတ်သည်။<ref name="usdep">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2013/nea/220380.htm|title=2013 Human Rights Reports: United Arab Emirates|work=US Department of State|quote=Sharia (Islamic law) courts, which adjudicate criminal and family law, have the option of imposing flogging as punishment for adultery, prostitution, consensual premarital sex, pregnancy outside marriage, defamation of character, and drug or alcohol abuse.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.humanrightsvoices.org/EYEontheUN/un_101/figures/?p=2484|title=U.N. Commission on Crime Prevention and Criminal Justice: United Arab Emirates|work=Human Rights Voices|accessdate=2016-02-12|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111230016/http://www.humanrightsvoices.org/EYEontheUN/un_101/figures/?p=2484}}</ref> ရှာရီယာတရားရုံးမှ ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ မှ ၂၀၀ အထိ ပေးခြင်းကို တရားဝင် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။<ref name="usdep" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O5rs8UkMj64C&pg=PA2092|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-081399-3|title=Country Reports on Human Rights Practices for 2007|page=2092|accessdate=2016-02-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.corpun.com/counaej.htm|title=UAE: Judicial corporal punishment by flogging|work=World Corporal Punishment Research|accessdate=2016-02-12}}</ref> လူတစ်ယောက်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ကျဆင်းစေရန် နှုတ်ဖြင့် စော်ကားခြင်းမှာ တရားမဝင်ဘဲ ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ အပြစ်ပေးနိုင်သော အမှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/dh500-000-expat-verbal-abuse-case-to-be-retried|title=Dh500,000 expat verbal abuse case to be retried|date=8 December 2010|work=The National|quote=In the UAE, only verbal abuse pertaining to the sexual honour of a person would be tried under Sharia. For guilt to be proven, the attack must have been made in public and one reliable witness must testify. If convicted, a person would be sentenced to 80 lashes and would never be accepted as a valid witness in a Sharia-based case.}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ကြားတွင် ယူအေအီးရှိ လူအမြောက်အမြား ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://7daysindubai.com/news-14918/|title=Pregnant maid to get 100 lashes after being found guilty of illegal affair|date=9 October 2013|publisher=7daysindubai.com|accessdate=5 April 2016|archivedate=6 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006151535/http://7daysindubai.com/news-14918/}}</ref><ref>[http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=281982 World News » Teenager to be lashed for adultery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714193225/http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=281982 |date=14 July 2015 }}. Gulf Daily News (10 July 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/illicit-lovers-sentenced-to-100-lashes-each-1.712261 Illicit lovers sentenced to 100 lashes each] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018070417/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/illicit-lovers-sentenced-to-100-lashes-each-1.712261 |date=18 October 2013 }}. GulfNews.com (15 November 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref name="khaleejtimes.com">[http://www.khaleejtimes.com/nation/inside.asp?xfile=/data/courtroundup/2013/September/courtroundup_September33.xml&section=courtroundup Two women sentenced to death for adultery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006082800/http://www.khaleejtimes.com/nation/inside.asp?xfile=%2Fdata%2Fcourtroundup%2F2013%2FSeptember%2Fcourtroundup_September33.xml&section=courtroundup |date=6 October 2014 }}. Khaleej Times (25 September 2013). Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/prison-for-couple-who-conceived-outside-of-wedlock Prison for couple who conceived outside of wedlock | The National]. Thenational.ae (22 August 2011). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>Bassma Al Jandaly (9 May 2010) [http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/adulterer-to-be-lashed-jailed-in-sharjah-1.624274 Adulterer to be lashed, jailed in Sharjah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017232012/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/adulterer-to-be-lashed-jailed-in-sharjah-1.624274 |date=17 October 2013 }}. Gulf News</ref><ref>[http://www.refworld.org/publisher,AMNESTY,,ARE,46558ee911,0.html Amnesty International Report 2007 – United Arab Emirates]. Refworld (23 May 2007). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref name="emirates1">[http://www.emirates247.com/crime/local/court-jails-pregnant-filipina-in-fujairah-2013-10-09-1.524021 Court jails pregnant Filipina in Fujairah – Emirates 24|7]. Emirates247.com (9 October 2013). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/06/the-court-in-abu-dhabi-ruled-today-that-the-18-year-old-emirati-woman-who-accused-six-men-of-gang-rape-will-serve-a-one-year.html DUBAI: Alleged victim of gang rape sentenced to one year in prison | Babylon & Beyond | Los Angeles Times]. Latimesblogs.latimes.com (17 June 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref> လတ်တလော ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသား နှစ်ဦးမှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးအား ရိုက်ပုတ်ခြင်းနှင့် စော်ကားခြင်း ပြုသဖြင့် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် အတွင်း နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်း တစ်ဦးအား အဘူဒါဘီတွင် အရက်သောက်၍ မတ်တပ်သွား ကလေးငယ် တစ်ဦးအား အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းကြောင့် ထောင်ဒဏ် ၁၀ နှစ် နှင့် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.emirates247.com/news/emirates/drunk-worker-rapes-2-year-old-girl-in-abu-dhabi-2014-01-22-1.535691|title=Drunk worker rapes 2-year-old girl in Abu Dhabi|date=January 2014|work=Emirates247.com}}</ref> မွတ်စလင်များ အတွက် အရက်သောက်ခြင်းသည် တရားမဝင်ဘဲ ကြိမ်ဒဏ် ၈၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည်။<ref>[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/man-to-get-80-lashes-for-drinking-alcohol-1.585233 Man to get 80 lashes for drinking alcohol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505090127/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/man-to-get-80-lashes-for-drinking-alcohol-1.585233 |date=5 May 2010 }}. GulfNews.com (19 February 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/uae/crime/emirati-man-to-be-lashed-executed-for-murder-and-drinking-alcohol-1.1028979|title=Emirati man to be lashed, executed, for murder and drinking alcohol|date=May 2012|work=Gulf News}}</ref><ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/man-who-stabbed-brother-in-drunken-fight-in-abu-dhabi-jailed-for-year Man who stabbed brother in drunken fight in Abu Dhabi jailed for year | The National]. Thenational.ae (14 March 2013). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/man-who-stabbed-brother-in-drunken-fight-in-abu-dhabi-jailed-for-year|title=Man who stabbed brother in drunken fight in Abu Dhabi jailed for year|date=March 2013|work=The National|quote=The younger brother admitted illegally consuming alcohol and was sentenced to 80 lashes – a punishment prescribed under Sharia.}}</ref><ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/man-appeals-80-lashes-for-drinking-alcohol-in-abu-dhabi Man appeals 80 lashes for drinking alcohol in Abu Dhabi | The National]. Thenational.ae (9 August 2012). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ae/news-13714/19218|title=Husband jailed for letting friend abuse his wife|date=9 March 2013|work=7days.ae|quote=As well as the jail term for rape, the Supreme Court also ordered that the defendants be given 80 lashes for drinking alcohol.|accessdate=5 April 2016|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923104044/http://7days.ae/news-13714/19218}}</ref><ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/cocaine-trace-due-to-drinking-red-bull-cola-abu-dhabi-court-hears Cocaine trace due to drinking Red Bull Cola, Abu Dhabi court hears | The National]. Thenational.ae (14 August 2012). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ae/news-13704/19195|title=Man jailed for raping step-daughter|date=6 March 2013|work=7days.ae|quote=As well as the jail term he was also fined Dhs10,000 for reckless driving and will receive 80 lashes for drinking alcohol.|accessdate=5 April 2016|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923091351/http://7days.ae/news-13704/19195}}</ref><ref>[http://www.emirates247.com/news/emirates/drinking-costs-dad-custody-of-kids-2011-03-13-1.367393 Drinking costs dad custody of kids – Emirates 24|7]. Emirates247.com (13 March 2011). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://7days.ae/news-12021/13478 Fujairah man is jailed for drunken kidnap bid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923110747/http://7days.ae/news-12021/13478 |date=23 September 2015 }}. 7days.ae (13 June 2012). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://www.emirates247.com/crime/local/emirati-to-be-executed-for-murder-in-fujairah-2012-05-29-1.460606 Emirati to be executed for murder in Fujairah – Emirates 24|7]. Emirates247.com (29 May 2012). Retrieved on 2015-11-26.</ref> ရံဖန်ရံခါ ဆိုသလိုပင် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၄၀ အပြစ်ပေးလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/estonian-soldier-to-be-lashed-1.233170|title=Estonian soldier to be lashed|last=Al Jandaly|first=Bassma|date=16 April 2006|work=Gulf News|access-date=5 April 2016|archive-date=29 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129025134/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/estonian-soldier-to-be-lashed-1.233170}}</ref> တရားမဝင်သော လိင်ဆက်ဆံမှု အတွက် ရံဖန်ရံခါတွင် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၆၀ အပြစ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref>[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/girl-to-receive-60-lashes-for-illicit-sex-1.185126 Girl to receive 60 lashes for illicit sex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129025034/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/girl-to-receive-60-lashes-for-illicit-sex-1.185126 |date=29 November 2014 }}. GulfNews.com (20 June 2007). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data/theuae/2006/July/theuae_July99.xml&section=theuae&col= Two sex workers are sentenced to lashes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922114523/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticleNew.asp?xfile=data%2Ftheuae%2F2006%2FJuly%2Ftheuae_July99.xml&section=theuae&col= |date=22 September 2010 }}. Khaleej Times. Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=11353 Indian lover in UAE sentenced to 60 lashes – Express India]. Expressindia.indianexpress.com (8 June 2002). Retrieved on 2015-11-26.</ref> စော်ဘွားနယ် အချို့တွင် ကြိမ်ဒဏ် ပေးသည့် အခါ ပုံမှန်အားဖြင့် အချက် ၈၀ ပေးလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://7days.ae/news-13088/17027|title=Motorist sentenced to 80 lashes for drink driving|date=26 November 2012|work=7days.ae|access-date=5 April 2016|archive-date=23 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923091346/http://7days.ae/news-13088/17027|url-status=dead}}</ref> ရှာရီယာ တရားရုံးမှလည်း အိမ်ဖော် အလုပ်သမားများကို ကြိမ်ဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ ရှိသည်။<ref name="drm">{{cite web|url=http://www.hrw.org/zh-hans/node/129797/section/10|title=VI. Charges and Penalties against Domestic Workers|publisher=Human Rights Watch|year=2014|accessdate=5 April 2016|archivedate=3 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150203095636/http://www.hrw.org/zh-hans/node/129797/section/10}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုး အိမ်အကူ အမျိုးသမီးမှာ တရားမဝင် ပဋိသန္ဓေ ဆောင်မှုဖြင့် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="emirates1"/> အရက်မူး၍ ကားမောင်းခြင်းကို အလွန် တင်းကြပ်စွာ တားမြစ်ထားပြီး ကျူးလွန်ပါက ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ ချမှတ်နိုင်သည်။ နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်း အများစုမှာ အရက်မူး၍ ကားမောင်းခြင်းကြောင့် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ ချမှတ်ခြင်း ခံကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.emirates247.com/crime/local/swaying-car-exposes-fujairah-drunk-driver-2013-06-26-1.512065|title=Swaying car exposes Fujairah drunk driver|date=26 June 2013|work=Emirates 247}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/article/20130327/ARTICLE/303279988/1011|title=Drink-drive student to get 80 lashes|date=27 March 2013|work=Khaleej Times|accessdate=5 April 2016|archivedate=21 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321083951/http://www.khaleejtimes.com/article/20130327/ARTICLE/303279988/1011}}</ref><ref>[http://7days.ae/news-13088/17027 Motorist sentenced to 80 lashes for drink driving] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923091346/http://7days.ae/news-13088/17027 |date=23 September 2015 }}. 7days.ae (26 November 2012). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://gulfnews.com/news/uae/crime/80-lashes-and-one-month-in-jail-for-drink-driving-1.667104 80 lashes and one month in jail for drink driving]. GulfNews.com (12 August 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/drunk-driver-sentenced-to-80-lashes Drunk driver sentenced to 80 lashes | The National]. Thenational.ae (28 July 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://www.emirates247.com/crime/local/4-years-and-80-lashes-for-drug-addict-2011-11-01-1.426430 4 years and 80 lashes for drug addict – Emirates 24|7]. Emirates247.com (1 November 2011). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>[http://www.emirates247.com/news/emirates/80-lashes-jail-for-drink-driving-upheld-2011-05-18-1.394262 80 lashes, jail for drink-driving upheld – Emirates 24|7]. Emirates247.com (18 May 2011). Retrieved on 2015-11-26.</ref> အဘူဒါဘီတွင် လူမြင်ကွင်း၌ နမ်းရှုံ့ခြင်းအတွက် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ ပေးခြင်း ခံရသောသူ အများအပြား ရှိသည်။<ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/couple-deny-kissing-on-abu-dhabi-corniche?fb_action_ids= Couple deny kissing on Abu Dhabi Corniche | The National] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629152756/http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/couple-deny-kissing-on-abu-dhabi-corniche?fb_action_ids= |date=29 June 2017 }}. Thenational.ae (10 January 2013). Retrieved on 2015-11-26.</ref> ယူအေအီး၏ ဥပဒေတွင် လက်မထပ်မီ လိင်ဆက်ဆံမှု ပြုခြင်း အတွက် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည်။<ref>[http://www.thenational.ae/news/uae-news/woman-denies-affair-after-hearing-she-faces-stoning Woman denies affair after hearing she faces stoning | The National]. Thenational.ae (29 July 2009). Retrieved on 2015-11-26.</ref> ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ခြင်းမှာ ယူအေအီးတွင် ဥပဒေ အရ ခွင့်ပြုထားသော အပြစ်ပေးမှု ပုံစံ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အာရှမှ အိမ်အကူ တစ်ဦးအား ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ရန် အဘူဒါဘီတွင် အမိန့်ချမှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>[http://7daysindubai.com/expat-faces-death-stoning-admitting-court-cheating-husband/ Expat faces death by stoning after admitting in court to cheating on husband] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006154624/http://7daysindubai.com/expat-faces-death-stoning-admitting-court-cheating-husband/ |date=6 October 2014 }}. 7daysindubai.com. Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://emirateswoman.com/2014/05/05/woman-sentenced-death-stoning-abu-dhabi/ Woman Sentenced To Death By Stoning In Abu Dhabi – Emirates Woman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930135248/http://emirateswoman.com/2014/05/05/woman-sentenced-death-stoning-abu-dhabi/ |date=30 September 2015 }}. Emirateswoman.com. Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://www.qatarliving.com/news/posts/asian-housemaid-gets-death-adultery-abu-dhabi Asian housemaid gets death for adultery in Abu Dhabi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518012838/http://www.qatarliving.com/news/posts/asian-housemaid-gets-death-adultery-abu-dhabi |date=18 May 2021 }}. Qatar Living (4 May 2014). Retrieved on 2015-11-26.</ref> အခြားသော နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်းများမှာလည်း ကြာခိုမှုကြောင့် ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ရန် အမိန့်ချခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>[http://www.amnesty.org/en/library/info/MDE25/005/2006/en Document | Amnesty International]. Amnesty.org. Retrieved on 26 November 2015.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်ကြားတွင် ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ရန် အမိန့်ချခံရသူ အချို့ ရှိသည်။<ref name="khaleejtimes.com" /><ref>[http://www.dnaindia.com/world/report-man-faces-stoning-in-uae-for-incest-1090813 Man faces stoning in UAE for incest | Latest News & Updates at Daily News & Analysis]. Dnaindia.com (14 April 2007). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/woman-denies-affair-after-hearing-she-faces-stoning|title=Woman denies affair after hearing she faces stoning|date=29 July 2009|work=The National (Abu Dhabi)}}</ref> ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းမှာ ဥပဒေ အရ တရားမဝင်ဘဲ အများဆုံး ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ နှင့် ထောင်ဒဏ် ၅ နှစ် အထိ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သော အမှုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/hotel-executive-who-had-abortion-gets-jail-term|title=Hotel executive who had abortion gets jail term|date=30 December 2010|work=The National}}</ref> လတ်တလောနှစ်များတွင် တရားမဝင် လိင်ဆက်ဆံမှုများ၌ ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ရန် အပြစ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ အပြစ်ပေးခြင်း ခံရပြီးနေနာက် လူအချို့မှ အပြစ်ရှိကြောင်း ဝန်ခံ၍ အယူခံဝင်ခြင်းကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://7days.ae/change-plea-youll-stoned-husband-admits-cheating-given-legal-advice-judge|title="Change plea or you’ll be stoned": Husband who admits cheating given legal advice by judge|date=6 April 2014|work=7days.ae|accessdate=5 April 2016|archivedate=5 April 2016|archiveurl=https://archive.today/20160405175140/http://7days.ae/change-plea-youll-stoned-husband-admits-cheating-given-legal-advice-judge}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/to-avoid-100-lashes-and-prison-woman-retracts-plea-in-sex-case|title=To avoid 100 lashes and prison, woman retracts plea in sex case|date=9 October 2009|work=The National}}</ref> ကြာခိုမှု အတွက် ပြစ်ဒဏ်မှာ အိမ်ထောင်မရှိသူများ အတွက် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ ဖြစ်ပြီး အိမ်ထောင်ရှိသူများ အတွက် ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ရန် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/hotel-executive-who-had-abortion-gets-jail-term|title=Lawyer urges acquittal of woman on zina charges|date=26 November 2010|work=The National (Abu Dhabi)}}</ref> မိသားစု ဆိုင်ရာ အမှုအခင်းများတွင် စီရင်ပိုင်ခွင့်သည် ရှာရီယာ တရားရုံးတွင်သာ ရှိပြီး အချို့သော ရာဇဝတ်ပြစ်မှုများ ဖြစ်သော ကြာခိုမှု၊ လက်မထပ်မီ လိင်ဆက်ဆံမှု၊ ဓားပြမှု၊ အရက် သောက်သုံးမှုနှင့် အခြား ဆက်စပ်နေသော ပြစ်မှုများတွင်လည်း စီရင် ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ရှာရီယာ ဥပဒေတွင် အခြေခံထားသော ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အခြေအနေ ဥပဒေသည် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း၊ ကွာရှင်း ပြတ်စဲခြင်း နှင့် ကလေးငယ်အား အုပ်ထိန်းခြင်း အစရှိသော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ အစ္စလာမ် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အခြေအနေ ဥပဒေသည် မွတ်စလင်များအပေါ်တွင် သက်ရောက်မှု ရှိသကဲ့သို့ မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ အပေါ်တွင်လည်း သက်ရောက်မှု ရှိသည်။<ref name="lia" /> မွတ်စလင် မဟုတ်သော နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်းများသည်လည်း လက်ထပ်ခြင်း၊ ကွာရှင်းခြင်း နှင့် အုပ်ထိန်းခြင်း စသော ကိစ္စရပ်များ အတွက် ရှာရီယာ ဥပဒေဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း ခံကြရလေ့ ရှိသည်။<ref name="lia">[http://www.bbc.co.uk/news/uk-28638553 Britons 'liable to Sharia divorces' in UAE – BBC News]. Bbc.co.uk. Retrieved on 26 November 2015.</ref> ဘာသာတရားအား စွန့်လွှတ်ခြင်း သည် ယူအေအီးတွင် သေဒဏ် ကျခံစေနိုင်သော ပြစ်မှု ဖြစ်သည်။<ref>Evans, Robert. (9 December 2013) [http://www.reuters.com/article/2013/12/10/us-religion-atheists-idUSBRE9B900G20131210 Atheists face death in 13 countries, global discrimination: study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150613195856/http://www.reuters.com/article/2013/12/10/us-religion-atheists-idUSBRE9B900G20131210 |date=13 June 2015 }}. Reuters. Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref>{{cite web|url=http://beaveronline.co.uk/the-international-briefing-persecution-of-atheists-and-apostates/|title=The International Briefing: Persecution of Atheists and Apostates|accessdate=5 April 2016|archivedate=28 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150428131415/http://beaveronline.co.uk/the-international-briefing-persecution-of-atheists-and-apostates/}}</ref> ဘာသာတရားအား လှောင်ပြောင်ပြောဆိုခြင်းကိုလည်း ဥပဒေ အရ တားမြစ်ထားပြီး အစ္စလာမ် ဘာသာကို စော်ကားသော နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်းများမှာ နိုင်ငံမှ ပြန်ပို့လေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.emirates247.com/news/emirates/uae-to-deport-expats-abusing-religions-2015-07-22-1.597619|title=UAE to deport expats abusing religions|date=22 July 2015|work=Emirates 247}}</ref> ယူအေအီးသည် ရှာရီယာ ဥပဒေမှ ဟူဒတ်ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများကို ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ အဖြစ် ထည့်သွင်းထားပြီး ဘာသာတရားအား စွန့်လွှတ်ခြင်း သည်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref name="shar">{{cite journal|author=Butti Sultan Butti Ali Al-Muhairi |year=1996|jstor=3381546 |title=The Islamisation of Laws in the UAE: The Case of the Penal Code|journal=Arab Law Quarterly|volume=11|issue=4 |pages=350–371}}</ref> ယူအေအီး၏ ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ ၁ နှင့် ၆၆ တို့ အရ ဟူဒတ် ဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများကို သေဒဏ် အပြစ်ပေးရန် ပြဋ္ဌာန်း ထားသဖြင့်<ref name="shar" /><ref>Al-Muhairi (1997), Conclusion to the Series of Articles on the UAE Penal Law. Arab Law Quarterly, Vol. 12, No. 4</ref> ဘာသာတရားအား စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် ယူအေအီးတွင် သေဒဏ် အပြစ်ပေးနိုင်သော ပြစ်မှု ဖြစ်လေသည်။ အချို့သော အမှုအခင်းများတွင် ယူအေအီးရှိ တရားရုံးများတွင် မုဒိမ်းမှုများကို တိုင်ကြားသော အမျိုးသမီးများအား ထောင်ဒဏ် အပြစ်ပေးခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title = UAE imprisoning rape victims under extramarital sex laws – investigation|url = http://www.theguardian.com/world/2015/oct/26/hundreds-of-women-prosecuted-for-extramarital-sex-in-uae-finds-bbc|newspaper = The Guardian|date = 2015-10-26|access-date = 2016-01-29|issn = 0261-3077|language = en-GB|last = Alex|first2 = ra|last2 = Topping}}</ref><ref name=cnn/><ref name=reuters/><ref name=tdb>{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/witw/articles/2013/07/30/dubai-s-progressive-charade.html|title=Dubai's Progressive Charade|work=The Daily Beast|accessdate=2016-02-12}}</ref><ref name=nydaily>{{cite web|url=http://www.nydailynews.com/news/world/dubai-rape-vic-arrested-drinking-article-1.1214682|title=Gang-rape victim in Dubai arrested for drinking alcohol: report|work=New York Daily News|accessdate=2016-02-12}}</ref><ref name=latimes>{{cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/babylonbeyond/2010/06/the-court-in-abu-dhabi-ruled-today-that-the-18-year-old-emirati-woman-who-accused-six-men-of-gang-rape-will-serve-a-one-year.html|title=DUBAI: Victim of gang rape sentenced to one year in prison}}</ref> ဥပမာအားဖြင့် ဗြိတိသျှ အမျိုးသမီး တစ်ဦးသည် အမျိုးသား ၃ ဦးမှ အုပ်စုလိုက် မုဒိမ်းကျင့်ခြင်းကို တိုင်ကြားသည့် အခါ အရက်သောက်သည့် ရာဇဝတ်မှုဖြင့် တရားစွဲခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name=reuters/><ref name=nydaily/> အခြားသော ဗြိတိသျှ အမျိုးသမီးတစ်ဦးမှာ မုဒိမ်းမှုကို တိုင်ကြားသည့် အခါတွင် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ နေရာတွင် မူးယစ်ခြင်းနှင့် အိမ်ထောင်ပြင်ပ လိင်ဆက်ဆံမှုဖြင့် တရားစွဲခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name=cnn/> ဩစတြေးလျ အမျိုးသမီးတစ်ဦးမှာလည်း အုပ်စုလိုက် မုဒိမ်းမှုကို တိုင်ကြားသဖြင့် ထောင်ဒဏ် အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name=cnn/><ref name=reuters>{{cite news |last=Bakr |first=Amena |url=http://www.reuters.com/article/2013/07/21/us-emirates-courts-norway-idUSBRE96K0AK20130721 |title=Woman jailed in Dubai after reporting rape hopes to warn others |work=Reuters |date=21 July 2013 |accessdate=5 November 2013 |archivedate=22 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130722011055/http://www.reuters.com/article/2013/07/21/us-emirates-courts-norway-idUSBRE96K0AK20130721 }}</ref> အခြားသော အမှုအခင်း တစ်ခုတွင် အသက် ၁၈ နှစ်အရွယ် အဲမရိတ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးမှ အမျိုးသား ၆ ဦးမှ အုပ်စုဖွဲ့ မုဒိမ်းကျင့်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော တိုင်ကြားခြင်းကို တရားစွဲဆိုသူမှ ထောင်ဒဏ် နှစ်ရှည် နှင့် ကြိမ်ဒဏ် အပြစ်ပေးရန် ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သဖြင့် ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name=bloomberg>{{cite news|url=http://www.bloomberg.com/news/2010-06-07/u-a-e-woman-withdraws-gang-rape-claim-to-avoid-lashes-prison-sentence.html|title=U.A.E. Woman Withdraws Gang-Rape Claim to Avoid Lashes, Prison Sentence}}</ref> ထိုအမျိုးသမီးမှာ ထောင်ဒဏ် တစ်နှစ် ကျခံခြင်း ခံခဲ့ရသသည်။<ref name=arabianbusiness>{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/court-jails-emirati-woman-in-gang-rape-case-290257.html|title=Court jails Emirati woman in gang rape case}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် နော်ဝေ အမျိုးသမီး မာတီ ဒါလတ်ဗ်မှ မုဒိမ်းမှုကို တိုင်ကြားသည့် အခါတွင် တရားမဝင် လိင်ဆက်ဆံခြင်း နှင့် အရက်သောက်ခြင်းအတွက် ထောင်ဒဏ် အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name=cnn>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2013/07/22/world/meast/uae-norway-rape-controversy/index.html|title=Dubai ruler pardons Norwegian woman convicted after she reported rape|work=CNN.com|accessdate=10 September 2013}}</ref> အခြားသော အမျိုးသမီးများကို ခွဲခြားဆက်ဆံထားသော ဥပဒေများလည်း ရှိသည်။ အဲမရိတ် အမျိုးသမီးများသည် လက်ထပ်ရန် နှင့် နောက်တစ်ကြိမ် လက်ထပ်ရန် အမျိုးသား အုပ်ထိမ်းသူထံမှ ခွင့်ပြုချက် ရယူရန် လိုအပ်သည်။<ref name="maleguardian">{{cite web|title=Divorcees, widows concerned about receiving 'permission' before remarrying |url=http://www.thenational.ae/uae/courts/divorcees-widows-concerned-about-receiving-permission-before-remarrying#ixzz3F1sb6IYa|work=The National (Abu Dhabi)}}</ref> ထိုလိုအပ်ချက်မှာ ရှာရီယာ ဥပဒေမှ ရယူထားခြင်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစ၍ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="maleguardian" /> စော်ဘွားနယ် အားလုံးတွင် မွတ်စလင် အမျိုးသမီးများမှ မွတ်စလင် မဟုတ်သော အမျိုးသားကို လက်ထပ်ခြင်းမှာ ဥပဒေနှင့် ဆန့်ကျင်သည်။<ref name="religiousfreedom" /> ယူအေအီးတွင် မွတ်စလင် အမျိုးသမီးနှင့် မွတ်စလင် မဟုတ်သော အမျိုးသားတို့ လက်ထပ်ခြင်းမှာ မှောက်မှားမှု ဟု ယူဆပြီး ဥပဒေအရ အပြစ် ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည်။<ref name="religiousfreedom">{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127360.htm|title=United Arab Emirates International Religious Freedom Report, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (2009)|work=U.S. Department of State}}</ref> လူမြင်ကွင်းတွင် နမ်းရှုံ့ခြင်းအား ဥပဒေ အရ တားမြစ်ထားပြီး ကျူးလွန်ပါက နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။<ref name="ReferenceB">[http://www.thenational.ae/news/uae-news/public-kissing-can-lead-to-deportation Public kissing can lead to deportation | The National]. Thenational.ae (7 July 2008). Retrieved on 2015-11-26.</ref> ဒူဘိုင်းတွင် လာရောက်၍ အလုပ်လုပ်ကြသော နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်းများမှာ လူမြင်ကွင်းတွင် နမ်းရှုံ့ခြင်းကြောင့် ပြန်ပို့ခြင်း ခံကြရသည်။<ref name="news.bbc.co.uk">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8602449.stm Jailed Dubai kissing pair lose appeal over conviction]. BBC News (4 April 2010). Retrieved on 2015-11-26.</ref><ref name="gulfnews">{{cite web |url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/women-get-jail-and-deportation-for-kissing-on-dubai-public-beach-1.106824 |title=Women get jail and deportation for kissing on Dubai public beach |work=Gulf News |date=25 May 2008 |access-date=9 April 2016 |archive-date=15 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115034127/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/women-get-jail-and-deportation-for-kissing-on-dubai-public-beach-1.106824 }}</ref><ref name="bbc.com">[http://www.bbc.com/news/10507147 London man tells of 'shock' jailing in Dubai over kiss – BBC News]. Bbc.com. Retrieved on 26 November 2015.</ref> အဘူဒါဘီတွင်မူ လူမြင်ကွင်းတွင် နမ်းရှုံခြင်းကြောင့် စုံတွဲတစ်တွဲအား ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၈၀ အပြစ်ပေးခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/couple-deny-kissing-on-abu-dhabi-corniche?fb_action_ids=|title=Couple deny kissing on Abu Dhabi Corniche|quote=A man jailed and sentenced to 80 lashes for drunkenly kissing his girlfriend on the Corniche|accessdate=5 April 2016|archivedate=29 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170629152756/http://www.thenational.ae/news/uae-news/courts/couple-deny-kissing-on-abu-dhabi-corniche?fb_action_ids=}}</ref> ယူအေအီးတွင် အသစ်ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ဖက်ဒရယ် ဥပဒေအရ Whatsapp (ဝှပ်စ်အပ်) ပေါ်တွင် ဆဲဆိုခြင်းကို တားမြစ်ပြီး ဒေါ်လာ ၆၈,၀၆၁ နှင့် ညီမျှသော ဒဏ်ငွေ နှင့် ထောင်ဒဏ် အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်ပြီး<ref name="inde">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/swearing-on-whatsapp-will-result-in-40000-fine-and-deportation-uae-rules-10324188.html|title=Swearing on Whatsapp 'will result in £40,000 fine and deportation, UAE rules'|date=16 June 2015|work=The Independent|accessdate=9 April 2016|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305235819/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/swearing-on-whatsapp-will-result-in-40000-fine-and-deportation-uae-rules-10324188.html}}</ref> နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်းများကိုမူ ပြန်ပို့လေ့ ရှိသည်။<ref name="inde" /><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/uae-imposes-over-68000-fine-jail-term-swearing-whatsapp-expatriates-face-deportation-636045|title=UAE Imposes over $68,000 Fine, Jail Term for Swearing on Whatsapp; Expatriates Face Deportation|date=16 June 2015|work=International Business Times}}</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ae/man-to-face-trial-in-uae-for-swearing-in-whatsapp-message|title=Man to face trial in UAE for swearing in WhatsApp message|date=16 June 2015|work=7days.ae|accessdate=9 April 2016|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923094431/http://7days.ae/man-to-face-trial-in-uae-for-swearing-in-whatsapp-message}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uk.news.yahoo.com/british-expats-face-being-deported-from-uae-for-swearing-on-whatsapp-161318056.html#GTeWLi4|title=British Expats Face Being Deported From UAE For Swearing On WhatsApp|date=16 June 2015|work=Yahoo News}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဩစတြေးလျ လူမျိုး အရာထမ်း တစ်ဦးမှာ ဖေ့စ်ဘွတ်ခ် ပေါ်တွင် ဆဲဆိုခြင်းကြောင့် ပြန်ပို့ ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.khaleejtimes.com/nation/crime/australian-woman-deported-from-abu-dhabi-over-a-facebook-post|title=Australian woman deported from Abu Dhabi over Facebook post|date=15 July 2015|work=Khaleej Times|access-date=9 April 2016|archive-date=10 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910064235/http://www.khaleejtimes.com/nation/crime/australian-woman-deported-from-abu-dhabi-over-a-facebook-post}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/australian-woman-deported-from-uae-after-facebook-post-599688.html|title=Australian woman deported from the UAE after Facebook post|date=15 July 2015|work=Arabian Business}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/world/australia/70241468/australian-jailed-over-facebook-post-deported-from-abu-dhabi|title=Australian jailed over Facebook post deported from Abu Dhabi|date=15 July 2015|work=Stuff.co.nz}}</ref><ref>{{cite web|url=http://7days.ae/expat-deported-after-posting-abusive-message-about-parking-on-facebook|title=Expat deported after posting abusive message about parking on Facebook|date=15 July 2015|work=7days.ae|accessdate=9 April 2016|archivedate=23 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923100012/http://7days.ae/expat-deported-after-posting-abusive-message-about-parking-on-facebook}}</ref><ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/uae/crime/australian-expat-deported-following-facebook-post-1.1550807|title=Australian expat deported following Facebook post|date=15 July 2015|work=Gulf News}}</ref> လိင်တူခြင်း ချစ်ကြိုက်ခြင်းကို ဥပဒေ အရတားမြစ်ထားပြီး လိင်တူချစ်ကြိုက်ခြင်းမှာ ယူအေအီးတွင် သေဒဏ် အပေးခံရနိုင်သော ပြစ်မှု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://arc-international.net/global-advocacy/universal-periodic-review/u/united-arab-emirates|title=United Arab Emirates|quote=Facts as drug trafficking, homosexual behaviour, and apostasy are liable to capital punishment.}}</ref><ref name="arc.com">{{cite web|url=http://www.care2.com/causes/man-accused-of-gay-handshake-stands-trial-in-dubai.html|title=Man Accused of 'Gay Handshake' Stands Trial in Dubai|accessdate=9 April 2016|archivedate=30 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151030104723/http://www.care2.com/causes/man-accused-of-gay-handshake-stands-trial-in-dubai.html}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အဲမရိတတ် အမျိုးသား တစ်ဦးအား ဂေး ကဲ့သို့ လက်ဆွဲနှုတ်ဆက်သည်ဟု စွပ်စွဲခံရပြီး တရားစွဲဆိုခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="arc.com" /> အဘူဒါဘီ ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ ၈၀ အရ သဘာဝ အတိုင်း မဟုတ်သော လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ထောင်ဒဏ် ၁၄ နှစ် အထိ အပြစ်ပေးနိုင်ပြီး ဒူဘိုင်း ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ ၁၇၇ အရမူ နှစ်ဦးသဘောတူ ဖြစ်သော်လည်း သဘာဝ မဟုတ်သော လိင်ဆံဆက်ခြင်းကို ထောင်ဒဏ် ၁၀ နှစ် အထိ အပြစ်ပေးနိုင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.sodomylaws.org/world/uae/united_arab_emirates.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060614053249/http://sodomylaws.org/world/uae/united_arab_emirates.htm |archivedate=14 June 2006 |title=Federal criminal statute In UAE |work=Sodomylaws.Org }}</ref> ကိုယ်လက်အင်္ဂါကို ဖြတ်တောက်၍ အပြစ်ပေးခြင်းမှာ ယူအေအီးတွင် ရှာရီယာ တရားရုံး အရ တရားဝင် သော အပြစ်ဒဏ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Amnesty International Report 1999 – United Arab Emirates|url=http://www.refworld.org/docid/3ae6aa123b.html}}</ref><ref>{{cite web|title=United Arab Emirates: Briefing for the Human Rights Council Universal Periodic Review|url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session15/AE/GIEACPCP_UPR_ARE_S15_2012_GloblaInitiativetoEndAllCorporalPunishmentofChildren_E.pdf|page=3|access-date=9 April 2016|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113649/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session15/AE/GIEACPCP_UPR_ARE_S15_2012_GloblaInitiativetoEndAllCorporalPunishmentofChildren_E.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=United Arab Emirates – Global Progress|url=http://www.endcorporalpunishment.org/assets/pdfs/states-reports/UnitedArabEmirates.pdf|page=3|quote=Punishments include flogging, amputation, and – as retaliation – injury similar to that for which the offender has been convicted of inflicting on the victim.|accessdate=9 April 2016|archivedate=11 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311055307/http://www.endcorporalpunishment.org/assets/pdfs/states-reports/UnitedArabEmirates.pdf}}</ref><ref>{{cite web|title=United Arab Emirates – Country Reports on Human Rights Practices |url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2000/nea/824.htm|quote=In February an Indonesian woman convicted of adultery by the Shari'a court in the Emirate of Fujairah, was sentenced to death by stoning after she purportedly insisted on such punishment. The sentence was commuted on appeal to 1 year in prison, followed by deportation. In June 1998, the Shari'a court in Fujairah sentenced three Omani nationals convicted of robbery to have their right hands amputated. The Fujairah prosecutor's office instead commuted the sentence to a term of imprisonment.}}</ref><ref>{{cite web|title=Defining Sharia's role in the UAE's legal foundation|url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/defining-sharias-role-in-the-uaes-legal-foundation|work=The National (Abu Dhabi)|accessdate=9 April 2016|archivedate=8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408032610/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/defining-sharias-role-in-the-uaes-legal-foundation}}</ref> ကားစင်တင်သတ်ခြင်းမှာ ယူအေအီးတွင် တရားဝင် အပြစ်ဒဏ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/world/crucifixion-for-uae-murderers-1238085.html|title=Crucifixion for UAE murderers |work=The Independent}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amnesty.org/en/library/info/MDE25/011/1997/en|title=UAE: Further information on fear of imminent crucifixion and execution|publisher=Amnesty International|date=September 1997}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.amnesty.org/en/library/info/MDE25/010/1997/en|title=UAE: Fear of imminent crucifixion and execution |publisher=Amnesty International|date=September 1997}}</ref> ဖက်ဒရယ် ရာဇသတ်ကြီး ဥပဒေ အပိုဒ် ၁ တွင် အယူဝါဒ ဆိုင်ရာ အပြစ်ပေးမှုများ၊ ဆိုးရွားသော အပြစ်ပေးမှုများ နှင့် သွေးစွန်းသော ငွေကြေးများအတွက် အစ္စလာမ် ဥပဒေပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ အတိုင်း ကျင့်သုံးရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|title=Federal Law No (3) of 1987 on Issuance of the Penal Code|url=https://www.unodc.org/tldb/showDocument.do?documentUid=6385&country=UAE|work=United Nations Office on Drugs and Crime|accessdate=9 April 2016|archivedate=25 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130525044622/https://www.unodc.org/tldb/showDocument.do?documentUid=6385&country=UAE}}</ref> စော်ဘွားနယ် တစ်ခုချင်းစီမှ ပြဋ္ဌာန်းထားသော ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မများသည် ဖက်ဒရယ် ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေမှသာ ဖက်ဒရယ် ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မကို ရုပ်သိမ်းလေ့ ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ နှင့် စော်ဘွားနယ် ဥပဒေ နှစ်ရပ်စလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကျင့်သုံးနိုင်သည်။<ref>{{cite web|title=Measures Against Corruptibility, Gifts and Gratification – Bribery in the Middle East|url=http://www.mafhoum.com/press2/brib76.pdf|work=Arab Law Quarterly}}</ref> ရာမဒန် ဥပုသ်လ အတွင်း နေထွက်ချိန်မှ နေဝင်ချိန်အထိ လူမြင်ကွင်းတွင် အစာစားခြင်း၊ ရေသောက်ခြင်း နှင့် ဆေးလိပ်သောက်ခြင်းတို့ကို ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားသည်။<ref name="ramadan" /> ကိုယ်ဝန်ဆောင် မိခင်များနှင့် ကလေးသူငယ်များကို ခြွင်းချက် ပေးထားသည်။ ထိုဥပဒေမှာ မွတ်စလင် အပြင် မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ အတွက်လည်း အကျုံးဝင်ပြီး <ref name="ramadan" /> မလိုက်နာပါက အဖမ်းခံရနိုင်သည်။<ref name="Riazat Butt">{{cite news |url= http://www.guardian.co.uk/uk/2011/jul/31/dubai-tourists-must-respect-ramadan |title=Britons warned to respect Ramadan while holidaying in Dubai |author=Riazat Butt |work=The Guardian |date=31 July 2011 |location=London, UK|oclc=60623878 }}</ref> လူမြင်ကွင်းတွင် ကခုန်ခြင်းကိုလည်း ယူအေအီးတွင် ဥပဒေဖြင့် တားမြစ်ထားသည်။ <ref>{{cite web|title=Criminal Law of Dubai|url=http://www.lawyersuae.com/court-cases/criminal-law-of-dubai|publisher=lawyersuae.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=المشارق<!-- Bot generated title --> |url=http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/2009/03/20/feature-03 |accessdate=9 April 2016 |archivedate=19 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219073733/http://al-shorfa.com/en_GB/articles/meii/features/2009/03/20/feature-03 }}</ref><ref>[http://www.arabnews.com/node/322024 No dancing in public: Dubai]. Arab News (15 March 2009). Retrieved on 2015-11-26.</ref> ===လူ့အခွင့်အရေး=== ကြိမ်ဒဏ် နှင့် ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ် အပြစ်ပေးခြင်းမှာ ယူအေအီးတွင် ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားသော အပြစ်ပေးမှုများဖြစ်သည်။ ထို အပြစ်ဒဏ်များကို ရှာရီယာ ဥပဒေမှ ရယူထားခြင်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစ၍ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။<ref name=autogenerated2>{{cite web|title=Divorcees, widows concerned about receiving 'permission' before remarrying |url=http://www.thenational.ae/uae/courts/divorcees-widows-concerned-about-receiving-permission-before-remarrying}}</ref> အချို့သော ယူအေအီးရှိ အိမ်အကူ အလုပ်သမားများမှာ ရှာရီယာ တရားစီရင်မှု၏ အပြစ်ပေးမှုများ ဖြစ်သော ကြိမ်ရိုက်ခြင်း နှင့် ကျောက်ခဲထုသတ်ခြင်းတို့ အတွက် သားကောင်များ ဖြစ်သွားရသည်။<ref name="drm" /> ဖရီးဒမ်းဟောက်စ်မှ နှစ်စဉ်ထုတ်ဝေသော အစီရင်ခံစာ ဖြစ်သည့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လွတ်လပ်မှု အစီရင်ခံစာတွင် ယူအေအီးအား "မလွတ်လပ်" ဟူသော ကဏ္ဍအောက်တွင် နှစ်စဉ် ထည့်သွင်း ထားသည်မှာ ပထမဆုံး ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်တွင် ကြည့်ရှုနိုင်သော ၁၉၉၉ ခုနှစ်မှ စ၍ပင် ဖြစ်သည်။<ref name="United Arab Emirates Reports">{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2014/united-arab-emirates|title=United Arab Emirates Reports|work=Freedom House|accessdate=7 May 2015|archivedate=13 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513050714/https://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2014/united-arab-emirates}}</ref> ယူအေအီးသည် အာရပ်နွေဦး တော်လှန်ရေးမှ လွတ်ကင်းခဲ့သော်လည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အတွက် တောင်းဆိုကြသော အဲမရိတ် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ အယောက် ၁၀၀ ကျော်မှာ ထောင်သွင်း အကျဉ်းချ၍ ညှင်းပန်း နှိပ်စက် ခံခဲ့ရသည်။<ref name="amnesty.org" /><ref>{{cite web|url=http://www.amnesty.org/en/news/uae-ruthless-crackdown-dissent-exposes-ugly-reality-beneath-fa-ade-glitz-and-glamour-2014-11-18|title=UAE: Ruthless crackdown on dissent exposes 'ugly reality' beneath façade of glitz and glamour|publisher=Amnesty International|accessdate=11 April 2016|archivedate=10 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150210222458/http://www.amnesty.org/en/news/uae-ruthless-crackdown-dissent-exposes-ugly-reality-beneath-fa-ade-glitz-and-glamour-2014-11-18}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်မှစ၍ ယူအေအီး အစိုးရသည် တိတ်တဆိတ် ထောင်သွင်း အကျဉ်းချခြင်းများကို တိုးမြှင့် လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။<ref name="aohr" /><ref name="hrw">[http://www.hrw.org/news/2012/09/14/uae-enforced-disappearance-and-torture UAE: Enforced Disappearance and Torture | Human Rights Watch]. Hrw.org. Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://www.ic4jhr.net/en/activites/statements/19-uae-enforced-disappearances-continue.html Human Rights in the United – UAE: Enforced disappearances continue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126101711/http://www.ic4jhr.net/en/activites/statements/19-uae-enforced-disappearances-continue.html |date=26 November 2015 }}. Ic4jhr.net. Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://www.echr.org.uk/?p=1214 Emirati victim of enforced disappearance seen in state security prison » Emirates Centre for Human Rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126102027/http://www.echr.org.uk/?p=1214 |date=26 November 2015 }}. Echr.org.uk (14 March 2014). Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref>[http://www.middleeasteye.net/news/uae-must-reveal-whereabouts-disappeared-libyans-and-emiratis-human-rights-watch-788745470 UAE must reveal whereabouts of 'disappeared' Libyans and Emiratis: HRW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920122856/https://www.middleeasteye.net/news/uae-must-reveal-whereabouts-disappeared-libyans-and-emiratis-human-rights-watch-788745470 |date=20 September 2018 }}. Middle East Eye (6 October 2014). Retrieved on 26 November 2015.</ref> နိုင်ငံခြားသား အမြောက်အမြားနှင့် အဲမရိတ်နိုင်ငံသားများမှာ အစိုးရ၏ ဖမ်းဆီးခြင်းနှင့် ပြန်ပေးဆွဲခြင်းကို ခံခဲ့ကြရသည်။ ယူအေအီး အစိုးရမှ ထိုသူများအား ဖမ်းဆီးထားကြောင်းကို ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ မည်သည့်နေရာတွင် ရှိနေသည်ကို ဖုံးကွယ်ထားကာ ထိုသူများအား ဥပဒေ၏ အကာအကွယ် အပြင်ဘက်တွင် ထားရှိခဲ့သည်။<ref name="amnesty">{{cite web |url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE25/018/2014/en/da9909f8-498a-49b0-a1f9-d269f102f8ce/mde250182014en.pdf |title=Silencing dissent in the UAE |publisher=Amnesty International |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222042500/http://amnesty.org/en/library/asset/MDE25/018/2014/en/da9909f8-498a-49b0-a1f9-d269f102f8ce/mde250182014en.pdf |archivedate=22 December 2014 |accessdate=11 April 2016 }}</ref><ref name="aohr">{{cite web|url=http://aohr.org.uk/images/releases/forced-disappearance-torture-in-UAE.pdf|title=Forced Disappearances and Torture in the United Arab Emirates|date=November 2014|work=Arab Organisation for Human Rights|accessdate=11 April 2016|archivedate=15 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160115030038/http://aohr.org.uk/images/releases/forced-disappearance-torture-in-UAE.pdf}}</ref><ref name="forced">[https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/15084-uaes-crackdown-on-democracy-short-sighted UAE's crackdown on democracy short-sighted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126114449/https://www.middleeastmonitor.com/articles/middle-east/15084-uaes-crackdown-on-democracy-short-sighted |date=26 November 2015 }}. Middleeastmonitor.com. Retrieved on 26 November 2015.</ref> လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြည့်ရေး အဖွဲ့မှ ယူအေအီး အစိုးရ၏ တိတ်တဆိတ် ဖမ်းဆီးခြင်း နှင့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းတို့မှာ အလွန်စိုးရိမ်စရာ ကောင်းသော အခြေအနေရှိသည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="hrw" /> အာရပ် လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့အစည်းမှ "ယူအေအီးမှ တိတ်တဆိတ် ဖမ်ဆီးခြင်း နှင့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း" အစီရင်ခံစာအတွက် တရားခံတို့ထံမှ သက်သေ အထောက်အထားများကို ရယူထားခဲ့ပြီး ထိုသူတို့မှ ပြန်ပေးဆွဲခံရပြီး အကျဉ်းစခန်းများတွင် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း နှင့် စော်ကားခြင်းများ ခံခဲ့ရကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="aohr" /><ref name="forced" /> ထိုအစီရင်ခံစာတွင် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ပုံ ၁၆ မျိုးကို ဖော်ပြထားခဲ့ပြီး ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရိုက်နှက်ခြင်း၊ ကျင်စက်ဖြင့်တို့မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခြင်း နှင့် ဆေးကုသမှု ရယူနိုင်ရန် ငြင်းပယ်ခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="aohr" /><ref name="forced" /> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အဲမရိတ် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၉၄ ယောက်တို့မှာ လျှို့ဝှက် အကျဉ်းစခန်းများတွင် ဖမ်းဆီးခြင်း ခံရပြီး အစိုးရအား ဖြုတ်ချရန် ကြိုးစားသည်ဟု စွပ်စွဲကာ တရားစွဲဆိုခြင်း ခံခဲ့ကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/mar/06/uae-trial-94-activists|title=The UAE's bizarre, political trial of 94 activists|work=[[The Guardian]]|author=David Hearst|year=2013}}</ref> လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့အစည်းများမှ ထို တရားစွဲဆိုမှုများ၏ လျှို့ဝှက်မှုများကို ထုတ်ဖော် ပြောကြားခဲ့သည်။ သူ၏ ဖခင် တရားခံများထဲတွင် ပါဝင်သော အဲမရိတ်နိုင်ငံသား တစ်ဦးမှ ထိုတရားစွဲမှု ကိစ္စအား တွိ လုပ်ခဲ့သည့် အတွက် ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် သူ့အား ထောင်ဒဏ် ၁၀ လ အပြစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=Man faces 10 months jail for tweets about trial in UAE|url=http://www.cnn.com/2013/04/11/world/meast/uae-twitter-jail/|accessdate=18 April 2013|publisher=CNN|date=11 April 2013|author=Ben Brumfield|author2=Caroline Faraj|author3=Saad Abedine}}</ref> နောက်ဆုံး အနေဖြင့် တိတ်တဆိတ် ဖမ်းဆီးခံရခြင်းတွင် အဘူဒါဘီမှ ညီအစ်မ သုံးဦး ပါဝင်သည်။<ref name='Amnesty'>[https://www.amnesty.org/en/articles/news/2015/02/uae-three-women-held-in-secret-detention-over-tweets/ UAE Three women held in secret detention over tweets | Amnesty International]. Amnesty.org (27 February 2015). Retrieved on 26 November 2015.</ref><ref name=RTFeb15>{{cite news|url=http://rt.com/news/236295-uae-women-secret-detention/|title=3 women risk torture in secret UAE detention over 'I miss my brother' tweet – Amnesty|date=27 February 2015|work=Russia Today|accessdate=11 May 2015}}</ref> ယူအေအီးအစိုးရ၏ စွပ်စွဲချက်ဖြစ်သော ယူအေအီးနိုင်ငံသားများ နှင့် နိုင်ငံခြားသားများ ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံအား မတည်မငြိမ် ဖြစ်အောင် လုပ်ဆောင်နေသည် ဆိုသော အချက်ကို ထင်ရှားစေရန် အတွက် အဲမရိတ် နိုင်ငံသား မဟုတ်သူများအားလည်း ဖိနှိပ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="forced" /> နိုင်ငံခြားသားများမှာလည်း ပြန်ပို့ခြင်း ခံကြရသည်။ <ref name="forced" /> ယူအေအီးတွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ အလုပ်လုပ်ခဲ့ကြသော အီဂျစ် နှင့် အခြားနိုင်ငံခြားသားများအား ရက်အနည်းငယ်သာ အချိန်ပေး၍ နိုင်ငံအတွင်းမှ ထွက်ခွာစေသော မှတ်တမ်း မှတ်ရာများ ရှိသည်။ လစ်ဗျား နိုင်ငံသား နှစ်ဦး<ref>[http://www.hrw.org/news/2014/10/05/uae-reveal-whereabouts-disappeared-libyans UAE: Reveal Whereabouts of ‘Disappeared’ Libyans | Human Rights Watch]. Hrw.org. Retrieved on 26 November 2015.</ref> နှင့် ကာတာ နိုင်ငံသား နှစ်ဦး<ref name="forced" /><ref name="qta">{{cite web|url=http://www.amnestyusa.org/sites/default/files/uaa25614.pdf|title=Urgent Action: Enforced Disappearance of Qatari Nationals|publisher=Amnesty International|access-date=11 April 2016|archive-date=25 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225122354/http://www.amnestyusa.org/sites/default/files/uaa25614.pdf}}</ref> အပါအဝင် နိုင်ငံခြားသားများမှာလည်း တိတ်တဆိတ် ဖမ်းဆီးခြင်း ခံခဲ့ကြရသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့မှ ပြောကြားခဲ့သည်မှာ ကာတာ အမျိုးသားများမှာ ယူအေအီးအစိုးရ၏ ပြန်ပေးဆွဲခြင်းကို ခံကြရပြီး ထိုသူများ မည်သို့ဖြစ်ပျက်နေသည်ကို အစိုးရမှ မိသားစုများ မသိအောင် ဖုံးကွယ်ထားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="forced" /><ref name="qta" /> ဖမ်းဆီးခံရပြီး ထောင်သွင်း အကျဉ်းချကာ နှင်ထုတ်ခံရသူများ ထဲတွင် လူသိများသော ဘလော့ဂါ နှင့် တွစ်တာ နာမည်ကျော် တစ်ဦး ဖြစ်သူ အီယတ်-အယ်လ်-ဘတ်ဒါဒီလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းအား ယူအေအီး အာဏာပိုင်များမှ ဖမ်းဆီး၍ ထောင်သွင်း အကျဉ်းချကာ နိုင်ငံအတွင်းမှ နှင်ထုတ်ခဲ့သည်။<ref name="forced" /> ယူအေအီးတွင် တသက်တာလုံး နေထိုင်ခဲ့သော ပါလက်စတိုင်း နိုင်ငံသား တစ်ဦးဖြစ်သော်လည်း သူ့တွင် အမိန့်အတွက် ပြန်လည် စောဒက တက်ခွင့် မရှိခဲ့ပေ။<ref name="forced" /> သူ့အား ပါလက်စတိုင်း နယ်မြေသို့ ပြန်ပို့ရန် မဖြစ်နိုင်သည့် အတွက် မလေးရှားသို့ နှင်ထုတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="forced" /> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ယူအေအီး အစိုးရမှ ပြင်သစ် ဆယ်ကျော်သက် ယောက်ျားလေး တစ်ဦးအား အဲမရိတ်နိုင်ငံသား ၃ ဦးမှာ အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းကို ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး ထိုသူများထဲမှ တစ်ဦးမှာ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့ဇတစ် ရှိနေသည်ကိုလည်း ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။<ref name="nov1rapecase">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/11/01/world/middleeast/01dubai.html?pagewanted=1&_r=0&ei=5087&em&en=a89b7518628ebf83&ex=1194062400| work=The New York Times|first=Thanassis|last=Cambanis|title=In Rape Case, a French Youth Takes on Dubai|date=1 November 2007}}</ref> သံတမန်ရေးအရ ဖိအားပေးမှုကြောင့် အဲမရိတ် မုဒိမ်း သမားများ ဖမ်းဆီးခံရပြီး အပြစ်ပေးခြင်း ခံကြရသည်။<ref>[http://abcnews.go.com/2020/story?id=3932740&page=1 French Teen's Rape Case Exposes Dubai's Dark Side, ABC News]. Abcnews.go.com (19 February 2009). Retrieved on 10 October 2015.</ref> ၂၀၀၉ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်သည့် ဗွီဒီယို အခွေတစ်ခွေအား ယူအေအီးမှ တိတ်တဆိတ် ခိုးထုတ်လာခဲ့ပြီး ထိုဗွီဒီယိုတွင် ရှိတ် အစ်ဆာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်း မှ လူတစ်ဦး (မိုဟာမက် ရှား ပူး) အား ကျာပွတ်၊ လျှပ်စစ် နွားနှင်တံ နှင့် သံချောင်းများ ထိုးထွက်နေသော သစ်သားပြားတို့ဖြင့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းနှင့် ၎င်း၏ ကိုယ်ပေါ်မှ ကားဖြင့် ကြိမ်ဖန်များစွာ ဖြတ်ကြိတ်နေသည်ကို ပြထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Blotter/story?id=7402099|title=ABC News Exclusive: Torture Tape Implicates UAE Royal Sheikh|publisher=ABC News|date=22 April 2009|accessdate=24 September 2013}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် အစ်ဆာသည် တရားရုံးသို့လာပြီး အပြစ်မရှိကြောင်း ထွက်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="Bakr1">{{cite news|author=Amena Bakr|title=UAE ruling family member says not guilty of torture|date=14 December 2009|agency=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE5BD3MW20091214|accessdate=10 January 2010}}</ref> အမှုမှာ ၂၀၁၀ ဇန်နဝါရီ ၁၀ ရက်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး အစ်ဆာအား မိုဟာမက် ရှားပူး အား ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု အတွက် အပြစ် မရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။<ref name="Bakr2">{{cite news|author=Amena Bakr|title=UAE ruling family member acquitted in torture trial|date=10 January 2010|agency=Reuters|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE60911O20100110|accessdate=10 January 2010}}</ref> လူ့အခွင့်အရေး စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုရေး အဖွဲ့မှ ထိုအမှုကို ဝေဖန်ခဲ့ပြီး အစိုးရအား ယူအေအီး လုံခြုံရေး အဖွဲ့ဝင်များနှင့် အခြား အာဏာပိုင် ပုဂ္ဂိုလ်များ၏ ညှင်းပန်းနှိပ်စက်သည့် စွပ်စွဲချက်များကို ဖော်ထုတ်ရန်အတွက် လွတ်လပ်သော အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ ဖွဲ့၍ ဆောင်ရွက်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Rights group questions UAE trial|date=11 January 2010|publisher=[[Al Jazeera]] |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/01/2010110164651985697.html|accessdate=11 January 2010}}</ref> အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ ထိုဆုံးဖြတ်ချက် အတွက် စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး အဲမရိတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းရှိ လူများ အားလုံး "တရားဥပဒေ ရှေ့မှောက်တွင် အညီအမျှ ရှိရမည်" ဟု ဆိုခဲ့ကာ ထိုဆုံးဖြတ်ချက်အား ဂရုတစိုက် ပြန်လည် သုံးသပ်ရန်နှင့် ထိုအမှုအား တရားမျှတမှု အပြည့်အဝ ရှိကြောင်း သေချာအောင် ပြုလုပ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=US concern after UAE acquits sheikh in torture case|date=12 January 2010|publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8453280.stm|accessdate=12 January 2010}}</ref> လတ်တလော နှစ်များတွင် ရှီယာ့ မွတ်စလင် ကိုးကွယ်သော နိုင်ငံခြားသား အရာထမ်း များစွာကို ယူအေအီးမှ ပြန်ပို့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2013/Jul-04/222502-shiites-deported-from-gulf-lament-injustice.ashx|title=Shiites deported from Gulf lament injustice|work=Daily Star|date=4 July 2013|access-date=11 April 2016|archive-date=21 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180821124726/http://www.dailystar.com.lb/News/Politics/2013/Jul-04/222502-shiites-deported-from-gulf-lament-injustice.ashx}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/news/2013/0705/460684-syria-hezbollah/|title=Concern over deportations from Gulf Arab states|publisher=Raidió Teilifís Éireann|date=5 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/37f1883c-934d-11df-bb9a-00144feab49a.html|title=UAE urged to allow appeal on deportations|work=Financial Times|date=July 2013|access-date=11 April 2016|archive-date=25 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525062330/https://www.ft.com/content/37f1883c-934d-11df-bb9a-00144feab49a}}</ref> အထူးသဖြင့် လက်ဘနွန်မှ ရှီယာ့ မိသားစုများမှာ ပြန်ပို့ခံခဲ့ကြရပြီး ဟေဇဘိုလာ သူပုန်များကို စာနာသည်ဟု စွပ်စွဲခြင်း ခံကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.globalpost.com/dispatch/lebanon/091030/uae-iran-shiites-lebanon|title=UAE deportations raise questions in Lebanon|work=Global Post|date=July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.naharnet.com/stories/en/90286|title=Lebanese Shiites Ousted from Gulf over Hizbullah Ties|publisher=naharnet.com|date=July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/lebanese-uae-fears-deportation.html|title=Lebanese Living in UAE Fear Deportation|work=Al Monitor|year=2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/02/uae-deports-lebanese-expatriates.html|title=UAE Deports 125 Lebanese Citizens|work=Al Monitor|year=2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hrw.org/news/2010/07/19/uaelebanon-allow-lebanesegazan-deportees-appeal|title=UAE/Lebanon: Allow Lebanese/Palestinian Deportees to Appeal|publisher=Human Rights Watch|year=2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/politics/2012/06/no-lebanese-ambassador-in-abu-dh.html|title=Lebanese Families in UAE Face Deportations on Short Notice|work=Al Monitor|year=2012}}</ref> အချို့သော အဖွဲ့အစည်းများ၏ အဆိုအရ လတ်တလောနှစ်များတွင် ရှီယာ့ နိုင်ငံခြား အရာထမ်း ၄၀၀၀ ကျော်မှာ ယူအေအီးမှ ပြန်ပို့ခြင်း ခံခဲ့ရသည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite web|url=https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/hezbollah-and-the-gulf|title=Hezbollah and the Gulf|accessdate=11 April 2016|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010155119/https://now.mmedia.me/lb/en/reportsfeatures/hezbollah-and-the-gulf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://majlis.org.uk/thousands-of-shias-coercively-deported-from-uae/|title=Thousands of Shias Deported from UAE|work=majlis.org.uk|accessdate=11 April 2016|archivedate=25 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141225122717/http://majlis.org.uk/thousands-of-shias-coercively-deported-from-uae/}}</ref> အမျိုးသမီး အိမ်အကူ ဝန်ထမ်းများအား လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ စော်ကား နှောင့်ယှက်ခြင်းမှာ အခြား စိုးရိမ်ဖွယ် ကိစ္စတစ်ခု ဖြစ်ပြီး အိမ်အကူ ဝန်ထမ်းများမှာ ၁၉၈၀ခုနှစ် ယူအေအီး အလုပ်သမား ဥပဒေ ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အလုပ်သမား ဥပဒေကြမ်းဖြင့် လည်းကောင်း အကာအကွယ် ပေးထားခြင်း မရှိပေ။<ref>{{cite web|author=Sarah Leah Whitson |url=http://www.hrw.org/en/news/2007/03/24/uae-draft-labor-law-violates-international-standards|title=UAE: Draft Labor Law Violates International Standards |publisher=Human Rights Watch |date=24 March 2007 }}</ref> အလုပ်သမားများ ဆန္ဒပြပါက ဖိနှိပ်ခံကြရပြီး တရားဥပဒေ ဆိုင်ရာ အခွင့်အရေး အပြည့်အဝ မရဘဲ ဆန္ဒပြသူများကို ထောင်သွင်း အကျဉ်းချလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/2008/02/24/idINIndia-32118620080224 |title=Indian workers jailed in Dubai over violent protest |agency=Reuters |date=24 February 2008 |accessdate=11 April 2016 |archivedate=6 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006124224/http://in.reuters.com/article/2008/02/24/idINIndia-32118620080224 }}</ref> အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် နှစ်စဉ် အစီရင်ခံစာတွင် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုအား အချို့သော လူ့အခွင့်အရေး ပြဿနာများ အတွက် အာရုံစိုက် ရေးသားထားသည်။ ၎င်းတို့ အသားပေး ဖော်ပြထားသည်မှာ အစိုးရ၏ လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်နှင့် စုဝေးခွင့်ကို ကန့်သတ်မှု၊ ထင်ရာမြင်ရာ ဖမ်းဆီးမှုနှင့် ညှင်းပမ်းနှိပ်စက်မှု တို့နှင့်အတူ သေဒဏ် အပြစ်ပေးမှု အကြောင်းတို့ ဖြစ်သညည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဒူဘိုင်းရဲတို့မှ ဗြိတိသျှ နိုင်ငံသား သုံးဦးအား မူးယစ်ဆေးဝါးမှုဖြင့် ဖမ်းဆီးပြီးနောက် ရိုက်နှက်ခြင်း နှင့် လျှပ်စစ် ကျင်စက်ဖြင့် တို့ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-22324220|title=Dubai drugs trial: Mother tells of 'torture horror'|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=2 April 2014}}</ref> ဗြိတိသျှ ဝန်ကြီးချုပ် ဒေးဗစ် ကင်မရွန်း မှ ထိုအမှုအား စိုးရိမ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် ယူအေအီး သမ္မတ ရှိတ် ခါလီဖာ ဘင် ဇာယတ် အယ်လ် နာဟာယန်း ယူကေသို့ နိုင်ငံတော် ခရီး လာရောက်သော အခါတွင် ထပ်မံ မေးခွန်း ထုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-22334081|title=Dubai drugs trial: David Cameron 'concerned' over torture claims|date=29 April 2013|accessdate=2 April 2014}}</ref> ထိုလူ ၃ ဦးအား အပြစ်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပေးခဲ့ပြီး ဖမ်းဆီးထားရာမှ ၂၀၁၃ ဇူလိုင်လတွင် လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2013/jul/19/dubai-releases-britons-tortured-jailed-drugs|title=Dubai pardons three Britons 'tortured' and jailed over drugs|work=The Guardian|date=19 July 2013|accessdate=2 April 2014}}</ref> [[File:Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg|thumb|right|[[ခါလီဖာ မိုးမျှော်တိုက်]]တွင် အလုပ်လုပ်နေကြသော တောင်အာရှ ဆောက်လုပ်ရေး လုပ်သားများ]] ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများအား ယူအေအီး၌ ဆက်ဆံပုံကို ခေတ်သစ် ကျွန်စနစ် အဖြစ် ပုံခိုင်းလေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.alternet.org/world/modern-day-slave-labor-conditions-abu-dhabis-migrant-workers-shame-west|title=Modern Day Slave Labor: Conditions for Abu Dhabi's Migrant Workers Shame the West|accessdate=11 April 2016|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010155137/https://www.alternet.org/world/modern-day-slave-labor-conditions-abu-dhabis-migrant-workers-shame-west}}</ref> ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများသည် ယူအေအီး၏ အလုပ်သမား အခွင့်အရေးများတွင် အကျုံးမဝင်သဖြင့် အဓမ္မခိုင်းစေခြင်း ခံရပါက ခုခံနိုင်စွမ်း မရှိပေ။ ယူအေအီးရှိ ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများမှာ အလုပ်သမား သမဂ္ဂသို့ ဝင်ရောက်ခွင့် မရှိပေ။<ref name="mig">{{cite web|url=http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?lang=en#tabs-3|title=United Arab Emirates|work=International Trade Union Confederation|access-date=11 April 2016|archive-date=1 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101224409/https://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?lang=en#tabs-3}}</ref> ထို့ပြင် ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများအား သပိတ်မှောက်ခြင်းမှလည်း တားမြစ်ထားသည်။<ref name="mig" /><ref>{{cite web|url=http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?lang=en#tabs-2|title=United Arab Emirates|work=International Trade Union Confederation|access-date=11 April 2016|archive-date=1 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101224409/https://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?lang=en#tabs-2}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အလုပ်သမား ဒါဇင်ပေါင်းများစွာမှာ ဆန္ဒပြသဖြင့် ပြန်ပို့ခြင်း ခံကြရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2013/dec/22/abu-dhabi-migrant-workers-conditions-shame-west|title=Conditions for Abu Dhabi's migrant workers 'shame the west'}}</ref> ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများမှာ သမဂ္ဂသို့လည်း ဝင်ရောက်ခွင့် မရှိ၊ ဆန္ဒပြခွင့်လည်း မရှိသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ခေါင်းပုံဖြတ်ခံရမှုကို ကန့်ကွက်ရန် နည်းလမ်း မရှိကြပေ။ ဆန္ဒပြသူများမှ ထောင်သွင်း အကျဉ်းချခံရမည့်ဘေးနှင့် ပြန်ပို့ခံရမည့် ဘေးတို့နှင့် ရင်ဆိုင်ကြရရသည်။<ref name="mig" /> အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား သမဂ္ဂများ အဖွဲ့ချုပ်မှ ကုလသမဂ္ဂသို့ ယူအေအီးရှိ ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမား ထောင်ပေါင်းများစွာအား ကျွန်ကဲ့သို့ ခိုင်းစေခံနေရခြင်းကို စုံစမ်းရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/global-development/2014/sep/13/migrant-workers-uae-gulf-states-un-ituc|title=Call for UN to investigate plight of migrant workers in the UAE}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် လမ်းပေါ်ရှိ မတော်တဆမှု တစ်ခု ဖြစ်ပွားပြီး ဒေသခံ ယာဉ်မောင်းတစ်ဦးမှ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းတစ်ဦးအား တိုက်မိသော ဗွီဒီယို တစ်ခုအား ယူကျုဘ်၌ တင်ထားခဲ့သည်။ ဒေသခံ ယာဉ်မောင်းမှ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းအား ၎င်း၏ ဦးခေါင်းဆောင်းအား ကျာပွတ်သဖွယ် အသုံးပြု ရိုက်နှက်ခဲ့ပြီး မခံချိ မခံသာ ဖြစ်အောင် ပြောဆိုနေသည်မှာ ဖြတ်သွားဖြတ်လာများမှ ဝင်ရောက် မတားမြစ်မီ အချိန် အထိ ဖြစ်သည်။ ခဏမျှ အကြာတွင် ဒူဘိုင်းရဲတို့မှ ထိုဗွီဒီယိုကို ရိုက်ကူးသူအား ဖမ်းဆီးလိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုဒေသခံ ယာဉ်မောင်းမှ ယူအေအီး အစိုးရမှ ရာထူးကြီး ဝါကြီး ဝန်ထမ်း တစ်ယောက်ဖြစ်သည်ကို အများ သိရှိလာခဲ့ကြသည်။<ref name="ReferenceA">[http://www.arabianbusiness.com/senior-uae-official-arrested-over-driver-attack-509289.html Senior UAE official arrested over driver attack]. ArabianBusiness.com. Retrieved 26 January 2014.</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် ဒူဘိုင်းနှင့် ၎င်းတို့မြို့ နေထိုင်သူများအား အဆိုးဘက်မှ ပုံဖော်ထားသည့် ယူကျုဘ်တွင် တင်ထားသော ဟာသ ဗွီဒီယို တစ်ခု အတွက် အမေရိကန် နိုင်ငံသား တစ်ဦးနှင့် ယူအေအီး နိုင်ငံသား အချို့ကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဗွီဒီယိုမှာ ဆက်တ်ဝါ ဒေသတွင် ရိုက်ကူးထားခြင်း ဖြစ်ပြီး ဒူဘိုင်းမှ ဂိုဏ်း အဖွဲ့များ ရိုးရှင်းသော လက်နက်များဖြင့် တိုက်ခိုက်နိုင်ရန် သင်ကြား ပြသနေပုံ ဖြစ်ပြီး ထိုရိုးရှင်းသော လက်နက်များတွင် ဖိနပ် စသည် တို့လည်း ပါဝင်သည်။.<ref>[http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/crime/2013/December/crime_December24.xml&section=crime "Three held for parody video on Satwa streets"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018104643/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data%2Fcrime%2F2013%2FDecember%2Fcrime_December24.xml&section=crime |date=18 October 2014 }}, ''Khaleej Times'', 9 December 2013. Retrieved 26 January 2014.</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံအသီးသီးမှ နိုင်ငံသားများ ပြစ်မှုကျူးလွန်သည့် အတွက် ထောင်သွင်း အကျဉ်းချ ခံကြရသည်။ ဩစတြေးလျ အမျိုးသမီးတစ်ဦးမှ တရားမဝင် ပါကင်ထိုးထားသော ကားတစ်စင်း၏ ပုံကို တင်မိရာမှ ဆိုရှယ်မီဒီယာတွင် မကောင်း ရေးသည်ဟု စွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။ သူမသည် နောင်တွင် ယူအေအီးမှ ပြန်ပို့ခံခဲ့ရသည်။<ref>[http://www.khaleejtimes.com/nation/crime/australian-woman-deported-from-abu-dhabi-over-a-facebook-post Australian woman deported from Abu Dhabi over Facebook post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910064235/http://www.khaleejtimes.com/nation/crime/australian-woman-deported-from-abu-dhabi-over-a-facebook-post |date=10 September 2015 }}. Khaleej Times. Retrieved on 10 October 2015.</ref> ယူအေအီး၏ နိုင်ငံတော် လုံခြံရေး ယန္တရားမှာ အဓမ္မဖမ်းဆီးခြင်း၊ ထင်ရာမြင်ရာ ဖမ်းဆီးခြင်း နှင့် ညှင်းပန်း နှိပ်စက်ခြင်း အစရှိသော ကြမ်းကြုတ် ရက်စက်မှုနှင့် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ်သည်ဟု အစွပ်စွဲခံကြရသည်။<ref>{{cite web |title=Human Rights in The UAE |url=http://www.amnesty.org/en/region/uae |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150213013240/http://www.amnesty.org/en/region/uae |archivedate=13 February 2015 |accessdate=11 April 2016 }}</ref> နောက်ဆုံး အဖြစ်အပျက်မှာ တူရကီ နိုင်ငံသား စီးပွားရေး သမား ဒေါက်တာ အေမာ အယ်လ် ရှာဝါ အား ၂၀၁၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂ ရက်တွင် တိတ်တဆိတ် ဖမ်းဆီးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Arrest of Dr Al Shawa|url=http://thenewkhaleej.com/ar/node/3863}}</ref> လွတ်လပ်စွာ အသင်းအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခွင့်ကိုလည်း တင်းကျပ်စွာ ကန့်သတ်ထားသည်။ အားလုံးသော အသင်းအဖွဲ့များနှင့် အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများမှာ လူမှုရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန မှ တဆင့် မှတ်ပုံတင်ရသဖြင့် နိုင်ငံ၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက်သို့ အလိုလို ရောက်ရှိသွားသည်။ ထိုနယ်မြေဒေသအတွင်း နိုင်ငံရေးမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း အခု ၂၀ ခန့်မှာ မှတ်ပုံမတင်ဘဲ လုပ်ဆောင် နေကြသည်။ အသင်းအဖွဲ့များ အားလုံးမှာ ဆင်ဆာ သတ်မှတ်ချက်ကို လိုက်နာရပြီး ထုတ်ဝေသည့် စာစောင်များမှာလည်း အစိုးရထံမှ ဦးစွာ ခွင့်ပြုချက် ရယူရသည်။ စီးခရက် ဒူဘိုင်း ဆိုသော ဘလော့ခ်မှာ ဒူဘိုင်းတွင် ၂၀၀၂ ခုနှစ် မှ ၂၀၁၀ အထိ သီးသန့် ရပ်တည်နေသော ဘလော့ခ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုဘလော့ခ်မှာ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဘလော့ခ်ရပ်ဝန်းတွင် ကြည့်ရှုသူ များပြားသော ဘလော့ခ် တစ်ခု အဖြစ်တည်ရှိခဲ့သည်မှာ ယူအေအီး ဆက်သွယ်ရေး စည်းကြပ်မှု အာဏာပိုင်အဖွဲ့မှ ထိုဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်ကို တားဆီးပိတ်ပင်လိုက်သည့် အချိန်အထိပင် ဖြစ်သည်။ ===ဝတ်စားဆင်ယင်မှု=== ယူအေအီးတွင် အလယ်အလတ်မျှသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ကန့်သတ်ချက် ရှိသည်။ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ကန့်သတ်ချက်မှာ ဒူဘိုင်း ရာဇသတ်ကြီး ဥပဒေ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Criminal Law of Dubai">{{cite web|url=http://www.lawyersuae.com/court-cases/criminal-law-of-dubai|title=Criminal Law of Dubai}}</ref> ယူအေအီးရှိ ကုန်တိုက် အများစုတွင် အဝင်ဝ၌ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ကန့်သတ်ချက်ကို ဖော်ပြထားသည်။ <ref name="code">{{cite web|url=http://edition.cnn.com/blogarchive/insidethemiddleeast.blogs.cnn.com/2012/05/16/uae-dress-modestly-drive-gains-momentum/|title=UAE: "Dress Modestly" Drive Gains Momentum|access-date=11 April 2016|archive-date=28 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028063728/http://edition.cnn.com/blogarchive/insidethemiddleeast.blogs.cnn.com/2012/05/16/uae-dress-modestly-drive-gains-momentum/}}</ref> ဒူဘိုင်းရှိ ကုန်တိုက်များတွင် အမျိုးသမီးများ အနေနှင့် ၎င်းတို့၏ ပခုံးနှင့် ဒူးခေါင်းတို့ကို ဖုံးလွှမ်းသော အဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ရမည် ဖြစ်သဖြင့် လက်ပြတ် ဝင်ဆင်၍ မရပေ။<ref name="code" /><ref name="modest">{{cite web|url=http://www.mediabistro.com/alltwitter/respect-uae-dress-code_b23230|title=Twitter Campaign Wants Female Visitors To Respect UAE Dress Code in Malls|accessdate=11 April 2016|archivedate=28 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028060915/http://www.mediabistro.com/alltwitter/respect-uae-dress-code_b23230}}</ref><ref name="Dubai Mall dress code">{{cite web|url=http://www.alceis.com/sites/default/files/images/dress%20code%20mall.jpg|title=Dubai Mall dress code|accessdate=11 April 2016|archivedate=12 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131212000229/http://alceis.com/sites/default/files/images/dress%20code%20mall.jpg}}</ref><ref name="globalvoicesonline.org">{{cite web|url=http://globalvoicesonline.org/2012/06/24/uae-online-dress-code-campaign-urges-extra-inches-of-clothing/|title=UAE: Dress Code Campaign Urges Extra Inches of Clothing}}</ref><ref name="urge">{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/dubai-shopping-malls-urge-visitors-to-dress-modestly-1.1208291|title=Dubai shopping malls urge visitors to dress modestly|access-date=11 April 2016|archive-date=2 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102064540/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/dubai-shopping-malls-urge-visitors-to-dress-modestly-1.1208291}}</ref><ref name="dresscodedb">{{cite web|url=http://flightsdubai.org/dress-code/Dubai-dress-code.php5|title=Dubai dress code|access-date=11 April 2016|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214130022/http://flightsdubai.org/dress-code/Dubai-dress-code.php5}}</ref> ယူအေအီး၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ကန့်သတ်ချက် အရ အမျိုးသမီးများအား တိုတောင်းသော ဘောင်းဘီတိုများ ဝတ်ဆင်ခွင့် မပြုပေ။ ထို့ပြင် ပြည်သူများအား အဘူဒါဘီရှိ ရှိတ် ဇာယတ် ဗလီကဲ့သို့သော ဗလီများထဲသို့ ဝင်ရောက်ရာ၌ သင့်တင့်သော ဝတ်စားဆင်ယင်မှုမျိုး ဝတ်စားကြရန် ပန်ကြားထားသည်။ ==မီဒီယာ== ဖရီးဒမ်းဟောက်စ်၏ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် ဖော်ပြရာတွင် ယူအေအီး၏ မီဒီယာအား "လွတ်လပ်မှု မရှိ" ဆိုသော အဆင့်ဖြင့် နှစ်စဉ် သတ်မှတ်လေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.freedomhouse.org/report-types/freedom-press|title=Freedom of the Press}}</ref> နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့ ၏ နှစ်စဉ် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် ညွှန်းကိန်းတွင် ယူအေအီးသည် ဆိုးရွားသော အဆင့်မှ အမြဲပါဝင်လေ့ ရှိသည်။ ဒူဘိုင်း မီဒီယာ စီးတီးနှင့် တူးဖိုးဖိုက်ဖိုး တို့သည် ယူအေအီး၏ ပင်မ မီဒီယာဇုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ယူအေအီးသည် အာရပ်တစ်ခွင်လုံးသို့ ရုပ်သံထုတ်လွှင့်သော ရုပ်သံလွှင့်ဌာန အချို့ အခြေစိုက်ရာ ဖြစ်ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း ရုံသံလွှင့် စင်တာ နှင့် အော့ဘစ် ရှိုးတိုင်း ကွန်ယက်တို့ ပါဝင်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ရှိတ် မိုဟာမက် ဘင် ရာရှစ် အယ်လ် မက်တွန်းမှ သတင်းသမားများအား ၎င်းတို့၏ အလုပ်နှင့် သက်ဆိုင်သော ကိစ္စရပ်များ အတွက် တရားစွဲဆိုခြင်း နှင့် ထောင်သွင်း အကျဉ်းခြခြင်း မရှိစေရဟု အမိန့်ထုတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:5g6YUlYAidYJ:www.carnegieendowment.org/files/UAE_APS.doc+uae+government+appoints+all+imams&hl=en&gl=uk&pid=bl&srcid=ADGEESj0L8k7sdundREDL2RHAxLQF1O_e5Bvo5Bl2Hq_1puqFDjc2DfE9hoCBcb9dWNUEBhZhmDHWKHkhd-9ibSEmli_3W59aNVcrDn3FGkjGenIFyZogo1j8DhZR_Yw2EycMUdlbs13&sig=AHIEtbQypf9XPQ-JSOKs0KxjF_hlaIs2lg |title=United Arab Emirates |work=Carnegie Endowment}}</ref>တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ယူအေအီးမှ အများပြည်သူ အေးချမ်းသာယာရေးကို ခြိမ်းခြောက်နိုင်သော အွန်လိုင်း အချက်အလက်များကို ဖြန့်ဖြူးခြင်းအား တရားဥပဒေနှင့် ဆန့်ကျင်သည်ဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အစိုးရအား ဝေဖန်ခြင်းကို ခွင့်မပြုပေ။ အစိုးရ အရာရှိများနှင့် တော်ဝင် မိသားစုဝင်များကို ဝေဖန်ခြင်း အားလည်း ခွင့်မပြုပေ။ နိုင်ငံတော်၏ ဂုဏ်သရေကို ညှိုးနွမ်းအောင် သို့မဟုတ် ပျက်စီးအောင် ပြုလုပ်သူများနှင့် ဘာသာရေးအား မလေးမစား ပြုသူများ အား ​ထောင်ဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14704229 |title=United Arab Emirates – Media |publisher=BBC News |date=15 June 2012 }}</ref> နိုင်ငံရေး ပယောဂပါသည့် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်ကို စွက်ဖက်ခြင်းများ အများအပြား ရှိသည်။ ဥပမာ အားဖြင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ယူအေအီး နယ်မြေခံ (အစိုးရ အရာရှိ ) တစ်ဦးမှ နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမား တစ်ဦးအား ရိုက်နှက်သည်ကို ဗွီဒီယို ရိုက်ကူး၍ ယူကျုဘ်သို့ လွှင့်တင်သော ယူကျုဘ် အသုံးပြုသူတစ်ဦးအား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref name="ReferenceA"/> ==စီးပွားရေး== [[File:Skyline-Dubai-2010.jpg|thumb|200px|[[ခါလီဖာ မိုးမျှော်တိုက်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူတို့ပြုလုပ်သမျှတွင် အမြင့်ဆုံးသော အဆောက်အဦး ဖြစ်သည်။]] ယူအေအီးသည် ဂျီစီစီ သို့မဟုတ် ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများတွင် ဆော်ဒီအာရေဗျ နိုင်ငံ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး ရှိသောနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး <ref name="Economy2013">{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?section=editorschoice&xfile=/data/editorschoice/2013/December/editorschoice_December12.xml |title=UAE's economy growth momentum set to pick up |work=Khaleej Times |date=27 December 2013 |accessdate=5 January 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104225058/http://khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=%2Fdata%2Feditorschoice%2F2013%2FDecember%2Feditorschoice_December12.xml&section=editorschoice |archivedate=4 January 2014 }}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် တန်ဖိုး အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၃၇၇ ဘီလီယံ (အဲမရိတ် ဒေါ်လာ ၁.၃၈ ထရီလီယံ) မျှ ရှိသည်။<ref name="GDP2012">{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/biz/inside.asp?xfile=/data/uaebusiness/2013/July/uaebusiness_July19.xml&section=uaebusiness |title=GDP to hit $474.2b in 2018 |work=Khaleej Times |date=4 July 2013 |accessdate=5 January 2014 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106040654/http://www.khaleejtimes.com/biz/inside.asp?xfile=%2Fdata%2Fuaebusiness%2F2013%2FJuly%2Fuaebusiness_July19.xml&section=uaebusiness }}</ref> ၁၉၇၁ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး ရသည့် အချိန်မှစ၍ ယူအေအီး၏ စီးပွားရေးသည် ၂၃၁ ဆ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အဲမရိတ် ဒေါ်လာ ၁.၄၅ ထရီလီယံမျှ ရှိလာခဲ့သည်။ <ref name="Economy2013"/> ယူအေအီးသည် ကမ္ဘာ့ဘဏ်အုပ်စုမှ ထုတ်ဝေသော ၂၀၁၆ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာ၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး နှင့် အစိုးရ၏ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်း များအရ စီးပွားရေး လုပ်ရန် အကောင်းဆုံးနိုင်ငံများတွင် အဆင့် ၃၁ နေရာမှ ဖော်ပြခြင်း ခံရသည်။<ref name="Doing Business">{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/rankings|title=Ranking of Economies|work=World Bank Group}}</ref> ယူအေအီးသည် ဂျီစီစီ နိုင်ငံများတွင် စီးပွားရေး အားဖြင့် နယ်ပယ် အစုံဆုံး ဖြစ်သော်လည်း ယူအေအီး၏ စီးပွားရေးမှာ ရေနံ အပေါ်တွင်သာ မှီခိုနေရဆဲ ဖြစ်သည်။ ဒူဘိုင်းမှ လွဲ၍ ယူအေအီး၏ အခြားဒေသများမှ ရေနံမှ ရသော အမြတ်ငွေပေါ်တွင်မှာ မှီခိုနေရသည်။ ဓာတ်ဆီ နှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့တို့သည် စီးပွားရေးတွင် ပင်မ အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေဆဲဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် အဘူဒါဘီ အတွက် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ယူအေအီး၏ စီးပွားရေး ၈၅% မှာ ရေနံ တင်ပို့မှု ပေါ်တွင်သာ အခြေခံသည်။<ref name="WTO Trade Statistic 2009"/> အဘူဒါဘီနှင့် အခြားသော ယူအေအီး စော်ဘွားနယ်တို့သည် စီးပွားရေး နယ်ပယ် ဖြန့်ကျက်ရာတွင် ထိန်းသိမ်း လုပ်ဆောင်ကြသော်လည်း ရေနံ နည်းပါးသည့် ဒူဘိုင်းသည် စီးပွားရေး နယ်ပယ် ဖြန့်ကျက်ရာတွင် ပိုမို ရဲတင်းစွာ လုပ်ဆောင်လေ့ ရှိသည်။<ref name="bbc.co.uk"/> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ရေနံ တင်ပို့မှုသည် ယူအေအီး နိုင်ငံ ဘတ်ဂျက်၏ ၇၇% မျှ ရှိသည်။<ref name="lse.ac.uk"/> စီးပွားရေး နယ်ပယ် ဖြန့်ကျက် ရန် အတွက် ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက် ခြင်း မှ ဂျီဒီပီအား ရေနံ တင်ပို့မှုပေါ်သို့ မှီခိုနေခြင်းအား ၂၅% အထိ လျှော့ချနိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref name=WorldFactbook/> ဒူဘိုင်းသည် ၂၀၀၇-၂၀၁၀ စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းတွင် ထိခိုက်ခဲ့ပြီး အဘူဒါဘီ၏ ရေနံ ကြွယ်ဝမှု ဖြင့် ကယ်တင်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Speaking of Water">{{cite web|url=http://www.merip.org/mer/mer254/speaking-water|title=Speaking of Water|access-date=12 April 2016|archive-date=14 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514213706/http://www.merip.org/mer/mer254/speaking-water}}</ref> ဒူဘိုင်းသည် ဖက်ညီ ဘတ်ဂျက် ရှိသဖြင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုကို ညွှန်ပြလျက် ရှိသည်။<ref>{{Cite news|url = http://www.wsj.com/articles/dubai-unveils-balanced-budget-for-2015-1420359351|title = Dubai Unveils Balanced Budget for 2015|last = Fitch|first = Asa|date = 4 January 2015|work = The Wall Street Journal|access-date = 12 February 2015}}</ref> ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ယူအေအီး၏ စီးပွားရေး တစ်ခုလုံးအတွက် တိုးတက်မှု ပြနေသည့် ကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ ဒူဘိုင်းသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားတို့ အများဆုံး လာရောက် လည်ပတ်ရာ နေရာ ဖြစ်သည်။<ref name=tdb /> မာစတာ ကတ်ဒ်၏ နှစ်စဉ် ကမ္ဘာတဝှမ်း အရောက်သွားရာ မြို့တော်များ ညွှန်းကိန်း၌ ဒူဘိုင်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီသွားတို့ အတွက်ပဉ္စမမြောက် ရေပန်း အစားဆုံး နေရာ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://gulfbusiness.com/2014/07/dubai-ranks-fifth-among-top-global-destinations-travellers/|title=Dubai Ranks Fifth Among Top Global Destinations For Travellers|work=Gulf Business|accessdate=12 April 2016|archivedate=17 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017061651/http://gulfbusiness.com/2014/07/dubai-ranks-fifth-among-top-global-destinations-travellers/}}</ref> ဒူဘိုင်းသည် ယူအေအီး ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း စီးပွားရေး၏ ၆၆% ကို ရယူထားပြီး အဘူဒါဘီမှာ ၁၆% နှင့် ရှာဂျာမှာ ၁၀% တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။ ဒူဘိုင်းသည် ၂၀၁၃ တွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား ဧည့်သည် ၁၀ သန်းကို လက်ခံခဲ့သည်။ ယူအေအီးတွင် ဒေသအတွင်း၌ အတိုးတက်ဆုံးနှင့် အဆင့်မြင့်ဆုံး အခြေခံ အဆောက်အအုံ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.theprospectgroup.com/infrastructure-in-the-united-arab-emirates-uae-81876/|title=Infrastructure in the United Arab Emirates (UAE)|work=The Prospect Group}}</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ယူအေအီးသည် အခြေခံ အဆောက်အအုံအတွက် ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုတိုးတက်မှုများမှာ စော်ဘွားနယ် အကြီးများ ဖြစ်သော အဘူဒါဘီနှင့် ဒူဘိုင်းတို့တွင် ပို၍ ထင်ရှားသည်။ မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ စော်ဘွားနယ်များမှာလည်း နောက်မှ လိုက်လာလျက် ရှိနေကြပြီး လူနေရန်နှင့် စီပွားရေး ဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်သူများကို အဓိက အခွင့်အရေးများ ပြန်လည် ပေးအပ်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.slideshare.net/arunkodiyeri/uae-yearbook-2009 |title=UAE yearbook 2009 |publisher=Slideshare.net }}</ref> အစိုးရ၏ ဆောက်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သော ဒူဘိုင်းဝေါလ်မှ အကြွေးပေးရန် အချိန်ဆွဲသည့် အခါတွင် ဒူဘိုင်းရှိ အိမ်ခြံမြေဈေးများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။ စီးပွားရေးမှာ နိုင်ငံခြား အလုပ်သမားများ နှင့်ပင် ရပ်တည်နေရပြီး အဲမရိတ် အလုပ်သမား များဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးစားခြင်းမှာလည်း ကောင်းကျိုး အနည်းငယ်သာ ရရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.asiantribune.com/news/2009/11/29/seismic-activities-dubai-property-bubble-and-inevitable-consequences |title=The Seismic Activities of Dubai Property Bubble and Inevitable Consequences |work=Asian Tribune |date=9 November 2009 }}</ref> ယူအေအီး ဥပဒေမှ အလုပ်သမား သမဂ္ဂ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ခွင့်ပြုမထားပေ။<ref name="ituc"/> စုပေါင်း၍ ညှိနှိုင်းခွင့်နှင့် စုပေါင်း၍ ဆန္ဒပြခွင့်တို့ကိုလည်း အသိအမှတ် ပြုမထားပေ။ အလုပ်သမား ဝန်ကြီးဌာနသည် အလုပ်သမားများအား အလုပ်ခွင်တွင် အတင်းအကျပ် ပြန်ဆင်းခိုင်းရန် အတွက် အခွင့် အာဏာ ရှိသည်။ ဆန္ဒပြခြင်းတွင် ပါဝင်သော ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများမှာ ၎င်းတို့၏ အလုပ်လုပ်ခွင့် ပါမစ်ကို ရုပ်သိမ်းခြင်းခံရပြီး ပြန်ပို့ ခံရလေ့ ရှိသည်။ <ref name="ituc">{{cite web | url=http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?edition=336 | title=United Arab Emirates | work=ITUC | access-date=12 April 2016 | archive-date=1 February 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140201231308/http://survey.ituc-csi.org/United-Arab-Emirates.html?edition=336 }}</ref> ထိုမျှသာမက အလုပ်သမား အရေးများနှင့် စပ်လျဉ်းပါက ခွဲခြားဆက်ဆံမှုကို ဆန့်ကျင်သည့် ဥပဒေ လွန်စွာ နည်းပါးသည်။ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကဏ္ဍရှိ အလုပ်နေရာများတွင် အဲမရိတ်များ နှင့် အခြား ဂျီစီစီ အာရပ်နိုင်ငံသားများ နှိုင်းယှဉ်ပါက ယှဉ်ပြိုင်သူများလောက် အရည်အချင်း သို့မဟုတ် လုပ်ကိုင်ချင်စိတ် မရှိသော်လည်း အဲမရိတ် နိုင်ငံသား များကို ဦးစားပေး ခန့်ထားလေ့ရှိသည်။ အမှန်တကယ်တွင် အဲမရိတ် နိုင်ငံသား အလုပ်သမား ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း ကျော်သည် အစိုးရ ရာထူးများတွင် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်နေကြပြီး ကျန်သူများထဲမှ အတော်များများမှာ နိုင်ငံပိုင် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သော အဲမရိတ် လေကြောင်းလိုင်း နှင့် ဒူဘိုင်း အိမ်ရာ တို့တွင် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင် နေကြသည်။<ref>{{cite book |last=Krane |first=Jim |title=City of Gold: Dubai and the Dream of Capitalism |url=https://archive.org/details/cityofgolddubaid0000kran |place=New York, NY|publisher=St. Martin's Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/cityofgolddubaid0000kran/page/267 267]–270 |isbn=978-0-312-53574-2}}</ref> အကောင်းဘက်မှ ပြောရမည်ဆိုလျှင် လတ်တလော Bayt.com ၏ စစ်တမ်းအရ ယူအေအီးတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ၅၆% မှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု ယူဆလျက် ရှိကြသည်။<ref>[http://img.b8cdn.com/images/uploads/article_docs/bayt_cci_report_2015_edited_24462_EN.pdf ''Bayt.com Middle East Consumer Confidence Index – March 2015''], Bayt.com. Retrieved 1 July 2015</ref> ==သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး== ဒူဘိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံတကာ ခရီးသည် ဖြတ်သန်းမှုတွင် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့ပြီး လန်ဒန် ဟိသရိုး လေဆိပ်ကို ကျော်တက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|url = http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/transport/11372616/Dubai-overtakes-Heathrow-to-become-worlds-busiest-airport.html|title = Dubai Overtakes Heathrow To Become World's Busiest|last = Anderson|first = Elizabeth|date = 27 January 2015|work = The Telegraph|access-date = 12 February 2015}}</ref> ၇၅၀မိုင် (၁၂၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး တစ်နိုင်ငံလုံးကို ဖြတ်သန်းကာ နိုင်ငံအတွင်းရှိ အဓိက မြို့ကြီးများနှင့် ဆိပ်ကမ်းမြို့များကို ဆက်စပ်ထားသည့် နိုင်ငံတော် ရထားလမ်းမှာ ဖောက်လုပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="IRJMar12">{{cite news|url=http://www.railjournal.com/index.php/freight/from-sand-to-sea.html|title=From sand to sea|work=International Railway Journal|date=21 March 2012|accessdate=12 April 2016|archivedate=23 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323024811/http://www.railjournal.com/index.php/freight/from-sand-to-sea.html}}</ref> ဒူဘိုင်း မက်ထရိုသည် အာရပ်ကျွန်းဆွယ်တွင် ပထမဆုံး မြို့ပြ ရထား ကွန်ယက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8247330.stm|title=Will metro change Dubai car culture?|date=11 September 2009|publisher=BBC News}}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုရှိ အဓိက ဆိပ်ကမ်းများမှာ ခါလီဖာ ဆိပ်ကမ်း၊ ဇာယတ်ဆိပ်ကမ်း၊ ဂျီဘဲလ် အလီ ဆိပ်ကမ်း၊ ရာရှစ် ဆိပ်ကမ်း၊ ခါလစ် ဆိပ်ကမ်း၊ ဆာအိ ဆိပ်ကမ်း နှင့် ခိုရ်ဖာကန် ဆိပ်ကမ်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.uae.gov.ae/Government/ports.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080714124311/http://www.uae.gov.ae/Government/ports.htm|archivedate=14 July 2008 |title=UAE Ports |publisher=Uae.gov.ae }}</ref> ယူအေအီးတွင် တယ်လီဖုန်း ဆက်သွယ်ရေး အော်ပရေတာ နှစ်ခုရှိပြီး အဲတီစလတ် နှင့် ဒူဟု ခေါ်သော အဲမရိတ် အင်တီဂရိတ်တက် တယ်လီကွန်မျူနီကေးရှင်း ကုမ္ပဏီတို့ဖြစ်သည်။ ယခင်က အဲတီစလတ်သည် တစ်ဦးတည်း လုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်ခဲ့သည်မှာ ၂၀၀၇ ဖေဖော်ဝါရီတွင် ဒူ မှ မိုဘိုင်း ဝန်ဆောင်မှုကို စတင်သည် အထိ ဖြစ်သည်။<ref name=etisalatmon>{{cite web|url=http://opennet.net/sites/opennet.net/files/united_arab_emirates.pdf |title=United Arab Emirates |work=OpenNet Interactive |format=PDF}}</ref> အင်တာနက် အသုံးပြုသူမှာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၀.၉၀၄ သန်းမှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၂.၆၆ သန်းအထိ တိုးမြင့်လာလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite web|url=http://emiratesseo.com/uae-telecom-market-grows-competition/ |title=UAE telecom market grows with competition &#124; Mobile telecomms report |publisher=Ameinfo.com }}</ref> စည်းကမ်းကြီးကြပ်သူဖြစ်သော တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ကြီးကြပ်မှု အာဏာပိုင် အဖွဲ့မှ ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေး နှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ ဖော်ပြပါရှိသော ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များကို ကန့်သတ်ထားရန် မလုပ်မနေရ အမိန့်ထုတ်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/uae-reports-high-website-censorship |title=UAE reports high website censorship|work=The National Newspaper |date=12 June 2009 }}</ref> ===အိတ်စပို ၂၀၂၀=== ယူအေအီးသည် အိတ်စပို ၂၀၂၀ ကို ဒူဘိုင်းတွင် ကျင်းပရန် အတွက် အခြားနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်ပြိုင် တင်သွင်းရာတွင် အောင်မြင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.emirates247.com/news/emirates/expo-impact-uae-to-see-35bn-contracts-2013-11-29-1.529632|title=Expo impact: UAE to see $35bn contracts – Emirates 24/7|author=WAM|work=Emirates 24/7|accessdate=8 September 2014}}</ref><ref name="wam.ae">{{cite web|url=http://www.wam.ae/en/news/economics/1395242927600.html|title=Hosting of Expo 2020 unprecedented achievement for the region, says Sultan Al Jaber – WAM|accessdate=8 September 2014|archivedate=7 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907143354/http://www.wam.ae/en/news/economics/1395242927600.html}}</ref> ထိုသို့ အောင်မြင်ခဲ့ခြင်းမှာ ဒေသအတွင်းတွင် ယခင်က မရှိခဲ့ဖူးသော ကိစ္စတရပ်ပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.wam.ae/en/news/general-emirates/1395248889963.html|title=Dubai Expo will open up unlimited opportunities – WAM|accessdate=8 September 2014|archivedate=7 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140907143309/http://www.wam.ae/en/news/general-emirates/1395248889963.html}}</ref> ကမ္ဘာ့ အိတ်စပိုသည် ကမ္ဘာ့တဝှမ်းမှ လူများ တွေ့ဆုံ၍ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုများကို ဝေမျှခြင်း နှင့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး၊ အစဉ်တစိုက် ထိန်းသိမ်းနိုင်သော ဖွံ့ဖြိုးမှုများ နှင့် ဘဝ အရည်အသွေးကို တိုးမြှင့်ခြင်း အစရှိသာ ကိစ္စရပ်များတွင်လည်း ရှေ့ဆက်ရန် ဆွေးနွေးတိုင်ပင်သော ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့အိတ်စပိုများသည် စီးပွားရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် လူမှုရေး ပြောင်းလဲ တိုးတက်မှုများ အတွက် အထောက်အကူ ဖြစ်စေပြီး အိမ်ရှင်နိုင်ငံ နှင် အိမ်ရှင်မြို့ တို့အတွက် အမှတ်ရစရာ အမွေ တစ်ခု အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cssgroupsite.com/lighthouse/expo-2020-what-it-means-to-us/|title=Expo 2020...What it Means to Us? |work=CSS Light House|accessdate=8 September 2014}}</ref> ==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ပုံ== {{Historical populations |align=right |percentages = |၁၉၆၃|95,000 |၁၉၆၈ |180,226 |၁၉၇၅|557,887 |၁၉၈၀|1,042,099 |၁၉၈၅ |1,379,303 |၁၉၉၅ |2,411,041 |၁၉၉၉ |2,938,000 |၂၀၀၅ |4,106,427 |၂၀၁၀ |8,264,070 |၂၀၁၁ |8,925,096 |၂၀၁၂ | 9,205,651 |၂၀၁၃ |9,346,129 |<ref name=PopulationWorldBank/> |footnote= ရင်းမြစ်များ:<ref name="UAE"/><ref>{{cite web |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1245683461&men=gpro&lng=en&des=gamelan&geo=-267&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-12 |title=United Arab Emirates |work=World Gazetteer |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131127094854/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1245683461&men=gpro&lng=en&des=gamelan&geo=-267&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-12 |archivedate=27 November 2013 |accessdate=12 April 2016 }}</ref>}} ယူအေအီး၏ လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်မှု ပုံစံမှာ အလွန်ပင် ထွေပြားသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ယူအေအီး၏ ခန့်မှန်း လူဦးရေမှာ ၈,၂၆၄,၀၇၀ ဖြစ်ပြီး<ref name="UAE">{{cite web |url=http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |title=UAE National Bureau of Statistics |format=PDF |accessdate=12 April 2016 |archivedate=8 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf }}</ref> ၎င်းတို့ထဲတွင် ၁၃% မျှသာ ယူအေအီး နိုင်ငံသား သို့မဟုတ် အဲမရိတ်များ ဖြစ်ကြပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.thenational.ae/news/uae-news/population-leaps-to-8-19-million |title=Population leaps to 8.19 million |work=The National|location=Abu Dhabi |date=30 May 2010 }}</ref> လူဦးရေ၏ ရာခိုင်နှုန်း အများစုမှာ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/esa/population/meetings/EGM_Ittmig_Arab/P02_Kapiszewski.pdf |title=Arab versus Asian migrant workers in the GCC countries |work=UN Department of Economic and Social Affairs |format=PDF |date=22 May 2006 |author=Andrzej Kapiszewski}}</ref> နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှုန်းမှာ ၂၁.၇၁ ဖြစ်သဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html?countryName=India&countryCode=in&regionCode=sas&rank=85#in |title=Net migration rate |publisher=Cia.gov |accessdate=12 April 2016 |archivedate=8 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160308042938/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2112rank.html?countryName=India&countryCode=in&regionCode=sas&rank=85#in }}</ref> ယူအေအီး၏ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ ၁၇၏ အပိုဒ် ၈ အရ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများမှာ ယူအေအီးတွင် အနှစ် ၂၀ နေထိုင်ပြီးပါက နိုင်ငံသား အဖြစ် လျှောက်ထားနိုင်ပြီး လိုအပ်ချက်များမှာ ပြစ်မှု တစ်ခါမျှ ကျူးလွန်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိရန် နှင့် အာရပ်ဘာသာစကားကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောတတ်ရန် တို့ ဖြစ်သည်။<ref>Camille Paldi (13 July 2010) [http://ilovetheuae.com/2010/07/13/federal-law-no-17-concerning-nationality-and-passports UAE Islamic Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130226044910/http://ilovetheuae.com/2010/07/13/federal-law-no-17-concerning-nationality-and-passports |date=26 February 2013 }}. I Love The UAE. Retrieved 27 September 2013.</ref> သို့သော်လည်း ယနေ့ကာလတွင် နိုင်ငံသား အဖြစ်ကို အလွယ်တကူ ပေးလေ့ မရှိဘဲ နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သော လူအများအပြားမှာ ဘီဒွန်းဟု ခေါ်သော နိုင်ငံမရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အဲမရိတ်နိုင်ငံသား ၁.၄ သန်း ရှိသည်။<ref name=natur>Habboush, Mahmoud. (10 October 2013) [http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 Call to naturalise some expats stirs anxiety in the UAE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171325/http://uk.reuters.com/article/2013/10/10/uk-emirates-citizenship-feature-idUKBRE99904J20131010 |date=14 July 2014 }}. Uk.reuters.com. Retrieved on 10 October 2015.</ref> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုတွင် နေထိုင်သော လူဦးရေမှာ အမျိုးမျိုး အထွေထွေ ဖြစ်သည်။ စီအိုင်အေ၏ အဆိုအရ ၁၉% မှာ အဲမရိတ် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး ၂၃%မှာ အခြား အာရပ်များဖြစ်သော အီဂျစ်လူမျိုးများ၊ ဂျော်ဒန်လူမျိုးများ နှင့် အီရန်လူမျိုးများ တို့ ဖြစ်ကြကာ ၅၀% မှာ တောင်အာရှသားများ ဖြစ်ပြီး ၈%မှာ အခြားသော လူမျိုး ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်ကာ အနောက်တိုင်းသား များနှင့် အရှေ့အာရှသားများ ဖြစ်ကြသည်။ (၁၉၈၂ ခန့်မှန်းချက်အရ)<ref name=WorldFactbook/> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အဲမရိတ် နိုင်ငံသားများမှ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၁၆.၅% မျှ ရှိပြီး တောင်အာရှသားများ( ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ ပါကစ္စတန်၊ သီရိလင်္ကာ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံသားများ) မှာ အများဆုံး အစု ဖြစ်ကာ စုစုပေါင်း၏ ၅၈.၄% မျှ ရှိကာ အခြားအာရှသားများ ဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင်နှင့် အီရန်နိုင်ငံသားများ<ref>"[http://www.migrationpolicy.org/article/labor-migration-united-arab-emirates-challenges-and-responses Labor Migration in the United Arab Emirates: Challenges and Responses]". Migration Policy Institute. 18 September 2013.</ref> မှာ လူဦးရေ၏ ၁၆.၇% မျှ ရှိပြီး အနောက်တိုင်းသား အရာထမ်းများမှာ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၈.၄% မျှ ရှိသည်။<ref name="arabianbusiness.com">{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/uae-population-hits-6m-emiratis-make-up-16-5--12137.html |title=UAE population hits 6m, Emiratis make up 16.5%|publisher=ArabianBusiness.com |author= Andy Sambidge|date=7 October 2009}}</ref> အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံသား နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများမှာ ဒူဘိုင်း၊ ရှာဂျာ နှင့် အက်ဂျ်မန် အစရှိသော စော်ဘွားနယ် သုံးခုတွင် စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၃ ပုံ ၁ပုံကျော် (၃၇%) မျှ ရှိသည်ကို ယူရိုမော်နီတာ အင်တာနေရှင်နယ် အမည်ရသော ဈေးကွက် သတင်းအချက်အလက် စုဆောင်းရေး ကုမ္ပဏီ တစ်ခုမှ ပြောကြားထားသည်။ ထို စော်ဘွားနယ် ၃ ခုတွင် အများဆုံး တွေ့ရသော နိုင်ငံသားများမှာ အိန္ဒိယ (၂၅%) ၊ ပါကစ္စတန် (၁၂%)၊ အဲမရိတ် (၁၂%)၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် (၇%)၊ ဖိလစ်ပိုင် (၅%) တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|title = Indians, Pakistanis make up 37% of Dubai, Sharjah, Ajman population|url = http://gulfnews.com/news/uae/society/indians-pakistanis-make-up-37-of-dubai-sharjah-ajman-population-1.1562336|website = gulfnews.com|accessdate = 7 August 2015|archive-date = 29 July 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20180729141543/https://gulfnews.com/news/uae/society/indians-pakistanis-make-up-37-of-dubai-sharjah-ajman-population-1.1562336}}</ref> ဥရောပ သားများ နေထိုင်မှုမှာလည်း တိုးပွားလျက် ရှိပြီး အထူးသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှု စုံလင်သော ဒူဘိုင်းကဲ့သို့သော မြို့ကြီးများတွင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://uaeinteract.com/docs/Expat_numbers_rise_rapidly_as_UAE_population_touches_6m/37883.htm |title=Expat numbers rise rapidly as UAE population touches 6m |publisher=Uaeinteract.com |accessdate=12 April 2016 |archivedate=9 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091009033650/http://www.uaeinteract.com/docs/Expat_numbers_rise_rapidly_as_UAE_population_touches_6m/37883.htm }}</ref> ဥရောပ၊ ဩစတြေးလျ၊ မြောက်အမေရိက နှင့် လက်တင်အမေရိကတို့မှ အနောက်တိုင်းသား ဝန်ထမ်းများမှာ ယူအေအီး လူဦးရေ အတွင်း ၅၀၀,၀၀၀ မျှ ရှိသည်။<ref name="arabianbusiness.com"/><ref>{{cite web |last=Mcintosh |first=Lindsay |url=http://www.scotsman.com/news/terror_red_alert_for_100_000_british_expats_in_dubai_1_1173062 |title=Terror red alert for 100,000 British expats in Dubai |work=The Scotsman |date=16 June 2008 |accessdate=12 April 2016 |archivedate=21 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180821223235/https://www.scotsman.com/news/terror_red_alert_for_100_000_british_expats_in_dubai_1_1173062 }}</ref> ဗြိတိသျှ နိုင်ငံသား ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် နိုင်ငံ အတွင်း နေထိုင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news|author=[[Giles Whittell]] |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7061449.ece |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100525100904/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article7061449.ece |archivedate=25 May 2010 |title=British pair face jail for kissing in Dubai restaurant |work=The Times |date=15 March 2010}}</ref> ကျန်ရှိသော လူဦးရေမှာ အာရပ်နိုင်ငံများမှ ဖြစ်သည်။<ref name=WorldFactbook/><ref>{{cite web|url=http://archive.arabnews.com/?page=7&section=0&article=53888&d=3&m=11&y=2004|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709123331/http://archive.arabnews.com/?page=7&section=0&article=53888&d=3&m=11&y=2004|archivedate=9 July 2012|title=Editorial: The Ideal Prince |publisher=Arabnews.com |date=3 November 2004 }}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေ ၈၈%မှာ မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{cite web|title=Table 3.10 Urbanization |work=World Development Indicators |format=PDF |url=http://devdata.worldbank.org/wdipdfs/table3_10.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325215156/http://devdata.worldbank.org/wdipdfs/table3_10.pdf |archivedate=25 March 2009 |deadurl=unfit }} </ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် စာရင်း အရ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ ၇၆.၇ နှစ် ဖြစ်သဖြင့် အခြား မည်သည့် အာရပ်နိုင်ငံထက် မဆို မြင့်မားသည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=United%20Arab%20Emirates&countryCode=ae&regionCode=mde&rank=71#ae |title=Life expectancy at birth |work=The World Factbook |accessdate=12 April 2016 |archivedate=6 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306230455/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html?countryName=United%20Arab%20Emirates&countryCode=ae&regionCode=mde&rank=71#ae }}</ref><ref name="uaeinteract2">{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/docs/Average_life_expectancy_in_UAE_rises_to_75_years/7752.htm |title=Average life expectancy in UAE rises to 75 years |publisher=Uaeinteract.com |accessdate=12 April 2016 |archivedate=22 June 2013 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HZmnjWR6?url=http://www.uaeinteract.com/docs/Average_life_expectancy_in_UAE_rises_to_75_years/7752.htm }}</ref> ယောက်ျား မိန်းမ အချိုးမှာ စုစုပေါင်း လူဦးရေ အတွက် ၂.၂ ဖြစ်ပြီး ၁၅ နှစ်မှ ၆၅ နှစ်အတွင်း လူဦးရေ အတွက် ၂.၇၅ ဖြစ်သဖြင့် ယူအေအီး၏ ကျားမ မညီမျှမှုမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကာတာနိုင်ငံ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|title=Sex ratio|work=The World Factbook|accessdate=12 April 2016|archivedate=30 November 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6LWbhGP6T?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html}}</ref> ===ဘာသာရေး=== {{bar box |title=ယူအေအီးရှိ ဘာသာတရားများ (ပြူး သုတေသန)<ref name=pew>[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/united-arab-emirates/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 Pew Research Center's Religion & Public Life Project: United Arab Emirates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814201444/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/united-arab-emirates/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010 |date=14 August 2018 }}. Pew Research Center. 2010.</ref><ref>[http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2007/90223.htm United Arab Emirates]. International Religious Freedom Report 2007. State.gov. Retrieved 27 September 2013.</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ဘာသာ |right1=ရာခိုင်နှုန်း |float=right |bars= {{bar percent|မွတ်စလင်|green|77}} {{bar percent|ကက်သလစ်|yellow|10}} {{bar percent|ဟိန္ဒူ|red|4}} {{bar percent|ဗုဒ္ဓဘာသာ|orange|2}} {{bar percent|ပရိုတက်စတင့်|blue|1}} {{bar percent|ရှေးရိုးခရစ်ယာန်|purple|1}} {{bar percent|အခြား|gray|1}} {{bar percent|မရှိ|black|1}} }} အစ္စလာမ်သည် အမျာဆုံး နှင့် ယူအေအီး၏ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သည်။ အစိုးရသည် အခြား ဘာသာဝင်များကို လက်ခံသော ပေါ်လစီကို ကျင့်သုံးပြီး မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ၏ ကိစ္စရပ်များတွင် ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခဲသည်။<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2012&dlid=208416|title=International Religious Freedom Report for 2012 – United Arab Emirates|work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor }}</ref> ထို့အတူပင် မွတ်စလင် မဟုတ်သူများ အနေနှင့်လည်း အစ္စလာမ်ဘာသာဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ နှင့် မွတ်စလင်များအား အစ္စလာမ်ဘာသာ အတိုင်း ကြီးပြင်းအောင် မွေးမြူခြင်းတို့ကို ဝင်ရောက် မစွက်ဖက်ရန် တားမြစ်သည်။ အစိုးရသည် အခြားဘာသာ တရားများ ပြန့်ပွားစေရန် မည်သည့်မီဒီယာကို မဆို အသုံးပြုခြင်းကို တားမြစ်ပြီး ထိုသို့သော လုပ်ရပ်ကို သိမ်းသွင်းခြင်းဟု မှတ်ယူသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်း ၃၁ ကျောင်း၊ ဘာ ဒူဘိုင်းတွင် ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်း တစ်ခု၊ <ref>{{cite web |author=Bassma Al Jandaly |url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/churches-and-temples-in-the-uae-1.96526 |title=Churches and temples in the UAE |work=Gulf News |date=5 April 2008 |access-date=12 April 2016 |archive-date=12 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112123921/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/churches-and-temples-in-the-uae-1.96526 }}</ref> ဂျီဘဲလ် အလီတွင် ဆစ်ခ ဂုရုဒွာရ ကျောင်းတစ်ခုနှင့် အယ်လ် ဂါဟွတ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်း တစ်ကျောင်း ရှိသည်။ စီးပွားရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၀၅ ခုနှစ် စာရင်းအရ စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၇၆%မှာ မွတ်စလင်၊ ၉% မှာ ခရစ်ယာန် နှင့် ၁၅% မှာ အခြား (အဓိက အားဖြင့် ဟိန္ဒူ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=religiousfreedom/> လူဦးရေ စာရင်းတွင် ခေတ္တလာလည်သူများ နှင့် အလုပ်သမား များကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ချင်း မရှိဘဲ ဘာဟိုင်း နှင့် ဒရုဇ် တို့ကို မွတ်စလင် အဖြစ် ထည့်သွင်း ရေတွက်သည်။<ref name=religiousfreedom/> အဲမရိတ် နိုင်ငံသားများတွင် ၈၅% မှာ ဆွန်နီ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကြပြီး ၁၅%မှာ ရှီယာ့ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကြကာ ရှီယာ့ အများစုမှာ ရှာဂျာ နှင့် ဒူဘိုင်းတို့တွင် စုစည်းလျက် ရှိသည်။<ref name="religiousfreedom"/> အိုမန်မှာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတို့မှာ အီဘာဒီများ ဖြစ်ပြီး ဆူဖီတို့၏ အယူအဆများလည်း လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.investigativeproject.org/documents/testimony/337.pdf |title=Islam: Sunnis and Shiites |publisher=investigativeproject.org |format=PDF |date=23 February 2004}}</ref> ===အကြီးဆုံးမြို့များ=== {{အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}} ===ဘာသာစကားများ=== အာရပ်ဘာသာစကားသည် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု၏ နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ အဲမရိတ်နိုင်ငံသားတို့သည် အာရပ်ဘာသာစကားကို ပင်လယ်ကွေ့ပုံစံ ပြောဆိုကြသည်။ <ref>{{cite book|last=Christensen|first=Shane|title=Frommer's Dubai|year=2010|work=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-71178-1|page=174}}</ref> ထိုဒေသကို ဗြိတိသျှတို့က ၁၉၇၁ အထိ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့သဖြင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားမှာ ယူအေအီးတွင် အများသုံး ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဒေသတွင်း အလုပ်အတော်များများကို လျှောက်နိုင်ရန် အတွက် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ တတ်ကျွမ်းရန် လိုအပ်သည်။ နိုင်ငံအသီးသီးမှ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်း အမျိုးမျိုးတို့ နေထိုင်ကြသဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာစကားများကိုလည်း သုံးနှုန်းခြင်းများ ရှိသည်။ ==ယဉ်ကျေးမှု== [[File:Deira Souk on 9 May 2007 Pict 2.jpg|thumb|ဒူဘိုင်းမြို့ ဒေရာအရပ်ရှိ ရိုးရာ လေဟာပြင်ဈေး]] အဲမရိတ် ယဉ်ကျေးမှုသည် အာရပ် ယဉ်ကျေးမှု ပေါ်တွင် အခြေခံထားပြီး ပါရှား၊ အိန္ဒိယ နှင့် အရှေ့အာဖရိက ယဉ်ကျေးမှုတို့မှလည်း လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။<ref name="folk"/> အာရပ် နှင့် ပါရှား ပုံစံယူထားသော ဗိသုကာ လက်ရာတို့မှာ ဒေသခံ အဲမရိတ်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာကို ပြဆိုနေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref name="loc">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SkCtS-n7GEEC&pg=PA430 |title=Handbook of Islamic Marketing|page=430|quote=Arabian and Persian inspired architecture is part of the expression of a 'local' identity.}}</ref> အဲမရိတ် ယဉ်ကျေးမှုတွင် ပါရှား ယဉ်ကျေးမှု အငွေ့အသက်များ ဖုံးလွမ်းနေသည်ကို ရိုးရာ အဲမရိတ် ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ကျေးလက် အနုပညာတို့တွင် သိသာစွာ တွေ့ရသည်။<ref name="folk">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=UMldAgAAQBAJ&pg=PA167 |title=Folklore and Folklife in the United Arab Emirates|page=167 }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် ဘာဂျီးလ် ခေါ် လေခံများမှာ ရိုးရာ အဲမရိတ် ဗိသုကာ ပညာ၏ အမှတ်အသား တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ပါရှား ဗိသုကာ၏ ဩဇာ သက်ရောက်မှု တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="folk"/> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုတွင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားနေသော လူ့အဖွဲ့အစည်း ရှိသည်။<ref name=migrationinformation>{{cite web|url=http://www.migrationinformation.org/dataHub/GCMM/Dubaidatasheet.pdf |title=Country and Metropolitan Stats in Brief |format=PDF}}</ref> ဒူဘိုင်း၏ အဓိက အားလပ်ရပ်များတွင် ရာမဒန် ဥပုသ်လကို ကုန်ဆုံးသည့် နေ့ဖြစ်သော အစ်နေ့ နှင့် အမျိုးသားနေ့ သို့မဟုတ် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုကို စတင်တည်ထောင်သည့် နေ့ ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက် တို့ ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gowealthy.com/gowealthy/wcms/en/home/articles/entertainment/events-and-festivals/Official-holidays-in-UAE-kvOQ0zrKKl.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503011056/http://www.gowealthy.com/gowealthy/wcms/en/home/articles/entertainment/events-and-festivals/Official-holidays-in-UAE-kvOQ0zrKKl.html|archivedate=3 May 2008 |title=Official holidays in UAE |publisher=Gowealthy.com }}</ref> အဲမရိတ်အမျိုးသားများမှာ ခြေချင်းဝတ်ထိ ရှည်လျားပြီး အဖြူရောင် သိုးမွေး သို့မဟုတ် ချည်ဖြင့် ရက်လုပ်ထားသော ကန်ဒူရာခေါ် အဝတ်အစားကို ကြိုက်နှစ်သက်ကြပြီး အဲမရိတ် အမျိုးသမီး များမှာမူ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်း အတော်များများကို ဖုံးလွှမ်းထားသော အပေါ်ဝတ် ဖြစ်သည့် အာဘာယာကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.grapeshisha.com/about-uae/uae-clothing.html |title=UAE National Clothing |publisher=Grapeshisha.com |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104204209/http://www.grapeshisha.com/about-uae/uae-clothing.html |archivedate=4 January 2012 |accessdate=13 April 2016 }}</ref> ရှေးခေတ် အဲမရိတ် ကဗျာများတွင် ၈ ရာစု အာရပ် ပညာရှင် အယ်လ် ခါလေး ဘင် အာမက်၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို အထင်အရှား တွေ့ရသည်။ ယူအေအီးတွင် အစောဆုံး အဖြစ် မှတ်တမ်း တင်ထားသော ကဗျာဆရာမှာ အီဘင် မာဂျစ် ဖြစ်ပြီး ၁၄၃၂ ခုနှစ် နှင့် ၁၄၃၇ ခုနှစ်ကြားတွင် ရပ်စ် အယ်လ် ခိုင်းမား၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ အထင်ရှားဆုံးသော အဲမရိတ် စာရေးဆရာများမှာ မူဘာရတ် အယ်လ် အိုခေးလီ (၁၈၈၀-၁၉၅၄)၊ ဆာလမ် ဘင် အလီ အယ်လ် အိုဝိုက်စ် (၁၈၈၇-၁၉၅၉) နှင့် အာမက် ဘင် ဆူလာယမ် (၁၉၀၅-၁၉၇၆) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဟီယာ အဖွဲ့ဟု သိကြသော ရှာဂျာမှ ကဗျာဆရာ သုံးဦးမှာ အပိုလို နှင့် အချစ်ကဗျာများတို့၏ လွှမ်းမိုးမှု အထင်အရှား ရှိသည်ကို ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref name=poetry>{{cite web|url=http://www.visitabudhabi.ae/en/what.to.do/art.and.culture/literature.and.poetry.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008014601/http://www.visitabudhabi.ae/en/what.to.do/art.and.culture/literature.and.poetry.aspx |archivedate=8 October 2011 |title=Literature and poetry |publisher=Visitabudhabi.ae |date=1 July 2009 }}</ref> ရှာဂျာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စာအုပ်ပွဲတော်သည် နိုင်ငံအတွင်း ရှေးအကျဆုံး နှင့် အကြီးကျယ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုရှိ ပြတိုက်များတွင် ဒေသအတွင်း နာမည်ရှိသော ပြတိုက် အချို့ ရှိပြီး နာမည် အကျော်ကြားဆုံးမှာ ရှာဂျာရှိ ပြတိုက် ၁၇ ခု ပါဝင်သော အမွေခံ နယ်မြေ ဖြစ်ကာ <ref>[http://www.sharjahmuseums.ae/ Sharjah Museums Department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222082532/http://www.sharjahmuseums.ae/ |date=22 February 2011 }}. sharjahmuseums.ae</ref> ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် အာရပ်ကမ္ဘာ၏ ယဉ်ကျေးမှု မြို့တော် အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web|date=18 October 2009 |url=http://www.sharjahtourism.ae/en/category/about-sharjah/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202124611/http://www.sharjahtourism.ae/en/category/about-sharjah/ |archivedate=2 February 2009 |title=About Sharjah&nbsp;– Sharjah Commerce Tourism Development Authority |publisher=Sharjahtourism.ae}}</ref> ဒူဘိုင်းတွင်မူ အယ်လ်ကွာရပ်ဇ် တွင် ပန်းချီပြခန်း အများ အပြား ရှိပြီး ဆယ်လ်ဆာလီ ပုဂ္ဂလိက ပြတိုက် ကဲ့သို့သော ပြတိုက်များလည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web|author=Dubai FAQs |url=http://www.dubaifaqs.com/art-galleries-in-dubai.php |title=Art Galleries Dubai |publisher=Dubaifaqs.com }}</ref> အဘူဒါဘီတွင်မူ ဆာဒီယတ်ကျွန်းပေါ်တွင် ယဉ်ကျေးမှု ရပ်ကွက်ကို တည်ထောင်ထားသည်။ စီမံကိန်း အကြီးစား ၆ ခုကို စီစဉ်နေပြီး ဂူဂန်ဟိုင်း အဘူဒါဘီ နှင့် လိုဗာ အဘူဒါဘီတို့ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.saadiyat.ae/en/cultural.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730122944/http://www.saadiyat.ae/en/cultural.html|archivedate=30 July 2012 |title=Saadiyat Island&nbsp;– Island of Happiness |publisher=Saadiyat.ae |date=19 March 2009}}</ref> ဒူဘိုင်းတွင် ကွန်းစ်သဲလ် ပြတိုက်နှင့် ပြခန်းများ အနုပညာရှင်များ အတွက် ရပ်ကွက် တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်နေသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.arabianbusiness.com/dubai-eyeing-new-fashion-design-district-17269.html|author=John Irish and Tamara Walid |title=Dubai eyeing new fashion, design district |publisher=ArabianBusiness.com |date=11 June 2009 }}</ref> [[File:Yowalah.ogv|thumb|ယူအေအီး၏ ရိုးရာအက ဖြစ်သော ယိုဝါလာ]] အဲမရိတ် ယဉ်ကျေးမှုသည် အရှေ့ အာရေဗျ ယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လီဝါသည် ဒေသအတွင်း သီဆိုကခုန်လေ့ ရှိသော ဂီတ နှင့် အက အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး အာဖရိက ဂရိတ်လိတ် ဒေသမှ ဘန်တူလူမျိုးတို့မှ ဆင်းသက်လာသော အသိုင်းအဝိုင်းတွင် အဓိက ဖြစ်သည်။ <ref name=poetry/> ဒူဘိုင်း ကန္တာရ ရော့ခ် ဂီတ ပွဲတော်သည် ဟဲဗီး မက်တယ်လ် နှင့် ရော့ခ် ဂီတပညာရှင်များ ပါဝင်သော အဓိကပွဲတော် တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.desertrockfestival.com/?page_id=6 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100119083259/http://www.desertrockfestival.com/?page_id=6 |archivedate=19 January 2010 |title=Festival Info |publisher=DesertRockFestival.com }}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုတွင် ရုပ်ရှင်ရုံ အနည်းငယ်သာ ရှိသော်လည်း တိုးချဲ့လျက် ရှိသည်။ ===အစားအသောက်=== အဲမရိတ်တို့၏ ရိုးရာအစားအစာမှာ ထမင်း၊ ငါးနှင့် အသားတို့သာ အမြဲဖြစ်သည်။ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စုရှိ လူများမှာ ၎င်းတို့၏ အစားအစာများကို အနောက်နှင့်တောင် အာရှနိုင်ငံများမှ မွေးစားထားပြီး အီရန်၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ပါကစ္စတန် နှင့် အိုမန် နိုင်ငံတို့မှ ပါဝင်သည်။ ပင်လယ်စာမှာ အဲမရိတ်တို့၏ အဓိက အစားအစာအဖြစ် ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာကပင် ရှိခဲ့သည်။ အသား နှင့် ထမင်းတို့မှာ အခြား ပင်မ အစားအစာများ ဖြစ်ကာ သိုးကလေးသား နှင့် သိုးသား တို့ကို ဆိတ်သား နှင့် အမဲသားတို့ထက် ပို၍ နှစ်ခြိုက်ကြသည်။ ထင်ရှားသော သောက်စရာများမှာ ကော်ဖီ နှင့် လက်ဖက်ရည်တို့ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား ဖာလာ၊ ကုံကုမံ နှင့် ပူဒီနာတို့ဖြင့် အရသာ ဖြည့်စွက်ကာ သိသာသော အရသာ ထွက်အောင် ပြုလုပ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.uaeinteract.com/travel/food.asp |title=UAE Travel& Tourism: Food & Drink |work=UAEinteract |accessdate=13 April 2016 |archivedate=31 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180131222453/http://uaeinteract.com/travel/food.asp }}</ref> အမြန်ပြင် အစားအစာများမှာ လူငယ်များ အကြားတွင် ရေပန်းစားလွန်းလှသဖြင့် အမြန်ပြင် အစားအစာများ အလွန်အကျွံ စားသုံးခြင်း သည် အန္တရာယ်ရှိကြောင်းကို မီးမောင်းထိုး ပြသမည့် ကန်ပိန်းများကို စတင်လုပ်ကိုင် နေရသည်။<ref>[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/the-uae-s-big-fat-problem-1.1050951 The UAE's big fat problem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229022813/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/the-uae-s-big-fat-problem-1.1050951 |date=29 December 2014 }}. ''Gulf News''. (19 July 2012). Retrieved 26 January 2014.</ref> အရက်ကို ဟိုတယ် စားသောက်ဆိုင်များနှင့် ဘားများတွင်သာ ရရှိနိုင်သည်။ နိုက်ကလပ် အားလုံးမှာ အရက်ရောင်းရန် ခွင့်ပြုထားသည်။ အချို့သော စူပါမားကက်များတွင် အရက်ရောင်းချခွင့် ပြုထားသော်လည်း သီးခြားနေရာတွင် ရောင်းချသည်။ အရက်ကို သောက်သုံးနိုင်သော်လည်း လူအများရှေ့တွင် မူးရူးနေခြင်း နှင့် မော်တော်ယာဉ် မောင်းနှင်ရာတွင် သွေးထဲ၌ အရက် ရှိနေခြင်းတို့အား ဥပဒေမှ တားမြစ်ထားသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.alloexpat.com/abu_dhabi_expat_forum/alcohol-and-pork-licenses-t6912.html |title=Alcohol and Pork Licenses |publisher=Alloexpat.com |date=30 May 2009 |access-date=13 April 2016 |archive-date=5 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805054659/http://www.alloexpat.com/abu_dhabi_expat_forum/alcohol-and-pork-licenses-t6912.html }}</ref> ==အားကစား== [[File:DTC1.jpg|thumb|၂၀၀၆ ခုနှစ် ဒူဘိုင်း တင်းနစ် ချန်ပီယံ လုပွဲ]] ဘောလုံး ကစားနည်းမှာ ဒူဘိုင်းတွင် ရေပန်းစားသော အားကစားနည်း တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ အယ်လ်နာဆာ အက်စ်စီ၊ အယ်လ်အန်၊ အယ်လ် ဝါဆယ်၊ အယ်လ် ရှပ်ဘတ် ၊ အယ်လ် ရှာဂျာ၊ အယ်လ်ဝါဒါ၊ အယ်လ် အာလီ တို့မှာ နာမည်အကျော်ကြားဆုံးသော ကလပ်အသင်းများ ဖြစ်ကြပြီး ဒေသအတွင်း ချန်ပီယံ အဖြစ် အချိန်ကာလ ကြာမြင့်စွာ နာမည် ရခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sports_club|title=Clubs, Sports Clubs UAE United Arab Emirates|publisher=|access-date=13 April 2016|archive-date=13 October 2018|archive-url=}}</ref> အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်ကို ၁၉၇၁ ခုနှစ်တတွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ၎င်း၏ အချိန်နှင့် ကြိုးစားအားထုတ်မှုများကို အသုံးချ၍ ဘောလုံး ကစားနည်းကို မြှင့်တင်ခြင်း၊ လူငယ် အစီအစဉ်များကို အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းနှင့် ဘောလုံးကစားသမားများသာမက ဒေသတွင်း အသင်းများရှိ တာဝန်ရှိသူများနှင့် နည်းပြများ၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကိုပါ မြှင့်တင်ခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် ၁၉၉၀တွင် အီဂျစ် အသင်းနှင့် အတူ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပွဲအတွက် ခြေစစ်ပွဲ အောင်ခဲ့သည်။ ထိုကမ္ဘာ့ဖလားမှာ အာရပ်နိုင်ငံ ၂ နိုင်ငံ တပြိုင်တည်း ခြေစစ်ပွဲ အောင်ခြင်း အနေနှင့် ၃ ကြိမ်မြောက် ဆက်တိုက် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ကူဝိတ် နှင့် အယ်လ်ဂျီးရီးယား အသင်းတို့မှာ ၁၉၈၂ ကမ္ဘာ့ဖလား ခြေစစ်ပွဲတွင် လည်းကောင်း၊ ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ခြေစစ်ပွဲတွင် အီရတ် နှင့် အယ်လ်ဂျီးရီးယား အသင်းတို့မှာလည်းကောင်း အသီးသီး ခြေစစ်ပွဲ အောင်ခဲ့ကြသည်။ ယူအေအီးသည် ပင်လယ်ကွေ့ ဖလား ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲတွင် ဖလား ၂ ကြိမ် ရရှိခဲ့ပြီး ပထမ ဖလားမှာ ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ အဘူဒါဘီတွင် ကျင်းပသော ပွဲတွင်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယ ဖလားမမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ဘာရိန်းတွင် ကျင်းပသော ပွဲတို့တွင် လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gulfnews.com/indepth/gulfcup2007/index.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070318080035/http://www.gulfnews.com/indepth/gulfcup2007/index.html |archivedate=18 March 2007 |title=Gulf Cup 2007 |work=Gulf News }}</ref> ယူအေအီး အနေနှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ် အေအက်ဖ်စီ အာရှ ဖလားကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ခရစ်ကက် ကစားနည်းမှာလည်း ယူအေအီးတွင် ရေပန်းအစားဆုံး ကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တောင်အာရှ ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများ၊ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း နှင့် ဩစတြေးလျ မှ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်း အများအပြား ရှိခြင်းမှာ အဓိက အကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှာဂျာရှိ ရှာဂျာ ခရစ်ကက် အသင်း အားကစားကွင်း၌ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တက်စ် ခရစ်ကက် ပြိုင်ပွဲကို ၄ ကြိမ်တိုင်အောင် အိမ်ရှင် အဖြစ် ကျင်းပခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/uae.shtml |title=UAE Cricket Timeline |publisher=Cricketeurope4.net |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709093903/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/GENERAL/TIMELINES/uae.shtml |archivedate=9 July 2012 |accessdate=13 April 2016 }}</ref> အဘူဒါဘီရှိ ရှိတ်ဇာယတ် ခရစ်ကက် ကစားကွင်းတွင်လည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရစ်ကက် ကစားပွဲများကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဒူဘိုင်းတွင် ခရစ်ကက်ကွင်း အမှတ် ၁ နှင့် ၂ ဆိုသော ခရစ်ကက် ကစားကွင်း ၂ ခုရှိပြီး တတိယမြောက် ဖြစ်သော ဒီအက်စ်စီ ခရစ်ကက် ကစားကွင်းမှာ ဒူဘိုင်း အားကစား မြို့တော်၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်သည်။ ဒူဘိုင်းသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခရစ်ကက် ကောင်စီ ရုံးစိုက်ရာ မြို့လည်း ဖြစ်သည်။ ယူအေအီး အမျိုးသား ခရစ်ကက် အသင်းသည် ၁၉၉၆ ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလား အတွက် အရည်အချင်းစစ် အောင်မြင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလား အရည်အချင်းစစ် အောင်မြင်ရန် သီသီလေး လွဲခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဩစတြေးလျနှင့် နယူးဇီလန် တွင် ကျင်းပသော ၂၀၁၅ ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလား အတွက် အရည်အချင်းစစ် အောင်မြင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|author=K.R. Nayar |url=http://gulfnews.com/sport/cricket/not-stumped-by-uae-cricket-issues-khan-1.130154 |title=Not stumped by UAE cricket issues&nbsp;– Khan |work=Gulf News |date=6 September 2008 }}</ref><ref>[http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/qualification/qualification-overview Qualification – Cricket World Cup 2015 Qualifier | ICC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104135014/http://www.icc-cricket.com/cricket-world-cup/qualification/qualification-overview |date=4 November 2013 }}. Icc-cricket.com (10 April 2015). Retrieved on 26 November 2015.</ref> နောက်ပုံစံ တစ်မျိုး ကျင်းပသော အာရှဖလား ခရစ်ကက် ပြိုင်ပွဲသည် ၂၀၁၆ မတ်လ ပထမပတ်တွင် ကျင်းပနိုင်လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.rediff.com/cricket/report/united-arab-emirates-set-to-host-asia-cup/20150614.htm United Arab Emirates set to host Asia Cup – Rediff.com Cricket]. Rediff.com (14 June 2015). Retrieved on 10 October 2015.</ref> ဖော်မြူလာဝမ်း ကားမောင်းပြိုင်ပွဲသည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုတွင် ရေပန်းစားပြီး မျက်စိပသာဒ ဖြစ်စရာ ယက်စ် မရီနာ ဆားကစ် တွင် နှစ်စဉ် ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ ပြိုင်ပွဲကို ညနေခင်းတွင် ကျင်းပပြီး နေ့အလင်းရောင်တွင် စတင်ကာ ညဘက်တွင် ပြီးဆုံးသော ပထမဆုံး သော ဂရန်းပရီ ပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|title=AUTOSPORT.com – premium content|url=http://www.autosport.com/news/report.php/id/78061|work=Autosport|date=28 August 2009}}</ref> အခြား ရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများတွင် ကုလားအုတ်ပြိုင်ခြင်း၊ သိမ်းငှက်ပြိုင်ခြင်း၊ ခရီးကြမ်း မြင်းစီးခြင်း နှင့် တင်းနစ်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.uae.gov.ae/Government/sports.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611135303/http://www.uae.gov.ae/Government/sports.htm|archivedate=11 June 2008 |title=UAE Sports |publisher=Uae.gov.ae }}</ref> ဒူဘိုင်း စော်ဘွားနယ်တွင် အဓိက ဂေါက်ကွင်း ၂ ခု ရှိပြီး ဒူဘိုင်း ဂေါက်ကလပ် နှင့် အဲမရိတ် ဂေါက်ကလပ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယခင်က ကလေးငယ်များကို ကုလားအုပ်စီးနှင်းသူ အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသဖြင့် ဝေဖန်မှု အများ အပြား ခံခဲ့ရသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ယူအေအီးမှ ကလေးငယ်များကို ထိုကစားနည်းတွင် အသုံးပြုချင်းကို တားမြစ်ခဲ့ပြီး နှစ်အနည်းငယ် အကြာတွင် ကလေးငယ်များအားလုံးကို ဖယ်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4063391.stm Middle East | Help for Gulf child camel jockeys]. BBC News (2 December 2004). Retrieved on 10 October 2015.</ref> အန်ဆာ ဘာနေးအား ထိုကိစ္စတွင် ၎င်း၏ လုပ်ဆောင်ခဲ့မှုအတွက် မကြာခဏ ချီးကျူးခြင်း ခံရသည်။ ==ပညာရေး== [[File:American University of Sharjah (AUS) 4.jpg|thumb|ရှာဂျာ အမေရိကန် တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသား စင်တာ]] ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ အဘူဒါဘီမှလွဲ၍ အခြား စော်ဘွားနယ် အားလုံးတွင် ပညာရေးစနစ်ကို အထက်တန်း အထိ ကြီးကြပ်သည်။ အဘူဒါဘီတွင်မူ အဘူဒါဘီ ပညာရေး ကောင်စီ၏ အာဏာ အောက်တွင် ရှိသည်။ ကျောင်းများတွင် မူလတန်းကျောင်း၊ အလယ်တန်းကျောင်း နှင့် အထက်တန်းကျောင်းတို့ ရှိသည်။ အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို အစိုးရက ထောက်ပံ့ပြီး သင်ရိုးညွှန်းတမ်းမှာ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု၏ ဖွံ့ဖြိုးရေး ရည်မှန်းချက်များနှင့် ကိုက်ညီအောင် ရေးဆွဲထားသည်။ အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျောင်းများတွင် အာရပ်ဘာသာစကားဖြင့် သင်ကြားပို့ချပြီး အင်္ဂလိပ် ဘာသာအား ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြင့် အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်သည်။ နိုင်ငံတကာမှ အသိအမှတ်ပြုသော ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများလည်း အများအပြား ရှိသည်။ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျောင်းများမှာ ယူအေအီး နိုင်ငံသားများ အတွက် အခမဲ့ ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ၏ လခမှာမူ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသည်။ အဆင့်မြင့် ပညာရေး စနစ်အား အဆင့်မြင့်ပညာ ဝန်ကြီးဌာနမှ ကြီးကြပ်သည်။ ထိုဝန်ကြီး ဌာန အနေနှင့် ကျောင်းသားများကို ဘွဲ့ကြို တက္ကသိုလ်များသို့ ဝင်ခွင့် ပြုရာတွင်လည်း တာဝန်ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://aud.edu/Admissions/undergraduate_req.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101224200815/http://aud.edu/Admissions/undergraduate_req.asp |archivedate=24 December 2010 |title=American University in Dubai. Undergraduate : Admission |work=Aud.edu }}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် လူကြီး စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၀% ဖြစ်သည်။<ref name="undata201512">{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?d=SOWC&f=inID%3a74%3bcrID%3a505 |title=Adult Literacy Rate: United Arab Emirates |date=19 June 2013 |website=UNdata |publisher=United Nations Statistics Division |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151215094053/http://data.un.org/Data.aspx?d=SOWC&f=inID%3a74%3bcrID%3a505 |archivedate=15 December 2015 |deadurl=no |quote=Subgroup: Total 15+ yr. Year: [2011]. Source: UNESCO Institute for Statistics. Unit: Percent. Value: 90. }}</ref> နိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် ရှိသော လူကြီး ပညာရေး စင်တာ ၈၆ ခုတွင် နိုင်ငံသား ထောင်ပေါင်းများစွာ ပညာသင်ကြားလျက် ရှိကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.uae.gov.ae/government/education.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070915222919/http://www.uae.gov.ae/government/education.htm|archivedate=15 September 2007 |title=UAE Education |publisher=Uae.gov.ae }}</ref> ==ကျန်းမာရေး== [[File:Dubai Healthcare City from Dubai Creek on 31 May 2007.jpg|thumb|ဒူဘိုင်း ကျန်းမာရေးမြို့တော်သည် ကုသရေး နှင့် တစ်ကိုယ်ရေ ကျန်းမာရေးတို့အတွက် သီးသန့်ရည်ရွယ် ထားသည်။]] ယူအေအီး၌ မွေးစတွင် လူတစ်ဦး၏ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ ၇၈.၅ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="uaeinteract2"/> နှလုံးသွေးကြော နှင့် ဆိုင်သော ရောဂါများသည် ယူအေအီးတွင် အဓိက သေဆုံးရသည့် အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း သေဆုံးမှု၏ ၂၈% ဖြစ်ကာ အခြား အဓိက အကြောင်းများမှာ မတော်တဆမှုများ နှင့် ထိခိုက်မှုများ၊ ကင်ဆာ နှင့် မွေးရာပါ ရောဂါတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=cp>{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/UAE.pdf |title=United Arab Emirates country profile |work=Library of Congress |format=PDF}}</ref> ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒေတာများ အရ ယူအေအီး လူကြီးများ၏ ၃၇.၂% မှာ ဆေးပညာ ရှုထောင့်အရ အဝလွန်နေသည်ဟု ဆိုနိုင်ပြီး ဘီအမ်အိုင် ၃၀ နှင့် အထက် ရှိသည်။ <ref>{{cite web|title=Prevalence of obesity, ages 18+, 2010–2014|url=http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/ncd/risk_factors/obesity/atlas.html|website=WHO|publisher=World Health Organisation|accessdate=26 February 2016|archive-date=20 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120191542/http://gamapserver.who.int/gho/interactive_charts/ncd/risk_factors/obesity/atlas.html}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ အဘူဒါဘီ နှင့် ဒူဘိုင်းတို့ကဲ့သို့ သီးခြား ကျန်းမာရေး အာဏာပိုင် အဖွဲ့မရှိဘဲ ၎င်း၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင်ရှိနေသော မြောက်ပိုင်း စော်ဘွားနယ်များ အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍအတွက် ၅ နှစ် ကျန်းမာရေး မဟာဗျူဟာကို ဖော်ထုတ် ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုမဟာဗျူဟာမှ ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို တညီတညွတ်တည်း ပေါင်းစည်းရန်၊ ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုများကို သင့်တင့်သော နှုန်းထားဖြင့် ရရှိနိုင်ရေးကို တိုးမြှင့် ဆောင်ရွက်ရန် နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြား ဆေးကုသရေး အပေါ် မှီခိုခြင်းအား တစ်ချိန်တည်းတွင် လျှော့ချရန် အာရုံစိုက် ရေးဆွဲထားသည်။ ဝန်ကြီး ဌာနမှ လက်ရှိ ဆေးရုံ ၁၄ ခုတွင် နောက်ထပ် ၃ ခု ထပ်တိုးရန်၊ အခြေခံ ကျန်းမာရေး စင်တာ လက်ရှိ ၈၆ ခုအား ၂၉ ခု ထပ်တိုးရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.uae.gov.ae/Government/health.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612101330/http://www.uae.gov.ae/Government/health.htm|archivedate=12 June 2008 |title=UAE Health |publisher=Uae.gov.ae }}</ref> အဘူဒါဘီတွင် နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများနှင့် ၎င်းတို့အား မှီခိုသူများ အတွက် မယူမနေရ ကျန်းမာရေး အာမခံ ထားရှိစေခြင်းမှာ ကျန်းမာရေး ပေါ်လစီ အပြောင်းအလဲတွင် အဓိက တွန်းအား တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဘူဒါဘီ နေထိုင်သူများသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ထို အစီအစဉ် အောက်၌ စတင် အကျုံးဝင်ခဲ့ပြီး ဒူဘိုင်းမှ ၎င်းတို့၏ အစိုးရ ဝန်ထမ်းများ အတွက် အလားတူ ပြလုပ်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ အရ နိုင်ငံ အတွင်းရှိ အဲမရိတ် နိုင်ငံသားများ အားလုံးနှငင့် နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများ အာလုံးတို့မှာ ပေါင်းစပ်ထားသော မယူမနေရ ကျန်းမာရေး အာမခံ အစီအစဉ်ဖြင့် အကာအကွယ် ရရှိနိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/health/health-cover-is-mandatory-1.43089|author=Dina El Shammaa |title=Health cover is mandatory |work=Gulf News |date=3 January 2009 }}</ref> The introduction of mandatory [[health insurance]] in Abu Dhabi for [[expatriate]]s and their dependants was a major driver in reform of healthcare policy. ယူအေအီး အနေနှင့် ပင်လယ်ကွေ့ဒေသ အတွင်းရှိ အာရပ်နိုင်ငံများ၏ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ အတွင်းမှ လာရောက် ဆေးကုသသူ နိုင်ငံခြားသား များကြောင့် အကျိုးဖြစ်ထွန်း စေသည်။ ယူအေအီး အနေနှင့် ပါရှန်း ပင်လယ်ကွေ့ အတွင်းရှိ အခြား အာရပ်နိုင်ငံများထက် ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုတွင် ပို၍ အဆင့်မြင့် သဖြင့် ပလတ်စတစ် ဆာဂျရီ နှင့် အဆင့်မြင့် လုပ်ဆောင်မှုများ၊ နှလုံးနှင့် ကျောရိုး ခွဲစိတ်ကုသမှုများ၊ သွားနှင့် ခံတွင်း ကုသမှုများ ခံယူမည့် နိုင်ငံခြားသား ဆေးကုသသူ အများအပြားကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="thenational.ae">{{cite web |author=Megan Detrie |url=http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20091116/NATIONAL/711159830/1010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124064723/http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20091116%2FNATIONAL%2F711159830%2F1010 |archivedate=24 November 2009 |title=Dubai has eye on medical tourism |work=The National Newspaper |date=15 November 2009 |accessdate=19 September 2020 }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist|3}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အနောက်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ နိုင်ငံများ]] hxf1t9znj8r2eg1v6m1ee66fc6wolsq 0 48499 1038219 1032948 2026-06-14T06:54:16Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038219 wikitext text/x-wiki တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၏ ကွန်မြူနစ်အစိုးရသည် တရားဝင်အားဖြင့် ဘုရားမဲ့ဝါဒကို ထောက်ခံသည်။ သို့သော် တရုတ်ပြည်တွင် ကွန်မြူနစ်ပါတီဝင်များ အပါအဝင် တရုတ်ပြည်သူအများစုတို့သည် ဘာသာတရားတစ်မျိုးမျိုးကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုသည် သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တည်မြဲဆုံး ဘာသာရေးနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ ရိုးရာဓလေ့အမျိုးမျိုးကို လက်ခံခဲ့သည်။ ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒနှင့် တာအိုဝါဒ (တောက်ဝါဒ) တို့သည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ပူးပေါင်းလာပြီး တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုကို ပုံဖော်ထားသော “သွန်သင်ချက်သုံးချက်” (The Three Teachings) ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ တရုတ်ဧကရာဇ်များသည် "ကောင်းကင်၏လုပ်ပိုင်ခွင့်" (Mandate of Heaven) ကို တောင်းခံပြီး တရုတ်ဘာသာရေး အလေ့အကျင့်များတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစုနှစ်အစောပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးသမားနှင့် ခေတ်ပညာတတ်များက ဘာသာတရားအားလုံးကို "အယူသီးမှု" အဖြစ် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် ၁၉၄၉ ခုနှစ်မှစ၍ ပါတီဝင်များအား ပါတီတွင်း ဘာသာရေးလုပ်ခြင်းမှ တားမြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ စတင်ခဲ့သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများနှင့် ဘုရားမဲ့ဝါဒများသည် အဆုံးတွင် ယဉ်ကျေးမှုတော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားသည်အထိ အရှိန်မြင့်လာခဲ့သည်။ ပါတီခေါင်းဆောင် မော်စီတုန်း စတင်ခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုတော်လှန်ရေးသည် ၁၉၆၆ ခုနှစ်မှစ၍ သူကွယ်လွန်ချိန် ၁正၇၆ ခုနှစ်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုတော်လှန်ရေးသည် အစဉ်အလာ၊ အတွေးအခေါ်၊ ဓလေ့ထုံးစံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ဆန့်ကျင်တော်လှန် ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းခေါင်းဆောင်များ လက်ထက်တွင် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများကို ပိုမိုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဘာသာကြီး ၅ ခုကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ ထိုဘာသာတို့မှာ- # မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ # တာအိုဝါဒ (တောက်ဝါဒ) # ကက်သလစ်အသင်းတော် # ပရိုတက်စတင့် # အစ္စလာမ်ဘာသာ တို့ဖြစ်သည်။ ၂၁ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒနှင့် တရုတ်ရိုးရာဘာသာရေးကို တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် တရားဝင် ပြန်လည်အသိအမှတ်ပြုလာကြသည်။ == ဗုဒ္ဓဘာသာသည် တရုတ်လူမျိုး၏ဘာသာ == တရုတ်လူမျိုးအများစု ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာသည် မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ ရောနှောနေသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၆,၉၀၀ ကျော် ရှိသည့်အနက် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ သန်းပေါင်း ၁,၆၀၀ မှ ၂,၀၀၀ ခန့်အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သော ဘာသာတရားနှင့် အယူဝါဒဖြစ်သည်။<ref>[http://buddhistcelebrities.blogspot.com/2011/08/buddhist-population-of-world.html Buddhist Population Of The World ~ Buddhist Celebrities]</ref> တရုတ်ပြည်သည် ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် လူဦးရေအများဆုံး နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်တွင် လူဦးရေ သန်းပေါင်း ၁,၂၀၀ (၁,၂၁၉,၁၄၉,၆၀၀ ကျော်) အထိ မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။<ref name="BuddhismInChina">[http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2929:buddhism-in-china&catid=1:history-and-culture&Itemid=114 Buddhism in China]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm |title=Buddhists in the World - The Dhamma - thedhamma.com - Vipassana Foundation |access-date=28 September 2013 |archive-date=16 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116040848/http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm |url-status=dead }}</ref> ထို့ကြောင့် ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ပေါင်းလျှင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ လူဦးရေအားဖြင့် ၁, plot၂၁,၉၈၉,၆၄၁ (သန်း ၁,၉၀၀ ကျော်၊ သန်း ၂,၀၀၀ နီးပါး) ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံး ကမ္ဘာ့ဘာသာနှင့် အကြီးထွားအမြန်ဆုံးသော ဘာသာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မဟာယာနကို အိန္ဒိယတွင် စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောပြသည့်ဓမ္မအတိုင်း လက်တွေ့လိုက်နာကျင့်သုံးသူများကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တည်ရှိရှင်သန်ဆဲ ဓလေ့ထုံးတမ်းဖြစ်သည့် မဟာယာနသည် ယနေ့အထိ တည်ရှိနေသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကြီးနှစ်ခုထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ ထေရဝါဒဖြစ်သည်။ ယခုကဲ့သို့ အတန်းအစားခွဲခြားထားခြင်းကို အားလုံးသော ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များမှ စောဒကတက်ခြင်း မရှိပါ။ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းတော်များသည် ရှေးယခင်ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များတွင် သင်ကြားခဲ့သည့် ဒုက္ခမှကင်းလွတ်ခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်ရောက်ရာရောက်ကြောင်းစံများကို အလေးထားသင်ကြားခြင်းထက်၊ အရာအားလုံးအတွက် ဒုက္ခမှ အလုံးစုံလွတ်မြောက်ရေး ဖြစ်နိုင်စွမ်းအားနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ တည်ရှိနေမှု၊ ဗောဓိသတ္တများ၊ ဗုဒ္ဓသဘာဝ (佛性) ကို ပုံဖော်ပေးသည့်အပေါ်တွင် ပိုမိုအခြေခံထားသည်။ အချို့သော မဟာယာနကျောင်းတော်များသည် ဘာသာရေးယုံကြည်မှု ဖော်ပြချက်ကို လွယ်ကူစွာ ရှင်းလင်းဖော်ပြရာတွင် ဗုဒ္ဓအမိတဗ၏ နာမတော်အားဖြင့် ကယ်တင်ခြင်းကို ရရှိခြင်း၊ ဗုဒ္ဓအမိတဗ (अमिताभ) ထံသို့ ဂါထာမန္တာန်များ ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် ဘာသာယုံကြည်မှုနှင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်မှုတို့ကို ရရှိစေသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်မှု ဘဝပုံစံသည် သန့်ရှင်းသောမြေကျောင်းတော် (Pure Land Buddhism) ၏ ပြင်းထန်သောအာရုံစူးစိုက်ထားမှု တစ်ခုဖြစ်ပြီး မဟာယာနဘာသာ အရှေ့အာရှတစ်လွှားတွင် အောင်မြင်ခဲ့ခြင်းတွင် ကြီးမားစွာ ပါဝင်ခဲ့သည်။ အရှေ့အာရှတွင် စိတ်၏မူလအခြေခံများသည် ဘုရားရှိခိုးရွတ်ဆိုခြင်း၊ မန္တာန်ရွတ်ဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ဓရဏပရိတ်ရွတ်ခြင်းတို့အပေါ်တွင် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ အမှီသဟဲပြုနေပြီး၊ မဟာယာနသုတ်များ ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ခြင်းနှင့် တရားအားထုတ်ခြင်းများပေါ်တွင် မှီခိုနေပါသည်။ တရုတ်ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဘုန်းကြီးအများစုသည် သန့်ရှင်းသောမြေကျောင်းတော်၏ အဆိုအတိုင်း ကျင့်ကြံအားထုတ်ကြပြီး အချို့သောဘုန်းကြီးများသည် ဇန်ကျောင်းတော် (Zen) ၏ သင်ကြားမှုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကျင့်ကြံအားထုတ်ကြသည်။ မဟာယာနကျောင်းအများစုသည် ဘုရားမဖြစ်သေးသည့် ဗောဓိသတ္တ (बोधिसत्त्व) များ၏ နတ်ကွန်းများကိုလည်း ယုံကြည်သက်ဝင်မှုရှိသည်။ ဗောဓိသတ္တများသည် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးထူးချွန်မှု၊ ဆုံးခန်းတိုင်အတတ်ပညာ၊ လူသားများနှင့် အခြားဘုံများ (တိရစ္ဆာန်၊ တစ္ဆေသရဲ၊ တစ်ဝက်တစ်ပျက်နတ်များ စသည်) ကို ကယ်တင်ရေးတို့ကို ရရှိရန် ဆုံးဖြတ်ထားကြသူများဖြစ်သည်။ မဟာယာနတွင် ဗုဒ္ဓသည် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပြီး အချိန်တိုင်း၊ နေရာတိုင်းနှင့် သုံးဆဲ့တစ်ဘုံတွင် ပါရှိသူအဖြစ် သိမြင်ထားပြီး၊ ဗောဓိသတ္တများသည် အများကောင်းကျိုးအတွက် ထူးချွန်သော အရည်အသွေးစံများကို ကိုယ်စားပြုရန် ရောက်ရှိလာကြသည်ဟု သိမြင်သည်။ ဇန်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် မဟာယာန၏ ကျောင်းတစ်ကျောင်းဖြစ်ပြီး မဟာယာနကယ်တင်ခြင်း အဆိုအမိန့်၏ တရားရိပ်များအပေါ် ချိန်ရွယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ဗောဓိသတ္တများ၏ ဗိမာန်ကို သိစိတ်၏ ကိုယ်စားပြုသွင်ပြင်များအဖြစ် မြင်သည်။ ဂေါတမဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်တိုင် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခဲ့သဖြင့် ဘီစီ ၅၈၈ ခုတွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူချိန်၌ တရုတ်အတွေးအခေါ်ပညာရှင် ဒဿနဆရာကြီး [[ကွန်ဖြူးရှပ်]] (ဘီစီ ၅၅၁-၄၇၉) မမွေးသေးပါ။ တရုတ်အတွေးအခေါ်ပညာရှင် ကွန်ဖြူးရှပ်ကို အတွေးအခေါ်ပညာရှင် သာမက ဘာသာရေးရှေ့ဆောင်အဖြစ်လည်း သတ်မှတ်ကြသည်။ ကိုးရီးယားကျွန်းဆွယ်တွင် ဘာသာရေးအသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ကြသေးသော်လည်း တရုတ်လူမျိုးတို့အတွက်မူ ဘဝလမ်းပြ ဒဿနဆရာကြီးအဖြစ် ကြည်ညိုပြီး ၎င်း၏ လမ်းစဉ်များကို လိုက်နာကြသည်။ == ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းခွဲများအပေါ် တရုတ်အစိုးရနှင့် ပြည်သူတို့၏ ရှုမြင်ပုံ == === မဟာယာန နှင့် ဇင် (ချန်) ဗုဒ္ဓဘာသာ (Han Buddhism) === တရုတ်ရိုးရာ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ၎င်းမှဆင်းသက်လာသော ဇင်ဘာသာ (တရုတ်လို 'ချန်' 禪) ကို တရုတ်လူမျိုးအများစု (ဟန်တရုတ်) ကိုးကွယ်ကြသဖြင့် "ဟန်ဗုဒ္ဓဘာသာ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ အစိုးရသည် မဟာယာနနှင့် ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို "နိုင်ငံရေးအရ အန္တရာယ်မရှိသော အမျိုးသားအမွေအနှစ်" အဖြစ် လိုလားစွာ ရှုမြင်သည်။ သမ္မတ ရှီကျင့်ဖျင်၏ တရုတ်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု မြှင့်တင်ရေး မူဝါဒအောက်တွင် ဤဘာသာတရားများကို အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်ဘာသာတိုးတက်မှုကို တန်ပြန်ရန် မဟာဗျူဟာမြောက် လက်နက်တစ်ခုအဖြစ် အသုံးချသည်။<ref>Laliberté, André (2011), "Buddhist Charities and China's Social Policy", Brill.</ref> အစိုးရသည် "ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓဘာသာဖိုရမ်" (World Buddhist Forum) ကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပကာ ၎င်း၏ ယဉ်ကျေးမှုစွမ်းအား (Soft Power) ကို ကမ္ဘာသို့ ပြသရန် ဤဂိုဏ်းခွဲများကို မြှင့်တင်ပေးသည်။ ပြည်သူအများစုအတွက် မဟာယာနနှင့် ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဘာသာတရားထက် ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ပြင်းထန်သော လူမှုရေးဖိအားများ ခံစားနေရသည့် တရုတ်မြို့ပြလူငယ်များအကြား ဇင် (Zen) စိတ်ငြိမ်အေးချမ်းမှု ရှာဖွေခြင်း၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းများတွင် တရားစခန်းဝင်ခြင်းနှင့် ခေတ်ပေါ် "ဗုဒ္ဓဘာသာကဲ့သို့ အေးဆေးနေထိုင်ခြင်း" (Buddha-like/佛系 - Fuxi) လူနေမှုပုံစံများ အလွန်ခေတ်စားလျက်ရှိသည်။<ref>"The 'Buddha-like' youth trends in China", South China Morning Post.</ref> === တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tibetan Buddhism) === တိဗက်၊ အတွင်းမွန်ဂိုလီးယားနှင့် တရုတ်အနောက်ပိုင်းဒေသများတွင် ကိုးကွယ်ကြသည့် ပက္ကဝါဒ (ဝဇီရာယာန) ဂိုဏ်းခွဲဖြစ်သည်။ အစိုးရသည် တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာကို "အမျိုးသားလုံခြုံရေးနှင့် ခွဲထွက်ရေးဝါဒ" ဆိုင်ရာ အထိမခံဆုံး ကိစ္စရပ်တစ်ခုအဖြစ် အထူးစောင့်ကြည့်ရှုမြင်သည်။ အထူးသဖြင့် ပြည်ပသို့ တိမ်းရှောင်နေသော ဒလိုင်းလားမား (Dalai Lama) ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို လုံးဝပိတ်ပင်ထားပြီး၊ နောက်ထပ်ပေါ်ထွန်းမည့် ပန်ချန်လားမားနှင့် ဒလိုင်းလားမား ကလေးငယ်များကို ကွန်မြူနစ်ပါတီကသာ စိတ်ကြိုက်ရွေးချယ်ခန့်အပ်ခွင့်ရှိရမည်ဟု ဥပဒေထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>"China's Management of Tibetan Buddhist Reincarnation", State Religious Affairs Bureau Order No. 5.</ref> ဘုန်းကြီးကျောင်းများတွင် ပါတီအလံများလွှင့်ထူစေပြီး သစ္စာခံရန် ဖိအားပေးသည်။ ဟန်တရုတ်လူမျိုး အထက်တန်းလွှာများနှင့် ပညာတတ်များအကြားတွင်မူ တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဆန်းကြယ်သော မန္တန်များ၊ ယတြာများနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်ခန်းများသည် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဆွဲဆောင်မှုရှိနေသည်။ သို့သော် နိုင်ငံရေးအရ အစိုးရ၏ ဝါဒဖြန့်မှုများကြောင့် ပြည်သူအများစုသည် တိဗက်ဘုန်းကြီးများကို "ခွဲထွက်ရေးသမားများ" အဖြစ် သံသယစိတ်ဖြင့် ကြည့်ရှုလေ့ရှိသည်။ === ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism) === မြန်မာ၊ လာအို၊ ထိုင်းနိုင်ငံတို့နှင့် နယ်စပ်ချင်း ထိစပ်နေသော ယူနန်ပြည်နယ် (အထူးသဖြင့် ပန်းရှန်းနှင့် သျှစ်သျှောင်ပန္နားဒေသ) ရှိ ဒိုင် (ရှမ်း)၊ ပလောင်၊ ဝ လူမျိုးစုများ ကိုးကွယ်သည့် ပါဠိအခြေခံ ဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်သည်။ အစိုးရသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို "နယ်စပ်ဒေသ တည်ငြိမ်ရေးနှင့် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများ (ASEAN) နှင့် သံတမန်ရေးရာ ချိတ်ဆက်မှုတံတား" အဖြစ် ရှုမြင်သည်။ အစိုးရက ထေရဝါဒ ဘုန်းကြီးကျောင်းများကို ပြန်လည်ပြုပြင်ပေးပြီး မြန်မာ၊ သီရိလင်္ကာ၊ ထိုင်းနိုင်ငံတို့မှ သံဃာတော်များနှင့် ဘာသာရေးလဲလှယ်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အားပေးသည်။ သို့သော်လည်း အစိုးရထိန်းချုပ်မှုအပြင်ဘက်သို့ ကျော်လွန်၍ ပြည်ပအဖွဲ့အစည်းများနှင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ခြင်းကိုမူ တင်းကျပ်စွာ တားမြစ်ထားသည်။<ref>Wasan, P. (2018), "Theravada Buddhism and China's Belt and Road Initiative in Yunnan".</ref> တရုတ်ပြည်မကြီးမှ ပြည်သူများအတွက်မူ ယူနန်ဒေသရှိ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ထူးခြားဆန်းပြားသော "လူမျိုးစုယဉ်ကျေးမှု” တစ်ခုဖြစ်သည်။မြန်မာ့ရိုးရာ သင်္ကြန်ရေသဘင်ပွဲ (Burmese Water Splashing Festival) နှင့် ထေရဝါဒစေတီပုထိုးများ၏ ဗိသုကာလက်ရာများကို လာရောက်လည်ပတ်စရာ အပန်းဖြေနေရာတစ်ခုအဖြစ်သာ အဓိက ရှုမြင်ကြသည်။ == တရုတ်နိုင်ငံသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာ ရောက်ရှိလာပုံ == တရုတ်ရိုးရာ မူဆလင်မှတ်တမ်းများအရ [[ဆွဟာဘ]] Sa'd ibn Abī Waqqās (594–674)၊ Ja'far ibn Abi Talib နှင့် Jahsh တို့သည် ၆၁၆/၆၁၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ်ပြည်၌ တရားဟောချိန်မှစ၍ တရုတ်ပြည်၌ အစ္စလာမ်သမိုင်း စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ၆၁၅/၆၁၆ ခုနှစ်တွင် Abyssinia မှ ရွက်လွှင့်ပြီးနောက် စစ်တကောင်း-ကမ်ရု-မဏိပူရ လမ်းကြောင်းအတိုင်း လာရောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ Sa'd ibn Abi Waqqas သည် ၆၅၀-၆၅၁ ခုနှစ်တွင် ခလစ်ဖ် ဥသ္မန် (Caliph 'Uthman) က တရုတ်နိုင်ငံသို့ သံတမန်စေလွှတ်ရန် တောင်းဆိုပြီးနောက် တတိယအကြိမ်အဖြစ် တရုတ်ပြည်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ရာ တရုတ်ဧကရာဇ်မင်း၏ လှိုက်လှဲနွေးထွေးစွာ လက်ခံခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ === တရုတ်-အာရပ် ကုန်သွယ်မှုဆက်ဆံရေး === အစ္စလာမ့်မတိုင်မီကပင် အာရေဗျနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ၏ တောင်ကမ်းရိုးတန်းကြားတွင် ကုန်သွယ်မှုဆက်ဆံရေး တည်ရှိခဲ့ပြီး အာရပ်ပင်လယ်ရေကြောင်း ကုန်သည်များသည် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းလာသောအခါ ပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။ မွန်ဂိုယွမ်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် ၎င်း၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ကုန်သွယ်ရေး၊ စစ်ပွဲ၊ လက်အောက်ငယ်သား သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်မှုမှတစ်ဆင့် အမျိုးမျိုးသော စတက်ပ်လွင်ပြင် (Steppe) မျိုးနွယ်များနှင့် အင်ပါယာများနှင့် ရှည်လျားပြီး အပြန်အလှန်အကျိုးပြုသော ဆက်ဆံရေးသည် တရုတ်နိုင်ငံအတွင်း ကြီးမားသော အစ္စလမ်မစ်အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် လမ်းခင်းပေးခဲ့သည်။ အစ္စလာမ့်ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုမှာ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရောနှောနေထိုင်သော လွင်ပြင်အမျိုးမျိုးမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မွန်ဂိုအင်ပါယာကို စီမံခန့်ခွဲရန်အတွက် ပါရှားနှင့် အာရှအလယ်ပိုင်းမှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော အုပ်ချုပ်သူ၊ ဗိုလ်ချုပ်များနှင့် အခြားခေါင်းဆောင်များအဖြစ် မွတ်ဆလင်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့ကြသည်။ တရုတ်နိုင်ငံရှိ မွတ်ဆလင်များသည် ခုနစ်ရာစုမှစတင်ကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကြီးမားသော အကွဲအပြဲများကို ဆန့်ကျင်ကာ တရုတ်နိုင်ငံအပေါ် ၎င်းတို့၏ယုံကြည်မှုကို ကျင့်သုံးနိုင်ခဲ့ကြသည်။ အစ္စလာမ်သည် တရုတ်နိုင်ငံတွင် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခံရဆဲ ဘာသာတရားများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ === သမိုင်း === တရုတ်မူဆလင်များ၏ သမိုင်းဝင်မှတ်တမ်းများအရ အစ္စလာမ်ဘာသာကို တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပထမဆုံး ပို့ဆောင်ခဲ့သူမှာ ၆၅၁ ခုနှစ်တွင် သံရုံးအကြီးအကဲအဖြစ် တရုတ်နိုင်ငံသို့ တတိယအကြိမ် လာရောက်ခဲ့သော [[Sa'd ibn abi Waqqas]] ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်သည် တတိယမြောက် ခလစ်ဖ် ဥသ္မန် လက်ထက်ဖြစ်ပြီး [[တမန်တော် မိုဟာမက်]] ကွယ်လွန်ပြီး အနှစ်နှစ်ဆယ်အကြာ ဖြစ်သည်။ သံတမန်ကို လက်ခံရရှိသည့် တန်မင်းဆက် ဧကရာဇ် Gaozong သည် နိုင်ငံ၏ပထမဆုံးဗလီဖြစ်သည့် ကန်တွန် (Canton) ရှိ အောက်မေ့ဖွယ်ဗလီကို ဆောက်လုပ်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ [[ဟွေဒဏ္ဍာရီ]]များသည် ၆၁၆/၆၁၇ အစောပိုင်းတွင် သဟေဗာ (Sahabas) များ လည်ပတ်မှုဖြင့် အစ္စလမ်ဘာသာစတင်ခြင်းနှင့် ၆၅၁ လည်ပတ်မှုကို ရောထွေးနေပုံရသည်။ ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များက Waqqās ကိုယ်တိုင် တရုတ်နိုင်ငံသို့ ရောက်ဖူးကြောင်း အထောက်အထားမရှိဟု စောဒကတက်လေ့ရှိသော်လည်း ဟီဂျရီသက္ကရာဇ်အစောပိုင်း ဆယ်စုနှစ်အနည်းငယ်အတွင်း မွတ်ဆလင်သံတမန်များနှင့် ကုန်သည်များသည် တန်တရုတ်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ [[ထန်မင်းဆက်]]၏ ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားရာ ဗဟိုအာရှနှင့် ထင်ရှားသော အဆက်အသွယ်များသည် တရုတ်မြို့များတွင် နေထိုင်သော အလယ်ပိုင်းနှင့် အနောက်အာရှ ကုန်သည်များ၏ အရေးပါသော အသိုက်အဝန်းများနှင့်အတူ အစ္စလာမ်ဘာသာကို မိတ်ဆက်ရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်စေခဲ့သည်။ == အစ္စလာမ်ဘာသာအပေါ် တရုတ်အစိုးရနှင့် ပြည်သူတို့၏ ရှုမြင်ပုံ == === တရုတ်အစိုးရ၏ ရှုမြင်ပုံ (နိုင်ငံရေးနှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအမြင်) === တရုတ်အစိုးရသည် အစ္စလာမ်ဘာသာအပေါ် ရှုမြင်ရာတွင် လူမျိုးစုနောက်ခံနှင့် ပထဝီနိုင်ငံရေး တည်နေရာအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားသော မူဝါဒနှစ်ရပ်ဖြင့် ချဉ်းကပ်သည်။ အစိုးရသည် အစ္စလာမ်ဘာသာကို သီးသန့်ဘာသာရေးပြဿနာထက် အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့် အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိပါးနိုင်သည့် "ခွဲထွက်ရေးဝါဒ"၊ "အစွန်းရောက်ဝါဒ" စသည့် လုံခြုံရေးအန္တရာယ်များနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်၍ ရှုမြင်လေ့ရှိသည်။<ref name="hrw-xinjiang">"China: Systematic Crackdown on Xinjiang Muslims", Human Rights Watch.</ref> # '''ဟွေလူမျိုး မွတ်စလင်များ (Hui Muslims) အပေါ် ရှုမြင်ပုံ:''' တရုတ်စကားပြောပြီး တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရောနှောနေထိုင်သော ဟွေလူမျိုးများကိုမူ အစိုးရက "တရုတ်ဆန်သော မွတ်စလင်ကောင်းများ" အဖြစ် သမိုင်းတလျှောက် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့တွင် ခွဲထွက်ရေးလှုပ်ရှားမှု မရှိသဖြင့် ရှင်ကျန်းဒေသလောက် ပြင်းထန်သော ဖိနှိပ်မှုမျိုး မကြုံတွေ့ရသော်လည်း မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း "ဘာသာရေးကို တရုတ်မှုပြုခြင်း" (Sinicization of Religion) မူဝါဒအောက်တွင် ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်များ၏ အာရဗီစတိုင် အမိုးခုံးများကို ဖျက်ဆီး၍ တရုတ်ရိုးရာအမိုးများဖြင့် အစားထိုးရန် ဖိအားပေးခြင်း ခံနေရသည်။<ref>Byler, Darren (2021), "In the Camps: China's High-Tech Penal Colony", Columbia Global Reports.</ref> # '''ဝီဂါလူမျိုး မွတ်စလင်များ (Uyghur Muslims) အပေါ် ရှုမြင်ပုံ:''' အစ္စလမ်မစ်နိုင်ငံများနှင့် နယ်စပ်ချင်းနီးကပ်ပြီး တာကစ် (Turkic) နောက်ခံရှိသော ရှင်ကျန်းဒေသမှ ဝီဂါမွတ်စလင်များကိုမူ အစိုးရက "ခွဲထွက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်ဝါဒ" အစိုးရိမ်ရဆုံးအုပ်စုအဖြစ် ရှုမြင်သည်။ ထို့ကြောင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး ခေါင်းစဉ်အောက်တွင် ပြန်လည်ပြုပြင်ရေးစခန်း (Re-education Camps) များ ဖွင့်လှစ်ခြင်း၊ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုများကို တင်းကျပ်စွာ ပိတ်ပင်ခြင်းနှင့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် နည်းပညာသုံး စောင့်ကြည့်ခြင်းများကို အပြင်းထန်ဆုံး လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref name="hrw-xinjiang" /> === တရုတ်ပြည်သူများ၏ ရှုမြင်ပုံ (လူမှုရေးနှင့် လူမျိုးစုအမြင်) === တရုတ်ပြည်သူအများစု (အထူးသဖြင့် ကိုးကွယ်မှုမဲ့ သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓ၊ တာအို ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုကို လက်ခံသော ဟန်တရုတ်လူမျိုး ၉၀% ကျော်) ၏ အစ္စလာမ်ဘာသာအပေါ် အမြင်သည် အစိုးရ၏ ဝါဒဖြန့်ချိမှုများနှင့် အွန်လိုင်း မီဒီယာများအပေါ်တွင် ကြီးစွာ မှီတည်နေသည်။ * '''အစ္စလာမ်ကြောက်ရောဂါ (Islamophobia) မြင့်တက်လာခြင်း:''' အွန်လိုင်းလူမှုကွန်ရက်များ (ဥပမာ- Weibo) တွင် အနောက်နိုင်ငံများနှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစွန်းရောက်အကြမ်းဖက်မှု သတင်းများကြောင့် တရုတ်ပြည်သူအချို့အကြား အစ္စလာမ်ဘာသာအပေါ် သံသယစိတ်နှင့် စိုးရိမ်ကြောက်ရွံ့မှုများ ရှိကြသည်။ အချို့က အစ္စလာမ်ဘာသာ၏ တင်းကျပ်သော စည်းမျဉ်းများနှင့် အစားအသောက်ဓလေ့ (Halal) များသည် တရုတ်ရိုးရာ ဟန်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သဟဇာတမဖြစ်ဟု ယူဆကြသည်။ * '''စီးပွားရေးနှင့် အစားအသောက်အရ လက်ခံမှု:''' အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝ၌ တရုတ်ပြည်သူများသည် မွတ်စလင်တို့၏ "လန်ကျိုး အမဲသားခေါက်ဆွဲ" (Lanzhou Beef Noodles) နှင့် ဟာလာလ်အသားကင် (Qingzhen) ဆိုင်များကို အလွန်နှစ်သက်ကြပြီး လူမျိုးစုစားသောက်ကုန် ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုအဖြစ် ကောင်းမွန်စွာ လက်ခံကြသည်။ * '''အိမ်နီးနားချင်းအဖြစ် ရှုမြင်ပုံ:''' နှစ်ပေါင်းရာစုချီ၍ အတူနေထိုင်လာခဲ့သော ဟွေမွတ်စလင်များနှင့် ပတ်သက်၍မူ အများစုက သာမန်တရုတ်နိုင်ငံသား အိမ်နီးနားချင်းများအဖြစ်သာ သဘောထားကြပြီး ဘာသာရေးအရ ပဋိပက္ခကြီးကြီးမားမား မရှိကြပေ။ သို့သော် ဝီဂါလူမျိုးများနှင့် ပတ်သက်၍မူ နယ်မြေဝေးလံခြင်းနှင့် အစိုးရ၏ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်များကြောင့် အဝေးမှ စိုးရိမ်စိတ်ဖြင့် ကြည့်ရှုသည့် သဘောရှိသည်။ == ခရစ်ယာန်ဘာသာ တိုးတက်လာမှုအပေါ် တရုတ်အစိုးရ၏ သတိပြုမိမှုနှင့် စိုးရိမ်ချက်များ == တရုတ်နိုင်ငံတွင် လက်ရှိအချိန်၌ ခရစ်ယာန်ဘာသာ (အထူးသဖြင့် ပရိုတက်စတင့်ဝါဒ) သည် မြို့ပြလူငယ်များ၊ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများနှင့် ပညာတတ်လူတန်းစားများအကြား အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လျက်ရှိသည်။<ref name="cfr-religion">"Religion in China", Council on Foreign Relations. URL: https://www.cfr.org/backgrounder/religion-china </ref> တရုတ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (CCP) သည် ထိုသို့ ခရစ်ယာန်လူဦးရေ မြင့်တက်လာခြင်းကို ရိုးရိုးဘာသာရေးကိစ္စထက် ပါတီ၏အချုပ်အခြာအာဏာနှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးကို စိန်ခေါ်နိုင်သည့် နိုင်ငံရေးအန္တရာယ်တစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်သည်။ အထူးသဖြင့် အစိုးရ၏ တရားဝင်ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ လျှို့ဝှက်လည်ပတ်နေသည့် "အိမ်တွင်းအသင်းတော်များ" (House Churches) ၏ ကွန်ရက်သည် အားကောင်းလာပြီး ပါတီဝင်အရေအတွက် (သန်း ၉၀ ကျော်) နီးပါးအထိ ခရစ်ယာန်လူဦးရေ မြင့်တက်လာနိုင်ခြေရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>Pew Research Center (2023), "Measuring Religion in China".</ref> ထို့အပြင် အနောက်နိုင်ငံများက ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အသုံးချကာ တရုတ်ပြည်သူများ၏ စိတ်ဓာတ်ကို ပြောင်းလဲစေမည့် "အရောင်ပြောင်းတော်လှန်ရေး" (Color Revolution) ဖန်တီးလာမည်ကိုလည်း တရုတ်အစိုးရက အထူးစိုးရိမ်လျက်ရှိသည်။ === ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် တာအိုဘာသာတို့ဖြင့် အစားထိုး ခုခံခြင်း မဟာဗျူဟာ === အနောက်တိုင်းအတွေးအခေါ်များ လွှမ်းမိုးလာမည့် ခရစ်ယာန်ဘာသာတိုးတက်မှုကို အဟန့်အတားပြုရန်အတွက် တရုတ်အစိုးရသည် ပြည်တွင်းဖြစ် ဘာသာတရားများနှင့် အတွေးအခေါ်များဖြစ်ကြသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တာအိုဘာသာနှင့် ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒတို့ကို အားပေးမြှင့်တင်ပြီး အစားထိုးခုခံသည့် မဟာဗျူဟာကို ကျင့်သုံးသည်။<ref>Albert, Eleanor (2018), "The State of Religion in China", Council on Foreign Relations.</ref> သမ္မတ ရှီကျင့်ဖျင်၏ "ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ယုံကြည်မှု" (Cultural Confidence) ဟူသော ကြွေးကြော်သံအောက်တွင် တရုတ်လူငယ်များ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခိုလှုံရာရှာဖွေသည့်အခါ ခရစ်ယာန်ဘုရားကျောင်းများသို့ မသွားဘဲ ပြည်တွင်းရှိ ဗုဒ္ဓ/တာအို ဘုန်းကြီးကျောင်းများသို့သာ သွားရောက်ကြရန် ရုပ်ရှင်၊ မီဒီယာနှင့် ဝါဒဖြန့်ချိရေးများဖြင့် လမ်းကြောင်းပေးသည်။ အစိုးရသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် တာအိုဘာသာ ဘုန်းကြီးကျောင်းများကို နိုင်ငံတော်ဘတ်ဂျက်ဖြင့် ခမ်းနားအောင် ပြန်လည်ပြုပြင်ပေးပြီး "ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓဘာသာဖိုရမ်" (World Buddhist Forum) ကဲ့သို့သော ပွဲများကို တခမ်းတနား ကျင်းပပေးသည်။<ref>"World Buddhist Forum", Xinhua News Agency.</ref> ထို့အပြင် လူငယ်များအကြား တရုတ်ရိုးရာ ခေတ်ဆန်းလှုပ်ရှားမှု (Guochao) ကို အားပေးခြင်းဖြင့် တရုတ်ရိုးရာဓလေ့များသည်သာ ခေတ်မီဆန်းသစ်သည်ဟူသော အမြင်ကို စိတ်ဓာတ်ရေးရာအရ အစားထိုးပုံသွင်းလျက်ရှိသည်။ === ဧဝံဂေလိဟောပြောခြင်းနှင့် ဘာသာရေးဆွယ်မှုအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များ === ခရစ်ယာန်ဘာသာ၏ အခြေခံသဘောသဘာဝဖြစ်သော "ဧဝံဂေလိဟောပြောခြင်း" (Evangelism) နှင့် ဘာသာရေးဆွယ်ခြင်း (Proselytization) တို့ကို တရုတ်အစိုးရက ဥပဒေအရ ပြင်းထန်စွာ တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသည်။ တရုတ်ပြည်တွင်းရှိ ခရစ်ယာန်များသည် အများပြည်သူရှေ့တွင် တရားဟောခွင့်မရှိသဖြင့် မိတ်ဆွေဖွဲ့ခြင်း၊ အိမ်တွင်းမိတ်သဟာယ (Home Fellowships) ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် WeChat ကဲ့သို့သော အွန်လိုင်းဒီဂျစ်တယ် ပလက်ဖောင်းများတွင် ကုဒ်စကားလုံးများ သုံးစွဲ၍ ဧဝံဂေလိကို တိတ်တဆိတ် ပြန့်ပွားအောင် ဆောင်ရွက်ကြသည်။ တရုတ်အစိုးရသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် "ဘာသာရေးဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းဥပဒေအသစ်" (Regulations on Religious Affairs) ကို ထုတ်ပြန်ကာ ဘာသာရေးထိန်းချုပ်မှုကို ပိုမိုတင်းကျပ်ခဲ့သည်။<ref>"New Regulations on Religious Affairs in China", State Council of the PRC, 2018.</ref> အဆိုပါဥပဒေများနှင့် ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဥပဒေများအရ - # ဘုရားကျောင်းနယ်မြေပြင်ပဖြစ်သော လမ်းမ၊ ပန်းခြံနှင့် စာသင်ကျောင်းများတွင် ဘာသာရေးဆွယ်ခြင်းနှင့် ကျမ်းစာဝေခြင်းကို လုံးဝတားမြစ်သည်။ # နိုင်ငံခြားသား သာသနာပြုများ (Missionaries) က အင်္ဂလိပ်စာဆရာ သို့မဟုတ် စီးပွားရေးသမားအသွင်ဖြင့် ဝင်ရောက်ကာ ဘာသာရေးဆွယ်ခြင်း၊ တရားမဝင်ဝတ်ပြုပွဲများ ဦးဆောင်ခြင်းပြုလုပ်ပါက ချက်ချင်း ဖမ်းဆီး၍ ပြည်နှင်ဒဏ် (Deportation) ချမှတ်သည်။ # အစိုးရခွင့်ပြုချက်လိုင်စင်မရှိဘဲ အင်တာနက်ပေါ်တွင် ဘာသာရေးတရားဟောခြင်း၊ ဗီဒီယိုနှင့် စာပေများ ဖြန့်ဝေခြင်းကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်ပြီး အကောင့်ပိတ်သိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းများ ပြုလုပ်သည်။ ပါတီသည် ဘာသာရေးအဆုံးအမများကို ကွန်မြူနစ်ဝါဒလမ်းစဉ်နှင့် ကိုက်ညီစေရန် "ဘာသာရေးကို တရုတ်မှုပြုခြင်း" (Sinicization of Religion) မူဝါဒဖြင့် သမ္မာကျမ်းစာကိုပင် ပြန်လည်တည်းဖြတ်ရန် ကြိုးပမ်းနေပြီး၊ ဘုရားကျောင်းများတွင်လည်း မျက်နှာမှတ်မိစနစ် (Facial Recognition) ကင်မရာများတပ်ဆင်၍ အသက် ၁၈ နှစ်အောက် ကလေးသူငယ်များ ဘာသာရေးလုပ်ဆောင်မှုကို တင်းကျပ်စွာ စောင့်ကြည့်ပိတ်ပင်လျက်ရှိသည်။<ref>"China's Sinicization of Religion Campaign", Bitter Winter Magazine.</ref> == နိဂုံး == ခြုံငုံသုံးသပ်ရသော် ၂၁ ရာစု လက်ရှိတရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာရေးအခင်းအကျင်းသည် တရားဝင်အားဖြင့် ဘုရားမဲ့ဝါဒကို ကျင့်သုံးသော ကွန်မြူနစ်အစိုးရ၏ တင်းကျပ်သည့် ထိန်းချုပ်မှုများနှင့် ပြည်သူလူထု၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခိုလှုံရာရှာဖွေမှုများအကြား အားပြိုင်နေသည့် ထူးခြားသော ပုံစံတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ တရုတ်အစိုးရသည် အမျိုးသားလုံခြုံရေးနှင့် ပါတီအာဏာတည်မြဲရေးအတွက် ခရစ်ယာန်ဘာသာ (ပရိုတက်စတင့်) ၏ တိုးတက်မှုအရှိန်အဟုန်နှင့် ပြည်ပဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများကို ဥပဒေအသစ်များ၊ နည်းပညာစောင့်ကြည့်မှုများဖြင့် ပြင်းထန်စွာ ကန့်သတ်လျက်ရှိသည်။<ref name="cfr-religion" /> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အနောက်တိုင်းအတွေးအခေါ်များကို ခုခံရန်အတွက် ပြည်တွင်းဖြစ် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တာအိုဘာသာနှင့် ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒတို့ကို "တရုတ်မှုပြုခြင်း" (Sinicization) မူဝါဒအောက်တွင် အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ပြန်လည်မြှင့်တင်ပြီး အစားထိုးပုံသွင်းသည့် မဟာဗျူဟာကို ပါးနပ်စွာ ကျင့်သုံးနေသည်။<ref>Yang, Fenggang (2012), "Religion in China: Survival and Revival under Communist Rule", Oxford University Press.</ref> သို့သော်လည်း ခေတ်သစ်တရုတ်မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ပြင်းထန်သော လူမှုရေးဖိအားများနှင့် စီးပွားရေးအကြပ်အတည်းများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပြည်သူတို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များ (Spiritual Vacuum) ကို အစိုးရ၏ ထိန်းချုပ်မှုများဖြင့် လုံးဝပိတ်ဆို့ထားနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ကန့်သတ်မှုများနှင့် အစားထိုးခုခံမှုများ ကြားထဲမှပင် ခရစ်ယာန်အသင်းတော်များ၏ တိတ်တဆိတ် ဧဝံဂေလိဟောပြောစည်းရုံးမှုများနှင့် လူငယ်များအကြား ဗုဒ္ဓ/တာအိုဘာသာဆိုင်ရာ ရိုးရာဓလေ့များ ပြန်လည်ခေတ်စားလာမှုများက ဆက်လက်အားကောင်းနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် လက်ရှိတရုတ်နိုင်ငံ၏ ဘာသာရေးသည် တင်းကျပ်သော နိုင်ငံရေးဘောင်အတွင်း၌ပင် ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် အသွင်ပြောင်းကာ ဆက်လက်ရှင်သန် တိုးတက်နေသည့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စိတ်ဓာတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အားပြိုင်မှုစစ်တလင်းတစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2929:buddhism-in-china&catid=1:history-and-culture&Itemid=114 Buddhism in China] {{ကမ္ဘာ့ဘာသာ}} [[Category:တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု]] [[Category:ဘာသာရေး]] p9h4eb46jm0eorh5jt7fcfj96yy5y92 0 50817 1038081 761247 2026-06-14T03:11:54Z ~2026-34801-97 144357 ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန 1038081 wikitext text/x-wiki မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်သည်ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ နိုင်ငံပိုင်ဘဏ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ၁၉၅၃ခုနှစ်၊ ဇွန်လ(၁) ရက်နေ့တွင် “နိုင်ငံတော်စိုက်ပျိုးရေးဘဏ်” အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၊ ပြည်သူ့ဘဏ်၏ စိုက်ပျိုးရေးချေးငွေဌာန အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် ဘဏ်ဥပဒေအရ ၁-၄-၁၉၇၆ မှ စတင်၍ “မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေးဘဏ်” အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် “မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်” ဟုလည်းကောင်း၊ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ(၁၄) ရက်နေ့တွင် [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန]]မှ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၃၀)ရက် နေ့စွဲပါ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် ကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေအရ '''မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်'''ဟု အမည်ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.moai.gov.mm/zg/index.php/madb|title=မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်|publisher=လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၃၀}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == လုပ်ငန်းတာဝန်များ == မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များမှာ- *နိုင်ငံပိုင်စိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့အစည်းများ၊ မွေးမြူရေးအဖွဲ့အစည်းများ၊ သမဝါယမ အသင်းများ၊ ပုဂ္ဂလိကများ၊ ကျေးရွာဘဏ်များ၊ တောင်သူလယ်သမားများ၊ လုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အလုပ်သမားများအား လိုအပ်သော စည်းကမ်းချက်များကို သတ်မှတ်၍ နှစ်စဉ်၊ နှစ်တို၊ နှစ်ရှည်ချေးငွေများထုတ်ပေးခြင်း၊ *ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးကို အခြေခံ၍ အပ်ငွေများလက်ခံခြင်း၊ အာမခံနှင့် ဖြစ်စေ၊ အာမခံမဲ့ဖြစ်စေ၊ ချေးငွေများ ထုတ်ပေးခြင်းနှင့် ကြိုတင်ထုတ်ပေးခြင်း (သို့မဟုတ်) အပ်ငွေထက်ပို၍ ငွေထုတ်ခွင့်ပြုခြင်း၊ *ကျေးရွာဘဏ်များဖွဲ့စည်းခြင်း၊ အသိအမှတ်ပြုခြင်းနှင့် ကြီးကြပ်ခြင်း၊ ကျေးရွာ ဘဏ်များ၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များကို သတ်မှတ်ခြင်း၊ *ငွေလွှဲလက်မှတ်များ၊ ကြေးနန်းငွေလွှဲစာများ၊ ငွေပေးအမိန့်လက်မှတ်များနှင့် အခြားငွေလွှဲစာများကို ထုတ်ပေးခြင်း၊ ဝယ်ယူခြင်း၊ *ဘဏ်၏လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်တွင်းဖြစ်စေ၊ ပြည်ပမှဖြစ်စေ ငွေချေးယူခြင်း၊ *ဘဏ်၏လုပ်ငန်းများကို ပိုမိုချောမွေ့စေမည့် ကိစ္စရပ်များကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ထိုလုပ်ငန်းနှင့်ဆက်စပ်နေသော ထိုလုပ်ငန်းကို အထောက်အကူပြုသော စီမံ ခန့်ခွဲမှုနှင့် ကျွမ်းကျင်မှုဆိုင်ရာ အကြံဉာဏ်များပေးခြင်းနှင့် ရယူခြင်း၊ *ဝန်ကြီးဌာနက သဘောတူညီသော လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ခြင်း တို့ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.moai.gov.mm/zg/index.php/dutymadb|title=လုပ်ငန်းတာဝန်များ|publisher=လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန|accessdate=၂၀၁၄-၁၀-၃၀}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> == အကိုးအကား == {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘဏ်များ}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘဏ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] h5veva54z11y5nxmqvg0m80cgff6a19 0 51755 1038006 1037796 2026-06-13T17:03:40Z Salai Rungtoi 22844 1038006 wikitext text/x-wiki '''ကနကဒဏ်ထီး'''မှာ [[မဟာသုဒဿနဇာတ်|သုဒဿနစကြာမင်း]]လက်ထက် ကျွန်းဦးဇမ္ဗုသပြေရွှေကို ထီးအရိုးလုပ်သဖြင့် ကနကဒဏ် ခေါ်ဝေါ်သည်ဆိုသည်။ ကဝိလက္ခဏဒီပနီတွင် အထက်ဖော်ပြရာပါ ရာဇဘိသေကဟူသော သက္ကဋကျမ်းဂန်မရောက်မီ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ရွှေထီးရွှေနန်း အဆက်ဆက် ဥကင်တော် သီဟာသန ရာဇပလ္လင်တွင် လက်ဝဲထီးဖြူလေးစင်း၊ လက်ျာထီးဖြူလေးစင်း၊ နှစ်ခုပေါင်းသော် [[ထီးဖြူတော်|ထီးဖြူ]]ရှစ်စင်းရသည်ကို လက်မွန်ရှေးဦး ပညာရှိတို့က အမည်သညာ သမုတ်ထားနှင့်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားလေသည်။ ထိုထီးဖြူရှစ်စင်းတို့မှာ - *ကနကဒဏ်ထီး နှစ်စင်း၊ *တမွတ်ထီး နှစ်စင်း၊ *ယာဉ်ထီး လေးစင်းဖြစ်သည်ဟု လောကဗျူဟာခေါ် အင်ရုံစာတမ်း၌လာသည်။ ကနကဒဏ်ထီးသည် ပကတိရွှေသားကို အရိုးလုပ်သောကြောင့် ကနကဒဏ်ထီးဟုခေါ်သည်။ တမွတ်ထီးမှာ ရှေးစကားဟောင်း ကြီးမြတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော တမွတ်သဒ္ဒါကိုစွဲ၍ မှည့်ခေါ်သောထီးဖြစ်၍ ကြီးမြတ်သော ထီးဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယာဉ်ထီးမှာ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ဝယ် ဆင်ယာဉ်၊ ရထားယာဉ်၊ လှေယာဉ်သုံးပါး၌ ထီးဆောက်သည် ဖြစ်၍ ယာဉ်ထီးဟုခေါ်လေသည်။ လောကဗျူဟာစာတမ်းအလို လက်ျာ ထီးဖြူလေးစင်းဟူသည်မှာ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမ္မုတိထီးဖြစ်သည်။ လက်ဝဲထီးဖြူလေးစင်းမှာ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး သမုက္ခထီးဖြစ်သည်။ ကနကဒဏ္ဍရွှေရိုးဆိုလိုသည်။ ထီးဆိုသမျှသည် ရွှေသား ပုဇွန်ခွံမွမ်း ရွှေရိုးလုပ်သည်တွင် ဂုဏ်ထူး၍ ပကတိရွှေသားအရိုး လုပ်လေသောကြောင့် ကနကဒဏ် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်သည်လည်း ဆိုသည်။ တမွတ်မှာ ရှေးစကားဟောင်း ဖြစ်သည်။ ကြီးသည် မြတ်သည်ကို တမွတ်ဆိုသည်။ ရှေးစာများတွင်လည်း တမွတ်ရတနာဟူ၍ လည်းကောင်း၊ လူတို့တမွတ် မင်းများထွတ်လျှင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မယိုင်မညွှတ် ခေါင်တမွတ်သို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာဏာလွှံ့ပတ်၊ ညီတော်လတ်ကို၊ တမွတ်ဘုန်းသန့်၊ နှင်း၍ဖြန့်ရှင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျော်ရှိန်မပြတ်၊ အနာဂတ်၌၊ တမွတ်တော်ထားဟူ၍လည်းကောင်း စပ်ဆိုသည်များကို ထောက်၍ သိရသည်။ ယာဉ်ထီးမှာ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ ဝတ်ဆင်ယာဉ်၊ လေယာဉ်၊ ရထားယာဉ်သုံးပါး၌ ဆောက်သည်ဖြစ်၍ ယာဉ်တွင် ဆောက်သည့်ထီးကို ယာဉ်ထီးခေါ်ဝါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့သည် ကနကဒဏ်ရိပ်ကို မပြတ်ခိုရာ၏ဆိုသည်အတိုင်း ဥကင်မုတ်ထွတ်အနီး၌ ကနကဒဏ်ထီးကို လက်ရင်းထားလေသည်။ နန်းမနန်းဦး၌ ထီးကို မပြတ်ဆောက်လျက် ထီးရိပ်တွင် ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ စံပါယ်ပသနေကြောင်းကို လည်း ပညာရှိတို့ စပ်ဆိုသည်မှာ ''ထီးဖြူအောက်၌၊ တောက်သားမီးနှယ်၊ လျှပ်စစ်နွယ်သို့၊ စလွယ်သင်းကျစ်၊ ဦးရစ်ရွှေပေါင်း၊ နတ်ရုပ်ဆောင်းလျက်''ဟူ၍ စပ်ဆိုသည်ကို ထောက်သဖြင့် သိရသည်။ အင်းဝမင်း နရပတိကို အမှတ်တမဲ့ လုပ်ကြံသည်တွင် ထီးရိုးကို ဓားချက်ကျ၍ မင်းနရပတိ ထီးဖြူအုပ်မိသည်။ သောကြာနှင့် ရေနံ့သာစားတို့ ထွေးလုံးကြသည် ဆိုသည့်စကားကို ထောက်၍လည်း ထီးဖြူအောက်၌ မပြတ်စံပါယ်ကြောင်းကို သိရသည်။ ဗြူစောထီးမင်းမှာလည်း ထီးအများကို မဆို၊ လုံးပတ်သုံးထွာ၊ သန္တာအရိုး ကိုးတောင်နှစ်မိုက်၊ အထွတ် ပတ္တမြားတပ်သော ထီးတစ်စီးကိုသာ ဆိုသည်ကိုထောက်လျှင် နန်းဦး၌ မပြတ်အရိပ်ခိုသည် ယူရန်ရှိသည်။ ရှေးစာဟောင်းများတွင်လည်း :"ရွှေပြည်ရိမဒ်၊ ဘူမိထွတ်ဝယ်၊ :ကြာဝတ်ဆံသား၊ ရိုးသန္တာတည့်၊ :သုံးထွာလုံးပတ်၊ ကိုးတောင်မြတ်ထက်၊ :ချက်ထွတ်မဏိ၊ ထီးစန္ဒိနှင့်၊ :သီရိပဝရ၊ တေဇကြီးမော၊ :ဖြူမင်းစောမှ၊ မုနောင်ခေါင်ချာ" ဟူ၍ စပ်ဆိုလေသည်ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည့်ပြင် ရာဇသေဝကမည်သော မင်းခစားတို့ လိုက်နာရန် ကျမ်း၌လည်း ထီးဟူသည်ကား သေတစ္ဆတ္တံဟူ၍ သံကိစ္စ၌လာသောကြောင့်၎င်း။ ဆတ္တဉ္စပဏ္ဍရံဟူ၍ တေမိဇာတ်တော်၌ လာသောကြောင့်၎င်း။ မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးအရာ၌ ထီးဖြူသာတည်း။ ထိုထီးဖြူကား ထီးရွက်ကိုးဆင့်၊ ထီးရိုးဆယ်တောင်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီး။ ထီးရွက်ကား အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး ငါးတောင်ရှိသော အာတပတ္တထီး။ ထီးရွက်အမှတ်မရှိ။ ထီးရိုးလေးတောင်ရှိသော ဗီယတြထီးအားဖြင့် လေးပါး အပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ရှေ့သုံးစင်းတို့ကား ရာဇပလ္လင်မှာ ဆောင်းသောထီးတို့တည်း။ စတုတ္ထထီးကား သွားလေရာရာ ဆောင်းသောထီးတည်း။ ထို့ကြောင့် ရာဇဘိသေကကျမ်း၌ :"သောဏ္ဏကုမ္ဘံ နဝဒဏ္ဍံ၊ မနောဟရံ အာတပတ္တံ၊ :သဗ္ဗယတြ ဗီဇယတြ၊ ဒဏ္ဍပမာဏောဒသဆဋ္ဌပဉ္စ၊ :စတုဟတ္ထော၊ ပရိပရိညေယျော၊ :တပ္ပမာဏောဣကောစ္စတေ" ဟူ၍ လာ၏။ ရွတ်ဖတ်လွယ်စေခြင်းငှါ မဂဓပြန်၍ ရေးလိုက်သည်။ အနက်ကား :သောဏ္ဏံကုမ္ဘံ၊ ရွှမြေူတာအိုးအထွတ်ရှိသော။ နဝဒဏ္ဍံ၊ နဝဒဏ္ဍမည်သောထီး။ မနောဟရံ၊ မနောဟရမည်သောထီး။ အာတပတ္တံ၊ အာတပတ္တမည်သောထီး။ သဗယတြံ၊ အခါခပ်သိမ်း သွားလေရာရာဆောင် အပ်သော။ ဗီဇယတြံ ဗီဇယတြမည်သောထီး။ ဣတိ၊ ဤသို့၊ စတုဗ္ဗိဓံ၊ လေးပါးအပြားရှိသောထီးကို။ ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏။ ဒသဆဋ္ဌပဉ္စစတုဟတ္ထော၊ ဆယ်တောင် ခြောက်တောင် ငါးတောင် လေးတောင်ရှိသော။ ဒဏ္ဍပမာဏော၊ ထီးရိုးအတိုင်းအရှည်ကို။ ပရိညေယျော၊ သိအပ်၏။ တပ္ပမာဏော၊ ထိုသို့အတိုင်းအရှည်ကို။ ဣဟ၊ ဤအရာ၌။ ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏''(အစဉ်အတိုင်း ဟပ်၍ယူ) ''ထီးကို စီရင်လိုသည်ရှိသော် ထီးရိုးကို၎င်း၊ ထီးချက်ကို၎င်း၊ ထီးလက်ကိုင်းကို၎င်း၊ ကြိုးကို၎င်း၊ ထီးရွက် ကို၎င်း၊ ကလန့်ကို၎င်း၊ အထွတ်မြူတာကို၎င်း စီရင်အပ်၏။ ထီးထွတ်ငှက်မြတ်နား၌ကား၊ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း။ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ မင်း၏ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဘန်ဆင်းစီရင်တတ်၏ဟူ၍ ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။ ထီးရိုးကိုကား ရွှဖြေင့် အလုံးစုံမွမ်းမံအပ်သည်ရှိသော်၊ ထူးမြတ် ကောင်းမွန်လှစွာ၏'' ဟူ၍ ရာဇာဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။ ''ထီးခရိုင်စသည်၌ ဘွဲ့သောကြိုးကိုကား ချည်ကိုပင် သုံးလွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်ကျစ်အပ် ၏။ ထီးချက်ပမာဏကိုကား နှစ်ဆယ့်ရှစ်သစ်အလွန်ရှိသော တစ်ရာသော လက်သစ်ပမာဏအထူးကို ပြုစီရင်အပ် ၏'' ဟူ၍ ဗျာသမုနိရသေ့မိန့်ဆိုကြောင်းကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများ၌ ဆိုသည်။ အချင်းငါးတောင်တမိုက် ဖြစ်ရကား၊ တစ်ဖက်တစ်ဖက်သည် နှစ်တောင့်ထွာနှင့်လေးသစ် ဖြစ်၏။ ဤကား နဝဒဏ္ဍထီး၌ အောက်ဆင့်ကိုသာဆိုသည်။ သင့်တင့်အောင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို စီရင်အပ်၏။ ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်း၌ကား တစ်ဆင့်သာ ဤအတိုင်းအရှည်ကို စီရင်အပ်၏။ နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ပြာဿာဒ်ကဲ့သို့ အဆင့်တက် ၏။ ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ခုတို့ဖြင့် ဖန်ဆင်းစီမံအပ်၏။ ထက်ဝန်းကျင်မှာ ဆွဲအပ်၏။ မြပတ္တမြား၊ သန္တာ စသော ပန်းပွားတို့ကို ထိုရွှေညောင်ရွက်၏အကြား၌ ဆွဲထားစီခြယ်လှည့်ရာ၏။ ဤအတိုင်းအရှည်ကို နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ယူလေ။ ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်းမှာ ရွှေညောင်ရွက်အရေအတွက် ပမာဏကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ မပြ။ ထို့ကြောင့် လျောက်ပတ် တင့်တယ်အောင် လုပ်ရာ၏။ ထီးသုံးစင်း မင်းသုံးပါးတို့ကို ရောနှော၍ ဟောနည်းများကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆို၏။ ထိုစကားကို ယူဆောင်၍ ရာဇသေဝကဒီပနီ မည်သောကျမ်း၌ မပြလိုက်ပြီ။ ကျမ်းကြီးအံ့သည်မှာ ကြောက်သောကြောင့်တည်း။ လောကဗျူဟာကျမ်း၌ကား ကနကဒဏ်နှစ်စင်း။ တမွတ်နှစ်စင်း၊ ယင်းထီးလေးစင်းဟူ၍ လာသည်။ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမုဒ္ဒဇာထီးဟူ၍ လကျာ်လေးစင်း၊ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး၊ သမု က္ခထီးဟူ၍ လက်ဝဲလေးစင်းဖြင့် ပေါင်း ရှစ်စင်းဟူ၍ ဒိသာဇေယျာ စာတမ်းများမှာ လာသည်။ တမွတ်ထီးကို ကမ္ဗုထီးနှင့်မကွဲမပြား အတူတူဟူ၍လည်းယူရသည်။ ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည်မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှင့်အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ အချင်းအဝန်း မုခ်ပေါင်း လေးဆယ့်ကိုးကို ရှစ်ခုစား။ တစ်ခုကြွင်းရကား နေခြည်ကာသောထီးဟူ၍ အကြောင်းကြံလျက် စွန်သုတ်နား ထောင့်တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံး ဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ်သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တရာ့ရှစ်ခု၊ ပုလဲဆိုင်း၊ သန္တာဆိုင်းတရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်း တထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှ လုပ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။ ရတ္တမဏိဝဏ္ဏံ ကမ္ဗလ ပရိယောနဒ္ဓံ သေနာပတိ ဆတ္တံအဒံသု''ဟူ၍ သီဟစစ်သူကြီးအား ပတ္တမြားနီသ ဖွယ်၊ ကမ္ဗလာနီဖြင့်၊ မြေးရှက်အပ်သော ထီးကို လိစ္ဆဝီမင်းတို့ပေးကြောင်းကို သတ္တနိပါတ် အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကထာ တွင် ဆိုသောကြောင့် မှူးတော်မတ်တော် သေနာပတိတို့အား ထီးနီသာ ဖြစ်သင့်၏ဟူ၍ ဆရာတို့ဆိုကြသည်ကား အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သနည်းဟူမူကား၊ စစ်သူကြီးအား ထီးနီ ပေးကြောင်းကို ဆိုခါမျှဖြင့် မှူးတော်မတ်တော်အားလုံးကို ထီးနီသာပေးသင့်၏ ဖြစ်သင့်၏ မဆိုတန်၊ မှူးတော် မတ်တော်အားလုံးအား ထီးနီကိုချည်းပေးက အထွေးထွေး အရှက်ရှက် သေနာပတိဌာနန္တရ ရာထူးသည် ကျေးဇူးမထင် ဂုဏ်အင်မပြား ဖြစ်ရာသဖြင့် အောက်ကပြခဲ့သော နေရုတောင်ကဲ့သို့ ရေမြေ့သဌ်နင်းမင်းတို့၏ကျေးဇူး တော် ဆုတ်ယုတ်နည်းပါးရာသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သူကြီး စစ်မက်ရေးအရာ လိမ္မာကုန်သော စစ်ခေါင်မြေဝး အမှုတော်ကို ထမ်းရွက်နိုင်မည့် စွမ်းရည်သတ္တိရှိကုန်သော သူတို့အားသာ ထီးနီကို ချီးမြှင့်အပ်သည်ဟုထင်သည်။ သို့မှလည်း ယခင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့ ထုံးစံကို ပြသော အဋ္ဌကထာနှင့်ညီမည်။ ထီး အဆောင်အရွက်စသည်တို့မှာ ရေမြေရှင်မင်းတို့ သမုတ်ရာ အယုတ်၊ အလတ်၊ အမြတ်ဖြစ်သင့်ရကား ထိုသို့အဆောင်အရွက် အစီးအနင်း မှန်သမျှကိုပင် ဆုတ်တက်နိမ့်မြင့်အားဖြင့် ထားပြီးလျှင် အမှုထမ်းရည် သတ္တိရှိ မရှိ၊ အနည်းအများကို ထောက်ထား၍ ချီးမြှောက်ခြင်းသာ သင့်လျော်ရာသည် ဟူ၍ ဖော်ပြထားပေ၏။ == ပြုလုပ်ပုံ == ထိုမင်းခမ်းမင်းနားဆိုင်ရာ ထီးတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၌ ထီးရိုး၊ ထီးချက်၊ ထီးလက်၊ ကြိုး၊ ထီးရွက်၊ ကလန့်၊ အထွတ်မြူတာ စသည့်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပြုလုပ်ရသည်။ *ထီးထွတ် ငှက်မြတ်နား၌ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကြက်ရုပ်ကို၎င်း စီရင်ရသည်။ *ထီးရိုးကို ရွှေဖြင့်လုပ်သော် ထူးမြတ်ကောင်းမွန်၏ဟုဆိုသည်။ *ထီးခရိုင် စသည်တို့ကို ဖွဲ့သောကြိုးအား ချည်ပင် သုံးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင် ကျစ်ရသည်။ *ထီးချက် ပမာဏကို ကား ၂၈ လက်သစ်မှသည် ၁၀ဝ သော လက်သစ် ပမာဏအထိ ပြုလုပ်ရသည်။ *ထီး၏အချင်းမှာ အောက်ဆုံးအဆင့်၌ ငါးတောင်တမိုက်ရှိ၍၊ *ထီးရွက် ကိုးဆင့်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီးတွင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို သင့်တင့်အောင် စီရင်ရသည်။ ကြွင်းသော ထီးတို့၌ တစ်ဆင့်သာရှိ၏။ နဝဒဏ္ဍထီးတွင် ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်ကို ထက်ဝန်းကျင်၌ ဆွဲရသည်။ ရွှေညောင်ရွက်တို့၏ အကြားတွင် မြပတ္တမြားသန္တာ စသောပန်းပွားတို့ကို ဆွဲရသည်။ ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည် မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှှင့် အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ စွန်သုတ်နားထောင့် တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံးဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ် သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်၊ ပုလဲသန္တာဆိုင် တစ်ရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်းတထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှလုပ်ကြောင်းကိုဆိုသည်။ ထို့ပြင် မှူးကြီးမတ်ရာ သေနာပတိတို့အတွက် အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပေးအပ်သော ထီးနီလည်းရှိသေးသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ခန်းပတ်မင်းကြီး၏ အဆောင်အယောင်ဖြစ်သော ထီးနီတွင် ထီးရွက်အနီနှစ်ဆင့်တက်သည်။ ထိုနှစ်ရွက်ဆင့် ထီးနီ၌ ရွှေညောင်ရွက် သုံးဆင့်ရှိသည်။ ညောင်ရွက်ရေမှာ ၃၆ ရွက်ဖြစ် သည်။ အချက်၊ အထွတ်နှင့် အရိုးကိုရွှေချသည်။ ထီးရိုးမှာ ကြံဆစ်ပုံရှိသည်။ တစ်ပါးနိုင်ငံတွင် ထီးကို ရာထူးအဆင့်အတန်းပြသော ပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် သုံးစွဲကြသည်။ အီဂျစ်နှင့် အဆီးရီးယားပြည်တို့တွင် ထီးကို ရာထူးလိုက် အမျိုးမျိုးသုံးစွဲကြသည်။ ရှေးခေတ် ဂရိနှင့် ရောမနိုင်ငံတို့တွင် ထီးမှာ မိန်းမသုံးပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် အန်ဘုရင်မ လက်ထက်သို့ ရောက်ခါမှ ထီးကို ယောက်ျား မိန်းမ မဟူ အများသုံးလာကြသည်။ <ref>ဟံသာဝတီ-ဦးဘရင် ရေး၊ ၁၉၇၂-ခုနှစ်၊ ဇွန်လထုတ်၊ သွေးသောက်မဂ္ဂဇင်း၊ အမှတ်(၃၁၈)၊ စာမျက်နှာ(၈၁ မှ ၈၃ ထိ)</ref> ==ကိုးကား== <references/> [[Category:ထီးများ]] ki7mrfwisjqgl2qn2gzjmknjp3ku4hd 1038007 1038006 2026-06-13T17:04:34Z Salai Rungtoi 22844 သဒ္ဒါပြင်ခဲ့သည် 1038007 wikitext text/x-wiki '''ကနကဒဏ်ထီး'''မှာ [[မဟာသုဒဿနဇာတ်|သုဒဿနစကြာမင်း]]လက်ထက် ကျွန်းဦးဇမ္ဗုသပြေရွှေကို ထီးအရိုးလုပ်သဖြင့် ကနကဒဏ် ခေါ်ဝေါ်သည်ဆိုသည်။ ကဝိလက္ခဏဒီပနီတွင် အထက်ဖော်ပြရာပါ ရာဇဘိသေကဟူသော သက္ကဋကျမ်းဂန်မရောက်မီ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ရွှေထီးရွှေနန်း အဆက်ဆက် ဥကင်တော် [[သီဟာသနပလ္လင်|သီဟာသနရာဇပလ္လင်]]တွင် လက်ဝဲထီးဖြူလေးစင်း၊ လက်ျာထီးဖြူလေးစင်း၊ နှစ်ခုပေါင်းသော် [[ထီးဖြူတော်|ထီးဖြူ]]ရှစ်စင်းရသည်ကို လက်မွန်ရှေးဦး ပညာရှိတို့က အမည်သညာ သမုတ်ထားနှင့်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားလေသည်။ ထိုထီးဖြူရှစ်စင်းတို့မှာ - *ကနကဒဏ်ထီး နှစ်စင်း၊ *တမွတ်ထီး နှစ်စင်း၊ *ယာဉ်ထီး လေးစင်းဖြစ်သည်ဟု လောကဗျူဟာခေါ် အင်ရုံစာတမ်း၌လာသည်။ ကနကဒဏ်ထီးသည် ပကတိရွှေသားကို အရိုးလုပ်သောကြောင့် ကနကဒဏ်ထီးဟုခေါ်သည်။ တမွတ်ထီးမှာ ရှေးစကားဟောင်း ကြီးမြတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော တမွတ်သဒ္ဒါကိုစွဲ၍ မှည့်ခေါ်သောထီးဖြစ်၍ ကြီးမြတ်သော ထီးဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယာဉ်ထီးမှာ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ဝယ် ဆင်ယာဉ်၊ ရထားယာဉ်၊ လှေယာဉ်သုံးပါး၌ ထီးဆောက်သည် ဖြစ်၍ ယာဉ်ထီးဟုခေါ်လေသည်။ လောကဗျူဟာစာတမ်းအလို လက်ျာ ထီးဖြူလေးစင်းဟူသည်မှာ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမ္မုတိထီးဖြစ်သည်။ လက်ဝဲထီးဖြူလေးစင်းမှာ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး သမုက္ခထီးဖြစ်သည်။ ကနကဒဏ္ဍရွှေရိုးဆိုလိုသည်။ ထီးဆိုသမျှသည် ရွှေသား ပုဇွန်ခွံမွမ်း ရွှေရိုးလုပ်သည်တွင် ဂုဏ်ထူး၍ ပကတိရွှေသားအရိုး လုပ်လေသောကြောင့် ကနကဒဏ် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်သည်လည်း ဆိုသည်။ တမွတ်မှာ ရှေးစကားဟောင်း ဖြစ်သည်။ ကြီးသည် မြတ်သည်ကို တမွတ်ဆိုသည်။ ရှေးစာများတွင်လည်း တမွတ်ရတနာဟူ၍ လည်းကောင်း၊ လူတို့တမွတ် မင်းများထွတ်လျှင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မယိုင်မညွှတ် ခေါင်တမွတ်သို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အာဏာလွှံ့ပတ်၊ ညီတော်လတ်ကို၊ တမွတ်ဘုန်းသန့်၊ နှင်း၍ဖြန့်ရှင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျော်ရှိန်မပြတ်၊ အနာဂတ်၌၊ တမွတ်တော်ထားဟူ၍လည်းကောင်း စပ်ဆိုသည်များကို ထောက်၍ သိရသည်။ ယာဉ်ထီးမှာ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ ဝတ်ဆင်ယာဉ်၊ လေယာဉ်၊ ရထားယာဉ်သုံးပါး၌ ဆောက်သည်ဖြစ်၍ ယာဉ်တွင် ဆောက်သည့်ထီးကို ယာဉ်ထီးခေါ်ဝါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့သည် ကနကဒဏ်ရိပ်ကို မပြတ်ခိုရာ၏ဆိုသည်အတိုင်း ဥကင်မုတ်ထွတ်အနီး၌ ကနကဒဏ်ထီးကို လက်ရင်းထားလေသည်။ နန်းမနန်းဦး၌ ထီးကို မပြတ်ဆောက်လျက် ထီးရိပ်တွင် ဧကရာဇ်မင်းမြတ်တို့ စံပါယ်ပသနေကြောင်းကို လည်း ပညာရှိတို့ စပ်ဆိုသည်မှာ ''ထီးဖြူအောက်၌၊ တောက်သားမီးနှယ်၊ လျှပ်စစ်နွယ်သို့၊ စလွယ်သင်းကျစ်၊ ဦးရစ်ရွှေပေါင်း၊ နတ်ရုပ်ဆောင်းလျက်''ဟူ၍ စပ်ဆိုသည်ကို ထောက်သဖြင့် သိရသည်။ အင်းဝမင်း နရပတိကို အမှတ်တမဲ့ လုပ်ကြံသည်တွင် ထီးရိုးကို ဓားချက်ကျ၍ မင်းနရပတိ ထီးဖြူအုပ်မိသည်။ သောကြာနှင့် ရေနံ့သာစားတို့ ထွေးလုံးကြသည် ဆိုသည့်စကားကို ထောက်၍လည်း ထီးဖြူအောက်၌ မပြတ်စံပါယ်ကြောင်းကို သိရသည်။ ဗြူစောထီးမင်းမှာလည်း ထီးအများကို မဆို၊ လုံးပတ်သုံးထွာ၊ သန္တာအရိုး ကိုးတောင်နှစ်မိုက်၊ အထွတ် ပတ္တမြားတပ်သော ထီးတစ်စီးကိုသာ ဆိုသည်ကိုထောက်လျှင် နန်းဦး၌ မပြတ်အရိပ်ခိုသည် ယူရန်ရှိသည်။ ရှေးစာဟောင်းများတွင်လည်း :"ရွှေပြည်ရိမဒ်၊ ဘူမိထွတ်ဝယ်၊ :ကြာဝတ်ဆံသား၊ ရိုးသန္တာတည့်၊ :သုံးထွာလုံးပတ်၊ ကိုးတောင်မြတ်ထက်၊ :ချက်ထွတ်မဏိ၊ ထီးစန္ဒိနှင့်၊ :သီရိပဝရ၊ တေဇကြီးမော၊ :ဖြူမင်းစောမှ၊ မုနောင်ခေါင်ချာ" ဟူ၍ စပ်ဆိုလေသည်ဟူ၍ ဖော်ပြထားသည့်ပြင် ရာဇသေဝကမည်သော မင်းခစားတို့ လိုက်နာရန် ကျမ်း၌လည်း ထီးဟူသည်ကား သေတစ္ဆတ္တံဟူ၍ သံကိစ္စ၌လာသောကြောင့်၎င်း။ ဆတ္တဉ္စပဏ္ဍရံဟူ၍ တေမိဇာတ်တော်၌ လာသောကြောင့်၎င်း။ မင်းမြောက်တန်ဆာ ငါးပါးအရာ၌ ထီးဖြူသာတည်း။ ထိုထီးဖြူကား ထီးရွက်ကိုးဆင့်၊ ထီးရိုးဆယ်တောင်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီး။ ထီးရွက်ကား အမှတ်မရှိ၊ ထီးရိုး ငါးတောင်ရှိသော အာတပတ္တထီး။ ထီးရွက်အမှတ်မရှိ။ ထီးရိုးလေးတောင်ရှိသော ဗီယတြထီးအားဖြင့် လေးပါး အပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ရှေ့သုံးစင်းတို့ကား ရာဇပလ္လင်မှာ ဆောင်းသောထီးတို့တည်း။ စတုတ္ထထီးကား သွားလေရာရာ ဆောင်းသောထီးတည်း။ ထို့ကြောင့် ရာဇဘိသေကကျမ်း၌ :"သောဏ္ဏကုမ္ဘံ နဝဒဏ္ဍံ၊ မနောဟရံ အာတပတ္တံ၊ :သဗ္ဗယတြ ဗီဇယတြ၊ ဒဏ္ဍပမာဏောဒသဆဋ္ဌပဉ္စ၊ :စတုဟတ္ထော၊ ပရိပရိညေယျော၊ :တပ္ပမာဏောဣကောစ္စတေ" ဟူ၍ လာ၏။ ရွတ်ဖတ်လွယ်စေခြင်းငှါ မဂဓပြန်၍ ရေးလိုက်သည်။ အနက်ကား :သောဏ္ဏံကုမ္ဘံ၊ ရွှမြေူတာအိုးအထွတ်ရှိသော။ နဝဒဏ္ဍံ၊ နဝဒဏ္ဍမည်သောထီး။ မနောဟရံ၊ မနောဟရမည်သောထီး။ အာတပတ္တံ၊ အာတပတ္တမည်သောထီး။ သဗယတြံ၊ အခါခပ်သိမ်း သွားလေရာရာဆောင် အပ်သော။ ဗီဇယတြံ ဗီဇယတြမည်သောထီး။ ဣတိ၊ ဤသို့၊ စတုဗ္ဗိဓံ၊ လေးပါးအပြားရှိသောထီးကို။ ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏။ ဒသဆဋ္ဌပဉ္စစတုဟတ္ထော၊ ဆယ်တောင် ခြောက်တောင် ငါးတောင် လေးတောင်ရှိသော။ ဒဏ္ဍပမာဏော၊ ထီးရိုးအတိုင်းအရှည်ကို။ ပရိညေယျော၊ သိအပ်၏။ တပ္ပမာဏော၊ ထိုသို့အတိုင်းအရှည်ကို။ ဣဟ၊ ဤအရာ၌။ ဥစ္စတေ၊ ဆိုအပ်၏''(အစဉ်အတိုင်း ဟပ်၍ယူ) ''ထီးကို စီရင်လိုသည်ရှိသော် ထီးရိုးကို၎င်း၊ ထီးချက်ကို၎င်း၊ ထီးလက်ကိုင်းကို၎င်း၊ ကြိုးကို၎င်း၊ ထီးရွက် ကို၎င်း၊ ကလန့်ကို၎င်း၊ အထွတ်မြူတာကို၎င်း စီရင်အပ်၏။ ထီးထွတ်ငှက်မြတ်နား၌ကား၊ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း။ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ မင်း၏ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဘန်ဆင်းစီရင်တတ်၏ဟူ၍ ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။ ထီးရိုးကိုကား ရွှဖြေင့် အလုံးစုံမွမ်းမံအပ်သည်ရှိသော်၊ ထူးမြတ် ကောင်းမွန်လှစွာ၏'' ဟူ၍ ရာဇာဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆိုသည်။ ''ထီးခရိုင်စသည်၌ ဘွဲ့သောကြိုးကိုကား ချည်ကိုပင် သုံးလွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်ကျစ်အပ် ၏။ ထီးချက်ပမာဏကိုကား နှစ်ဆယ့်ရှစ်သစ်အလွန်ရှိသော တစ်ရာသော လက်သစ်ပမာဏအထူးကို ပြုစီရင်အပ် ၏'' ဟူ၍ ဗျာသမုနိရသေ့မိန့်ဆိုကြောင်းကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများ၌ ဆိုသည်။ အချင်းငါးတောင်တမိုက် ဖြစ်ရကား၊ တစ်ဖက်တစ်ဖက်သည် နှစ်တောင့်ထွာနှင့်လေးသစ် ဖြစ်၏။ ဤကား နဝဒဏ္ဍထီး၌ အောက်ဆင့်ကိုသာဆိုသည်။ သင့်တင့်အောင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို စီရင်အပ်၏။ ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်း၌ကား တစ်ဆင့်သာ ဤအတိုင်းအရှည်ကို စီရင်အပ်၏။ နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ပြာဿာဒ်ကဲ့သို့ အဆင့်တက် ၏။ ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ခုတို့ဖြင့် ဖန်ဆင်းစီမံအပ်၏။ ထက်ဝန်းကျင်မှာ ဆွဲအပ်၏။ မြပတ္တမြား၊ သန္တာ စသော ပန်းပွားတို့ကို ထိုရွှေညောင်ရွက်၏အကြား၌ ဆွဲထားစီခြယ်လှည့်ရာ၏။ ဤအတိုင်းအရှည်ကို နဝဒဏ္ဍထီးမှာ ယူလေ။ ကြွင်းသော ထီးသုံးစင်းမှာ ရွှေညောင်ရွက်အရေအတွက် ပမာဏကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ မပြ။ ထို့ကြောင့် လျောက်ပတ် တင့်တယ်အောင် လုပ်ရာ၏။ ထီးသုံးစင်း မင်းသုံးပါးတို့ကို ရောနှော၍ ဟောနည်းများကို ရာဇဘိသေကကျမ်းများမှာ ဆို၏။ ထိုစကားကို ယူဆောင်၍ ရာဇသေဝကဒီပနီ မည်သောကျမ်း၌ မပြလိုက်ပြီ။ ကျမ်းကြီးအံ့သည်မှာ ကြောက်သောကြောင့်တည်း။ လောကဗျူဟာကျမ်း၌ကား ကနကဒဏ်နှစ်စင်း။ တမွတ်နှစ်စင်း၊ ယင်းထီးလေးစင်းဟူ၍ လာသည်။ ကမ္ဗုထီး၊ စန္ဒထီး၊ ပဒုမထီး၊ သမုဒ္ဒဇာထီးဟူ၍ လကျာ်လေးစင်း၊ ကနကဒဏ်ထီး၊ သူရိယထီး၊ ဝိသုကမ္မထီး၊ သမု က္ခထီးဟူ၍ လက်ဝဲလေးစင်းဖြင့် ပေါင်း ရှစ်စင်းဟူ၍ ဒိသာဇေယျာ စာတမ်းများမှာ လာသည်။ တမွတ်ထီးကို ကမ္ဗုထီးနှင့်မကွဲမပြား အတူတူဟူ၍လည်းယူရသည်။ ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည်မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှင့်အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ အချင်းအဝန်း မုခ်ပေါင်း လေးဆယ့်ကိုးကို ရှစ်ခုစား။ တစ်ခုကြွင်းရကား နေခြည်ကာသောထီးဟူ၍ အကြောင်းကြံလျက် စွန်သုတ်နား ထောင့်တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံး ဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ်သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တရာ့ရှစ်ခု၊ ပုလဲဆိုင်း၊ သန္တာဆိုင်းတရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်း တထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှ လုပ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။ ရတ္တမဏိဝဏ္ဏံ ကမ္ဗလ ပရိယောနဒ္ဓံ သေနာပတိ ဆတ္တံအဒံသု''ဟူ၍ သီဟစစ်သူကြီးအား ပတ္တမြားနီသ ဖွယ်၊ ကမ္ဗလာနီဖြင့်၊ မြေးရှက်အပ်သော ထီးကို လိစ္ဆဝီမင်းတို့ပေးကြောင်းကို သတ္တနိပါတ် အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကထာ တွင် ဆိုသောကြောင့် မှူးတော်မတ်တော် သေနာပတိတို့အား ထီးနီသာ ဖြစ်သင့်၏ဟူ၍ ဆရာတို့ဆိုကြသည်ကား အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ အပြစ်တင်ရန် မကင်းဖြစ်သနည်းဟူမူကား၊ စစ်သူကြီးအား ထီးနီ ပေးကြောင်းကို ဆိုခါမျှဖြင့် မှူးတော်မတ်တော်အားလုံးကို ထီးနီသာပေးသင့်၏ ဖြစ်သင့်၏ မဆိုတန်၊ မှူးတော် မတ်တော်အားလုံးအား ထီးနီကိုချည်းပေးက အထွေးထွေး အရှက်ရှက် သေနာပတိဌာနန္တရ ရာထူးသည် ကျေးဇူးမထင် ဂုဏ်အင်မပြား ဖြစ်ရာသဖြင့် အောက်ကပြခဲ့သော နေရုတောင်ကဲ့သို့ ရေမြေ့သဌ်နင်းမင်းတို့၏ကျေးဇူး တော် ဆုတ်ယုတ်နည်းပါးရာသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်သူကြီး စစ်မက်ရေးအရာ လိမ္မာကုန်သော စစ်ခေါင်မြေဝး အမှုတော်ကို ထမ်းရွက်နိုင်မည့် စွမ်းရည်သတ္တိရှိကုန်သော သူတို့အားသာ ထီးနီကို ချီးမြှင့်အပ်သည်ဟုထင်သည်။ သို့မှလည်း ယခင် လိစ္ဆဝီမင်းတို့ ထုံးစံကို ပြသော အဋ္ဌကထာနှင့်ညီမည်။ ထီး အဆောင်အရွက်စသည်တို့မှာ ရေမြေရှင်မင်းတို့ သမုတ်ရာ အယုတ်၊ အလတ်၊ အမြတ်ဖြစ်သင့်ရကား ထိုသို့အဆောင်အရွက် အစီးအနင်း မှန်သမျှကိုပင် ဆုတ်တက်နိမ့်မြင့်အားဖြင့် ထားပြီးလျှင် အမှုထမ်းရည် သတ္တိရှိ မရှိ၊ အနည်းအများကို ထောက်ထား၍ ချီးမြှောက်ခြင်းသာ သင့်လျော်ရာသည် ဟူ၍ ဖော်ပြထားပေ၏။ == ပြုလုပ်ပုံ == ထိုမင်းခမ်းမင်းနားဆိုင်ရာ ထီးတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၌ ထီးရိုး၊ ထီးချက်၊ ထီးလက်၊ ကြိုး၊ ထီးရွက်၊ ကလန့်၊ အထွတ်မြူတာ စသည့်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပြုလုပ်ရသည်။ *ထီးထွတ် ငှက်မြတ်နား၌ ဟင်္သာငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ နွားမြီးဆွဲငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကျေးငှက်ရုပ်ကို၎င်း၊ ကြက်ရုပ်ကို၎င်း စီရင်ရသည်။ *ထီးရိုးကို ရွှေဖြင့်လုပ်သော် ထူးမြတ်ကောင်းမွန်၏ဟုဆိုသည်။ *ထီးခရိုင် စသည်တို့ကို ဖွဲ့သောကြိုးအား ချည်ပင် သုံးလွန်းတင်၊ ခြောက်လွန်းတင်၊ ကိုးလွန်းတင် ကျစ်ရသည်။ *ထီးချက် ပမာဏကို ကား ၂၈ လက်သစ်မှသည် ၁၀ဝ သော လက်သစ် ပမာဏအထိ ပြုလုပ်ရသည်။ *ထီး၏အချင်းမှာ အောက်ဆုံးအဆင့်၌ ငါးတောင်တမိုက်ရှိ၍၊ *ထီးရွက် ကိုးဆင့်ရှိသော နဝဒဏ္ဍထီးတွင် အထက်ရှစ်ဆင့်ကို သင့်တင့်အောင် စီရင်ရသည်။ ကြွင်းသော ထီးတို့၌ တစ်ဆင့်သာရှိ၏။ နဝဒဏ္ဍထီးတွင် ရွှေညောင်ရွက် တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်ကို ထက်ဝန်းကျင်၌ ဆွဲရသည်။ ရွှေညောင်ရွက်တို့၏ အကြားတွင် မြပတ္တမြားသန္တာ စသောပန်းပွားတို့ကို ဆွဲရသည်။ ရတနာပူရစတုတ္ထမြို့တည် နန်းတည် မင်းတရားကြီး အဘိသေက စာတမ်းတွင် ထီးဖြူတော်ကို မင်းတရားကြီးလက်တော်နှှင့် အချင်းလေးတောင် ခြောက်သစ်၊ စွန်သုတ်နားထောင့် တဆယ့်နှစ်ပေါက်၊ ထီးတံသုံးဆယ့်ခြောက်၊ ကြာယပ် သုံးဆင့်၊ ညောင်ရွက်တစ်ရာ့ရှစ်ရွက်၊ ပုလဲသန္တာဆိုင် တစ်ရာ့ရှစ်သွယ်၊ ထီးချက် အချင်းတထောင်၊ စောက်တတောင်တမိုက်၊ ထီးရိုးထီးဝန်းနှင့်အမျှလုပ်ကြောင်းကိုဆိုသည်။ ထို့ပြင် မှူးကြီးမတ်ရာ သေနာပတိတို့အတွက် အဆောင်အယောင်အဖြစ် ပေးအပ်သော ထီးနီလည်းရှိသေးသည်။ ပုံစံအားဖြင့် ခန်းပတ်မင်းကြီး၏ အဆောင်အယောင်ဖြစ်သော ထီးနီတွင် ထီးရွက်အနီနှစ်ဆင့်တက်သည်။ ထိုနှစ်ရွက်ဆင့် ထီးနီ၌ ရွှေညောင်ရွက် သုံးဆင့်ရှိသည်။ ညောင်ရွက်ရေမှာ ၃၆ ရွက်ဖြစ် သည်။ အချက်၊ အထွတ်နှင့် အရိုးကိုရွှေချသည်။ ထီးရိုးမှာ ကြံဆစ်ပုံရှိသည်။ တစ်ပါးနိုင်ငံတွင် ထီးကို ရာထူးအဆင့်အတန်းပြသော ပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် သုံးစွဲကြသည်။ အီဂျစ်နှင့် အဆီးရီးယားပြည်တို့တွင် ထီးကို ရာထူးလိုက် အမျိုးမျိုးသုံးစွဲကြသည်။ ရှေးခေတ် ဂရိနှင့် ရောမနိုင်ငံတို့တွင် ထီးမှာ မိန်းမသုံးပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် အန်ဘုရင်မ လက်ထက်သို့ ရောက်ခါမှ ထီးကို ယောက်ျား မိန်းမ မဟူ အများသုံးလာကြသည်။ <ref>ဟံသာဝတီ-ဦးဘရင် ရေး၊ ၁၉၇၂-ခုနှစ်၊ ဇွန်လထုတ်၊ သွေးသောက်မဂ္ဂဇင်း၊ အမှတ်(၃၁၈)၊ စာမျက်နှာ(၈၁ မှ ၈၃ ထိ)</ref> ==ကိုးကား== <references/> [[Category:ထီးများ]] 28anv8yrd6gvaaqf6965poznt1uf3wb 0 52480 1037932 1037905 2026-06-13T12:41:55Z Mkant00 135890 1037932 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊[[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': [[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဍာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဍာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုယ်သိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ [[အဘီလီယန်အုပ်စု]]များ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] injqg8xje7xijx2k7kaf33az06dcgu0 1038108 1037932 2026-06-14T06:33:13Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို, -သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038108 wikitext text/x-wiki [[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ <math>F</math> မှ <math>G</math> သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' <math>\alpha</math> ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']] '''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင် ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}} [[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]] [[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]] ကတ်တဂိုရီများ၊ ဖန်တာများနှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ ဟူသော သုံးခုတွဲကို ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စာတမ်းတွင် သီးခြားလွတ်လပ်သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများအဖြစ် ပုံစံတကျ ထပ်မံဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> ၎င်းတို့၏ ကနဦး အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ အက္ခရာသင်္ချာအသစ်တစ်ခု တီထွင်ရန်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုခေတ်အခါက ချက် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (Čech cohomology) ရှိ စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်များအတွက် (universal coefficient theorems) လိုအပ်သော စုဆုံမှတ်များကို လေ့လာရန်နှင့်၊ အထူးသဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ ဤအခြေခံကျသော စာတမ်းများတွင် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပုံနှိပ်ဖော်ပြခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော <math>Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}</math> သည် တိကျသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (derived functor) <math>\text{Ext}</math> သည် ပုံစံတကျ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခံရသော အစောဆုံး ဖန်တာများထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ <math>p</math>-အခြေခံကိန်း ဆော်လီနွိုက်၏ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဖြည့်စွက်စု ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်းရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များမှာ သဘာဝကျကြောင်း သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် တို့ကြားရှိ ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုသိစိတ်ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}} '''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဒဿနဆိုင်ရာ မှတ်စုများ (Historical and Philosophical Notes) <ref>{{Citation |last=MacLane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |chapter=§I.8 |date=1997 |orig-year=1971 |edition=2nd |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=5 |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4757-4721-8 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-1-4757-4721-8}}</ref> == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အလိုအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ ယင်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ တိကျသော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းနှင့် သဘောတရားရေးရာ လိုအပ်ချက်များကြောင့် တွန်းအားပေး ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ === မြားသင်္ကေတ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာမှု (The Evolution of the Arrow) === ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တိကျသော မြားသင်္ကေတ <math>f: X \rightarrow Y</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အခြေခံအယူအဆသည် ၁၉၄၀ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဤတီထွင်မှုသည် နှိုင်းရ ဟိုမိုတိုပီ အုပ်စုများ (relative homotopy groups) နှင့် ပတ်သက်သော ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) ၏ ဟောပြောပို့ချချက်များနှင့် စာတမ်းများမှ အဓိက ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပြေပြစ်သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် ဖောက်စ် (Fox) နှင့် စတင်းရော့ဒ် (Steenrod) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ၏ အာရုံစိုက်မှုကို လျင်မြန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ မြားသင်္ကေတသည် ရှေးကျ၍ အဓိပ္ပာယ်မကွဲပြားသော <math>f(X) \subset Y</math> သင်္ကေတနေရာတွင် အလျင်အမြန် အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ထိုရှေးကျသော သင်္ကေတသည် ဖန်ရှင် <math>f</math> အောက်ရှိ <math>X</math> ၏ ပုံရိပ်သည် <math>Y</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်းကိုသာ ရိုးရှင်းစွာ ညွှန်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြားသင်္ကေတသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ ဗဟိုအချက်အချာဖြစ်သော သတ်မှတ်ထားသည့် အရင်းအမြစ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် ပစ်မှတ်ဆီသို့သွားသော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုကို တိကျစွာ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ယင်းသည် ရိုးရှင်းသော သင်္ကေတပြောင်းလဲမှုတစ်ခုက နက်နဲသော သင်္ချာသဘောတရားသစ် (ကတ်တဂိုရီ) တစ်ခုကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် မည်သို့ တိုက်ရိုက် လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် အဓိက သမိုင်းဝင် ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟူးရီဗစ်ဇ်သည် ဤမြားပုံဖော်မှုများကို အမြင်အာရုံဖြင့် ခြေရာခံနိုင်ရန်အတွက် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းများကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သူအဖြစ်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခံရသည်။ === ဒဿနဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Philosophical Terminology)=== ဤနယ်ပယ်၏ ဝေါဟာရများသည် ယုတ္တိဗေဒ ဒဿနိကဗေဒမှ အများအပြား ရယူထားပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားခြင်းကို ထင်ဟပ်နေသည်။ ကတ်တဂိုရီ (Category) ဟူသော ဝေါဟာရကို အရစ္စတိုတယ် (Aristotle) နှင့် ကန့်တ် (Kant) တို့၏ ဒဿနဆိုင်ရာ ခွဲခြားသတ်မှတ်မှုများမှ ရယူသုံးစွဲခဲ့သည်။ ဖန်တာ (Functor) ဟူသော ဝေါဟာရကို ရူးဒေါ့ဖ် ကာနပ် (Rudolf Carnap) ၏ Logische Syntax der Sprache စာအုပ်မှ ယူငင်သုံးစွဲခဲ့သည်။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဟူသော ဝေါဟာရကို ထိုခေတ်အခါက အလွတ်သဘော သုံးနှုန်းနေကြသော သင်္ချာဝေါဟာရမှနေ၍ တိကျခိုင်မာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ === အမ်မီ နိုသာ၏ အမွေအနှစ် (The Legacy of Emmy Noether) === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များသည်ဘာလဲ ဟူသော မေးခွန်းကို မဖြစ်မနေ မေးမြန်းရန် တောင်းဆိုထားသည်။ ၎င်းသီအိုရီက သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း သတ်မှတ်၍ လေ့လာရန် အခိုင်အမာ တိုက်တွန်းထားသည်။ အစုဝင်များထက် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအပေါ် ဤသို့ နက်နက်နဲနဲ အလေးပေးမှုသည် အမ်မီ နိုသာ (Emmy Noether) ၏ အမွေအနှစ် တစ်စိတ်ပိုင်း ဖြစ်သည်။ သူမသည် အုပ်စုများနှင့် ကွင်းများကို လေ့လာရာတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအရ အသုံးပြုခြင်းအား ရှေ့ဆောင်လမ်းပြခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ ပညာရှင်အများစုသည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ အရာဝတ္ထုများကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးလေ့ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbf{Set}</math> နှင့် <math>\mathbf{Cat}</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြားများအပေါ် အလေးပေးမှုသည် အလွန်အရေးပါလှသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်အုပ်စုများသည် ကတ်တဂိုရီများကို ၎င်းတို့၏ မြားများဖြင့်သာ အမည်ပေးကြသည်။ အထူးသဖြင့် ချားလ်စ် အဲရက်စမန်း (Charles Ehresmann) ၏ ကျောင်းသည် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့က <math>\mathbf{Cat}</math> ကို ဖန်တာများ၏ ကတ်တဂိုရီအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ ရည်ညွှန်းကြသည်။ [[File:Emmy Noether.jpg|right|thumb|250px| အာမာလီယာ အမ်မီ နိုသာ (Amalie Emmy Noether) သည် ဘာဗေးရီးယန်း လူမျိုး ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူမကို ဘာဗေးရီးယား ဘုရင်နိုင်ငံ၊ အာလန်ဂန် (Erlangen) မြို့တွင် ၁၈၈၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဘရင်မော (Bryn Mawr) မြို့တွင် ၁၉၃၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူမသည် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) နှင့် သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒ (theoretical physics) တို့အတွက် အခြေခံကျသော ပံ့ပိုးကူညီမှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် သူမသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်း]]များ (rings)၊[[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာများ (algebras) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တော်လှန်ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော နိုသာ သီအိုရမ် (Noether's theorem) သည် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ သဘာဝနိယာမများ၏ အချိုးညီမှုများ (symmetries) ကို ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော တည်မြဲပမာဏများ (conservation quantities) တည်ရှိမှုနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ပြထားသည်။]] ==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်== '''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ * '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>X, Y, Z, \dots</math> စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။ * '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>f, g, h, \dots</math> စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။ မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ <math>f:X\rightarrow Y</math> တွင် <math>f</math> သည် အရင်းအမြစ် <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ် <math>Y</math> တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''<math>1_{X}:X\rightarrow X</math> တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။ <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>gf</math> ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။ ထို <math>gf</math> ၏ အရင်းအမြစ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။ (မှတ်ချက်။ ဤတွင် "domain" နှင့် "codomain" တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ "အရင်းအမြစ်စု" နှင့် "ပစ်မှတ်စု" အစား "စု" (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ "အရင်းအမြစ်" နှင့် "ပစ်မှတ်" ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "စု" ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။) === နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * မည်သည့် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>1_{Y}f</math> နှင့် <math>f1_{X}</math> တို့ နှစ်ခုလုံးသည် <math>f</math> နှင့် ညီမျှသည်။ * ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု <math>f, g, h</math> တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် <math>h(gf)</math> နှင့် <math>(hg)f</math> တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို <math>hgf</math> ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ == ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ == *'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (quiver homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ * '''Set''': [[အစု]]များ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>\textbf{hTop}</math>''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် <math>\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]</math> သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို <math>[X, Y]</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ *'''<math>Set_{*}</math> နှင့် <math>Top_{*}</math>''': အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Group''': [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စု]]များ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။ *'''[[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ| Ring]]''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''Field''': [[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (field homomorphisms) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mod_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် ဘယ် <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ <math>R</math>-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Ch_{R}</math>''': <math>R</math>-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''<math>Mat_{R}</math>''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>R</math> တစ်ခုအတွက် <math>Mat_{R}</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ <math>n</math> မှ <math>m</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>R</math> မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော <math>m \times n</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ *'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု <math>G</math> သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် [[မိုနွိုက်]] (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ *'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ *'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။ === ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ နှင့် သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (Concrete and Abstract Categories) === အထက်ပါ ဥပမာအများစုသည်''' ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories)''' ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းကတ်တဂိုရီများရှိ အရာဝတ္ထုများတွင် အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိကြသည် ။ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် အဆိုပါ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည် ။ သို့သော် ကတ်တဂိုရီတိုင်းသည် ဤကဲ့သို့ ဖန်ရှင်များကိုသာ အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ပေ ။ မော်ဖစ်ဇင်များသည် ဖန်ရှင်များ မဟုတ်သော '''သရုပ်မဲ့ ကတ်တဂိုရီများ (abstract categories)''' လည်း များစွာတည်ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>Mat_{R}</math> ကတ်တဂိုရီတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကိန်းအုံများကို (matrices) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ထို့အတူ အုပ်စုတစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအဖြစ် သတ်မှတ်ပါက ထိုအုပ်စု၏ အစုဝင်များသည် မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်လာကြသည် ။ ဤသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ ဖန်ရှင်များသာ ဖြစ်ရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မရှိကြောင်း ပြသနေသည် ။ == မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) == *'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) <math>h,k: w\rightrightarrows x</math> အတွက်မဆို <math>fh=fk</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x\rightarrow y</math> တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ <math>h,k: y\rightrightarrows z</math> အတွက်မဆို <math>hf=kf</math> ဖြစ်လျှင် <math>h=k</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို <math>f</math> ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:X\rightarrow Y</math> အတွက် <math>gf=1_X</math> နှင့် <math>fg=1_Y</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g: Y\rightarrow X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>f</math> ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် <math>X \cong Y</math> ဟု ရေးသားသည်။ *'''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ *'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' <math> x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x</math> တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး <math>rs=1_{x}</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>s</math> ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် <math>r</math> ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး <math>r</math> ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် <math>s</math> ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>s</math> သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>r</math> သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် <math>s</math> ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>r</math> ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် <math>C</math> သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။ '''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ === မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) === *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if) ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ <math>C^{op}</math> တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) <math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf:x\rightarrow z</math> သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ *<math>f:x\rightarrow y</math> နှင့် <math>g:y\rightarrow z</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>gf</math> အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>gf</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက <math>g</math> သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။ *မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် <math>C</math> အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် <math>C^{op}</math> အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ *ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ *ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}</math> သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။ === အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) === အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) *(i) <math>f:x\rightarrow y</math> သည် <math>C</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) <math>f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ *(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c\in C</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)</math> တစ်ခုကို ရသည်။ ဤအခြေအနေတွင် "ဘိုင်ဂျက်ရှင်း" နှင့် "အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်" ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။ <math>C(c,x)</math> နှင့် <math>C(c,y)</math> တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု <math>f_{*}</math> သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) == === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) === ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>x, y</math> တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>C(X, Y)</math> သို့မဟုတ် <math>\text{Hom}(X, Y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။ ကတ်တဂိုရီများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရာတွင် အစု (set) ဟူသော စကားလုံးအစား စုစည်းမှု (collection) ဟူသော စကားလုံးကို သတိပြု၍ အသုံးပြုထားသည် ။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ အစုများအားလုံး ပါဝင်သော အစုဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ ။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် အစုများအားလုံးပါဝင်သော Set ကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပေ ။ ဤကဲ့သို့ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ကတ်တဂိုရီများ၏ အရွယ်အစားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်လာသည် ။ === ဂရုပွိုက် (Groupoid) === '''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' <math> \Pi_{1}X</math> သည် <math>X</math> ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin_{iso}</math> သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>Fin</math> ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' <math>D</math> တစ်ခုကို <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ * <math>D</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် <math>D</math> တွင် ပါဝင်ရမည်။ === ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' <math>C \times D</math> တစ်ခု ရှိသည်။ *၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(c, d)</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>c</math> သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ <math>d</math> သည် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})</math> များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် <math>f: c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> နှင့် <math>g: d \rightarrow d^{\prime} \in D</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။ === ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) === မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\text{C}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' <math>\text{C}</math> တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{\text{op}}</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math>f^{\text{op}}</math> ၏ အရင်းအမြစ် သည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>f^{\text{op}}</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}</math> <math>\text{C}^{\text{op}}</math> ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- *<math>\text{C}^{\text{op}}</math> တွင် အရာဝတ္ထု <math>X</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>1_{X}^{\text{op}}</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် <math>\text{C}</math> အတွင်းရှိ <math>g, f</math> တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ <math>\text{C}^{\text{op}}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f^{\text{op}}, g^{\text{op}}</math> ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>g</math> ၏ ပစ်မှတ်သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို <math>g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}</math> အဖြစ် ရေးသည်။ <math>f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}</math> <math>\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow</math> <math>g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}</math> ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) === အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို <math>c/C</math> နှင့် <math>C/c</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>c/C</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow x</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: c \rightarrow x</math> မှ <math>g: c \rightarrow y</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>g = hf</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C/c</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow c</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f: x \rightarrow c</math> မှ <math>g: y \rightarrow c</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် <math>f = gh</math> ဖြစ်စေမည့် <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: x \rightarrow y</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ <math>c/C</math> သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ <math>C/c := (c/(C^{op}))^{op}</math> ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>C/c</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ == ဖန်တာ (Functor) == ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ === နဂိုမှန်အဆိုများ === အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ မှတ်ချက်။ ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ *'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် <math>Ff</math> သည် ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် <math>Fg</math> ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ အမျိုးအစားများ === *'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ <math>x, y \in \mathsf{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု <math>f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}</math> တစ်ခုအတွက် <math>\mathsf{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathsf{D}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>d</math> နှင့် <math>Fc</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathsf{C}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။ *'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) === <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F</math> ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F: C^{\text{op}} \rightarrow D</math> သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>Fc \in D</math> *<math>C</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f:c \rightarrow c^{\prime} \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D</math> ဤတွင် <math>Ff</math> ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် <math>F</math> ကို <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ==== နဂိုမှန်အဆိုများ ==== အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်- *<math>C</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f, g</math> အတွက်မဆို <math>Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>F(1_{c}) = 1_{Fc}</math> ဖြစ်သည်။ === ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို <math>c</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်- <math>C(c, -): C \rightarrow Set</math> <math>C(-, c): C^{op} \rightarrow Set</math> *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(c, x)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် <math>x \in C</math> ကို အစု <math>C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ဖန်တာ <math>C(c, -)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: x \rightarrow y</math> ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) <math>f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ <math>C(-, c)</math> သည် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) <math>f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ === နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) === <math>C</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' <math>C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *အရာဝတ္ထုစုံတွဲ <math>(x, y)</math> ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) <math>C(x, y)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>f: w \rightarrow x</math> နှင့် <math>h: y \rightarrow z</math> တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်- <math>C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)</math> <math>g \mapsto hgf</math> ၎င်းသည် <math>g: x \rightarrow y</math> ကို ယူ၍ <math>f</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် <math>h</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ကာ <math>hgf: w \rightarrow z</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍ '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။ === ဖန်တာ ဥပမာများ === *'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ <math>\pi_{1}: Top_{*} \rightarrow Group</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f:(X,x)\rightarrow(Y,y)</math> တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)</math> တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ဖန်တာ <math>X: BG \rightarrow C</math> တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>X</math> အပေါ် <math>G</math> ၏ ဘယ်သက်ရောက်ချက် (left action) ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည် ။ ထို့အတူ ညာသက်ရောက်ချက် (right action) ကို ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>X: BG^{op} \rightarrow C</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိများအရ ဤသက်ရောက်ချက်များရှိ အုပ်စုဝင်များသည် အရာဝတ္ထု <math>X</math>၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) အဖြစ် မဖြစ်မနေ သက်ရောက်ရမည် ဖြစ်သည် ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>C = Set</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-အစု (<math>G</math>-set) ဟုခေါ်ပြီး <math>C = Vect_{\mathbb{K}}</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို <math>G</math>-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (<math>G</math>-representation) ဟုခေါ်သည် ။ *'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ <math>f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}</math> တွင် မည်သည့် <math>n\in\mathbb{Z}</math> အတွက်မဆို <math>df_{n}=f_{n-1}d</math> ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}</math> များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်- ** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, <math>Z_n</math>):''' ဖန်တာ <math>Z_{n}</math> သည် <math>Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, <math>B_n</math>):''' ဖန်တာ <math>B_{n}</math> သည် <math>B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။ ** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, <math>H_n</math>):''' ဖန်တာ <math>H_{n}</math> သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို <math>H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}</math> အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။ *'''ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}</math> သည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top</math> သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) <math>R</math> ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု <math>\text{Spec}(R)</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်- ** <math>I: Ab \rightarrow Group</math> (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor) ** <math>U: Ring \rightarrow Ab</math> (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor) ** <math>(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group</math> (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ) ** <math>I: Ring \rightarrow Rng</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) ** <math>I: Field \rightarrow Ring</math> (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ) *'''ကဲကုလပ်စ်မှ ဆင်းသက်ချက် (Derivative):''' ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ်စ် (multivariable calculus) မှ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) သည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ သရုပ်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ <math>D: Euclid_{*} \rightarrow Mat_{\mathbb{R}}</math> ဟူသော ဖန်တာတစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ ။ ဤဖန်တာသည် ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုကို ၎င်း၏ အတိုင်းအတာ (dimension) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးပြီး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည် ။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းအရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် မူလဖန်ရှင်များ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားခြင်းသည် ဖန်တာ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိကို တိုက်ရိုက် ကိုယ်စားပြုနေခြင်း ဖြစ်သည် ။ *'''အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း ဖန်တာ (Clustering functor):''' တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရာတွင် (topological data analysis) အစုအဖွဲ့ခွဲခြားခြင်း အယ်လ်ဂိုရီသမ် (clustering algorithm) များကို ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ (metric spaces) မှ အစုအဖွဲ့ ကတ်တဂိုရီ (cluster category) သို့သွားသော သင့်လျော်သည့် ဖန်တာများကို ရှာဖွေခြင်းဖြင့် ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်စွာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီက ကူညီပေးသည် ။ === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) === ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) <math>D^2</math> ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (<math>\pi_1</math>) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။ == ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) == === ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) === ဖန်တာ <math>F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}</math> နှင့် <math>G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}</math> တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' <math>F \downarrow G</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})</math> ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။ *<math>(d, e, f)</math> မှ <math>(d', e', f')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် <math>f' \cdot Fh = Gk \cdot f</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ <math>(h \colon d \to d', k \colon e \to e')</math> === အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) === လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) <math>F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x) = x'</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\int F</math> မှ အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> ကို ကတ်တဂိုရီ <math>\mathsf{C}</math> ရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> ကို မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။ === ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) === ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) <math>F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}</math> ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' <math>\int F</math> တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်- *အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် <math>F</math> ၏ အစုဝင်များ <math>c \in \mathsf{C}</math> နှင့် <math>x \in Fc</math> ဖြစ်သော <math>(c, x)</math> တွဲများ *<math>(c, x)</math> မှ <math>(c', x')</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် <math>Ff(x') = x</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathsf{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ <math>f \colon c \to c'</math> အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}</math> တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု <math>(c, x)</math> အား <math>c</math> သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အား <math>f</math> သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ === ပုံကြမ်း (Diagram) === ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ <math>F:J\rightarrow C</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။ === ကိန်းသေ ဖန်တာ (Constant Functor) === <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) <math>\mathcal{J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor)''' <math>\Delta_c: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(i) = c</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အားလုံးအတွက် <math>\Delta_c(f) = \operatorname{id}_c</math> ဖြစ်သည်။ === ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (Cone Over a Diagram) === ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံ (cone over a diagram)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''ထိပ်ဖျား (summit or apex)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ဤသဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတွင် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစုဖြစ်သော <math>\lambda_i: c \to F(i)</math> များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်များကို '''ခြေတံများ (legs)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>F(f) \circ \lambda_i = \lambda_j</math> === ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ သို့မဟုတ် ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (Cone Under a Diagram / Cocone) === ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> တစ်ခုအတွက် '''ပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံ''' သို့မဟုတ် '''ဒွန်တွဲကတော့ပုံ (cone under a diagram / cocone)''' တွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_c</math> တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို '''အောက်ခြေ (nadir)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းတွင် ခြေတံများဖြစ်သည့် <math>\mu_i: F(i) \to c</math> များ ပါဝင်သည်။ ယင်းတို့သည် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>f: i \to j</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ တြိဂံကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *<math>\mu_j \circ F(f) = \mu_i</math> === <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ (The Category of Cones Over <math>F</math>) === <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ အရာဝတ္ထုများ (Objects): အရာဝတ္ထုများမှာ <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> နှင့် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\lambda: \Delta_c \Rightarrow F</math> တို့ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>(c, \lambda)</math> များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms): ကတော့ပုံ <math>(c, \lambda)</math> မှ ကတော့ပုံ <math>(d, \eta)</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c \to d</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>i \in \mathcal{J}</math> တိုင်းအတွက်မဆို ခြေတံ <math>\lambda_i</math> ကို <math>h</math> မှတစ်ဆင့် ခြေတံ <math>\eta_i</math> သို့ ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားစေရမည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်၊ *<math>\eta_i \circ h = \lambda_i</math> ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition): ကတော့ပုံများအကြား မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များကို ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆင့်ကဲဖြတ်သန်းသွားသော ဂုဏ်သတ္တိကို သဘာဝအလျောက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။ == သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) == သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V^*</math> နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် <math>V^{**}</math> နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် <math>V \cong V^*</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>V \cong V^{**}</math> ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) <math>F,G: C \rightrightarrows D</math> တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>D</math> အတွင်းရှိ မြား (arrow) <math>\alpha_c: Fc \rightarrow Gc</math> တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)''' ဖြစ်သည်။ *<math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow c'</math> အတွက်မဆို <math>D</math> အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ {|style="margin:1em auto;" | [[Image:Commutative diagram.png|center|167px|class=skin-invert]] |} တစ်နည်းအားဖြင့် <math>D</math> အတွင်းတွင် <math>\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'</math> ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။ === သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) === '''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း <math>\alpha_c</math> တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow G</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\alpha: F \cong G</math> အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ === သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ === *'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု <math>G</math> ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် <math>X, Y: BG \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် <math>G</math>-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (<math>G</math>-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။ *'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>a^{b+c} = a^b \times a^c</math> ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ <math>A^{B+C} \cong A^B \times A^C</math> ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ *'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (<math>1_C \Rightarrow 1_C</math>) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ <math>D</math> သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>D^C</math> သို့မဟုတ် <math>[C, D]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) === သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{Cat}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို <math>\text{CAT}</math> ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ <math>\text{CAT}</math> သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် <math>\text{CAT}</math> ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ <math>\text{CAT}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။ ပါဝင်မှု ဖန်တာ <math>\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}</math> တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။ <math>\text{Cat}</math> သို့မဟုတ် <math>\text{CAT}</math> တွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော <math>GF</math> နှင့် <math>FG</math> တို့သည် <math>C</math> နှင့် <math>D</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် <math>C</math> ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် <math>D</math> ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) === လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော <math>F: C \rightarrow D</math> နှင့် <math>G: D \rightarrow C</math> တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\eta: 1_C \cong GF</math> နှင့် <math>\epsilon: FG \cong 1_D</math> တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ <math>GF = 1_C</math> ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> နှင့် <math>D</math> တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ <math>C \simeq D</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow D</math> တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>FinSet</math> သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော <math>\{1, 2, \dots, n\}</math> ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။ == ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (Categorical Product) == <math>J</math> သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''တစ်ပိုင်းတစ်စ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (discrete indexing category)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> ၏ '''ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် (categorical product)''' ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအရာဝတ္ထုတွင် <math>k \in J</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပရိုဂျက်ရှင်း (projection) ဟုခေါ်သော မော်ဖစ်ဇင်များ <math>\pi_k: P \to X_k</math> အသီးသီး ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) နှင့် ပြည့်စုံသည်။ *မည်သည့် <math>j \in J</math> အားလုံးအတွက်မဆို မော်ဖစ်ဇင် <math>f_j: A \to X_j</math> များ ပါရှိသော အရာဝတ္ထု <math>A \in C</math> တိုင်းအတွက် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: A \to P</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေရမည်။ === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Product Topology) === အလိုရှိသလောက် များပြားနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစု <math>(X_j)_{j \in J}</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုမြှောက်လဒ်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>P</math> အပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (coarsest topology) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အဖွင့်စု အနည်းဆုံးသာ ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi_k: P \to X_k</math> တိုင်းသည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီအတွက် အခြေအစုပိုင်း (subbasis) တွင် <math>\pi_k^{-1}(U)</math> ပုံစံရှိသော အစုများ ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု (open set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြေအစု (basis) တစ်ခုကိုမူ ဤအခြေအစုပိုင်းများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစုများ (finite intersections) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အခြေခံ အဖွင့်စု (basic open set) တစ်ခုသည် အဆုံးရှိသော ကိုဩဒိနိတ်များကိုသာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ကျန်ရှိနေသော အနန္တဖြစ်နိုင်သည့် ကိုဩဒိနိတ်များကိုမူ မည်သည့် ကန့်သတ်ချက်မျှမထားဘဲ လွတ်လပ်စွာ ချန်လှပ်ထားသည်။ === Top ကတ်တဂိုရီရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် === မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>\prod_{j \in J} X_j</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မြှောက်လဒ် ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': <math>(X_j)_{j \in J}</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>P = \prod_{j \in J} X_j</math> တွင် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှုများ <math>\pi_j: P \to X_j</math> တပ်ဆင်ထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>(f_j: A \to X_j)_{j \in J}</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ မိသားစုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>Set</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မြှောက်လဒ်၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>h(a) = (f_j(a))_{j \in J}</math> ဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင် <math>h: A \to P</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>j \in J</math> အတွက်မဆို <math>\pi_j \circ h = f_j</math> ဟူသော အခြေအနေကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် ပြည့်စုံစေသည်။ <math>h</math> သည် <math>Top</math> ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြရမည်။ ၎င်းအတွက် <math>P</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) မဆိုသည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စု ဖြစ်ကြောင်း ပြသနိုင်လျှင် လုံလောက်ပြီဖြစ်သည်။ <math>S = \pi_k^{-1}(U)</math> သည် <math>P</math> အတွင်းရှိ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>U</math> သည် <math>X_k</math> အတွင်းရှိ အဖွင့်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>h</math> အောက်ရှိ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို အောက်ပါအတိုင်း စဉ်းစားကြည့်ပါ။ <math>h^{-1}(S) = h^{-1}(\pi_k^{-1}(U)) = (\pi_k \circ h)^{-1}(U)</math> ကျွန်ုပ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံအရ <math>\pi_k \circ h = f_k</math> ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math>h^{-1}(S) = f_k^{-1}(U)</math> <math>f_k</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပေးထားချက်အရ မူလပုံရိပ် <math>f_k^{-1}(U)</math> သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သည်။ <math>P</math> ၏ အခြေအစုပိုင်း အစုဝင်တိုင်း၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>A</math> တွင် အဖွင့်စုဖြစ်သောကြောင့် <math>h</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသော <math>P</math> သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) ၏ စုဆုံမှတ် (limit) အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ == ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) == သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။ === အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) === အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ <math>C(c,-): C \rightarrow Set</math> သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ <math>C(-,c): C^{op} \rightarrow Set</math> သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === <math>F</math> သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>Set</math> သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်တာ <math>F</math> အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည် <math>c \in C</math> နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(c,-) \cong F</math> ဖြစ်ပြီး <math>F</math> သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\alpha: C(-,c) \cong F</math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု <math>c</math> သည် ဖန်တာ <math>F</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ <math>F</math> ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် <math>c</math> မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ <math>c</math> ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ === ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) === *'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) <math>f: X \rightarrow X</math> နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် <math>x_0</math> တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု <math>X</math> ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math>၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) <math>s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}</math> နှင့် အစုဝင် <math>0 \in \mathbb{N}</math> တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ <math>r(0) = x_0</math> နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>r \circ s = f \circ r</math> ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>r: \mathbb{N} \rightarrow X</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ *'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် <math>I_{Set}: Set \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု <math>X</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\text{Set}(*, X) \cong X</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် <math>x \in X</math> များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို <math>x</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>x: * \rightarrow X</math> များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင် <math>U: Group \rightarrow Set</math> ကို အုပ်စု <math>\mathbb{Z}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Group(\mathbb{Z},G) \cong UG</math> တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် <math>g \in UG</math> တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် <math>1</math> ကို <math>g</math> ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) <math>g: \mathbb{Z} \rightarrow G</math> ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။ *'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' <math>U: Ring \rightarrow Set</math> ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) <math>\mathbb{Z}[x]</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) <math>\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R</math> တစ်ခုကို <math>x</math> ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။ *'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင် <math>P: Set^{op} \rightarrow Set</math> ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု <math>\Omega = \{\top, \bot\}</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>Set(A,\Omega) \cong PA</math> သည် အစုပိုင်း (subset) <math>A^{\prime} \subset A</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) <math>\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် <math>A^{\prime}</math> ၏ အစုဝင်များကိုသာ <math>\top</math> ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ <math>O: Top^{op} \rightarrow Set</math> ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) <math>S</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) <math>Top(X,S) \cong O(X)</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) <math>f: X \rightarrow S</math> တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။ == ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) == ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) <math>C(c,-)</math> မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ <math>F</math> ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) <math>C</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော မည်သည့် ဖန်တာ <math>F: C \rightarrow \text{Set}</math> နှင့်မဆို <math>C</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>c \in C</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>ev_{1_c}: \text{Hom}(C(c, -), F) \cong Fc</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha</math> ကို အစုဝင် <math>\alpha_c(1_c)</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤကိုက်ညီမှုသည် <math>c</math> နှင့် <math>F</math> နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိသည်။ မှတ်ချက်။ <math>C</math> သည် ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်သော်လည်း သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ စုစည်းမှုဖြစ်သော <math>\text{Hom}(C(c, -), F)</math> သည် အစု (set) တစ်ခုသာ ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြချက် (Proof of the Bijection)''': *အစုဝင် <math>x \in Fc</math> တစ်ခုမှနေ၍ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးမည့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>\Psi: Fc \rightarrow \text{Hom}(C(c, -), F)</math> ကို ဦးစွာ သတ်မှတ်မည်။ *<math>1_c \in C(c,c)</math> မှ <math>Fd</math> သို့ မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်လျှောက် ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေရန်အတွက် ၎င်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို <math>\Psi(x)_d(f) := Ff(x)</math> အဖြစ် မဖြစ်မနေ သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative square) ၏ လိုအပ်ချက်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ *ယေဘုယျ မော်ဖစ်ဇင် <math>g: d \rightarrow e</math> တစ်ခုအတွက် <math>\Psi(x)</math> သည် သဘာဝကျကြောင်းကို စစ်ဆေးနိုင်သည်။ <math>F</math> ၏ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် <math>F(gf)(x) = Fg(Ff(x))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *၎င်းကို တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ကြည့်ပါက <math>ev_{1_c}(\Psi(x)) = \Psi(x)_c(1_c) = F(1_c)(x) = 1_{Fc}(x) = x</math> ဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ *အခြားတစ်ဖက်တွင် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည့် ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းတစ်ခု ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>\Psi(ev_{1_c}(\alpha))_d = \alpha_d</math> ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပေးသဖြင့် <math>\Psi</math> သည် ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) လည်း ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။ *ဘယ်နှင့် ညာ ပြောင်းပြန် နှစ်ခုလုံးဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> '''သဘာဝကျမှု သက်သေပြချက် (Proof of Naturality)''': *'''ဖန်တာအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Functor):''' သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\beta: F \Rightarrow G</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_c</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>\beta</math> သက်ရောက်ခြင်းနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ <math>ev_{1_c}^G(\beta \cdot \alpha) = (\beta \cdot \alpha)_c(1_c) = \beta_c(\alpha_c(1_c)) = \beta_c(ev_{1_c}^F(\alpha))</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>\text{Hom}(C(c,-), F)</math> မှ <math>Gc</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ရာတွင် သဘာဝကျကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုအတွင်း သဘာဝကျခြင်း (Naturality in the Object):''' မော်ဖစ်ဇင် <math>f: c \rightarrow d</math> တစ်ခု ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် <math>1_d</math> နေရာ၌ တန်ဖိုးရှာခြင်းသည် <math>f^{*}</math> ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) အပြင် <math>Ff</math> မှတစ်ဆင့် ပုံဖော်ခြင်းတို့နှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း ပြသမည်ဖြစ်သည်။ *သက်သေပြချက်မှာ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့် <math>\alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>(\alpha \cdot f^{*})_d(1_d) = \alpha_d(f) = Ff(\alpha_c(1_c))</math> ဖြစ်ကြောင်း ရရှိသည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော <math>C(c,-)</math> သို့မဟုတ် <math>C(-,c)</math> ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ <math>C</math> မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော <math>Set^{C^{op}}</math> သို့မဟုတ် <math>Set^C</math> ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။ === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) === ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ အုပ်စု <math>G</math> ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ <math>BG</math> အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ <math>G</math>-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ <math>G</math>-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု <math>G</math> သည် အစု <math>G</math> ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ == စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits) == === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ (Initial and Terminal Objects) === ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object)''' <math>T</math> ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>X \to T</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ '''အစ အရာဝတ္ထု (initial object) <math>I</math>''' ဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>X \in \mathcal{C}</math> တိုင်းအတွက်မဆို <math>I \to X</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိနေသည့် အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (universal properties)''' ကို အသုံးပြု၍ ကတ်တဂိုရီများအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မည်သည့်အရာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသနည်းဟု မေးမည့်အစား အခြားအရာဝတ္ထုများအားလုံးနှင့် မည်သို့ ဆက်သွယ်ပြုမူသနည်းဟု ကျွန်ုပ်တို့ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် ဖွဲ့စည်းပုံဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်း အစုသီအိုရီအရ တည်ဆောက်ပုံကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အစ အရာဝတ္ထုများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုအထိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique up to unique isomorphism) ဂုဏ်သတ္တိရှိကြသည်။ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများအတွက် သက်သေပြချက်သည်လည်း ဒွန်တွဲစွာဖြင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>I</math> နှင့် <math>I'</math> နှစ်ခုလုံးသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>f: I \to I'</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *<math>I'</math> သည်လည်း အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင် <math>g: I' \to I</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ *ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် <math>g \circ f</math> သည် <math>I</math> မှ <math>I</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>I</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>I</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် <math>\text{id}_I: I \to I</math> သည် မဖြစ်မနေ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် <math>g \circ f = \text{id}_I</math> ဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။ *အလားတူပင် <math>f \circ g</math> သည် <math>I'</math> မှ <math>I'</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>I'</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>f \circ g = \text{id}_{I'}</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် အစ အရာဝတ္ထု နှစ်ခုမဆိုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ === အစ နှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများဆိုင်ရာ ဥပမာများ === အစုများ၊ အုပ်စုများ၊ ကွင်းများ နှင့် ဖီးလ်ဒ်များ ကဲ့သို့သော ကတ်တဂိုရီများကို လေ့လာကြည့်လျှင် ၎င်းတို့၌ အစ အရာဝတ္ထုများ တည်ရှိပါက များသောအားဖြင့် စိတ်ဝင်စားဖွယ် သိပ်မကောင်းလှပေ။ ထိုသို့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မကောင်းသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အခြေခံအုတ်မြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ==== Set ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> သည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>f: \emptyset \to X</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရမည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> များပါဝင်သော အစုတစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ သတ်မှတ်သည်။ *ဤတွင် အရင်းအမြစ်ရှိ မည်သည့် <math>a</math> မဆိုသည် ပစ်မှတ်ရှိ <math>b</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော <math>\emptyset</math> တွင် မည်သည့် အစုဝင်မျှ မပါဝင်သောကြောင့် ၎င်းဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲများအစုသည် ဗလာအစုသာ ဖြစ်ရမည်။ *ဤ "ဗလာအစု ဖန်ရှင်" (empty function) သည် အလိုအလျောက် ပုံစံတကျ ဖြစ်တည်နေပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်လည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(\emptyset, X)| = 1</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) <math>\{*\}</math> မဆိုသည် <math>\mathsf{Set}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို <math>g: X \to \{*\}</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိကြောင်း ပြသရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် အစုဝင် <math>*</math> တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တိုင်းအတွက် ရောက်ရှိနိုင်သော နေရာတစ်ခုသာ ရှိသည်။ *ထို့ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သမျှသော တစ်ခုတည်းသော ဖန်ရှင်မှာ <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>g(x) = *</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function) သာဖြစ်သည်။ *ဤဖန်ရှင်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သောကြောင့် <math>|\text{Hom}_{\mathsf{Set}}(X, \{*\})| = 1</math> ဖြစ်သည်။ ==== အုပ်စုများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဗလာအစုသည် အုပ်စုတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အုပ်စုတစ်ခုတွင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါဝင်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးအဖွဲ အုပ်စု (trivial group) <math>\{e\}</math> သည် <math>\mathsf{Grp}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \{e\} \to G</math> သည် အရင်းအမြစ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ပစ်မှတ်၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\phi(e) = e_G</math> ဖြစ်သည်။ *<math>e</math> သည် အရင်းအမြစ်ရှိ တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်ဖြစ်သောကြောင့် ဤဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်နိုင်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း''': *မည်သည့် အုပ်စု <math>G</math> အတွက်မဆို အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: G \to \{e\}</math> သည် <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းကို ပစ်မှတ်ရှိ အစုဝင်တစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *ပစ်မှတ်တွင် <math>e</math> သာ ပါဝင်သောကြောင့် <math>G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>g</math> အတွက်မဆို <math>\psi(g) = e</math> ဖြစ်ရမည်။ *ဤကိန်းသေ ပုံဖော်မှုသည် အုပ်စု တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ *ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi(g_1 g_2) = e = e \cdot e = \psi(g_1)\psi(g_2)</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ *<math>\{e\}</math> သည် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို သုည အရာဝတ္ထု (zero object) အဖြစ် ပုံမှန်အားဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ ==== ကွင်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ တိကျရန် လိုအပ်သည်။ ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာတွင် <math>\mathsf{Ring}</math> ကတ်တဂိုရီသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများကို (unital rings) ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင် <math>1_R</math> ပါရှိသော ကွင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကတ်တဂိုရီရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤထပ်တူရအစုဝင်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ ထိန်းသိမ်းထားရမည် ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ <math>\phi(1_R) = 1_S</math> ဖြစ်ရမည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *မည်သည့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: \mathbb{Z} \to R</math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #အပေါင်းတွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(a + b) = \phi(a) + \phi(b)</math> ဖြစ်သည်။ #မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်း။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>\phi(1) = 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\mathbb{Z}</math> ကို အပေါင်းနည်းဖြင့် <math>1</math> မှတစ်ဆင့် ထုတ်လုပ်ထားသောကြောင့် ဤစည်းမျဉ်းနှစ်ခုသည် ပုံဖော်မှုကို အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ပေးသည်။ *မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို <math>\phi(n) = \phi(1 + 1 + \dots + 1) = 1_R + 1_R + \dots + 1_R = n \cdot 1_R</math> ဖြစ်သည်။ *ထို့ပြင် <math>\phi(-n) = -\phi(n) = -n \cdot 1_R</math> နှင့် <math>\phi(0) = 0_R</math> တို့ဖြစ်သည်။ *ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးပြီး ၎င်းသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> မှ <math>R</math> သို့သွားသော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ သုည ကွင်း (zero ring) <math>\{0\}</math> သည် <math>\mathsf{Ring}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *သုည ကွင်းတွင် <math>0</math> ဟူသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ *မည်သည့် ကွင်း <math>R</math> အတွက်မဆို ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\psi: R \to \{0\}</math> သည် <math>R</math> အတွင်းရှိ <math>r</math> တိုင်းကို <math>0</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ *သုည ကွင်းတွင် <math>1=0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\psi(1_R) = 1_{\{0\}}</math> ဖြစ်ရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် <math>\psi(1_R) = 0</math> အဖြစ် ဘေးကင်းစွာ ကူးပြောင်းသွားပြီး ၎င်းသည် မှန်ကန်သည်။ *ဤအသေးအဖွဲ ပုံဖော်မှုသည် မှန်ကန်သော ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ *၎င်းသည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ သွားနိုင်သော တစ်ခုတည်းသော ပုံဖော်မှုဖြစ်သောကြောင့် သုည ကွင်းသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ==== ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီ ==== ဤနေရာတွင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် အခြေအနေတစ်ခု ရှိလာသည်။ ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>1 \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး သုညမဟုတ်သော အစုဝင်တိုင်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ပါရှိသည့် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် အစ အရာဝတ္ထုရော အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုပါ မရှိပေ။ '''သက်သေပြချက်''': '''အစ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ထိုသို့ဆိုလျှင် <math>K</math> မှ မည်သည့် ဖီးလ်ဒ်ဆီသို့မဆို ဥပမာအားဖြင့် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အခြေခံ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{F}_p</math> ဆီသို့ ဖြစ်စေ ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိရမည်။ *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဖီးလ်ဒ်၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) ကို ထိန်းသိမ်းထားရမည်။ *သို့သော် <math>\mathbb{Q}</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{F}_p</math> ၏ ဝိသေသတန်ဖိုးမှာ <math>p</math> ဖြစ်သည်။ *ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ကိုယ်တိုင်တွင် ပုံသေ ဝိသေသတန်ဖိုးတစ်ခုသာ ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကွဲပြားသော ဝိသေသတန်ဖိုးများရှိသည့် ဖီးလ်ဒ်များဆီသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပုံဖော်၍ မရနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် ၎င်း အစ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ဟူ၍ မရှိနိုင်ပေ။ '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု မရှိခြင်း''': *ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် မဖြစ်မနေ အင်ဂျက်တစ် (injective) ဖြစ်ရမည်။ *အကယ်၍ အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် <math>T</math> သာ တည်ရှိခဲ့ပါက ဖြစ်နိုင်သမျှသော ဖီးလ်ဒ်တိုင်းမှ <math>T</math> ဆီသို့ သွားမည့် အင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။ *ဤသည်မှာ ဖီးလ်ဒ်တိုင်း၏ အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော မိတ္တူတစ်ခုစီကို ငုံထားနိုင်လောက်အောင် <math>T</math> သည် လုံလောက်စွာ ကြီးမားရမည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ *သို့သော် ကန်တာ၏ သီအိုရမ်နှင့် အစုသီအိုရီ၏ ဝိရောဓိများအရ ဖီးလ်ဒ်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ *မည်သည့် အစု <math>T</math> တစ်ခုတည်းကမျှ ဖီးလ်ဒ်အားလုံး၏ မိတ္တူများကို မငုံထားနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် အဆုံးသတ် ဖီးလ်ဒ် ဟူ၍ မတည်ရှိနိုင်ပေ။ === ကတော့ပုံများမှတစ်ဆင့် စုဆုံမှတ်များ နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (Limits and Colimits via Cones) === <math>F: \mathcal{I} \to \mathcal{C}</math> သည် ပုံကြမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>F</math> ၏ '''စုဆုံမှတ် (limit)''' ကို <math>\lim F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(-, F)</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် စုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>L \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal limit cone) <math>\lambda: \Delta_L \Rightarrow F</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ <math>F</math> ၏ '''ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit)''' ကို <math>\operatorname{colim} F</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီ <math>\int \operatorname{Cone}(F, -)</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းတွင် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် အရာဝတ္ထု <math>C \in \mathcal{C}</math> နှင့် စကြဝဠာ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ (universal colimit cone) <math>\mu: F \Rightarrow \Delta_C</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ === စုဆုံမှတ်များ၏ အခြေခံအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Essential Uniqueness of Limits) === ဘုံတူညီသော ပုံကြမ်း <math>F: \mathcal{J} \to \mathcal{C}</math> အထက်ရှိ စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> တို့ ပေးထားသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့ကြားတွင် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: L \to L'</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် စုဆုံမှတ် ကတော့ပုံများ၏ ခြေတံများနှင့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည်။ '''သက်သေပြချက်''': အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>(L, \lambda)</math> နှင့် <math>(L', \lambda')</math> နှစ်ခုလုံးသည် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည်။ <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် ကတော့ပုံများ၏ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: (L', \lambda') \to (L, \lambda)</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ဤသည်မှာ <math>\mathcal{J}</math> အတွင်းရှိ <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\lambda_i \circ u = \lambda'_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>u: L' \to L</math> တစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် <math>(L', \lambda')</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>\lambda'_i \circ v = \lambda_i</math> ဖြစ်စေမည့် <math>v: L \to L'</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော မော်ဖစ်ဇင် <math>v: (L, \lambda) \to (L', \lambda')</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>u \circ v</math> သည် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း <math>(L, \lambda)</math> သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် <math>(L, \lambda)</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်ဟူ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့်သာ တည်ရှိရမည်။ ၎င်းသည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) <math>\operatorname{id}_L</math> သာလျှင် ဖြစ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် <math>u \circ v = \operatorname{id}_L</math> ဖြစ်သည်။ တူညီသော အကြောင်းပြချက်အရ <math>v \circ u = \operatorname{id}_{L'}</math> ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>v</math> သည် <math>L</math> နှင့် <math>L'</math> ကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကတော့ပုံ တည်ဆောက်ပုံများက တစ်ခုတည်းသီးသန့်အဖြစ် ပုံဖော်သတ်မှတ်ပေးထားသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (Limit and Colimit of the Empty Diagram) === ထူးခြားသော အခြေအနေတစ်ခုမှာ ဗလာ ကတ်တဂိုရီ (empty category) <math>\mathcal{J} = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာ ကတ်တဂိုရီမှ မြစ်ဖျားခံသော ဖန်တာတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထု သတ်မှတ်ပေးမှုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင် သတ်မှတ်ပေးမှုများ မပါဝင်ပေ။ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> အတွက်မဆို ဗလာပုံကြမ်း၏ စုဆုံမှတ်သည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုဖြစ်ပြီး ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် အစ အရာဝတ္ထုဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက်''': *<math>F: \emptyset \to \mathcal{C}</math> ကို ဗလာ ပုံကြမ်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>j \in \emptyset</math> များဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မော်ဖစ်ဇင်များ မိသားစု <math>\lambda_j: c \to F(j)</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *၎င်းတို့သည် <math>\emptyset</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: j \to k</math> အတွက်မဆို သက်ဆိုင်ရာ တြိဂံများကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ *အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ <math>\emptyset</math> တွင် အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ မပါဝင်သောကြောင့် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများအတွက် အညွှန်းတပ်ထားသော အစုသည် ဗလာဖြစ်ပြီး လိုအပ်သော ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဆိုင်ရာ အခြေအနေများသည်လည်း မရှိနိုင်ပေ။ *ထို့ကြောင့် <math>F</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံကို သတ်မှတ်ပေးသော အချက်အလက်များတွင် အခြား မည်သည့် တည်ဆောက်ပုံမျှ မပါဝင်ဘဲ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထု <math>c \in \mathcal{C}</math> တစ်ခုတည်းသာ သီးသန့် ပါဝင်သည်။ *ထိုကဲ့သို့သော ကတော့ပုံနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းတို့၏ ထိပ်ဖျား အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်းအထက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> ကိုယ်တိုင်နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) တစ်ခုဖြစ်သည်။ *ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီသည် <math>\mathcal{C}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ *ဒွန်တွဲမှု (duality) နိယာမအရ ဗလာပုံကြမ်းအောက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် အောက်ခြေ အရာဝတ္ထု <math>d \in \mathcal{C}</math> သာလျှင် အပြည့်အဝ ပါဝင်သည်။ *ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (colimit) ကို <math>F</math> အောက်ရှိ ကတော့ပုံများ၏ ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု (initial object) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ဗလာပုံကြမ်း၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အစ အရာဝတ္ထု အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ <math>\blacksquare</math> === ညီမျှပိုင်း (Equalizer) === ညီမျှပိုင်း (equalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ ပုံကြမ်း (parallel pair diagram) <math>f,g:A \rightrightarrows B</math> တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤစုံတွဲအထက်ရှိ ကတော့ပုံကို <math>fa = ga</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>a:C\rightarrow A</math> တစ်ခုတည်းဖြင့် ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ညီမျှပိုင်းသည် ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသော စကြဝဠာ မြား (universal arrow) <math>h:E\rightarrow A</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\phi</math> နှင့် <math>\psi</math> တို့၏ ညီမျှပိုင်းသည် <math>\phi(g) = \psi(g)</math> ဖြစ်စေမည့် အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ခုသည် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) ဖြစ်နေပါက ညီမျှပိုင်းသည် အခြား ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်၏ ကာနယ် (kernel) ပင်ဖြစ်သည်။ === ပူးလ်ဘက် (Pullback) === ပူးလ်ဘက် (pullback) သည် ကိုစပန် ပုံကြမ်း (cospan diagram) တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ကိုစပန် ပုံကြမ်းဆိုသည်မှာ ဘုံတူညီသော ပစ်မှတ်တစ်ခုရှိသည့် ထပ်တူရမဟုတ်သော မော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခု ပါဝင်သော ပုံကြမ်းဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>B \rightarrow A \leftarrow C</math> ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိပ်ဖျား <math>D</math> ရှိသော ကိုစပန် ပုံကြမ်း <math>B \xrightarrow{f} A \xleftarrow{g} C</math> အထက်ရှိ ကတော့ပုံတစ်ခုတွင် ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤပူးလ်ဘက် <math>P</math> ကို ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>B \times_A C</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော <math>\mathbb{Z} \xrightarrow{n} \mathbb{Z} \xleftarrow{m} \mathbb{Z}</math> ၏ ပူးလ်ဘက်တွင် <math>nx=my</math> ဖြစ်စေမည့် ကိန်းပြည့်အတွဲ <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်သည်။ ဤပူးလ်ဘက်သည် <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ ထိုကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားပြီး <math>ma=nb</math> သည် <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့၏ အငယ်ဆုံး ဘုံဆတိုးကိန်း (least common multiple) ဖြစ်သည်။ ==== တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပူးလ်ဘက် နှင့် ဖိုက်ဘာများ (The Topological Pullback and Fibers) ==== ဤဥပမာသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) ပါဝင်နေသော <math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ပူးလ်ဘက် ပုံကြမ်း (pullback diagram) တစ်ခုကို စဉ်းစားထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ပူးလ်ဘက်သည် အမှတ်တစ်ခု၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖိုက်ဘာ (fiber) သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (preimage) ကို ပြန်လည်ရရှိစေသည်။ <math>\rho: \mathbb{R} \to S^1</math> သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) မှ စက်ဝိုင်းမျဉ်း (circle line) သို့သွားသော စံ ဖုံးအုပ် ပုံဖော်မှု (standard covering map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းကို ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function) ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ <math>i: \{*\} \to S^1</math> သည် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု ကို တိကျသော အမှတ် <math>1 \in S^1</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ '''ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ နှင့် သက်သေပြချက် (Formal Construction and Proof)''': *<math>\mathbf{Top}</math> အတွင်းရှိ ကိုစပန် (cospan) <math>X \xrightarrow{f} Z \xleftarrow{g} Y</math> တစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်ကို ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် (cartesian product) ရပ်ဝန်း <math>X \times Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ကို ယူ၍ တည်ဆောက်သည်။ *၎င်းရပ်ဝန်းပိုင်းတွင် <math>f(x) = g(y)</math> ဖြစ်စေမည့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(x,y)</math> များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (subspace topology) တပ်ဆင်ထားသည်။ *ကျွန်ုပ်တို့၏ တိကျသော ပုံကြမ်း <math>\mathbb{R} \xrightarrow{\rho} S^1 \xleftarrow{i} \{*\}</math> အတွက် ပူးလ်ဘက်ရပ်ဝန်း <math>P</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>P = \{(t, *) \in \mathbb{R} \times \{*\} \mid \rho(t) = i(*)\}</math> *<math>P = \{t \in \mathbb{R} \mid e^{2\pi i t} = 1\}</math> *အွိုင်လာ ပုံသေနည်း (Euler's formula) အရ <math>e^{2\pi i t} = \cos(2\pi t) + i\sin(2\pi t)</math> ဖြစ်သည်။ *ဤသည် <math>1</math> နှင့် ညီမျှရန်အတွက် <math>\cos(2\pi t) = 1</math> နှင့် <math>\sin(2\pi t) = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ *၎င်းသည် <math>t</math> သည် ကိန်းပြည့် (integer) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ပင်ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် ပူးလ်ဘက်၏ အခြေခံအစု (underlying set) သည် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> နှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ *<math>P</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီပါရှိသော <math>\mathbb{R} \times \{*\} \cong \mathbb{R}</math> မှ ဆင်းသက်လာသည့် ရပ်ဝန်းပိုင်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိန်းပြည့်များသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း အတွင်းရှိ သီးခြားဖြစ်နေသောအမှတ်များ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း <math>P</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{Z}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *အမှတ်တစ်ခု ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း တစ်လျှောက်ရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ ပူးလ်ဘက်သည် ထိုအမှတ်၏ ဖိုက်ဘာ (fiber) ကို ရရှိစေသည်ဟူသော လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဤအချက်က ပုံစံတကျ (formal) သက်သေပြလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (Inverse Limits) === ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် (inverse limit) သည် <math>\omega^{op}</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြု ဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\dots \rightarrow F_3 \rightarrow F_2 \rightarrow F_1 \rightarrow F_0</math> ဟူသော အရာဝတ္ထုများ၏ ကိန်းစဉ်တစ်ခုကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဤအချက်အလက်များကို ထိပ်ဖျား <math>c</math> မှနေ၍ ကတော့ပုံတစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\lim F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် အဆိုပါကိန်းစဉ်အထက်ရှိ အဆုံးသတ် ကတော့ပုံ (terminal cone) ပင်ဖြစ်သည်။ နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခုအနေဖြင့် p-အခြေခံကိန်းပြည့်များ (p-adic integers) <math>\mathbb{Z}_p</math> ကို လေ့လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကွင်းများဖြစ်သော <math>\mathbb{Z}/p^n</math> ကြားရှိ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) များ ကိန်းစဉ်၏ ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ === တိကျသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ပုံသဏ္ဌာန်များ (Specific Colimit Shapes) === ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်များ (colimits) သည် အထက်တွင် ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သော စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများ၏ ဒွန်တွဲ (dual) ဖြစ်သည်။ ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (Coproduct) ==== ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းလဒ် (coproduct) <math>\coprod_{j \in J} A_j</math> သည် တစ်ပိုင်းတစ်စ ပုံကြမ်း (discrete diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံ၏ ခြေတံများကို ပေါင်းလဒ် အင်ဂျက်ရှင်းများ (coproduct injections) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းတို့ကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\iota_{j'}: A_{j'} \rightarrow \coprod_{j \in J} A_j</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ==== ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း (Coequalizer) ==== ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း (coequalizer) သည် မျဉ်းပြိုင်စုံတွဲ (parallel pair) ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>f,g: A \rightrightarrows B</math> တို့အတွက် ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်းသည် <math>hf=hg</math> ဖြစ်စေမည့် စကြဝဠာ ပုံဖော်မှု (universal map) <math>h:B\rightarrow C</math> ဖြစ်သည်။ ဤဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ကတော့ပုံကို ခက်ရင်းခွ (fork) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: G \rightarrow H</math> တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲကာနယ် (cokernel) သည် <math>\phi</math> နှင့် အသေးအဖွဲ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (trivial homomorphism) <math>e: G \rightarrow H</math> တို့၏ ဒွန်တွဲညီမျှပိုင်း ဖြစ်သည်။ ==== ပွတ်ရှ်အောက် (Pushout) ==== ပွတ်ရှ်အောက် (pushout) သည် စပန် ပုံကြမ်း (span diagram) တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပေးထားသော ပုံဖော်မှုများအောက်ရှိ စကြဝဠာ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (universal commutative square) ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဋ္ဌဂံပုံသဏ္ဌာန် ရပ်ဝန်း (figure eight space) သည် အခြေခံအမှတ်မပါသော ရပ်ဝန်း ပုံကြမ်း (unbased space diagram) <math>S^1 \leftarrow * \rightarrow S^1</math> ၏ ပွတ်ရှ်အောက် ဖြစ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းသည် စက်ဝိုင်းနှစ်ခုကို ပူးပေါင်းထားသော <math>S^1 \vee S^1</math> ပုံစံဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မုန့်လက်ကောက် (torus) <math>T \cong S^1 \times S^1</math> ကို ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် (boundary) တစ်လျှောက်တွင် အပိတ်ပြား (disk) <math>D^2</math> ကို ကပ်ခြင်းပါဝင်သည့် ပွတ်ရှ်အောက်မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (Sequential Colimit or Direct Limit) ==== ကိန်းစဉ်တန်း ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် (sequential colimit) သို့မဟုတ် တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် (direct limit) သည် အော်ဒီနယ် (ordinal) <math>\omega</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော ပုံကြမ်းတစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>F_0 \rightarrow F_1 \rightarrow F_2 \rightarrow \dots</math> ကဲ့သို့သော ပုံကြမ်းမျိုးဖြစ်သည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\text{colim} F_n</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အစုများနှင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်းများ (inclusion maps) <math>X_0 \hookrightarrow X_1 \hookrightarrow \dots</math> ပါဝင်သော ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်သည် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup_{n \ge 0} X_n</math> ဖြစ်သည်။ CW ကွန်ပလက်စ် (CW complex) တစ်ခုသည် ၎င်း၏ <math>n</math>-အရိုးစုများ (<math>n</math>-skeleta) ၏ ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ == တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (Adjunction) == === ဟွမ်း-အစု တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (The Hom-Set Adjunction) === <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများ (locally small categories) ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) တစ်ခုတွင် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာအတွဲ (opposing pair of functors) ဖြစ်ကြသော <math>F: \mathcal{C} \to \mathcal{D}</math> နှင့် <math>G: \mathcal{D} \to \mathcal{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ၎င်းအပြင် အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မိသားစု (family of bijections) လည်း အတူတကွ ပါဝင်သည်။ *<math>\Phi_{c,d} : \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d) \xrightarrow{\sim} \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု (natural) ရှိရမည် ဖြစ်သည်။ ဤဆက်သွယ်ချက် မှန်ကန်သောအခါ <math>F</math> ကို <math>G</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>G</math> ကို <math>F</math> ၏ ညာတွဲဖက် (right adjoint) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယင်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>F \dashv G</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းအနေဖြင့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^\sharp \in \text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), d)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက ဘိုင်ဂျက်ရှင်း <math>\Phi_{c,d}</math> အောက်ရှိ ၎င်း၏ပုံရိပ်ကို <math>f^\flat \in \text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(d))</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ရေးသားသည်။ ဤမော်ဖစ်ဇင်နှစ်ခုကို အချင်းချင်း၏ တွဲဖက်များ (adjuncts) သိုမဟုတ် ထရန်စပို့စ်များ (transposes) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျရမည်ဟူသော လိုအပ်ချက်သည် တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အဓိကကျသော ဖွဲ့စည်းပုံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ယင်းက ဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathcal{C}</math> နှင့် <math>\mathcal{D}</math> တို့၏ အတွင်းပိုင်း ဖွဲ့စည်းပုံများဖြစ်သော မော်ဖစ်ဇင်များကို မည်သို့ လိုက်နာစောင့်ထိန်းရမည်ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲ၍ လေ့လာမည်။ ==== <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{D}</math>) ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>c</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် <math>\mathcal{D}</math> မှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) နှစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(c), -)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(c, G(-))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{D}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\Phi_{c,-}</math> သည် ဤအစုတန်ဖိုးရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>k: d \to d'</math> အတွက်မဆို ဤသဘာဝကျမှုသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>G(k)_* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c,d'} \circ k_*</math> ဤနေရာတွင် <math>k_*</math> သည် <math>k</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (postcomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ထို့အတူ <math>G(k)_*</math> သည် <math>G(k)</math> ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိကို အစုဝင်များ၏ ညီမျှခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဘာသာပြန်ဆိုပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(k \circ f^\sharp)^\flat = G(k) \circ f^\flat</math> ==== <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှု (Naturality in <math>\mathcal{C}</math>) ==== ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) <math>\mathcal{D}</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု <math>d</math> ကို အထိုင်ထားလိုက်ပါက <math>\mathcal{C}</math> မှ <math>\text{Set}</math> သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) နှစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\text{Hom}_{\mathcal{D}}(F(-), d)</math> နှင့် <math>\text{Hom}_{\mathcal{C}}(-, G(d))</math> တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်း သဘာဝကျမှုဆိုသည်မှာ <math>\mathcal{C}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>h: c' \to c</math> အတွက်မဆို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေကြောင်း အတည်ပြုပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ညီမျှခြင်းအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>h^* \circ \Phi_{c,d} = \Phi_{c',d} \circ F(h)^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F(h)^*</math> နှင့် <math>h^*</math> တို့သည် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း (precomposition) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အစုဝင်များအရ စဉ်းစားပါက မည်သည့် <math>f^\sharp: F(c) \to d</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိမည်။ <math>(f^\sharp \circ F(h))^\flat = f^\flat \circ h</math> === မေ့လျော့ ဖန်တာ နှင့် လွတ်လပ်သော ဖန်တာ (The Forgetful and Free Functors) === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများကို လေ့လာရာတွင် ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများမှစတင်လေ့ရှိသည်။ <math>\mathbb{k}</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကို စဉ်းစားမည်။ ပထမတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{k}</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သော <math>\text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ အစုများနှင့် ဖန်ရှင်များ ပါဝင်သော <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီနှစ်ခုကြားရှိ ဆက်သွယ်ချက်ကို အခြေခံတွက်ချက်မှု နှစ်ခုဖြင့် ကြားခံချိတ်ဆက်ပေးထားသည်။ ==== မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U</math>==== ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုမှ ၎င်း၏ အခြေခံ အစုဝင်များဆီသို့ ကူးပြောင်းခြင်းကို မေ့လျော့ ဖန်တာ <math>U: \text{Vect}_{\mathbb{k}} \to \text{Set}</math> က ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(V)</math> သည် အခြေခံ ဗက်တာများအစု ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်းနှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း တွက်ချက်မှုများကို ထိရောက်စွာ မေ့လျော့ပစ်လိုက်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း (linear transformation) <math>L: V \to W</math> တစ်ခုအတွက် <math>U(L)</math> သည် မူလပုံဖော်မှုအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းကို အစုများကြားရှိ ဖန်ရှင်တစ်ခုအနေဖြင့်သာ သတ်မှတ်စဉ်းစားသည်။ ==== လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F</math>==== ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အစု <math>S</math> တစ်ခုမှနေ၍ လွတ်လပ်သော ဖန်တာ <math>F: \text{Set} \to \text{Vect}_{\mathbb{k}}</math> ကို အသုံးပြုကာ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်သည်။ အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ <math>F(S)</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော လွတ်လပ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (free vector space) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>\mathbb{k}[S]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>S</math> ၏ အစုဝင်များသည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ ဗက်တာများသည် <math>\sum_{i=1}^n c_i s_i</math> ပုံစံရှိသော အဆုံးရှိ ပုံစံတကျ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (finite formal linear combinations) ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>c_i \in \mathbb{k}</math> ဖြစ်ပြီး <math>s_i \in S</math> ဖြစ်သည်။ မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှုအရ ဖန်ရှင် <math>g: S \to T</math> တစ်ခုအတွက် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>F(g): F(S) \to F(T)</math> ကို တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ၎င်းကို အခြေအစု အစုဝင်များတစ်လျှောက် <math>g</math> အား မျဉ်းဖြောင့်သဘောတရားအရ တိုးချဲ့ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ညီမျှခြင်းအားဖြင့် <math>F(g)(\sum_{i=1}^n c_i s_i) = \sum_{i=1}^n c_i g(s_i)</math> ဖြစ်သည်။ === အခြေခံ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (The Foundational Isomorphism) === မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံကျသော ရလဒ်တစ်ခုအရ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ အခြား ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုမဆိုကို ၎င်းက <math>V</math> ၏ အခြေအစုအပေါ် သက်ရောက်မှုဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဤသဘောတရားကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအရ ဖော်ပြပါက မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် အစုသီအိုရီအခြေခံ ဖန်ရှင်များကြားရှိ ပုံမှန် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (canonical bijection) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ မည်သည့် အစု <math>S</math> နှင့် မည်သည့် <math>\mathbb{k}</math>-ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>\text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \cong \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် ကိန်းရှင်နှစ်ခုလုံးအတွက် သဘာဝကျမှု ရှိသည်။ '''သက်သေပြချက်''': *ကျွန်ုပ်တို့သည် ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့ကို တည်ဆောက်မည်ဖြစ်သည်။ *ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြမည်။ *<math>\Phi: \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V) \to \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> သည် ကန့်သတ်ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>L: F(S) \to V</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Phi(L)</math> ကို ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *ထိုဖန်ရှင်သည် မည်သည့် <math>s \in S</math> အတွက်မဆို <math>f(s) = L(s)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွင်းသို့ ၎င်း၏ အခြေအစုအဖြစ် သဘာဝအလျောက် ထည့်သွင်းတည်ရှိနေသည်။ *ထို့ကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် <math>L</math> ၏ အရင်းအမြစ်ကို အခြေအစု အစုဝင်များဆီသို့ ရိုးရှင်းစွာ ကန့်သတ်ပေးလိုက်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ *<math>\Psi: \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V)) \to \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် တိုးချဲ့ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *ဖန်ရှင် <math>f: S \to U(V)</math> တစ်ခု ပေးထားပါက <math>\Psi(f)</math> ကို အောက်ပါ ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြသော ပုံဖော်မှု <math>L: F(S) \to V</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *<math>L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i f(s_i)</math> *<math>S</math> သည် <math>F(S)</math> အတွက် အခြေအစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>F(S)</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် အဆုံးရှိ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ *ဤအချက်က <math>L</math> ကို ခိုင်မာတိကျသော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု ဖြစ်စေရန် သေချာစေသည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် ပြောင်းပြန်များဖြစ်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ကြည့်မည်။ <math>\Phi \circ \Psi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>f \in \text{Hom}_{\text{Set}}(S, U(V))</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Phi(\Psi(f))(s) = \Psi(f)(s) = f(s)</math> *သို့ဖြစ်၍ <math>\Phi(\Psi(f)) = f</math> ဖြစ်သည်။ <math>\Psi \circ \Phi = \text{id}</math> ဖြစ်ခြင်း *<math>L \in \text{Hom}_{\text{Vect}_{\mathbb{k}}}(F(S), V)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>\Psi(\Phi(L))\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right) = \sum_{i=1}^n c_i \Phi(L)(s_i) = \sum_{i=1}^n c_i L(s_i)</math> *<math>L</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု ဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\sum_{i=1}^n c_i L(s_i) = L\left(\sum_{i=1}^n c_i s_i\right)</math> ဖြစ်သည်။ *သို့ဖြစ်၍ <math>\Psi(\Phi(L)) = L</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\Phi</math> နှင့် <math>\Psi</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ *အခြေအစု <math>S</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> သို့ ပုံဖော်ခြင်းသည် <math>F(S)</math> မှ <math>V</math> သို့သွားသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုအဖြစ် လွတ်လပ်စွာ တိုးချဲ့သွားနိုင်သည်ဟူသော ပင်ကိုသိစိတ်ကို ဤသက်သေပြချက်က ပုံစံတကျ လွှမ်းခြုံပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ === တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း ဥပမာများ (Examples of Adjunctions) === '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Topological adjunctions):''' <math>\text{Top}</math> ကတ်တဂိုရီမှ <math>\text{Set}</math> ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U: \text{Top} \to \text{Set}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက် (left adjoint) နှင့် ညာတွဲဖက် (right adjoint) နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>D(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်သည် အစု <math>S</math> တစ်ခုကို တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology) တပ်ဆင်ပေးပြီး ၎င်းကို <math>I(S)</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ '''ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections):''' ကြိုတင်အစဉ်ကျသောအစုများ (preorders) ကြားရှိ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ <math>F</math> နှင့် <math>G</math> တို့သည် အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ဖြစ်ကြသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>F \dashv G</math> သည် <math>F(a) \le b</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>a \le G(b)</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် <math>F</math> ကို အောက်တွဲဖက် (lower adjoint) ဟု ခေါ်ပြီး <math>G</math> ကို အထက်တွဲဖက် (upper adjoint) ဟု ခေါ်သည်။ '''ကိန်းပြည့်နှင့် ကိန်းစစ် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများ (Integer/Real posets):''' ကိန်းပြည့်များမှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ပါဝင်မှု ဖန်တာ (inclusion functor) <math>i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{R}</math> တွင် ဘယ်တွဲဖက်နှင့် ညာတွဲဖက် နှစ်ခုလုံး ရှိသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ အထက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (ceiling function) <math>\lceil - \rceil</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ညာတွဲဖက်မှာ အောက်ဆုံးကိန်းပြည့်တန်ဖိုး ဖန်ရှင် (floor function) <math>\lfloor - \rfloor</math> ဖြစ်သည်။ '''အစုပိုင်းများ နှင့် ပုံရိပ်များ (Subsets and images):''' ဖန်ရှင် <math>f: A \to B</math> တစ်ခုအတွက် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် (direct image) <math>f_*</math> နှင့် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် သို့မဟုတ် မူလပုံရိပ် (inverse image) <math>f^{-1}</math> တို့သည် ပါဝါအစုများဖြစ်သော <math>P(A)</math> နှင့် <math>P(B)</math> တို့မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကြားရှိ ဖန်တာများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာသည် တိုက်ရိုက်ပုံရိပ် ဖန်တာ၏ ညာတွဲဖက် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(A') \subseteq B'</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>A' \subseteq f^{-1}(B')</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဤပြောင်းပြန်ပုံရိပ် ဖန်တာတွင် <math>f_!</math> ဟုခေါ်သော နောက်ထပ် ညာတွဲဖက်တစ်ခု ထပ်မံရှိသေးသည်။ တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်းများတွင် အဓိကကျသော အမျိုးအစားတစ်ခုမှာ "မေ့လျော့" ဖန်တာ (forgetful functor) <math>U</math> သည် ညာတွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်ပြီး "လွတ်လပ်သော" တည်ဆောက်ပုံ ဖန်တာ (free functor) <math>F</math> သည် ဘယ်တွဲဖက်အဖြစ် ပါဝင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အောက်ပါတို့မှာ ၎င်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများဖြစ်ကြသည်။ '''အစုများ (Sets):''' အခြေခံအမှတ်ပါသော အစုများ ကတ်တဂိုရီမှ ရိုးရိုးအစုများ ကတ်တဂိုရီသို့သွားသော မေ့လျော့ဖန်တာ <math>\text{Set}_* \to \text{Set}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ <math>X_+ := X \sqcup \{*\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အခြေခံအမှတ်ပါသောအစု (pointed set) ဖြစ်သည်။ '''မိုနွိုက်များ (Monoids):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် မိုနွိုက် (free monoid) ဆိုသည်မှာ <math>X</math> မှ အစုဝင်များကို အသုံးပြု၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အဆုံးရှိ စာရင်းများ သို့မဟုတ် စကားလုံးများ ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ '''ကွင်းများ (Rings):''' [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) <math>A</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်း (free ring) ဆိုသည်မှာ တန်ဆာ အက္ခရာသင်္ချာ (tensor algebra) <math>\oplus_{n>0}A^{\otimes n}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အုပ်စု <math>G</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် ကွင်းဆိုသည်မှာ အုပ်စု ကွင်း (group ring) <math>\mathbb{Z}[G]</math> ဖြစ်သည်။ '''မော်ဂျူးများနှင့် အဘီလီယန်အုပ်စုများ (Modules/Abelian Groups):''' အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (free abelian group) ဆိုသည်မှာ အဆုံးရှိ ပုံစံတကျပေါင်းလဒ်များ (finite formal sums) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော <math>\mathbb{Z}[X]</math> ဖြစ်သည်။ အစု <math>X</math> အပေါ်အခြေခံသော လွတ်လပ်သည့် <math>R</math>-မော်ဂျူး (free <math>R</math>-module) ဆိုသည်မှာ <math>R[X]</math> ဖြစ်သည်။ '''အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (Group completion):''' ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) များ ကတ်တဂိုရီသို့ [[အဘီလီယန်အုပ်စု]]များ ပါဝင်မှုပုံဖော်ခြင်း <math>\text{Ab} \hookrightarrow \text{CMonoid}</math> ၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) သို့မဟုတ် အုပ်စု ပြည့်စုံစေခြင်း (group completion) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက်တစ်ခုမှနေ၍ အဘီလီယန်အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ '''စကေလာများ (Scalars):''' ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>\phi: R \to S</math> တစ်ခုသည် စကေလာများ ကန့်သတ်ခြင်း ဖန်တာ (restriction of scalars functor) <math>\phi^*: \text{Mod}_S \to \text{Mod}_R</math> ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်း၏ ဘယ်တွဲဖက်မှာ စကေလာများ တိုးချဲ့ခြင်း (extension of scalars) <math>(\otimes_R -)</math> ဖြစ်သည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== *{{citation |last = Riehl |first = Emily |title = Category Theory in Context |date = 2016 |publisher = Dover |url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ |isbn = 9780486809038 }} * {{citation | last1 = Eilenberg | first1 = S. | last2 = Mac Lane | first2 = S. | title = General theory of natural equivalences | journal = Transactions of the American Mathematical Society | volume = 58 | pages = 231–294 | year = 1945 }} * {{citation | last1 = Cartan | first1 = H. | last2 = Eilenberg | first2 = S. | title = Homological Algebra | publisher = Princeton University Press | place = Princeton | year = 1956 }} * {{Citation | last = Spivak | first = David | title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013 | date = 2013 | work = MIT OpenCourseWare | access-date = February 2, 2015 | url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/# }} {{refend}} [[Category:သိပ္ပံ]] [[Category:သင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] 6sl4ssqrgccxzvlc9z6xxnt2qmjp3zy 0 52841 1038019 864310 2026-06-13T17:56:36Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* လက်ရှိကိုလိုနီများ */ 1038019 wikitext text/x-wiki {{Short description|အခြားနိုင်ငံတစ်ခုမှ အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ}} {{About |နိုင်ငံရေးအယူအဆ|လူနေထူထပ်သောနေရာ|လူနေထူထပ်မှု|တိရစ္ဆာန်များ၏ ထူထပ်သောနေရာ|Colony (biology)|အခြားအသုံးအနှုန်းများ|Colony (disambiguation)}} [[File:Non-Self-Governing.png|thumb|upright=1.7| လက်ရှိ [[United Nations list of non-self-governing territories|ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများ]] (အဓိကအားဖြင့် ကျွန်းများ) နှင့် ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများကို အရောင်ဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားသော ဇယား ({{as of|2012|6|lc=on}})]] '''ကိုလိုနီ''' ({{Lang-en|'''Colony'''}}) ဆိုသည်မှာ လက်အောက်ခံ နိုင်ငံစုကို ခေါ်တွင်သည်။ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ၊ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ|ဒတ်ချ်]]၊ [[စပိန်နိုင်ငံ|စပိန်]]၊ [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ|ပေါ်တူဂီ]] စသောနိုင်ငံများသည် [[အာရှ]]၊ [[ဥရောပ]]၊ [[တောင်အမေရိက]]၊ [[အာဖရိက]] စသော တိုက်ကြီးများနှင့် သမုဒ္ဒရာများတွင် စီးပွားရေးစားကျက်နယ်ပယ်များ ရှာဖွေကြ၍ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် မိမိတို့ လက်အောက်ခံနိုင်ငံများအဖြစ် သွတ်သွင်း၍ သွေးစုပ်အုပ်ချုပ်ကြသည်။ စစ်တိုက်ခြင်း၊ ဝယ်ယူခြင်း၊ လဲလှယ်ခြင်း၊ ပြည်တွင်းရေးစွက်ဖက်ခြင်း၊ ဩဇာဖြန့်ခြင်း၊ သာသနာပြုခြင်း စသော နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် လက်နက်အင်အားနည်းပါးသော နိုင်ငံပေါင်းများစွာတို့သည် နိုင်ငံကြီးများ၏ ပိုင်နက်အင်ပါယာ အပါအဝင်များဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ထိုနိုင်ငံများတွင် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေး စနစ်ဖြင့် သီးခြားအုပ်ချုပ်ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် ကိုလိုနီနိုင်ငံအများ လွတ်လပ်လာကြသည်။ ကိုလိုနီလက်အောက်ခံ နိုင်ငံအချို့ ကျန်ရှိနေပေသေးသည်။<ref>{{Cite Encyclopedia of Hla Tha Mein|title=ကိုလိုနီ}}</ref> '''ကိုလိုနီ''' ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံခြားအုပ်ချုပ်မှု ပုံစံတစ်မျိုးအောက်တွင် ရှိသော နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး<ref>{{cite web |url= https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/colony |title= colony |date= 2021|publisher= Oxford University Press|website= [[Oxford Advanced Learner's Dictionary]]|accessdate= 8 January 2021 | quote = 1. [...] a country or an area that is governed by people from another, more powerful, country}}</ref> ထိုနယ်မြေနှင့် ၎င်း၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ ကို နိုင်ငံခြားအုပ်ချုပ်သူများ၊ ဆိုလိုသည်မှာ ကိုလိုနီဖန်တီးသူ နှင့် ၎င်းတို့၏ ''မိခင်နိုင်ငံ'' တို့မှ ခွဲထားပြီး အုပ်ချုပ်သည်။<ref name="i561">{{cite web | title=Collins Englisch Wörterbuch | website=COLONY Definition und Bedeutung | date=2017-12-20 | url=https://www.collinsdictionary.com/de/worterbuch/englisch/colony | quote=any people or territory separated from but subject to a ruling power | language=de | access-date=2025-01-10}}</ref> ဤခွဲထားအုပ်ချုပ်မှုကို မကြာခဏ ကိုလိုနီအင်ပါယာ များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ မိခင်နိုင်ငံများကို ဗဟိုအဖြစ်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် ကိုလိုနီများသည် သိမ်းပိုက်ထားခြင်း သို့မဟုတ် ပေါင်းစည်းထားခြင်း မဟုတ်သလို လက်အောက်ခံနိုင်ငံ များလည်း မဟုတ်ပေ။ အထူးသဖြင့် ခေတ်သစ်အင်ပီရီယယ်လစ်ဇင် နှင့် ၎င်း၏ ကိုလိုနီဝါဒ သည် ဤခွဲထားအုပ်ချုပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ရေရှည်တည်တံ့သော ကိုလိုနီသဘောတရား ကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။ ကိုလိုနီများကို အများအားဖြင့် အသုံးချရန်နှင့် ကိုလိုနီဖန်တီးသူများ ဖြင့် အခြေချနေထိုင်ရန် ဖန်တီးခဲ့သည်။<ref name="Overseas"/> “ကိုလိုနီ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် [[ရှေးရောမခေတ်]] မှ {{Lang|la|[[colonia (Roman)|colonia]]}} ဟူသော ရောမအခြေချနေထိုင်မှု အမျိုးအစားမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ''colonus'' (လယ်သမား၊ စိုက်ပျိုးသူ၊ စိုက်ခင်းလုပ်သူ၊ သို့မဟုတ် အခြေချနေထိုင်သူ) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ‘လယ်ယာ’ နှင့် ‘မြေပိုင်ဆိုင်မှု’ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။<ref>{{Cite book|last=Nayar|first=Pramod|title=Postcolonial Literature – An Introduction|publisher=Pearson India|year=2008|isbn=9788131713730|location=India|pages=1–2}}</ref> ထို့ပြင် ဤအသုံးအနှုန်းကို ရှေးဂရိခေတ်၏ ''apoikia'' ဟူသော နိုင်ငံခြားအခြေချနေထိုင်မှု များကို ရည်ညွှန်းရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုအခြေချနေထိုင်မှုကို တည်ထောင်သော မြို့သည် ''[[wikt:metropolis|မိခင်မြို့]]'' ဟု လူသိများလာသည်။ ခေတ်သစ်အစောပိုင်းကတည်းက သမိုင်းပညာရှင်များ၊ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင်များသည် “ကိုလိုနီ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အဓိကအားဖြင့် ၁၅ ရာစုမှ ၂၀ ရာစု [[ခရစ်နှစ်]] အတွင်း ဥရောပနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံခြားနယ်မြေများ အမျိုးမျိုးကို ရည်ညွှန်းရန် ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ကိုလိုနီဝါဒနှင့် ကိုလိုနီဖယ်ရှင်းရေး တို့ကို ဆက်စပ်ဖြစ်စဉ်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကိုလိုနီများသည် ကုန်သွယ်ရေးစခန်းများ သို့မဟုတ် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်မှု များမှ မကြာခဏ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း၊ ထိုနယ်မြေများသည် ကိုလိုနီဖန်တီးမှု ၏ ရလဒ်ဖြစ်ရန် မလိုအပ်သလို ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသော နယ်မြေများဖြစ်ရန်လည်း မလိုအပ်ပေ။ ထို့ပြင် နယ်မြေများသည် စစ်ရေးအရ သိမ်းပိုက်ခြင်း နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိပြီး တကယ်တမ်း ကိုလိုနီများအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရနိုင်သည်။ ထိုအစား နယိုကိုလိုနီဝါဒဆိုင်ရာ မှီခိုမှု အသုံးချခြင်း သို့မဟုတ် အင်ပီရီယယ်လစ်ဝါဒဆိုင်ရာ အာဏာ ကို အသုံးပြု၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ပြီး မူဝါဒများ အတင်းအကြပ်ချမှတ်ခြင်း တို့က နယ်မြေတစ်ခုကို ကိုလိုနီအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရစေနိုင်သည်။ ၎င်းက အယူအဆကို ကျယ်ပြန့်စေပြီး သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်မှု သို့မဟုတ် ရုပ်သေးနိုင်ငံ များ (ပိုမိုလွတ်လပ်သော လက်အောက်ခံနိုင်ငံများဖြစ်သည့် လက်အောက်ခံပြည်နယ် များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်) ကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားသည်။ ထို့နောက် သမိုင်းပညာရှင်အချို့က အခြားနိုင်ငံတစ်ခု၏ တကယ်တမ်းထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသော နိုင်ငံတစ်ခုကို ''အလွတ်သဘော ကိုလိုနီ'' ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အယူအဆ၏ ကျယ်ပြန့်မှုသည် မကြာခဏ အငြင်းပွားဖွယ်ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကိုလိုနီများကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် လုံလောက်စွာ မရှိသော မှီခိုနယ်မြေများ အဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ပြီး စီစဉ်ထားသည်။ အခြားအတိတ်က ကိုလိုနီများသည် လုံလောက်စွာ ပေါင်းစည်းပြီး [[ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်]] ရရှိခဲ့သည် သို့မဟုတ် [[လွတ်လပ်ရေး]] ရရှိခဲ့ပြီး၊ အချို့မှာ ကျန်ရှိနေသော ကိုလိုနီအခြေချသူလူ့အဖွဲ့အစည်းများ သို့မဟုတ် [[နယိုကိုလိုနီဝါဒ]] တို့၏ ထိန်းချုပ်မှုကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ခံရသည်။ == အယူအဆ == “ကိုလိုနီ” ဟူသော စကားလုံးသည် လက်တင်စကားလုံး {{lang|la|[[Colonia (Roman)|colōnia]]}} မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် [[ရှေးရောမခေတ်]] စစ်စခန်းများ နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် မြို့များအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် {{lang|la|[[Colonus (person)|colōnus]]}} ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် ရောမခေတ် [[လယ်သမား]] တစ်ဦးကို ရည်ညွှန်းသည်။ ရောမခေတ် {{lang|la|coloniae}} အဖြစ် စတင်ခဲ့သော အခြေချနေထိုင်မှုများတွင် [[ကိုလုံး]] (၎င်း၏ အမည်တွင် ဤသမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းထားသည်)၊ ဘဲလ်ဂရိတ် နှင့် ယောက် တို့ ပါဝင်သည်။ ရောမအင်ပါယာ၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် တစ်ချိန်က ရောမကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ဖူးသော အခြေချနေထိုင်မှု၏ ထင်ရှားသော လက္ခဏာတစ်ခုမှာ မြို့လယ်တွင် ဇယားကွက်ပုံစံ ရှိခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=James S. Jeffers|title=The Greco-Roman world of the New Testament era: exploring the background of early Christianity|url=https://books.google.com/books?id=YGmKaXiUDiYC|year=1999|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-1589-0|pages=[https://books.google.com/books?id=YGmKaXiUDiYC&pg=PA52 52–53]}}</ref> အသုံးပြုမှု၏ ရှည်လျားပြီး ပြောင်းလဲနေသော သမိုင်းကြောင်းဖြင့် ကိုလိုနီများကို “အခြေချကိုလိုနီများ” မှ ခွဲခြားထားပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အခြေချနေထိုင်မှု သို့မဟုတ် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ ပိုမိုသတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး နယ်မြေဆိုင်ရာ သဘောမျိုး မဟုတ်ပေ။<ref name="Overseas">{{Cite book |last=Stanard |first=Matthew G. |url=https://books.google.com/books?id=pZlNDwAAQBAJ |title=European Overseas Empire, 1879 - 1999: A Short History |date=2018 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-13013-0 |doi=10.1002/9781119367376 |pages=4–5 |language=en | quote=One kind of colony comprises a group of people that leaves one place to settle in a distant land, and who then remain free of formal control of their country of origin. Ancient Greeks who departed the area around the Aegean Sea to establish settlements around the Mediterranean are an example of this, as is, more recently, the “colony” of Italians who settled in New York City from the late 1800s. A colony can also be such a settlement that remains controlled by the land from which the colonists originated. By 241 bce, the Roman Republic had established its first province in Sicily, for instance. More recent examples are Virginia and Australia, founded as British colonies in 1607 and 1788, respec-tively. A third type of colony is a territory conquered by a foreign power and placed in a subservient relationship within that power’s empire, but that, for whatever reason, is not settled by large numbers of people from the metropole. [...] A "colonist" is someone from a colonizing power who settles in a foreign or colonized land, a "colonizer" someone who engages in conquest and foreign rule, and the "colonized" those people subject to colonization, that is, indigenous people (natives) ruled over by foreigners and oftentimes dispossessed of their lands. To “colonize” (noun: “colonization”) usually refers to setting up a colony, that is, taking and populating lands. “Colonialism,” by contrast, often refers either to colonization or more generally to engaging in the practice of empire. This book emphasizes a major distinction, namely between “colonies” controlled by a metropole yet overwhelmingly populated by indigenous peoples, and “settler colonies,” lands where colonists took land for settlement.}}</ref> == ရှေးခေတ်ဥပမာများ == * [[ကာသေ့ဂျ်]] - ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[ကဒစ်]] - ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[ဆိုင်ရင်း၊ လစ်ဗျား|ဆိုင်ရင်း]] - [[ဆန်တိုရင်နီ|သယ်ရာ]] ၏ ဂရိလူမျိုး များ၏ ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[ဆစ်လီ]] - တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဂရိ၊ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[ဆာဒီနီးယား]] - ဖိုနီးရှား]] ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[မာဆေး]] - [[ရှေးဂရိ|ဂရိ]] ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[မော်လတာ]] - ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[ကိုလုံး]] - [[ရှေးရောမခေတ်|ရောမ]] ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ခေတ်သစ်အမည်သည် လက်တင်အသုံးအနှုန်း “colonia” ကို ရည်ညွှန်းသည်။ * [[ကန်ဒါဟာ]] - ဘီစီ ၃၃၀ တွင် အလက်ဇန္ဒားမင်းကြီး၏ ဟယ်လီနစ်ခေတ်အတွင်း [[ရှေးဂရိ|ဂရိ]] ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ == ခေတ်သစ်သမိုင်းဆိုင်ရာ ဥပမာများ == {{Main|List of colonies}} * '''[[လန်စီ မီးဒိုး]]''' - {{circa}} ၁၀၂၅ ခုနှစ်တွင် တည်ရှိခဲ့သော နော့စ် ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * '''{{flag|အင်ဂိုလာနိုင်ငံ}}''' - ၁၆ ရာစုမှ ၁၉၇၅ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရသည်အထိ ပေါ်တူဂီ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * '''{{flag|ဩစတြေးလျ}}''' - ၁၉၀၁ တွင် ဖက်ဒရေးရှင်း မှတစ်ဆင့် ဗြိတိသျှဒိုမီနီယံ အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၇၈၈ မှ ၁၈၂၉ အကြား တည်ထောင်ခဲ့သော ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ခြောက်ခုမှ ဆင်းသက်လာသည်။ * '''{{flag|ဘာဘေးဒိုးစ်နိုင်ငံ}}''' - အတ္တလန္တိတ် ကျွန်ကုန်သွယ်မှုတွင် အရေးပါခဲ့သော ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်ပြီး ၁၉၆၆ တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ * '''{{flag|ဘရာဇီးနိုင်ငံ}}''' - ၁၆ ရာစုမှ ပေါ်တူဂီကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈၂၂ မှ လွတ်လပ်သည်။ * '''{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}}''' - ပထမဦးစွာ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]] မှ နယူးဖရန့်စ် (၁၅၃၄-၁၇၆၃) နှင့် အင်္ဂလန် (နယူးဖောင်လန်၊ ၁၅၈၂) တို့က ကိုလိုနီဖန်တီးခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်မှု (၁၇၆၃-၁၈၆၇) အောက်တွင် ရှိခဲ့ပြီး [[ဒိုမီနီယံအဆင့်]] ရရှိပြီး “ကိုလိုနီ” အမည်တံဆိပ် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ * '''{{flag|ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ}}''' - ၁၉၀၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ဘယ်လ်ဂျီယံ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းမတိုင်မီ ဘုရင် [[ဘယ်လ်ဂျီယံ၏ဘုရင် လီယိုပိုလ် ဒုတိယ|လီယိုပိုလ် ဒုတိယ]] ၏ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည်။ * '''{{flag|ပြင်သစ်ပိုင် အင်ဒိုချိုင်းနား}}''' - ၁၈၈၇ အောက်တိုဘာတွင် အန်နမ်၊ တွန်ကင်း၊ ကိုချင်ချိုင်းနား (ယခုခေတ် ဗီယက်နမ်ကို ဖွဲ့စည်းသည်) နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတော်တို့မှ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၈၉၃ ပြင်သစ်-ဆီယမ်ပဋိပက္ခ နောက်ပိုင်း လာအိုကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဤဖက်ဒရေးရှင်းသည် ၁၉၅၄ အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။ အကာကွယ်နယ်လေးခုတွင် ပြင်သစ်တို့က ဒေသခံအုပ်ချုပ်သူများဖြစ်သော ဗီယက်နမ်ဧကရာဇ်များ၊ ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင်များ နှင့် လွမ်ဖရာဘန်ဘုရင်များကို အာဏာတွင် တရားဝင်ထားခဲ့သော်လည်း၊ အာဏာအားလုံးကို ၎င်းတို့လက်ထဲတွင် စုစည်းထားပြီး ဒေသခံအုပ်ချုပ်သူများသည် အမည်ခံအဖြစ်သာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ * '''{{flag|ဂါနာနိုင်ငံ}}''' - [[ဥရောပ]] နှင့် ဂါနာ (ရွှေကမ်းရိုး ဟု လူသိများ) အကြား ဆက်သွယ်မှုသည် ၁၅ ရာစုတွင် ပေါ်တူဂီ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဥရောပနိုင်ငံများမှ ကိုလိုနီများစွာ တည်ထောင်ခြင်းသို့ မကြာမီ ဦးတည်သွားခဲ့သည်- ပေါ်တူဂီရွှေကမ်းရိုး (၁၄၈၂-၁၆၄၂)၊ ဒတ်ချ်ရွှေကမ်းရိုး (၁၅၉၈-၁၈၇၂)၊ ဆွီဒင်ရွှေကမ်းရိုး (၁၆၅၀-၁၆၆၃)၊ ဒိန်းမတ်ရွှေကမ်းရိုး (၁၆၅၈-၁၈၅၀)၊ ဘရန်ဒန်ဘာဂါနှင့် ပရူးရှန်ရွှေကမ်းရိုး (၁၆၈၅-၁၇၂၁) နှင့် ဗြိတိသျှရွှေကမ်းရိုး (၁၈၂၁-၁၉၅၇)။ ၁၉၅၇ တွင် ဂါနာသည် ဆာဟာရအာဖရိကတောင်ပိုင်းရှိ ပထမဆုံး လွတ်လပ်ရေးရရှိသော အာဖရိကကိုလိုနီဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''{{flag|ဂရင်းလန်း}}''' - ၁၇၂၁ မှ ဒိန်းမတ်-နော်ဝေး၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈၁၄ မှ ၁၉၅၃ အထိ [[ဒိန်းမတ်]] ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ တွင် ဂရင်းလန်းသည် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ၏ တန်းတူအစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၉ တွင် အိမ်တွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၉ တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် တိုးချဲ့ရရှိခဲ့သည်။ [[အမေရိကတိုက်များ၏ ဒိန်းမတ်ကိုလိုနီဖန်တီးမှု]] ကိုလည်း ကြည့်ပါ။ * '''ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ''' - ၁၅ ရာစုမှ ပေါ်တူဂီ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၄ မှ လွတ်လပ်သည်။ * '''ဗြိတိသျှဟောင်ကောင်''' - ၁၈၄၁ မှ ၁၉၉၇ အထိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီ (၁၉၈၃ မှ ဗြိတိသျှမှီခိုနယ်မြေ) ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ တရုတ်၏ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ ဖြစ်သည်။ * '''ဗြိတိသျှရာဇ''' - ၁၈၅၈ မှ ၁၉၄၇ အထိ ယခုခေတ် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှင့် ပါကစ္စတန်တို့ ပါဝင်သော အင်ပီရီယယ်နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပြီး၊ ဒေသများကို [[ဗြိတိသျှရာဂျ်|ဗြိတိသျှအစိုးရ]] မှ တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၅ ရာစုမှ ၁၉၆၁ အထိ ပေါ်တူဂီအိန္ဒိယ ([[ဂိုအာ]]) သည် [[ပေါ်တူဂီ]] ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ပန်ဒီချယ်ရီ နှင့် ချန်ဒါနာဂိုး တို့သည် ၁၇၅၉ မှ ၁၉၅၄ အထိ ပြင်သစ်အိန္ဒိယ ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ သရန်ဂမ်ဘာဒီ၊ ဆီရန်ပိုးနှင့် နီကိုဘားကျွန်းများ မှ ဒိန်းမတ်၏ သေးငယ်သော ကိုလိုနီများသည် ၁၆၂၀ မှ ၁၈၆၉ အထိ ဒိန်းမတ်အိန္ဒိယ ဟု လူသိများခဲ့သည်။ * '''{{flag|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ}}''' - နယ်သာလန် ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၉ တွင် အပြည့်အဝ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/dppa/decolonization/en/nsgt|title = Non-Self-Governing Territories | the United Nations and Decolonization}}</ref> * '''{{flag|ဂျမေကာနိုင်ငံ}}''' - ၁၆ နှင့် ၁၇ ရာစုများတွင် စပိန်အနောက်အင်ဒီး ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၅ တွင် အင်္ဂလိပ် ကိုလိုနီ ဖြစ်လာပြီး ၁၉၆၂ တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ * '''လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ''' - ၁၈၂၁ တွင် အမေရိကန် ပုဂ္ဂလိကနိုင်ငံသားများက အာဖရိကန်-အမေရိကန် လွတ်လပ်သူများ ၏ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုအတွက် တည်ထောင်ခဲ့သော ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ ၁၈၄၇ ဇူလိုင် ၂၆ တွင် အမေရိကန်ကိုလိုနီဖန်တီးမှုအသင်း မှ လိုက်ဘေးရီးယား၏ လွတ်လပ်ရေးကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟေတီ ပြီးနောက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး လူမည်းသမ္မတနိုင်ငံဖြစ်သည်။ * '''ပေါ်တူဂီမကာအို''' - ၁၅၅၇ မှ ၁၉၉၉ အထိ [[ပေါ်တူဂီ]] ၏ ကိုလိုနီ (၁၉၇၆ မှ “ပေါ်တူဂီအုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ တရုတ်နယ်မြေ”) ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ တွင် ဟောင်ကောင်ပြီးနောက် နှစ်နှစ်အကြာ တရုတ်၏ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''{{flag|မလေးရှားနိုင်ငံ}}''' - ၁၅၁၁ တွင် [[မလက္ကာ]] ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် [[ပေါ်တူဂီအင်ပါယာ]] မှ အစပြုကိုလိုနီဖန်တီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/5/1/timeline-malaysias-history|title=Timeline: Malaysia's history|website=www.aljazeera.com}}</ref> ၁၅၁၁ နောက်ပိုင်း ဗြိတိန်သည် [[မလေးကျွန်းဆွယ်]] တွင် ကိုလိုနီများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးဆိပ်ကမ်းများ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပင်နန်းကို ဗြိတိသျှအရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ သို့ ငှားရမ်းခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်အင်ပါယာ သည် မလေးရှားကို ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ ကုန်သွယ်ရန် ရှာဖွေစဉ် တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.malaysia-traveller.com/dutch-in-malaysia.html|title=Dutch In Malaysia|website=Malaysia Traveller}}</ref> * '''{{flag|မော်လတာနိုင်ငံ}}''' - ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးစစ်ပွဲ မှ ၁၈၀၀ မှ လွတ်လပ်ရေးရသည့် ၁၉၆၄ အထိ ဗြိတိသျှ၏ အကာကွယ်နယ် နှင့် နောက်ပိုင်း ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့သည်။ * '''{{flag|မိုဇမ်ဘစ်နိုင်ငံ}}''' - ၁၅ ရာစုမှ ပေါ်တူဂီ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၅ မှ လွတ်လပ်သည်။ * '''{{flag|ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ}}''' - {{circa|၁၅၆၅}} မှ ၁၈၉၈ အထိ [[စပိန်]] ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ပြီး စပိန်အရှေ့အင်ဒီး ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ {{refn|၁၅၂၁ တွင် [[ဖာဒီနန် မက်ဂျယ်လန်]] ဦးဆောင်သော စူးစမ်းလေ့လာရေးအဖွဲ့သည် ကျွန်းများသို့ ဆိုက်ကပ်ခဲ့ပြီး၊ [[ရူး လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို့စ်]] က စပိန်၏ ''မင်းသား ဖိလစ်'' (နောက်ပိုင်း [[ကက်စတီး၏ ဖိလစ် ပထမ]] ဖြစ်လာသူ) အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကျွန်းများကို ''Las Islas Filipinas'' ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၅၆၄ တွင် နောက်ထပ်စူးစမ်းလေ့လာရေးတွင် [[မိုက်ဂဲလ် လိုပက်ဇ် ဒီ လီဂတ်ဇပီ]] က ဖိလစ်ပိုင်ကို စပိန်အတွက် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၅၉၉ တွင် လူကြိုက်များသော ဆန္ဒခံယူပွဲအပြီးတွင် စပိန်၏ တရားဝင်အချုပ်အခြာအာဏာသည် စတင်ခဲ့သည်ဟု ငြင်းခုံနိုင်သည်။<ref>{{cite book|first1=Damaso|last1=De Lario|first2=Dámaso|last2=de Lario Ramírez|title=Re-shaping the world: Philip II of Spain and his time|url=https://books.google.com/books?id=8r8eIuAJpTAC|year=2008|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=978-971-550-556-7|chapter=Philip II and the "Philippine Referendum" of 1599|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8r8eIuAJpTAC&pg=PA93}}</ref>}} ၁၈၉၈ မှ ၁၉၄၆ အထိ အမေရိကန် ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော ကော်မန်ဝဲလ် အဆင့်ရရှိခဲ့ပြီး ၁၉၄၆ တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ * '''{{flag|ပေါ်တိုရီကိုနိုင်ငံ}}''' - ၁၄၉၃ မှ ၁၈၉၈ အထိ [[စပိန်]] ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၈၉၈ တွင် [[အမေရိကန်]] ၏ ကိုလိုနီပိုင်ဆိုင်မှုသို့ ကူးပြောင်းခဲ့သည်။<ref>[http://www.voluntownpeacetrust.org/a-peace-of-history-blog/the-recolonization-of-puerto-rico-part-1 ''The Recolonization of Puerto Rico, Part 1.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030429/http://www.voluntownpeacetrust.org/a-peace-of-history-blog/the-recolonization-of-puerto-rico-part-1 |date=14 September 2021 }} The Voluntown Peace Trust. 22 July 2021. Accessed 13 September 2021.</ref><ref>[https://scholarsarchive.library.albany.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=lacs_fac_scholar ''Colonialism in Puerto Rico.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030429/https://scholarsarchive.library.albany.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=lacs_fac_scholar |date=14 September 2021 }} Pedro Caban. SUNY-Albany. Latin American, Caribbean, and US Latino Studies Faculty. 2015. p. 516. Accessed 13 September 2021.</ref><ref>C.D. Burnett, et al., ''Foreign in a Domestic Sense: Puerto Rico, American Expansion, and the Constitution.'' Duke University Press. 2001. {{ISBN|9780822326984}}</ref> အမေရိကန်က ၎င်းကို “ပေါင်းစည်းမထားသော နယ်မြေ” အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.doi.gov/oia/islands/politicatypes ''Definitions of Insular Area Political Organizations.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731200047/https://www.doi.gov/oia/islands/politicatypes |date=31 July 2019 }} U.S. Department of the Interior. Office of Insular Affairs. 2021. Accessed 13 September 2021.</ref> ၁၉၁၄ တွင် ပွာတိုရီကိုအောက်လွှတ်တော်က အမေရိကန်မှ လွတ်လပ်ရေးအတွက် တညီတညွတ်တည်း မဲပေးခဲ့သော်လည်း၊ အမေရိကန်ကွန်ဂရက်က ၎င်းကို “ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် မညီညွတ်” သော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပယ်ချခဲ့ပြီး ၁၉၀၀ '''ဖိုရာကာအက်ဥပဒေ''' ကို ချိုးဖောက်သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>Juan Gonzalez. ''Harvest of Empire'' Penguin Press. 2001. pp.60–63.{{ISBN|978-0-14-311928-9}}</ref> ၁၉၅၂ တွင် အမေရိကန်ကွန်ဂရက်က ပွာတိုရီကို၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြုပြီးနောက် ၎င်း၏ တရားဝင်အမည်သည် “ပွာတိုရီကို ကော်မန်ဝဲလ်” ဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း၊ အမည်သစ်သည် “ပွာတိုရီကို၏ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို မပြောင်းလဲခဲ့ပေ။”<ref>{{cite web |url=https://fam.state.gov/FAM/07FAM/07FAM1120.html#M1121_2_1 |title=7 FAM 1120 Acquisition of U.S. Nationality in U.S. Territories and Possessions |access-date=13 September 2021 |date=January 3, 2013 |work=U.S. Department of State Foreign Affairs Manual Volume 7 - Consular Affairs |publisher=U.S. Department of State |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081013/https://fam.state.gov/FAM/07FAM/07FAM1120.html#M1121_2_1 |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.puertorico-herald.org/issues/2002/vol6n30/LetPRDecideHow2End-en.html "Let Puerto Rico Decide How to end its Colony Status: True Nationhood Stands on the Pillar of Independence."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030430/http://www.puertorico-herald.org/issues/2002/vol6n30/LetPRDecideHow2End-en.html |date=14 September 2021 }} Rosalinda de Jesus. ''The Allentown Morning Call''. Republished by The Puerto Rico Herald. July 21, 2002. San Juan, Puerto Rico. Retrieved 13 September 2021.</ref> ထိုနှစ်တွင် အမေရိကန်သည် ကုလသမဂ္ဂသို့ ကျွန်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော နယ်မြေဖြစ်သည်ဟု အကြံပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Puerto Rico - The debate over political status|url=https://www.britannica.com/place/Puerto-Rico|access-date=2021-09-11|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref>{{efn|၎င်း၏ အဋ္ဌမအကြိမ် အစည်းအဝေးအတွင်း၊ [[ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံ]] သည် ၁၉၅၃ နိုဝင်ဘာ ၂၇ တွင် ပွာတိုရီကို၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို Resolution 748 (VIII) ဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။<ref>[https://www.un.org/documents/ga/res/8/ares8.htm Resolution 748 (VIII)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506000907/https://www.un.org/documents/ga/res/8/ares8.htm |date=6 May 2019 }}. [Note: To access the text of the UN document, scroll down the list that appears until Resolution "748 (VIII)", dated "November 27, 1953", is found. Click on the link "748 (VIII)" to view the text of the Resolution. Important: This is a UN document database query server; documents are served on-the-fly. Saving the link that appears when the document opens will not provide access in the future.] Retrieved 13 September 2021.</ref> ၎င်းသည် ပွာတိုရီကို၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရမှုကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် (ကုလသမဂ္ဂပဋိညာဉ်စာတမ်း အပိုဒ် ၇၃(စ) အောက်တွင်)။ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် အထွေထွေညီလာခံ၏ ၄၀% ခန့်မှ ထောက်ခံမဲဖြင့် အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၆၀% ကျော်က မဲမပေးဘဲ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်မဲပေးခဲ့သည် (၂၀ မဲထောက်ခံ၊ ၁၆ မဲဆန့်ကျင်၊ ၁၈ မဲမပေး)။ ယနေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂသည် “ပွာတိုရီကိုသည် ကိုလိုနီဖြစ်သည် မဟုတ်သည်” ကို ဆက်လက်ငြင်းခုံနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-17-4-c.html#|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610210536/http://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-17-4-c.html%23|url-status=dead|title=''Puerto Rico: Commonwealth, Statehood, or Independence?'' Constitutional Rights Foundation|archive-date=June 10, 2009}}</ref>}} အမေရိကန်သည် “အင်ပီရီယယ်အခန်းကဏ္ဍကို လူသိရှင်ကြား မဆောင်ရွက်လိုဘဲ၊ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှု၏ ထင်ရှားသော ကွဲလွဲမှုများကို လူသိရှင်ကြား အသိအမှတ်ပြုရန် စိတ်အားထက်သန်မှု မရှိပေ။”<ref>Sidney W. Mintz. ''Three Ancient Colonies.'' Harvard University Press. 2010. pp. 135-136.</ref>{{efn|Sidney Mintz ၏ ကိုးကားချက်သည် ဆက်လက်၍ “ကျွန်ုပ်တို့၏ သမိုင်းတွင် တစ်စုံတစ်ခုသည် အခြားလူများကို အုပ်ချုပ်ရန် ကျွန်ုပ်တို့၏ အတွေးကို အလွန်ခက်ခဲစေသည်။ ပွာတိုရီကို၏ နိုင်ငံရေးအဆင့်အတန်းသည် မြောက်အမေရိက ‘မိသားစု’ အတွင်း ၎င်း၏ ရာစုနှစ်တစ်ခုအတွင်း အမှန်တကယ် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ သို့သော် တိုမတ်စ် ဘလန်ကို ရေးသားခဲ့သော အမြဲတမ်း ယာယီအဆင့်အတန်းသည် ယခုထိ အဆုံးသတ်မသွားသေးပါ။”}} ကျွန်းကို အမေရိကန် ဖက်ဒရယ်တရားသူကြီးများ၊<ref>[https://www.nytimes.com/2020/10/28/us/juan-torruella-groundbreaking-us-appeals-judge-dies-at-87.html ''Juan Torruella, Groundbreaking U.S. Appeals Judge, Dies at 87.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210911004323/https://www.nytimes.com/2020/10/28/us/juan-torruella-groundbreaking-us-appeals-judge-dies-at-87.html |date=11 September 2021 }} Sam Roberts. The New York Times. 28 October 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> အမေရိကန် ကွန်ဂရက်အမတ်များ၊<ref>[https://theglobepost.com/2020/07/16/us-puerto-rico/ ''Can't We Just Sell the World's Oldest Colony and Solve Puerto Rico's Political Status?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030429/https://theglobepost.com/2020/07/16/us-puerto-rico/ |date=14 September 2021 }} Luis Martínez-Fernández. 16 July 2020. Accessed 13 September 2021.</ref><ref>[https://thehill.com/latino/517921-hopes-for-dc-puerto-rico-statehood-rise ''Hopes for DC, Puerto Rico statehood rise.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819000559/https://thehill.com/latino/517921-hopes-for-dc-puerto-rico-statehood-rise |date=19 August 2021 }} Marty Johnson and Rafael Bernal. The Hill. 24 September 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> ပွာတိုရီကို တရားရုံးချုပ်၏ တရားသူကြီးချုပ်၊<ref>José Trías Monge. ''Puerto Rico: The trials of the oldest colony in the world.'' Yale University Press. 1997. p.3. {{ISBN|9780300076189}}</ref> နှင့် ပညာရှင်များစွာ<ref>Angel Collado-Schwarz. ''Decolonization Models for America's Last Colony: Puerto Rico.'' Syracuse University Press. 2012. {{ISBN|0815651082}}</ref>{{efn|၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ ပွာတိုရီကို၏ လက်ရှိကိုလိုနီအဆင့်အတန်းကို ထပ်မံကိုးကားမှုများအတွက် Nicole Narea၊<ref>[https://www.msn.com/en-us/money/news/live-results-for-puerto-ricos-statehood-referendum/ar-BB1aF94A ''Live results for Puerto Rico's statehood referendum.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030428/https://www.msn.com/en-us/money/news/live-results-for-puerto-ricos-statehood-referendum/ar-BB1aF94A |date=14 September 2021 }} Nicole Narea. MSN Microsoft News. 5 November 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> Amy Goodman နှင့် Ana Irma Rivera Lassén၊<ref>[https://www.democracynow.org/2020/11/6/puerto_rico_ana_irma_rivera_lassen ''Puerto Ricans Vote to Narrowly Approve Controversial Statehood Referendum & Elect 4 LGBTQ Candidates.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908232158/https://www.democracynow.org/2020/11/6/puerto_rico_ana_irma_rivera_lassen |date=8 September 2021 }} Amy Goodman and Ana Irma Rivera Lassén. Democracy Now! 6 November 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> David S. Cohen<ref>[https://www.rollingstone.com/politics/politics-features/the-political-travesty-of-puerto-rico-196852/ ''The Political Travesty of Puerto Rico: Like all U.S. territories, Puerto Rico has no real representation in its own national government.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908232211/https://www.rollingstone.com/politics/politics-features/the-political-travesty-of-puerto-rico-196852/ |date=8 September 2021 }} David S. Cohen. RollingStone. 26 September 2017. Accessed 15 December 2020.</ref> နှင့် Sidney W. Mintz<ref>Sidney W. Mintz. ''Three Ancient Colonies: Caribbean Themes and Variations.'' Cambridge Massachusetts: Harvard University Press. 2010. p. 134.</ref> တို့ကို ကြည့်ပါ။}} အပါအဝင် လူများစွာက ကိုလိုနီဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ * '''{{flag|တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ}}''' - အာဖရိက၊ ဒတ်ချ်၊ ဗြိတိသျှ နှင့် အန်ဂူနီတို့၏ နယ်မြေများနှင့် ကိုလိုနီများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ်နိုင်ငံဖြစ်သော နယ်မြေကို ၁၈၀၆ မှ ၁၉၁၀ အထိ ဗြိတိသျှက တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ၁၉၁၀ တွင် [[တောင်အာဖရိကသမဂ္ဂ]] ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော ဒိုမီနီယံဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''{{flag|သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ}}''' - ၁၈၁၅ မှ ၁၉၄၈ အထိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး [[သီဟိုဠ်]] ဟု လူသိများသည်။ ၁၉၇၂ အထိ [[ဗြိတိသျှဒိုမီနီယံ]] ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၆-၁၇ ရာစုများတွင် ပေါ်တူဂီကိုလိုနီ နှင့် ၁၇-၁၈ ရာစုများတွင် ဒတ်ချ်ကိုလိုနီ လည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ * '''ကိုရီးယားနိုင်ငံ''' - ၁၉၁၀ မှ ၁၉၄၅ အထိ ဂျပန် ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။ [[မြောက်ကိုရီးယား]] နှင့် [[တောင်ကိုရီးယား]] တို့ကို ၁၉၄၈ တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ * '''{{flag|ထိုင်ဝမ်}}''' - ဒတ်ချ် (၁၆၂၄-၁၆၆၂)၊ စပိန် (၁၆၂၆-၁၆၄၂)၊ တရုတ် (၁၆၈၃-၁၈၉၅) နှင့် ဂျပန် (၁၈၉၅-၁၉၄၅) အပါအဝင် အာဏာပိုင်မျိုးစုံ၏ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှု၏ ရှုပ်ထွေးသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။<ref name="gutenberg-e.org">{{cite web| url = http://www.gutenberg-e.org/andrade/conclusion.html| author1=Tonio Andrade|author1-link=Tonio Andrade|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish, and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press}}</ref> ကိုလိုနီမဖြစ်မီ (၁၆၂၄ မတိုင်မီ) နေထိုင်သူများသည် ယခုခေတ် ထိုင်ဝမ်လူမျိုး အများစု၏ လူမျိုးရေးအရ [[ဟန်တရုတ်]] မဟုတ်ဘဲ၊ လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာစကားအရ ဩစတြိုနီးရှန်း ထိုင်ဝမ်ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းတွင် နှစ်ကြိမ်၊ ထိုင်ဝမ်သည် တရုတ် အစိုးရများ အတွက် ''ကွာဆီ'' ပြည်နှင်ဒုက္ခသည်အစိုးရ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ ပထမအကြိမ်မှာ မင်သစ္စာခံ ထုန်းနင်းနိုင်ငံတော် (၁၆၆၂-၁၆၈၃) ဖြစ်ပြီး ဒုတိယအကြိမ်မှာ ယခုခေတ် တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ (ROC) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဆက်ခံမှု သို့မဟုတ် ဆက်လက်တည်ရှိမှု ကို ၁၉၁၂-၁၉၄၉ တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ မှ တရားဝင်တောင်းဆိုထားပြီး၊ ၁၉၄၉ တွင် တရုတ်ပြည်မကြီးမှ ထိုင်ဝမ်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည် တရုတ်ပြည်တွင်းစစ် (၁၉၂၇-၁၉၄၉) ၏ နောက်ဆုံးနှစ်များအတွင်း။ ROC သည် ၎င်း၏ ''တကယ်တမ်း'' နယ်မြေဖြစ်သော ထိုင်ဝမ်ကျွန်း နှင့် ၎င်း၏ အသေးစားဂြိုဟ်တုကျွန်းများ နီးပါးအားလုံးပါဝင်ပြီး၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ (တရုတ်ပြည်မကြီး၊ ဟောင်ကောင် နှင့် မကာအို ပါဝင်သည်) နှင့် သီးခြားနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ထိုင်ဝမ်ကို ဆက်လက်အုပ်ချုပ်နေသည်။ * '''{{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|1777}}''' - ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဆယ်သုံးခု ၏ ပြည်ထောင်စုမှ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဗာဂျီးနီးယားကိုလိုနီ သည် ဆယ်သုံးကိုလိုနီများအနက် ပထမဆုံးဖြစ်သည်။ ၁၇၇၆ ဇူလိုင်တွင် ဆယ်သုံးခုလုံးက လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများကို နှင်ထုတ်ခဲ့သည်။ == ယနေ့ခေတ် ကိုလိုနီနယ်မြေများ == ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၆၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှအေထိ အင်အားကြီး အင်ပါယာ များစွာ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။သို့သော် နိုင်ငံအများစုမှာ လွတ်လပ်ရေးရရှိသွားကြပြီ ဖြစ်၏။သို့သော် ယနေ့အချိန်အထိကိုလိုနီနယ်မြေအဖြစ်ကမ္ဘာတစ်ဝန်းကျင် တည်ရှိကြသေးသည်။ အထင်ရှားဆုံးပြောရလျှင် သြစတေးလျှနှင့် နယူးဇီလန်းတို့ ဘဲဖြစ်ပါသည်။ ထိုနယ်မြေများသည် ယနေ့ချိန်ထိအောင် ဗြိတိသျှ၏ ကိုလိုနီနယ်မြေများ ဖြစ်ပါသည်။လွတ်လပ်ရေးမရရှိသေးပါ။ == ဆက်လက်ကြည့်ရှုရန် == * [[ကိုလိုနီဝါဒ]] * [[ကိုလိုနီဖန်တီးမှု]] * [[ကိုလိုနီဖယ်ရှင်းရေး]] * [[ဒီမိုကရက်တစ်ငြိမ်းချမ်းရေးသီအိုရီ]] * [[အသုံးချကိုလိုနီဝါဒ]] * [[အာဖရိကအတွက် အပြိုင်အဆိုင်]] * [[ကိုလိုနီအခြေချသူဝါဒ]] * [[ကုလသမဂ္ဂ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများစာရင်း]] * [[ဖွံ့ဖြိုးရေးမြို့]] * [[ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကုန်သွယ်မှု]] == မှတ်စုများ == {{notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist}} == ထပ်မံဖတ်ရှုရန် == * Aldrich, Robert. ''Greater France: A History of French Overseas Expansion'' (၁၉၉၆) * Ansprenger, Franz ed. ''The Dissolution of the Colonial Empires'' (၁၉၈၉) * Benjamin, Thomas, ed. ''Encyclopedia of Western Colonialism Since 1450'' (၂၀၀၆) * Ermatinger, James. ed. ''The Roman Empire: A Historical Encyclopedia'' (၂ တွဲ ၂၀၁၈) * Higham, C. S. S. ''History Of The British Empire'' (၁၉၂၁) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.109837 online free] * James, Lawrence. ''The Illustrated Rise and Fall of the British Empire'' (၂၀၀၀) * Kia, Mehrdad, ed. ''The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia'' (၂၀၁၇) * Page, Melvin E. ed. ''Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia'' (၃ တွဲ ၂၀၀၃) * Priestley, Herbert Ingram. (''France overseas;: A study of modern imperialism'' ၁၉၃၈) ၄၆၃ စာမျက်နှာ; ၁၉၃၀ နှောင်းပိုင်းအထိ စွယ်စုံကျမ်းဆိုင်ရာ လွှမ်းခြုံမှု * Tarver, H. Micheal နှင့် Emily Slape. ''The Spanish Empire: A Historical Encyclopedia'' (၂ တွဲ ၂၀၁၆) * Wesseling, H.L. ''The European Colonial Empires: 1815–1919'' (၂၀၁၅) == ပြင်ပလင့်ခ် == {{wiktionary | colony}} {{wikiquote-inline|colony}} * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml ၂၀၀၂ တွင် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံမှ စာရင်းပြုစုထားသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများ] * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml ၂၀၁၂ တွင် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံမှ စာရင်းပြုစုထားသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများ] * [http://www.infoplease.com/ce6/world/A0861075.html ဆိုက်ဘေးရီးယား : သမိုင်း] (ဆိုက်ဘေးရီးယားကို ရုရှားကိုလိုနီအဖြစ် လွှမ်းခြုံထားသည်) {{Colonization}} {{Terms for types of administrative territorial entities}} {{Autonomous types of first-tier administration}} {{Authority control}} [[Category:အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေအမျိုးအစားများ]] [[Category:ကိုလိုနီဝါဒ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရေး]] s4qyedxcfazv6ujrk4syq3w90rqjo27 1038104 1038019 2026-06-14T06:30:06Z Ninjastrikers 22896 [[Special:Contributions/Min Ko Ko Khant thant|Min Ko Ko Khant thant]] ([[User talk:Min Ko Ko Khant thant|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:Bhone.bm|Bhone.bm]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 864310 wikitext text/x-wiki {{Short description|အခြားနိုင်ငံတစ်ခုမှ အုပ်ချုပ်သော နယ်မြေ}} {{About |နိုင်ငံရေးအယူအဆ|လူနေထူထပ်သောနေရာ|လူနေထူထပ်မှု|တိရစ္ဆာန်များ၏ ထူထပ်သောနေရာ|Colony (biology)|အခြားအသုံးအနှုန်းများ|Colony (disambiguation)}} [[File:Non-Self-Governing.png|thumb|upright=1.7| လက်ရှိ [[United Nations list of non-self-governing territories|ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများ]] (အဓိကအားဖြင့် ကျွန်းများ) နှင့် ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံများကို အရောင်ဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားသော ဇယား ({{as of|2012|6|lc=on}})]] '''ကိုလိုနီ''' ({{Lang-en|'''Colony'''}}) ဆိုသည်မှာ လက်အောက်ခံ နိုင်ငံစုကို ခေါ်တွင်သည်။ [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ၊ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ|ဒတ်ချ်]]၊ [[စပိန်နိုင်ငံ|စပိန်]]၊ [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ|ပေါ်တူဂီ]] စသောနိုင်ငံများသည် [[အာရှ]]၊ [[ဥရောပ]]၊ [[တောင်အမေရိက]]၊ [[အာဖရိက]] စသော တိုက်ကြီးများနှင့် သမုဒ္ဒရာများတွင် စီးပွားရေးစားကျက်နယ်ပယ်များ ရှာဖွေကြ၍ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် မိမိတို့ လက်အောက်ခံနိုင်ငံများအဖြစ် သွတ်သွင်း၍ သွေးစုပ်အုပ်ချုပ်ကြသည်။ စစ်တိုက်ခြင်း၊ ဝယ်ယူခြင်း၊ လဲလှယ်ခြင်း၊ ပြည်တွင်းရေးစွက်ဖက်ခြင်း၊ ဩဇာဖြန့်ခြင်း၊ သာသနာပြုခြင်း စသော နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် လက်နက်အင်အားနည်းပါးသော နိုင်ငံပေါင်းများစွာတို့သည် နိုင်ငံကြီးများ၏ ပိုင်နက်အင်ပါယာ အပါအဝင်များဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ထိုနိုင်ငံများတွင် ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေး စနစ်ဖြင့် သီးခြားအုပ်ချုပ်ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် ကိုလိုနီနိုင်ငံအများ လွတ်လပ်လာကြသည်။ ကိုလိုနီလက်အောက်ခံ နိုင်ငံအချို့ ကျန်ရှိနေပေသေးသည်။<ref>{{Cite Encyclopedia of Hla Tha Mein|title=ကိုလိုနီ}}</ref> '''ကိုလိုနီ''' ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံခြားအုပ်ချုပ်မှု ပုံစံတစ်မျိုးအောက်တွင် ရှိသော နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး<ref>{{cite web |url= https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/colony |title= colony |date= 2021|publisher= Oxford University Press|website= [[Oxford Advanced Learner's Dictionary]]|accessdate= 8 January 2021 | quote = 1. [...] a country or an area that is governed by people from another, more powerful, country}}</ref> ထိုနယ်မြေနှင့် ၎င်း၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ ကို နိုင်ငံခြားအုပ်ချုပ်သူများ၊ ဆိုလိုသည်မှာ ကိုလိုနီဖန်တီးသူ နှင့် ၎င်းတို့၏ ''မိခင်နိုင်ငံ'' တို့မှ ခွဲထားပြီး အုပ်ချုပ်သည်။<ref name="i561">{{cite web | title=Collins Englisch Wörterbuch | website=COLONY Definition und Bedeutung | date=2017-12-20 | url=https://www.collinsdictionary.com/de/worterbuch/englisch/colony | quote=any people or territory separated from but subject to a ruling power | language=de | access-date=2025-01-10}}</ref> ဤခွဲထားအုပ်ချုပ်မှုကို မကြာခဏ ကိုလိုနီအင်ပါယာ များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ မိခင်နိုင်ငံများကို ဗဟိုအဖြစ်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် ကိုလိုနီများသည် သိမ်းပိုက်ထားခြင်း သို့မဟုတ် ပေါင်းစည်းထားခြင်း မဟုတ်သလို လက်အောက်ခံနိုင်ငံ များလည်း မဟုတ်ပေ။ အထူးသဖြင့် ခေတ်သစ်အင်ပီရီယယ်လစ်ဇင် နှင့် ၎င်း၏ ကိုလိုနီဝါဒ သည် ဤခွဲထားအုပ်ချုပ်မှုနှင့် ၎င်း၏ ရေရှည်တည်တံ့သော ကိုလိုနီသဘောတရား ကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။ ကိုလိုနီများကို အများအားဖြင့် အသုံးချရန်နှင့် ကိုလိုနီဖန်တီးသူများ ဖြင့် အခြေချနေထိုင်ရန် ဖန်တီးခဲ့သည်။<ref name="Overseas"/> “ကိုလိုနီ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် [[ရှေးရောမခေတ်]] မှ {{Lang|la|[[colonia (Roman)|colonia]]}} ဟူသော ရောမအခြေချနေထိုင်မှု အမျိုးအစားမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ''colonus'' (လယ်သမား၊ စိုက်ပျိုးသူ၊ စိုက်ခင်းလုပ်သူ၊ သို့မဟုတ် အခြေချနေထိုင်သူ) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ‘လယ်ယာ’ နှင့် ‘မြေပိုင်ဆိုင်မှု’ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။<ref>{{Cite book|last=Nayar|first=Pramod|title=Postcolonial Literature – An Introduction|publisher=Pearson India|year=2008|isbn=9788131713730|location=India|pages=1–2}}</ref> ထို့ပြင် ဤအသုံးအနှုန်းကို ရှေးဂရိခေတ်၏ ''apoikia'' ဟူသော နိုင်ငံခြားအခြေချနေထိုင်မှု များကို ရည်ညွှန်းရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုအခြေချနေထိုင်မှုကို တည်ထောင်သော မြို့သည် ''[[wikt:metropolis|မိခင်မြို့]]'' ဟု လူသိများလာသည်။ ခေတ်သစ်အစောပိုင်းကတည်းက သမိုင်းပညာရှင်များ၊ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင်များသည် “ကိုလိုနီ” ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အဓိကအားဖြင့် ၁၅ ရာစုမှ ၂၀ ရာစု [[ခရစ်နှစ်]] အတွင်း ဥရောပနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံခြားနယ်မြေများ အမျိုးမျိုးကို ရည်ညွှန်းရန် ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ကိုလိုနီဝါဒနှင့် ကိုလိုနီဖယ်ရှင်းရေး တို့ကို ဆက်စပ်ဖြစ်စဉ်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကိုလိုနီများသည် ကုန်သွယ်ရေးစခန်းများ သို့မဟုတ် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်မှု များမှ မကြာခဏ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာသော်လည်း၊ ထိုနယ်မြေများသည် ကိုလိုနီဖန်တီးမှု ၏ ရလဒ်ဖြစ်ရန် မလိုအပ်သလို ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသော နယ်မြေများဖြစ်ရန်လည်း မလိုအပ်ပေ။ ထို့ပြင် နယ်မြေများသည် စစ်ရေးအရ သိမ်းပိုက်ခြင်း နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိပြီး တကယ်တမ်း ကိုလိုနီများအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရနိုင်သည်။ ထိုအစား နယိုကိုလိုနီဝါဒဆိုင်ရာ မှီခိုမှု အသုံးချခြင်း သို့မဟုတ် အင်ပီရီယယ်လစ်ဝါဒဆိုင်ရာ အာဏာ ကို အသုံးပြု၍ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ပြီး မူဝါဒများ အတင်းအကြပ်ချမှတ်ခြင်း တို့က နယ်မြေတစ်ခုကို ကိုလိုနီအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရစေနိုင်သည်။ ၎င်းက အယူအဆကို ကျယ်ပြန့်စေပြီး သွယ်ဝိုက်အုပ်ချုပ်မှု သို့မဟုတ် ရုပ်သေးနိုင်ငံ များ (ပိုမိုလွတ်လပ်သော လက်အောက်ခံနိုင်ငံများဖြစ်သည့် လက်အောက်ခံပြည်နယ် များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်) ကိုပါ ထည့်သွင်းစဉ်းစားသည်။ ထို့နောက် သမိုင်းပညာရှင်အချို့က အခြားနိုင်ငံတစ်ခု၏ တကယ်တမ်းထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိသော နိုင်ငံတစ်ခုကို ''အလွတ်သဘော ကိုလိုနီ'' ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အယူအဆ၏ ကျယ်ပြန့်မှုသည် မကြာခဏ အငြင်းပွားဖွယ်ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ကိုလိုနီများကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် လုံလောက်စွာ မရှိသော မှီခိုနယ်မြေများ အဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ပြီး စီစဉ်ထားသည်။ အခြားအတိတ်က ကိုလိုနီများသည် လုံလောက်စွာ ပေါင်းစည်းပြီး [[ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်]] ရရှိခဲ့သည် သို့မဟုတ် [[လွတ်လပ်ရေး]] ရရှိခဲ့ပြီး၊ အချို့မှာ ကျန်ရှိနေသော ကိုလိုနီအခြေချသူလူ့အဖွဲ့အစည်းများ သို့မဟုတ် [[နယိုကိုလိုနီဝါဒ]] တို့၏ ထိန်းချုပ်မှုကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ခံရသည်။ == အယူအဆ == “ကိုလိုနီ” ဟူသော စကားလုံးသည် လက်တင်စကားလုံး {{lang|la|[[Colonia (Roman)|colōnia]]}} မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် [[ရှေးရောမခေတ်]] စစ်စခန်းများ နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် မြို့များအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် {{lang|la|[[Colonus (person)|colōnus]]}} ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ၎င်းသည် ရောမခေတ် [[လယ်သမား]] တစ်ဦးကို ရည်ညွှန်းသည်။ ရောမခေတ် {{lang|la|coloniae}} အဖြစ် စတင်ခဲ့သော အခြေချနေထိုင်မှုများတွင် [[ကိုလုံး]] (၎င်း၏ အမည်တွင် ဤသမိုင်းကို ထိန်းသိမ်းထားသည်)၊ ဘဲလ်ဂရိတ် နှင့် ယောက် တို့ ပါဝင်သည်။ ရောမအင်ပါယာ၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် တစ်ချိန်က ရောမကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ဖူးသော အခြေချနေထိုင်မှု၏ ထင်ရှားသော လက္ခဏာတစ်ခုမှာ မြို့လယ်တွင် ဇယားကွက်ပုံစံ ရှိခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|author=James S. Jeffers|title=The Greco-Roman world of the New Testament era: exploring the background of early Christianity|url=https://books.google.com/books?id=YGmKaXiUDiYC|year=1999|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-1589-0|pages=[https://books.google.com/books?id=YGmKaXiUDiYC&pg=PA52 52–53]}}</ref> အသုံးပြုမှု၏ ရှည်လျားပြီး ပြောင်းလဲနေသော သမိုင်းကြောင်းဖြင့် ကိုလိုနီများကို “အခြေချကိုလိုနီများ” မှ ခွဲခြားထားပြီး၊ ၎င်းတို့သည် အခြေချနေထိုင်မှု သို့မဟုတ် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း၏ ပိုမိုသတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး နယ်မြေဆိုင်ရာ သဘောမျိုး မဟုတ်ပေ။<ref name="Overseas">{{Cite book |last=Stanard |first=Matthew G. |url=https://books.google.com/books?id=pZlNDwAAQBAJ |title=European Overseas Empire, 1879 - 1999: A Short History |date=2018 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-119-13013-0 |doi=10.1002/9781119367376 |pages=4–5 |language=en | quote=One kind of colony comprises a group of people that leaves one place to settle in a distant land, and who then remain free of formal control of their country of origin. Ancient Greeks who departed the area around the Aegean Sea to establish settlements around the Mediterranean are an example of this, as is, more recently, the “colony” of Italians who settled in New York City from the late 1800s. A colony can also be such a settlement that remains controlled by the land from which the colonists originated. By 241 bce, the Roman Republic had established its first province in Sicily, for instance. More recent examples are Virginia and Australia, founded as British colonies in 1607 and 1788, respec-tively. A third type of colony is a territory conquered by a foreign power and placed in a subservient relationship within that power’s empire, but that, for whatever reason, is not settled by large numbers of people from the metropole. [...] A "colonist" is someone from a colonizing power who settles in a foreign or colonized land, a "colonizer" someone who engages in conquest and foreign rule, and the "colonized" those people subject to colonization, that is, indigenous people (natives) ruled over by foreigners and oftentimes dispossessed of their lands. To “colonize” (noun: “colonization”) usually refers to setting up a colony, that is, taking and populating lands. “Colonialism,” by contrast, often refers either to colonization or more generally to engaging in the practice of empire. This book emphasizes a major distinction, namely between “colonies” controlled by a metropole yet overwhelmingly populated by indigenous peoples, and “settler colonies,” lands where colonists took land for settlement.}}</ref> == ရှေးခေတ်ဥပမာများ == * [[ကာသေ့ဂျ်]] - ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[ကဒစ်]] - ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[ဆိုင်ရင်း၊ လစ်ဗျား|ဆိုင်ရင်း]] - [[ဆန်တိုရင်နီ|သယ်ရာ]] ၏ ဂရိလူမျိုး များ၏ ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[ဆစ်လီ]] - တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဂရိ၊ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[ဆာဒီနီးယား]] - ဖိုနီးရှား]] ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[မာဆေး]] - [[ရှေးဂရိ|ဂရိ]] ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * [[မော်လတာ]] - ဖိုနီးရှား ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * [[ကိုလုံး]] - [[ရှေးရောမခေတ်|ရောမ]] ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ခေတ်သစ်အမည်သည် လက်တင်အသုံးအနှုန်း “colonia” ကို ရည်ညွှန်းသည်။ * [[ကန်ဒါဟာ]] - ဘီစီ ၃၃၀ တွင် အလက်ဇန္ဒားမင်းကြီး၏ ဟယ်လီနစ်ခေတ်အတွင်း [[ရှေးဂရိ|ဂရိ]] ကိုလိုနီအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ == ခေတ်သစ်သမိုင်းဆိုင်ရာ ဥပမာများ == {{Main|List of colonies}} * '''[[လန်စီ မီးဒိုး]]''' - {{circa}} ၁၀၂၅ ခုနှစ်တွင် တည်ရှိခဲ့သော နော့စ် ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * '''{{flag|အင်ဂိုလာနိုင်ငံ}}''' - ၁၆ ရာစုမှ ၁၉၇၅ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရသည်အထိ ပေါ်တူဂီ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ * '''{{flag|ဩစတြေးလျ}}''' - ၁၉၀၁ တွင် ဖက်ဒရေးရှင်း မှတစ်ဆင့် ဗြိတိသျှဒိုမီနီယံ အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၇၈၈ မှ ၁၈၂၉ အကြား တည်ထောင်ခဲ့သော ဗြိတိသျှကိုလိုနီ ခြောက်ခုမှ ဆင်းသက်လာသည်။ * '''{{flag|ဘာဘေးဒိုးစ်နိုင်ငံ}}''' - အတ္တလန္တိတ် ကျွန်ကုန်သွယ်မှုတွင် အရေးပါခဲ့သော ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်ပြီး ၁၉၆၆ တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ * '''{{flag|ဘရာဇီးနိုင်ငံ}}''' - ၁၆ ရာစုမှ ပေါ်တူဂီကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈၂၂ မှ လွတ်လပ်သည်။ * '''{{flag|ကနေဒါနိုင်ငံ}}''' - ပထမဦးစွာ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]] မှ နယူးဖရန့်စ် (၁၅၃၄-၁၇၆၃) နှင့် အင်္ဂလန် (နယူးဖောင်လန်၊ ၁၅၈၂) တို့က ကိုလိုနီဖန်တီးခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်မှု (၁၇၆၃-၁၈၆၇) အောက်တွင် ရှိခဲ့ပြီး [[ဒိုမီနီယံအဆင့်]] ရရှိပြီး “ကိုလိုနီ” အမည်တံဆိပ် ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ * '''{{flag|ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ}}''' - ၁၉၀၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ ဘယ်လ်ဂျီယံ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းမတိုင်မီ ဘုရင် [[ဘယ်လ်ဂျီယံ၏ဘုရင် လီယိုပိုလ် ဒုတိယ|လီယိုပိုလ် ဒုတိယ]] ၏ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည်။ * '''{{flag|ပြင်သစ်ပိုင် အင်ဒိုချိုင်းနား}}''' - ၁၈၈၇ အောက်တိုဘာတွင် အန်နမ်၊ တွန်ကင်း၊ ကိုချင်ချိုင်းနား (ယခုခေတ် ဗီယက်နမ်ကို ဖွဲ့စည်းသည်) နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတော်တို့မှ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ ၁၈၉၃ ပြင်သစ်-ဆီယမ်ပဋိပက္ခ နောက်ပိုင်း လာအိုကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဤဖက်ဒရေးရှင်းသည် ၁၉၅၄ အထိ တည်ရှိခဲ့သည်။ အကာကွယ်နယ်လေးခုတွင် ပြင်သစ်တို့က ဒေသခံအုပ်ချုပ်သူများဖြစ်သော ဗီယက်နမ်ဧကရာဇ်များ၊ ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင်များ နှင့် လွမ်ဖရာဘန်ဘုရင်များကို အာဏာတွင် တရားဝင်ထားခဲ့သော်လည်း၊ အာဏာအားလုံးကို ၎င်းတို့လက်ထဲတွင် စုစည်းထားပြီး ဒေသခံအုပ်ချုပ်သူများသည် အမည်ခံအဖြစ်သာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ * '''{{flag|ဂါနာနိုင်ငံ}}''' - [[ဥရောပ]] နှင့် ဂါနာ (ရွှေကမ်းရိုး ဟု လူသိများ) အကြား ဆက်သွယ်မှုသည် ၁၅ ရာစုတွင် ပေါ်တူဂီ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဥရောပနိုင်ငံများမှ ကိုလိုနီများစွာ တည်ထောင်ခြင်းသို့ မကြာမီ ဦးတည်သွားခဲ့သည်- ပေါ်တူဂီရွှေကမ်းရိုး (၁၄၈၂-၁၆၄၂)၊ ဒတ်ချ်ရွှေကမ်းရိုး (၁၅၉၈-၁၈၇၂)၊ ဆွီဒင်ရွှေကမ်းရိုး (၁၆၅၀-၁၆၆၃)၊ ဒိန်းမတ်ရွှေကမ်းရိုး (၁၆၅၈-၁၈၅၀)၊ ဘရန်ဒန်ဘာဂါနှင့် ပရူးရှန်ရွှေကမ်းရိုး (၁၆၈၅-၁၇၂၁) နှင့် ဗြိတိသျှရွှေကမ်းရိုး (၁၈၂၁-၁၉၅၇)။ ၁၉၅၇ တွင် ဂါနာသည် ဆာဟာရအာဖရိကတောင်ပိုင်းရှိ ပထမဆုံး လွတ်လပ်ရေးရရှိသော အာဖရိကကိုလိုနီဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''{{flag|ဂရင်းလန်း}}''' - ၁၇၂၁ မှ ဒိန်းမတ်-နော်ဝေး၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၈၁၄ မှ ၁၉၅၃ အထိ [[ဒိန်းမတ်]] ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ တွင် ဂရင်းလန်းသည် ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ၏ တန်းတူအစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၉ တွင် အိမ်တွင်းအုပ်ချုပ်ခွင့်ရရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၉ တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် တိုးချဲ့ရရှိခဲ့သည်။ [[အမေရိကတိုက်များ၏ ဒိန်းမတ်ကိုလိုနီဖန်တီးမှု]] ကိုလည်း ကြည့်ပါ။ * '''ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ''' - ၁၅ ရာစုမှ ပေါ်တူဂီ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၄ မှ လွတ်လပ်သည်။ * '''ဗြိတိသျှဟောင်ကောင်''' - ၁၈၄၁ မှ ၁၉၉၇ အထိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီ (၁၉၈၃ မှ ဗြိတိသျှမှီခိုနယ်မြေ) ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ တရုတ်၏ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ ဖြစ်သည်။ * '''ဗြိတိသျှရာဇ''' - ၁၈၅၈ မှ ၁၉၄၇ အထိ ယခုခေတ် အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နှင့် ပါကစ္စတန်တို့ ပါဝင်သော အင်ပီရီယယ်နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပြီး၊ ဒေသများကို [[ဗြိတိသျှရာဂျ်|ဗြိတိသျှအစိုးရ]] မှ တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၅ ရာစုမှ ၁၉၆၁ အထိ ပေါ်တူဂီအိန္ဒိယ ([[ဂိုအာ]]) သည် [[ပေါ်တူဂီ]] ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ပန်ဒီချယ်ရီ နှင့် ချန်ဒါနာဂိုး တို့သည် ၁၇၅၉ မှ ၁၉၅၄ အထိ ပြင်သစ်အိန္ဒိယ ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ သရန်ဂမ်ဘာဒီ၊ ဆီရန်ပိုးနှင့် နီကိုဘားကျွန်းများ မှ ဒိန်းမတ်၏ သေးငယ်သော ကိုလိုနီများသည် ၁၆၂၀ မှ ၁၈၆၉ အထိ ဒိန်းမတ်အိန္ဒိယ ဟု လူသိများခဲ့သည်။ * '''{{flag|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ}}''' - နယ်သာလန် ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၉ တွင် အပြည့်အဝ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/dppa/decolonization/en/nsgt|title = Non-Self-Governing Territories | the United Nations and Decolonization}}</ref> * '''{{flag|ဂျမေကာနိုင်ငံ}}''' - ၁၆ နှင့် ၁၇ ရာစုများတွင် စပိန်အနောက်အင်ဒီး ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၆၅၅ တွင် အင်္ဂလိပ် ကိုလိုနီ ဖြစ်လာပြီး ၁၉၆၂ တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ * '''လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ''' - ၁၈၂၁ တွင် အမေရိကန် ပုဂ္ဂလိကနိုင်ငံသားများက အာဖရိကန်-အမေရိကန် လွတ်လပ်သူများ ၏ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုအတွက် တည်ထောင်ခဲ့သော ကိုလိုနီဖြစ်သည်။ ၁၈၄၇ ဇူလိုင် ၂၆ တွင် အမေရိကန်ကိုလိုနီဖန်တီးမှုအသင်း မှ လိုက်ဘေးရီးယား၏ လွတ်လပ်ရေးကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဟေတီ ပြီးနောက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး လူမည်းသမ္မတနိုင်ငံဖြစ်သည်။ * '''ပေါ်တူဂီမကာအို''' - ၁၅၅၇ မှ ၁၉၉၉ အထိ [[ပေါ်တူဂီ]] ၏ ကိုလိုနီ (၁၉၇၆ မှ “ပေါ်တူဂီအုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ တရုတ်နယ်မြေ”) ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ တွင် ဟောင်ကောင်ပြီးနောက် နှစ်နှစ်အကြာ တရုတ်၏ အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''{{flag|မလေးရှားနိုင်ငံ}}''' - ၁၅၁၁ တွင် [[မလက္ကာ]] ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် [[ပေါ်တူဂီအင်ပါယာ]] မှ အစပြုကိုလိုနီဖန်တီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/5/1/timeline-malaysias-history|title=Timeline: Malaysia's history|website=www.aljazeera.com}}</ref> ၁၅၁၁ နောက်ပိုင်း ဗြိတိန်သည် [[မလေးကျွန်းဆွယ်]] တွင် ကိုလိုနီများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးဆိပ်ကမ်းများ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပင်နန်းကို ဗြိတိသျှအရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ သို့ ငှားရမ်းခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်အင်ပါယာ သည် မလေးရှားကို ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ ကုန်သွယ်ရန် ရှာဖွေစဉ် တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.malaysia-traveller.com/dutch-in-malaysia.html|title=Dutch In Malaysia|website=Malaysia Traveller}}</ref> * '''{{flag|မော်လတာနိုင်ငံ}}''' - ပြင်သစ်တော်လှန်ရေးစစ်ပွဲ မှ ၁၈၀၀ မှ လွတ်လပ်ရေးရသည့် ၁၉၆၄ အထိ ဗြိတိသျှ၏ အကာကွယ်နယ် နှင့် နောက်ပိုင်း ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့သည်။ * '''{{flag|မိုဇမ်ဘစ်နိုင်ငံ}}''' - ၁၅ ရာစုမှ ပေါ်တူဂီ ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၅ မှ လွတ်လပ်သည်။ * '''{{flag|ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ}}''' - {{circa|၁၅၆၅}} မှ ၁၈၉၈ အထိ [[စပိန်]] ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ပြီး စပိန်အရှေ့အင်ဒီး ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ {{refn|၁၅၂၁ တွင် [[ဖာဒီနန် မက်ဂျယ်လန်]] ဦးဆောင်သော စူးစမ်းလေ့လာရေးအဖွဲ့သည် ကျွန်းများသို့ ဆိုက်ကပ်ခဲ့ပြီး၊ [[ရူး လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို့စ်]] က စပိန်၏ ''မင်းသား ဖိလစ်'' (နောက်ပိုင်း [[ကက်စတီး၏ ဖိလစ် ပထမ]] ဖြစ်လာသူ) အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကျွန်းများကို ''Las Islas Filipinas'' ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၅၆၄ တွင် နောက်ထပ်စူးစမ်းလေ့လာရေးတွင် [[မိုက်ဂဲလ် လိုပက်ဇ် ဒီ လီဂတ်ဇပီ]] က ဖိလစ်ပိုင်ကို စပိန်အတွက် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၅၉၉ တွင် လူကြိုက်များသော ဆန္ဒခံယူပွဲအပြီးတွင် စပိန်၏ တရားဝင်အချုပ်အခြာအာဏာသည် စတင်ခဲ့သည်ဟု ငြင်းခုံနိုင်သည်။<ref>{{cite book|first1=Damaso|last1=De Lario|first2=Dámaso|last2=de Lario Ramírez|title=Re-shaping the world: Philip II of Spain and his time|url=https://books.google.com/books?id=8r8eIuAJpTAC|year=2008|publisher=Ateneo de Manila University Press|isbn=978-971-550-556-7|chapter=Philip II and the "Philippine Referendum" of 1599|chapter-url=https://books.google.com/books?id=8r8eIuAJpTAC&pg=PA93}}</ref>}} ၁၈၉၈ မှ ၁၉၄၆ အထိ အမေရိကန် ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ တွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော ကော်မန်ဝဲလ် အဆင့်ရရှိခဲ့ပြီး ၁၉၄၆ တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ * '''{{flag|ပေါ်တိုရီကိုနိုင်ငံ}}''' - ၁၄၉၃ မှ ၁၈၉၈ အထိ [[စပိန်]] ၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ၁၈၉၈ တွင် [[အမေရိကန်]] ၏ ကိုလိုနီပိုင်ဆိုင်မှုသို့ ကူးပြောင်းခဲ့သည်။<ref>[http://www.voluntownpeacetrust.org/a-peace-of-history-blog/the-recolonization-of-puerto-rico-part-1 ''The Recolonization of Puerto Rico, Part 1.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030429/http://www.voluntownpeacetrust.org/a-peace-of-history-blog/the-recolonization-of-puerto-rico-part-1 |date=14 September 2021 }} The Voluntown Peace Trust. 22 July 2021. Accessed 13 September 2021.</ref><ref>[https://scholarsarchive.library.albany.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=lacs_fac_scholar ''Colonialism in Puerto Rico.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030429/https://scholarsarchive.library.albany.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=lacs_fac_scholar |date=14 September 2021 }} Pedro Caban. SUNY-Albany. Latin American, Caribbean, and US Latino Studies Faculty. 2015. p. 516. Accessed 13 September 2021.</ref><ref>C.D. Burnett, et al., ''Foreign in a Domestic Sense: Puerto Rico, American Expansion, and the Constitution.'' Duke University Press. 2001. {{ISBN|9780822326984}}</ref> အမေရိကန်က ၎င်းကို “ပေါင်းစည်းမထားသော နယ်မြေ” အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.doi.gov/oia/islands/politicatypes ''Definitions of Insular Area Political Organizations.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731200047/https://www.doi.gov/oia/islands/politicatypes |date=31 July 2019 }} U.S. Department of the Interior. Office of Insular Affairs. 2021. Accessed 13 September 2021.</ref> ၁၉၁၄ တွင် ပွာတိုရီကိုအောက်လွှတ်တော်က အမေရိကန်မှ လွတ်လပ်ရေးအတွက် တညီတညွတ်တည်း မဲပေးခဲ့သော်လည်း၊ အမေရိကန်ကွန်ဂရက်က ၎င်းကို “ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် မညီညွတ်” သော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ပယ်ချခဲ့ပြီး ၁၉၀၀ '''ဖိုရာကာအက်ဥပဒေ''' ကို ချိုးဖောက်သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။<ref>Juan Gonzalez. ''Harvest of Empire'' Penguin Press. 2001. pp.60–63.{{ISBN|978-0-14-311928-9}}</ref> ၁၉၅၂ တွင် အမေရိကန်ကွန်ဂရက်က ပွာတိုရီကို၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြုပြီးနောက် ၎င်း၏ တရားဝင်အမည်သည် “ပွာတိုရီကို ကော်မန်ဝဲလ်” ဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း၊ အမည်သစ်သည် “ပွာတိုရီကို၏ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို မပြောင်းလဲခဲ့ပေ။”<ref>{{cite web |url=https://fam.state.gov/FAM/07FAM/07FAM1120.html#M1121_2_1 |title=7 FAM 1120 Acquisition of U.S. Nationality in U.S. Territories and Possessions |access-date=13 September 2021 |date=January 3, 2013 |work=U.S. Department of State Foreign Affairs Manual Volume 7 - Consular Affairs |publisher=U.S. Department of State |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081013/https://fam.state.gov/FAM/07FAM/07FAM1120.html#M1121_2_1 |archive-date=December 22, 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.puertorico-herald.org/issues/2002/vol6n30/LetPRDecideHow2End-en.html "Let Puerto Rico Decide How to end its Colony Status: True Nationhood Stands on the Pillar of Independence."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030430/http://www.puertorico-herald.org/issues/2002/vol6n30/LetPRDecideHow2End-en.html |date=14 September 2021 }} Rosalinda de Jesus. ''The Allentown Morning Call''. Republished by The Puerto Rico Herald. July 21, 2002. San Juan, Puerto Rico. Retrieved 13 September 2021.</ref> ထိုနှစ်တွင် အမေရိကန်သည် ကုလသမဂ္ဂသို့ ကျွန်းသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော နယ်မြေဖြစ်သည်ဟု အကြံပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=Puerto Rico - The debate over political status|url=https://www.britannica.com/place/Puerto-Rico|access-date=2021-09-11|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref>{{efn|၎င်း၏ အဋ္ဌမအကြိမ် အစည်းအဝေးအတွင်း၊ [[ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံ]] သည် ၁၉၅၃ နိုဝင်ဘာ ၂၇ တွင် ပွာတိုရီကို၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို Resolution 748 (VIII) ဖြင့် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။<ref>[https://www.un.org/documents/ga/res/8/ares8.htm Resolution 748 (VIII)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190506000907/https://www.un.org/documents/ga/res/8/ares8.htm |date=6 May 2019 }}. [Note: To access the text of the UN document, scroll down the list that appears until Resolution "748 (VIII)", dated "November 27, 1953", is found. Click on the link "748 (VIII)" to view the text of the Resolution. Important: This is a UN document database query server; documents are served on-the-fly. Saving the link that appears when the document opens will not provide access in the future.] Retrieved 13 September 2021.</ref> ၎င်းသည် ပွာတိုရီကို၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေ အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရမှုကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် (ကုလသမဂ္ဂပဋိညာဉ်စာတမ်း အပိုဒ် ၇၃(စ) အောက်တွင်)။ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် အထွေထွေညီလာခံ၏ ၄၀% ခန့်မှ ထောက်ခံမဲဖြင့် အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၆၀% ကျော်က မဲမပေးဘဲ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်မဲပေးခဲ့သည် (၂၀ မဲထောက်ခံ၊ ၁၆ မဲဆန့်ကျင်၊ ၁၈ မဲမပေး)။ ယနေ့တွင် ကုလသမဂ္ဂသည် “ပွာတိုရီကိုသည် ကိုလိုနီဖြစ်သည် မဟုတ်သည်” ကို ဆက်လက်ငြင်းခုံနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-17-4-c.html#|archive-url=https://web.archive.org/web/20090610210536/http://www.crf-usa.org/bill-of-rights-in-action/bria-17-4-c.html%23|url-status=dead|title=''Puerto Rico: Commonwealth, Statehood, or Independence?'' Constitutional Rights Foundation|archive-date=June 10, 2009}}</ref>}} အမေရိကန်သည် “အင်ပီရီယယ်အခန်းကဏ္ဍကို လူသိရှင်ကြား မဆောင်ရွက်လိုဘဲ၊ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှု၏ ထင်ရှားသော ကွဲလွဲမှုများကို လူသိရှင်ကြား အသိအမှတ်ပြုရန် စိတ်အားထက်သန်မှု မရှိပေ။”<ref>Sidney W. Mintz. ''Three Ancient Colonies.'' Harvard University Press. 2010. pp. 135-136.</ref>{{efn|Sidney Mintz ၏ ကိုးကားချက်သည် ဆက်လက်၍ “ကျွန်ုပ်တို့၏ သမိုင်းတွင် တစ်စုံတစ်ခုသည် အခြားလူများကို အုပ်ချုပ်ရန် ကျွန်ုပ်တို့၏ အတွေးကို အလွန်ခက်ခဲစေသည်။ ပွာတိုရီကို၏ နိုင်ငံရေးအဆင့်အတန်းသည် မြောက်အမေရိက ‘မိသားစု’ အတွင်း ၎င်း၏ ရာစုနှစ်တစ်ခုအတွင်း အမှန်တကယ် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ သို့သော် တိုမတ်စ် ဘလန်ကို ရေးသားခဲ့သော အမြဲတမ်း ယာယီအဆင့်အတန်းသည် ယခုထိ အဆုံးသတ်မသွားသေးပါ။”}} ကျွန်းကို အမေရိကန် ဖက်ဒရယ်တရားသူကြီးများ၊<ref>[https://www.nytimes.com/2020/10/28/us/juan-torruella-groundbreaking-us-appeals-judge-dies-at-87.html ''Juan Torruella, Groundbreaking U.S. Appeals Judge, Dies at 87.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210911004323/https://www.nytimes.com/2020/10/28/us/juan-torruella-groundbreaking-us-appeals-judge-dies-at-87.html |date=11 September 2021 }} Sam Roberts. The New York Times. 28 October 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> အမေရိကန် ကွန်ဂရက်အမတ်များ၊<ref>[https://theglobepost.com/2020/07/16/us-puerto-rico/ ''Can't We Just Sell the World's Oldest Colony and Solve Puerto Rico's Political Status?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030429/https://theglobepost.com/2020/07/16/us-puerto-rico/ |date=14 September 2021 }} Luis Martínez-Fernández. 16 July 2020. Accessed 13 September 2021.</ref><ref>[https://thehill.com/latino/517921-hopes-for-dc-puerto-rico-statehood-rise ''Hopes for DC, Puerto Rico statehood rise.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210819000559/https://thehill.com/latino/517921-hopes-for-dc-puerto-rico-statehood-rise |date=19 August 2021 }} Marty Johnson and Rafael Bernal. The Hill. 24 September 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> ပွာတိုရီကို တရားရုံးချုပ်၏ တရားသူကြီးချုပ်၊<ref>José Trías Monge. ''Puerto Rico: The trials of the oldest colony in the world.'' Yale University Press. 1997. p.3. {{ISBN|9780300076189}}</ref> နှင့် ပညာရှင်များစွာ<ref>Angel Collado-Schwarz. ''Decolonization Models for America's Last Colony: Puerto Rico.'' Syracuse University Press. 2012. {{ISBN|0815651082}}</ref>{{efn|၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ ပွာတိုရီကို၏ လက်ရှိကိုလိုနီအဆင့်အတန်းကို ထပ်မံကိုးကားမှုများအတွက် Nicole Narea၊<ref>[https://www.msn.com/en-us/money/news/live-results-for-puerto-ricos-statehood-referendum/ar-BB1aF94A ''Live results for Puerto Rico's statehood referendum.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914030428/https://www.msn.com/en-us/money/news/live-results-for-puerto-ricos-statehood-referendum/ar-BB1aF94A |date=14 September 2021 }} Nicole Narea. MSN Microsoft News. 5 November 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> Amy Goodman နှင့် Ana Irma Rivera Lassén၊<ref>[https://www.democracynow.org/2020/11/6/puerto_rico_ana_irma_rivera_lassen ''Puerto Ricans Vote to Narrowly Approve Controversial Statehood Referendum & Elect 4 LGBTQ Candidates.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908232158/https://www.democracynow.org/2020/11/6/puerto_rico_ana_irma_rivera_lassen |date=8 September 2021 }} Amy Goodman and Ana Irma Rivera Lassén. Democracy Now! 6 November 2020. Accessed 13 September 2021.</ref> David S. Cohen<ref>[https://www.rollingstone.com/politics/politics-features/the-political-travesty-of-puerto-rico-196852/ ''The Political Travesty of Puerto Rico: Like all U.S. territories, Puerto Rico has no real representation in its own national government.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210908232211/https://www.rollingstone.com/politics/politics-features/the-political-travesty-of-puerto-rico-196852/ |date=8 September 2021 }} David S. Cohen. RollingStone. 26 September 2017. Accessed 15 December 2020.</ref> နှင့် Sidney W. Mintz<ref>Sidney W. Mintz. ''Three Ancient Colonies: Caribbean Themes and Variations.'' Cambridge Massachusetts: Harvard University Press. 2010. p. 134.</ref> တို့ကို ကြည့်ပါ။}} အပါအဝင် လူများစွာက ကိုလိုနီဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ * '''{{flag|တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ}}''' - အာဖရိက၊ ဒတ်ချ်၊ ဗြိတိသျှ နှင့် အန်ဂူနီတို့၏ နယ်မြေများနှင့် ကိုလိုနီများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယခုခေတ်နိုင်ငံဖြစ်သော နယ်မြေကို ၁၈၀၆ မှ ၁၉၁၀ အထိ ဗြိတိသျှက တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး ၁၉၁၀ တွင် [[တောင်အာဖရိကသမဂ္ဂ]] ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိသော ဒိုမီနီယံဖြစ်လာခဲ့သည်။ * '''{{flag|သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ}}''' - ၁၈၁၅ မှ ၁၉၄၈ အထိ ဗြိတိသျှကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး [[သီဟိုဠ်]] ဟု လူသိများသည်။ ၁၉၇၂ အထိ [[ဗြိတိသျှဒိုမီနီယံ]] ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၆-၁၇ ရာစုများတွင် ပေါ်တူဂီကိုလိုနီ နှင့် ၁၇-၁၈ ရာစုများတွင် ဒတ်ချ်ကိုလိုနီ လည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ * '''ကိုရီးယားနိုင်ငံ''' - ၁၉၁၀ မှ ၁၉၄၅ အထိ ဂျပန် ၏ ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့သည်။ [[မြောက်ကိုရီးယား]] နှင့် [[တောင်ကိုရီးယား]] တို့ကို ၁၉၄၈ တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ * '''{{flag|ထိုင်ဝမ်}}''' - ဒတ်ချ် (၁၆၂၄-၁၆၆၂)၊ စပိန် (၁၆၂၆-၁၆၄၂)၊ တရုတ် (၁၆၈၃-၁၈၉၅) နှင့် ဂျပန် (၁၈၉၅-၁၉၄၅) အပါအဝင် အာဏာပိုင်မျိုးစုံ၏ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှု၏ ရှုပ်ထွေးသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။<ref name="gutenberg-e.org">{{cite web| url = http://www.gutenberg-e.org/andrade/conclusion.html| author1=Tonio Andrade|author1-link=Tonio Andrade|title=How Taiwan Became Chinese: Dutch, Spanish, and Han Colonization in the Seventeenth Century|publisher=Columbia University Press}}</ref> ကိုလိုနီမဖြစ်မီ (၁၆၂၄ မတိုင်မီ) နေထိုင်သူများသည် ယခုခေတ် ထိုင်ဝမ်လူမျိုး အများစု၏ လူမျိုးရေးအရ [[ဟန်တရုတ်]] မဟုတ်ဘဲ၊ လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာစကားအရ ဩစတြိုနီးရှန်း ထိုင်ဝမ်ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းတွင် နှစ်ကြိမ်၊ ထိုင်ဝမ်သည် တရုတ် အစိုးရများ အတွက် ''ကွာဆီ'' ပြည်နှင်ဒုက္ခသည်အစိုးရ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ ပထမအကြိမ်မှာ မင်သစ္စာခံ ထုန်းနင်းနိုင်ငံတော် (၁၆၆၂-၁၆၈၃) ဖြစ်ပြီး ဒုတိယအကြိမ်မှာ ယခုခေတ် တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ (ROC) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဆက်ခံမှု သို့မဟုတ် ဆက်လက်တည်ရှိမှု ကို ၁၉၁၂-၁၉၄၉ တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ မှ တရားဝင်တောင်းဆိုထားပြီး၊ ၁၉၄၉ တွင် တရုတ်ပြည်မကြီးမှ ထိုင်ဝမ်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည် တရုတ်ပြည်တွင်းစစ် (၁၉၂၇-၁၉၄၉) ၏ နောက်ဆုံးနှစ်များအတွင်း။ ROC သည် ၎င်း၏ ''တကယ်တမ်း'' နယ်မြေဖြစ်သော ထိုင်ဝမ်ကျွန်း နှင့် ၎င်း၏ အသေးစားဂြိုဟ်တုကျွန်းများ နီးပါးအားလုံးပါဝင်ပြီး၊ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ (တရုတ်ပြည်မကြီး၊ ဟောင်ကောင် နှင့် မကာအို ပါဝင်သည်) နှင့် သီးခြားနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် ထိုင်ဝမ်ကို ဆက်လက်အုပ်ချုပ်နေသည်။ * '''{{flag|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|1777}}''' - ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဆယ်သုံးခု ၏ ပြည်ထောင်စုမှ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဗာဂျီးနီးယားကိုလိုနီ သည် ဆယ်သုံးကိုလိုနီများအနက် ပထမဆုံးဖြစ်သည်။ ၁၇၇၆ ဇူလိုင်တွင် ဆယ်သုံးခုလုံးက လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများကို နှင်ထုတ်ခဲ့သည်။ == လက်ရှိကိုလိုနီများ == [[Image:Dependent territories.svg|thumb|upright=2.35|မှီခိုနယ်မြေများနှင့် ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံများ။ နယ်မြေအားလုံးကို [[ISO 3166-1 alpha-2|ISO 3166-1]]{{efn|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အသေးစားကျွန်းများ ရှိ နယ်မြေတစ်ခုစီကို '''UM-''' နှင့် ၎င်း၏ အမည်၏ ပထမစာလုံးနှင့် လိုအပ်ပါက ထပ်မံထူးခြားသော စာလုံးတစ်လုံးဖြင့် တံဆိပ်တပ်ထားသည်။}} သို့မဟုတ် နံပါတ်များဖြင့် တံဆိပ်တပ်ထားသည်။{{efn|အောက်ပါနယ်မြေများတွင် [[ISO 3166-1 alpha-2|ISO 3166-1]] ကုဒ်များ မရှိပါ-<br>'''၁''': အက်ခရိုတိရီနှင့် ဒီကီလီယာ<br>'''၂''': [[အက်ရှမိုးနှင့် ကာတိယေးကျွန်းများ]]<br>'''၃''': ကိုရယ်ပင်လယ်ကျွန်းများ}} အရောင်တပ်ထားသော နယ်မြေများတွင် တံဆိပ်မပါပါက ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ နိုင်ငံများ၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သည်။ [[အန္တာတိက]] ကို တစ်ဦးချင်းတောင်းဆိုမှုများ အစား ပူးပေါင်းအုပ်ချုပ်မှု အဖြစ် ပြသထားသည်။ ကိုလိုနီဖယ်ရှင်းရေး အထူးကော်မတီ သည် ကုလသမဂ္ဂ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများစာရင်း ကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ ၎င်းသည် ကုလသမဂ္ဂက ကိုလိုနီများဟု (အငြင်းပွားမှုမရှိဘဲ မဟုတ်ပါ) ယူဆသော နယ်မြေများကို ဖော်ထုတ်သည်။ မှီခိုနယ်မြေများ သည် ထိန်းချုပ်နိုင်ငံ၏ ကိစ္စရပ်များတွင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် နိုင်ငံရေးအာဏာ အတိုင်းအတာအမျိုးမျိုးရှိသည်ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပြီး “ကိုလိုနီ” အမျိုးအစားခွဲခြားမှုနှင့် ပတ်သက်၍ သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိသည်။ == ဆက်လက်ကြည့်ရှုရန် == * [[ကိုလိုနီဝါဒ]] * [[ကိုလိုနီဖန်တီးမှု]] * [[ကိုလိုနီဖယ်ရှင်းရေး]] * [[ဒီမိုကရက်တစ်ငြိမ်းချမ်းရေးသီအိုရီ]] * [[အသုံးချကိုလိုနီဝါဒ]] * [[အာဖရိကအတွက် အပြိုင်အဆိုင်]] * [[ကိုလိုနီအခြေချသူဝါဒ]] * [[ကုလသမဂ္ဂ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများစာရင်း]] * [[ဖွံ့ဖြိုးရေးမြို့]] * [[ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကုန်သွယ်မှု]] == မှတ်စုများ == {{notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist}} == ထပ်မံဖတ်ရှုရန် == * Aldrich, Robert. ''Greater France: A History of French Overseas Expansion'' (၁၉၉၆) * Ansprenger, Franz ed. ''The Dissolution of the Colonial Empires'' (၁၉၈၉) * Benjamin, Thomas, ed. ''Encyclopedia of Western Colonialism Since 1450'' (၂၀၀၆) * Ermatinger, James. ed. ''The Roman Empire: A Historical Encyclopedia'' (၂ တွဲ ၂၀၁၈) * Higham, C. S. S. ''History Of The British Empire'' (၁၉၂၁) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.109837 online free] * James, Lawrence. ''The Illustrated Rise and Fall of the British Empire'' (၂၀၀၀) * Kia, Mehrdad, ed. ''The Ottoman Empire: A Historical Encyclopedia'' (၂၀၁၇) * Page, Melvin E. ed. ''Colonialism: An International Social, Cultural, and Political Encyclopedia'' (၃ တွဲ ၂၀၀၃) * Priestley, Herbert Ingram. (''France overseas;: A study of modern imperialism'' ၁၉၃၈) ၄၆၃ စာမျက်နှာ; ၁၉၃၀ နှောင်းပိုင်းအထိ စွယ်စုံကျမ်းဆိုင်ရာ လွှမ်းခြုံမှု * Tarver, H. Micheal နှင့် Emily Slape. ''The Spanish Empire: A Historical Encyclopedia'' (၂ တွဲ ၂၀၁၆) * Wesseling, H.L. ''The European Colonial Empires: 1815–1919'' (၂၀၁၅) == ပြင်ပလင့်ခ် == {{wiktionary | colony}} {{wikiquote-inline|colony}} * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml ၂၀၀၂ တွင် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံမှ စာရင်းပြုစုထားသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများ] * [https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgovterritories.shtml ၂၀၁၂ တွင် ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေညီလာခံမှ စာရင်းပြုစုထားသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်မရှိသော နယ်မြေများ] * [http://www.infoplease.com/ce6/world/A0861075.html ဆိုက်ဘေးရီးယား : သမိုင်း] (ဆိုက်ဘေးရီးယားကို ရုရှားကိုလိုနီအဖြစ် လွှမ်းခြုံထားသည်) {{Colonization}} {{Terms for types of administrative territorial entities}} {{Autonomous types of first-tier administration}} {{Authority control}} [[Category:အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေအမျိုးအစားများ]] [[Category:ကိုလိုနီဝါဒ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရေး]] 0ie8sch8e2bi22cugpidqr5g8jj9kes 0 58873 1038226 1032258 2026-06-14T06:55:54Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038226 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် | native_name = | native_name_lang = | transcription_name = | legislature = တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် | coa_pic = File:MDY Hluttaw Logo.png | coa_res = | coa_alt = | foundation = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁ | house_type = Unicameral | leader1_type = ဥက္ကဋ္ဌ | leader1 = [[အောင်ကျော်မိုး|ဦးအောင်ကျော်မိုး]] | party1 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | election1 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | leader2_type = ဒုဥက္ကဋ္ဌ | leader2 = ဦးကျော်မြင့် | party2 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | election2 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | members = '''၇၂'''<br/>ရွေးကောက်ခံ ၅၄ ဦး<br/>[[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်]] ၁၈ ဦး | structure1 = | structure1_res = 250px | structure1_alt = မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် (၂၀၂၅-၂၀၂၆) | political_groups1 = {{colorbox|#006B31}} [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] (၃၇)<br /> {{colorbox|#000000}} [[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား]] (၁၈)<br /> {{colorbox|#E11B22}} [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|တစည]] (၇)<br /> {{colorbox|#004225}} [[ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ|PPP]] (၅)<br /> {{colorbox|#FFD700}} [[ပြည်သူ့ပါတီ|PP]] (၄)<br /> {{colorbox|#FFC803}} [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|ကျားဖြူပါတီ]] (၁) | committees1 = | joint_committees = | voting_system1 = | last_election1 = [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] | previous_election1 = မရှိ | session_room = | session_res = | session_alt = | meeting_place = [[File:Mandalay Region Hluttaw Session (March 2026).jpg|180px]] <br/>[[မန္တလေးမြို့]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | website = {{URL|http://mandalayregionhluttaw.gov.mm}} | footnotes = '''တိုင်းရင်းသားရေးရာ ဝန်ကြီး (ရှမ်း)''' တစ်ဦးအပါအဝင် | motto = }} '''မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်''' ({{lang-en|Mandalay Region Hluttaw}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၏ ဥပဒေပြုလွှတ်တော် တစ်ခုဖြစ်သည်။ လွှတ်တော်တစ်ရပ်တည်းရှိသော လွှတ်တော်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး အမတ်ဦးရေ ၇၂ ဦး (ရွေးကောက်ခံ ၅၄ ဦးနှင့် တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် ၁၈ ဦး) ရှိသည်။<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1euEmCCPaLT2UvFduzLhJrznIDPx_cue4teB6EMm0zoU/edit?pli=1#gid=56222309 Myanmar Times - Election Winners]</ref><ref>{{Cite web |title=Myanmar Times - State/Region Hluttaw Results: Graphics |url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/17642-state-and-region-hluttaw-results-graphics.html#.Vkv0mC4cAfw.twitter |access-date=28 November 2015 |archive-date=5 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805184658/http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/17642-state-and-region-hluttaw-results-graphics.html#.Vkv0mC4cAfw.twitter }}</ref> ==လွှတ်တော်အကြောင်း== ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ နိုင်ငံတော်၏အချုပ်အခြာအာဏာကို ဥပဒေပြုရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး ဟူ၍ ပိုင်းခြားကျင့်သုံးလျက်ရှိပြီး ဥပဒေပြုရေး အာဏာကို ကျင့်သုံးရာ၌ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်များအား ခွဲဝေအပ်နှင်း ထားသည်။ ပထမအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်ကို ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့ပြီး ဒုတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်ကို ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၈ရက် တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့သည်။တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော် ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၀ရက်တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ===တည်နေရာအကျယ်အဝန်း=== မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်သည် အကျယ်အဝန်းအနေဖြင့် ၅.၀၀ ဧက ဖြစ်ပြီး မန္တလေးမြို့၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်၊ ဥပုသ်တော်ရပ်ကွက်၊ ၉ လမ်း၊ ၇၀-၇၃လမ်းကြားတွင် တည်ရှိသည်။ ပထမအကြိမ်လွှတ်တော်ကို ၂၄လမ်းနှင့် ၆၅လမ်းထောင့်ရှိ တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ရုံးတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ယခုလက်ရှိ လွှတ်တော်ရုံးအသစ်ကို ဒုတိယအကြိမ်သက်တမ်းမှ စတင်အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ ==အကြီးအကဲများ== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="2" | စဉ် ! rowspan="2" width="80" | ပုံ ! rowspan="2" | အမည် ! colspan="3" | တာဝန်သက်တမ်း ! rowspan="2" | ပါတီ |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !သက်တမ်း |- | style="background:#006a4d; color:white;" | '''၁''' | [[File:Male portrait placeholder cropped.jpg|80px]] | '''ဦးဝင်းမောင်''' | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁ | ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ | {{small|{{Age in years and days|2011|1|31|2016|1|29}}}} | ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ |- | style="background:#ed1c24; color:white;" | '''၂''' | [[File:Speaker Aung Kyaw Oo.jpg|80px]] | [[အောင်ကျော်ဦး|ဦးအောင်ကျော်ဦး]] | ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ | {{small|{{Age in years and days|2016|2|8|2021|1|31}}}} | အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် |- | style="background:#006a4d; color:white;" | '''၃''' | [[File:Aung Kyaw Moe, Speaker of Mandalay Region Hluttaw (2026).jpg|80px]] | [[အောင်ကျော်မိုး|ဦးအောင်ကျော်မိုး]] | ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | လက်ရှိ | {{small|{{Age in years and days|2026|3|20}}}} | ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ |} === ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌများ === {| class="wikitable" style="text-align:center; border:1px #AAAAFF solid" |- ! rowspan="2" | № ! rowspan="2" width="80" | ပုံ ! rowspan="2" | အမည်<br /><small>(မွေးဖွား–ကွယ်လွန်)</small> ! colspan="3" | သက်တမ်း ! rowspan="2" | ပါတီ |- !စတင် !ပြီးဆုံး !သက်တမ်း |- style="background:#EEEEEE" | style="background:{{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}; color:white" | '''၁''' | [[File:Male portrait placeholder cropped.jpg|80px]] | ဦးအောင်ဌေးကျော် | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁ | ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ | {{small|{{Age in years and days|2011|1|31|2016|1|29}}}} | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] |- style="background:#EEEEEE" | style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | [[File:Male portrait placeholder cropped.jpg|80px]] | ဒေါက်တာခင်မောင်ဌေး | ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ | {{small|{{Age in years and days|2016|2|8|2021|1|31}}}} | [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်|NLD]] |- style="background:#EEEEEE" | style="background:{{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | [[File:Male portrait placeholder cropped.jpg|80px]] | '''ဦးကျော်မြင့်''' | ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | လက်ရှိ | {{small|{{Age in years and days|2026|3|20}}}} | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] |} == အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်များနှင့် လွှတ်တော်ဖွဲ့စည်းပုံ (၂၀၂၅-၂၀၂၆) == ၂၀၂၅-၂၀၂၆ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအပြီး တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်တွင် ပါတီအလိုက်နှင့် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် အမတ်နေရာ ရရှိမှုစာရင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် - {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width: 90%;" |- ! ပါတီ / အဖွဲ့အစည်း !! FPTP (အမှတ် ၁) !! PR (အမှတ် ၂) !! စုစုပေါင်း !! +/– !! အချိုးအစား (%) |- | align="left" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ]] (USDP) || ၂၅ || ၁၂ || ၃၇ || {{increase}} ၂၉ || ၅၁.၃၉ % |- | align="left" | [[တပ်မတော်]]သား ကိုယ်စားလှယ်များ || - || - || ၁၈ || {{steady}} || ၂၅.၀၀ % |- | align="left" | [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|တစည]] (NUP) || ၁ || ၆ || ၇ || {{increase}} ၇ || ၉.၇၂ % |- | align="left" | [[ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ]] (PPP) || ၀ || ၅ || ၅ || {{increase}} ၅ || ၆.၉၄ % |- | align="left" | [[ပြည်သူ့ပါတီ]] (PP) || ၀ || ၄ || ၄ || {{increase}} ၄ || ၅.၅၆ % |- | align="left" | [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|ကျားဖြူပါတီ]] (SNDP) || ၀ || ၁ || ၁ || {{increase}} ၁ || ၁.၃၉ % |- ! စုစုပေါင်း !! ၂၆ !! ၂၈ !! ၇၂ !! !! ၁၀၀ % |} <small>*မှတ်ချက်။ ။ FPTP (၂၆) နေရာတွင် အမှတ် (၁) မဲဆန္ဒနယ်များမှ ၂၅ ဦးနှင့် ရှမ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁) ဦး (စိုင်းအောင်ကြည် - USDP) အပါအဝင် ဖြစ်သည်။</small> ==အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်များနှင့် လွှတ်တော်ဖွဲ့စည်းပုံ (နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅)== ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သော အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအပြီး ဒုတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော် တွင် ပါတီအလိုက်နှင့် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် အမတ်နေရာ ရရှိမှုစာရင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် - {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width: 90%;" |- ! ပါတီ / အဖွဲ့အစည်း !! အမတ်နေရာ !! +/– !! အချိုးအစား (%) |- | align="left" | [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) || ၄၈ || {{increase}} ၄၈ || ၆၃.၁၆ % |- | align="left" | [[တပ်မတော်]]သား ကိုယ်စားလှယ်များ || ၁၉ || {{steady}} || ၂၅.၀၀ % |- | align="left" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (USDP) || ၈ || {{decrease}} ၄၇ || ၁၀.၅၂ % |- | align="left" | [[ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (မြန်မာ)|ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] (DPM) || ၁ || {{steady}} || ၁.၃၂ % |- | align="left" | [[ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] (SNLD) || ၀ || {{decrease}} ၁ || ၀ % |- ! စုစုပေါင်း !! ၇၆ !! !! ၁၀၀ % |} <small>မှတ်ချက်။ ။NLD ၄၈ ဦးတွင် ရှမ်းတိုင်းရင်းသားလူမျိုး (၁) ဦး အပါအဝင် ဖြစ်သည်။</small> == အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်များနှင့် လွှတ်တော်ဖွဲ့စည်းပုံ (နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၀) == ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သော အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအပြီး ပထမအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်တွင် ပါတီအလိုက်နှင့် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် အမတ်နေရာ ရရှိမှုစာရင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် - {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; width: 90%;" |- ! ပါတီ / အဖွဲ့အစည်း !! အမတ်နေရာ !! အချိုးအစား (%) |- | align="left" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (USDP) || ၅၅ || ၇၂.၃၇ % |- | align="left" | [[တပ်မတော်]]သား ကိုယ်စားလှယ်များ || ၁၉ || ၂၅.၀၀ % |- | align="left" | [[ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (မြန်မာ)]]|| ၁ || ၁.၃၂ % |- | align="left" | [[ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] (SNDP) || ၁ || ၁.၃၂ % |- | align="left" | [[တစ်သီးပုဂ္ဂလ]] || ၀ || ၀ % |- ! စုစုပေါင်း !! ၇၆ !! ၁၀၀ % |} <small>*မှတ်ချက်။ ။ ၎င်းအရေအတွက်တွင် ရွေးကောက်ခံ ၅၇ ဦး (မြို့နယ်အလိုက် ၅၆ ဦး + ရှမ်းတိုင်းရင်းသား ၁ ဦး) နှင့် တပ်မတော်သား ၁၉ ဦး စုစုပေါင်း ၇၆ ဦး ဖြစ်သည်။</small> </small>[[File:Mandalay Region Hluttaw.jpg|thumb|၂၀၂၁ခုနှစ် ​ဖေ​ဖော်ဝါရီလအတွင်းက ​တွေ့ရစဉ်]] ===တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဖွဲစည်းခြင်း=== မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ကို မြို့နယ်(၁)မြို့နယ်လျှင် (၂)ဦးကျစီ ရွေးကောက် တင်မြှောက်သည့် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၅၆)ဦး၊ နိုင်ငံတော်ရှိ လူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ (ဝ.၁) ရာခိုင်နှုန်းနှင့် အထက်ရှိကြောင်း သက်ဆိုင်ရာက သတ်မှတ်ထားသော ရှမ်းတိုင်းရင်းသား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်(၁)ဦး၊ လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်စုစုပေါင်း၏ သုံးပုံတစ်ပုံနှင့်ညီမျှသော တပ်မတော်သားတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၁၉)ဦး၊ စုစုပေါင်း တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၇၆)ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ လက်ရှိ ဒုတိယအကြိမ်အတွက် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်(၅၇)ဦးမှာ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ(၄၉)ဦး၊ ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ(၇)ဦး၊ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ(မြန်မာ) (၁)ဦးတို့ဖြစ်၍ မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်စုစုပေါင်း (၇၆)ဦး ဖြစ်သည်။ ===တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သက်တမ်း=== မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်၏ သက်တမ်းမှာ ပြည်သူ့လွှတ်တော် သက်တမ်း နှင့်အညီ (၅)နှစ်ဖြစ်သည်။ ပြည်သူ့လွှတ်တော်၏ သက်တမ်းကုန်ဆုံးသောနေ့တွင် လွှတ်တော်၏ သက်တမ်းသည်လည်း ကုန်ဆုံးသည်။<ref>{{cite news|url=http://mandalayregionhluttaw.gov.mm/လွှတ်တော်အကြောင်း/|title=လွှတ်တော်အကြောင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်|accessdate=|archivedate=2 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201002005616/http://mandalayregionhluttaw.gov.mm/%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/}}</ref> === တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ရုံး === မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ရုံးကို ၂၀၁၁ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃ရက်နေ့မှစ၍ တိုင်းဒေသကြီး အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနလက်အောက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၂၀၁၇ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက်နေ့တွင် တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ရုံးများပါဝင်သည့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ရုံးပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာနလက်အောက်မှ လွှတ်တော်ရုံးဝန်ထမ်းများအား လွှဲပြောင်းဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite book | title=မန်းတောင်ရိပ်ကလွှတ်တော်| author=ကနောင်အင်စတီကျူ| work= | publisher= | year=}}</ref> == ထင်ရှားဖြစ်ရပ်များ == === ပထမအကြိမ် လွှတ်တော်သက်တမ်း (၂၀၁၁–၂၀၁၆) === ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်: ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ (USDP) က အမတ်နေရာအများစုကို အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ထူးခြားသည့် အနိုင်ရမှု: ၎င်းလွှတ်တော်သက်တမ်းအတွင်း အဓိကပါတီကြီးများ၏ ပြင်ပမှ အတိုက်အခံကိုယ်စားလှယ်ဟူ၍ [[ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (မြန်မာ)]] မှ ဒေါ်တင်တင်မာ (ချမ်းအေးသာစံ ၂) တစ်ဦးတည်းသာ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2010/12/101211_democrticmyanmar|title=မဲဝယ်လို့ နိုင်တယ်ဆိုပြီး ကြံ့ဖွံ့က ကော်မရှင်ကို တိုင်|work=ဘီဘီစီသတင်းဌာန|access-date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၀}}</ref>ဒေါ်တင်တင်မာသည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]အတွက် ပေါ်ထွက်လာသော [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]အခြေစိုက် မြန်မာနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေးပါတီတစ်ခု ဖြစ်သည့် [[ဒီမိုကရက်တစ်အင်အားစုလေဘာပါတီ]]၏ လက်ရှိ ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသားရေးရာ: ရှမ်းတိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးနေရာတွင် [[ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ|ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] (SNDP)မှ ဦးစိုင်းမောင်လှ က အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ === ဒုတိယအကြိမ် လွှတ်တော်သက်တမ်း (၂၀၁၆–၂၀၂၁) === အာဏာအပြောင်းအလဲ: [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် NLD ပါတီက အမတ်နေရာအများစု (၄၈ နေရာ) ကို အပြတ်အသတ် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး၊ USDP ပါတီသည် အမတ်နေရာ (၈) နေရာဖြင့် အတိုက်အခံပါတီ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကြားပါတီမှ တစ်ဦးတည်းသောကိုယ်စားလှယ်: [[ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (မြန်မာ)]] မှ ဦးအောင်ရွှေ (ချမ်းအေးသာစံ ၁) သည် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ၎င်းပါတီမှ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်သူ ၂၀ ဦးအနက် တစ်ဦးတည်းသော အနိုင်ရကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် မန္တလေးတိုင်းလွှတ်တော်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ထိုစဉ်က အသက် ၆၃ နှစ်အရွယ် ကျောင်းဆရာဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဗေဒင်နှင့် နက္ခတ်ပညာရှင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/article/2015/11/23/102038.html|title=မန္တလေးက ဗေဒင်ဆရာအမတ်|work=ဧရာဝတီသတင်းဌာန|access-date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅}}</ref> တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲ: ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ USDP မှ ဦးကျော်မြင့်၏ အနိုင်ရလဒ် ပျက်ပြယ်ခဲ့သဖြင့် ၈-၁၂-၂၀၁၆ ရက်နေ့မှစ၍ ဒုတိယအနိုင်ရ ဦးအောင်မျိုးဦး က အစားထိုး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://mandalayregion.hluttaw.mm/?p=2210|title=ဒုတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ|work=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ရုံး|access-date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆|date=}}</ref> ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ (၂၀၁၈): ရှမ်းတိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီး ဦးစိုင်းကျော်ဇော ကွယ်လွန်ခဲ့သဖြင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိသူ ဦးစိုင်းပန်းဆိုင် သည် ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက်နေ့တွင် တာဝန်စတင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/saikyawzaw-funeral-01162018063950.html|title=ရှမ်းတိုင်းရင်းသားရေးရာ ဝန်ကြီး ကွယ်လွန်|work=RFA|access-date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈}}</ref> === စစ်အာဏာသိမ်းမှုအတွင်း ထင်ရှားသည့် ဖြစ်ရပ်များ (၂၀၂၁–၂၀၂၅) === ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ စစ်အာဏာသိမ်းမှုအတွင်း ဒုတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သူ [[အောင်ကျော်ဦး|ဦးအောင်ကျော်ဦး]] သည် အခြားသော အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များနှင့်အတူ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းအား စစ်ကောင်စီက ပုဒ်မမျိုးစုံဖြင့် တရားစွဲဆိုကာ ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ခဲ့ပြီး မန္တလေး [[မန္တလေးအကျဉ်းထောင်|အိုးဘိုအကျဉ်းထောင်]] တွင် အကျဉ်းချထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/mdy-parliament-speaker-sentenced-to-five-years-in-prison-12302021034829.html|title=NLD အမတ် မန္တလေးတိုင်းလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ထောင် ၅ နှစ်ချခံရ|work=RFA|access-date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၅|date=၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁}}</ref> အကျဉ်းကျခံနေရစဉ်အတွင်း ဦးအောင်ကျော်ဦး၏ ကျန်းမာရေး အခြေအနေ ဆိုးရွားလာခဲ့သော်လည်း အကျဉ်းထောင်အတွင်း လုံလောက်သော ဆေးကုသမှု ခွင့်ပြုချက် အချိန်မီ မရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အိုးဘိုအကျဉ်းထောင်အတွင်း၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ကွယ်လွန်မှုသည် ဒုတိယအကြိမ် လွှတ်တော်သက်တမ်း၏ အနိဋ္ဌာရုံ နှင့် ထင်ရှားသော ဖြစ်ရပ်တစ်ခုအဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/06/27/60342|title=မန္တလေးတိုင်း လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ အိုးဘိုထောင်တွင် ကွယ်လွန်|work=mizzima|access-date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၅|date=၂၇ ဇွန် ၂၀၂၅}}</ref> === တတိယအကြိမ် လွှတ်တော်သက်တမ်း (၂၀၂၆–လက်ရှိ) === [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်]] (PR စနစ်) ကိုပါ ပထမဆုံးအကြိမ် ထည့်သွင်း၍ စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ * PR စနစ်ကြောင့် လွှတ်တော်အတွင်းသို့ USDP၊ တစည၊ PPP၊ PP၊ SNDP ဟူသော ပါတီ (၅) ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ * ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ရွေးကောက် တင်မြှောက်ခြင်းခံရသောသမ္မတက မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးဌာန ရှစ်ခု၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးဦးရေ ရှစ်ဦးနှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ ခုနစ်ဦးသတ်မှတ်ခြင်းကို လွှတ်တော်သို့တင်ပြပြီး လွှတ်တော်၏ အဆုံးအဖြတ်ရယူ၍ အတည်ပြုသည်။ လွှတ်တော်သို့တင်ပြပြီး တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်၏ အဆုံးအဖြတ် ရယူ၍ အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် အောင်မြေသာစံ မြို့နယ် ကိုယ်စားလှယ်အမှတ်(၁) တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဦးမျိုးအောင်အား အဆိုပြု အတည်ပြုကြသည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ ကျင်းပ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/ttttiyakim-mnttlettiungdeskiiltttteaa-pthmpunmnacnnyawe-pnycmne-kngp |access-date=2026-04-07 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> * ၁၈ မေ ၂၀၂၆ တွင် တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ကြည်း ၅၁၃၂၂ ဗိုလ်ကြီး ဝဏ္ဏနိုင် အစား ကြည်း ၃၈၂၈၉ ဗိုလ်မှူး မင်းသုခလှိုင်ဖြစ် အစားထိုးပြောင်းလဲလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် လေးဦး အစားထိုးပြောင်းလဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82910 |access-date=2026-05-19 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ==အခြားကြည့်ရန်== *[[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ]] *[[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ==ကိုးကား== {{reflist}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *[https://mandalayregion.hluttaw.mm တရားဝင် ဝက်ဘ်စာမျက်နှာ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203103131/https://mandalayregion.hluttaw.mm/ |date=3 December 2020 }} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်များ}} [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်များ]] olqgtj26kpv4cqpuep3np618qp5nvr9 0 63280 1038232 1031862 2026-06-14T06:57:21Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038232 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = ဝန်ကြီးချုပ် | body = ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံရှိ<br/>ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများ | native_name = တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်<br/>ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် | flag = | flagsize = | flagcaption = | insignia = File:Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg | insigniasize = | insigniacaption = [[မြန်မာပြည်၏ နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်|ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်]] | image = | imagesize = | alt = | incumbent = | incumbentsince = | type = | status = | department = | style = [[ကောင်းသောကျက်သရေရှိသော]] H.E. | member_of = [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ]] | reports_to = | residence = | seat = | nominator = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] | appointer = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] | appointer_qualified = | termlength = ၅ နှစ် | termlength_qualified = | constituting_instrument = [[မြန်မာ့ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ]] | precursor = | formation = ၂၀၁၁ | first = | last = | abolished = | succession = | abbreviation = | unofficial_names = | deputy = | salary = | website = }} '''တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်''' နှင့် '''ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့တို့တွင် [[အမှုဆောင် အရာရှိချုပ်|အမြင့်ဆုံး ဝန်ထမ်း]] ဖြစ်သည်။ အခြေခံဥပဒေ အခန်း (၅)၊ ပုဒ်မ (၂၄၇) အရ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်သည် သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်၏ အုပ်ချုပ်ရေး အကြီးအမှူးဖြစ်သည်။<ref name="cons">{{cite web|url=http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf|title=Constitution of the Republic of the Union of Myanmar|date=2008|work=Ministry of Information|accessdate=9 July 2015}}</ref> ဝန်ကြီးချုပ်တစ်ဦး၏ ရာထူးသက်တမ်းမှာ ပုံမှန်အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ သက်တမ်းအလိုက် (၅)နှစ်ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်နေရာတွင် လစ်လပ်သွားပြီး နောက်ထပ်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သူ၏ သက်တမ်းမှာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ လက်ကျန်သက်တမ်းအတိုင်းသာဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်သည် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]ကို ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ]]မှ အတည်ပြုသည့် ဥပဒေများကို လက်မှတ်ထိုး ထုတ်ပြန်သည်။<ref name="cons"/> ==သမိုင်းကြောင်း== ၁၉၈၈ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များအား တိုင်း (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီများမှ အုပ်ချုပ်သည်။ ထိုကောင်စီများ၏ အကြီးအမှူးများမှာ ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌဖြစ်ကာ သက်ဆိုင်ရာ [[တပ်မတော် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ|တပ်မတော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]များမှ တိုင်းမှူးများနှင့် တပ်မတော်မှ အရာရှိများက ဆောင်ရွက်ကြသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈အခြေခံဥပဒေ]]ကို ပြဋ္ဌာန်းပြီးနောက် တိုင်း (၇)တိုင်းကို တိုင်းဒေသကြီးဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၁ခုနှစ် မတ်လ (၃၀)ရက်နေ့တွင် တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.burmalibrary.org/en/myanmar-alin-31-march-2011-mnmaaalng-mtt-31-2011|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၃၁.၃.၂၀၁၁)}}</ref> ၂၀၁၁ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် လွှတ်တော်များ]] ခေါ်ယူကာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်များကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်း၍ ဝန်ကြီးချုပ်များက အကြီးအမှူးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ကာ စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁)ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]]မှ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ယူပြီးနောက် တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ (၁၄)ဖွဲ့အား [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများ|တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများ]]အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်များ၏ နေရာတွင် ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌများဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=4F9FC42AE377D91C1B2EFCEFD40310F1?lawordSn=15806|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|accessdate=5 February 2022|archivedate=5 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205154654/https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=4F9FC42AE377D91C1B2EFCEFD40310F1?lawordSn=15806}}</ref> သို့သော် ၂၀၂၁ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၁)ရက်နေ့တွင် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]] ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့်အတူ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးများကိုပါ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |url=https://news-eleven.com/article/212823|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ စီမံခန့်ခွဲရေး ကော်မတီကို အိမ်စောင့်အစိုးရအဖွဲ့ အဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း}}</ref> ==ခန့်အပ်ခြင်း== ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် ရာထူးအတွက် အသက် ၃၅ နှစ်အထက် ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် အရည်အချင်းများနှင့် ပြည့်စုံရမည် ဖြစ်သည်။<ref name="cons"/>အခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ (၁၂၁) ပါ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ရွေးကောက်ခံပိုင်ခွင့် မရှိစေသည့် အချက်များဖြင့် ငြိစွန်းခြင်း မရှိသူဖြစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအနက် သင့်လျော်သူများကို ရွေးချယ်ကာ သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ်လွှတ်​တော်သို့ သဘောတူညီချက် တောင်းခံရမည်ဖြစ်သည်။ လွှတ်တော်များသည် သတ်မှတ်ထားသော အရည်အချင်း မပြည့်စုံကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာ မပြနိုင်ပါက နိုင်ငံတော်သမ္မတမှတင်သွင်းသောသူအား ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုရပေ။ အထောက်အထားခိုင်လုံခဲ့ပါက နိုင်ငံတော်သမ္မတမှ အမည်စာရင်းအသစ်ကို တင်သွင်းရမည်ဖြစ်သည်။ ==အခွင့်အာဏာ== ===အစိုးရအဖွဲ့ဖွဲ့စည်းခြင်း=== တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်သည် မိမိ၏ အစိုးရအဖွဲ့တွင် ပါဝင်မည့် ပုဂ္ဂိုလ်များကို သက်ဆိုင်ရာလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များမှဖြစ်စေ၊ ပြင်ပမှဖြစ်စေ ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် အမည်စာရင်းအား သက်ဆိုင်ရာလွှတ်တော်သို့ တင်သွင်းရမည်။ ဝန်ကြီးချုပ်မှတင်သွင်းသော အမည်စာရင်းအား အရည်အချင်း မပြည့်စုံကြောင်း အထောက်အထား ခိုင်လုံစွာ မပြနိုင်ပါက လွှတ်တော်သည် ငြင်းပယ်ခြင်း မပြုရပေ။ ထို့နောက် သဘောတူညီချက် ရရှိလာသော အမည်စာရင်းအား နိုင်ငံတော်သမ္မတထံတင်သွင်းကာ ခန့်အပ်စေရမည်ဖြစ်သည်။ ထိုဝန်ကြီးများ တာဝန်ယူမည့် ဝန်ကြီးဌာနများအား နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ညှိနှိုင်းရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အမည်စာရင်းတင်သွင်းရာတွင် လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီး၊ မိမိ၏ဒေသတွင် တိုင်းရင်းသားမဲဆန္ဒနယ်များရှိလျှင် သက်ဆိုင်ရာတိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးများ၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဦးစီးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌများကို မိမိကိုယ်တိုင်ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်မရှိပေ။ ထိုဝန်ကြီးနေရာများအတွက် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၊ ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်၊ သက်ဆိုင်ရာ ဦးစီးအဖွဲ့များထံမှ အမည်စာရင်း ရယူပြီးမှသာ တင်သွင်းရမည်ဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များဖြစ်​သော တိုင်း​​ဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် ဥပ​ဒေချုပ်နှင့် စာရင်းစစ်ချုပ်များအား ခန့်အပ်နိုင်ရန် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်​တော်ကိုယ်စားလှယ်များမှဖြစ်​စေ၊ အ​​ခြေခံဥပ​ဒေနှင့်ညီညွတ်​သော ပြင်ပပုဂ္ဂိုလ်များကိုဖြစ်​စေ အမည်စာရင်းတင်သွင်းရမည်။ == အစိုးရအဖွဲ့ရုံး == တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များသည် သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး (သို့မဟုတ်) ပြည်နယ် အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာနများနှင့်အတူ ရုံးစိုက်လေ့ရှိသည်။ ထိုအစိုးရအဖွဲ့ရုံးများတွင် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ တာဝန်ထမ်းဆောင်လေ့ရှိကြသည်။ ==လက်ရှိဝန်ကြီးချုပ်များ== {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |'''အမှတ်စဉ်''' |'''အမည်''' |'''ဒေသ''' |'''စတင်ရက်''' |'''နိုင်ငံ​ရေးပါတီ''' |- |(၁) |ဦးခက်ထိန်နန် |[[ကချင်ပြည်နယ်]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၂) |ဦးအံ့မော် |[[ကယားပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၃) |ဦးစောမြင့်ဦး |[[ကရင်ပြည်နယ်]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၄) |​ဒေါက်တာ ဝုန်ဆွန်းထန် |[[ချင်းပြည်နယ်‌]] |၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၅) |ဦးကိုလေး |[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၆) |ဦးဇော်နိုင်ဦး |[[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၇) |ဦးမျိုးဆွေဝင်း |[[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၈) |ဦးတင်ကိုကို |[[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၉) |ဦးမျိုးအောင် |[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၀) |ဦးအောင်ဝင်းသန်း |[[မွန်ပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[တပ်မတော်]] |- |(၁၁) |ဦးနိုင်ဦး |[[ရခိုင်ပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၂) |ဦးအောင်နိုင်သူ |[[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၃) |ဦးစိုင်းထိန်စိုး |[[ရှမ်းပြည်နယ်]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |(၁၄) |ဦးအေးကျော် |[[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] |၁၀ ​ဧပြီ ၂၀၂၆ |[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |} ==ဝန်ကြီးချုပ်များစာရင်း== {| class="toccolours" ! အရောင်သင်္ကေတ<br>{{nobold|(နိုင်ငံရေး ပါတီများအတွက်)}} |- |{{colbegin|2}} {{legend|{{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}|[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]}} {{legend|{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}|[[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]}} {{legend|#C3B091|[[တပ်မတော်]]}} {{legend|#FFFFFF|ပြင်ပ (သို့မဟုတ်) နိုင်ငံ​ရေးပါတီအ​နေဖြင့် ခန့်အပ်ထားခြင်းမဟုတ်}} {{colend}} |} ===ကချင်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[လဂျွန်ငန်ဆိုင်း|ဦးလဂျွန်ငန်ဆိုင်း]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[ခက်အောင်|ဒေါက်တာ ခက်အောင်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[ခက်ထိန်နန်|ဦးခက်ထိန်နန်]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ကယားပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ခင်မောင်ဦး|ဦးခင်မောင်ဦး (ခ) ဦးဘူးရယ်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (၂၀၁၅ ထိ) |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[အယ်လ်ဖောင်းရှို|ဦးအယ်လ်ဖောင်းရှို]]''' | align=center | [[File:L Phaung Sho at School Health Week Event (2018).jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2020|9|3}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၃''' | align=center | '''[[ခင်မောင်ဦး|ဦးခင်မောင်ဦး (ခ) ဘူးရယ်]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2022|1|31}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[ဇော်မျိုးတင်|ဦးဇော်မျိုးတင်]]''' <ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/21524|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=MWD Webportal|access-date=၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄|date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ }}</ref> | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | align=center | {{age in years and days|2022|2|1|2025|12|30}} | align=center | [[တပ်မတော်]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၅''' | align=center | '''ဦးစိန်ဦး''' | align=center | | align=center | ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2025|12|30|2026|4|10}} | align=center | – |ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးအံ့မော်''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ကရင်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၁''' | align=center | '''ဦး​ဇော်မင်း''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၅ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2015|8|25}} | align=center | [[တပ်မတော်]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[နန်းခင်ထွေးမြင့်|ဒေါ်နန်းခင်ထွေးမြင့်]]''' | align=center | [[File:Nang Khin Htwe Myint.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[စောမြင့်ဦး|​ဦးစောမြင့်ဦး]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ချင်းပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ဟုန်းငိုင်း|ဦးဟုန်းငိုင်း]]''' | align=center | [[File:Pu Hung Ngaih.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[ဆလိုင်းလျန်လွယ်|ဦးဆလိုင်းလျန်လွယ်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''ဦးငွန်ဆန်း​အောင်''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2022|8|19}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''​[[ဝုန်ဆွန်းထန်|ဒေါက်တာ ဝုန်ဆွန်းထန်]]'''<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/235968|title=ချင်းပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်အား တာဝန်မှအနားယူခွင့်ပြု|work=Eleven Media Group|access-date=၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄|date=၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ }}</ref> | align=center | | align=center | ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၂<ref>{{cite news|url=https://cincds.gov.mm/node/19147|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၅၆ / ၂၀၂၂}}</ref> | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2022|8|19}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===စစ်ကိုင်းတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[သာအေး|ဦးသာအေး]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[မြင့်နိုင်|ဒေါက်တာ မြင့်နိုင်]] ''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''ဦးမြတ်​ကျော်''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးကိုလေး]]''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===တနင်္သာရီတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |+ |- ! colspan="1" width="1%" |{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align="center" | '''ဦးခင်ဇော်''' | align="center" | | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align="center" | ၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ | align="center" | {{age in years and days|2011|3|30|2012|1|6}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |rowspan="2"|[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၂''' | align="center" | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]''' | align="center" | | align="center" | ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align="center" | {{age in years and days|2012|1|27|2016|3|30}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''​[[လဲ့လဲ့မော်|ဒေါက်တာ လဲ့လဲ့မော်]]''' | align="center" | [[File:Lei Lei Maw (cropped).jpg|100px]] | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align="center" | ၁၁ မတ် ၂၀၁၉ | align="center" | {{age in years and days|2016|3|30|2019|3|11}} | align="center" | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၄''' | align="center" | '''ဦးမြင့်မောင်''' | align="center" | | align="center" | ၂၂ မတ် ၂၀၁၉ | align="center" | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align="center" | {{age in years and days|2019|3|22|2021|2|1}} | align="center" | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |ဦးဝင်းမြင့် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align="center" | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်​ကို]]''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align="center" | '''[[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]''' | align="center" | | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ပဲခူးတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ဉာဏ်ဝင်း|ဦးဉာဏ်ဝင်း]]''' | align=center | [[File:Nyan Win.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[ဝင်းသိန်း|ဦးဝင်းသိန်း]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''[[မျိုးဆွေဝင်း|ဦးမျိုးဆွေဝင်း]]''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===မ​ကွေးတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ဘုန်းမော်ရွှေ|ဦးဘုန်း​​မော်ရွှေ]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[အောင်မိုးညို|ဒေါက်တာ ​အောင်မိုးညို]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''ဦးတင့်လွင်''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align="center" | '''ဦးတင်ကိုကို''' | align="center" | | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===မန္တ​လေးတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[ရဲမြင့် (ဝန်ကြီးချုပ်)|ဦးရဲမြင့်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''​[[ဇော်မြင့်မောင်|ဒေါက်တာ ဇော်မြင့်မောင်]]''' | align=center | [[File:Zaw_Myint_Maung.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[မောင်ကို (ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ)|ဦး​မောင်ကို]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[မျိုးအောင်|ဦးမျိုးအောင်]]''' | align=center | | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===မွန်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''ဦးအုန်းမြင့်''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[မင်းမင်းဦး|ဦးမင်းမင်းဦး]]''' | align=center | [[File:Min Min Oo.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၂၃ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2017|2|23}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်​ကျော်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align=center | '''​[[အေးဇံ|ဒေါက်တာ အေးဇံ]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၁ မတ် ၂၀၁၇ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2017|1|3|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၄''' | align=center | '''ဦး​ဇော်လင်းထွန်း''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''[[အောင်ကြည်သိန်း|ဦးအောင်ကြည်သိန်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူး​ကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးအောင်ဝင်းသန်း''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[တပ်မတော်]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ရခိုင်ပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''ဦးလှ​မောင်တင်''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၂၀ ဇွန် ၂၀၁၄ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2014|6|20}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |rowspan=2|[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#C3B091; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်​မောင်အုန်း]]''' | align=center | [[File:Maung Maung Ohn - 2014 (cropped).jpg|100px]] | align=center | ၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၄ | align=center | ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၅ | align=center | {{age in years and days|2014|7|1|2015|8|25}} | align=center | [[တပ်မတော်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align=center | '''[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ဦးညီပု]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''​ဒေါက်တာ ​အောင်​ကျော်မင်း''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF; color:black" | '''၅''' | align=center | '''[[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1|2026|4|10}} | align=center | – | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးနိုင်ဦး''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ရန်ကုန်တိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[ဖြိုးမင်းသိန်း|ဦးဖြိုးမင်းသိန်း]]''' | align=center | [[File:Phyo Min Thein.jpg|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၃''' | align=center | '''ဦးလှစိုး''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2022|1|31}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} | |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၄''' | align=center | '''[[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးစိုးသိန်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2022|2|1|2026|4|10}} | align=center | – | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white"| '''၅''' | align=center | '''[[အောင်နိုင်သူ|ဦးအောင်နိုင်သူ]]''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ရှမ်းပြည်နယ်=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[စဝ်အောင်မြတ်|ဦးအောင်မြတ် (ခ) စဝ်အောင်မြတ်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[လင်းထွဋ်|​ဒေါက်တာ လင်းထွဋ်]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၃''' | align=center | '''​ဒေါက်တာ ​ကျော်ထွန်း''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2023|2|1}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#FFFFFF" | '''၄''' | align=center | '''ဦးအောင်ဇော်အေး''' | align=center | | align=center | ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | align=center | {{age in years and days|2023|2|1|2024|1|31}} | align=center | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''[[အောင်အောင်|ဦးအောင်အောင်]]''' | align=center | | align=center | ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2024|1|31|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align=center | '''ဦးစိုင်းထိန်စိုး''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ===ဧရာဝတီတိုင်း​ဒေသကြီး=== {| class="wikitable" width="100%" |- ! colspan="1" width="1%"|{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်​ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံ​ရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align=center | '''[[သိန်းအောင်|ဦးသိန်း​အောင်]]''' | align=center | | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | {{age in years and days|2011|3|30|2016|3|30}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၂''' | align=center | '''[[မန်းဂျော်နီ|ဦးမန်း​ဂျော်နီ]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align=center | ၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ | align=center | {{age in years and days|2016|3|30|2018|1|9}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်​ကျော်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align=center | '''​[[လှမိုးအောင်|ဦးလှမိုး​အောင်]]''' | align=center | [[File:No image.png|100px]] | align=center | ၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ | align=center | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align=center | {{age in years and days|2018|1|18|2021|2|1}} | align=center | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၄''' | align=center | '''[[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးတင်​မောင်ဝင်း]]''' | align=center | | align=center | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan=1 style="background:#006B31; color:white" | '''၅''' | align=center | '''ဦးအေးကျော်''' | align=center | | align=center | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align=center | လက်ရှိ | align=center | {{age in years and days|2026|4|10}} | align=center | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ]] i2wzjfsayk5afglw3embbowbmpxqtoh 0 63943 1037942 1037821 2026-06-13T13:31:18Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1037942 wikitext text/x-wiki '''တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Sino-Tibetan languages}}) သို့မဟုတ် '''ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း''' (Trans-Himalayan) ဘာသာစကားအုပ်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံးသော [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုကို [[တရုတ်ပြည်]]၊ [[တိဗက်]]ဒေသနှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်လွှားတွင် လူဦးရေအမြောက်အမြား ပြောဆိုအသုံးပြုကြပြီး ခေတ်သစ် [[တရုတ်ဘာသာစကား]]၊ [[တိဗက်ဘာသာစကားများ]] နှင့် [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]]တို့၏ အရင်းခံမြစ်ဖျားလည်း ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်အရ ဤဘာသာစကားအားလုံးသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄,၀၀၀ မှ ၆,၀၀၀ ခန့်က မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် ထွန်းကားခဲ့သည့် '''ရှေ့ပြေး တရုတ်-တိဗက်ဘာသာ''' (Proto-Sino-Tibetan) ဟုခေါ်သော ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Handel2008">Handel, Z. (2008). "What is Sino-Tibetan?". Language and Linguistics Compass. 2 (3): 422–441.</ref> <ref name="Matisoff2003">Matisoff, J. A. (2003). ''Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction''. University of California Press.</ref> {{Infobox language family |name=တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု |altname=ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း (Trans-Himalayan) |region=[[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နှင့် [[တောင်အာရှ]] |familycolor=Sino-Tibetan |family = ကမ္ဘာ့အဓိကဘာသာစကားမိသားစုကြီးများထဲမှ တစ်ခု |child1=ခိုင်မာစွာ သတ်မှတ်ထားသော အနိမ့်ပိုင်းအုပ်စုပေါင်း ၄၀ ကျော် |child2=အငြင်းပွားဖွယ်ရှိသော အဆင့်မြင့်အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံများ |child3='''အစဉ်အလာအရ ခွဲခြားမှု:''' |child4=[[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic)]] နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု]] |iso2=sit |iso5=sit |glotto=sino1245 |glottofoot=no |glottorefname=Sino-Tibetan |map=Sino-Tibetan Languages Map.png |mapcaption=တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ မြေပုံ }} သမိုင်းဦးကာလ လူမျိုးစုရွှေ့ပြောင်းသွားလာမှု ဖြစ်စဉ်များကြောင့် အဆိုပါ မိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ အုပ်စုကြီးသည် အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာမှ ဒေသအလိုက် ဘာသာစကားများ ခွဲဖြာကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကွဲပြားသွားသော်လည်း ၎င်းတို့အကြားတွင် ဝေါဟာရရင်းမြစ် တူညီမှုများ၊ စနစ်တကျ ပြောင်းလဲသွားသော အသံရင်းမြစ်များနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ နီးစပ်မှုများကို ယနေ့တိုင် တွေ့ရှိနေရဆဲ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အခြေခံကိန်းဂဏန်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ စကားလုံးများတွင် တူညီသော အသံထွက်ပုံစံများကို နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒနည်းအရ ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်းသည် ဤဘာသာစကားများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုကို သက်သေထူနေသည်။ <ref name="Thurgood2003">Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ==ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲခြားခြင်း== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု (Sino-Tibetan Family) သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောဆိုသူဦးရေ ဒုတိယအများဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၂၀-၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွင်း ထွက်ရှိခဲ့သော ဘာသာဗေဒ သုတေသနအသစ်များအရ ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic) နှင့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စု (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ကဏ္ဍကြီးနှစ်ခုဖြင့် ခွဲခြား ရှုမြင်နိုင်သည်။ ဤမိသားစုဝင် ဘာသာစကားများသည် မူလရင်းမြစ် တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း ဒေသအသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာမှ မတူကွဲပြားသော ဝိသေသများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="Zhang2020">Zhang, H., et al. (2020). "Phylogenetic evidence for the origin and expansion of Sino-Tibetan languages". Nature.</ref> <ref name="Post2021">Post, M. W. (2021). "The Trans-Himalayan languages of Northeast India". Journal of South Asian Languages and Linguistics.</ref> တရုတ်နွယ်အုပ်စု (Sinitic Branch) တွင် ကမ္ဘာ့အသုံးအများဆုံး ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် မန်ဒရင် (စံတရုတ်ဘာသာ) အပါအဝင် ဝူ၊ မင်၊ ကွမ်တုံ (Yue) နှင့် ဟက်ကာ စသည့် ဘာသာစကားကြီးများ ပါဝင်သည်။ ဤအုပ်စုသည် တရုတ်ပြည်မကြီး၊ ဟောင်ကောင်၊ ထိုင်ဝမ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တရုတ်နွယ်ဖွားများအကြားတွင် အဓိက အခြေတည်သည်။ ရှေးဦးကာလ တရုတ်ဘာသာစကားမှသည် ဒေသအလိုက် လေယူလေသိမ်းနှင့် ဝေါဟာရများ ကွဲပြားသွားခဲ့သော်လည်း ရေးထုံးနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ ခိုင်မာသော အချိတ်အဆက်များ ရှိကြသည်။ အခြားအုပ်စုကြီးဖြစ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စု (Tibeto-Burman Branch) သည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အလွန်ကျယ်ပြန့်ပြီး လူမျိုးစုပေါင်းစုံ စုစည်းနေသည့် အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိကဘာသာစကားဖြစ်သော ဗမာဘာသာစကားနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာနွယ်ဝင်များ (လီဆူ၊ အာခါ၊ လားဟူ)၊ ကရင်နွယ်ဝင်များ (စကော၊ ပိုး၊ ကယား၊ ပအိုဝ်း) နှင့် နာဂ-ကူကီး-ချင်း နွယ်ဝင်များ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် ဂျိန်းဖော (ကချင်) နှင့် သက်၊ ကတူး တို့ပါဝင်သော ဆဲလ် အုပ်စု၊ တိဗက်နှင့် ဘူတန် (Dzongkha) တို့ပါဝင်သော တိဗက်နွယ်အုပ်စု တို့သည်လည်း ဤမိသားစု၏ အဓိက အကိုင်းအခက်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတစ်လျှောက်ရှိ နီပေါနှင့် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း (Arunachal Pradesh) ဒေသသုံး Tani၊ Kiranti နှင့် Newaric ဘာသာစကားများသည်လည်း တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ ကြွယ်ဝလှသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများကို ဖော်ပြနေသည်။ <ref name="Sagart2019">Sagart, L., et al. (2019). "Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan languages". PNAS.</ref>ဤကဲ့သို့ များပြားလှစွာသော ဘာသာစကားများသည် မတူညီသော ပုံသဏ္ဌာန်များဖြင့် တည်ရှိနေကြသော်လည်း ၎င်းတို့၏ အခြေခံဝေါဟာရများ၊ အသံပြောင်းလဲမှု စနစ်များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုများက တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုကြီးသည် ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ခိုင်မာစွာ သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားအုပ်စုသည် ဘာသာစကား ၄၀၀ ကျော် ပါဝင်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]နှင့် [[တောင်အာရှ]]ဒေသများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုအသုံးပြုကြသည်။ ဤဘာသာစကားမိသားစုသည် [[အင်ဒို-ယူရိုပီယန် ဘာသာစကားများ]] ပြီးလျှင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုသူ ဒုတိယအများဆုံးရှိသည့် ဘာသာစကား အုပ်စုကြီးဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့အနက် မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် အများဆုံး ပြောဆိုကြသည့် ဘာသာစကားများမှာ [[တရုတ်ဘာသာစကား]] အမျိုးမျိုး (သုံးစွဲသူ ၁.၂ ဘီလီယံ)၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာစကား]] (သုံးစွဲသူ ၃၅ သန်းကျော်) နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ဘာသာစကား]] (သုံးစွဲသူ ၈ သန်း) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ဤမိသားစုဝင် ဘာသာစကား အတော်များများကို ဝေးလံသော တောင်ပေါ်ဒေသများရှိ လူမျိုးစုငယ်လေးများကသာ ပြောဆိုလျက်ရှိပြီး ယင်းတို့နှင့် ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများမှာ ယနေ့တိုင် နည်းပါးနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Zhang2020" /> ဘာသာစကားများကို အုပ်စုခွဲရာတွင် အနိမ့်ပိုင်းအဆင့် အုပ်စုများကို ကောင်းစွာ သတ်မှတ်နိုင်ပြီ ဖြစ်သော်လည်း အမြင့်ပိုင်း အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံမှာမူ ရှင်းလင်းမှု မရှိသေးဘဲ ပညာရှင်များအကြား ငြင်းခုံဆဲဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်က ဤမိသားစုကြီးကို တရုတ်နွယ် (Sinitic) နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] (Tibeto-Burman) ဟူ၍ ကိုင်းခွဲနှစ်မျိုးဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း၊ မကြာသေးမီက ထွက်ရှိလာသော ၂၀၂၀-၂၀၂၄ သုတေသနများအရ ဤသို့ ခွဲခြားခြင်းအပေါ် လက်မခံသော ပညာရှင်ဦးရေမှာ ပိုမိုများပြားလာသည်။<ref name="Post2021" /> ==သမိုင်းကြောင်း== တရုတ်၊ တိဗက်၊ ဗမာနှင့် အခြား ဘာသာစကားများအကြား ဆက်စပ်မှုကို ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် စတင်၍ အဆိုပြုခဲ့ပြီး ယခုအခါ ကျယ်ပြန့်စွာ လက်ခံထားပြီး ဖြစ်သည်။ ကနဦးတွင် စာပေယဉ်ကျေးမှု ရှည်ကြာခိုင်မာသော ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ ဘာသာစကားများကိုသာ ဦးတည်ခဲ့ရာ နောက်တွင် အသုံးပြုမှုနည်းပါးသော၊ အချို့ဆိုလျှင် စာပေအရေးအသား မကြာသေးမီကမှ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော၊ စာပေအရေးအသား မရှိသော ဘာသာစကားများကိုပါ ထည့်သွင်းလာခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ [[အင်ဒို-ယူရိုပီယန် ဘာသာစကားများ|အင်ဒို-ယူရိုပီယန်]](အိန္ဒိယ-ဥရောပနွယ်) နှင့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] လေ့လာမှုများနှင့် ယှဉ်လျှင် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား မိသားစုသည် အုပ်စုဖွဲ့စည်းပုံ တည်ဆောက်မှုပိုင်းတွင် များစွာအားနည်းသည်။ အခက်ခဲများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးအစား လွန်စွာများပြားစုံလင်မှု၊ အများစုတွင် စကားလုံးပုံပြောင်းမှု မရှိခြင်းနှင့် ဘာသာစကားခြင်း ထိတွေ့ရောယှက်မှု များပြားခြင်း စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် လူပြောနည်းသော ဘာသာစကား အများအပြားမှာ သွားရောက်ရန် ခက်ခဲသော တောင်ထူထပ်သည့် ဒေသများတွင် ရှိကြသည့်အပြင် ၎င်းဒေသများသည် ပြဿနာရှိသော နယ်ခြားဒေသများလည်း ဖြစ်နေတတ်သည်။ ===ကနဦးလေ့လာမှု=== ၁၈ ရာစုအတွင်း ပညာရှင်အတော်များများသည် ရှည်လျားသည့် စာပေရေးသားမှု သမိုင်းကြောင်းများ ရှိကြသည့် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ဗမာ ဘာသာစကားများကြား ဆက်နွယ်မှုရှိကြောင်း စတင်သတိပြုမိခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တောင်ပေါ်ဒေသများရှိ အခြားသော စာပေအရေးအသား မရှိသေးသည့် ဘာသာစကား အတော်များများသည် အဆိုပါ တိဗက်နှင့် ဗမာ ဘာသာစကားများနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း သိရှိလာသည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ''ဂျိမ်းစ် ရစ်ချက်ဆန် လိုဂန်'' က အဆိုပါ ဘာသာစကားများကို [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]အုပ်စု (Tibeto-Burman)ဟု စတင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းကပင် [[ကရင်ဘာသာစကား]]ကို ဤအုပ်စုအတွင်းသို့ ၁၈၅၈ ခုနှစ်တွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် လိုဂန်နှင့် အခြားပညာရှင်များက အရှေ့တောင်အာရှရှိ အင်ဒို-ချိုင်းနိစ် ဘာသာစကားများကို လေ့လာမှုပြုလုပ်ခဲ့ပြီး [[ဘာသာစကား မိသားစု]] လေးစုကိုဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ တိဗက်တို-ဘားမန်း၊ [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်]]၊ [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နှင့် မလေးယို-ပိုလီနီးရှန်း ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် ဂျူးလိယက် ကလာပရိုသ် က ဗမာ၊ တိဗက်နှင့် တရုတ် ဘာသာစကားများ အားလုံးသည် အခြေခံ အသုံးအနှုန်းစကားလုံးများတွင် တူညီမှုများ ရှိသော်လည်း [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]၊ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] နှင့် [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]] ဘာသာစကားများမှာ လုံးဝကွဲပြားခြားနားမှုရှိကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ===ရှာဖာနှင့် ဘန်နီဒစ်=== ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် မနုဿဗေဒပညာရှင် ''အဲလ်ဖရက် ကရိုးဘာ''က တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဝေါဟာရဗေဒ ပရောဂျက်တစ်ခုကိုစတင်ခဲ့ပြီး ''ဘာကလေ''ရှိ ကယ်လီဖိုးနီးယားတက္ကသိုလ်တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ နှောင်းပိုင်းအထိ ပရောဂျက်ကို ''ရောဘတ် ရှာဖာ''က ဦးစီးခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ''ပေါလ် ကေ ဘန်နီဒစ်'' က ဆက်လက်ဦးစီးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်မဟုတ်သော ဝန်ထမ်း ၃၀ က တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ နှင့် ပတ်သက်သော မှတ်တမ်းမှတ်ရာများ ရနိုင်သမျှအားလုံးကို စုဆောင်းခဲ့သည်။ ပရောဂျက်၏ ရလဒ်မှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာဗေဒ ဟု အမည်ပေးထားသည့် အတွဲ ၁၅ တွဲပါဝင်သည့် မှတ်တမ်းကြီး ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှတ်တမ်းကြီးကို မည်သည့်အခါမှ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်း မပြုခဲ့သော်လည်း ၎င်းစာတမ်းမှ အချက်အလက်များကို ''ရှာဖာ''နှင့် ''ဘန်နီဒစ်တို့'' ရေးသားသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ စာတမ်းများတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ''ဘန်နီဒစ်သ''ည် သူ၏ သုတေသနလုပ်ငန်း၏ လက်ရေးစာမူများကို ၁၉၄၁ တွင် အပြီးသတ်ရေးသားခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၇၂ ခုနှစ်အထိ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ သူသည် [[ဘာသာစကား မိသားစု]] ဖြန့်ဝေပုံဇယားကြီး တစ်ခုလုံးကို တည်ဆောက်မည့်အစား အဓိက ဘာသာစကားကြီး ငါးခုကိုနှိုင်းယှဉ်လေ့လာခြင်း၊ တခါတရံ အခြား ဘာသာစကားများဖြင့် နှိုင်းယှဉ် လေ့လာခြင်းများ ဆောင်ရွက်ပြီး ရှေးဦး-တိဗက်တို-ဘားမန်း ဘာသာစကား လေ့လာချက်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ===အရေးစနစ်ရှိသော ဘာသာစကားများကို လေ့လာခြင်း=== ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား သည် ရှေးအကျဆုံး မှတ်တမ်းရှိသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၁၂၀၀ ခန့်မှ စတင်တည်ရှိခဲ့ပြီး ဘီစီ ပထမရာစုနှစ်မစတင်ကာ အရေးမှတ်တမ်းများ များပြားစွာ ရှိသည်။ သို့သော် တရုတ်စာသည် အက္ခရာစနစ် မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် ပညာရှင်များသည် ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား အသံထွက်စနစ်ကို သိရှိနိုင်ရန်အတွက် အလယ်ခေတ် တရုတ်အဘိဓာန်များမှ တရုတ်စာအတွက် ဖိုနက်တစ် ဖော်ပြချက်များနှင့် ရှေးခေတ် ကဗျာများမှ ကာရံစနစ်များကို လေ့လာပြီး ပြန်လည် တည်ဆောက်ဖော်ထုတ်ခဲ့ရသည်။ ပထမဆုံး ပြီးပြည့်စုံသည့် ပြန်လည်ဆောက်မှုမှာ ဘားနက် ကားဂရန်၏ Grammata Serica Recensa အမည်ရသည့် စာအုပ်ဖြစ်ပြီး ဘန်နီဒစ်နှင့် ရှာဖာတို့က အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၎င်းတွင် အသံများစွာသည် အစီအစဉ်မကျသည့်အတွက် အသုံးပြုရန် ခက်ခဲသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပညာရှင်များသည် ကားဂရန်၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို အခြားအရင်းအမြစ်များဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့ အဆိုပြုချက်တွေဟာ အရင်းအမြစ်တူတဲ့ အခြား တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားတွေကနေ ရယူခဲ့တာ ဖြစ်ပေမယ့် တရုတ်ဘာသာစကား စစ်စစ်ဖြစ်တဲ့ အထောက်အထားတွေကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဥပမာ အားဖြင့်ဆိုလျှင် ကားဂရန်က သရသံ ၁၅ ခု သတ်မှတ်ခဲ့ရာမှာ နီကိုလတ် ဘော့မန်က တိဗက်ဘာသာစကားနဲ့ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီး သရသံ ၆ ခုထိ လျှော့ချခဲ့ပါတယ်။ နိုင်ငံခြားအမည်တွေကို တရုတ်ဘာသာနဲ့ ရေးသားခဲ့တဲ့ မှတ်တမ်းတွေကို လေ့လာခြင်းဖြင့်လည်း ရှေးခေတ် အသံတွေကို မှန်းဆဖို့ အထောက်အကူ ပြုသည်။ ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကားသည် နိမ့်မြင့်သံမခွဲခြားသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အလယ်ခေတ် တရုတ်ဘာသာစကားမှ နိမ့်မြင့်သံများသည် နောက်ဆုံးရှိ ဗျည်းသံများမှ ဖွံ့ဖြိုးလာသည်ဟု ပညာရှင် အတော်များများက ယုံကြည်လာကြသည်။ တိဗက်ဘာသာစကားမှာတော့ ၇ ရာစုနှစ်အလယ်ပိုင်း တိဗက်အင်ပါယာ ခေတ်ကနေစပြီး များပြားတဲ့ အရေးအသား မှတ်တမ်းတွေ ရှိသည်။ အစောဆုံး မြန်မာစာ အရေးအသားမှာ ၁၂ ရာစုနှစ် [[မြစေတီကျောက်စာ]]တစ်ခုသာဖြစ်ပြီး အကန့်အသတ်ရှိနေသည်။ သို့သော် ၎င်းနောက်တွင် စာပေအရေးအသား အထောက်အထားများ များစွာတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းဘာသာစကား နှစ်ခုလုံးသည် [[အိန္ဒိယ]] ရှေးဟောင်း [[ဗြာဟ္မီအရေးအသား]]ကို အခြေခံသည့် အက္ခရာစနစ်ဖြင့် ရေးသားသည်။ ၁၁ ရာစုနှစ်မှ ၁၃ ရာစုနှစ် အထိ ထွန်းကားခဲ့သော [[တောင်ဂွတ်အင်ပါယာ]]မှ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း များပြားသော မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားကို တရုတ်စာ အရေးအသားမှ ဖန်တီးယူထားသော ပုံစာအရေးစနစ်ဖြင့် မှတ်တမ်းများ ရှိသည်။ သို့သော် ယခုအခါတွင် ဘာသာပြန်ခြင်းအတွက် အခက်အခဲများစွာ ရှိနေသည်။ Gong Hwang Cherng သည် ရှေးဟောင်း တရုတ်ဘာသာစကား၊ တိဗက်ဘာသာစကား၊ ဗမာဘာသာစကားနဲ့ တောင်ဂွတ်ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီး ၎င်းဘာသာစကားများကြား အသံ ဆက်စပ်မှုများကို ဖော်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ==ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု== === ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း အခြေချမှု === တရုတ်-တိဗက်နွယ် တို့၏ မူလဇာစ်မြစ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၉၀၀ ခန့်က [[မြစ်ဝါမြစ်]] ဝှမ်းဒေသတွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ခေတ်သစ် သုတေသနများက ဆိုသည်။<ref name="Zhang2020" /> ဤရှေးဦးလူမျိုးစုများသည် မြစ်ဝါမြစ် အလယ်ပိုင်းနှင့် အထက်ပိုင်းရှိ သဲဆန်သော မြေဆီလွှာများတွင် အခြေချလျက် [[နှံစားပင်|နှံစားပြောင်း]](Millet) ကို အဓိက စိုက်ပျိုးခဲ့ကြသည်။ ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ နေထိုင်မှုပုံစံသည် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာအရ [[:en:Yangshao_culture|ယန်ရှောင်ယဉ်ကျေးမှု]] (Yangshao Culture) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ၎င်းတို့သည် စိုက်ပျိုးရေးအပြင် တိရစ္ဆာန်မွေးမြူခြင်းနှင့် အိုးလုပ်ငန်းများကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးမှ ရရှိသော ပိုလျှံသော အစာအာဟာရကြောင့် လူဦးရေ တိုးပွားလာခဲ့ပြီး၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမျိုးစုများ အရပ်မျက်နှာ အသီးသီးသို့ ပျံ့နှံ့သွားရန် အစပျိုးပေးခဲ့သည်။ [[File:Yangshao Painted Pottery.jpg|thumb|ယန်ရှောင် ဆေးခြယ်အိုးများ]] မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ဤလူမျိုးစုများသည် အဖမျိုးရိုးဗီဇအရ Haplogroup O-M122 ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ဤမျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားသည် ယနေ့ခေတ် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာနွယ်ဖွားများအကြား နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်းကို ပြသနေသည့်အပြင်၊ ၎င်းတို့အားလုံးသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှပင် အတူတကွ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြကြောင်း သက်သေထူလျက်ရှိသည်။ <ref name="Wang2021">Wang, C. C., et al. (2021). "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia". ''Nature'', 591(7849), 413-419. (အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) နှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု လမ်းကြောင်းများကို ဖော်ပြထားသော အဓိကစာတမ်း ဖြစ်သည်။)</ref> === မျိုးနွယ်စုများ ခွဲဖြာထွက်ခြင်းနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု === [[မြစ်ဝါမြစ်]]ဝှမ်းတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သော ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၀၀၀ ခန့်တွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အရပ်မျက်နှာအသီးသီးသို့ စတင်ပျံ့နှံ့ခဲ့ကြသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက လမ်းကြောင်းကြီး (၂) ခုဖြင့် ရှင်းလင်းလေ့ရှိသည်။<ref name="Sagart2019" /> အရှေ့ဘက်လမ်းကြောင်း(တရုတ်နွယ်လမ်းကြောင်း) မှ မြစ်ဝါမြစ် အောက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားကြပြီး နောင်တွင် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]] လူမျိုးများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာမည့် အုပ်စုဖြစ်သည်။အနောက်တောင်ဘက်လမ်းကြောင်း (တိဗက်-ဗမာ လမ်းကြောင်း)မှလည်း မြစ်ဝါမြစ် အထက်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်]]နှင့် [[စီချွမ်]]တောင်ကြားများသို့ ဦးတည်သွားသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုသည် နောင်တွင် [[ဟိမဝန္တာ]]တောင်တန်းတစ်လျှောက်နှင့် [[မြန်မာ]] ဒေသများသို့ ဆက်လက်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။<ref name="Zhang2020" />ဤသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုကြောင့် မူလဘုံဘာသာစကားမှသည် ဒေသအလိုက် ဝိသေသများကွဲပြားသည့် ဘာသာစကားမျိုးကွဲပေါင်းများစွာ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ === တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းနှင့် အရှေ့တောင်အာရှအတွင်း အခြေချမှု === လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ခန့်မှစ၍ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်စု]] များသည် မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ [[သံလွင်မြစ်]] နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]] ဝှမ်းများအတိုင်း ဆင်းသက်လာခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် မြန်မာ၊ နီပေါနှင့် အိန္ဒိယ အရှေ့မြောက် မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2020" /> === မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပုံ === မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်များ ဝင်ရောက်မှုကို အဆင့်ဆင့်သော လူမျိုးစုရွှေ့ပြောင်းမှု လှိုင်းလုံးများအဖြစ် တွေ့ရှိရသည်။ အစောပိုင်းတွင် [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]၊ [[သက်လူမျိုး|သက်]] နှင့် [[ကတူးလူမျိုး|ကတူး]] နွယ်ဝင်များ ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] နှင့် [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] နွယ်ဖွားများ အလယ်ပိုင်းမြေပြန့်ဒေသများသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref name="Thurgood2003" /> ဤရွှေ့ပြောင်းမှု ဖြစ်စဉ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဦးကာလ လူမျိုးစုပျံ့နှံ့မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်မှုတို့အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားဒေသသို့ နောက်ဆုံးမှ ရောက်ရှိလာသော တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် အုပ်စုများတွင် [[ဂျိန်ဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ရဝမ်လူမျိုး|ရဝမ်]] နှင့် [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] တို့ ပါဝင်သည်။ ဤလူမျိုးစုများသည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်း၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းနှင့် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်တို့မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ရဝမ်တို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်ခြေတွင် အခြေပြုကာ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး ရှေးဟောင်း တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား ဝိသေသများကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref name="Post2021" /> === တရုတ်နွယ်ဖွားလမ်းကြောင်း တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ အစပျိုးခြင်း === မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းမှ အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက်မြေပြန့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုကို တရုတ်နွယ်ဖွားအုပ်စု ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤလမ်းကြောင်းသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၏ သမိုင်းဦးကာလ ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်ခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Zhang2020" /> တရုတ်နွယ်လူမျိုး များသည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်းစနစ်ကို အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ကြီးမားသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ [[ရှံမင်းဆက်|ရှန်းမင်းဆက်]] ကာလတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော တရုတ်စာရေးထုံးစနစ်သည် ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို တစုတစည်းတည်းဖြစ်စေသည့် အဓိကအချက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ယန်ဇီမြစ်ဝှမ်းဒေသများသို့ ဆက်လက်နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်းဖြင့် ယနေ့ခေတ် ဟန်တရုတ်လူမျိုးစုနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ (မန်ဒရင်၊ ကွမ်တုံ၊ မင်) ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် လမ်းစဖွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ယနေ့ခေတ် === ယနေ့ခေတ်တွင် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများ သည် ကမ္ဘာ့ဒုတိယအကြီးဆုံး ဘာသာစကားမိသားစုအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ စက်မှုတော်လှန်ရေးနှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ်ခေတ်သို့ ကူးပြောင်းလာသည့်တိုင် ဤဘာသာစကားများသည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်များကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ဆဲ ဖြစ်သည်။ [[မန်ဒရင်း(ဘာသာစကား)|မန်ဒရင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]] နှင့် [[တိဘက်လူမျိုးများ|တိဗက်]] တို့သည် နိုင်ငံတော်အဆင့် ရုံးသုံးဘာသာစကားများအဖြစ် အဆင့်အတန်း မြင့်မားလျက်ရှိသော်လည်း၊ ဝေးလံသောဒေသရှိ လူမျိုးစုငယ်လေးများ၏ ဘာသာစကားများမှာမူ ခေတ်သစ်လူမှုဘဝ၏ ဖိအားများကြောင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည့် အန္တရာယ်ရှိနေသည်။<ref name="Post2021" /> သို့ဖြစ်ရာ ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များသည် ၎င်းဘာသာစကားများကို မှတ်တမ်းတင်ထိန်းသိမ်းရန် ဒစ်ဂျစ်တယ်နည်းပညာများကို အသုံးပြု၍ ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ ==အတန်းအစားခွဲခြားခြင်း== {| class="wikitable" style="width:100%;" |- style="background:#f2f2f2;" ! ခုနှစ် !! ပညာရှင် !! အဓိက ကိုင်းခွဲများနှင့် အဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်းပုံ |- | ၁၉၃၇ || '''လီ (Li Fang-Kuei)''' || တရုတ်-တိဗက်အောက်တွင် တရုတ်၊ တိုင်း၊ မြောင်-ယောင် နှင့် တိဗက်-ဗမာ ဟူ၍ (၄) စု ခွဲခြားခဲ့သည်။ (ယခုအခါ တိုင်းနှင့် မြောင်-ယောင်ကို သီးခြားမိသားစုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်) |- | ၁၉၄၂ || '''ဘန်နီဒစ် (Benedict)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ် └ တရုတ် └ တိဗက်-ကရင် (တိဗက်-ဗမာ နှင့် ကရင်) |- | ၁၉၅၅ || '''ရှာဖာ (Shafer)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ်ကို အဓိက (၆) စု ခွဲခြားသည် - စီနီတစ်၊ ဒိုင်ရစ်၊ ဘိုဒစ်၊ ဘားမစ်၊ ဘာရစ်၊ ကရန်နစ်။ |- | ၁၉၇၈ || '''မာတီဆော့ဖ် (Matisoff)''' || တရုတ်-တိဗက်နွယ် ├ တရုတ် (Sinitic) └ တိဗက်တို-ဘားမန်း (Tibeto-Burman) |- | ၁၉၉၆ || '''စတာရိုစတင်း (Starostin)''' || '''အဆို (၁):''' စီနို-ကီရန်တီ နှင့် တိဗက်တို-ဘားမန်း '''အဆို (၂):''' တရုတ်၊ ကီရန်တီ နှင့် တိဗက်တို-ဘားမန်း ဟူ၍ (၃) စု ခွဲခြားသည်။ |- | ၂၀၁၅ - လက်ရှိ || '''ဘလန့်ချ် နှင့် ပို့စ် (Blench & Post)''' || "တိဗက်-ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရထက် '''ထရန်စ်-ဟိမာလေးယန်း''' ကို သုံးနှုန်းပြီး မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုအသစ်များကို အဆိုပြုသည်။ |} ==အမျိုးအစားဗေဒ== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများသည် အမျိုးအစားဗေဒအရ ကွဲပြားမှုများ ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့အကြား တူညီသော အခြေခံ တည်ဆောက်ပုံ အချို့ကို တွေ့ရှိရသည်။ ===စကားလုံးအစီအစဉ်=== တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား အတော်များများတွင် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံသည် ပုံမှန်အားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ" (Subject-Object-Verb - SOV) အစီအစဉ် ဖြစ်သည်။ သို့သော် [[တရုတ်ဘာသာစကား]]၊ [[ကရင်ဘာသာစကား]] နှင့် [[ပိုင်ဘာသာစကား]] တို့တွင်မူ "ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ" (Subject-Verb-Object - SVO) အစီအစဉ်ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပညာရှင်အများစုက မူလအစ၌ SOV ပုံစံဖြစ်သော်လည်း တရုတ်၊ ကရင်နှင့် ပိုင်ဘာသာစကားများသည် အိမ်နီးချင်း အခြားဘာသာစကားမိသားစုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် SVO ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> ထူးခြားချက်အနေဖြင့် SVO ပုံစံသုံးသော တရုတ်နှင့် ပိုင်ဘာသာစကားများတွင် [[နာမ်]]ကို အထူးပြုသည့် စာပိုဒ် (Modifier) များသည် နာမ်၏ ရှေ့တွင်သာ အမြဲတည်ရှိသည်။ ဤဝိသေသသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားသော SVO ဘာသာစကားများနှင့် လုံးဝကွဲပြားနေသော တရုတ်-တိဗက်နွယ်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ဖြစ်သည်။ ===ပုံပြောင်းခြင်းဗေဒ=== တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများကို အစဉ်အလာအရ "ပုဒ်ထီးဘာသာစကား" (Isolating languages) များအဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်လေ့လာချက်များအရ ၎င်းတို့တွင် ရှုပ်ထွေးသော ပုံပြောင်းခြင်းစနစ်များ (Morphological systems) ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ • '''အနက်ပြောင်းအဆက်ပုဒ်များ (Affixation):''' ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားတွင် စကားလုံးတစ်လုံး၏ အဓိပ္ပာယ် သို့မဟုတ် သဒ္ဒါဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပြောင်းလဲရန် ရှေ့ဆက် (Prefix) နှင့် နောက်ဆက် (Suffix) များကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကြိယာတစ်ခုကို အပြုခံနာမ် (Noun) အဖြစ် ပြောင်းလဲခြင်း သို့မဟုတ် စေခိုင်းခြင်းအနက် (Causative) ပြောင်းလဲခြင်းများ ဖြစ်သည်။ • '''အသံနေအသံထား (Tones):''' ဘာသာစကားအတော်များများတွင် အသံနေအသံထား (Tones) စနစ်ရှိကြသည်။ ၎င်းအသံများသည် စကားလုံးတစ်လုံးနှင့်တစ်လုံး အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားစေရန် ခွဲခြားပေးသည်။ သို့သော် အချို့သော ဟိမဝန္တာဒေသသုံး တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများတွင် အသံနေအသံထားစနစ် လုံးဝမရှိသည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။<ref name="Matisoff2003" /> == စကားလုံးအသုံးအနှုန်း == တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားများသည် ဘုံမိခင်ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို ၎င်းတို့၏ အခြေခံဝေါဟာရများရှိ ရင်းမြစ်တူစကားလုံးများ အား နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ခြင်းဖြင့် သိရှိနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ကိန်းဂဏန်းများ၊ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများတွင် အသံရင်းမြစ် ဆင်တူယိုးမှားဖြစ်မှုကို စနစ်တကျ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Matisoff2003" /> === အခြေခံဝေါဟာရများ နှိုင်းယှဉ်ချက် === အောက်ပါဇယားသည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားစုအတွင်းရှိ အဓိကဘာသာစကားကြီးများအကြား အခြေခံစကားလုံးများ တူညီပုံကို ပြသထားခြင်း ဖြစ်သည်။ {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#f2f2f2;" ! မြန်မာအဓိပ္ပာယ် !! ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက် (Reconstruction) !! တရုတ် (Old Chinese) !! တိဗက် (Written Tibetan) !! ဗမာ (Written Burmese) |- | ငါး (၅) || *ngat || 五 (nguo) || lnga || ငါး (nga) |- | သုံး (၃) || *sum || 三 (sum) || gsum || သုံး (sum) |- | ငါ (I/Me) || *ngay || 我 (ngâi) || nga || ငါ (nga) |- | နား (Ear) || *rna || 耳 (njie) || rna-ba || နား (na) |- | နေ (Sun) || *niy || 日 (njiet) || nyi-ma || နေ (ni) |- | သေခြင်း (Die) || *s-it || 死 (sje) || shi-ba || သေ (se) |} === အသံပြောင်းလဲမှု ဝိသေသများ === ဘာသာစကားများ ခွဲဖြာထွက်လာသည့်အခါ မူလအသံများသည် စနစ်တကျ ပြောင်းလဲသွားကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မူလအသံရင်း "င" (*ng-) သည် တရုတ်၊ တိဗက်နှင့် ဗမာဘာသာစကား အားလုံးနီးပါးတွင် ယနေ့တိုင် ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ တည်ရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ သို့သော် အချို့သော ဗျည်းတွဲများနှင့် သရအသံများသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားသော အသံထွက်များအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းသွားကြသည်။ ဤကဲ့သို့သော အသံပြောင်းလဲမှု စနစ်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ပညာရှင်များသည် ပျောက်ဆုံးနေသော မူလဘာသာစကား၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်နိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Thurgood2003" /> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} 71ufk8mh8whl1wrpdwj9i7mvr820194 0 66711 1038202 1034154 2026-06-14T06:50:52Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038202 wikitext text/x-wiki {{Mara Notice}} {{Infobox ethnic group | group = မရာလူမျိုး (Mara) | image = | caption = မရာရိုးရာ ဝတ်ဆင်ထားသော အမျိုးသမီးတစ်ဦး | native_name = Mara Chipho | population = ခန့်မှန်း ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် (အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ မလေးရှား၊ အမေရိကန်၊ နှင့် ဩစတေးလျ) | regions = {{flag|India}} ([[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ ဆိုင်းဟားခရိုင်)<br>{{flag|Myanmar}} ([[ချင်းပြည်နယ်]]) | languages = [[မရာဘာသာစကား]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား]]၊ [[မီဇိုဘာသာစကား]]၊ [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]] | religions = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]](၁၀၀%)၊ ယခင်က နတ်ကိုးကွယ်မှု | related_groups = [[ချင်းလူမျိုး]]၊ [[မီဇို]]၊ [[ကူကီး]] နှင့် အခြား တိဘက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ }} '''မရာလူမျိုး''' ({{lang-en|Mara people}}, {{lang-mrh|Mara chipho}}) သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]တို့တွင် အဓိက မှီတင်းနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယခင်က ပြင်ပလူများက ၎င်းတို့ကို '''လာခဲ''' (Lakher) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်ကမူ "မရာ" ဟူသော အမည်ကိုသာ ဂုဏ်ယူစွာ သုံးစွဲကြသည်။ မရာလူမျိုးများသည် တိဘက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော [[မရာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုကြပြီး ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ အခြားသော ချင်း၊ မီဇို၊ ကူကီး မျိုးနွယ်စုများနှင့် နီးကပ်သော ဆွေမျိုးတော်စပ်မှု ရှိသည်။ == ဝေါဟာရရင်းမြစ် နှင့် အမည်များ == ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် မှတ်တမ်းများတွင် မရာလူမျိုးများကို "Shendoos" (ရှင်ဒူး) သို့မဟုတ် "Lakher" (လာခဲ) ဟု ရေးသားမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ "လာခဲ" ဟူသော အမည်မှာ အနီးအနားရှိ မီဇိုလူမျိုးများက ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဗြိတိသျှတို့က ယင်းအမည်ကို ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းတွင် မရာလူမျိုးများ၏ အမျိုးသားရေး နိုးကြားမှုနှင့်အတူ ၎င်းတို့၏ မူလအမည်ရင်းဖြစ်သော "မရာ" (Mara) ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပြန်လည်အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == မရာလူမျိုးများ၏ နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်းကြောင်းများအရ ၎င်းတို့သည် အခြားသော ချင်း-မီဇို မျိုးနွယ်စုများကဲ့သို့ပင် တရုတ်နိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဘက်-ဟိမဝန္တာ ဒေသများကို ဖြတ်သန်းကာ ဆင်းသက်လာကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ရှေးဟောင်းဒဏ္ဍာရီများတွင် လူသားများသည် "ချင်လွန်း" (Chhinlung) သို့မဟုတ် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူကြီးတစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး လက်ရှိ အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်ရှိ တောင်တန်းထူထပ်သော ဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ စာပေအရေးအသား သမိုင်းကြောင်းအနေဖြင့် ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သော [[ကပ္ပတိန် တစ်ကယ်လ်|တစ်ကယ်လ်]] (Captain S.R. Tickell) နှင့် [[လူးဝင်း|ကပ္ပတိန် လူးဝင်း]] (Captain T.H. Lewin) တို့သည် ၁၈၅၂ နှင့် ၁၈၆၉ ခုနှစ်များတွင် မရာလူမျိုးတို့၏ အကြောင်းနှင့် ဘာသာစကားကို ပထမဆုံး စတင်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lewin">Lewin, T. H. (1869). ''The Hill Tracts of Chittagong and the Dwellers Therein''.</ref> သို့သော် စနစ်ကျသော အက္ခရာစာပေကိုမူ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် (လက်ရှိအိန္ဒိယနိုင်ငံ) [[ဆိုင်ကွန်း]] (Saikao) ရွာသို့ ရောက်ရှိလာသော ဗြိတိန်သာသနာပြုဆရာ [[ရယ်ဂျီနယ် အာသာ လောရိန်း]] (R.A. Lorrain) က [[ရောမအက္ခရာ]]ကို အခြေခံ၍ တီထွင်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Lorrain">Lorrain, R. A. (1912). ''Five Years in Unknown Jungles for God and Empire''.</ref> == ပထဝီဝင်နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး == မရာလူမျိုးများသည် အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာ နယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ သစ်တောနှင့် တောင်တန်းထူထပ်သော "တြိဂံစိမ်း" (Green Triangle) ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်သည့် ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ * '''အိန္ဒိယနိုင်ငံ:''' မီဇိုရမ်ပြည်နယ် တောင်ပိုင်း ဆိုင်းဟားခရိုင် (Siaha District) တွင် အဓိက နေထိုင်ကြသည်။ ထိုဒေသကို အိန္ဒိယအစိုးရက ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[မရာလဲန်း|မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသကောင်စီ]] (Mara Autonomous District Council - MADC) အဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု ပေးထားပြီး၊ မရာဘာသာစကားကို ရုံးသုံးနှင့် ကျောင်းသင်ခန်းစာများတွင် ပြဋ္ဌာန်းခွင့် ရရှိထားသည်။<ref name="MADC">Mara Autonomous District Council Official Website. [https://madc.mizoram.gov.in/ madc.mizoram.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }}</ref> * '''မြန်မာနိုင်ငံ:''' ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် မတူပီ၊ ထန်တလန်၊ ဟားခါး၊ နှင့် ပလက်ဝ မြို့နယ်များ၏ နယ်စပ်ဒေသများ) တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။ == ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း == === ဘာသာစကား === မရာလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင် [[မရာဘာသာစကား]] (Mara Language) ကို ပြောဆိုကြပြီး၊ ၎င်းတွင် တလို့ဆိုင် (Tlosai)၊ ဇိုင်နို (Zyhno)၊ ချာပီ (Chapi)၊ ဗိုင်တူး (Vyhtu) နှင့် ဟောင်သိုင်း (Hawthai) စသည့် ဒေသိယစကားများ ကွဲပြားကြသည်။ ယနေ့ခေတ် စာပေ၊ ကျမ်းစာနှင့် ရုံးသုံးအဖြစ် တလောဆိုင်း (Tlosai) ဒေသိယစကားကို စံ (Standard) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။<ref name="Parry">Parry, N. E. (1932). ''The Lakhers''. Macmillan and Co.</ref> မရာစာပေတွင် ရောမအက္ခရာ "c" ကို တစ်လုံးတည်း အသုံးမပြုဘဲ "ch" ပုံစံဖြင့် (ဥပမာ- {{Mara|châ}}) သီးသန့် အသုံးပြုသည့် ထူးခြားသော သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများ ရှိသည်။ === ဘာသာရေး === ခရစ်ယာန် သာသနာပြုများ မရောက်လာမီ ရှေးယခင်က မရာလူမျိုးများသည် တောင်တန်းနှင့် သဘာဝတရားကို အစွဲပြုသော နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) နှင့် "ခါဇိုပါ" (Khazohpa) ခေါ် ဖန်ဆင်းရှင်ကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းမှစ၍ ခရစ်ယာန်သာသနာ ထွန်းကားလာခဲ့ရာ ယခုအခါတွင်မူ မရာလူမျိုး အားလုံးနီးပါး (၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်းကျော်) သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[မရာ ဧဝံဂေလိအသင်းတော်]] (Mara Evangelical Church) သည် ဒေသတွင်း အကြီးဆုံးသော အသင်းတော်ကြီးများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ === ရိုးရာဓလေ့ === မရာလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ဝတ်စုံများနှင့် ရိုးရာအကများ ရှိကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် "Chylaopoh" ဟုခေါ်သော ရောင်စုံချည်ထည်များကို ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို အခြေခံသော ကောက်သစ်စားပွဲကဲ့သို့သော ရိုးရာပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။ == ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ == * [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ဝန်ကြီး၊ ထင်ရှားသော လူမှုအကျိုးပြု ဆရာဝန်။ (လိုင်လင်းပီမြို့ဖွား) * [[ဒေးဗစ်လိုင်]] - မြန်မာနိုင်ငံရှိ ထင်ရှားသော မရာလူမျိုး တေးသံရှင်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://www.maraland.net/ Maraland.net] (မရာလူမျိုးများ၏ သတင်းနှင့် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်တယ်) * [https://madc.mizoram.gov.in/ Mara Autonomous District Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }} (အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသကောင်စီ ဝက်ဘ်ဆိုက်) * [https://marareih.org/ Marareih.org] (မရာဘာသာစကား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး၊ မှတ်တမ်းတင်ရေးနှင့် လေ့လာရေးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်း) * [https://maralyrics.com/ Maralyrics.com] (မရာ တေးသီချင်း စာသားများ စုစည်းမှု ဝက်ဘ်ဆိုက်) [[Category:ချင်းလူမျိုး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားများ]] [[Category:မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏ လူမျိုးများ]] {{Myanmar-stub}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] 364p68tda3dcajz3a492jzhre7kn8xt 4 69495 1038009 1026152 2026-06-13T17:34:00Z Min Ko Ko Khant thant 144349 /* ပြင်သစ်ပိုင် ဂီယာနာ အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၇:၃၄၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆) */ အပိုင်းသစ် 1038009 wikitext text/x-wiki {{/ခေါင်းစီး}} [[ကဏ္ဍ:ဝီကီပီးဒီးယား အကူအညီ ဖိုရမ်]] <div style="width:50%">__TOC__</div> <!-- ဤစာမျက်နှာသည် ဝီကီပီးဒီးယား အသုံးပြုပုံနှင့် ပတ်သက်၍ သင်သိလိုသော မေးခွန်းများ မေးရန် ဖြစ်သည်! --> <!-- အထွေထွေ ဗဟုသုတဆိုင်ရာ မေးခွန်းများအတွက် [[WP:RD]] သို့ သွားပါ! --> <!-- --> <!-- သင့်မေးခွန်းကို ဤစာမျက်နှာ အောက်ဆုံးတွင် မေးပါ။ မကြာမီ ဖြေကြားပေးပါလိမ့်မည်။ --> <!-- --> == ငွေထည်လုပ်ငန်း == ငွေထည်လုပ်ငန်းလို့ ရိုက်ရှာလိုက်တာ တွေ့တော့တွေ့တယ် စာထဲမှာ ပြောထားတဲ့ ပုံတွေ မပါလို့ ဘယ်လိုရှာရမလဲ ကူညီကြပါဦး။kjdmmrmjrjujjjk တွေ့လိုရင် လင့်လေးဖြစ်ဖြစ် ပေးကြပါဦး အဆွေတော်တို့ {{|ထည့္မည္္}} {{unsignedIP2|05:21, 5 October 2019|2400:AC40:820:CBB4:2123:A798:75E7:746E}} == ပုံတင်မရခြင်း == biography ေရးသားပြီး လူပုံထည့်ချင်တာ ဖိုင်တင်လို့မရလို့ပါ ဘယ်လိုတင်ရသလဲခင်ဗျာ == MoVIDO == မဃဒေဝလင်္ကာသစ် က အ တလုံးပို ပါ သွားသည် ဘယ်လိုလုပ်ရမည်ဆိုတာ ဖြေပေးပါ {{unsigned|‎Smalpic1}} ၁၆:၃၇၊ ၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉ (UTC) :{{Ping|‎Smalpic1}} စာမျက်နှာ အပေါ်ဆုံးမှာ "ရွှေ့ရန်" (move) ဆိုတာရှိပါတယ်။ အဲဒါကို နှိပ်ပြီး ဆောင်းပါး နာမည်ပြောင်းလို့ရပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၂:၅၉၊ ၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉ (UTC) == ပုံတင်ခြင်း == ဓာတ်ပုံမည်သို့တင်ရမည်နည်း။ {{unsigned2|11:51, 3 May 2020|Ahkarkyaw9}} Main page ရဲ့ ဘယ်ဘက်ဘေးမှာ [[အထူး:ဖိုင်တင်ရန်|ဖိုင်တင်ရန်]] ရှိပါတယ်။ [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] ကိုကြည့်၍ လေ့လာနိုင်ပါသည်။[[အသုံးပြုသူ:Aungookingofcelestials|Aungookingofcelestials]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Aungookingofcelestials|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၁၄၊ ၃ မေ ၂၀၂၀ (UTC) == Help panel question on [[:လ|လ]] ( ၁၈:၂၄၊ ၁၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂) == ဟုတ်ကဲ့ မင်္ဂလာပါ လ ဆိုတဲ့ ဂြိုလ်အကြောင်းလေးသိချင်လို့ပါ --[[အသုံးပြုသူ:Zayeroo1990|Zayeroo1990]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zayeroo1990|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၂၄၊ ၁၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Zayeroo1990|Zayeroo1990]]။ [[လ (ကမ္ဘာရံဂြိုဟ်)]] ဆောင်းပါးမှာ ဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၃:၂၄၊ ၁၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ (UTC) == Help panel question on [[:အသုံးပြုသူ:Mg Lay Gyi|အသုံးပြုသူ:Mg Lay Gyi]] ( ၁၅:၂၆၊ ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂) == Facebook နှင့်ပတ်သက်ပြီး အခက်အခဲဖြစ်နေပါလျှင် ကူညီပါရစေ။ --[[အသုံးပြုသူ:Mg Lay Gyi|Mg Lay Gyi]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mg Lay Gyi|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၆၊ ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ (UTC) :ဒီနေရာက ''ဝီကီပီးဒီးယား အသုံးပြုခြင်း သို့ ပြင်ဆင်တည်းဖြတ်ခြင်း'' နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အကူအညီတွေ ပေးဖို့ဖြစ်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၈:၁၇၊ ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ (UTC) == Help panel question on [[:မိုးဟေကို|မိုးဟေကို]] ( ၁၃:၅၆၊ ၄ ဧပြီ ၂၀၂၂) == မင်္ဂလာပါ ဇယာဘယ်လိုဆွဲရတာပါလဲခဗျာ --[[အသုံးပြုသူ:David San Lyan|David San Lyan]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:David San Lyan|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၅၆၊ ၄ ဧပြီ ၂၀၂၂ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:David San Lyan|David San Lyan]] ဇယားဆွဲတာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အခြေခံ အချက်အလက်တွေကို [[Help:Wikitable]], [[H:TABLE]] နဲ့ [[အကူအညီ:မျက်မြင်တည်းဖြတ်ဖြင့် ဇယားများထည့်ခြင်း မိတ်ဆက်/၁]] တို့မှာ လေ့လာနိုင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၉:၂၃၊ ၅ ဧပြီ ၂၀၂၂ (UTC) == Help panel question on [[:အောင်ချိမ့်|အောင်ချိမ့်]] ( ၀၆:၅၇၊ ၁၆ ဧပြီ ၂၀၂၂) == မင်္ဂလာပါ။ကျွန်မက အိမ်မက်ချိမ့်ချိမ့်ပါ။ ဆရာအောင်ချိမ့်ရဲ့ သမီးပါ။ အဖေအကြောင်းအရာလေးတွေပြင်ပေးချင်လို့ပါ။ လက်မှတ်ပုံက မှားနေလို့ပါ။ အဲ့တာကိုဘယ်လိုပြန်ပြင်လို့ရမလဲသိချင်လို့ပါ --[[အသုံးပြုသူ:Aein Mek Cheimt Cheimt|Aein Mek Cheimt Cheimt]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Aein Mek Cheimt Cheimt|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၅၇၊ ၁၆ ဧပြီ ၂၀၂၂ (UTC) :ပြင်ဆင်ထားပါတယ်ဗျ။ [[အသုံးပြုသူ:Shin Khant Maung|Shin Khant Maung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Shin Khant Maung|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၄၃၊ ၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၂ (UTC) == Help panel question on [[:ဆွေးနွေးချက်:သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ|ဆွေးနွေးချက်:သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]] ( ၀၂:၀၇၊ ၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၂) == မြန်မာနိုင်ငံ ၏ အလယ်ဗဟိုနေရာက ဘယ်နေရာလဲ? --[[အသုံးပြုသူ:Shin Uttara|Shin Uttara]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Shin Uttara|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၀၇၊ ၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၂ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Shin Uttara|Shin Uttara]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏အလယ်ဗဟိုချက်မ]] ဆောင်းပါးမှာ ဖတ်ရှုနိုင်ပါတယ်။ ဒီနေရာက ဝီကီပီးဒီးယား အသုံးပြုခြင်းနဲ့ တည်းဖြတ်ပြင်ဆင်ခြင်းတို့နဲ့ ပတ်သက်ပြီး မေးမြန်းဖို့ နေရာဖြစ်တဲ့အတွက် အခြားအထွေထွေမေးခွန်းတွေကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]] မှာ မေးမြန်းပေးစေလိုပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၂:၅၁၊ ၂၀ ဧပြီ ၂၀၂၂ (UTC) == Help panel question on [[:ချန်အာ|ချန်အာ]] ( ၁၄:၄၀၊ ၉ ဇွန် ၂၀၂၂) == ဟိုင်း၊ စာမျက်နှာနာမည်ကို ဘယ်လိုပြင်ရပါသလဲဗျ၊ ပြီးတော့ သူများတွေ ပြင်ဆင်တာကို ဘယ်လိုပြင်ရပါသလဲဗျ --[[အသုံးပြုသူ:Kim Doggy|Kim Doggy]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kim Doggy|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၀၊ ၉ ဇွန် ၂၀၂၂ (UTC) == Help panel question on [[:ကောလူမျိုး|ကောလူမျိုး]] ( ၁၅:၂၁၊ ၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၂) == ကောလူမျိုးဟူသည့် ခေါင်းစဉ်အား ပြင်ဆင်ပေးလိုပါသည်။ မိမိတို့ အာခါလူမျိုးများသည် မိမိကိုယ်ကို အာခါ ဟုသာ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြပြီး ကော အီကော ဆိုသည့် အမည်များမှာ တခြားလူမျိုးများက နှိမ်သည့်သဘောနှင့် ခေါ်ဝေါ်သည့် အခေါ်အဝေါ် သက်သက်ဖြစ်ပါသည်။ အာခါလူမျိုးများသည် ကော အီကော ဟူသော အမည်နာမများအား မနှစ်သက်သည့်အတွက် ခေါင်းစဉ်အား အာခါ လူမျိုးဟုသာ ပြင်ဆင်ပါက ပိုသင့်လျော်မည်မြင်မိပါသည်။ --[[အသုံးပြုသူ:Noraroo|Noraroo]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Noraroo|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၂၁၊ ၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ (UTC) :{{Done}}. [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၆:၂၂၊ ၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ (UTC) == [[:အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mg Kyaw Tun|အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mg Kyaw Tun]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၄:၂၈၊ ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂) == ဝီကီပီးဒီးယာကိုမျှဝေရန်အတွက်ဝီကီပီးဒီးယာ၏Linkကိုဘယ်လိုယူရမလည်း --[[အသုံးပြုသူ:Mg Kyaw Tun|Mg Kyaw Tun]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mg Kyaw Tun|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၈၊ ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Mg Kyaw Tun|Mg Kyaw Tun]] ဝီကီပီးဒီးယား စာမျက်နှာရဲ့ ဘယ်ဖက်မှာရှိတဲ့ ကိရိယာများ အပိုင်းအောက်က '''ပုံသေလိပ်စာ''' ကို နှိပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ညာကလစ်နှိပ်ပြီး ကော်ပီလုပ်၍သော်လည်းကောင်း လင့်ခ်ကို ရယူနိုင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၄:၄၉၊ ၃ ဧပြီ ၂၀၂၃ (UTC) == [[:ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်:Questions|ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်:Questions]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၆:၄၅၊ ၂၈ ဇူလိုင် ၂၀၂၃) == နှင်းဆီဖြူ ဖြစ်ပါတယ်။ ပင်ကိုရေး ဆောင်းပါးများကို ဝီကီပေါ် တင်ချင်တဲ့အခါ ဖုန်း/ တက်ဘလက်နှင့် လက်ပ်တော့ ထဲက Note မှာ အရင်ရေးပြီး စိတ်တိုင်းကျတည်းဖြတ်ပြီးမှ ဝီကီမှာ တင်လို့ရပါသလား။ နည်းလမ်းရှိရင် သိလိုပါတယ်။ ဝီကီပေါ်မှ တည်းဖြတ်သူများနှင့် ဝင်ရောက်ဖတ်ရှုသူအားလုံးကို လေးစားလျက်ပါ🙏 --[[အသုံးပြုသူ:နှင်းဆီဖြူ|&#34; W rose &#34;]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နှင်းဆီဖြူ|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၄၅၊ ၂၈ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:နှင်းဆီဖြူ|နှင်းဆီဖြူ]] - ဝီကီမဟုတ်တဲ့ တစ်နေရာရာမှာ ရေးတာထက် မိမိရဲ့ ကိုယ်ပိုင် [[Special:MyPage/sandbox|sandbox အစမ်းစာမျက်နှာ]] မှာ စိတ်ကြိုက်ပြင်ဆင်ပြီး စာမျက်နှာကို ရွှေ့ပြောင်းလိုက်တာ/စာတွေကို ကူးယူတင်လိုက်တဲ့ နည်းလမ်းက ပိုပြီး အဆင်ပြေပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီရဲ့ sandbox မှာဆိုရင် ကိုယ်ရေးလိုက်တဲ့ စာ ဘယ်လိုပုံပေါ်မယ်ဆိုတာကို preview/publish ကြည့်လို့ရတာကြောင့်ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၄:၀၂၊ ၂၈ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) ::ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ ::‌ [[အသုံးပြုသူ:နှင်းဆီဖြူ|&#34; W rose &#34;]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နှင်းဆီဖြူ|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၁၁၊ ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) == ကိုယ်ပိုင်စာမျက်နှာ == ကိုယ်ပိုင်စာမျက်နှာပေါ်မှာရေးတဲ့ဆောင်းပါးကို ပုဒ်ရေ ကန့်သတ်ထားပါသလား။အဲဒီကနေ ဝီကီစာမျက်နှာ ပေါ်ကို တင်လို့ ရနိုင်ပါသလား။ါ် [[အသုံးပြုသူ:နှင်းဆီဖြူ|&#34; W rose &#34;]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နှင်းဆီဖြူ|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၁၆၊ ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:နှင်းဆီဖြူ|နှင်းဆီဖြူ]] အဲလိုကန့်သတ်ထားတာမျိုး မရှိပါဘူး။ ကိုယ်ပိုင်စာမျက်နှာကနေ ပင်မဆောင်းပါးအမည်ညွှန်းဆီကို copy/paste လုပ်ပြီး ကူးတင်လို့ရပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၃:၅၁၊ ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) ::"ပင်မဆောင်းပါးအမည်ညွှန်း က ဘယ်စာမျက်နှာလဲ သိပါရစေ။ [[အသုံးပြုသူ:နှင်းဆီဖြူ|&#34; W rose &#34;]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နှင်းဆီဖြူ|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၀၆၊ ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) :::ပင်မအမည်ညွှန်း ဆိုတာက လက်ရှိ ဆောင်းပါးစာမျက်နှာတွေကို ဆိုလိုတာပါ။ စာမျက်နှာတစ်ခုရဲ့ ရှေ့မှာ "ဝီကီပီးဒီးယား:", "တမ်းပလိတ်:", "အကူအညီ:" စတဲ့ ရှေ့ဆက်စာလုံးတွေ မပါတဲ့ စာမျက်နှာတွေကို ပင်မဆောင်းပါးအမည်ညွှန်းလို့ ခေါ်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၅:၁၇၊ ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ (UTC) == [[:လီယိုတော်စတွိုင်း|လီယိုတော်စတွိုင်း]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၆:၂၅၊ ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃) == မဂ်လာပါ.ကမ္ဘာပေါ်မာ ဂြိုလ် ပေါင်း မည်မျှရှိပါသနည်း --[[အသုံးပြုသူ:Khun R.kar|Khun R.kar]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Khun R.kar|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၂၅၊ ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) == [[:ကွန်ပျူတာ|ကွန်ပျူတာ]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၂၁:၄၇၊ ၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃) == Hello everyone --[[အသုံးပြုသူ:Yoonga narkay|Yoonga narkay]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yoonga narkay|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၄၇၊ ၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) == [[:တရုတ်နိုင်ငံရှိ အချိန်ဇုန်များ|တရုတ်နိုင်ငံရှိ အချိန်ဇုန်များ]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၀:၀၉၊ ၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃) == Hi မင်္ဂလာပါ ကျွန်တော်ကတော့ 左航 ဖြစ်ပါတယ်။ အခုလက်ရှိတရုတ်စံတော်ကိုသိချင်လို့ပါ။ မြန်မာစံတော်ချိန်နှင့်ဘယ်နှနာရီကွာသလဲသိချင်လို့ပါခင်ဗျ --[[အသုံးပြုသူ:Zuo Hang Left|Zuo Hang Left]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zuo Hang Left|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၀၉၊ ၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) == [[:အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawlinlin|အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawlinlin]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၀:၄၁၊ ၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃) == မြန်မာပြည်ရအောင်လွှင့်ပေပါ --[[အသုံးပြုသူ:Zawlinlin|Zawlinlin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawlinlin|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၄၁၊ ၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) == အကူအညီစားပွဲ မေးခွန်း ( ၀၈:၃၆၊ ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄) == မင်္ဂလာပါ။ ဒီမှာက ၁၉၄၇ မှ ECSC နဲ့ဆွေးနွေးပြီး OEEC ကိုဖွဲ့တာမလား။ ၄၈ မှာမှ ဒီအဖွဲ့က ဖွဲ့တာဆိုတော့လေ။ ၅၇ ဖြစ်နေတော့ တစ်ခုခုလွဲနေတယ်။ မှန်မမှန်သိချင်မိတယ်။ --[[အသုံးပြုသူ:Glorious Future|Glorious Future]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Glorious Future|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၃၆၊ ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Glorious Future|Glorious Future]] ဆောင်းပါးထဲက အချက်အလက်နဲ့ပတ်သက်ပြီး မေးချင်တာဆိုရင် သက်ဆိုင်ရာဆောင်းပါးရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာမှာ မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၉:၀၆၊ ၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) == [[:ဝင်းဖောင့်|ဝင်းဖောင့်]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၉:၂၈၊ ၅ ဧပြီ ၂၀၂၄) == How can I upload images from mobile phone editor? --[[အသုံးပြုသူ:ZZeya|ZZeya]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ZZeya|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၂၈၊ ၅ ဧပြီ ၂၀၂၄ (UTC) == [[:အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Soesanhtike|အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Soesanhtike]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၇:၅၆၊ ၁၅ မေ ၂၀၂၄) == လူသုး၈ှိငါငံကျားနိုင်မလွှင့ငါတိုငါ့နိုင်သည် --[[အသုံးပြုသူ:Soesanhtike|Soesanhtike]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Soesanhtike|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၅၆၊ ၁၅ မေ ၂၀၂၄ (UTC) == [[:အင်းတကော်ရွာ၊ ပဲခူးမြို့နယ်|အင်းတကော်ရွာ၊ ပဲခူးမြို့နယ်]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၀:၂၉၊ ၂၀ ဇွန် ၂၀၂၄) == မင်္ဂလာပါ ပဲခူးတိုင်းပဲခူးခရိုင်ပဲခူးမြို့နယ် ရှိအင်းတကော်သည်ရွာသို့မဟုတ်ကျေးရွားအုပ်စုမဟုတ်တော့ပါ အင်တကော်သည်မြို့ အဆင့်သို့ပြောင်းလဲပြီးပါပြီ အင်တကော်သည်မတိမ်ကောပါစည်ကားနေပါပြီ ထန်းပင်ချောင်အုပ်စုသဲဖြူချောင်းကျေးရွားအနီးတွင်တည်ရှိသည် --[[အသုံးပြုသူ:ကိုဥက္ကာထက်အောင်|ကိုဥက္ကာထက်အောင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ကိုဥက္ကာထက်အောင်|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၂၉၊ ၂၀ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:ကိုဥက္ကာထက်အောင်|ကိုဥက္ကာထက်အောင်]] ဆွေးနွေးပေးတာ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ ရွာဆောင်းပါးကို [[အင်းတကော်မြို့]] ဆောင်းပါးဆီ ပြန်ညွှန်းလိုက်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၃:၅၆၊ ၂၀ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) == [[:မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်း|မြို့ကွက်ရိုက်ခြင်း]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၈:၁၉၊ ၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄) == Urban planning ကို မြို့ပြစီမံကိန်း ဟုဘာသာပြန်ခြင်းသာလျှင် အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်မည်။ --[[အသုံးပြုသူ:Louis Yel|Louis Yel]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Louis Yel|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၁၉၊ ၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ (UTC) :Thank you. Your suggestion was accepted. [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၀၃:၅၈၊ ၁၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ (UTC) == [[:Neo-psychedelia|Neo-psychedelia]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၆:၄၄၊ ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅) == မင်္ဂလာပါရှင့် ဆောင်းပါးတစ်ခုရေးနိုင်ရန်ဘာတွေလိုအပ်သလဲ၊ ဘာတွေလေ့လာထားသင့်ပါသလဲ မြန်မာစာပေအရေးအသားကိုလွန်စွာနှစ်သက်သဘောကျသည်မို့ နှံ့နှံ့စပ်စပ်လေ့လာလိုပါသည်။ --[[အသုံးပြုသူ:မိုင်း|မိုင်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:မိုင်း|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၄၄၊ ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) :[[ဝီကီပီးဒီးယား:သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]]နဲ့ [[အကူအညီ:မိတ်ဆက်]] တို့ကို ဖတ်ရှုလေ့လာကြည့်ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၄:၅၅၊ ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:တနင်္သာရီမြို့|တနင်္သာရီမြို့]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၇:၃၂၊ ၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၅) == လူသိရှင်ကြားလွှင့်တင်သွားမည် --[[အသုံးပြုသူ:ကိုနေပိုင်|ကိုနေပိုင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ကိုနေပိုင်|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၂၊ ၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:အစိန္တေယျ ဘုရားရှိခိုးကြီး|အစိန္တေယျ ဘုရားရှိခိုးကြီး]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၅:၁၇၊ ၇ မတ် ၂၀၂၅) == စာလုံးရေကျဲနေလို့ ဘယ်လိုလုပ်ရင်အဆင်ပြေမလဲဗျ --[[အသုံးပြုသူ:Attsay|Attsay]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Attsay|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၁၇၊ ၇ မတ် ၂၀၂၅ (UTC) :ကျွန်တော်သိသလောက်ကူညီပါရစေဗျာ။ ညာဘက်ထိပ်ဆုံပါ်ကနရာတွင်စားလုံးပုံစံအနအထားစိတ်ကြိုက်ပြုပြင်နိုင်ပါတယ်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:OoYiThaw|OoYiThaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:OoYiThaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၄၁၊ ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:လီဆန်းမိခင်|လီဆန်းမိခင်]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၃:၀၃၊ ၂၅ ဧပြီ ၂၀၂၅) == Hi ကျွန်​တော်က မြတ်ကိုကိုပါ။တစ်ခုလောက်မေးပါရစေ ပုံတင်ဖို့အခက်အခဲတွေ့နေလို့ပါ။တည်းဖြတ်တဲ့အခါမှာ ပုံတင်ရန်ဆိုပြီးတွေ့မယ်လို့ပြောပေမဲ့ ကျွန်တော့်ဆီမှာပေါ်မနေလို့ပါ။နောက်ပြီး ပုံတွေမှာ Fileဆိုတဲ့ဟာအပြင် အချို့ပုံတွေက Pic(picture)ဆိုပြီးပါပေါ်နေတယ်ဗျ။သူတို့၂ခုကကော ဘယ်လိုကွာခြားချက်လဲဗျ။တင်ပုံတင်နည်းကကော သူတို့၂ခုလုံးကအတူတူပဲလားဗျ။ --[[အသုံးပြုသူ:Myat Htoo Kywel|Myat Htoo Kywel]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myat Htoo Kywel|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၀၃၊ ၂၅ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :ကျွန်တော်သိသလောက်မျှဝေပါရစေဗျာ။ပုံတင်ရာတွင်အခက်အခဲတစ်စုံတစ်ရာရှိလျှင် စိတ်မပူပါနဲ့ဗျ။ ပုံကိုကြာကြာဖိထားလိုက်လျှင်(share,link)ရနိုင်ပါတယ်ဗျ။ သီသန့linkလိုချင်ပါက Gemini.goonle.comသို့သွားရောက်၍ပိုလိုတဲ့ပုံအတွက်linkရနိုင်ပါတယ်ဗျ။ ‌ကျးဇူးတင်ပါတယ်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:OoYiThaw|OoYiThaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:OoYiThaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၃၇၊ ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:ပေါင်းတလည်ရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်|ပေါင်းတလည်ရွာ၊ ပြည်မြို့နယ်]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၃:၅၉၊ ၂၀ မေ ၂၀၂၅) == ပေါင်းတလည်ရွာကတိမ်ကောတာမဟုတ်ပါဘူး ရွာကနေ မြို့လေးဖြစ်သွားတာပါ --[[အသုံးပြုသူ:Phyu Sin Zaw|Phyu Sin Zaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Phyu Sin Zaw|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၅၉၊ ၂၀ မေ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၉:၄၃၊ ၂၃ မေ ၂၀၂၅) == ဩစတျေးလျမညာရေး --[[အသုံးပြုသူ:ထုဆိုင်|ထုဆိုင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ထုဆိုင်|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၃၊ ၂၃ မေ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၄:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၅) == သပ်က၏ကခပသ င့့သခ့သ်ကဟ်၏ရ်ခသ့ခ့ဩလ --[[အသုံးပြုသူ:Nan May Hnin|Nan May Hnin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Nan May Hnin|ဆွေးနွေး]]) ၀၄:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၅ (UTC) == [[:အထက(သုဝဏ္ဏ)|အထက(သုဝဏ္ဏ)]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၄:၂၂၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၅) == How to makly categories in my own article --[[အသုံးပြုသူ:Zeuuzu|Zeuuzu]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zeuuzu|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၂၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၅ (UTC) == [[:ကျောင်းထိုင်မလိုက်နိုင်ကြောင်း|ကျောင်းထိုင်မလိုက်နိုင်ကြောင်း]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၀၆:၁၁၊ ၂၅ ဇွန် ၂၀၂၅) == မင်္ဂလာပါ --[[အသုံးပြုသူ:Paing zin phyo|Paing zin phyo]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Paing zin phyo|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၁၁၊ ၂၅ ဇွန် ၂၀၂၅ (UTC) == [[:ပီမိုးနင်း|ပီမိုးနင်း]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၂:၁၂၊ ၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၅) == မဂ်လာပါခင်ဗျာ စာရေးဆရာပီမိုးနှင်းမွေးနေ့သည်မြန်မာသက္ကရာဇ်၊၁၂၄၅ခုနှစ်တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း(၆)ရက်နေ့သည်အဂ်နေ့အမှန်ဖြစ်ပါသည်။ခရစ်သက္ကရာဇ်၅.၁၁.၁၈၈၃ခုနှစ်သည်တနလ်ာနေ့ဖြစ်နေပါသည်။ဘယ်ဟာအမှန်လဲသိချင်ပါတယ်။ --[[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်စန်း|ခင်မောင်စန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်စန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၁၂၊ ၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်စန်း|ခင်မောင်စန်း]]၊ ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန်နဲ့ဆိုရင် နှစ်ခုစလုံးက (တစ်ရက်တည်း) တနင်္လာနေ့ကျပါတယ်။ [https://yan9a.github.io/mmcal/ ဒီမှာ] စစ်ကြည့်လို့ရပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၂:၄၆၊ ၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) ::ကျွန်တော်သိသလောက်မျှဝေပါရစေဗျာ။အကယ်၍မှားတာလေးများရှိရင်စိတ်မဆိုးပါနဲ့ဗျ။မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၄၅ ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၁၄ ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့)။လို့သိရပါတယ်ဗျ။ [[အသုံးပြုသူ:OoYiThaw|OoYiThaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:OoYiThaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၃၁၊ ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:သွယ်မြိတ်|သွယ်မြိတ်]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၁:၁၃၊ ၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၅) == ကျွန်ုပ်ရက်ပေါင်းများစွာ စုဆောင်းထားသောအချက်အလတ်များနှင့် လက်ရှိမော်ဒန်ကဗျာလောကတွင် ဆိုရှယ်မီဒီယာ၏အကျိုးသက်ရောက်မှုဖြင့်ထွန်းလင်းလာခဲ့သော အနုပညာရှင်တစ်ယောက်၏ဆောင်းပါးသည် တိကျသောအချက်အလတ်များနှင့်ပြည့်စုံပါသည် ဤသည်ကိုလူသိရှင်ကြားလွှင့်တင်ခွင့်မရနိုင်သည်ကို နားမလည်ပါ --[[အသုံးပြုသူ:Thwe Myeik|Thwe Myeik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Thwe Myeik|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၁၃၊ ၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Thwe Myeik|Thwe Myeik]]; လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအကြောင်း ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဆောင်းပါးအဖြစ် ပါဝင်နိုင်ဖို့အတွက် [[ဝီကီပီးဒီးယား:N|ထင်ရှားအရေးပါမှု]] ရှိဖို့လိုအပ်ပါတယ်။ သာမန်လူတစ်ဦးရဲ့ အကြောင်းကို ဝီကီပီးဒီးယားက လွှင့်တင်ပေးခြင်းမရှိပါ။ ဒါ့အပြင် သင့်ကိုယ်သင်အကြောင်း ဆောင်းပါးတစ်ခုကို ရေးသားခြင်း သို့မဟုတ် ပြင်ဆင်တည်းဖြတ်ခြင်းကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:AUTOBIO|ဝီကီပီးဒီးယားက ခွင့်မပြုပါ]]။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၅:၃၃၊ ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) :ကျွန်တော်လည်းထပ်တူအခက်တွေနေပါတယ်ဗျာ။ :Public‌ေပါ်တင်၍မျှ‌ေဝချင်‌ေသာ်လည်းအခက်‌ေတွ့‌ေနပါတယ်ဗျာ [[အသုံးပြုသူ:OoYiThaw|OoYiThaw]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:OoYiThaw|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၂၇၊ ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:အသုံးပြုသူ:ဦးမျိုးမင်းထွန်း|အသုံးပြုသူ:ဦးမျိုးမင်းထွန်း]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၂၃:၀၉၊ ၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၅) == How to make Yone Taw Kyi Village content appear on wikipedia? --[[အသုံးပြုသူ:ဦးမျိုးမင်းထွန်း|ဦးမျိုးမင်းထွန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ဦးမျိုးမင်းထွန်း|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၀၉၊ ၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:ဦးမျိုးမင်းထွန်း|ဦးမျိုးမင်းထွန်း]]; [[ရုန်းတောကြီးရွာ၊ မိတ္ထီလာမြို့နယ်]] အမည်ဖြင့် ဆောင်းပါးရှိနှင့်ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] <sup><span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span></sup> ၁၅:၃၄၊ ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC) == [[:ပြင်သစ်ပိုင် ဂီယာနာ|ပြင်သစ်ပိုင် ဂီယာနာ]] အတွက် အကူအညီ မေးခွန်း ( ၁၇:၃၄၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆) == မင်္ဂလာပါ။ ပြင်သစ်ဂီယာနာဒေသ၏ ပထဝီဝင် --[[အသုံးပြုသူ:Min Ko Ko Khant thant|Min Ko Ko Khant thant]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Min Ko Ko Khant thant|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၄၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 6j68buzo30v8m5tfjzkdqgxyo6xvr62 0 72628 1037943 1035315 2026-06-13T13:34:51Z Mkant00 135890 1037943 wikitext text/x-wiki [[File:Mug and Torus morph.gif|thumb|ခွက် နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲ (solid torus) တို့သည် အချင်းချင်း ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphic) ဖြစ်ကြသည်။ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဆိုသည်မှာ ခွက်နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲတို့၏ အမှတ်များကြားရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှု (bijective mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံတွင် အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲသွားသော ကြားခံပုံပန်းသဏ္ဌာန်များသည် ထိုပုံဖော်မှု၏ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) သဘောတရားကို သရုပ်ဖော်ပြထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology)''' သည် ရပ်ဝန်း(space) အတွင်းရှိ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ တည်နေရာနှင့် အစီအစဉ်ကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သင်္ချာဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော အဓိကနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အဆက်မပြတ် ပုံပျက်သွားခြင်းများ (continuous deformations) အောက်တွင် မပြောင်းမလဲဘဲ ကျန်ရှိနေသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် ဂျီဩမေတြီ (geometry) နှင့် [[အစုသီအိုရီ]] (set theory) တို့၏ သဘောတရားများမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''geometria situs'' (တည်နေရာ ဂျီဩမေတြီ) သို့မဟုတ် ''analysis situs'' (ဂရိလက်တင်ဘာသာဖြင့် နေရာအား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ဆယ်စုနှစ်များစွာတိုင်အောင် တိုပေါ်လော်ဂျီကို အခြေခံကျသော ဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) နည်းတူ အခြားသော သင်္ချာနယ်ပယ်များစွာအတွက် ဒုတိယမြောက် မဏ္ဍိုင်ကြီးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ဂျီဩမေတြီ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (analysis)၊ ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) နှင့် လီအုပ်စု သီအိုရီ (Lie group theory) တို့အတွက် အထူးပင် အရေးပါလှသည်။ ၎င်းသည် [[အစုသီအိုရီ]]နှင့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တို့ကိုလည်း များစွာ အထောက်အကူပြု တိုးတက်စေခဲ့သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သဘောတရားမှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နီးစပ်မှု (nearness) ဟူသော အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalised) ဖြစ်ပြီး ထိုမှတဆင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) နှင့် စုဆုံမှတ် (limit) ကဲ့သို့သော သင်္ချာအယူအဆများကို ယေဘုယျပြုသည်။ သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံ အများအပြားကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း၏ တည်ဆောက်ပုံပေါ်တွင်သာ မူတည်နေသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် "ပုံပျက်သွားခြင်းများ (deformations)" သို့မဟုတ် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homeomorphisms) ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာများအနေဖြင့် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ဆွဲဆန့်ခြင်း၊ ဖိခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ လိမ်ခြင်း နှင့် ဖိလိမ်ခြင်းတို့ ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်သည်။ စက်လုံး (sphere) တစ်ခုနှင့် ကုဗတုံး (cube) တစ်ခုကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။ ၎င်းတို့သည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ မုန့်လက်ကောက်အခဲ (solid torus) နှင့် လက်ကိုင်ကွင်းတစ်ခုပါသော ခွက်တို့သည်လည်း ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့အနက်မှ တစ်ခုကို အခြားတစ်ခုအဖြစ်သို့ ဖြတ်တောက်ခြင်းမရှိဘဲ အသွင်ပြောင်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည် (ပုံတွင် ကြည့်ပါ)။ သို့သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် (torus) ၏ မျက်နှာပြင်သည် စက်လုံး၏ မျက်နှာပြင်နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီသဘောအရ ကွဲပြားခြားနားသည်။ စက်လုံးပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းကွေးပိတ် (closed curve) ကိုမဆို အမှတ်တစ်ခုတည်းဖြစ်သွားရန် အဆက်မပြတ် ကျုံ့ယူသွားနိုင်သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် ပေါ်တွင်မူ မျဉ်းကွေးတိုင်းကို ထိုသို့ပြုလုပ်၍ မရနိုင်ပေ။ တိုပေါ်လော်ဂျီကို နယ်ပယ်ခွဲများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းနယ်ပယ်ခွဲတို့တွင် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology)၊ ဂျီဩမေတြီသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (geometric topology) အပြင် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂရပ်သီအိုရီ (topological graph theory) နှင့် အထုံးသီအိုရီ (knot theory) တို့ ပါဝင်သည်။ အစုသီအိုရီအခြေခံ တိုပေါ်လော်ဂျီ (point-set topology သို့မဟုတ် set-theoretic topology) ကို ဤနယ်ပယ်ခွဲများအားလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းတွင် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အလွန်ကွဲပြားခြားနားသော ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကိုပါ အထူးတလည် လေ့လာသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အရေးပါသော သဘောတရားတစ်ခုမှာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) ဖြစ်သည်။ အခြားသော သင်္ချာကတ်တဂိုရီများတွင် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (homomorphisms) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့်အရာများနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous mappings) သည် သဘောတရာကိုက်ညီမှု ရှိသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကြားတွင် မိမိကိုယ်တိုင်သာမက မိမိ၏ ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် (inverse function) ပါ အဆက်မပြတ်ဖြစ်နေသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]ကို ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အခြားသော ကတ်တဂိုရီများရှိ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) နှင့် သဘောတရား တူညီသည်။ ဟိုမီယိုမောဖစ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းများကို တိုပေါ်လော်ဂျီ နည်းလမ်းများဖြင့် ခွဲခြားမရနိုင်ပါ။ ဤဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော ပြဿနာတစ်ခုမှာ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုသည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ ဆုံးဖြတ်ရန် ဖြစ်သည်။ ပို၍ ယေဘုယျကျကျဆိုရလျှင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ တည်ရှိခြင်း ရှိမရှိ ဖြစ်သည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == ''တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space)'' <math>(X, \mathcal{T})</math> တစ်ခုတွင် အစု (set) <math>X</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများ ပြည့်စုံသော <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းများ (subsets) စုစည်းမှု <math>\mathcal{T}</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *(၁) ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> နှင့် <math>X</math> တို့သည် <math>\mathcal{T}</math> တွင် ပါဝင်သည်။ *(၂) <math>\mathcal{T}</math> အတွင်းရှိ မည်မျှပင်များပြားစေကာမူ (အရေအတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော) အစုဝင်များ၏ ပေါင်းစပ်စု (union) မဆိုသည် <math>\mathcal{T}</math> တွင် ပါဝင်သည်။ *(၃) <math>\mathcal{T}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင်များ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစု (finite intersection) မဆိုသည် <math>\mathcal{T}</math> တွင် ပါဝင်သည်။ စုစည်းမှု <math>\mathcal{T}</math> ကို <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီကို နားလည်သဘောပေါက်ပြီးဖြစ်ပါက <math>(X,\mathcal{T})</math> အစား <math>X</math> ဟုသာ ရေးသားသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> ၏ အစုဝင်များကို '''အဖွင့်စုများ (open sets)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အစုတစ်ခု၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) သည် အဖွင့်စု ဖြစ်မှသာလျှင် ထိုအစုကို '''အပိတ်စု (closed set)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ === တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)=== <math>X</math> သည် မည်သည့် အစုမဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>X</math> ၏ အစုပိုင်းအားလုံးပါဝင်သော စုစည်းမှု <math>2^X</math> သည် <math>X</math> အပေါ် '''တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *အစု {<math>{\emptyset, X}</math>} သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)''' သို့မဟုတ် '''အသေးအဖွဲ တိုပေါ်လော်ဂျီ (trivial topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === အကြမ်းတိုပေါ်လော်ဂျီ (coarse topology) နှင့် အသေးစိတ်တိုပေါ်လော်ဂျီ (fine topology) === တခါတရံတွင် အစုတစ်ခုတည်းအပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီ နှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ <math>\mathcal{T} \subseteq \mathcal{T}'</math> ဖြစ်သောအခါ တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> ကို <math>\mathcal{T}'</math> ထက် '''ပို၍ ကြမ်းသည် (coarser)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}'</math> ကို <math>\mathcal{T}</math> ထက် '''ပို၍ အသေးစိတ်သည် (finer)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ကြမ်းသည် နှင့် အသေးစိတ်သည် တို့အစား အချို့က '''ပိုငယ်သည် (smaller)''' နှင့် '''ပိုကြီးသည် (larger)''' သို့မဟုတ် '''ပိုအားနည်းသည် (weaker)''' နှင့် '''ပိုအားကောင်းသည် (stronger)" ဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီ အခြေအစု (Basis for a topology) == လက်တွေ့တွင် တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုလုံးကို ဖော်ပြမည့်အစား ၎င်းကို ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်သည့် အရေအတွက်ပိုနည်းသော အဖွင့်စုများကိုသာ အသုံးပြု၍ ပို၍ လွယ်ကူစေသည်။ အစု <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းများ ပါဝင်သော စုစည်းမှု <math>\mathcal{B}</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုအတွက် '''အခြေအစု (basis)''' ဖြစ်ရန် အောက်ပါ အခြေအနေများနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #<math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>x \in B</math> ဖြစ်စေမည့် အစု <math>B \in \mathcal{B}</math> တစ်ခု အနည်းဆုံး ရှိရမည်။ #အကယ်၍ <math>A, B \in \mathcal{B}</math> ဖြစ်ပြီး <math>x \in A \cap B</math> ဖြစ်ပါက <math>x \in C \subseteq A \cap B</math> ဖြစ်စေမည့် အစု <math>C \in \mathcal{B}</math> တစ်ခု အနည်းဆုံး ရှိရမည်။ အခြေအစု <math>\mathcal{B}</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော တိုပေါ်လော်ဂျီ <math> \mathcal{T}</math> ဆိုသည်မှာ<math> \mathcal{B}</math> ကို ငုံထားသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီများအနက် အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်နည်းဆိုရသော် <math> U \subset X</math> သည် အခြေအစု <math>\mathcal{B}</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော တိုပေါ်လော်ဂျီတွင် အဖွင့်စုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>U </math>အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x </math> အတွက်မဆို <math>x \in B \subseteq U</math> ဖြစ်စေမည့် <math>B \in \mathcal{B}</math> တစ်ခု ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။ <math>x \in B</math> ဖြစ်စေသော <math>\mathcal{B}</math> အတွင်းရှိ အစုများကို <math>x </math>၏ '''အခြေခံ အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (basic open neighborhoods)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> အတွင်းရှိ <math>x </math> ပါဝင်သော အစုများကို <math>x </math>၏ '''အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (open neighborhoods)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းတို့အားလုံး၏ စုစည်းမှုကို <math>\mathcal{T}_x</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ === [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ]] (Metric spaces) === <math>X</math> သည် မည်သည့် အစု (set) မဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံသော ပုံဖော်မှု (mapping) <math>d:X\times X\rightarrow\mathbb{R}</math> ကို <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင်(metric)''' ဟု ခေါ်သည်။ မည်သည့် <math>\varphi, \psi, \chi\in X</math> အတွက်မဆို *(M1) <math>d(\varphi,\psi)\ge0</math> (အပေါင်းကိန်းဖြစ်မှု - Positivity) *(M2) <math>d(\varphi,\psi)=0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>\varphi=\psi</math> ဖြစ်သည် (တိကျသေချာမှု - Definiteness) *(M3) <math>d(\varphi,\psi)=d(\psi,\varphi)</math> (အချိုးညီမှု - Symmetry) *(M4) <math>d(\varphi,\psi)\le d(\varphi,\chi)+d(\chi,\psi)</math> (တြိဂံ မညီမျှခြင်း - Triangle inequality) ဤကဲ့သို့ အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တပ်ဆင်ထားသော အစုစုံတွဲ <math>(X, d)</math> ကို '''အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (metric space)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်သော <math>\varphi</math> နှင့် <math>r>0</math> တို့အတွက် အစု <math>B(\varphi;r):=\{\psi\in X:d(\varphi,\psi)<r\}</math> ကို <math>\varphi</math> ဗဟိုပြု၍ အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော '''အဖွင့်စက်လုံး (open ball)''' ဟု ခေါ်သည် ။ အဆိုပါ စက်လုံးများဖြစ်သော <math>\{B(\varphi;r)}\</math> အားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုအတွက် အခြေအစုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုတိုပေါ်လော်ဂျီကို '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီ (metric topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်တစ်ခု ပါဝင်သော မည်သည့်အစုမဆိုသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> ရှိသော ရပ်ဝန်း <math>Y</math> အပေါ်တွင် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် <math>\mathcal{T}</math> တို့ ထပ်တူကျစေမည့် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d</math> တစ်ခု ရှိနေပါက ထိုရပ်ဝန်း <math>Y</math> ကို '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သည်(metrizable)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ မည်သည့် အစုပိုင်း (subset) မဆိုသည်လည်း အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သာမန် '''ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (Euclidean distance function) '''ပါဝင်သော <math> \mathbb{R}^n</math> သည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ အစုပိုင်းများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများအတွက် ဥပမာကောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် '''ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line)''' <math>\mathbb{R}</math> ၊ '''ယူနစ် အပိုင်းအခြား (unit interval)''' I := [0,1] ၊ '''အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး (closed unit ball)''' <math> \mathcal{D}^n := \{(x_1, \ldots, x_n) \in \mathbb{R}^n | x_1^2 + \ldots + x_n^2 \le 1\}</math> နှင့် ''' အတိုင်းအတာ <math>n </math> ခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (n sphere)''' <math>S^n := \{(x_1, \ldots, x_{n+1}) \in \mathbb{R}^{n+1} | x_1^2 + \ldots + x_{n+1}^2 = 1\}</math> တို့သည် အရေးပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း ဥပမာများ (Examples of topological spaces) == *မည်သည့် အစု <math>X </math> ကိုမဆို '''အဆုံးရှိဖြည့်စွက်စု တိုပေါ်လော်ဂျီ (cofinite topology)''' ဖြင့် ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ ၎င်းတွင် အစုပိုင်း <math>U</math> သည် အဖွင့်စုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်း၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) <math>X \setminus U</math> သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) ဖြစ်နေခြင်း သို့မဟုတ် <math>U = \emptyset </math> ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်သည် ။ အလားတူပင် မည်သည့်အစုကိုမဆို ဖြည့်စွက်စုသည် ရေတွက်နိုင်သောအစု (countable set) ဖြစ်နေသော အဖွင့်စုများပါဝင်သည့် '''ရေတွက်နိုင်သောဖြည့်စွက်စု တိုပေါ်လော်ဂျီ (cocountable topology)''' ဖြင့်လည်း ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ *ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> နှင့် အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော အစု (one-point set) <math>* </math> တို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ တိုပေါ်လော်ဂျီများသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) တိုပေါ်လော်ဂျီများ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X </math>အတွက်မဆို <math>\emptyset \to X</math> နှင့် <math>X \to *</math> ဟူသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် ဖန်ရှင်များသည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြသည်။ <math>Set </math> ကတ်တဂိုရီတွင်ကဲ့သို့ပင် <math>Top </math> ကတ်တဂိုရီတွင် ဗလာအစုသည် အစ အရာဝတ္ထု (initial object) ဖြစ်ပြီး အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော အစုသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) ဖြစ်သည်။ *ကိန်းစစ်မျဉ်း <math>\mathbb{R}</math> သည် သာမန်အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီအပြင် အခြားသော တိုပေါ်လော်ဂျီများကိုလည်း လက်ခံနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ်တွင် <math>a < b</math> ဖြစ်သော <math>[a, b)</math> ပုံစံရှိ အပိုင်းအခြားများကို အခြေအစု (basis) အဖြစ် အသုံးပြုထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခု ရှိသည်။ ၎င်းကို '''စုဆုံမှတ်အောက်ခြေ တိုပေါ်လော်ဂျီ (lower limit topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အပြည့်အဝ အစဉ်ကျသောအစု (totally ordered set) <math>X </math> တစ်ခုအတွက် <math>(a, b) = \{x \in X | a < x < b\}</math> ပုံစံရှိ အပိုင်းအခြားများနှင့်အတူ <math>(a, \infty)</math> နှင့် <math>(-\infty, b)</math> တို့သည် '''အစဉ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (order topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ကိန်းစစ်အစု <math>\mathbb{R}</math> သည် အပြည့်အဝ အစဉ်ကျသောအစုဖြစ်ပြီး ၎င်းအပေါ်ရှိ အစဉ် တိုပေါ်လော်ဂျီသည် သာမန် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် ထပ်တူကျသည်။ *သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math> နှင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) <math>\mathbb{Z}</math> အစုတို့ကို အများအားဖြင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီများ (discrete topologies) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသော်လည်း အခြားသော တိုပေါ်လော်ဂျီများလည်း တည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် <math>a \in \mathbb{Z} \setminus {0}</math> နှင့် <math>b \in \mathbb{Z}</math> တို့အတွက် <math>S(a,b) = \{an+b | n \in \mathbb{N}\}</math> ပုံစံရှိ အစုများနှင့် ဗလာအစု <math>\emptyset</math> တို့ကို အဖွင့်စုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခု <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤတိုပေါ်လော်ဂျီကို အသုံးပြု၍ သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) အနန္တတိုင် တည်ရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ *<math>R </math> သည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (commutative ring with unit) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\text{spec } R</math> သည် <math>R </math> ၏ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်]]များ (prime ideals) အစုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>\text{spec } R</math> အပေါ်ရှိ '''ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology)''' ကို <math>V(E) = \{p \in \text{spec } R | E \subseteq p\}</math> ပုံစံရှိ အစုများကို အပိတ်စုများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>E</math> သည် <math>R </math> ၏ မည်သည့် အစုပိုင်းမဆို ဖြစ်သည်။ *ကိန်းစစ် သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) <math>V </math>တစ်ခုပေါ်ရှိ [[စံနှုန်း]] (norm) ဆိုသည်မှာ<math> || \cdot ||: V \to \mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{C} </math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းစံနှုန်းသည် <math>||v|| \ge 0</math> နှင့် <math>||v||=0 </math> <math>\iff</math> <math>v =0 </math> ဖြစ်ခြင်း၊ <math>||v+w|| \le ||v|| + ||w||</math> ဖြစ်ခြင်း နှင့်<math> ||\alpha v|| = |\alpha| ||v||</math> ဖြစ်ခြင်း စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ စံနှုန်းရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတိုင်းသည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>d(\varphi,\psi) = ||\varphi-\psi||</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော (finite dimensional) ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်တွင် မည်သည့် စံနှုန်းကို ရွေးချယ်သည်ဖြစ်စေ သက်ဆိုင်ရာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများသည် အချင်းချင်း ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphic) ဖြစ်ရုံသာမက လုံးဝတူညီသော ရပ်ဝန်းများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (Continuous function) == တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုကြားရှိ ဖန်ရှင်<math> f: X \to Y</math> တစ်ခုသည် '''အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function)''' ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Y </math> အတွင်းရှိ <math>U </math> သည် အဖွင့်စုဖြစ်တိုင်း ၎င်း၏ '''မူလပုံရိပ် (preimage)''' ဖြစ်သော <math>f^{-1}U</math> သည် <math>X</math> အတွင်း၌ အဖွင့်စု ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ မည်သည့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X </math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) <math>id_X: X \to X</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးရန် လွယ်ကူသည်။ ထို့အပြင် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော <math>X </math> ၊ <math>Y</math> ၊ <math>Z </math> တို့နှင့် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>f: X \to Y</math> နှင့် <math>g: Y \to Z</math> တို့အတွက် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ဖြစ်သော <math>gf := g \circ f: X \to Z</math> သည်လည်း အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ထိုဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity) နှင့်လည်း ပြည့်စုံသည်။ ဤအချက်များကို စုစည်းကြည့်ပါက တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများသည် ၎င်းတို့၏ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များနှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ (category) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ထိုကတ်တဂိုရီကို သင်္ချာနယ်ပယ်တွင် '''Top''' ဟု အများအားဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Topological properties) == သင်္ချာဘာသာရပ်သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအောက်တွင် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများကို အဓိကထားလေ့လာလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ '''ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homeomorphisms)''' ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည့် ဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ဂုဏ်သတ္တိများကို '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (topological properties)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ရပ်ဝန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခုကို ခွဲခြားရာတွင် အသုံးပြုသည်။ အကယ်၍ <math>X </math>နှင့် <math>Y </math>တို့သည် ဟိုမီယိုမောဖစ်ဖြစ်ပြီး <math>X </math>တွင် တိကျသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ရှိနေပါက <math>Y </math>တွင်လည်း ထိုဂုဏ်သတ္တိ ရှိရမည် (သို့မဟုတ် မရှိနိုင်ပါ)။ သို့မဟုတ် <math>X </math>တွင် တိကျသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု မရှိပါက <math>Y </math>တွင်လည်း ထိုဂုဏ်သတ္တိ မရှိနိုင်ပါ။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အစုအရွယ်အစား (cardinality) သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ မည်သည့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် f: X \to Y မဆိုသည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ဖြစ်သောကြောင့် X နှင့် Y တို့ကို အစုများအနေဖြင့် ကြည့်လျှင် အရွယ်အစား တူညီရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်ခြင်း (metrizability) သည်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဆက်စပ်နေမှု (connectedness) ၊ ကျစ်လျစ်မှု (compactness) ၊ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်မှု (Hausdorff) ၊ ပထမအကြိမ် ရေတွက်နိုင်မှု (first countability) စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများသည်လည်း အရေးပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အစုအရွယ်အစား (cardinality) သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ မည်သည့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: X \to Y</math> မဆိုသည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]ဖြစ်သောကြောင့် <math>X </math> နှင့် <math>Y </math> တို့ကို အစုများအနေဖြင့် ကြည့်လျှင် အရွယ်အစား တူညီရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်ခြင်း (metrizability) သည်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဆက်စပ်နေမှု (connectedness) ၊ ကျစ်လျစ်မှု (compactness) ၊ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်မှု (Hausdorff) ၊ ပထမအကြိမ် ရေတွက်နိုင်မှု (first countability) စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများသည်လည်း အရေးပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ဂုဏ်သတ္တိတိုင်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ ဖြစ်သည်ဟု မဆိုနိုင်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) တိုင်း စုဆုံသည်ဆိုပါက ထိုအကွာအဝေး ရပ်ဝန်းကို '''ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း (complete metric space)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သို့သော် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ခြင်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ မဟုတ်ပါ။ သက်သေပြရမည်ဆိုလျှင် <math>(-1, 1) \to \mathbb{R}</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော <math>x \mapsto \frac{x}{(1-x^2)}</math> သည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း <math>\mathbb{R}</math> သည် ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>(-1, 1)</math> သည် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဥပမာအရ '''အကန့်အသတ်ရှိခြင်း (boundedness)''' သည်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ မဟုတ်ကြောင်း တွေ့မြင်နိုင်သည်။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်သည် အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ပါက ထိုရပ်ဝန်းကို အကန့်အသတ်ရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သိသာထင်ရှားစွာပင် <math>(-1, 1)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသော်လည်း <math>\mathbb{R}</math> သည် အကန့်အသတ်မရှိပါ။ == ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ နှင့် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ == === ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ (Hausdorff spaces) === ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ၏ အရေးပါသော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းရပ်ဝန်းများတွင် အမှတ်များကို ပတ်ဝန်းကျင်များ (neighborhoods) ဖြင့် ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများကို ခွဲခြားနိုင်သော ရပ်ဝန်းများ (separated spaces) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ *တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုရှိ မတူညီသော အမှတ်အတွဲ <math>x, y \in X</math> တိုင်းအတွက် <math>x \in U</math> နှင့် <math>y \in V</math> ဖြစ်စေမည့် ဘုံမပါသော အဖွင့်စုများ (disjoint open sets) <math>U, V \subset X</math> တည်ရှိနေခြင်းသည် ထိုရပ်ဝန်း <math>X</math> '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ဖြစ်သည်။ *'''ထောင့်ဖြတ် (diagonal)''' <math>\Delta(X) \subset X \times X</math> သည် အပိတ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်နေခြင်းသည် ရပ်ဝန်း <math>X</math> ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ *အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> သည် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>Y</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက <math>f</math> ၏ ဂရပ် (graph) သည် <math>X \times Y</math> အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။ *အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> နှင့် <math>s : Y \to X</math> တို့သည် <math>f \circ s = \text{id}_Y</math> ဖြစ်သော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ ဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ပုံရိပ် (image) <math>s(Y)</math> သည် အပိတ် ဖြစ်သည်။ *အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>X \to Z</math> နှင့် <math>Y \to Z</math> တို့အတွက် အကယ်၍ <math>Z</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fibre product) <math>X \times_Z Y</math> သည် <math>X \times Y</math> အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။ === ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ (Separated maps) === ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ၏ သဘောတရားကို အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ဆီသို့ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ *အကယ်၍ ထောင့်ဖြတ် <math>\Delta : X \to X \times_Y X</math> သည် အပိတ် ပုံဖော်မှု (closed map) တစ်ခုဖြစ်ပါက အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>f : X \to Y</math> ကို '''ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ *ပုံဖော်မှု <math>f : X \to Y</math> တစ်ခုသည် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>\Delta(X) \subset X \times_Y X</math> သည် အပိတ်စုပိုင်း ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအချက်သည် <math>Y</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုတည်းသို့ ပုံဖော်ထားသော <math>X</math> အတွင်းမှ မည်သည့် မတူညီသော အမှတ်များ <math>x, x' \in X</math> မဆိုတွင် ဘုံမပါသော အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (disjoint open neighbourhoods) ရှိရမည်ဟု ဆိုခြင်းနှင့်လည်း ထပ်တူညီသည်။ *အကယ်၍ အရင်းအမြစ် (domain) <math>X</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပါက မည်သည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>f : X \to Y</math> မဆိုသည် အလိုအလျောက် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်သွားသည်။ *အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> သည် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်ပါက မည်သည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>Y' \to Y</math> တစ်လျှောက်မဆိုရှိ ၎င်း၏ '''အခြေပြောင်းလဲခြင်း (base change)''' <math>Y' \times_Y X \to Y'</math> သည်လည်း ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်။ [[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] nvxted5rpdle1335ilnsymxppwf9alv 1037944 1037943 2026-06-13T13:35:39Z Mkant00 135890 1037944 wikitext text/x-wiki [[File:Mug and Torus morph.gif|thumb|ခွက် နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲ (solid torus) တို့သည် အချင်းချင်း ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphic) ဖြစ်ကြသည်။ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဆိုသည်မှာ ခွက်နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲတို့၏ အမှတ်များကြားရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှု (bijective mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံတွင် အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲသွားသော ကြားခံပုံပန်းသဏ္ဌာန်များသည် ထိုပုံဖော်မှု၏ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) သဘောတရားကို သရုပ်ဖော်ပြထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology)''' သည် ရပ်ဝန်း(space) အတွင်းရှိ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ တည်နေရာနှင့် အစီအစဉ်ကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သင်္ချာဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော အဓိကနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အဆက်မပြတ် ပုံပျက်သွားခြင်းများ (continuous deformations) အောက်တွင် မပြောင်းမလဲဘဲ ကျန်ရှိနေသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် ဂျီဩမေတြီ (geometry) နှင့် [[အစုသီအိုရီ]] (set theory) တို့၏ သဘောတရားများမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''geometria situs'' (တည်နေရာ ဂျီဩမေတြီ) သို့မဟုတ် ''analysis situs'' (ဂရိလက်တင်ဘာသာဖြင့် နေရာအား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ဆယ်စုနှစ်များစွာတိုင်အောင် တိုပေါ်လော်ဂျီကို အခြေခံကျသော ဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) နည်းတူ အခြားသော သင်္ချာနယ်ပယ်များစွာအတွက် ဒုတိယမြောက် မဏ္ဍိုင်ကြီးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ဂျီဩမေတြီ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (analysis)၊ ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) နှင့် လီအုပ်စု သီအိုရီ (Lie group theory) တို့အတွက် အထူးပင် အရေးပါလှသည်။ ၎င်းသည် [[အစုသီအိုရီ]]နှင့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တို့ကိုလည်း များစွာ အထောက်အကူပြု တိုးတက်စေခဲ့သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သဘောတရားမှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နီးစပ်မှု (nearness) ဟူသော အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalised) ဖြစ်ပြီး ထိုမှတဆင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) နှင့် စုဆုံမှတ် (limit) ကဲ့သို့သော သင်္ချာအယူအဆများကို ယေဘုယျပြုသည်။ သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံ အများအပြားကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း၏ တည်ဆောက်ပုံပေါ်တွင်သာ မူတည်နေသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် "ပုံပျက်သွားခြင်းများ (deformations)" သို့မဟုတ် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homeomorphisms) ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာများအနေဖြင့် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ဆွဲဆန့်ခြင်း၊ ဖိခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ လိမ်ခြင်း နှင့် ဖိလိမ်ခြင်းတို့ ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်သည်။ စက်လုံး (sphere) တစ်ခုနှင့် ကုဗတုံး (cube) တစ်ခုကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။ ၎င်းတို့သည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ မုန့်လက်ကောက်အခဲ (solid torus) နှင့် လက်ကိုင်ကွင်းတစ်ခုပါသော ခွက်တို့သည်လည်း ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့အနက်မှ တစ်ခုကို အခြားတစ်ခုအဖြစ်သို့ ဖြတ်တောက်ခြင်းမရှိဘဲ အသွင်ပြောင်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည် (ပုံတွင် ကြည့်ပါ)။ သို့သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် (torus) ၏ မျက်နှာပြင်သည် စက်လုံး၏ မျက်နှာပြင်နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီသဘောအရ ကွဲပြားခြားနားသည်။ စက်လုံးပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းကွေးပိတ် (closed curve) ကိုမဆို အမှတ်တစ်ခုတည်းဖြစ်သွားရန် အဆက်မပြတ် ကျုံ့ယူသွားနိုင်သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် ပေါ်တွင်မူ မျဉ်းကွေးတိုင်းကို ထိုသို့ပြုလုပ်၍ မရနိုင်ပေ။ တိုပေါ်လော်ဂျီကို နယ်ပယ်ခွဲများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းနယ်ပယ်ခွဲတို့တွင် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology)၊ ဂျီဩမေတြီသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (geometric topology) အပြင် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂရပ်သီအိုရီ (topological graph theory) နှင့် အထုံးသီအိုရီ (knot theory) တို့ ပါဝင်သည်။ အစုသီအိုရီအခြေခံ တိုပေါ်လော်ဂျီ (point-set topology သို့မဟုတ် set-theoretic topology) ကို ဤနယ်ပယ်ခွဲများအားလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းတွင် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အလွန်ကွဲပြားခြားနားသော ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကိုပါ အထူးတလည် လေ့လာသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အရေးပါသော သဘောတရားတစ်ခုမှာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) ဖြစ်သည်။ အခြားသော သင်္ချာကတ်တဂိုရီများတွင် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (homomorphisms) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့်အရာများနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous mappings) သည် သဘောတရာကိုက်ညီမှု ရှိသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကြားတွင် မိမိကိုယ်တိုင်သာမက မိမိ၏ ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် (inverse function) ပါ အဆက်မပြတ်ဖြစ်နေသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]ကို ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အခြားသော ကတ်တဂိုရီများရှိ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) နှင့် သဘောတရား တူညီသည်။ ဟိုမီယိုမောဖစ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းများကို တိုပေါ်လော်ဂျီ နည်းလမ်းများဖြင့် ခွဲခြားမရနိုင်ပါ။ ဤဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော ပြဿနာတစ်ခုမှာ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုသည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ ဆုံးဖြတ်ရန် ဖြစ်သည်။ ပို၍ ယေဘုယျကျကျဆိုရလျှင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ တည်ရှိခြင်း ရှိမရှိ ဖြစ်သည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == ''တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space)'' <math>(X, \mathcal{T})</math> တစ်ခုတွင် အစု (set) <math>X</math> တစ်ခုနှင့် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများ ပြည့်စုံသော <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းများ (subsets) စုစည်းမှု <math>\mathcal{T}</math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ *(၁) ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> နှင့် <math>X</math> တို့သည် <math>\mathcal{T}</math> တွင် ပါဝင်သည်။ *(၂) <math>\mathcal{T}</math> အတွင်းရှိ မည်မျှပင်များပြားစေကာမူ (အရေအတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော) အစုဝင်များ၏ ပေါင်းစပ်စု (union) မဆိုသည် <math>\mathcal{T}</math> တွင် ပါဝင်သည်။ *(၃) <math>\mathcal{T}</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင်များ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစု (finite intersection) မဆိုသည် <math>\mathcal{T}</math> တွင် ပါဝင်သည်။ စုစည်းမှု <math>\mathcal{T}</math> ကို <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီကို နားလည်သဘောပေါက်ပြီးဖြစ်ပါက <math>(X,\mathcal{T})</math> အစား <math>X</math> ဟုသာ ရေးသားသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> ၏ အစုဝင်များကို '''အဖွင့်စုများ (open sets)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အစုတစ်ခု၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) သည် အဖွင့်စု ဖြစ်မှသာလျှင် ထိုအစုကို '''အပိတ်စု (closed set)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ === တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)=== <math>X</math> သည် မည်သည့် အစုမဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ *<math>X</math> ၏ အစုပိုင်းအားလုံးပါဝင်သော စုစည်းမှု <math>2^X</math> သည် <math>X</math> အပေါ် '''တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ *အစု {<math>{\emptyset, X}</math>} သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)''' သို့မဟုတ် '''အသေးအဖွဲ တိုပေါ်လော်ဂျီ (trivial topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === အကြမ်းတိုပေါ်လော်ဂျီ (coarse topology) နှင့် အသေးစိတ်တိုပေါ်လော်ဂျီ (fine topology) === တခါတရံတွင် အစုတစ်ခုတည်းအပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီ နှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ <math>\mathcal{T} \subseteq \mathcal{T}'</math> ဖြစ်သောအခါ တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> ကို <math>\mathcal{T}'</math> ထက် '''ပို၍ ကြမ်းသည် (coarser)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}'</math> ကို <math>\mathcal{T}</math> ထက် '''ပို၍ အသေးစိတ်သည် (finer)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ကြမ်းသည် နှင့် အသေးစိတ်သည် တို့အစား အချို့က '''ပိုငယ်သည် (smaller)''' နှင့် '''ပိုကြီးသည် (larger)''' သို့မဟုတ် '''ပိုအားနည်းသည် (weaker)''' နှင့် '''ပိုအားကောင်းသည် (stronger)" ဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီ အခြေအစု (Basis for a topology) == လက်တွေ့တွင် တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုလုံးကို ဖော်ပြမည့်အစား ၎င်းကို ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်သည့် အရေအတွက်ပိုနည်းသော အဖွင့်စုများကိုသာ အသုံးပြု၍ ပို၍ လွယ်ကူစေသည်။ အစု <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းများ ပါဝင်သော စုစည်းမှု <math>\mathcal{B}</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုအတွက် '''အခြေအစု (basis)''' ဖြစ်ရန် အောက်ပါ အခြေအနေများနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ #<math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင် <math>x</math> အတွက်မဆို <math>x \in B</math> ဖြစ်စေမည့် အစု <math>B \in \mathcal{B}</math> တစ်ခု အနည်းဆုံး ရှိရမည်။ #အကယ်၍ <math>A, B \in \mathcal{B}</math> ဖြစ်ပြီး <math>x \in A \cap B</math> ဖြစ်ပါက <math>x \in C \subseteq A \cap B</math> ဖြစ်စေမည့် အစု <math>C \in \mathcal{B}</math> တစ်ခု အနည်းဆုံး ရှိရမည်။ အခြေအစု <math>\mathcal{B}</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော တိုပေါ်လော်ဂျီ <math> \mathcal{T}</math> ဆိုသည်မှာ<math> \mathcal{B}</math> ကို ငုံထားသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီများအနက် အကြမ်းဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်နည်းဆိုရသော် <math> U \subset X</math> သည် အခြေအစု <math>\mathcal{B}</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော တိုပေါ်လော်ဂျီတွင် အဖွင့်စုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>U </math>အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>x </math> အတွက်မဆို <math>x \in B \subseteq U</math> ဖြစ်စေမည့် <math>B \in \mathcal{B}</math> တစ်ခု ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။ <math>x \in B</math> ဖြစ်စေသော <math>\mathcal{B}</math> အတွင်းရှိ အစုများကို <math>x </math>၏ '''အခြေခံ အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (basic open neighborhoods)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> အတွင်းရှိ <math>x </math> ပါဝင်သော အစုများကို <math>x </math>၏ '''အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (open neighborhoods)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းတို့အားလုံး၏ စုစည်းမှုကို <math>\mathcal{T}_x</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ === [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ]] (Metric spaces) === <math>X</math> သည် မည်သည့် အစု (set) မဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံသော ပုံဖော်မှု (mapping) <math>d:X\times X\rightarrow\mathbb{R}</math> ကို <math>X</math> အပေါ်ရှိ '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင်(metric)''' ဟု ခေါ်သည်။ မည်သည့် <math>\varphi, \psi, \chi\in X</math> အတွက်မဆို *(M1) <math>d(\varphi,\psi)\ge0</math> (အပေါင်းကိန်းဖြစ်မှု - Positivity) *(M2) <math>d(\varphi,\psi)=0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>\varphi=\psi</math> ဖြစ်သည် (တိကျသေချာမှု - Definiteness) *(M3) <math>d(\varphi,\psi)=d(\psi,\varphi)</math> (အချိုးညီမှု - Symmetry) *(M4) <math>d(\varphi,\psi)\le d(\varphi,\chi)+d(\chi,\psi)</math> (တြိဂံ မညီမျှခြင်း - Triangle inequality) ဤကဲ့သို့ အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တပ်ဆင်ထားသော အစုစုံတွဲ <math>(X, d)</math> ကို '''အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (metric space)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်သော <math>\varphi</math> နှင့် <math>r>0</math> တို့အတွက် အစု <math>B(\varphi;r):=\{\psi\in X:d(\varphi,\psi)<r\}</math> ကို <math>\varphi</math> ဗဟိုပြု၍ အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော '''အဖွင့်စက်လုံး (open ball)''' ဟု ခေါ်သည် ။ အဆိုပါ စက်လုံးများဖြစ်သော <math>\{B(\varphi;r)}\</math> အားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုအတွက် အခြေအစုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုတိုပေါ်လော်ဂျီကို '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီ (metric topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်တစ်ခု ပါဝင်သော မည်သည့်အစုမဆိုသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီ <math>\mathcal{T}</math> ရှိသော ရပ်ဝန်း <math>Y</math> အပေါ်တွင် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် <math>\mathcal{T}</math> တို့ ထပ်တူကျစေမည့် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d</math> တစ်ခု ရှိနေပါက ထိုရပ်ဝန်း <math>Y</math> ကို '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်သည်(metrizable)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ မည်သည့် အစုပိုင်း (subset) မဆိုသည်လည်း အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သာမန် '''ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (Euclidean distance function) '''ပါဝင်သော <math> \mathbb{R}^n</math> သည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ အစုပိုင်းများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများအတွက် ဥပမာကောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် '''ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line)''' <math>\mathbb{R}</math> ၊ '''ယူနစ် အပိုင်းအခြား (unit interval)''' I := [0,1] ၊ '''အပိတ် ယူနစ်စက်လုံး (closed unit ball)''' <math> \mathcal{D}^n := \{(x_1, \ldots, x_n) \in \mathbb{R}^n | x_1^2 + \ldots + x_n^2 \le 1\}</math> နှင့် ''' အတိုင်းအတာ <math>n </math> ခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (n sphere)''' <math>S^n := \{(x_1, \ldots, x_{n+1}) \in \mathbb{R}^{n+1} | x_1^2 + \ldots + x_{n+1}^2 = 1\}</math> တို့သည် အရေးပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း ဥပမာများ (Examples of topological spaces) == *မည်သည့် အစု <math>X </math> ကိုမဆို '''အဆုံးရှိဖြည့်စွက်စု တိုပေါ်လော်ဂျီ (cofinite topology)''' ဖြင့် ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ ၎င်းတွင် အစုပိုင်း <math>U</math> သည် အဖွင့်စုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်း၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) <math>X \setminus U</math> သည် အဆုံးရှိအစု (finite set) ဖြစ်နေခြင်း သို့မဟုတ် <math>U = \emptyset </math> ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်သည် ။ အလားတူပင် မည်သည့်အစုကိုမဆို ဖြည့်စွက်စုသည် ရေတွက်နိုင်သောအစု (countable set) ဖြစ်နေသော အဖွင့်စုများပါဝင်သည့် '''ရေတွက်နိုင်သောဖြည့်စွက်စု တိုပေါ်လော်ဂျီ (cocountable topology)''' ဖြင့်လည်း ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ *ဗလာအစု (empty set) <math>\emptyset</math> နှင့် အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော အစု (one-point set) <math>* </math> တို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ တိုပေါ်လော်ဂျီများသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) တိုပေါ်လော်ဂျီများ ဖြစ်ကြသည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း <math>X </math>အတွက်မဆို <math>\emptyset \to X</math> နှင့် <math>X \to *</math> ဟူသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် ဖန်ရှင်များသည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြသည်။ <math>Set </math> ကတ်တဂိုရီတွင်ကဲ့သို့ပင် <math>Top </math> ကတ်တဂိုရီတွင် ဗလာအစုသည် အစ အရာဝတ္ထု (initial object) ဖြစ်ပြီး အမှတ်တစ်မှတ်တည်းပါသော အစုသည် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု (terminal object) ဖြစ်သည်။ *ကိန်းစစ်မျဉ်း <math>\mathbb{R}</math> သည် သာမန်အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီအပြင် အခြားသော တိုပေါ်လော်ဂျီများကိုလည်း လက်ခံနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ်တွင် <math>a < b</math> ဖြစ်သော <math>[a, b)</math> ပုံစံရှိ အပိုင်းအခြားများကို အခြေအစု (basis) အဖြစ် အသုံးပြုထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခု ရှိသည်။ ၎င်းကို '''စုဆုံမှတ်အောက်ခြေ တိုပေါ်လော်ဂျီ (lower limit topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အပြည့်အဝ အစဉ်ကျသောအစု (totally ordered set) <math>X </math> တစ်ခုအတွက် <math>(a, b) = \{x \in X | a < x < b\}</math> ပုံစံရှိ အပိုင်းအခြားများနှင့်အတူ <math>(a, \infty)</math> နှင့် <math>(-\infty, b)</math> တို့သည် '''အစဉ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (order topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ကိန်းစစ်အစု <math>\mathbb{R}</math> သည် အပြည့်အဝ အစဉ်ကျသောအစုဖြစ်ပြီး ၎င်းအပေါ်ရှိ အစဉ် တိုပေါ်လော်ဂျီသည် သာမန် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် ထပ်တူကျသည်။ *သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) <math>\mathbb{N}</math> နှင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) <math>\mathbb{Z}</math> အစုတို့ကို အများအားဖြင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီများ (discrete topologies) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသော်လည်း အခြားသော တိုပေါ်လော်ဂျီများလည်း တည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် <math>a \in \mathbb{Z} \setminus {0}</math> နှင့် <math>b \in \mathbb{Z}</math> တို့အတွက် <math>S(a,b) = \{an+b | n \in \mathbb{N}\}</math> ပုံစံရှိ အစုများနှင့် ဗလာအစု <math>\emptyset</math> တို့ကို အဖွင့်စုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခု <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤတိုပေါ်လော်ဂျီကို အသုံးပြု၍ သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) အနန္တတိုင် တည်ရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်သည်။ *<math>R </math> သည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ဖလှယ်ရ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (commutative ring with unit) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\text{spec } R</math> သည် <math>R </math> ၏ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်]]များ (prime ideals) အစုဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>\text{spec } R</math> အပေါ်ရှိ '''ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology)''' ကို <math>V(E) = \{p \in \text{spec } R | E \subseteq p\}</math> ပုံစံရှိ အစုများကို အပိတ်စုများအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>E</math> သည် <math>R </math> ၏ မည်သည့် အစုပိုင်းမဆို ဖြစ်သည်။ *ကိန်းစစ် သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) <math>V </math>တစ်ခုပေါ်ရှိ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (norm) ဆိုသည်မှာ<math> || \cdot ||: V \to \mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{C} </math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းစံနှုန်းသည် <math>||v|| \ge 0</math> နှင့် <math>||v||=0 </math> <math>\iff</math> <math>v =0 </math> ဖြစ်ခြင်း၊ <math>||v+w|| \le ||v|| + ||w||</math> ဖြစ်ခြင်း နှင့်<math> ||\alpha v|| = |\alpha| ||v||</math> ဖြစ်ခြင်း စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ စံနှုန်းရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတိုင်းသည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>d(\varphi,\psi) = ||\varphi-\psi||</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော (finite dimensional) ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်တွင် မည်သည့် စံနှုန်းကို ရွေးချယ်သည်ဖြစ်စေ သက်ဆိုင်ရာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများသည် အချင်းချင်း ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphic) ဖြစ်ရုံသာမက လုံးဝတူညီသော ရပ်ဝန်းများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (Continuous function) == တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုကြားရှိ ဖန်ရှင်<math> f: X \to Y</math> တစ်ခုသည် '''အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function)''' ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>Y </math> အတွင်းရှိ <math>U </math> သည် အဖွင့်စုဖြစ်တိုင်း ၎င်း၏ '''မူလပုံရိပ် (preimage)''' ဖြစ်သော <math>f^{-1}U</math> သည် <math>X</math> အတွင်း၌ အဖွင့်စု ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ မည်သည့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X </math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) <math>id_X: X \to X</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးရန် လွယ်ကူသည်။ ထို့အပြင် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများဖြစ်သော <math>X </math> ၊ <math>Y</math> ၊ <math>Z </math> တို့နှင့် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များဖြစ်သော <math>f: X \to Y</math> နှင့် <math>g: Y \to Z</math> တို့အတွက် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ဖြစ်သော <math>gf := g \circ f: X \to Z</math> သည်လည်း အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ထိုဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity) နှင့်လည်း ပြည့်စုံသည်။ ဤအချက်များကို စုစည်းကြည့်ပါက တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများသည် ၎င်းတို့၏ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များနှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ (category) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ထိုကတ်တဂိုရီကို သင်္ချာနယ်ပယ်တွင် '''Top''' ဟု အများအားဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုကြသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Topological properties) == သင်္ချာဘာသာရပ်သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအောက်တွင် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများကို အဓိကထားလေ့လာလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ '''ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homeomorphisms)''' ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည့် ဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ဂုဏ်သတ္တိများကို '''တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (topological properties)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ရပ်ဝန်းတစ်ခုနှင့်တစ်ခုကို ခွဲခြားရာတွင် အသုံးပြုသည်။ အကယ်၍ <math>X </math>နှင့် <math>Y </math>တို့သည် ဟိုမီယိုမောဖစ်ဖြစ်ပြီး <math>X </math>တွင် တိကျသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ရှိနေပါက <math>Y </math>တွင်လည်း ထိုဂုဏ်သတ္တိ ရှိရမည် (သို့မဟုတ် မရှိနိုင်ပါ)။ သို့မဟုတ် <math>X </math>တွင် တိကျသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု မရှိပါက <math>Y </math>တွင်လည်း ထိုဂုဏ်သတ္တိ မရှိနိုင်ပါ။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အစုအရွယ်အစား (cardinality) သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ မည်သည့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် f: X \to Y မဆိုသည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ဖြစ်သောကြောင့် X နှင့် Y တို့ကို အစုများအနေဖြင့် ကြည့်လျှင် အရွယ်အစား တူညီရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်ခြင်း (metrizability) သည်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဆက်စပ်နေမှု (connectedness) ၊ ကျစ်လျစ်မှု (compactness) ၊ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်မှု (Hausdorff) ၊ ပထမအကြိမ် ရေတွက်နိုင်မှု (first countability) စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများသည်လည်း အရေးပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အစုအရွယ်အစား (cardinality) သည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ မည်သည့် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် <math>f: X \to Y</math> မဆိုသည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]ဖြစ်သောကြောင့် <math>X </math> နှင့် <math>Y </math> တို့ကို အစုများအနေဖြင့် ကြည့်လျှင် အရွယ်အစား တူညီရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အသွင်ပြောင်းနိုင်ခြင်း (metrizability) သည်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဆက်စပ်နေမှု (connectedness) ၊ ကျစ်လျစ်မှု (compactness) ၊ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်မှု (Hausdorff) ၊ ပထမအကြိမ် ရေတွက်နိုင်မှု (first countability) စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများသည်လည်း အရေးပါသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ဂုဏ်သတ္တိတိုင်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ ဖြစ်သည်ဟု မဆိုနိုင်ပါ။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) တိုင်း စုဆုံသည်ဆိုပါက ထိုအကွာအဝေး ရပ်ဝန်းကို '''ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း (complete metric space)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သို့သော် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ခြင်းသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ မဟုတ်ပါ။ သက်သေပြရမည်ဆိုလျှင် <math>(-1, 1) \to \mathbb{R}</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော <math>x \mapsto \frac{x}{(1-x^2)}</math> သည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း <math>\mathbb{R}</math> သည် ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>(-1, 1)</math> သည် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဥပမာအရ '''အကန့်အသတ်ရှိခြင်း (boundedness)''' သည်လည်း တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ မဟုတ်ကြောင်း တွေ့မြင်နိုင်သည်။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်သည် အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ပါက ထိုရပ်ဝန်းကို အကန့်အသတ်ရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သိသာထင်ရှားစွာပင် <math>(-1, 1)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသော်လည်း <math>\mathbb{R}</math> သည် အကန့်အသတ်မရှိပါ။ == ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ နှင့် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ == === ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ (Hausdorff spaces) === ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ၏ အရေးပါသော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းရပ်ဝန်းများတွင် အမှတ်များကို ပတ်ဝန်းကျင်များ (neighborhoods) ဖြင့် ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများကို ခွဲခြားနိုင်သော ရပ်ဝန်းများ (separated spaces) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ *တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုရှိ မတူညီသော အမှတ်အတွဲ <math>x, y \in X</math> တိုင်းအတွက် <math>x \in U</math> နှင့် <math>y \in V</math> ဖြစ်စေမည့် ဘုံမပါသော အဖွင့်စုများ (disjoint open sets) <math>U, V \subset X</math> တည်ရှိနေခြင်းသည် ထိုရပ်ဝန်း <math>X</math> '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ဖြစ်သည်။ *'''ထောင့်ဖြတ် (diagonal)''' <math>\Delta(X) \subset X \times X</math> သည် အပိတ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်နေခြင်းသည် ရပ်ဝန်း <math>X</math> ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ *အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> သည် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>Y</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက <math>f</math> ၏ ဂရပ် (graph) သည် <math>X \times Y</math> အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။ *အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> နှင့် <math>s : Y \to X</math> တို့သည် <math>f \circ s = \text{id}_Y</math> ဖြစ်သော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ ဖြစ်ပြီး <math>X</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ပုံရိပ် (image) <math>s(Y)</math> သည် အပိတ် ဖြစ်သည်။ *အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော <math>X \to Z</math> နှင့် <math>Y \to Z</math> တို့အတွက် အကယ်၍ <math>Z</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fibre product) <math>X \times_Z Y</math> သည် <math>X \times Y</math> အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။ === ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ (Separated maps) === ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ၏ သဘောတရားကို အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ဆီသို့ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ *အကယ်၍ ထောင့်ဖြတ် <math>\Delta : X \to X \times_Y X</math> သည် အပိတ် ပုံဖော်မှု (closed map) တစ်ခုဖြစ်ပါက အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>f : X \to Y</math> ကို '''ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ *ပုံဖော်မှု <math>f : X \to Y</math> တစ်ခုသည် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>\Delta(X) \subset X \times_Y X</math> သည် အပိတ်စုပိုင်း ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအချက်သည် <math>Y</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုတည်းသို့ ပုံဖော်ထားသော <math>X</math> အတွင်းမှ မည်သည့် မတူညီသော အမှတ်များ <math>x, x' \in X</math> မဆိုတွင် ဘုံမပါသော အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (disjoint open neighbourhoods) ရှိရမည်ဟု ဆိုခြင်းနှင့်လည်း ထပ်တူညီသည်။ *အကယ်၍ အရင်းအမြစ် (domain) <math>X</math> သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပါက မည်သည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>f : X \to Y</math> မဆိုသည် အလိုအလျောက် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်သွားသည်။ *အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> သည် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်ပါက မည်သည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>Y' \to Y</math> တစ်လျှောက်မဆိုရှိ ၎င်း၏ '''အခြေပြောင်းလဲခြင်း (base change)''' <math>Y' \times_Y X \to Y'</math> သည်လည်း ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်။ [[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] b7i2qif8yby5497foj904hmenbs1xn5 0 73128 1038221 1032834 2026-06-14T06:54:46Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ) 1038221 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = နောင်တရားမြို့ | official_name = Naungtayar | native_name = ဝေင်ꩻနောင်တရား | native_name_lang = blk | other_name = {{lang|shn|ဝဵင်းၼောင်ႇတယႃး}} | settlement_type = မြို့ | image_skyline = Naungtayar.jpg | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = Myanmar | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း နောင်တရားမြို့၏ တည်နေရာပြမြေပုံ | coordinates = {{coord|20|13|53|N|96|43|51|E|region:MM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] | subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} | subdivision_type2 = ဒေသ | subdivision_name2 = [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] | subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] | subdivision_name3 = [[တောင်ကြီးခရိုင်]] | subdivision_type4 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] | subdivision_name4 = [[ပင်လောင်းမြို့နယ်]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | population_total = | timezone1 = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] | utc_offset1 = +6:30 | elevation_ft = 4650 | website = | footnotes = }} '''နောင်တရားမြို့''' (ပအိုဝ်း: {{lang|blk|ဝေင်ꩻနောင်တရား}}၊ ရှမ်း: {{lang|shn|ဝဵင်းၼောင်ႇတယႃး}}၊ အင်္ဂလိပ်: {{lang|en|Naungtayar}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[တောင်ကြီးခရိုင်]]၊ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]ရှိ [[ပင်လောင်းမြို့နယ်]]အတွင်း တည်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပေ ၄,၆၀၀ ကျော်တွင် တည်ရှိသည့် မြင့်မားသော ကုန်းမြင့်တောင်ပေါ်မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ပြီး စိုက်ပျိုးရေးကုန်စည်စီးဆင်းမှုအတွက် အလွန်စည်ကားသော မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ဒေသတွင်း ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများကြောင့် ကျေးရွာအုပ်စုအဆင့်မှ မြို့အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="gad">{{cite report |title=ပင်လောင်းမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ |publisher=အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန |year=၂၀၁၉}}</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "နောင်တရား" ဟူသော အမည်သည် မူလ ပအိုဝ်းဘာသာစကားနှင့် ရှမ်းဘာသာစကား "နောင်တရား" (နောင် - ရေအိုင်၊ တရား - တရားစောင့်သော သို့မဟုတ် ဖြောင့်မတ်သော) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ရှေးယခင်က မြို့လယ်ရှိ ရေကန်ကြီးကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ပထဝီဝင်နှင့် လူဦးရေ == နောင်တရားမြို့သည် မြင့်မားသော ကုန်းပြင်မြင့်ပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး အေးမြသော ရာသီဥတု ရှိသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းနှင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး (ရမည်းသင်း၊ ပျော်ဘွယ်) နယ်နိမိတ်များနှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့ပေါ်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် ဌာနေတိုင်းရင်းသားများဖြစ်ကြသော [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]များ အများဆုံး စုစည်းမှီတင်းနေထိုင်ကြပြီး၊ [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]နှင့် [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]လူမျိုးစုအချို့လည်း ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။ ဒေသခံအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး ဘာသာရေးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ထိန်းသိမ်းကြသူများ ဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေး == နောင်တရားမြို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ "အာလူးမြို့တော်" ဟု တင်စားရလောက်အောင် အာလူးအမြောက်အမြား စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရာ အဓိကဗဟိုချက် ဖြစ်သည်။ မြေဆီလွှာကောင်းမွန်ခြင်းနှင့် အေးမြသော ရာသီဥတုရှိခြင်းတို့ကြောင့် ကုန်းမြင့်ဟင်းသီးဟင်းရွက် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်း အလွန်အောင်မြင်သည်။<ref>{{cite news |title=နောင်တရားဒေသထွက် အာလူးနှင့် သီးနှံများ ဈေးကွက်အတွင်း စီးဆင်းမှု |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=၂၀၂၁}}</ref> * **အဓိကစိုက်ပျိုးသီးနှံများ:** [[အာလူး]]၊ ဂေါ်ဖီထုပ်၊ ပန်းဂေါ်ဖီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ပြောင်းဖူးနှင့် ချင်း (ဂျင်း) တို့ကို တောင်ယာစနစ်နှင့် ကုန်းမြင့်စိုက်ပျိုးရေးစနစ်များဖြင့် စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးကြသည်။ * **ကုန်စည်ဒိုင်:** မြို့ပေါ်တွင် ကြီးမားသော သီးနှံပွဲရုံများနှင့် ကုန်စည်ဒိုင်များရှိပြီး အဆိုပါစိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်များကို ရန်ကုန် (သီရိမင်္ဂလာဈေး)၊ မန္တလေးနှင့် အခြားမြို့ကြီးများသို့ နေ့စဉ် ကုန်တင်ကားကြီးများဖြင့် တိုက်ရိုက်တင်ပို့ရောင်းချသည်။ == လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး == နောင်တရားမြို့သည် တောင်ပေါ်ဒေသဖြစ်သော်လည်း ကုန်သွယ်ရေးကြောင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ကောင်းမွန်ပြီး လမ်းမကြီးများဖြင့် ချိတ်ဆက်ထားသည် - * အောင်ပန်း - ပင်လောင်း - လွိုင်ကော် လမ်းမကြီးမှတစ်ဆင့် ဘုရားငါးဆူလမ်းခွဲအတိုင်း နောင်တရားမြို့သို့ တိုက်ရိုက်လာရောက်နိုင်သည်။ * ပင်လောင်းမြို့၊ [[အောင်ပန်းမြို့]]၊ [[တောင်ကြီးမြို့]]များနှင့် ကားလမ်းဖြင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ထားသလို၊ အနောက်ဘက် တောင်ဆင်းလမ်းအတိုင်း မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး [[ရမည်းသင်းမြို့]]သို့လည်း နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်လမ်းများမှတစ်ဆင့် ဆက်သွယ်သွားလာနိုင်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ရှမ်းပြည်နယ်}} [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]] [[Category:တောင်ကြီးခရိုင်ရှိ မြို့များ]] [[Category:ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] tqu2pq88c6isdbk4tfdrk7kcqxrk9qw 0 74903 1038134 1037008 2026-06-14T06:38:15Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဉီး +ဦး) 1038134 wikitext text/x-wiki '''စစ်မှာတမူ''' ကဗျာကို [[ညောင်ရမ်းခေတ်]]တွင် တောင်တွင်းရှင်ငြိမ်းမယ် ရေးခဲ့သည်။ [[အိုင်ချင်း]] ကဗျာအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ စစ်ထွက်ခါနီးအချိန်တွင် စစ်သည်တစ်ဦးက ချစ်သူနှင့် အပြန်အလှန်ပြောဆိုနေပုံကို ရေးဖွဲ့ထားသည်။ တိုင်းပြည်အတွက် မည်သည့်အချိန်တွင်မဆိုအသင့်ရှိနေသောစစ်သည်တစ်ဦးနှင့် စစ်ထွက်သွား‌သောချစ်သူမောင်အားစိုးရိမ်နေသောမိန်းမပျိုလေး၏ရင်တွင်းခံစားချက်များကိုပေါ်လွင်အောင်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ ထို့အပြင် ‌‌‌‌ညောင်ရမ်းခေတ်စာ‌ပေအရေးအသားကို ဤကဗျာတွင်လေ့လာနိုင်ပါသည်။ ==စစ်မှာတမူ== <poem> ချစ်တဲ့သူငယ်လေ သူငယ်ချင်းကောင်း၊ ယောက်မတို့လေ။ သူများမောင်မှာ စစ်သံကြားလျှင်၊ နာဖျားဥပါယ်ခိုကြတယ်။ နှမလေး၊ မယ်တို့မောင်မှာ စစ်သံကြားလျှင်၊ ရွှေဓားပိုက်ကာ အိုးစားဖက်ကို၊ လိုက်လို့ရှာသည် ရိက္ခာကနည်း(နဲ)၊ မိုးကသည်း(သဲ) နှင့်၊ သင်းတွဲကို ကူးပါလိမ့်မလားတော်။ စစ်မှာတစ်မူ နှမလေး မယ့်ထက်ဖြူကို၊ ယူမလားတော်။ စစ်မှာယွန်းမ နှမလေး မယ့်ထက်လှကို၊ ရမလားတော်။ စစ်မှာဆွေမျိုး ဘိုးဘွားမောင့်မှာ ရှိသလားတော်။ စစ်မှာတစ်မူ နှမလေး မယ့်ထက်ဖြူကို၊ မယူဘူးဗျာ။ စစ်မှာယွန်းမ နှမလေး မယ့်ထက်လှကို၊ မရဘူးဗျာ။ စစ်မှာဆွေမျိုး ဘိုးဘွားမောင့်မှာ၊ မရှိဘူးဗျာ။ ရေမြေ့သခင် ရှင်ဘုရင်က မိန့်တော်စာနှင့်၊ အပါချသည် လိုက်ရတော့မယ်။ မြင်းမှာအုန်းခွံ၊ ကျွန်မှာကုလား ဓားမှာမိုးကြိုး၊ ယွန်းပုဆိုးနှင့် အိုးစားဖက်စုံ၊ စစ်သည်ပုံမှာ ကျွန်ယုံစားမို့၊ မောင်ကလေးငယ် မောင်သာလိုက်တဲ့၊ တောင်ပတ်လည်နှင့် ဇင်းမယ်ဆိုသည်၊ ညိုတဲ့မြို့မှာ ပျို့ လွမ်းဖွယ်လေး။ </poem> ==ကိုးကား== {{reflist| <ref name="ဒသမတန်းမြန်မာစာသင်ရိုးကုန်">{{cite book|title=ဒသမတန်းမြန်မာစာသင်ရိုးကုန်လေ့လာချက်|author=ဦးရဲဝေ (မြန်မာစာ)}}</ref> }} [[Category:မြန်မာ ကဗျာများ]] kuthvrii3yhvyotbacozetoyfzhvxi4 0 81135 1038001 786231 2026-06-13T16:35:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1038001 wikitext text/x-wiki {{Infobox earthquake |name = ၂၀၁၇ ချီယာပတ်စ် ငလျင် |image = 2017 Intensity of the earthquake in Mexico (Chiapas).jpg |alt = |caption = |map = |map_alt = |map_caption = |map2 = {{Location map | Mesoamerica | relief = <!--1--> | label = | lat = 15.068 | long = -93.715 | mark = Bullseye1.png | marksize = 40 | position = top | width = 250 | float = right | caption =}} |date = {{Start date|df=yes|2017|09|07}} |time = 23:49:21 [[Central Standard Time|CDT]] |duration = |magnitude = ၈.၁ [[Moment magnitude scale|M<sub>w</sub>]] |depth = {{convert|69.7|km|abbr=on}} |location = {{coords|15.068|N|93.715|W|region:MX_type:event|display=inline,title}} |type = |affected = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]၊ [[ဂွါတီမာလာနိုင်ငံ]]<ref name="guatemala">{{cite web|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/comunitario/fuerte-sismo-sacude-guatemala|title=Temblor de 7.7 grados sacude Guatemala|work=Prensa Libre|last=Cumes|first=William|date=7 September 2017|language=Spanish}}</ref> |damages = <!-- cost/extent of property damage --> |intensity = [[Mercalli intensity scale|IX (''Violent'')]] |pga = |tsunami = Yes |landslide = <!--Yes--> |foreshocks = ၁ |aftershocks = ၁,၈၀၆ <ref name="SSNmex">{{cite tweet |user=SSNMexico |number=908132570164064258 |date=13 September 2017 |title=Hasta las 7:30 pm se han registrado 1806 réplicas (la mayor de M6.1) del sismo ocurrido el 7 de septiembre en el golfo de Tehuantepec (M8.2) }}</ref> |casualties = ၉၈ ဦး သေဆုံး၊ ၃၀၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ }} '''၂၀၁၇ ချီယာပတ်စ် ငလျင်''' သည် စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် [[ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်]]အနီး [[မက္ကဆီကို]]ကမ်းရိုးတမ်းတောင်ပိုင်း၌ ၂၃:၄၉ CDT အချိန်တွင် လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။ ငလျင်သည် ပြင်းအား ၈.၁ M<sub>w </sub>ရှိပြီး Mercalli intensity အမြင့်ဆုံးအဆင့် IX (''Violent'') ဖြစ်ကာ ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်အနီး၊ တီဟွမ်တီပတ်ပင်လယ်ကွေ့ရှိ ပီဂျီဂျီယာပန်မြို့၏ တောင်ဘက် {{Convert|87|km|mi}} အကွာတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="BBC">{{Cite news|title=Earthquake of magnitude 8.1 strikes off Mexico's Pacific coast|url=http://www.bbc.com/news/world-latin-america-41197831|work=BBC News|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref><ref name="USGS">{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/pt17251000|title=M 8.1 – 87&nbsp;km SW of Pijijiapan, Mexico|publisher=United States Geological Survey|accessdate=7 September 2017}}</ref> ငလျင်ကြောင့် [[မက္ကဆီကိုစီးတီး]]ရှိ အဆောက်အဦအချို့ တုန်ခါခဲ့ပြီး လူအများအပြား အဆောက်အဦများမှ စွန့်ခွာစေခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ငလျင်ကြောင့် {{Convert|1.75|m}} ရှိ [[ဆူနာမီ]]လှိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ အနီးပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဆူနာမီ သတိပေးချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web|url=http://tsunami.gov/events/PHEB/2017/09/08/17251000/5/WEPA40/WEPA40.txt|title=Tsunami Message Number 5 (0653 UTC Fri Sep 8 2017)|date=8 September 2017|publisher=National Weather Service (United States)|accessdate=8 September 2017}}</ref> ရာစုနှစ်အတွင်း မက္ကဆီကိုနိုင်ငံအတွက် အပြင်းထန်ဆုံး ငလျင်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ကြောင်း မက္ကဆီကိုသမ္မတက ပြောကြားခဲ့သည်။ ယင်းငလျင်သည် ပြင်းအားပမာဏ ၈.၆ ရှိ ၁၇၈၇ ငလျင်ပြီးနောက် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒုတိယအပြင်းထန်ဆုံး ငလျင် အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့ပြီး<ref>{{Cite news|title=Most powerful earthquake in 230 years hits Mexico sparking tsunami|last=Richard Hartley|first=Parkinson|url=http://metro.co.uk/2017/09/08/tsunami-warning-as-magnitude-8-earthquake-rocks-mexico-6911929/|work=Metro|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်း တစ်ကမ္ဘာလုံးအနေဖြင့် အကြီးမားဆုံးငလျင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/browse/m7-world.php?year=2017|title=World – M7+ in 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> == တက်တိုးနစ် အပြင်အဆင် == ကိုကိုးကျောက်ထုလွှာသည် မြောက်အမေရိက ကျောက်ထုလွှာအောက်သို့ တစ်နှစ်လျှင် ၆.၄ စင်တီမီတာနှုန်း (၂.၅ လက်မ/နှစ်) ဖြင့် နစ်ဝင်နေသော အနားတလျောက်ပေါ်တွင် တီဟွမ်တီပတ်ပင်လယ်ကွေ့ တည်ရှိသည်။<ref name="Singh_2000">{{Cite journal|last=Singh|first=S.K.|year=2000|url=http://usuarios.geofisica.unam.mx/vladimir/papers_pdf/Singh_etal_SRL_2000.pdf|title=The Oaxaca earthquake of 30 September 1999 (MW = 7.5)|journal=Seismological Research Letters|volume=71|issue=1|pages=67–78|doi=10.1785/gssrl.71.1.67|accessdate=8 September 2017}}</ref><ref>{{Cite news|title=Mexico's cataclysmic history of earthquakes|last=Taylor|first=Adam|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/09/08/mexicos-worrying-history-of-earthquakes/|work=The Washington Post|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> == နောက်ခံ == စက်တင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် မက္ကဆီကိုစီးတီးမြို့တစ်ဝှမ်း၌ ငလျင်သတိပေးချက်များ မှားယွင်းစွာ ထုတ်ပြန်မိခဲ့ရာ အဆောက်အဦများမှ ဘေးလွတ်ရာသို့ ရွေ့ပြောင်းစေခဲ့သည်။ ဤမတော်တဆမှုသည် စနစ်အား ပြန်လည်သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Se activa, por error, alerta sísmica en CDMX; descartan sismo|url=http://www.eluniversal.com.mx/metropoli/cdmx/se-activa-por-error-alerta-sismica-en-cdmx-descartan-sismo|language=Spanish|work=El Universal|date=6 September 2017|accessdate=7 September 2017}}</ref> == ငလျင် == [[File:People_in_Mexico_City_Downtown_after_2017_Chiapas_earthquake.jpg|thumb|ငလျင်လှုပ်ပြီး မိနစ်အနည်းငယ်အကြာတွင် မက္ကဆီကိုရှိ ဟိုတယ်တစ်ခုရှေ့တွင် စုဝေးနေကြသူများ]] မက္ကဆီကို အမျိုးသား ငလျင်တိုင်းတာရေး အဖွဲ့ (SSN) က ငလျင်ဗဟိုချက်သည် ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်၊ တိုနာလာမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက်  {{Convert|137|km}} အကွာ တီဟွမ်တီပတ်ပင်လယ်ကွေ့အတွင်းတွင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဘူမိဗေဒ မြေတိုင်းအဖွဲ့ (USGS) က ငလျင်ဗဟိုချက်သည် ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်၊ ပီဂျီဂျီယာပန်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{Convert|87|km}} အကွာတွင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ငလျင်ပြင်းအားပမာဏမှာ SSN က M ၈.၂ ဟု လည်းကောင်း၊<ref name="SSN">{{Cite web|url=http://www.ssn.unam.mx/sismicidad/reportes-especiales/2017/SSNMX_rep_esp_20170907_Chiapas_M84.pdf|title=Reporte de Sismo: Sismo del día 07 de Septiembre de 2017, Chiapas (M 8.2)|date=8 September 2017|language=Spanish|publisher=National Seismological Service|accessdate=8 September 2017|archivedate=8 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170908064045/http://www.ssn.unam.mx/sismicidad/reportes-especiales/2017/SSNMX_rep_esp_20170907_Chiapas_M84.pdf}}</ref> USGS က အစောပိုင်းတွင် M ၈.၀ ဟု ဖော်ပြခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် M ၈.၁ ဟုလည်းကောင်း အသီးသီး ဖော်ပြခဲ့သည်။ ငလျင်ကြောင့် ကိုကိုးစ်နှင့် မြောက်အမေရိက ကျောက်ထုလွှာများအကြားရှိ ပြတ်ရွေ့ကို  {{Convert|10|m|ft|0}} ခန့် မြင့်တက်စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Biggest earthquake to hit Mexico in over a century moved fault by 32 feet|last=Osborne|first=Hannah|url=http://www.newsweek.com/mexico-earthquake-biggest-century-seismologist-aftershocks-661919|work=Newsweek|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> ငလျင်သည် [[၁၉၈၅ မက္ကဆီကိုစီးတီး ငလျင်]]ပြီးနောက် မက္ကဆီကိုတွင် အင်အားအကြီးဆုံး ငလျင်ဖြစ်ပြီး<ref>{{Cite news|title=Mexican authorities report an 8.4 earthquake off southern coast, raising tsunami fears|last=Linthicum|first=Kate|url=http://www.latimes.com/world/la-me-earthquake-mexico-8-20170907-story.html|work=The Los Angeles Times|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref><ref>{{Cite news|title=Mexico hit by 8.4 earthquake, tsunami warnings issued|last=Schladebeck|first=Jessica|url=http://www.nydailynews.com/news/world/mexico-hit-8-0-earthquake-tsunamis-article-1.3479356|work=New York Daily News|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> [[၁၉၃၂ ဂျာလီစကို ငလျင်]]နှင့် မတိမ်းမယိမ်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|title=Un fuerte terremoto sacude el sur de México|last=Lafuente|first=Javier|url=https://elpais.com/internacional/2017/09/08/actualidad/1504847379_494928.html|language=Spanish|work=El País|location=Madrid|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> မက္ကဆီကို သမ္မတ အင်းနရစ် ပီညာ နီတိုက "ရာစုနှစ်အတွင်း အကြီးမားဆုံး ငလျင်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး လူပေါင်း သန်း ၅၀ ခန့် ခံစားခဲ့ရသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=At least 58 killed in massive earthquake off Mexico coast|last=Partlow|first=Joshua|url=https://www.washingtonpost.com/world/massive-earthquake-strikes-off-the-coast-of-mexico-setting-off-tsunami-warnings/2017/09/08/c8114f3a-945b-11e7-aace-04b862b2b3f3_story.html|work=The Washington Post|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> === ဆူနာမီ ===  ငလျင်ကြောင့် {{Convert|1|m|ft}} နှင့်အထက်ရှိ ဆူနာမီလှိုင်းများကို ဆလီနာခရုဇ်မြို့တွင် လည်းကောင်း၊<ref name="Guardian">{{Cite news|title=Mexico earthquake: mass evacuations after strongest tremor in a century|url=https://www.theguardian.com/world/2017/sep/08/mexico-earthquake-warning-tsunami|work=The Guardian|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> {{Convert|1.75|m|ft}} ရှိ ဆူနာမီလှိုင်းကို ချီယာပတ်စ်တွင် လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="PTWC Message #17">{{cite web|author1=Pacific Tsunami Warning Center|authorlink1=Pacific Tsunami Warning Center|title=Tsunami Message Number 17|url=http://ptwc.weather.gov/ptwc/text.php?id=pacific.TSUPAC.2017.09.08.1827|publisher=National Weather Service|accessdate=8 September 2017|location=Ewa Beach, Hawaii|date=8 September 2017|archivedate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909005429/http://ptwc.weather.gov/ptwc/text.php?id=pacific.TSUPAC.2017.09.08.1827}}</ref> ပစိဖိတ် ဆူနာမီ သတိပေးစင်တာက [[ဗဟိုအမေရိက]]ရှိ ပစိဖိတ် ကမ်းရိုးတမ်းတလျောက်နှင့် [[အီကွေဒေါနိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်းတို့တွင် ဆူနာမီ သတိပေးချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့ရသည်။<ref name="Telegraph">{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/08/mexico-earthquake-magnitude-8-tremor-rattles-buildings-capital/|title=Mexico hit by 'strongest earthquake in a century' as magnitude 8.2 tremor triggers tsunami waves – latest news|last=Graham|first=Chris|date=8 September 2017|work=The Telegraph}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://english.manoramaonline.com/news/world/2017/09/08/earthquake-hits-mexico-tsunami-warning.html|title=At least six die in huge Mexico quake, small tsunami triggered – Video|accessdate=8 September 2017}}</ref> === နောက်ဆက်တွဲ ငလျင်များ === ငလျင်လှုပ်ပြီးနောက် နောက်ဆက်တွဲငလျင်များ အနည်းဆုံး ၁၂ ကြိမ်ကို USGS က မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Malkin |first1=Elisabeth |last2=Ramzy |first2=Austin |date=8 September 2017 |title=Strong Earthquake Hits Off Mexico’s Coast |url=https://www.nytimes.com/2017/09/08/world/americas/mexico-earthquake.html?_r=0 |work=The New York Times |accessdate=8 September 2017}}</ref> စက်တင်ဘာ ၁၄ [[UTC|UTC အချိန်]] ၀၀:၃၀ အထိ National Seismological Service (SSN) က နောက်ဆက်တွဲ ငလျင်များ အနည်းဆုံး ၁,၈၀၆ ခုနှင့် ပြင်းအား ၆.၁ မဂ္ဂနီကျူဒ်အထိ ရှိခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="SSNmex" /> {| class="wikitable mw-collapsible" |- ! # ! [[Central Time Zone|CDT]] အချိန် ! ငလျင်ဗဟို ! အနီးအနားရှိ အထင်ကရနေရာများ ! အနက် ! {{m|mag}} |- | ပင်မ || ၇ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 23:49:21 || {{Coord|15.068|N|93.715|W}} || ပီဂျီဂျီယာပန်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{Convert|87|km|mi}} || {{convert|69.7|km|mi|1|abbr=on}} || ၈.၁ |- | ၁ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:01:38 || {{Coord|15.867|N|94.088|W}} || ပါရီဒွန်၏ အနောက်တောင်ဘက် {{Convert|29|km|mi}} || {{convert|35|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၇ |- | ၂ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:17:42 || {{Coord|15.547|N|94.489|W}} || ဆန်ဖရန်စစ္စကိုဒယ်မာ၏ တောင်-အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|75|km|mi|abbr=on}} || {{convert|41.3|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၄ |- | ၃ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:24:40 || {{Coord|15.534|N|94.378|W}} || ပါရီဒွန်၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|77|km|mi|abbr=on}} || {{convert|50.5|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၄ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:33:38 || {{Coord|15.345|N|94.272|W}} || ပါရီဒွန်၏ တောင်-အနောက်တောင်ဘက်{{convert|87|km|mi|abbr=on}} || {{convert|35.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၅ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:44:29 || {{Coord|15.715|N|94.563|W}} || ဆန်ဖရန်စစ္စကိုဒယ်မာ၏ တောင်ဘက် {{convert|58|km|mi|abbr=on}} || {{convert|35.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၄.၉ |- | ၆ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:57:00 || {{Coord|15.09|N|94.52|W}} || တိုနာလာမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|137|km|mi|abbr=on}} || {{convert|21.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၁ |- | ၇ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 1:08:47 || {{Coord|15.45|N|94.78|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|92|km|mi|abbr=on}} || {{convert|10.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၈ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 2:38:38 || {{Coord|15.52|N|94.83|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|83|km|mi|abbr=on}} || {{convert|50.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၃ |- | ၉ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 2:59:57 || {{Coord|15.58|N|94.91|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|73|km|mi|abbr=on}} || {{convert|50.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၁၀ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 3:34:34 || {{Coord|15.17|N|94.33|W}} || တိုနာလာမြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|130|km|mi|abbr=on}} || {{convert|16.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၉ |- | ၁၁ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 6:25:56 || {{Coord|15.90|N|95.11|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|32|km|mi|abbr=on}} || {{convert|59.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၁၂ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 6:43:07 || {{Coord|15.83|N|95.04|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|42|km|mi|abbr=on}} || {{convert|59.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၁၃ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 9:45:00 || {{Coord|15.73|N|94.90|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|60|km|mi|abbr=on}} || {{convert|97.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၅ |- | ၁၄ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 12:02:55 || {{Coord|15.77|N|94.94|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|54|km|mi|abbr=on}} || {{convert|71.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၁၅ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 13:24:14 || {{Coord|16.05|N|95.33|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|20|km|mi|abbr=on}} || {{convert|75.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၁ |- | ၁၆ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 13:57:23 || {{Coord|16.17|N|95.24|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|6|km|mi|abbr=on}} || {{convert|65.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၁၇ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 21:32:07 || {{Coord|15.08|N|94.33|W}} || တိုနာလာမြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|127|km|mi|abbr=on}} || {{convert|20.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၄ |- | ၁၈ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 22:08:14 || {{Coord|15.71|N|94.54|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|87|km|mi|abbr=on}} || {{convert|16.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၃ |- | ၁၉ || ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 23:54:48 || {{Coord|14.73|N|94.25|W}} || ပီဂျီဂျီယာပန်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|154|km|mi|abbr=on}} || {{convert|20.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၆ |- | ၂၀ || ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:22:16 || {{Coord|15.52|N|94.85|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|82|km|mi|abbr=on}} || {{convert|16.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၂၁ || ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊1:24:20 || {{Coord|15.65|N|95.04|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|61|km|mi|abbr=on}} || {{convert|17.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၂၂ || ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 7:17:40 || {{Coord|15.79|N|94.93|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|52|km|mi|abbr=on}} || {{convert|55.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၄ |- | ၂၃ || ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 10:30:09 || {{Coord|15.71|N|95.06|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|54|km|mi|abbr=on}} || {{convert|26.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၂၄ || ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊15:26:16 || {{Coord|15.65|N|94.91|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|66|km|mi|abbr=on}} || {{convert|32.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၂၅ || ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 22:07:21 || {{Coord|15.30|N|94.70|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|111|km|mi|abbr=on}} || {{convert|15.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၈ |- | ၂၆ || ၁၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 10:28:50 || {{Coord|15.21|N|94.57|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|127|km|mi|abbr=on}} || {{convert|20.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၂၇ || ၁၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 9:55:58 || {{Coord|15.25|N|94.55|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|124|km|mi|abbr=on}} || {{convert|16.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၂၈ || ၁၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 16:09:13 || {{Coord|15.05|N|94.24|W}} || တိုနာလာမြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|140|km|mi|abbr=on}} || {{convert|20.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၂ |- | ၂၉ || ၁၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 20:12:31 || {{Coord|15.02|N|94.96|W}} || တိုနာလာမြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|126|km|mi|abbr=on}} || {{convert|34.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၆ |- | ၃၀ || ၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 0:08:45 || {{Coord|15.01|N|93.98|W}} || ပီဂျီဂျီယာပန်မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် {{convert|111|km|mi|abbr=on}} || {{convert|13.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၃ |- | ၃၁ || ၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 4:20:01 || {{Coord|15.53|N|95.06|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ တောင်ဘက် {{convert|73|km|mi|abbr=on}}|| {{convert|16.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |- | ၃၂ || ၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇၊ 15:07:30 || {{Coord|15.37|N|94.80|W}} || ဆလီနာခရုဇ်မြို့၏ အရှေ့တောင်ဘက် {{convert|99|km|mi|abbr=on}} || {{convert|16.0|km|mi|1|abbr=on}} || ၅.၀ |} {{Gallery |title= ၂၀၁၇ ချီယာပတ်စ် ငလျင်နှင့် နောက်ဆက်တွဲ ငလျင်များ |width=300 |align=center |File:2017 Chiapas earthquake - SSN.svg |alt1= |မဂ္ဂနီကျူဒ်အလိုက် ငလျင်များပြ ဂရပ်ပုံ |File:2017 Chiapas earthquake map - SSN.svg |alt2= |ငလျင်မြေပုံ<br />{{M|w}} ၈.၀ ကျော်အတွက် အနီရောင်နှင့် {{M|w}} ၅.၀ ကျော်အတွက် လိမ္မော်ရောင် |File:2017 Chiapas earthquake aftershocks - SSN.svg |alt3= |နောက်ဆက်တွဲငလျင် အရေအတွက် }} == ပျက်စီးမှုများ == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | header = ဂျူချီတန်ဒီဇာရာဂိုဇာမြို့ မြို့တော်ခန်းမ ပျက်စီးမှု | image1 = Juchitán.jpg | alt1 = | caption1 = မြို့တော်ခန်းမ (၂၀၀၆ နိုဝင်ဘာ) | image2 = Enrique Peña Nieto y Alejandro Murat Hinojosa visitan una zona afectada por el sismo del 7 de septiembre2.jpg | alt2 = | caption2 = ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇ က တွေ့ရသော မြို့တော်ခန်းမ }} ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်အတွင်းတွင် လူပေါင်း ၁.၅ သန်းခန့် ငလျင်ဒဏ်ခံခဲ့ရပြီး နေအိမ်ပေါင်း ၄၁,၀၀၀ ခန့် ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref name="AP">{{Cite news|title=Death toll rises to 60 in powerful Mexico earthquake|url=https://apnews.com/b7d17e0dbbff48a381a58b64353abe23/Death-toll-rises-to-60-in-powerful-Mexico-earthquake|publisher=[[Associated Press]]|date=9 September 2017|accessdate=9 September 2017}}</ref><ref>{{Cite news|title=Thousands of homes wrecked by huge Mexican quake, death toll at 90|url=http://www.reuters.com/article/us-quake-mexico/thousands-of-homes-wrecked-by-huge-mexican-quake-death-toll-at-90-idUSKCN1BL06A|work=Reuters|date=10 September 2017|accessdate=10 September 2017}}</ref> [[:en:Secretariat of Agriculture, Livestock, Rural Development, Fisheries and Food (Mexico)|စိုက်ပျိုးရေး ဝန်ကြီး]]<ref name=kappava /> [[:en:Jose Calzada|ဂျိုဆေး ကယ်ဇာဒါ]]<ref name=kappava /> က ငလျင်ကြောင့် အနည်းဆုံး လူ ၉၈ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း အတည်ပြုပြောကြားခဲ့ပြီး၊ အော့ဆာကားပြည်နယ်တွင် ၇၈ ဦး၊ ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်တွင် ၁၆ ဦးနှင့် တာဘာစကိုပြည်နယ်တွင် ၄ ဦး ဖြစ်သည်။<ref name=kappava>{{Cite web|url=http://www.globaltimes.cn/content/1066148.shtml|title=Death toll from Mexico earthquake climbs to 98 – Global Times|last=Times|first=Global|website=www.globaltimes.cn|access-date=16 September 2017|accessdate=21 September 2017|archivedate=22 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170922071843/http://www.globaltimes.cn/content/1066148.shtml}}</ref> ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးက ချီယာပတ်စ်ပြည်နယ်ရှိ ၁၂၂ မြို့ကို အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာခဲ့ပြီး<ref>{{Cite news|title=La Segob declara "emergencia extraordinaria" en 122 municipios de Chiapas por sismo|last=Mandujano|first=Isaín|url=http://www.proceso.com.mx/502358/la-segob-declara-emergencia-extraordinaria-en-122-municipios-chiapas-sismo|language=Spanish|work=Proceso|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017|archivedate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909011429/http://www.proceso.com.mx/502358/la-segob-declara-emergencia-extraordinaria-en-122-municipios-chiapas-sismo}}</ref> မက္ကဆီကိုစစ်တပ်က သဘာဝဘေးအန္တရာယ် အကူအညီများ စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Sedena aplica Plan DN-III-E en Chiapas y Oaxaca|last=Garcia|first=Dennis A.|url=http://www.eluniversal.com.mx/nacion/seguridad/sedena-aplica-plan-plan-dn-iii-e-en-chiapas-y-oaxaca|language=Spanish|work=El Universal|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017|archivedate=9 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170909012151/http://www.eluniversal.com.mx/nacion/seguridad/sedena-aplica-plan-plan-dn-iii-e-en-chiapas-y-oaxaca}}</ref> အန္တရာယ် ကင်းရှင်းရေး စစ်ဆေးနိုင်ရန်အတွက် ပြည်နယ် ၁၁ ခုရှိ ကျောင်းများကို စက်တင်ဘာ ၈ ရက်နေ့တွင် ပိတ်ထားခဲ့သည်။<ref name="NP">{{Cite news|title='The house moved like chewing gum': Dozens killed in Mexico earthquake as country braces for hurricane|last=Sherman|first=Cristopher|url=http://nationalpost.com/news/world/newsalert-earthquake-measuring-8-0-strikes-off-southern-mexico|work=The National Post|location=Toronto|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> ဗယ်ရာခရုဇ်ပြည်နယ်တွင် ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ ရှိခဲ့ပြီး ယင်းပြည်နယ်သည် စက်တင်ဘာ ၉ ရက်နေ့တွင် ကာတီရာ ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်း ဝင်ရောက်နိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ အော့ဆာကာပြည်နယ်ရှိ ဂျူချီတန်ဒီဇာရာဂိုဇာမြို့သည် ငလျင်ဗဟိုနှင့် အနီးဆုံးဖြစ်ပြီး "အုတ်ပုံဘဝ ရောက်သွားကြောင်း" မြို့တော်ဝန်က ဆိုသည်။<ref name="Reuters">{{Cite news|title=At least 58 die in Mexico's strongest quake in 85 years|last=Cortes|first=Jose|url=http://www.reuters.com/article/us-quake-mexico/at-least-58-die-in-mexicos-strongest-quake-in-85-years-idUSKCN1BJ0FW|work=Reuters|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> ငလျင်ကြောင့် [[မက္ကဆီကိုစီးတီး]]ရှိ အဆောက်အဦများ ယိမ်းခါခဲ့ပြီး မီးပျက်တောက်သွားမှုကြောင့် လူ ၁.၈ သန်းခန့် အမှောင်ကျခဲ့သည်။ မက္ကဆီကိုစီးတီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တွင်လည်း မှန်များ ကွဲကြေခဲ့သည်<ref name="nytimes">{{Cite news|title=Mexico Earthquake, at 8.1 Magnitude, Is Felt for Hundreds of Miles|last=Malkin|first=Elisabeth|url=https://www.nytimes.com/2017/09/08/world/americas/mexico-earthquake.html?mcubz=3|work=The New York Times|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> ငလျင်ဗဟိုသည် မက္ကဆီကို-ဂွါတီမာလာ နယ်နမိတ်အနီးတွင် ဖြစ်သည့်အတွက် ငလျင်လှုပ်ခါမှုကို ဂွါတီမာလာစီးတီးတွင်လည်း ခံစားခဲ့ရကာ နိုင်ငံ၏ အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် အဆောက်အဦများ ပျက်စီးမှုရှိခဲ့သည်ဟု သဘာဝဘေးအန္တရာယ် လျှော့ချရေး အမျိုးသား ပေါင်းစည်းညှိနှိုင်းရေးအဖွဲ့ (CONRED) ကဆိုသည်။ သမ္မတ ဂျင်မီ မိုရေး က ဂွါတီမာလာနိုင်ငံသားတစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name="LA Times">{{Cite news|title=From toppled buildings to at least 32 deaths, Mexico's most powerful quake in years prompts chaos|last=Linthicum|first=Kate|url=http://www.latimes.com/world/la-fg-mexico-earthquake-20170908-story.html|work=The Los Angeles Times|date=8 September 2017|accessdate=8 September 2017}}</ref> <gallery> File:Enrique Peña Nieto y Alejandro Murat Hinojosa visitan una zona afectada por el sismo del 7 de septiembre1.jpg|အော့ဆာကာပြည်နယ်၊ ဂျူချီတန်မြို့ရှိ နေအိမ်ပျက်အစီးတစ်ခုကို ကြည့်ရှုနေသော သမ္မတ အင်းနရစ် ပီညာ နီတို File:Centro de acopio - Terremoto de Chiapas de 2017.jpg|မက္ကဆီကိုစီးတီး မြို့တော်ခန်းမရှိ ငလျင်ဒဏ်ခံရသူများအတွက် စုဆောင်းရေး စင်တာ </gallery> == တုံ့ပြန်မှုများ == အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ဟာဗေး ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်းဒဏ်ခံဒေသများတွင် ကူညီရန် စေလွှတ်ထားသော မက္ကဆီကိုအဖွဲ့များကို ငလျင်ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် စက်တင်ဘာ ၁၁ ရက်နေ့က ပြန်လည်ခေါ်ယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Mexico withdraws Harvey aid offer as it focuses on earthquake recovery|last=Agren|first=David|url=https://www.theguardian.com/world/2017/sep/11/mexico-earthquake-aid-withdraw-hurricane-harvey|work=The Guardian|date=11 September 2017|accessdate=11 September 2017}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist|30em}} [[Category:၂၀၁၇ ငလျင်များ]] [[Category:မက္ကဆီကိုနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များ]] [[Category:ဂွါတီမာလာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားသော ငလျင်များ]] kah7581lz2444xnkzs2igs8qyn21146 0 81838 1038163 1035802 2026-06-14T06:44:18Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဓါတ် +ဓာတ်) 1038163 wikitext text/x-wiki '''အသားတွင် ထက်ဝက်၊ အသီးတွင် တစ်ရက်၊ အရွက်တွင် လက်ဖဲ့''' သည် [[ဆိုရိုးစကား|မြန်မာဆိုရိုးစကား]] ဖြစ်သည်။<ref name="မြန်မာဆိုရိုးစကား">{{cite book|title= မြန်မာဆိုရိုးစကား |publisher=မြန်မာစာအဖွဲ့ဦးစီးဌာန|location=|date=အောက်တိုဘာ ၁၉၉၆|edition=ပထမအကြိမ်}}</ref> ===အဓိပ္ပာယ်=== '''အသားတွင် ထက်ဝက်၊ အသီးတွင် တစ်ရက်၊ အရွက်တွင် လက်ဖဲ့:'' အသားကိုစားမယ်ဆိုရင်တစ်ဝက်၊ ဝက်ပြီးအသီးအနှံနှင့်ရောချက်ပါလို့ဆိုလိုခြင်းသာဖြစ်ပါတယ်။ "အသားမှာထက်ဝက်" ဖြစ်ပါတယ်။။ အသီးဆိုရင်အပင်ကခူးပြီးတစ်ရက်ပဲထားပါ တစ်ရက်ထက်ပိုကြာရင် အသီးမှာပါဝင်တဲ့အာဟာရဓာတ်များလျော့ပါးသွားတတ်ပါတယ်။ "အသီးမှာတစ်ရက်" ဟုဆိုလို့ခြင်းဖြစ်ပါတယ်။ အရွက်လေးတွေကိုခူးချက်တော့မယ်ဆိုရင် ဓါး ကတ်ကြေး စသည်တို့နှင့်မဖြတ်ဘဲ၊ လက်ကလေးနဲ့ဖဲ့ချွေပြီးမှချက်ပါက အာဟာရပို၍ဖြစ်စေပါတယ်။ "အရွက်မှာလက်ဖဲ့"ဟု ဆိုလိုခြင်းသာဖြစ်ပါသည်။ မရှိခဏဆရာတော်ဘုရား၏တရားတော်တွင် ပါရှိပါသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ အစားအစာများနှင့်ပတ်သက်သော အကြိုက်နှင့် အထင်အမြင်များကို ဖော်ပြသည်။ ===ကိုးကားချက်များ=== * "သူဟောင်းတို့လည်း အသီးတွင် သရက်၊ အသားတွင် ဝက်ကောင်းမြတ် ကြောင်းကို ဆိုရိုးပြုစကုန်သည်။" <ref name="WawLi126">[၁၁၉၂] ''ဝေါလီ''။ ၁၂၆။</ref> * "သူဟောင်းတို့စကား၊ ပညတ်ထားသည်မှာ၊ အသားတွင်လည်း ဝက်၊အသီးတွင်လည်း သရက်၊ အရွက်တွင်လည်း လက်ဖ်က၊" <ref name="PuNya8">[၁၂၂၅-ခန့်] ''ပုည''။ ၈။</ref> * "မှတ်ဘိနားတင်၊ များလူရှင်တို့၊ … သီးတွင် သရက်၊ သားတွင် ဝက်ဟူ၊ မြစ်မူဂင်္ဂါ၊ ထူးမြတ်စွာသို့၊" <ref name="MaGa548">[၁၂၆၆] ''မဃ'' ၅၄၈။</ref> ==ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန်== *[[မံသေသု သူကရော၊ ဖလေသု အမ္ဗော]] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:မြန်မာဆိုရိုးစကားများ]] 6enl6m32dixgwbknaoded7e33he2kc6 0 86300 1038003 1034848 2026-06-13T16:43:17Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1038003 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ၂၀၁၈ လားရှိုးမြို့ ဗုံးပေါက်ကွဲမှု | image = | alt = | caption = | map = | map_caption = | location = [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | target = | coordinates = {{coord|22.938062|97.746330|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | date = ၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၈ | time = ၄ နာရီ ၃၀ မိနစ် (ညနေပိုင်း) | timezone = [[UTC+6:30]] | type = [[မိုင်းဗုံး|ဗုံး]]ပေါက်ကွဲမှု | fatalities = ၂ | injuries = ၂၂ | perps = | weapons = | numparts = }} '''၂၀၁၈ လားရှိုးမြို့ ဗုံးပေါက်ကွဲမှု'''မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[မိုင်းဗုံး|ဗုံး]]ပေါက်ကွဲမှုအကြောင်းဖြစ်ပြီး ထိုပေါက်ကွဲမှုကြောင့် [[ရိုးမဘဏ်]]မှာ ဘဏ်ဝန်ထမ်း ၂ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၂ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ == နောက်ခံအခြေအနေ == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရနှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|သောင်းကျန်းသူအဖွဲ့အစည်းများ]]ကြား ဖြစ်ပွားနေသော တိုက်ပွဲများကြောင့် ဗုံးပေါက်ကွဲခြင်းမှာ ရှမ်းပြည်နယ်အတွက် ထူးခြားသော ကိစ္စရပ်တစ်ခုမဟုတ်ခဲ့ပေ။ သို့သော် ထိုသို့ပေါက်ကွဲများသည် ပြည်သူများအား ထိခိုက်သေဆုံးစေရန် ပြုမူမှုများမှာ ဖြစ်ပွားခဲလှပါသည်။<ref name="ReutersLASHIO">{{cite news|last1=အောင်|first1=သူသူ|last2=နိုင်|first2=ရွှန်း|title=Two dead, 22 hurt from bomb blast in northeast Myanmar city Lashio|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-blast/two-dead-22-hurt-from-bomb-blast-in-northeast-myanmar-city-lashio-idUSKCN1G51N9|accessdate=24 February 2018|work=Reuters|date=2018}}</ref> == ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခြင်း == ပေါက်ကွဲမှုမှာ ၂၁ ရက် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀၁၈ ခုနှစ် [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] ၄ နာရီ ၃၀ မိနစ်ဝန်းကျင်လောက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဘဏ်နှစ်ခုဖြစ်သည့် ရိုးမဘဏ်နှင့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]]အကြားတွင် ပေါက်ကွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဘဏ်ဝန်ထမ်းနှစ်ဦး နေရာတွင်ပင် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name="ReutersLASHIO" /><ref>{{cite news|title=Explosion at bank in northern Myanmar kills 2, wounds 21|url=http://vancouversun.com/pmn/news-pmn/explosion-at-bank-in-northern-myanmar-kills-2-wounds-21/wcm/059f6e66-0c8a-46ed-9d06-556b43718dcc|accessdate=24 February 2018|work=Vancouver Sun|date=21 February 2018|archive-date=30 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930203155/https://vancouversun.com/pmn/news-pmn/explosion-at-bank-in-northern-myanmar-kills-2-wounds-21/wcm/059f6e66-0c8a-46ed-9d06-556b43718dcc|url-status=dead}}</ref> ထို့ပြင် အခြားသော ၂၂ ဦးမှာ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news|last1=ဘိချိ|first1=ဟန်နတ်ရှ်|last2=နိုင်|first2=စော|title=A Bombing in Northern Myanmar Signals Strife Beyond the Rohingya|url=https://www.nytimes.com/2018/02/21/world/asia/-yoma-bank-bombing-in-lashio-myanmar-signals-strife-beyond-the-rohingya.html|accessdate=24 February 2018|work=The New York Times|date=21 February 2018}}</ref><ref>{{cite news|title=Bomb blast kills two women bank staff in Lashio township|url=https://www.mmtimes.com/news/bomb-blast-kills-two-women-bank-staff-lashio-township.html|accessdate=24 February 2018|work=The Myanmar Times|language=en|archivedate=24 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180224113524/https://www.mmtimes.com/news/bomb-blast-kills-two-women-bank-staff-lashio-township.html}}</ref><ref>{{cite news|title=Bomb attacks in Myanmar's northern state affect govt's effort on national reconciliation: Aung San Suu Kyi - Xinhua {{!}} English.news.cn|url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/23/c_136995064.htm|accessdate=24 February 2018|work=www.xinhuanet.com|archivedate=23 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180223183716/http://www.xinhuanet.com/english/2018-02/23/c_136995064.htm}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist|2}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၈ ဖြစ်ရပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပေါက်ကွဲမှုများ]] mj2iymdij7putgt924cc8l7id2j7ro0 0 86312 1037983 1027792 2026-06-13T15:01:57Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037983 wikitext text/x-wiki '''အီရန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး'''သည် လက်ရှိတွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် အနေအထားမျိုးဖြစ်ပြီး အများပါဝင်သော ကြီးကျယ်သည့်အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ၆၀% သည် စီးပွားရေးအချုပ်အခြာအဖြစ် ပဲ့ကိုင်ဦးဆောင်သည့် အနေအထားတွင် ရှိသည်။<ref>[https://web.archive.org/web/20120325125521/http://previous.presstv.com/detail.aspx?id=112444&sectionid=351020102 Iran privatizes $63bn of state assets<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref><ref>[http://previous.presstv.com/detail.aspx?id=112444&sectionid=351020102 PressTV: Iran privatizes $۶۳bn of state assets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325125521/http://previous.presstv.com/detail.aspx?id=112444&sectionid=351020102 |date=25 March 2012 }}. Retrieved January 28, 2010.</ref><ref name="Economist, Jan 18, 2003">''Economist'', Jan 18, 2003</ref> အီရန်အဓိကထုတ်ကုန်၏ ၈၀%သည် ရေနံနှင့်သဘာဝဓာတ်ငွေ့ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင်အစိုးရဝင်ငွေ၏ ၆၀%ဖြစ်သည်။<ref name="payvand.com">[http://www.payvand.com/news/08/jan/1250.html IRNA: Crude price pegged at dlrs 39.6 a barrel under next year's budget] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110622092858/http://www.payvand.com/news/08/jan/1250.html |date=22 June 2011 }}. Retrieved December 5, 2008.</ref><ref>[http://previous.presstv.com/detail.aspx?id=130736&sectionid=351020102 PressTV: Iran oil exports top 844mn barrels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407030218/http://previous.presstv.com/detail.aspx?id=130736&sectionid=351020102 |date=7 April 2014 }} Retrieved June 16, 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20111114192840/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/middle-east-north-africa/iran?profile=economy&pg=2 Foreign and CommonWealth Office: Iran's entry]. Retrieved June 21, 2009.</ref> အီရန်စီးပွားရေးတွင် မဇ်ဟဘ်ဆိုင်ရာအ ခြေပြုဘတ်ဂျက်သည် အစိုးရ၏ဘတ်ဂျက်ဖြစ်ပြီး ၃၀% သတ်မှတ်ထားသည်။<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/iran/mjf.htm The Rise of the Pasdaran: RAND corporation] Retrieved June 10, 2010</ref><ref>Abrahamian, ''History of Modern Iran'', (2008), p.178</ref> အီရန်၏စီးပွားရေးသည် ကြီးကျယ်ပြီး ၂၀၀၉-၂၀၁၀ အတွင်း ငွေကြေးနှင့်ပတ်သက်ပြီး တိုက်ရိုက်ဆုံးရှုံးနစ်နာမှု မရှိခဲ့ပေ။<ref name="EIU2">[http://english.aljazeera.net/focus/2010/05/201052271814825709.html Ajazeera.net: The tragicomedy of Iran sanctions] Retrieved May 22, 2010</ref><ref>{{Cite web |title=The World’s Worst Economies - Daniel Fisher - Full Disclosure - Forbes |url=http://blogs.forbes.com/danielfisher/2011/07/05/the-worlds-worst-economies/ |accessdate=28 February 2018 |archivedate=10 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810062016/http://blogs.forbes.com/danielfisher/2011/07/05/the-worlds-worst-economies/ }}</ref> နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အစီရင်ခံစာအရ အီရန်သည် ကမ္ဘာတွင် စီးပွားရေးအကောင်းဆုံးအဆင့် ၁၇၊ ကမ္ဘာ့အများဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်မှုတွင် နံပါတ် ၄၊ ကမ္ဘာတွင် ပထမဆုံး သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုလှောင်သည့် နိုင်ငံ၊ စက်မှုလက်မှုတွင် အဆင့် ၁၀၊ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသည်များ စိတ်ဝင်စားသည့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင် အဆင့် ၅၊ အလယ်ပိုင်းဒေသနှင့် မြောက်အာဖရိကတွင် အကြီးဆုံးနှင့် အကောင်းဆုံးစက်မှု၊ ကြေးဝါနှင့် သတ္တုထုတ်လုပ်ရာတွင် အဆင့် ၄ မှ ၁၀၊ ကမ္ဘာတွင် အလူမီနီယံ၊ မဂနီစီယံ နှင့်ကြေး သိုလှောင်ရာတွင် အကောင်းဆုံးနိုင်ငံ၊ လယ်ယာထွက်ထုတ်ကုန်များတွင် ကမ္ဘာ၌ အဆင့် ၄ ရှိသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>[http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=2155 مزایا و ویژگی‌های اقتصاد ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015114528/http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=2155 |date=15 October 2018 }} ''وزارت امور خارجه''</ref> စီးပွားရေးနှင့် ပတ်သက်သည့် အခက်အခဲမှာ ဈေးနှုန်းများကို မထိန်းချုပ်နိုင်သည့် ပြဿနာဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် စားသောက်ကုန်နှင့်ပတ်သက်ပြီး ထိုအခက်အခဲကို တွေ့ရှိရပြီး စီးပွားရေးအခက်အခဲကို ပို၍ကြီးမားစေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ မှောင်ခိုဈေးကွက်များကို ထိန်းချုပ်ရာတွင် အခက်အခဲဖြစ်စေပြီး အီလက်ထရောနစ်ဆိုင်ရာတို့ကို အားနည်းစေသည်။<ref name="autogenerated1">{{Cite web |title=Iran's entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |accessdate=28 February 2018 |archivedate=6 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806091839/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html }}</ref><ref>{{Cite web |title="Iran: Country Brief". Development Progress. World Bank. June 2009. http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0. Retrieved 2009-07-12. |url=http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0 |accessdate=28 February 2018 |archivedate=3 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070503235931/http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0 }}</ref> မာဟ်မူဒ်အဟ်မဒ်ဒီနေဂျာဒ် (ယခင်သမ္မတ သည် ယာရာနဲ-ကုန်ဈေးနှုန်းများ လျှော့ချရန် ရည်ရွယ်ပြီး အစိုးရက ပြည်သူအား ထောက်ပံ့သောငွေ-) အစား ယာရာနဲ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို အကောင်အထည် ဖော်ပေးခဲ့သည်။<ref>[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1387/3159/html/economy.htm Iran Daily: New Plan Focus On Subsidies]{{Dead link|date=January 2021 }} Retrieved July 23, 2010.</ref><ref>[http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000039 Atieh Bahar: Planned Economic Reforms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513034614/http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000039 |date=13 May 2011 }} Retrieved May 24, 2009</ref> ထိုကဲ့သို့သော ကြိုးပမ်းပေးမှုများ ( ဥပမာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ ဓာတ်ဆီ၏ ဝေစုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း၊ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အခွန်ကို ကုန်ဈေးနှုန်းအပေါ် ပေါင်းထည့်သတ်မှတ်ပေးခြင်း) ကြားမှ အကြမ်းဖက်ဝါဒအတိုက်အခံများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။<ref>[http://www.payvand.com/news/08/dec/1173.html PressTV: Iran VAT suspension stirs controversy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118213845/http://www.payvand.com/news/08/dec/1173.html |date=18 January 2012 }} Retrieved May 24, 2009</ref><ref name="jobs">[http://www.nitc.co.ir/iran-daily/1387/3157/html/index.htm Iran Daily: Gov’t Set to Change Economic Course]{{Dead link|date=January 2021 }} Retrieved June 5, 2009.</ref> လွန်ခဲ့သည့်နှစ်များက ရေနံဈေးနှုန်း မြင့်တက်လာမှုသည် အီရန်အတွက် ဒေါ်လာ ၉၇ သန်းခန့် အကျိုးအမြတ်ရှိမည် ဖြစ်သည်။ ဤအမြတ်အစွန်းသည် နိုင်ငံတွင်း ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုအတွက် အထောက်အကူဖြစ်သော်လည်း ကုန်ဈေးနှုန်းမြင့်မားမှု၊ အလုပ်လက်မဲ့၊ ငွေကြေးတန်ဖိုးကျဆင်းမှုတို့သည် ရှိနေမြဲဖြစ်သည်။<ref>[http://www.indexmundi.com/iran/inflation_rate_(consumer_prices).html "Iran Inflation Rate". index Mondi. http://www.indexmundi.com/iran/inflation_rate_(consumer_prices).html.]</ref> အီရန် နိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်၏ စာရင်းအရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ငွေကြေးတန်ဖိုးသည် ၅-၁၁% အထိကျဆင်းခဲ့သည်။ သို့ပါ၍စီးပွားရေးသည် အသင့်အတင့်အနေအထားတွင်သာ ရှိသည်။<ref name="PressTV2">[http://previous.presstv.ir/detail.aspx?id=119603&sectionid=351020102 Iran's inflation reaches four year low] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180109064332/http://previous.presstv.ir/detail.aspx?id=119603&sectionid=351020102 |date=9 January 2018 }}. Retrieved February 27, 2010.</ref> အီရန်၏ အချို့ပညာတတ်အုပ်စုများသည် စီးပွားရေးအခက်အခဲနှင့် ပြည်တွင်းပြည်ပ လုံလောက်မှုမရှိသော ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုတို့ကြောင့် စီးပွားရေးတိုးတက်ရန် အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်းကောင်းများ ရှာလိုသော အချို့အီရန်တို့သည် နိုင်ငံရပ်ခြားသို့ခရီးဆန့်ကြလေသည်။<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm Frances Harrison (January 8, 2007). "Huge cost of Iranian brain drain". BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6240287.stm.]</ref><ref>Gheissari, Ali (April 2, 2009). Contemporary Iran: Economy, Society, Politics. USA: Oxford University Press. pp. 3–4 (Paperback edition). {{ISBN|0-19-537849-0|en}}.</ref> လက်ရှိတွင် အီရန်သည် ကမ္ဘာ၌ သွင်းကုန်ဝယ်လိုအားတွင် အဆင့် ၁၈ ရှိပြီး နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးသတ်မှတ်မှုစံနှုန်းအဆင့် ၂၉ တွင် ရှိသည်။<ref name="daf">[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_(PPP) List of countries by GDP (PPP) - Wikipedia<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref><ref name="rth">[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_(nominal) List of countries by GDP (nominal) - Wikipedia<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် -->]</ref> နိုင်ငံတကာဗဟိုဘဏ်က ၂၀၁၁ အီရန် မဲဟ် လတွင် အီရန်ငွေကြေးတန်ဖိုးကို ဝ% ခန့်မှန်းထားသော်လည်း အီရန်၏ စောဒကထုခြေလွှာကြောင့် ၅-၆% အထိ တိုးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။ ထိုအနေအထားတွင်လည်း ကမ္ဘာ့အလယ်၌ ငွေကြေးတန်ဖိုးသည် အလယ်အလတ်အောက်တွင် ရှိနေသည်။ ၎င်းတို့၏ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၁ တွင် အီရန်၏ငွေကြေးတန်ဖိုးသည် အလယ်ပိုင်းဒေသနှင့် မြောက်အာဖရိက၌ အမြင့်ဆုံးတွင် ရှိနေပြီး ၅-၂၂% အထိ ရှိနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။ အီရန်သည် Pistachi- အစိမ်းရောင်ဆိမ့်သောအဆန်ပါသည့် အခွံမာအသီးတစ်မျိုး-<ref>[http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx faostat.fao.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |date=13 July 2011 }} فائو</ref> ဇာ့အ်ဖှရန်၊ <ref>[http://www.idosi.org/wasj/wasj4(4)/7.pdf In summary, Saffron is a traditional production of Iran and production share of this product is 93.7% of the world total production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226073535/http://www.idosi.org/wasj/wasj4(4)/7.pdf%20 |date=26 December 2018 }} idosi.org</ref> အဖိုးတန်ငါးကြီးဥ၊<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1394717.stm news.bbc.co.uk] news.bbc.co.uk</ref> Barberry-<ref>[http://www.payvand.com/news/08/nov/1235.html Photos: Picking Zereshk (dried fruit of Berberis vulgaris) in Birjand, Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226073458/http://www.payvand.com/news/08/nov/1235.html%20 |date=26 December 2018 }} payvand.com</ref> ဖှီရိုဇာကျောက်၊<ref>[http://www.wisegeek.org/what-is-turquoise.htm Iran is the world's largest producer of this mineral; it is also mined in the Southwest US, primarily in Arizona and Nevada.] wisegeek.org</ref> ရှိဖှ်သီး(အသားများသော) အသီးများနှင့် လက်ရက်ကော်ဇောများ<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.persian-n-oriental-rugs.com/serapi-rugs.html |accessdate=28 February 2018 |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073338/http://persian-n-oriental-rugs.com/serapi-rugs.html }}</ref>ထိုနည်းတူစွာ ကမ္ဘာတွင် ကြေးဝါအများဆုံး စုဆောင်းသိုလှောင်နိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=IranCon Min - www.iranconmin.de<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |url=http://www.iranconmin.de/en/leftnavigation/market |accessdate=28 February 2018 |archivedate=17 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130217181730/http://www.iranconmin.de/en/leftnavigation/market }}</ref> ထိုနည်းတူစွာ အီရန်သည် ကမ္ဘာတွင် အသီးအနှံထုတ်လုပ်ရာ၌ နံပါတ် ၈၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-fruit-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 FRUIT PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027012451/http://worldknowing.com/top-10-fruit-producing-countries-in-the-world/ |date=27 October 2015 }} worldknowing.com</ref> သခွားသီး ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၂၊ <ref>[http://worldknowing.com/top-10-cucumber-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 CUCUMBER PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151108065005/http://worldknowing.com/top-10-cucumber-producing-countries-in-the-world/ |date=8 November 2015 }} worldknowing.com</ref> စစ်တပ်အင်အားတွင် နံပါတ် ၉၊<ref>[http://worldknowing.com/top-ten-countries-with-largest-army/ TOP TEN COUNTRIES WITH LARGEST ARMY IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020030556/http://worldknowing.com/top-ten-countries-with-largest-army/ |date=20 October 2015 }} worldknowing.com</ref> တင့်ကားပိုင်ဆိုင်မှုတွင် နံပါတ် ၁၀၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-countries-with-most-battle-tanks-in-the-world/ TOP 10 COUNTRIES WITH MOST BATTLE TANKS IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117025738/http://worldknowing.com/top-10-countries-with-most-battle-tanks-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ဘိလပ်မြေထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၄ ၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-cement-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 LARGEST CEMENT PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001030441/http://worldknowing.com/top-10-largest-cement-producing-countries-in-the-world/ |date=1 October 2015 }} worldknowing.com</ref> သံထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၉ ၊<ref>[http://worldknowing.com/top-ten-iron-producing-countries-in-the-world/ TOP TEN IRON PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117032434/http://worldknowing.com/top-ten-iron-producing-countries-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> သံပရာသီးထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၈၊<ref>[http://worldknowing.com/top-ten-lemon-producing-countries-in-the-world/ TOP TEN LEMON PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151112211923/http://worldknowing.com/top-ten-lemon-producing-countries-in-the-world/ |date=12 November 2015 }} worldknowing.co</ref> စပျစ်သီးထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၁၀၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-grapes-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 GRAPES PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151114085259/http://worldknowing.com/top-10-grapes-producing-countries-in-the-world/ |date=14 November 2015 }} worldknowing.com</ref> တရုတ်ဆီးသီးထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၂၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-apricot-producing-countries/ TOP 10 APRICOT PRODUCING COUNTRIES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113044818/http://worldknowing.com/top-10-apricot-producing-countries/ |date=13 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ကြက်သားထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၈၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-chicken-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 CHICKEN PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117033334/http://worldknowing.com/top-10-chicken-producing-countries-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၃၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-natural-gas-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 NATURAL GAS PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117021032/http://worldknowing.com/top-10-natural-gas-producing-countries-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ရေနံထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၆၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-highest-oil-producing-countries-in-the-world-2/ TOP 10 HIGHEST OIL PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117063601/http://worldknowing.com/top-10-highest-oil-producing-countries-in-the-world-2/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ရေနံတင်ပို့ရောင်းချရာတွင် နံပါတ် ၃၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-oil-exporting-countries-in-the-world/ TOP 10 LARGEST OIL EXPORTING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926191933/http://worldknowing.com/top-10-largest-oil-exporting-countries-in-the-world/ |date=26 September 2015 }} worldknowing.com</ref> ကြက်သွန်နီထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၆၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-onion-producing-country-in-the-world/ TOP 10 LARGEST ONION PRODUCING COUNTRY IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117033251/http://worldknowing.com/top-10-largest-onion-producing-country-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> သစ်ကြားသီးထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၂၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-walnut-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 LARGEST WALNUT PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117031640/http://worldknowing.com/top-10-largest-walnut-producing-countries-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ဖရဲသီး စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၃၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-watermelon-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 LARGEST WATERMELON PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117014235/http://worldknowing.com/top-10-largest-watermelon-producing-countries-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ခရမ်းချဉ်သီး ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၇၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-tomato-producing-country-in-the-world/ TOP 10 LARGEST TOMATO PRODUCING COUNTRY IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117030115/http://worldknowing.com/top-10-largest-tomato-producing-country-in-the-world/ |date=17 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ရှောက်ချို သံပရာ လိမ္မော်ကဲ့သို့ အသီးများ ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၇၊<ref>[http://worldknowing.com/top-10-largest-citrus-producing-countries-in-the-world/ TOP 10 LARGEST CITRUS PRODUCING COUNTRIES IN THE WORLD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104073203/http://worldknowing.com/top-10-largest-citrus-producing-countries-in-the-world/ |date=4 November 2015 }} worldknowing.com</ref> ဘာဒံစေ့ ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၄၊ သိုးမွှေးထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၇၊ ထုံး ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၁၃၊ ဖဲရ်လီးသ်ထုတ်လုပ်ရာတွင် နံပါတ် ၂၊ ဘာရီးသ်ထုတ်လုပ်ရာတွင်နံပါတ် ၅ ဖြစ်သည်။ == ယခင်အနေအထား == [[File:Yazd_weaver_side.jpg|thumb|300x300px]] [[File:Iran_population&gdp.JPG|left|thumb|250x250px|အီရန်နိုင်ငံ၏ GDP နှင့် လူဦးရေတိုးတက်မှုနှုန်း (၁၉၆၇ မှ ၂၀၀၇) ]] ၁၃၅၇ ခုနှစ် အီရန်အစ်လာမ်မစ် တော်လှန်ရေးမတိုင်မီ စီးပွားရေးတိုးတက်မှုနှုန်းသည် လျင်မြန်လျက်ရှိသည်။ ၁၃၅၀ တွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကိုသာ အခြေခံသည့် အီရန်သည် စက်မှု သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်မှာ စိတ်ဝင်စားဖွယ်ဖြစ်သည်။ တော်လှန်ရေးမတိုင်မီ ဤကဲ့သို့ စီးပွားရေးတိုးတက်မှုရှိနေသည့်ကြားမှ ၁၃၅၇ ခုနှစ်တွင် လျော့ကျမှုများ ရှိခဲ့သည်။ အီရန်၏ ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုများသည် တော်လှန်ရေးမတိုင်မီနှင့် နောက်ပိုင်း ကာလများတွင် ၁၃၅၇ ခုနှစ်အထိ သုံးလေးဆယ်မီလီယံဒေါ်လာခန့် အပြင်သို့ ရောက်သွားခဲ့သည်။<ref>[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=424 Migration information source: Iran]. Retrieved July 18, 2009.</ref> များပြားလှသောရေနံ၏ ဝင်ငွေများနှင့် နိုင်ငံခြားမှ စက်ပစ္စည်းများကို ဝယ်ယူ၍ အီရန်တွင် လည်ပတ်စေရန် မိုဟမ္မဒ်ရေဇာပဲဟ်လဝီက ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ သို့သော် စက်မှုဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲကာလ ဖြစ်နေခဲ့သည့်အတွက် ထင်သလောက် အီရန်အတွက် အကျိုးဖြစ်ထွန်းမှုမရှိခဲ့ပါ။ တစ်ဖက်မှ ကြည့်မည်ဆိုလျှင်လည်း လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတွင် ပျက်စီး အားနည်းမှုများ ရှိနေသည့်အီရန်အား ရေနံ၏ဝင်ငွေကိုသာ အခြေပြုရမည့်အနေအထားသို့ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=اوضاع اقتصادی ایران در دوران پهلوی دوم |url=http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=38734 |accessdate=28 February 2018 |archivedate=24 September 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924064921/http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=38734 }}</ref> အီရန်၏လူဦးရေသည် နှစ် ၂၀ အတွင်း နှစ်ဆတိုးလာခဲ့ပြီး လူငယ်ဦးရေသည်လည်း များပြားလျက်ရှိသည်။ ထိုများပြားလျက်ရှိသည့် လူဦးရေအတွင်းမှ ပြည်သူအများစုသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတွင် ၁၃၄၀ မှစ၍ အောင်မြင်မှုရှိခဲ့သည်။ သို့သော် အီရန်သည် နိုင်ငံခြားစားသောက်ကုန်များကိုလည်း ဝယ်ယူတင်သွင်းလျက်ရှိသည်။ စီးပွားရေးအခက်အခဲများကြောင့် ပြည်သူအချို့လည်း အခြားနေရာဒေသများသို့ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခြင်းများရှိသည်။ အီရန်အီရတ် စစ်ပွဲပြီးနောက် အစိုးရသည် ထုတ်ကုန်သွင်းကုန်၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ပညာသင်ကြားရေးနှင့် စက်မှုလက်မှု ကဏ္ဍတို့တွင် အထူးကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထိုနည်းတူစွာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေး၊ ကုန်သွယ်ရေးများ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာစေရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Iranian Economy in Six Snapshots |url=http://www.irvl.net/six_snapshots.htm |accessdate=28 February 2018 |archivedate=27 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927023440/http://www.irvl.net/six_snapshots.htm }}</ref> အီရတ်စစ်ပွဲတစ်လျောက် အီရန်ပြည်သူ သုံးသိန်းခန့် သေဆုံးမှုရှိပြီး ငါးသိန်းခန့် ဒဏ်ရာရခဲ့သည်။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် အီရန်၏စီးပွားရေးတွင် ဒေါ်လာ ၅၀၀ မီလီယံခန့် ဆုံးရှုံးနစ်နာစေခဲ့သည်။<ref>"Iran-Iraq war". Microsoft Encarta. 2008.</ref><ref>[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/iran-iraq.htm Globalsecurity.org: Iran-Iraq war (1980–1988)]. Retrieved October 21, 2009.</ref> == ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP) == {{Pie chart|value1=14.9|value2=13.9|value3=1.0|value4=13.9|value5=4.0|value6=13.9|value7=8.9|value8=2.0|value9=27.7|color9=Fuchsia|color8=Green|color7=brown|color6=purple|color5=Aqua|color4=yellow|color3=blue|color2=Lime|color1=red|caption=၂၀၀၂ ခုနှစ်အတွင်း အီရန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကဏ္ဍများ |label1 = ရေနံ | label2 = ဆောက်လုပ်ရေး | label3 = သတ္တုတွင်း | label4 = စိုက်ပျိုးရေး | label5 = ဆောက်လုပ်ရေး | label6 = ကုန်သွယ်မှု၊ စားသောက်ဆိုင်နှင့် ဟိုတယ် | label7 = သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး|label8 = ရေ၊ လျှပ်စစ်နှင့် ဓာတ်ငွေ့| label9 = အခြား}} ၂၀၀၇ အိုပက်၏ အစီရင်ခံစာအရ အီရန်ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP) ၏ တိုးတက်မှုသည် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ၉-၄ ၊ ၂၀၀၇ တွင် ၄-၅% ရှိခဲ့ပြီး ၂ နှစ်လျှင်တစ်ကြိမ် စစ်တမ်းအရ ထိုအဖွဲ့အစည်းဝင်နိုင်ငံများအကြား အလယ်အလတ်၏အောက်တွင်သာ ရှိသည်။ ကမ္ဘာ့ဗဟိုဘဏ်၏ စစ်တမ်းအရ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အီရန်ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ တိုးတက်မှုသည် ၈-၇% ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အီရန်ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်သည် ဝယ်လိုအား (Power Purchasing Parity) နှင့်အညီ ၈၄၁၇ မီလီယံဒေါ်လာ ရှိခဲ့သည်။ အီရန်၏ စီးပွားရေးကို ကမ္ဘာတွင် အဆင့် ၁၆ သတ်မှတ်ထားခံရပြီး ဩစတြေးလျပြီးနောက် နယ်သာလန်၊ ဆွီဒင်၊ ဘလ်ဂျီယန် တို့၏အပေါ်တွင် ရှိသည်။ သို့သော် အီရန်ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်သည် (Rate exchange) ကုန်စည်လဲလှယ်မှုနှုန်းထားအရ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၃၈၂၃ မီလီယံဒေါ်လာခန့် ရှိခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့အဆင့် ၂၉ တွင် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။<ref>[http://www.photius.com/rankings/economy/gdp_official_exchange_rate_2009_0.html GDP - official exchange rate 2009 country rankings - Flags, Maps, Economy, Geography, Climate, Natural Resources, Current Issues, International Agreements, Population, Social...]</ref> အီရန်ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်သည် အခွန်ကောက်ခံခြင်း (Per capita GDP) ဆိုင်ရာအရ ၁၂၈၀၀ ဒေါ်လာဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့် ၈၇ တွင်ရှိနေသည်။<ref>[http://www.photius.com/rankings/economy/gdp_per_capita_2009_0.html GDP - per capita (PPP) 2009 country ranks]</ref> === အပြင်းအထန်ကျဆင်းမှု === အီရန်ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်များသည် သုံးနှစ်အတွင်း အနောက်နိုင်ငံများ၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ၂၀၁၁ မှ၂၀၁၄ အထိ ၁၆၀ မီလီယံဒေါ်လာ လျော့ကျခဲ့သည်။ အီရန်သည် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း ကြီးမားသော်လည်း ထိုကာလတွင် ၇ ဆင့်လောက် နိမ့်ကျသွားခဲ့သည်။ သို့ပါ၍ ထိုသုံးနှစ်တာကာလတွင် ၂၈ % ခန့် စီးပွားရေးကျဆင်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ တွင် အဆင့် ၂၁ ဖြင့် ကမ္ဘာ့စီးပွားကောင်းသော နိုင်ငံများစာရင်းတွင် ရှိနေသော်လည်း ၂၀၁၄ တွင် အဆင့် ၂၈ သို့ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှု မပြင်းထန်မီ အီရန်ထုတ်ကုန်သည် ၅၇၆ မီလီယံဒေါ်လာရှိပြီး စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှု ပြင်းထန်လာသည့်နောက်ပိုင်းတွင် ၅၅၇ မီလီယံဒေါ်လာအထိ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။ ၂၀၁၃-၁၄ အထိ ထိုကျဆင်းမှုသည် ဆက်တိုက် ရှိနေပြီး ထိုနှစ်ပိုင်းများတွင် ၄၉၃ မှ ၄၁၅ မီလီယံဒေါ်လာခန့်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် အီရန်၏ထုတ်ကုန်ကို ထိခိုက်ရုံသာမက ရေနံဈေးကွက်ကိုပါ ၂၀၁၄ ၌ အထူးကျဆင်းစေခဲ့သည်။<ref>[http://www.entekhab.ir/fa/news/226253 نزول ۷ پله‌ای جهانی اقتصاد ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151128085405/http://www.entekhab.ir/fa/news/226253 |date=28 November 2015 }} خبرگزاری انتخاب</ref> == ပြည်ပပို့ကုန် == အီရန်သည် ၂၀၀၇ တွင်ပြည်ပပို့ကုန် ငွေတန်ဖိုးအရ ၈၃ မီလီယာဒေါ်လာရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.radiofarda.com/Article/2008/04/18/F5_WTO_eport_2007.html |title=تازه‌ترین گزارش سازمان تجارت جهانی: اوج‌گیری چین و افول ایران - © ۲۰۰۹تمام حقوق این وب‌سایت بر اساس قانون کپی‌رایت برای رادیو فردا محفوظ است |access-date=28 February 2018 |archive-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013141319/http://www.radiofarda.com/Article/2008/04/18/F5_WTO_eport_2007.html |url-status=dead }}</ref> မာဟ်မူဒ်အဟ်မဒ်ဒီနေဂျာဒ် သည်စက်မှုနှင့်တွင်းထွက်လုပ်သားများအကြား ထုတ်ဖော်ဝင့်ကြွားခဲ့သည် မှာ---လေးနှစ်အရင်ကတည်းကအီရန်သို့စီးပွားရေးပိတ်ဆို့အဆက်အသွယ်ဖြတ်တောက်မှုစာများ ပေးပို့ ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကစက်မှုဆိုင်ရာပို့ကုန်ဝင်ငွေသည် ၆ မီလီယာဒေါ်လာရှိခဲ့ပြီး အခက်အခဲပေါင်းများ စွာကြားမှယခုလက်ရှိတွင် စက်မှုဆိုင်ရာပို့ကုန်၏ဝင်ငွေသည် ၁၈ မီလီယာဒေါ်လာအထိရရှိနေပြီဖြစ် သည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၁၃၉၆ တွင်စက်မှုဆိုင်ရာပို့ကုန်သည် ၆၀ မီလီယာဒေါ်လာအထိမြင့်တက်လာမည် ဖြစ်ကြောင်းထုတ်ဖော်ပြောကြားသွားသည်။<ref>{{Cite web |title=رئیس جمهور: سال ۹۲ صادرات صنعتی به مرز ۶۰ میلیارد دلار خواهد رسید |url=http://rajanews.com/detail.asp?id=54226 |accessdate=28 February 2018 |archivedate=14 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114193550/http://rajanews.com/detail.asp?id=54226 }}</ref> == အီရန်စီးပွားရေး တိုက်ခိုက်မှုများနှင့်ကုန်ဈေးနှုန်းမြင့်မားမှုတိုက်ဖျက်ရေး == ကုန်ဈေးနှုန်းမြင့်မားမှုကို တိုက်ဖျက်ထိန်းချုပ်ခြင်းသည် သိုလှောင်ပြီး အခါစောင့် ဈေးတင်အမြတ်ထုတ် ခြင်းများအတွက် အကောင်းဆုံးထိန်းချုပ်နည်းဖြစ်သည်။ အီရန်၏စီးပွားရေးသည် ၎င်းကိုလိုအပ်လျက်ရှိ သည်။<ref>{{Cite web |title=Drmoneyman.com<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |url=http://www.drmoneyman.com/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AA%DA%A9-%D9%86%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/ |accessdate=8 December 2020 |archivedate=10 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310061315/http://www.drmoneyman.com/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%B2-%D8%AA%DA%A9-%D9%86%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/ }}</ref> ၁၃၆၈ ခုမှ လိုအပ်သည်များကိုပြင်ဆင်ပြီးနောက် ၁၃၇၂ တွင်ပထမဆုံးအကြိမ် ၇လဆက်တိုက် ကုန်ဈေးနှုန်းထိန်းချုပ်မှုလုပ်ငန်းစဉ်ကိုဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ .<ref name="eghtesadeiranonline.com">{{Cite web |title=اقتصاد ایران آنلاین - ارز پس از 3 سال تک نرخی می‌شود؟<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |url=http://www.eghtesadeiranonline.com/vdcauunue49nuu1.k5k4.html |accessdate=28 February 2018 |archivedate=15 February 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180215034738/http://www.eghtesadeiranonline.com/vdcauunue49nuu1.k5k4.html }}</ref> ၁၃၈၉ ခုနှစ်တွင်အတိုင်းထက်အလွန် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုကြောင့် အစိုးရနှင့်ပုဂ္ဂလိကကုန်ဈေးနှုန်းကွာဟမှုများရှိ နေပြီးနောက်ဆုံးစီးပွားရေးပြူနာများရှိနေမြဲဖြစ်သည်။ ၁၃၉၃ တွင်ကုန်ဈေးနှုန်းထိန်းချုပ်ရေးဆိုင်ရာအကြီးအ ကဲများဘက်မှလုပ်ငန်းစဉ်စတင်မည့် အကြောင်းကြေညာချက်ရှိသော်လည်း မည်သည့်အချိန်တွင်အကောင်အ ထည်ဖော်မည်ကိုတော့မသိရှိရပေ။<ref>{{Cite web |url=http://www.eranico.com/fa/content/23845 |title=نمودار مقایسه قیمت دلار در بازار آزاد: ... - ارانیکو<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |access-date=28 February 2018 |archive-date=6 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106073334/http://www.eranico.com/fa/content/23845 |url-status=dead }}</ref> == ယာရာနဲ ၏ရည်ရွယ်ချက်ကိုဖော်ဆောင်ခြင်း == အီရန်တွင်ယာရာနဲ ၏ရည်ရွယ်ချက်ကိုလက်တွေ့ဖော်ဆောင်ရာတွင် လောင်စာ၊အစားအစာ၊ ရေ၊ မီး စသည်တို့၏ ယာရာနဲ ကိုဖြည်းဖြည်းချင်း ဖျက်သိမ်းပြီး ၎င်းအစား (၁၃၉၀ တွင် ၆၀%) ငွေလက်ငင်း အနေအထားနှင့် ပြည်သူတို့အား ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ထိုလုပ်ငန်းစဉ်၏ကျန်ဝင်ငွေကို စည်ပင်သာယာလှပ​ေရး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုကိစ္စရပ်များတွင် အသုံးပြုသည်။ ထိုလုပ်ငန်းစဉ်ကို ၁၃၈၀- ခုနှစ်တွင် စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၁၃၉၀-ခုနှစ်တွင် ပြီးပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ == အခြားနိုင်ငံများမှ အီရန် ရရှိမည့်အကြွေးများ == အီရန်ကိုအကြွေးဆပ်ရမည့်နိုင်ငံများအား သုံးအုပ်စုခွဲခြားနိုင်သည်--- * *ပထမအုပ်စု- စူဒန် နှင့် ဂျော်ဒန်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏အကြွေးသည်တော်လှန်ရေးမတိုင်မီကတည်းကဖြစ်သည်။ * *ဒုတိယအုပ်စု- သန်ဇန်းနီးယား၊နီကာရာဂွေး နှင့်မြောက်ဘက်ဒေသနိုင်ငံများဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏အကြွေးသည်နှစ် ၂၀ အရင်ကတည်းကဖြစ်သည်။ * *တတိယအုပ်စု- ထိုအုပ်စုတွင်ဥပမာအားဖြင့် တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ ဂျပန် နှင့်အနောက်ဘက်ဒေသနိုင်ငံများဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့၏အကြွေးသည်ပြီးခဲ့သည့်နှစ်မှဖြစ်ပြီး အီရန်က၎င်းတို့၏အခြေအနေပေါ်မှုတည်၍တောင်းခံသွားမည်ဖြစ် သည်။ .<ref>روزنامه اطلاعات بین‌المللی چاپ لندن شماره ۴۶۴۲ / ۱ جولای ۲۰۱۴ /۱۰ تیر ۱۳۹۳ صفحهٔ ۳.</ref> == ငွေကြေးပြဿနာအနေအထား == နိုင်ငံတကာငွေကြေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း၏စစ်တန်းအရ ၂၀၁၅ တွင်အီရန်၏ငွေကြေးပြူနာသည်ကမ္ဘာ့နိုင် ငံများအကြားနံပါတ် ၁၃၀ တွင်ရှိနေသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့်အီရန်သည် ယူကရိန်း ကာမရာန် နီပေါလ် နီကာ ရာဂွေး ပါရာဂွေးတို့နှင့်တတန်းတည်းတွင်ရှိနေသည်။ ==အီရန်စီးပွားရေးနှင့် တည်ငြိမ်တိုးတက်မှု== [[File:Iran_016.jpg|thumb|450x450px|သဲဟ်ရာန်ဈေး]] သတင်းအချက်အလက်နှင့်ချင့်ချိန်မှုများအရ တည်ငြိမ်တိုးတက်မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး နမူနာယူရန်အညွှန်းခံရခြင်း အပေါ်ထိုအနေအထားကိုရရှိခြင်းဖြစ်သည်။၎င်းနှင့်ပတ်သက်ပြီးလေ့လာချင့်ချိန်ရာတွင်ကဏ္ဍအလိုက် စည်းမျဉ်း များရေးဆွဲသည့်အပေါ်အခြေခံသည်။ ဤကဲ့သို့လေ့လာသုံးသပ်ရာတွင်တည်ငြိမ်သောအခန်းကဏ္ဍ ၈၀ အပေါ် သုံးသပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အီရန်၏စီးပွားတိုးတက်ရေးတည်ငြိမ်မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး လေ့လာရာ ၁၃၄၀ ၁၃၅၀ ၁၃၆၀ ၁၃၇၀ ၁၃၈၀ တစ် လျှောက် ၁၃၈၀ ခုနှစ်တွင်သာ ဆင်းရဲခြင်းနှင့်မညီမျှမှုများကိုတွေ့ရှိရသည်။ ၁၃၄၀ မှ ၁၃၆၀ အထိတစ်လျှောက် လုံးစီးပွားရေးတည်ငြိမ်မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီးကောင်းမွန်ကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် ၁၃၇၀ တွင်အပြင်းအထန် စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းနှင့်မညီမျှမှုများကိုတွေ့ရှိရသည်။ ထိုကာလတစ်လျှောက်နိုင်ငံရေးမတည် ငြိမ်မှုများနှင့်စစ်ပြီးကာလ တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးနှင့် ပန်လည်တည်ဆောက်ရေးကာလလည်းဖြစ်သည့်အတွက် စီးပွားရေးကျဆင်းမှုနှင့်မညီမျှမှုများကိုသာတွေ့ရှိရသည်။ ကျန်းမာရေးနှင့်စားသောက်ကုန်ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးကဏ္ဍတွင် ၁၃၅၀ ၁၃၇၀ ၁၃၈၀ ခုနှစ်များ၌တည် ငြိမ်ကောင်းမွန်ကြောင်းတွေ့ရှိရပြီး အထူးသဖြင့် ၁၃၅၀ နှင့် ၁၃၈၀ တွင်ကျန်းမာရေး၌ကောင်းမွန်ကြောင်းတွေ့ရှိ ရသည်။ ထိုကဲ့သို့ကောင်းမွန်ရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းမှာ နို့ထွက်ပစ္စည်းနှင့်အသားငါးတို့၏အခွန်ကြောင့် ဖြစ်ပြီး ကလေးသူငယ်များသေဆုံးမှုကိုလျော့ကျစေခဲ့ကာ ကျန်းမာရေးကုန်ကျစရိတ်ကိုလည်းလျော့နည်းစေခဲ့ ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထိုကဏ္ဍနှင့်ပတ်သက်ပြီး ၁၃၆၀ ခုနှစ်တွင်စစ်၏ဂယက်များကြောင့်တည်ငြိမ်ကောင်းမွန်မှု မရှိဘဲစိုးရိမ်ပူပန်ခြင်းများနှင့်အတူတွေ့ရှိရသည်။ လူဦးရေတိုးတက်ပြောင်းလဲလာသည့် အပေါ်မူတည်ပြီး စီးပွားရေးတိုးတက်ခြင်းကိုချင့်ချိန်လေ့လာသော် ပြီးခဲ့ သည့်နှစ်များနှင့်လွန်ခဲ့သောကလများအတွင်း လူဦးရေသည်လည်းတိုးပွားလျက်ရှိပြီး ၎င်းအခြေအနေအပေါ်မှု ကာအရေအတွက်သည်လည်း ၁၃၇၀ တွင်(၈၈/၄၃) ၁၃၈၀ တွင်(၃/၃၀)သည်လက်တွေ့ပြသနေသောအနေအ ထားဖြစ်သည်။ သင်ကြားရေးကဏ္ဍ၌ မည်မျှပင်ရာစုနှစ်ဝက်အတွင်းတိုးတက်ကောင်းမွန်ခြင်း ရှိခဲ့သော်လည်း ၁၃၈၀ မှအပ ၅၀ % သာတိုးတက်ပြောင်းလဲမှုရှိခဲ့သည်။ ထိုကဏ္ဍနှင့်ပတ်သက်ပြီးအလွန်ကောင်းမွန်သော အနေအထားကိုဘယ် သောအခါမှမတွေ့ရသေးပါ။ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ သင်ရိုးညွှန်းတမ်း နှင့်သင်ကြားမှုအပိုင်းတွင်အားနည်း နေသေးကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။ အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းနှင့်ပတ်သက်ပြီး ၁၃၄၀ မှအပလေ့လာတွေ့ရှိရသည်မှာ တိုးတက်ကောင်းမွန်ခြင်းမရှိသည့်အ ပြင်ကျဆင်းနေကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။၎င်းကဏ္ဍနှင့်ပတ်သက်ပြီး ပြူနာကြီးထွားစေသည့်(အထောက်အထား ခိုင်လုံသည့်ပြစ်မှုများ၊လူသတ်မှုများ) ဥပဒေ(လက်ရှိတရားရုံးဖိုင်တွဲများ) အစိုးရ၏ပံ့ပိုးမှု(အခွန်ဝင်ငွေနှင့် GDP သို့ချပေးသည့်အစိုးရ၏ဘတ်ဂျက်) စသည်တို့သည်လက်တွေ့ပြသနေသောအနေအထားများဖြစ်သည်။ နိုင်ငံရေးတိုးတက်ပြောင်းလဲမှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး ၁၃၅၀ နှင့် ၁၃၈၀ ခုနှစ်ပိုင်းများနှင့်၎င်းနှစ်များမတိုင်မီကိုချင့်ချိန် လေ့လာသော် စီးပွားရေးပွင့်လင်းမြင်သာမှု အသိုင်းအဝိုင်းအဖွဲ့အစည်းများတွင်အမျိုးသမီးများပိုမိုပါဝင်ပတ်သက် လာနိုင်မှု ရွေးကောက်ပွဲများတွင်လူထုကပိုမိုစိတ်ဝင်စားလာမှု ၁၃၅၀ တွင်အစ်လာမ်မစ်တော်လှန်ရေးအောင်နိုင် မှု ၁၃၇၀ ခုနှစ်အနှောင်းပိုင်းတွင်နိုင်ငံရေးတိုးတက်ပြောင်းလဲမှုများကိုပိုမိုစိတ်ဝင်စားလာမှု ၁၃၈၀ အစပိုင်းတွင် ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာဥပဒေများ အတည်ပြုရေးဆွဲနိုင်ခဲ့ခြင်းများသည် တိုးတက်ပြောင်းလဲမှုများ၏လက်တွေ့အ ကြောင်းတရားများဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတို့သည်နိုင်ငံရေးတိုးတက်ပြောင်းလဲမှုကျဆင်းနေချိန် ၁၃၆၀ ခုနှစ် စစ်ပွဲ၏ဂယက်များရိုက်ခတ်နေချိန် ၁၃၅၇ တော်လှန်ရေးပြီးချိန်နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့်မတည်ငြိမ်မှုများရှိနေ သည့်အချိန်တွင်ဖြစ်သည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းမှုဆိုင်ရာနှင့်ပတ်သက်၍ လွန်ခဲ့သည့်ရာစုနှစ်ဝက်တစ်လျှောက်တိုးတက်ကောင်း မွန်ခြင်းကိုမတွေ့ရသည့်အပြင်ကျဆင်းလာမှုကိုသာတွေ့ရှိရသည်။၎င်းကဏ္ဍနှင့်ပတ်သက်ပြီးအီရန်တွင်အမြဲဆို သလိုကျဆင်းနေမှုကသက်သေဖြစ်သည်။ စနစ်တကျထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နေသည့်ကြားမှနောင်အနာဂတ်၌ လည်းကျဆင်းဖွယ်ရာရှိနေသည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့်အဓိကဆက်နွယ်နေသည့် ရေ တွင်လည်းရာစုနှစ်ဝက်အတွင်းကျဆင်းမှုကိုသာတွေ့ ရသည်၊ ၁၃၄၀ နှင့် ၁၃၅၀ တွင်အနည်းငယ်ကောင်းမွန်ပြီး ၁၃၇၀ နှင့် ၈၀ ၌အတော်လျော့ကျလာသည်ကိုတွေ့ ရှိရသည်။ ၁၃၈၀ နမူနာယူချင့်ချိန်ဆောင်ရွက်မှုများအရ ကဏ္ဍအသီးသီးကျဆင်းမှုများတွင် ရေသည်အလွန်အ ရေးပါသောအခန်းကဏ္ဍဖြစ်ခဲ့ပြီး ကဏ္ဍအလိုက်ကျဆင်းမှုများတွင်လည်းလွန်စွာအကျိုးသက်ရောက်မှုရှိနေသည်၊ (ထိုကဲသို့သောအခြေအနေမှာပင် ၆ နှစ်တာနေထိုင်ခဲ့ဖူးသော်လည်းတစ်ရက်မှရေပြတ်တောက်မှုနှင့်မကြုံခဲ့ရပါ-ဤဆောင်းပါးကိုဘာသာပြန်သူ) မည်မျှပင်ထိုကဏ္ဍနှင့်ပတ်သက်ပြီးကျဆင်းသည်ဟုဆိုစေကာမူအကြောင်းရင်း မှာမိုးခေါင်ရေရှားမှုကြောင့်သာဖြစ်သည်။ သို့သော်လေ့လာသုံးသပ်ချက်များအရ ရေ ပေးဝေရေးဆိုင်ရာအကြီး အကဲများနှင့် ရေအရင်းအမြစ်တို့ကိုသာပြန်လည်ချင့်ချိန်လေ့လာရမည်ဖြစ်ပြီး ရခွန် မြေအောက်ရေသိုလှောင် ခြင်းဆိုင်ရာကျဆင်းမှု ရေသုံးစွဲမှုလွန်ကဲခြင်း တို့အပေါ်တွင်လည်းမူတည်သည်။ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတည်ငြိမ်မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး ရေကဲ့သို့ပင်လျော့ကျမှုကိုတွေ့ရသည် ၁၃၈၀ တွင်လည်းအ နိမ့်ဆုံးအထိလျော့ကျလာကြောင်းတွေ့ရသည်။ ကျွနု်ပ်တို့သိထားပြီးဖြစ်သည်ရေသည်အလွန်အရေးပါသောအ ရင်းအမြစ်ဖြစ်သည် အထူးသဖြင့်လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတွင်အရေးပါသည့်အလျှောက် အီရန်တွင်ရေအရင်းအ မြစ်မှအတိုင်းအတာတစ်ခုကို လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးအတွက်သီးသန့်ခွဲဝေပေးထားသည်။ ရေနှင့်လယ်ယာစိုက်ပျိုး ရေးတိုးတက်ကောင်းမွန်မှုသည်ဆက်စပ်နေသည့်အလျှောက်ဂရုပြုရမည့်အချက်ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာဓာတ် မြေဩဇာသုံးစွဲမှုလွန်ကဲခြင်း ရာသီဥတုပူပြင်းခြောက်သွေ့ခြင်း စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုလွန်ကဲခြင်း စသည်တို့သည်လယ် ယာစိုက်ပျိုးရေးကိုမငြိမ်မသက်ဖြစ်စေသည့် အကြောင်းတရားများဖြစ်သည်။ မြို့ပြနှင့်ကျေါ်ရွာတည်ဆောက်ခြင်းများတွင် တိုးတက်မှုရှိပြီး အသစ်စတင်တည်ဆောက်ခြင်းများလည်းရှိနေ သည်။ ထိုအခန်းကဏ္ဍတွင်အရှိန်အဟုန်ကောင်းလျက်ရှိပြီး ၁၃၇၀ နှင့် ၁၃၈၀ တွင်အကောင်းဆုံးအနေအထား တွင်ရှိခဲ့သည်။ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍမှာတော့ ကျဆင်းမှုများရှိခဲ့သည်၊ ၁၃၄၀ ၅၀ ၆၀ တွင်အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ တိုးတက်ကောင်းမွန်ခဲ့သော်လည်း ၁၃၇၀ နှင့် ၁၃၈၀ တွင်လျော့ကျမှုများရှိခဲ့သည်။ ဖာ်ပြပါနှစ်များအတွင်းရင်း နှီးမြုပ်နှံမှုအားနည်းခြင်းကြောင့် ကုန်းကြောင်းလေကြောင်းဆိုင်ရာအစီးအနင်းများအသစ်မထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း၊ အ စီးအနင်းများ၏အရည်အသွေးနိမ့်ခြင်းကြောင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၌လုံခြုံမှုနည်းပါးခြင်း ၊လေယာဉ်လမ်းကြောင်း ပျံသန်းမှုများတွင် မတော်တဆမှုများစသည့်အကြောင်းရင်းများကြောင့်လည်း၎င်းကဏ္ဍတွင် တိုးတက်မှုနှုန်းကျ ဆင်းခဲ့သည်။ စွမ်းအင်ပိုင်ဆိုင်ရာနှင့်ပတ်သက်၍ ၁၃၅၀ နှင့် ၁၃၈၀ တွင်တိုးတက်ကောင်းမွန်မှုကို တွေ့ရှိရသည်၊ ၁၃၅၀တွင် ကောင်းမွန်ရခြင်း၏အကြောင်းရင်းမှာ စွမ်းအင်မှရရှိသည့်အမြတ်အစွန်း ၊ ရေနံထွက်နှုန်းကောင်းခြင်းနှင့်စွမ်းအင် ဆိုင်ရာအခွန်လျော့ကျခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ၁၃၈၀ တွင်စွမ်းအင်ဆိုင်ရာအခွန်မြင့်တက်လာသော်လည်းကျ ဆင်းမှုမရှိခဲ့ခြင်းမှာ လျှပ်စစ်စွမ်းအင်ပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း၊ ရေနံထွက်နှုန်းကောင်းခြင်းနှင့် အမြတ်အစွန်းတို့ ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ခြုံငုံ၍ကြည့်မည်ဆိုလျှင်အီရန်တွင် တိုးတက်မြင့်မားရာ၌ စွမ်းအင်လောင်စာပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင် ခြင်း၊ ၎င်းမှအမြတ်အစွန်းများရရှိခြင်း ၊ စွမ်းအင်ဆိုင်ရာအခွန်များလျော့ကျခြင်းတို့သည် ဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။ စီးပွားရေးနှင့်ပတ်သက်ပြီး ကဏ္ဍအလိုက်တိုးတက်ကောင်းမွန်မှုသည် ၁၃၅၀ တွင် ၈၁% ရှိပြီး ထိုနှစ်အရင်ကာ လများအတွင်းကောင်းမွန်မှုမရှိကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။ ၁၃၈၀ တွင်တိုးတက်ကောင်းမွန်ရခြင်း၏အဓိကအ ကြောင်းရင်းမှာ လုပ်အားစိုက်ထုတ်မှု၊ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်အခွန်၊ထုတ်ကုန်များအတွက်ရင်းနှီးမြုပ်နှံနိုင်ခြင်း၊ကုန် ထုတ်လုပ်ငန်းအတွက်အစိုးရမှပေးရမည့်အကြွေးနည်းပါးခြင်း တို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ၁၃၄၀-၆၀-၇၀-၈၀ ခုနှစ်များ တွင်ကဏ္ဍအသီးသီး၏သော့ချက်ဟုဆိုရမည့်(ငွေကြေးတန်ဖိုးလျော့ကျခြင်း ၊စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုလွန်ကဲခြင်း၊လေ့လာ ရေးနှင့်ကျယ်ပြန့်စွာဆောင်ရွက်နိုင်ရေး ကိစ္စရပ်တို့၏ကုန်ကျစရိတ်)တို့ကြောင့်ထင်သလောက်ကောင်းမွန်တိုး တက်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ ပြည်ပကုန်သွယ်ရေးနှင့်ပတ်သက်ပြီး ၅ နှစ်တာကာလအတွင်းတွေ့ရှိရသည်မှာ ၁၃၅၀ နှင့် ၇၀ တွင်တိုးတက်မှု ရှိပြီး ကျန်သုံးနှစ်တွင်တိုးတက်ကောင်းမွန်ခဲ့ခြင်းမရှိပါ။ ၁၃၇၀ ၌ပြည်ပပို့ကုန်နှင့်ပတ်သက်၍အရေအတွက်နှင့် အ ရည်အသွေးမြင့်မားခြင်း၊ ရေနံမှအပအခြားပို့ကုန်သွင်းကုန်တို့ကိုကောင်းစွာချိန်ထိုးနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်မှုနမူနာ၊သုံးစွဲခြင်းနှင့်ပတ်သက်ပြီး မော်ဒလ်အသစ်များကိုထုတ်လုပ်ရန်အကြံပေးလေ့လာမှုများ လုပ်ဆောင်လျက်ရှိသည်။ လွန်ခဲ့သည့် ၅ နှစ်အတွင်း ၁၃၄၀-၅၀ ၌တိူးတက်ကောင်းမွန်မှုရှိပြီးကျန်သုံးနှစ်တွင် ထင်သလောက်တိုးတက်ခြင်းမရှိခဲ့ပါ။ ကျောက်မီးသွေးနှင့်လောင်စာအခွန်အခများမြင့်တက်လာခြင်း၊ရေ၊လျှပ်စစ် နှင့်စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုမြင့်မားခြင်းတို့သည်တိုးတက်ကောင်းမွန်ခြင်းကိုကျဆင်းစေသည့်အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်၊ အီရန်စီးပွားရေးမြင့်မားစွာရပ်တည်နိုင်ရေးအတွက် ကဏ္ဍ ၁၅ ကိုလေ့လာသုံးသပ်ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။ လေ့ လာသုံးသပ်ချက်များ၏ရလဒ်တွင်တွေ့ရှိရသည်မှာကဏ္ဍအသီးသီးတွင် ၁၃၆၀-၇၀ ၌တိုးတက်ကောင်းမွန်ခြင်းမ ရှိ၊ ကျန်သုံးနှစ်တွင်နည်းပါးသော်လည်းတိုးတက်ကောင်းမွန်ခဲ့ကြောင်းတွေ့ရှိရသည်။ လွန်ခဲ့သည့် ၅ နှစ်တာကာ လအတွင်းအီရန်၏စီးပွားရေးတိုးတက်နှုန်းအမြင့်ဆုံးသည် ၁၃၅၀ တွင် ၆၇% ဖြင့်တွေ့ရှိရသည်။ ထိုနည်းတူစွာ လေ့လာစမ်းစစ်မှုများအရ နှုန်းထားကျဆင်းမှုများရှိနေချိန် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ပတ်သက်၍မြင့်တက်လာ သည့်ရာခိုင်နှုန်းမှာ ၁၃၇၀ တွင် ၄၁% ၊ ၁၃၈၀ တွင် ၅၈% ရှိခဲ့သည်။ ဤလေ့လာသုံးသပ်ချက်များကဖော်ပြနေ သည်မှာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိပြုံးတီးနေမှုကို တားဆိးနိုင်ခြင်းအားဖြင့်လူ့အသိုင်းအ ဝိုင်းနှင့် စီးပွားရေးကိုတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင်ပြုလုပ်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ == ပြင်ပလင့် == {{Commons|Category:Economy of Iran}} == ကိုးကား == {{Reflist|2}} [[Category:အီရန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး| ]] l6onygqf7yowz5sua8ecrc5x79p5dqa 0 94926 1038194 1034354 2026-06-14T06:49:27Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ုိ +ို) 1038194 wikitext text/x-wiki '''အရိပ်မထွက်ဘုရား'''သည် [[မန္တလေးမြို့]]၊ မြောက်ပြင်၊ [[သူရဲဈေး]]အနီး၊ [[အောင်မြေသာစံမြို့နယ်]]၌ တည်ရှိသည်။ (အမရစံခေါင်ဌာနီ အရှေ့ရပ်တွင် တည်ရှိသည်။) [[ပုဂံခေတ်]]၊ [[ကျန်စစ်သား]]မင်း၏ ကောင်းမှုဟု [[ကျောက်စာ]]အရ သိရသည်။ အရိပ်မထွက် ဘုရားကျောက်စာကို ဘုရားရင်ပြင်တော်အတွင်း အရှေ့မြောက်ထောင့်တွင် တည်ထားသည်။ သက္ကရာဇ် ၄၂၆-ခုနှစ်၊ [[ပုဂံ|ပုဂံပြည်]]၌ နန်းတက်သော ကျန်စစ်သားမင်းသည် စေတီတော်ကို တည်ပြီးလျှင် နတ်ရွာစံခါနီး၌ '''<nowiki>''ဤစေတီတော်ဘုရားသည် နောင်တစ်ဘဝ လူအဖြစ်သို့ ရခါမှ အရိပ်ထွက်ပါစေ''</nowiki>''' ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုခဲ့သည့်အတိုင်း အရိပ်မထွက်သောကြောင့် အရိပ်မထွက်ဘုရားဟု ခေါ်ဝေါ်ကြောင်း မှတ်သားရသည်။<ref>နတ်မောက်ထွန်းရှိန် - မန္တလေး ရတနာပုံ ဘုရားစုံ၊ ၂၀၁၇၊ ဩဂုတ်လ၊ စာ-၈၀ </ref> <references group="နတ်မောက်ထွန်းရှိန် - မန္တလေး ရတနာပုံ ဘုရားစုံ၊ ၂၀၁၇၊ ဩဂုတ်လ၊ စာ-၈၀ " responsive="" /> ==သမိုင်း== တကောင်းပြည်ကြီးကို ပြန်လည်ထူထောင်တော်မူသော သတိုးမင်းဆက် (၁၇)ဆက်မြောက် သတိုးဥစ္စနမင်းလက်ထက်၌ အာကာဗလ စစ်သူကြီးသည် တိုင်းခန်းလှည့်လည်ရာ ယခု အရိပ်မထွက်ဘုရားတည်ရှိသော နေရာ၌ စခန်းချ ရပ်နားခဲ့သည်။ တပ်ဦးတွင် အမြဲဆောင်၍ ကိုးကွယ် သည့် ဘုရားရှင်၏ မွေတော်ဓာတ် မှ ရောင်ခြည် ကွန့်မြူးသည် ကိုဖူးမြင်ခဲ့ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ တွင် စေတီတည်ထား ကိုးကွယ်ရန် အရပ် ဖြစ်သည်ဟုသိမြင်၏။ မွေတော် ဓာတ်တော်များ ထည့်သွင်းဌာပနာပြီး၊ သူပုန်ကွယ်ဆိတ်၊ ရန် နိမိတ်လည်း၊ အရိပ် မထွက်စေသော၊ မနောရည်သန်၊ အဓိဌာန်ကြပြီး နောက် စေတီတော်၏ ဘွဲ့အမည်အား အရိပ်မထွက် ဆုတောင်းပြည့် စေတီဟု အမှည်မှည့်လေ၏။<ref>{{Cite web |last=Popular |date=2017-06-06 |title=သမိုင္းဝင္ အရိပ္မထြက္ ဆုေတာင္းျပ ည့္ ေစတီေတာ္ႀကီး |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%AD%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%B9-%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%91%E1%80%BC%E1%80%80%E1%80%B9-%E1%80%86%E1%80%AF/ |access-date=2026-05-28 |website=Popular |language=en-US}}</ref> သာသနာနှစ် ၃၂၃ ခုနှစ် တွင် သတိုးမင်းဆက် ဥပရာခ်သည် ရွှေထီးတော် တင်လှူခဲ့ပြန်၏။ ထို့အပြင် မဟာရာဇာမင်း၊ ကျန်စစ်သား မင်း၊ ဘိုးတော်မင်း၏ သားတော် တို့မှလည်း အသီးသီး ရွှေသင်္ကန်းကပ်လှူခြင်း ရွှေထီးတော် တင်လှူခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြ၏။ သမိုင်း မှတ်တမ်းများ အရသက္ကရာဇ် ၄၂၆ ခုနှစ်တွင် ပေါက္ကံပြည့်ရှင် ကျန်စစ်သားမင်းပြန်လည် တည်ထားစဉ် “နောင်ဘဝတွင် အကျွနု်ပ် လူပြန်မဖြစ်မချင်း အရိပ်မထွက်ပါစေနှင့်” ဟု အဓိဌာန်ခဲ့ကြောင်း လည်းသိရလေ၏။ ကောဇာ သက္ကရာဇ် ၁၂၅ ခုနှစ် တွင် သီပေါ ကုန်းဘောင် စော်ဘွား၏ အမတ်ကြီး ဟော်ရွက်နှင့် ကမ္ဘောဇ တိုင်းသား ကုန်သည်များမှ သပိတ်မှောက် အထိ ရွှေ သင်္ကန်း ကပ်ခြင်း၊ ရွှေထီးတင် လှူပူဇော်ခြင်း တို့ပြုခဲ့ကြလေ၏။ ၁၂၅၇ ခုနှစ်တွင် တုန်လှုပ် သောမြေငလျင်ကြောင့် စေတီတော် ပြိုကျတော်မူ၍ အမရစံခေါင်၊ အမရဌာနနီ ရပ်ကွက်သူ ရပ်ကွက်သား များမှ ပြုပြင် ခဲ့ကြပြန်ရ၏။ သဒ္ဓါရှင် ကြည်ဥပသကာ အပေါင်းက ထီးတော်ဟောင်း နွမ်းမှုမရှိစေရန် ၁၂၉၃ ခုနှစ်တွင် ကန်ထရိုက်တာ ဦးလှတင်နှင့် ဇနီး ဒေါ်ချူတို့မှ လည်းကောင်း ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အမရဌာနီ အရှေ့ (၃၂) ရပ်ကွက် နေမျိုးချစ်မြမြ ဆေးလိပ်ခုံမှလည်းကောင်း၊ ၁၃၁၄ ခုနှစ် တန်ဆောင်မုန်းလတွင် အမရဌာနီ ရပ်ကွက် များနှင့် အမရစံခေါင် ရပ်ကွက်ပြည်သူလူထု များမှလည်းကောင်း၊ ၂ဝ၁၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် စိန်စပ္ပါယ်ဖူး စိန်တိုက်ပိုင်ရှင် ဦးအေးမောင်နှင့် ဇနီးဒေါ်နီနီ မိသားစုမှလည်း ကောင်းလုံးတော် ပြည့်ရွှေ သင်္ကန်း ကပ်လှူခြင်း၊ စိန်ဖူးတော် အသစ် တင်လှူခြင်း၊ မှန်စီပြုပြင်ခြင်း ၊ စိန် စံပယ်ဖူးခေါင်းလောင် လှူဒါန်းခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြလေ၏။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ စတင်ပြီး ဘုရားဂေါပက အဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းပြီး ဘက်စုံ မွမ်းမံပြင်ဆင်မှု များဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ကြည်ညို သဒ္ဓါပွားများဖွယ်ရာ ဖြစ်လေတော့၏။ ယနေ့ အချိန်တွင် ဘုရားမှာ အရိပ် ထွက်နေသဖြင့် ကျန်စစ်သားမင်းကြီး လူပြန်ဖြစ်နေပြီဟု ယုံကြည် ကြသူများလည်း ရှိ၏။ သို့ပါ၍ ရှေးဟောင်း သမိုင်းဝင် ကြည်ညိုဖွယ်ရာ အရိပ်မထွက် စေတီတော်ကြီးအား ဝင်ရောက် ဖူးမြော်ကြည်ညိုနိုင်စေ ကြောင်း နှိုးဆော်လိုက်ရပေသည် <ref> ဒက္ခိဏာရာမ-ဘုရားကြီး၊ ဆရာ စိုးမြတ်လင်း စုဆောင်းရေးသားသည့် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းရှိ ရတနာပုံ-မန္တလေးမြို့ နှင့် မြို့ရွာဒေသအသီးသီးတို့၌ ထင်ရှားကျော်စောတော်မူသော တန်ခိုးကြီးဘုရားများသမိုင်း၊ စာ-၅</ref> ==ကိုးကား== <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ စေတီပုထိုးများ}} [[Category:မန္တလေး]] [[Category:မန္တလေးမြို့ရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] 8eh8ijueswdxzrugjdmuo6irvt2vts8 0 102748 1038130 1037094 2026-06-14T06:37:35Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038130 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မင်းသွေး | image = | caption = | birth_date = ၂၁ ဇွန် ၁၉၈၆ | birth_place = ရခိုင်ပြည်နယ် မာန်အောင်မြို့ တောထူရွာ | death_date = {{death date and age|2018|10|3|1986|6|21}} | death_place = ရန်ကုန်မြို့ | nationality = | height = | occupation = သရုပ်ဆောင် အဆိုတော် | awards = | alma_mater = [[ဒဂုံတက္ကသိုလ်]] | years_active = | spouse = | parents = ဦးအောင်သန်း + ဒေါ်သန်းမြိုင် | relatives = အစ်ကို ဇော်လင်းအောင်၊ အစ်ကို [[နေတိုး (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|နေတိုး]]၊ ညီမ စုမွန်အောင် | website = | nickname = }} '''မင်းသွေး''' ခေါ် '''နေမင်းအောင်''' (၂၁ ဇွန် ၁၉၈၆ – ၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၈) သည် မြန်မာရုပ်ရှင် သရုပ်ဆောင် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ မင်းသွေးကို ဦးအောင်သန်း နှင့် ဒေါ်သန်းမြိုင် တို့မှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[မာန်အောင်မြို့]] [[တောထူရွာ]]တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုး ဖြစ်သည်။ မွေးချင်းသုံးယောက်ရှိပြီ ၎င်းတို့မှာ အစ်ကို ဇော်လင်းအောင်၊ အစ်ကို ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင် [[နေတိုး (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)|နေတိုး]]၊ ညီမ စုမွန်အောင် တို့ဖြစ်သည်။ မင်းသွေး သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရုင် လောကသို့ စတင်ရောက်ရှိခဲ့ကာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူသိများလာခဲ့သည်။ == ကွယ်လွန် == ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၃ ရက်နေ့ (ဗုဒ္ဓဟူးနေ့) ညပိုင်းတွင် ဘောလုံးကန်စဉ် ရုတ်တရက် အမောဖောက်ကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=ယုမွန်ကျော် |date=2018-10-04 |title=႐ုတ္တရက္ ကြယ္လြန္ခဲ့တဲ့ သ႐ုပ္ေဆာင္ မင္းေဩး |url=https://burma.irrawaddy.com/lifestyle/entertainment/2018/10/04/171627.html |access-date=2026-06-09 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref>၎င်း၏ ဈာပနအခမ်းအနားကို အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် [[ရေဝေးသုသာန်|ရေဝေးသင်္ချိုင်း]]၌ မီးသင်္ဂြိုဟ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရုပ်ရှင်မင်းသား မင်းသွေးကို အောက်တိုဘာလ ၇ ရက်နေ့ သင်္ဂြု ိလ်မည် |url=true://www.dmgburmese.com/%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%98%E1%80%AC%E1%80%9C-%E1%81%87-%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%B7-%E1%80%9E%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B9%E1%80%82%E1%80%BC%E1%80%AF-%E1%80%AD%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA.html |access-date=2026-06-09 |website=Development Media Group |language=mm-MM}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၈၆|၂၀၁၈}} [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]] [[Category:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] {{myanmar-bio-stub}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၁၈ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၈၆ မွေးဖွားသူများ]] lmwgyfd3bdn96dpacm0ua1acmjasfrg 0 104420 1038214 1033123 2026-06-14T06:53:23Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038214 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | name = တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ | type = [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်း​ဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] | seal = File:Seal of TNI Region Government.png |seal_caption=အစိုးရအဖွဲ့၏ အမှတ်တံဆိပ် | logo =File:Seal of TNI Region Government Office.gif | logo_caption =အစိုးရအဖွဲ့ရုံး၏ အမှတ်တံဆိပ် | image =Dawei 03.jpg | image_caption =တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး | formed = {{Start date|2011|3|30|df=yes}} | jurisdiction = {{flag|Tanintharyi Region}}တိုင်းဒေသကြီး | headquarters = [[ထားဝယ်မြို့]] ၊[[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] | employees = | budget = | chief1_name = [[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]] | chief1_position = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]] | parent_department = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] | website = {{URL|http://www.tniregion.gov.mm}} |}} '''တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]၏ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်မှာ ဦးဇော်နိုင်ဦးဖြစ်သည်။ == ခေါင်းဆောင်မှု == {| class="wikitable" width="100%" |+ |- ! colspan="1" width="1%" |{{Abbr|No.|Number}} ! width="20%" | အမည် ! width="100px" | ပုံ ! width="20%" | စတင်ရက် ! width="20%" | ပြီးဆုံးရက် ! width="20%" | ရက်ပေါင်း ! width="20%" | နိုင်ငံရေးပါတီ ! width="20%" | သမ္မတ ! width="20%" | မှတ်ချက် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၁''' | align="center" | '''ဦးခင်ဇော်''' | align="center" | | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ | align="center" | ၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ | align="center" | {{age in years and days|2011|3|30|2012|1|6}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၂''' | align="center" | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]''' | align="center" | | align="center" | ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align="center" | {{age in years and days|2012|1|27|2016|3|30}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]] |တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၃''' | align="center" | '''​[[လဲ့လဲ့မော်|ဒေါက်တာ လဲ့လဲ့မော်]]''' | align="center" | [[File:Lei Lei Maw (cropped).jpg|100px]] | align="center" | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ | align="center" | ၁၁ မတ် ၂၀၁၉ | align="center" | {{age in years and days|2016|3|30|2019|3|11}} | align="center" | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] | *[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *[[ဦးဝင်းမြင့်]] |တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white" | '''၄''' | align="center" | '''ဦးမြင့်မောင်''' | align="center" | | align="center" | ၂၂ မတ် ၂၀၁၉ | align="center" | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align="center" | {{age in years and days|2019|3|22|2021|2|1}} | align="center" | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] |ဦးဝင်းမြင့် |တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#FFFFFF; color:black" | '''၅''' | align="center" | '''ဦးတင်အောင်''' | align="center" | | align="center" | ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | align="center" | {{age in years and days|2021|2|2|2021|8|1}} | align="center" | – |[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} |တိုင်းဒေသကြီး​စီမံအုပ်ချုပ်ရေး​ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၆''' | align="center" | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်​ကို]]''' | align="center" | | align="center" | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | *[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} *ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}} |တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |- |- style="background:#EEEEEE" | rowspan="1" style="background:#006B31; color:white" | '''၇''' | align="center" | '''[[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]''' | align="center" | | align="center" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | align="center" | လက်ရှိ | align="center" | {{age in years and days|2026|4|10}} | align="center" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] |[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] |တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |} ==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၁၁-၂၀၁၆)== ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့၌ စတင် ဖွဲ့စည်းသော အစိုးရဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ {| class="wikitable" ! rowspan="2" |'''စဉ်''' ! rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း ! rowspan="2" |'''ဝန်ကြီးဌာန''' |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !​ရက်​ပေါင်း |- |(၁) |ဦးခင်ဇော် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |ဝန်ကြီးချုပ် |- |(၂) |ဗိုလ်မှူးကြီး​ ဇော်လွင် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၃) |[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]] |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |စီးပွားရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၄) |ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |လယ်ယာ၊သစ်တောဝန်ကြီးဌာန |- |(၅) |ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |သားငါး၊စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |- |(၆) |ဦးသန်းအောင် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |စက်မှု၊သတ္တုဝန်ကြီးဌာန |- |(၇) |ဒေါက်တာ ကျော်ဆန်း |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |ဆောက်လုပ်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၈) |ဦးဝင်းဆွေ |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |ပညာရေးနှင့်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၉) |ဦး​သိန်းလွင် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |လူမှု/ပြန်ကြားဝန်ကြီးဌာန |- |(၁၀) |​ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |- |(၁၁) |​ဦးစောဟာဗီ |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |ကရင်တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၁၂) |​ဦးစိုးမြင့် |၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}} |ဥပဒေချုပ် |} ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ကို တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ဝန်ကြီးများနှင့် ဝန်ကြီးဌာနအသစ်များဖြင့် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ {| class="wikitable" ! rowspan="2" |'''စဉ်''' ! rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း ! rowspan="2" |'''ဝန်ကြီးဌာန''' |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !​ရက်​ပေါင်း |- |rowspan="2"|(၁) |ဦးခင်ဇော် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2011|7|1|2012|1|6}} |rowspan="2"|ဝန်ကြီးချုပ် |- |[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]] |၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2012|1|27|2016|3|30}} |- |(၂) |ဗိုလ်မှူးကြီး​ ဇော်လွင် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}} |လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |rowspan="3"|(၃) |[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]] |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2011|7|1|2012|1|27}} |rowspan="3"|ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန (ယခင် ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန) |- |ဦးတင်စိုး |၂၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၂ |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2012|11|23|2012|12|1}} |- |ဦးသန်းအောင် |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}} |- |(၄) |ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}} |စိုက်ပျိုးရေးနှင့်မွေးမြူရေးဝန်ကြီးဌာန |- |rowspan="2"|(၅) |ဦး​သိန်းလွင် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}} |rowspan="2"|သစ်တောနှင့်သတ္တုဝန်ကြီးဌာန |- |ဦးတင်စိုး |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}} |- |rowspan="2"|(၆) |ဦးသန်းအောင် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}} |rowspan="2"|စီမံကိန်းနှင့်စီးပွားရေးဝန်ကြီးဌာန |- |ဦးသိန်းလွင် |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}} |- |(၇) |ဒေါက်တာ ကျော်ဆန်း |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}} |လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |rowspan="2"|(၈) |ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}} |rowspan="2"|လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီးဌာန |- |ဦးဝင်းဆွေ |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}} |- |(၉) |​ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}} |စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန |- |rowspan="2"|(၁၀) |ဦးဝင်းဆွေ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}} |rowspan="2"|လူမှုရေးဝန်ကြီးဌာန |- |ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် |၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}} |- |(၁၁) |​ဦးစောဟာဗီ |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}} |ကရင်တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၁၂) |​ဦးစိုးမြင့် |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}} |ဥပဒေချုပ် |} ==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၁၆-၂၀၂၁)== ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့တွင် စတင် ဖွဲ့စည်းသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့၌ ဝန်ကြီးဌာနအသစ် တစ်ခု တိုးချဲ့ ဖွဲ့စည်းသည်။ {| class="wikitable" ! rowspan="2" |'''စဉ်''' ! rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း ! rowspan="2" |'''ဝန်ကြီးဌာန''' |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !​ရက်​ပေါင်း |- |rowspan=2|(၁) |[[လဲ့လဲ့မော်|ဒေါက်တာ​လဲ့လဲ့​မော်]] |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |၁၁ မတ် ၂၀၁၉ |{{age in years and days|2016|3|30|2019|3|11}} |rowspan=2|ဝန်ကြီးချုပ် |- |ဦးမြင့်​မောင် |၂၂ မတ် ၂၀၁၉<ref>{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2019/03/25/id-15189|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ်၊ ၁၁/၂၀၁၉|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံ​တော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201082315/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2019%2F03%2F25%2Fid-15189}}</ref> |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2019|3|22|2021|2|1}} |- |rowspan="2" |(၂) |ဗိုလ်မှူးကြီး​ ဇော်လွင် |၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |၁၇ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ​၂၀၁၇ | {{age in years and days|2016|4|5|2017|2|17}} |rowspan="2"|လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |[[ကျော်ဇေယျ|ဗိုလ်မှူးကြီး ​ကျော်​​ဇေယျ]] |၁၇ ​​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇ |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2017|2|17|2021|2|1}} |- |rowspan=2|(၃) |ဦးဖြိုးဝင်းထွန်း |၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |၁၉ မတ် ၂၀၁၉ |{{age in years and days|2016|4|5|2019|3|19}} |rowspan=2|စီမံကိန်းနှင့်ဘဏ္ဍာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |​ဒေါ်ရီရီချို |၂၆ မတ် ၂၀၁၉ |၁ ​​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2019|3|26|2021|2|1}} |- |(၄) |ဦးဟိုပင် |၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2016|4|5|2021|2|1}} |လူမှု​ရေးနှင့်စည်ပင်သာယာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |rowspan=2|(၅) |ဦးမြင့်​မောင် |၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |၁၁ မတ် ၂၀၁၉ |{{age in years and days|2016|4|5|2019|3|22}} |rowspan=2|သယံဇာတနှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |- |ဦးလှ​​ထွေး |၂၆ မတ် ၂၀၁၉ |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2019|3|26|2021|2|1}} |- |rowspan=2|(၆) |ဦးကြည်လှိုင် |၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |၁၉ မတ် ၂၀၁၉ |{{age in years and days|2016|4|5|2019|3|19}} |rowspan=2|လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |- |ဦး​အောင်သူရ |၂၆ မတ် ၂၀၁၉ |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2019|3|26|2021|2|1}} |- |(၇) |ဦးမြင့်စန်း |၅ ဧပြီ ၂၀၁၆ |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2016|4|5|2021|2|1}} |စိုက်ပျိုး​ရေး၊မွေးမြူ​ရေးနှင့်ဆည်​မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |- |(၈) |ဦးကျော်မင်း (ခ) ဦးဖိုးမင်း |၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2019|7|1|2021|2|1}} |လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ်ဝန်ကြီးဌာန |- |(၉) |ဦး​စောလုကာ |၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}} |ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုး​ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၁၀) |ဦး​စိုးမြင့် |၁၁ ​မေ ၂၀၁၆ |၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2016|5|11|2021|2|1}} |ဥပဒေချုပ် |}<ref>{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=cabinet/region-and-state-government/id-10187|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201062410/https://www.president-office.gov.mm/?q=cabinet%2Fregion-and-state-government%2Fid-10187}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2016/04/05/id-10104 |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း |last= |first= |author2= |date= |publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး |accessdate= |archivedate=1 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201082212/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F04%2F05%2Fid-10104 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2016/05/12/id-10287|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း (အမိန့်အမှတ်၊ ၃၀/၂၀၁၆)|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201121044/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F05%2F12%2Fid-10287}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2017/02/20/id-11779|title=လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201120959/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2017%2F02%2F20%2Fid-11779}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room/orders/2016/03/31/id-6176|title=နိုင်ငံတော်သမ္မတထံမှ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သို့ ပေးပို့သော တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201151805/https://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F03%2F31%2Fid-6176}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room/orders/2016/03/31/id-6170|title=ပြည်နယ်နှင့်တိုင်း​​ဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်ခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201151815/https://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F03%2F31%2Fid-6170}}</ref> ==တိုင်းဒေသကြီးစီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (၂၀၂၁)== နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီသည် အမိန့်အမှတ် ၁၆/၂၀၂၁ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများကို ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ {| class="wikitable" ! rowspan="2" |'''စဉ်''' ! rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း ! rowspan="2" |'''ရာထူးတာဝန်''' |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !​ရက်​ပေါင်း |- |(၁) |ဦးတင်အောင် |၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|2|2021|8|1}} |စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ |- |(၂) |ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်ဇေယျ |၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|12|2021|8|1}} |ကောင်စီဝင် |- |(၃) |ဦး​မောင်ကြီး |၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|11|2021|8|1}} |ကောင်စီဝင် |- |(၄) |ဦးခင်​မောင်မြင့် |၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|11|2021|8|1}} |ကောင်စီဝင် |- |(၅) |ဦးယဉ်ထွေး |၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|3|2021|8|1}} |ကောင်စီဝင် တိုင်းဒေသကြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန ဦးစီးမှူး |- |(၆) |ရဲမှူးကြီး ခင်ကျော် |၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|3|2021|8|1}} |ကောင်စီဝင် တိုင်းဒေသကြီး ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး |- |(၇) |ဦးအုန်းသန်း <ref>https://cincds.gov.mm/node/10988?d=1</ref> |၄ မတ် ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|3|4|2021|8|1}} |ကောင်စီဝင် ဥပဒေချုပ် |- |(၈) |ဦးခင်မောင်ချို |၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|2|3|2021|8|1}} |ကောင်စီအတွင်းရေးမှူး တိုင်းဒေသကြီး အုပ်ချုပ်ရေးမှူး |} ==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၁-၂၀၂၆)== နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၁၅၃/၂၀၂၁ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများကို တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များအဖြစ် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ {| class="wikitable" ! rowspan="2" |'''စဉ်''' ! rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" | တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း ! rowspan="2" |'''ဝန်ကြီးဌာန''' |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !ရက်ပေါင်း |- |(၁) |[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]] |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} |ဝန်ကြီးချုပ် |- |rowspan="4"|(၂) |ဗိုလ်မှူးကြီး သက်စိုး |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၁ |{{age in years and days|2021|8|1|2021|11|6}} |rowspan="4"|လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းလင်း |၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၁ |၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |{{age in years and days|2021|11|6|2023|8|15}} |- |ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းမင်းလတ် |၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ |၂၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ |{{age in years and days|2023|8|15|2025|10|29}} |- |ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းဇော်မြင့် |၂၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2025|10|29|2026|4|10}} |- |(၃) |ဦး​မောင်ကြီး |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} |စီးပွားရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၄) |ဦးခင်​မောင်မြင့် |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} |သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |rowspan="3"|(၅) |ဦးယဉ်ထွေး |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁ ဧပြီ ၂၀၂၃ |{{age in years and days|2021|8|1|2023|4|1}} |rowspan="3"|လူမှုရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |ဦးသန့်ဇင် |၁ ဧပြီ ၂၀၂၃ |၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ |{{age in years and days|2023|4|1|2024|2|10}} |- |ဦးသက်နိုင် |၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2024|2|10|2026|4|10}} |- |rowspan="3"|(၆) |ရဲမှူးကြီး ခင်ကျော် |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ |{{age in years and days|2021|8|1|2023|11|1}} |rowspan="3"|လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |ရဲမှူးကြီး မြင့်ထွန်း |၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ |၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ |{{age in years and days|2023|11|1|2024|2|10}} |- |ဦးအောင်ဇော်လှိုင် |၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2024|2|10|2026|4|10}} |- |(၇) |ဦး​စောမာတင်လူသာ |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} |တိုင်းရင်းသားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန |- |(၈) |ဦးအုန်းသန်း <ref>https://cincds.gov.mm/node/10988?d=1</ref> |၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}} |ဥပဒေချုပ် |} ==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆-လက်ရှိ)== ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အသစ်တက်လာသော [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]က နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊ <ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81604 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>အမိန့်အမှတ် ၂၂/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊ <ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81626 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>အမိန့်အမှတ် ၂၃/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊ <ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81627 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အမိန့်အမှတ် ၂၆/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81633 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |'''စဉ်''' ! rowspan="2" |'''အမည်''' ! colspan="3" | တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း ! rowspan="2" |'''ဝန်ကြီးဌာန''' |- !စတင်ရက် !ပြီးဆုံးရက် !ရက်ပေါင်း |- |(၁) |[[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]] |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |ဝန်ကြီးချုပ် |- | rowspan="2" |(၂) |ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းဇော်မြင့် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၆ |{{Age in years and days|2026|4|10|2026|4|29}} | rowspan="2" |လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |ဗိုလ်မှူးကြီး ရန်ကြီးအောင်<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဦး အစားထိုးပြောင်းလဲခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82263 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|29}} |- |(၃) |ဦးမောင်ကြီး |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၄) |ဦးသက်နိုင် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |လူမှုရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၅) |ဒေါက်တာ ဝင်းအောင် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၆) |ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |- |(၇) |ဦးသိန်းလွင် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၈) |ဦးမင်းမင်းလတ် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန |- |(၉) |စောမာတင်လူသာ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- |(၁၀) |ဦးထိန်လင်းကျော် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |ယနေ့အထိ |{{Age in years and days|2026|4|10}} |ဥပဒေချုပ် |} ==ကိုးကား== {{reflist}}{{State and Region Governments of Myanmar}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}} [[Category:တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ]] qebo3utu0b6r13n2dkkg72xgqe0jawa 0 106076 1038170 1035339 2026-06-14T06:45:29Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-နိုင်ငံတစ်ဝှမ်း +နိုင်ငံတစ်ဝန်း) 1038170 wikitext text/x-wiki '''ပသီလူမျိုး''' သည် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းတွင် အများဆုံး နေထိုင်ကြသည့် မြန်မာမွတ်စလင် မျိုးနွယ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="irrawaddy">{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/viewpoint/2016/04/04/111799.html|title=အရိုးစွဲနေသော ခွဲခြားကန့်သတ်မှုများလည်း ပြောင်းလဲချိန်တန်ပြီ|author=စိုင်းလတ်|date=၄ ဧပြီ ၂၀၁၆|accessdate=၁၀ မတ် ၂၀၁၉}}</ref> ၎င်းတို့သည် မြန်မာမင်းများ လက်ထက်ကတည်းက နေပြည်တော်နှင့် ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် သစ္စာရှိစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ရေရှည်သမိုင်းကြောင်း ရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="irrawaddy"/> ယခုအခါ ပသီလူမျိုးအဆက်အနွယ် အများစုသည် သမိုင်းဝင် [[မြေဒူး|မြေဒူးရွာ]]တွင် နေထိုင်ခြင်းမရှိကြတော့ဘဲ၊ မြေဒူးရွာ၏ အနောက်ဘက်ရှိ "ကံသာထွန်းရွာ" တွင် ပြောင်းရွှေ့အခြေချ နေထိုင်ကြသဖြင့် ဒေသခံ ဗမာလူမျိုးများက ၎င်းဒေသကို "ကုလားတိုက်" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ {{Infobox ethnic group | group = ပသီလူမျိုး | native_name = | image = | poptime = အတိအကျမသိရှိရ (ထောင်ဂဏန်း သို့မဟုတ် သောင်းဂဏန်းခန့် ရေတွက်နိုင်) | regions = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] - [[မြေဒူး|မြေဒူးဒေသ]]၊ ကံသာထွန်းရွာ၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]) | languages = [[မြန်မာဘာသာစကား]] | religions = [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] | related = [[မြန်မာမွတ်စလင်များ]]၊ [[မြေဒူးမွတ်စလင်|မြေဒူးလူမျိုးစု]]၊ [[ဗမာမွတ်စလင်]]များနှင့် အခြားသော အာရပ်နွယ်ဖွား မွတ်စလင်စုများ }} လက်ရှိတွင် နိုင်ငံတော်က တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုးစာရင်း၌ ပသီလူမျိုး အမည်နာမဖြင့် သီးသန့်ပါဝင်ခြင်း မရှိသေးပေ။<ref name="mmtimes">{{cite web|url=https://myanmar.mmtimes.com/national-news/mandalay-upper-myanmar/1979-2012-11-01-07-29-12.html|title=အမျိုးသား ညီညွတ်ရေးပါတီ တည်ထောင်ခွင့် ရရှိသွားပြီ|author=ခင်ဆုဝေ|date=၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၂|accessdate=၁၀ မတ် ၂၀၁၉|archive-date=20 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220054053/https://myanmar.mmtimes.com/national-news/mandalay-upper-myanmar/1979-2012-11-01-07-29-12.html}}</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရာစုနှစ်ချီ နေထိုင်ခဲ့ကြသော ပသီလူမျိုးများကို သီးခြားတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်စုအဖြစ် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ပေးရန်နှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ပြည်လုံးကျွတ်သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူရာတွင် သီးသန့်ကုတ်နံပါတ် (Code Number) သတ်မှတ်ပေးရန် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးကွန်ဂရက်ပါတီ (United National Congress - UNC) က ၂၀၁၄ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဖော်တောင်းဆိုခဲ့ဖူးသည်။<ref name="rfa">{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/unc-call-define-pathi-ethnic-01262014083126.html|title=ပသီလူမျိုးကို လူမျိုးစုတစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးဖို့ တောင်းဆို|date=၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၄|accessdate=၁၀ မတ် ၂၀၁၉}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း နောက်ခံ == မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပသီလူမျိုးများ၏ မူလဇစ်မြစ်သည် အလယ်ခေတ်ကာလ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] ဒေသတွင်း အာရပ်တို့၏ ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှု လုပ်ငန်းများ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာ ပြန့်ပွားလာမှု သမိုင်းကြောင်းများနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Hourani">Hourani, George F. (1995). ''Arab Seafaring in the Indian Ocean in Ancient and Early Medieval Times''. Princeton University Press. pp. 61–75.</ref> ၉ ရာစုအစောပိုင်းမှစ၍ အာရေဗျကျွန်းဆွယ် ဟာဒရာမော့ဒေသ (Hadhramaut - ယနေ့ခေတ် [[ယီမင်နိုင်ငံ]]) မှ [[ဟဒ်ရာရမ်|ဟာဒရာမီ အာရပ်]] (Hadhrami Arab) ကုန်သည်များသည် မုတ်သုံလေကို အမှီပြုကာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာတစ်လျှောက် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကမ်းရိုးတန်းများအထိ ကုန်သွယ်ရေးခရီး ဆန့်ခဲ့ကြသည်။<ref>Boxer, C. R. (1969). ''The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825''. Hutchinson. pp. 45–48.</ref> ၎င်းတို့သည် ခရီးသွားလာရင်း ယနေ့ခေတ် အိန္ဒိယ၊ သီရိလင်္ကာ၊ မလေးကျွန်းဆွယ်၊ အင်ဒိုနီးရှား (ဆူမားတြား) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများရှိ အဓိကဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီးများတွင် ယာယီအခြေချနေထိုင်မှုများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးစခန်း များကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Hourani"/><ref name="Reid">Reid, Anthony (1993). ''Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680: Volume Two: Expansion and Crisis''. Yale University Press. pp. 120–125.</ref> ၁၃ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုနှစ်များအတွင်း အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဏ္ဏဝါကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများ အထူးထွန်းကားလာခဲ့ရာ၊ ဟာဒရာမီ အာရပ်တို့သည် မုတ္တမ၊ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) နှင့် မာလက္ကာ အပါအဝင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် တောင်တရုတ်ပင်လယ်အထိ ပုံမှန်ဆက်သွယ်နိုင်သည့် တာဝေးကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်းကြီးများကို အောင်မြင်စွာ ထူထောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Reid"/> ဤကဲ့သို့ အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင် ကုန်စည်စီးဆင်းမှု ဗဟိုချက်များတွင် အခြေစိုက်ရင်း အချို့သော အာရပ်ကုန်သည်များသည် ဒေသခံဌာနေ အမျိုးသမီးများနှင့် အကြောင်းပါကာ ထိမ်းမြားလက်ထပ်ခဲ့ကြပြီး၊ အစ္စလာမ်ဘာသာကို သက်ဝင်ကျင့်သုံးကာ မြန်မာ့ဒေသယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများကို လက်ခံကျင့်သုံးသည့် ရောနှောမွတ်စလင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများအဖြစ် တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="Yegar">Yegar, Moshe (1972). ''The Muslims of Burma: A Study of a Minority Group''. Otto Harrassowitz Verlag. pp. 2–6.</ref> ထိုသို့ အရှေ့တောင်အာရှသို့ ကုန်သွယ်မှုပြုရင်း အခြေချလာရာမှ သက်တမ်းအတော်ကြာပြီဖြစ်သော မြန်မာ-အစ္စလာမ် လူနွယ်စုတစ်ခုအဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် ရှေးယခင်ကတည်းက ပျံ့နှံ့နေထိုင်လာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ ဤပသီလူမျိုးစုသည် ၁၃ ရာစုအတွင်းကတည်းက မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ သာယာဝတီဒေသ၊ ပဲခူး နှင့် မန္တလေး ဝန်းကျင်တစ်ဝိုက်အထိ မြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဆန်တက်ကာ မြေပြန့်ဒေသများ၌ပါ အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Yegar"/> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပသီ" ဟု လူသိများလာရခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဝေါဟာရဗေဒအရ အယူအဆ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ပထမအယူအဆမှာ အစ္စလာမ့်ဥပဒေပညာရှင်များကို ရည်ညွှန်းသည့် အာရဗီစကားလုံး ''Fāqīh'' (فقیه) မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြပြီး၊ ဒုတိယအယူအဆမှာ ပါရှန် သို့မဟုတ် မွတ်စလင်များကို ယေဘုယျအားဖြင့် ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုသည့် ပါရှန်းစကားလုံး ''Pārsī'' မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ဆိုကြသည်။<ref name="Yegar">Yegar, Moshe (1972). ''The Muslims of Burma: A Study of a Minority Group''. Otto Harrassowitz Verlag. pp. 4–7.</ref><ref name="ThanTun">Than Tun (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Arakan-Burma Research Society. pp. 112–115.</ref> ဤပသီမွတ်စလင်များသည် ၎င်းတို့၏ အစ္စလာမ့်ဘာသာတရားကို အစဉ်အဆက် ထိန်းသိမ်းထားစဉ်မှာပင်၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ နေထိုင်မှုနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုအရ မြန်မာလူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်းသို့ လုံးဝဥဿုံ ပေါင်းစည်းဝင်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Yegar"/> ၎င်းတို့သည် မွတ်စလင်ကမ္ဘာ (အထူးသဖြင့် အာရေဗျနှင့် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ဒေသ) နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတော်အကြား ကုန်သွယ်မှုကဏ္ဍတွင် ဘာသာရေးပညာရှင်များ၊ အကြီးတန်းကုန်သည်များနှင့် ကြားခံဆက်သွယ်ရေးသမားများအဖြစ် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ထင်ရှားခဲ့သည်။<ref name="Reid">Reid, Anthony (1993). ''Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680''. Yale University Press. pp. 122–126.</ref> သမိုင်းမှတ်တမ်းများနှင့် ကိုလိုနီခေတ်ဦး မှတ်တမ်းများအရ တောင်ငူမင်းဆက်နှင့် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် အပါအဝင် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ မြန်မာ့နန်းတွင်း တရားရုံးများတွင် အာရပ်နှင့် ပါရှန်းနွယ်ဖွား မွတ်စလင်မိသားစုအချို့ကို သမားတော်များ၊ ဗေဒင်ပညာရှင်များ၊ နန်းတွင်းအကြံပေးများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကိုယ်စားလှယ် (တော်ဝင် ကုန်သည်) များအဖြစ် ခန့်အပ်ကာ အမြတ်တနိုး ချီးမြှောက်မြှောက်စားခဲ့ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Yegar"/><ref name="Harvey">Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Longmans, Green and Co. pp. 158–162.</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာမွတ်စလင်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုများ]] 0noiswx78vb5it1ylx67ujvwi7go0uk 0 107177 1038148 1036570 2026-06-14T06:41:13Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-၀င် +ဝင်) 1038148 wikitext text/x-wiki {{Infobox အစိုးရအဖွဲ့အစည်း |jurisdiction={{MYA}} |nativename= |seal=Seal of BSI.jpeg |formed=၁၉၇၂ ({{small|အထူးစုံစမ်းစစ်​ဆေး​ရေးဦးစီးဌာန}}) |headquarters=ရုံးအမှတ်(၄၉)၊ ​နေပြည်​တော် | parent_agency = [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]] | preceding1=အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန{{small|(၁-၉-၅၁)}} |minister1_name=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး​ ညွှန့်ဝင်းဆွေ |chief1_name=ဦး​​​အောင်ဇော်လင်း |website={{url|https://bsi.gov.mm}} |chief1_position=ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် |chief2_name=ဦးမျိုးဇော်ဝင်း|chief2_position=ညွှန်ကြားရေးမှူး}} '''အထူးစုံစမ်းစစ်​ဆေး​ရေးဦးစီးဌာန'''({{lang-en|Bureau of Special Investigation}}) သည် ပြည်ထဲ​​ရေးဝန်ကြီးဌာနလက်​အောက်ရှိ '''စသုံးလုံး''' ဟုလူသိများ​သောဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ ==သမိုင်း​​ကြောင်း== [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အပြီး မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးမရသေးမီကာလ ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် စစ်အတွင်းက စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ပြည်သူလူထုအများစုသည် စာရိတ္တမဏ္ဍိုင် ကြံခိုင်မှုမရှိဘဲ အဘက်ဘက်မှပျက်စီးယိုယွင်းခဲ့ကြသည်။ ကုန်ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးသိုလှောင်ရာ ပြည်သူ့ထောက်ပံ့ရေးဌာနတွင် ပြည်သူပိုင်ပစ္စည်းတန်ဖိုးသိန်းသန်းချီ၍ ဆုံးရှုံးနစ်နာစေသည့် ကိစ္စများ၊ ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာငွေများစွာ ဆုံးရှုံးရသည့်ကိစ္စများနှင့် လာဘ်ပေးလာဘ်ယူပြုလုပ်သည့် အဂတိလိုက်စားမှုများ မကြာခဏဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သောအခြေအနေတွင် အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းသည် နိုင်ငံတော်၏အနာဂတ်ကောင်းစားရေးအတွက် “ဆိုရန်တိုဗီလာ”အဆောက်အဦး (ယခင် စာပေဗိမာန်အဆောက်အဦ၊ ယခု ဆက်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီ၊ ပြည်လမ်း၊ ဟံသာဝတီအဝိုင်းအနီး)တွင် စီးပွားရေးစီမံကိန်းများချမှတ်ရေးဆွဲသည့်အခါ စားသောက်ကုန်ဈေးနှုန်းကျဆင်းရေးကို အရေးကြီးဆုံးကိစ္စတစ်ရပ်အဖြစ် အကြောင်းပြု၍ အစိုးရပိုင်ပစ္စည်းများ၊ ပြည်သူပိုင်ဘဏ္ဍာငွေများ နစ်နာဆုံးရှုံးမှုမှ ကာကွယ်ရန်အထူး လိုအပ်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့သည်။ “ဆိုရန်တိုဗီလာ” စီမံကိန်းကိုအကြောင်းပြု၍ လွတ်လပ်ရေးမတိုင်မီကာလ ပြည်သူ့ လွှတ်တော် မှ ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ အရေးကြီးသောကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ဆောင်ရွက်မှုဆိုင်ရာအက်ဥပဒေ (The Essential Supplies and Services Act,1947) ကိုပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေ ပုဒ်မ-၃ အရ မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ထောက်ပံ့ရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ပြည်သူ့ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများခိုးယူခြင်းမှ ကာကွယ်သည့်အမိန့်တစ်ရပ်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အမိန့်တွင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ထောက်ပံ့ရေးဝန်ကြီးဌာနမှ အတွင်းဝန်ခေါင်းဆောင်ပြီး အဖွဲ့ဝင် (၂)ဦး ပါဝင်သည့် ပြည်သူ့ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများခိုးယူခြင်းမှကာကွယ်သည့်ကော်မတီ (Civil Supplies Theft Preventive Committe)ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကော်မတီ၏တာဝန်မှာ ပြည်သူ့ထောက်ပံ့ရေးဌာနပိုင်ပစ္စည်းများ ယိုဖိတ်မှု၊ ပျောက်ဆုံးမှု၊ ခိုးယူမှု၊ အလွဲသုံးစားမှုများကို ကာကွယ်ရန်နှင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးအရေးယူရန်ဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကော်မတီ၏ ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် အင်းစိန်စုံထောက်ဌာနမှ ရဲဝန်ထောက်တစ်ဦး ဦးဆောင်သော ရဲအရာရှိ(၁၅)ဦး ပါဝင်သည့် စီမံကိန်းစစ်ဆေးရေးအဖွဲ့၏ (Project Investigation Squard) ကို အမှု စုံစမ်းစစ်ဆေးရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ပြည်သူ့ထောက်ပံ့ရေးဌာန ပစ္စည်းများခိုးယူခြင်းမှကာကွယ်သည့် ကော်မတီကို ပြည်သူ့ပစ္စည်းကာကွယ်ရေးကော်မတီ (The Public Property Protection Committee) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စီမံကိန်းစစ်ဆေးရေးအဖွဲ့ငယ်ကို ပြည်သူ့ပစ္စည်းကာကွယ်ရေး အဖွဲ့ (Public Property Protection Police) (ပီလေးလုံး)ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ရာ ရဲအဖွဲ့ငယ်၏အင်အားကို(၃၀)ဦးခန့်အထိတိုးမြှင့်ပြီး ခရိုင်ရဲဝန်အဆင့်ရှိ ပုဂ္ဂိုလ်က ဦးဆောင်စေခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပြည်သူ့ပစ္စည်းကာကွယ်ရေးကော်မတီသည် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်သို့ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ၁-၉-၅၁ ရက်နေ့ တွင် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန၏ အမိန့်စာအမှတ်၊ ၁၄၂ အိတ်ချ်စီ ၅၁ အရ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနကို သီးခြားအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအဖြစ် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၅၁ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် ၁၉၅၁ ခုနှစ်၊ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးမှု အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့နှင့် အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနအက်ဥပဒေ (The Special Investigation Administrative Board and Bureau of Special Investigation Act-1951) ကိုပြဋ္ဌာန်းပြီး ပြည်သူ့ပစ္စည်းကာကွယ်ရေးကော်မတီကို အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးမှုအုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့ဟု အမည်ပြောင်းကာ ဥက္ကဋ္ဌနှင့်အဖွဲ့ဝင် (၄)ဦးပါဝင်သောအဖွဲ့အား ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနကို ပြန်တမ်းဝင်အရာရှိ(၂၀)ဦး၊ ပြန်တမ်းဝင်မဟုတ်သော အရာထမ်း(၂၂၇)ဦး၊ အမှုထမ်း(၆၈)ဦး စုစုပေါင်း(၃၁၅)ဦးဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ သတင်းစာများက အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနကို “စသုံးလုံး” ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ အင်္ဂလိပ်အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်သော (Bureau of Special Investigation)ကို (BSI) ဟုလည်းကောင်း အတိုကောက်အမည်ပေးသုံးစွဲလာကြသည်။<ref name="bsi">{{cite web|url=https://bsi.gov.mm/index.php/history-2/|title=ဦးစီးဌာနသမိုင်း|publisher=​အထူးစုံစမ်းစစ်​ဆေး​ရေးဦးစီးဌာန၊ [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]]|accessdate=|archive-date=12 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212172022/http://bsi.gov.mm/index.php/history-2/}}</ref> ===ဦးစီးဌာနဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခြင်း=== ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်တွင် အထူးစုံစမ်း စစ်ဆေးမှုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့နှင့် အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနဟူ၍ အက်ဥပဒေအရတည်ရှိ ခဲ့ရာမှ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်လှန်ရေးကောင်စီ တက်ရောက်လာ ပြီးနောက် ၁၉၆၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁)ရက်နေ့မှစ၍ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးမှုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ ကိုဖျက်သိမ်းပြီး အဖွဲ့၏ဥက္ကဋ္ဌနှင့်အဖွဲ့ဝင် (၄)ဦးတို့အား ရာထူးအသီးသီးမှရပ်စဲခဲ့သည်။ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနမှာ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၏ တိုက်ရိုက်ကြီးကြပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး ၁-၃-၆၃ တွင် အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနကို အမျိုးသားထောက်လှမ်းရေး အဖွဲ့၌ ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ အမျိုးသားထောက်လှမ်းရေးအဖွဲ့မှ အထူးစုံစမ်း စစ်ဆေးရေးဌာနသို့လုပ်ငန်းတာဝန်များခွဲဝေပေးခြင်း၊ လုပ်ငန်းအရပ်ရပ်နှင့် ဝန်ထမ်းရေးရာ ကိစ္စအဝဝကို ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲခြင်းပြုလုပ်သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာအမိန့်နာခံမှုကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနအတွင်းဝန်၏လက်အောက်တွင်ထားရှိသည်။ မှုခင်းရေးရာကိစ္စရပ် နှင့် ပတ်သတ်သောအဆုံးအဖြတ်ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနမှ ဖွဲ့စည်းသော မှုခင်းကော်မတီ မှ ချမှတ်ပေးသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[ကိုလိုနီခေတ်]]တစ်လျှောက်အသုံးပြုခဲ့သော ဗျူရိုကရေစီ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားအဟောင်းကို လုံးဝဖျက်သိမ်း၍ ဒီမိုကရေစီအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားအသစ်ဖြင့် တိုင်းပြည်ကိုပြန်လည်တည်ဆောက်လုပ်ကိုင်မည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အစိုးရအဖွဲ့အစည်း အားလုံးသည် ယင်းအုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အသစ်နှင့်အညီ ပြုပြင်ဖွဲ့စည်းကြရသည့်နည်းတူ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဌာနဖွဲ့စည်းပုံကိုပြုပြင်ဖွဲ့စည်းပြီး အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန ဟုအမည်ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ အလားတူ ပြည်ထဲရေးနှင့်သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနအမည်ဖြင့် ပြုပြင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အတွင်းဝန်ဟူ၍ လုံးဝမထား ရှိတော့ဘဲ ဦးစီးဌာနများကို ဒုတိယဝန်ကြီး၊ ဝန်ကြီးများကတိုက်ရိုက်ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန၏ အမိန့်နာခံမှု လမ်းကြောင်းမှာ ယခင်ကကဲ့သို့ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးမှုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန အတွင်းဝန်ဟူ၍ ကြားနှစ်ဆင့် မခံတော့ဘဲ ဒုတိယဝန်ကြီးနှင့် ဝန်ကြီးတို့က တိုက်ရိုက်ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန၏ဖွဲ့စည်းပုံကို လုပ်ငန်းလိုအပ်ချက်နှင့်အညီပြင်ဆင် တိုးချဲ.ဖွဲ့စည်းခွင့်ရရှိရေးအတွက် ၁၃-၈-၉၉ ရက်နေ့ (၁၄၃၀)အချိန်တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနမှ နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ထံတင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတင်ပြချက်အပေါ် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ သဘောတူညီချက်အရ အရာထမ်း (၂၀၂)နေရာနှင့် အမှုထမ်း (၁၅၂၉) နေရာ၊ စုစုပေါင်းရာထူး (၁၇၃၁) နေရာဖြင့် တိုးချဲ့ ဖွဲ့စည်း ခွင့်ရရှိရေးအတွက် ၃-၃-၂၀၀၀ ရက်နေ့တွင်ပြုလုပ်သည့် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၈/၂၀၀၀) သို့တင်ပြခဲ့သည်။ အဆိုပါတင်ပြချက်ကို နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီသို့ တင်ပြခဲ့ရာ နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ၏သဘောတူညီချက်အရ ပြင်ဆင်တိုးချဲ.ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ အထက်ပါကဲ့သို့ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာမှ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အရာထမ်း(၂၈၈) နေရာ၊ အမှုထမ်း (၅၇၃)နေရာ စုစုပေါင်း(၈၆၁)နေရာ ထပ်မံတိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းရန်လိုအပ်လာသဖြင့် ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြရာ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၁၁/၂၀၁၄) မှသဘောတူခွင့်ပြုချက်ရရှိသဖြင့် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]]၊ ဝန်ကြီးရုံးမှ ၂၄-၆-၂၀၁၄ ရက်စွဲပါ စာအမှတ်၊ပထရ/ဖ(၇၄၆)/ရေး ၁ ဖြင့်တိုးချဲ့ ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့်ဝန်ထမ်း အင်အားမှာ အရာထမ်း (၄၉၀) နေရာ၊ အမှုထမ်း (၂၁၀၂) နေရာ၊ စုစုပေါင်း (၂၅၉၂) နေရာ ဖြစ်သည်။ ဦးစီးဌာနရှိ တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်ရုံးများတွင် အခြားမိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်း များနှင့် ရာထူးအလိုက်ဆက်ဆံရာတွင်အဆင်ပြေစေရန်နှင့် လုပ်ငန်းလုပ်ဆောင်ရာတွင် လွယ်ကူချောမွေ့စေရန်အတွက် တိုင်းဒေသကြီး/ ပြည်နယ်တာဝန်ခံ ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူး ရာထူးအဆင့်မှ ညွှန်ကြားရေးမှူးရာထူးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခန့်ထားရန်အတွက် ပြည်ထောင်စု အစိုးရအဖွဲ့သို့တင်ပြရာ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၏ ၁၀-၁၁-၂၀၁၆ ရက်စွဲပါ အစည်းအဝေး အမှတ်စဉ် (၁၅/၂၀၁၆)မှ သဘောတူညီချက်ရရှိသဖြင့် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ဝန်ကြီးရုံး၏ ၁-၁၂-၂၀၁၆ ရက်စွဲပါစာအမှတ်၊ ပထရ/ဖ (၂၂၈၆)/ ရေး ၁ ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုသည့်ဝန်ထမ်းအင်အားမှာ ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်(၁)နေရာ၊ နေပြည်တော် အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး/ ပြည်နယ် (၁၅)ခုတွင် အရာထမ်း(၃၁)နေရာနှင့် အမှုထမ်း(၁၀၅) နေရာထပ်မံတိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းသဖြင့် ဦးစီးဌာနတွင် အရာထမ်း(၅၂၁)နေရာ၊ အမှုထမ်း (၂၂၀၇) နေရာ စုစုပေါင်း(၂၇၂၈)နေရာတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၂-၂-၂၀၁၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ်( ၄/၂၀၁၈)မှ သဘောတူခွင့်ပြုချက်အရ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးရုံး၏ ၁၂-၃-၂၀၁၈ ရက်စွဲပါစာအမှတ်၊ ပထရ/ဖ (၃၃၄)/ ဦး ၅ ဖြင့် တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုသည့်ဝန်ထမ်းအင်အားမှာ အရာထမ်း(၄၉)နေရာ၊ အမှုထမ်း(၆၉)နေရာ၊ စုစုပေါင်း (၁၁၈)နေရာကိုထပ်မံတိုးချဲ့ကာ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန၏ဖွဲ့စည်းပုံကို အရာထမ်း(၅၇၀)နေရာ၊ အမှုထမ်း(၂၂၇၆)နေရာ၊ စုစုပေါင်း(၂၈၄၆) နေရာဖြင့် ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုထားရှိသည်။ အဆိုပါဖွဲ့စည်းပုံအသစ်တွင် စီမံခန့်ခွဲရေးရာဌာနကို စီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် လေ့ကျင့်ရေးဌာနအဖြစ်အမည်ပြောင်းလဲခြင်း၊ အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီး ဌာန စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုအတတ်ပညာသင်ကျောင်းအမည်သတ်မှတ်၍ သင်တန်းကျောင်း(၁)ခု အသစ်တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ ထောက်ပိုင်းဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များကို သီးခြားဆောင်ရွက်နိုင်ရန် စီမံ ရေးရာဌာနစု(၁)ခုတိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ သတင်းနှင့်နည်းပညာဌာနတွင် နည်းပညာဌာနစု (၁)ခု ကို တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခြင်းအပါအဝင် ဌာန၊ နေပြည်တော် အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာနရုံး၊ တိုင်းဒေသကြီးရုံးနှင့် ပြည်နယ်ရုံးများအားလုံးတွင် အင်အားတိုးချဲ့ခြင်းနှင့် ဒုတိယ စုံစမ်းရေးမှူးရာထူး၊ လက်ထောက်စုံစမ်းရေးမှူးရာထူး အင်အားအချို့ ထုတ်နှုတ်ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းသည့်အပြင် နေပြည်တော် အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာနရုံး၊ တိုင်းဒေသကြီးရုံး နှင့် ပြည်နယ်ရုံးဝန်ထမ်းအင်အားကို တစ်ပြေးညီ (၁၃၁)ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။ ==ရည်ရွယ်ချက်== အထူးစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာနသည် အောက်ပါရည်ရွယ်ချက်များဖြင့်လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက် လျက်ရှိသည်။ *ဖြစ်ရပ်မှန်ပေါ်ပေါက်​အောင် စုံစမ်းဖော်ထုတ်၍ တာဝန်ရှိသူများအား ပြစ်မှုကြောင်း အရ လည်းကောင်း၊ ဌာနဆိုင်ရာအရလည်းကောင်း အရေးယူနိုင်ရေး။ *ပြစ်မှုကျူးလွန်ရာ၌ အကျုံးဝင်သည့်ငွေကြေး၊ ပစ္စည်းများသိမ်းဆည်း နိုင်ခြင်းဖြင့်ဆုံးရှုံးသွားသော ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာများ ပြန်လည်ရရှိရေး။ *ဖြစ်ရပ်သည် မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်ရသည်၊ မည်သူ့တွင်တာဝန်ရှိသည်၊ မည်သို့ပြုပြင်သင့်သည်တို့ကိုပါ ဖော်ထုတ်သုံးသပ်၍ နောင်အလားတူဖြစ်ရပ်မျိုး မပေါ်ပေါက်စေရန်စီမံခန့်ခွဲရေးအပိုင်းမှ ကြိုတင်တားဆီးကာကွယ်နိုင်ရေး။ ==ကိုးကား== {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ် == *[https://bsi.gov.mm တရားဝင်ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306043809/https://bsi.gov.mm/ |date=6 March 2019 }} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] mcpcjcu23064gjzslrk0kyz5aa95cwu 0 110297 1038122 1037457 2026-06-14T06:36:00Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်) 1038122 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = နေပြည်တော် ဗစ်တိုးရီးယား မုဒိမ်းမှု | image = [[File:VID 20190706 105008.webm|300px]] | caption = ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၆ ရက်တွင် ရန်ကုန် CID ရုံးရှေ့၌ ဆန္ဒပြနေကြပုံ | label1 = တည်နေရာ | data1 = [[နေပြည်တော်]]၊ သပြေကုန်း၊ Wisdom Hill မူကြိုကျောင်း | label2 = အခင်းဖြစ်ပွားသည့်ရက် | data2 = ၁၆ မေ ၂၀၁၉ | label3 = အမှုဖွင့်တိုင်ကြားသည့်ရက် | data3 = ၁၇ မေ ၂၀၁၉ | label4 = ရဲတပ်ဖွဲ့မှ သံသယရှိသူအား ဖမ်းဆီးသည့်ရက် | data4 = ၃၀ မေ ၂၀၁၉ (ပထမအကြိမ်)<br> ၃ ဇူလိုင် ၂၀၁၉(ဒုတိယအကြိမ်) | label5 = တရားရုံး စတင်စစ်ဆေးသည့်ရက် | data5 = ၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ | label6 = သံသရှိသူအား တရားရှင် လွှတ်ပေးသည့်ရက် | data6 = ၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉ | label7 = အမှုအမျိုးအစား | data7 = သက်ငယ်မုဒိမ်းမှု | label8 = စွဲချက်ပုဒ်မ | data8 = ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ ၃၇၆/၅၁၁ | label9 = နစ်နာသူ | data9 = ဗစ်တိုးရီးယား (အမည်ဝှက်) | label10 = စွပ်စွဲခံရသူ | data10 = အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီး | label11 = လက်ရှိအခြေအနေ | data11 = တရားခံအစစ်အမှန်အား ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်း မရှိသေး | label12 = တရားစွဲဆိုမှုများ | data12 = * ကိုအောင်ကြီးမှ ရဲချုပ်အား နစ်နာကြေး ကျပ်သိန်း ၅,၀၀၀ ဖြင့် တရားစွဲဆိုမှု * ဗစ်တိုးရီးယားဖခင်မှ ရဲတပ်ဖွဲ့အား ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးဥပဒေဖြင့် တရားစွဲဆိုရန် ပြင်ဆင်မှု }} '''နေပြည်တော် ဗစ်တိုးရီးယား မုဒိမ်းမှု''' သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၊ သပြေကုန်းရှိ Wisdom Hill ပုဂ္ဂလိကမူကြိုကျောင်း၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် နှစ်နှစ်ခွဲအရွယ် ကျောင်းသူလေး (အမည်ဝှက် - ဗစ်တိုးရီးယား) အား မုဒိမ်းကျင့်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းအမှုသည် နိုင်ငံ့အကြီးအကဲများကိုယ်တိုင် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့|မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]]မှ တာဝန်ရှိသူများအား အမှုကို မပေါ်ပေါ်အောင် ဖော်ထုတ်ရန် မှာကြားခဲ့ရသည်အထိ ထူးခြားခဲ့သည့်အပြင်၊ မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ပြည်သူအများကို အမျက်ဒေါသထွက်စေခဲ့ပြီး တရားမျှတမှုရရှိရေးအတွက် လူထုဆန္ဒပြပွဲများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည့် အမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|title=Deputy Police Chief Defends Handling of Toddler Sexual Assault Case|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/deputy-police-chief-defends-handling-toddler-sexual-assault-case.html|work=The Irrawaddy|date=5 July 2019}}</ref><ref>{{Cite news|title=State leaders order justice for sexually abused child in Nay Pyi Taw|url=https://elevenmyanmar.com/news/state-leaders-order-justice-for-sexually-abused-child-in-nay-pyi-taw|work=Eleven Media Group|date=1 July 2019|language=en|archive-date=6 July 2019|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706093119/https://elevenmyanmar.com/news/state-leaders-order-justice-for-sexually-abused-child-in-nay-pyi-taw|url-status=dead}}</ref> ရဲတပ်ဖွဲ့သည် အဆိုပါမူကြိုကျောင်းမှ ကြီးကြပ်ရေးမှူး၏ ယာဉ်မောင်းဖြစ်သူ အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီးကို သံသယရှိသူအဖြစ် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၄ ရက်နေ့တွင် ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၃၇၆ (မုဒိမ်းမှု) ဖြင့် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရဲတပ်ဖွဲ့၏ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများအပေါ် လူထုက မကျေနပ်သဖြင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၆ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ရှိ ပြစ်မှုဆိုင်ရာစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန (CID) ရုံးရှေ့၌ လူထောင်ပေါင်းများစွာ စုရုံးကာ ဆန္ဒပြခဲ့ကြသည်။<ref name="BKKPostProtest">{{Cite news|url=https://www.bangkokpost.com/world/1708042/thousands-protest-myanmar-child-rape|title=Thousands protest Myanmar child rape|date=6 July 2019|work=Bangkok Post}}</ref> တရားခွင်အတွင်း ခိုင်လုံသော သက်သေအထောက်အထားများ မပြနိုင်ခြင်းနှင့် အရေးကြီးသည့် CCTV မှတ်တမ်းများ ပျောက်ဆုံးနေခြင်းတို့ကြောင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော် ဒက္ခိဏခရိုင်တရားရုံးက အောင်ကြီးအား တရားရှင် ပြန်လည်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ အဆိုပါမုဒိမ်းမှုသည် အမှုဖြစ်ပွားပြီး ၇ နှစ်နီးပါး ကြာမြင့်ခဲ့ပြီဖြစ်သော်လည်း (၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ) ယနေ့တိုင် တရားခံအစစ်အမှန်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခြင်း မရှိသေးသည့်အတွက် "တရားခံပျောက်ဆုံးနေသော မုဒိမ်းမှု" အဖြစ် လူသိများဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=2019-12-18 |title="အောင်ကြီးမဟုတ်ရင် ဘယ်သူလဲ" ဗစ်တိုးရီးယားအတွက် တရားမျှတမှုခရီး ဤတွင်ပြီးပြီလား |url=https://myanmar-now.org/mm/news/2896/ |access-date=2026-04-15 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == အမှုဖြစ်စဉ် အကျဉ်းချုပ် == ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ဗစ်တိုးရီးယားဟု အမည်ဝှက်ပေးထားသည့် ကလေးငယ်သည် ကျောင်းမှ ပြန်လာပြီးနောက် ယင်းနေ့ညနေပိုင်းတွင် မိန်းမကိုယ်အတွင်းမှ သွေးများထွက်နေသည်ကို မိခင်ဖြစ်သူက စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ အစိုးရဆေးရုံ၏ စစ်ဆေးချက်များအရ အဆိုပါဒဏ်ရာမှာ အဓမ္မပြုကျင့်ခံရမှု၏ ရလဒ်ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့ပြီးနောက် အမှုဖြစ်စဉ် စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းကလေးငယ်အား နေပြည်တော် ခုတင် ၁၀၀၀ ဆေးရုံကြီးတွင် ဆေးစစ်ချက်ယူခဲ့ရပြီး ကူးစက်ရောဂါများ ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်ရန် HIV ကာကွယ်ဆေးနှင့် အခြားလိုအပ်သော ဆေးဝါးများကို တိုက်ကျွေးခဲ့ရသည်။နောက်ရက်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် နေပြည်တော်၊ ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်၊ အမှတ် (၁) ရဲစခန်း၌ တိုင်ကြားချက်ဖွင့်လှစ်ကာ အမှုဖွင့်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2019-12-23 |title=ပြည်သူများ၏ ရှုတ်ချခြင်း ခံလိုက်ရသည့် ရဲတပ်ဖွဲ့ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/12/23/211399.html |access-date=2026-04-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == သံသယရှိသူအား ဖမ်းဆီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်လွှတ်ပေးခြင်း == အမှုဖွင့်ပြီးနောက် ရဲတပ်ဖွဲ့နှင့်အတူ Wisdom Hill မူကြိုကျောင်းမှ CCTV မှတ်တမ်းများကို ဗစ်တိုးရီးယား၏ ဖခင်ဖြစ်သူက ကြည့်ရှုစစ်ဆေးခဲ့သည်။ အဆိုပါမှတ်တမ်းတွင် မူကြိုကျောင်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် အမျိုးသားတစ်ဦးကို ဖခင်ဖြစ်သူက တွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက်၊ Wisdom Hill မူကြိုကျောင်း ကြီးကြပ်ရေးမှူး ဒေါ်ဥမ္မာလှိုင်၏ ယာဉ်မောင်းဖြစ်သူ အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီးကို သံသယရှိသူအဖြစ် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ရဲတပ်ဖွဲ့က ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး ပြစ်မှုဆိုင်ရာစုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဦးစီးဌာန (CID) သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း CID က စစ်ဆေးရာတွင် ပြစ်မှုကျူးလွန်ကြောင်း ပေါ်ပေါက်ခြင်းမရှိဟုဆိုကာ ဖမ်းဆီးထားသည့် အောင်ကြီးကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ <ref name="MMTimesSuspectAppearCourt">{{Cite news|url=https://www.mmtimes.com/news/child-rape-suspect-appears-court.html|title=Child-rape suspect appears in court|date=5 July 2019|work=The Myanmar Times|language=en-US|accessdate=6 July 2019|archivedate=5 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190705205648/https://www.mmtimes.com/news/child-rape-suspect-appears-court.html}}</ref> === ဒုတိယအကြိမ် ဖမ်းဆီးခြင်းနှင့် တရားစွဲဆိုခြင်း === [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]၏ ထုတ်ပြန်ချက်ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ ရောက်ရှိနေသည့် ယာဉ်မောင်း အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီးကို CID ရဲတပ်ဖွဲ့က လေယာဉ်ဖြင့် နေပြည်တော်သို့ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ၎င်းအား နေပြည်တော် ဒက္ခိဏခရိုင်တရားရုံး၌ ရာဇသတ်ကြီး ဥပဒေပုဒ်မ ၃၇၆ (မုဒိမ်းမှု) ဖြင့် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=RFA |first=သီဟထွန်း၊ |date=2020-12-10 |title=နစ်နာမှုပြန်ကုစားဖို့ ရဲတပ်ဖွဲ့ကို ပြန်တရားစွဲတာလို့ ကို‌အောင်ကြီးရှေ့နေပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aunggyi-file-a-lawsuit-police-12102020064605.html |access-date=2026-04-15 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် သမ္မတအိမ်တော်၌ ပြုလုပ်သော သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့မှ ဒုရဲချုပ် [[အောင်နိုင်သူ]]က အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီးကို ဖမ်းဆီးခဲ့ခြင်းမှာ ခိုင်မာသည့် သက်သေအထောက်အထားများ ရှိသောကြောင့်သာ တရားစွဲဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သတင်းမီဒီယာများအား တရားဝင် ပြောကြားခဲ့သည်။အောင်ကြီးအား ပထမအကြိမ် ခေါ်ယူစစ်ဆေးစဉ်က သိမ်းဆည်းထားသည့် ၎င်း၏ အတွင်းခံဘောင်းဘီတွင် သုက်ပိုး (Sperm) တွေ့ရှိရသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကလေးငယ်၏ ဒဏ်ရာနှင့် ပတ်သက်၍ ၎င်း၏ မှန်းဆချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2019-07-15 |title=ဗစ်တိုးရီးယားအမှု ပထမဆုံးရုံးချိန်း စစစ်ပြီ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48985994 |access-date=2026-04-15 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> {{Quote|text=ကလေးက ဒီအရွယ်လေးမှာ ဒီလူကြီးက လုပ်တာကို ကလေးက ဒီလောက်လေးပဲလားလို့ (ဒီလောက်လေးပဲ ဒဏ်ရာရသလားလို့) အဲသလို သုံးသပ်မယ်ဆိုတာ ကျွန်တော်သိပါတယ်။ သို့သော် ကျွန်တော်တို့ ဒါနှမချင်း မစာနာလို့ ပြောတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကလေးက ပြောနေတာ သူလက်နဲ့ လုပ်ပါတယ်လို့ ပြောနေတာ။ အဲသလိုဆိုရင် ဘာပြုလို့ sperm (သုက်ပိုး) ရှိနေတာလဲလို့ ခင်ဗျားတို့ မေးမှာပေါ့။ သူလည်း ဒီလိုစိတ်များရှိနေခဲ့ရင် ဒီထဲမှာ နှိုက်ထားမယ်လို့ (ပေါင်ကြားကို ညွှန်ပြရင်းပြော) ကျွန်တော်တို့ သုံးသပ်ရပါတယ်။ နှိုက်ထားပြီးတော့မှ ကလေးကို နှိုက်လိုက်ရင်တော့ ဒီ sperm ဟာ ပါသွားနိုင်ပါတယ်။|sign=ဒုရဲချုပ် အောင်နိုင်သူ|source=၂၀၁၉ ဇူလိုင် ၅ ရက်၊ သမ္မတအိမ်တော် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ}} အဆိုပါ ပြောကြားချက်သည် လူမှုကွန်ရက်သုံးစွဲသူများအကြား လှောင်ပြောင်ဝေဖန်မှုများစွာ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး သိပ္ပံနည်းကျ စစ်ဆေးချက်များထက် မှန်းဆချက်များအပေါ် အခြေခံသည်ဟု ဝေဖန်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news |title=ဗစ်တိုးရီးယား အမှုအတွက် လူသက်သေ၊ ရုပ်ဝတ္ထုသက်သေများ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48889433 |access-date=2026-04-15 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == တရားစွဲဆိုခြင်း နှင့် ရုံးထုတ်စစ်ဆေးခြင်း == ဗစ်တိုးရီးယား အမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ၂၀၁၉ ဇူလိုင် ၁၅ ရက်နေ့၌ [[နေပြည်တော်]] ဒက္ခိဏခရိုင်တရားရုံးတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ရုံးထုတ်ခဲ့သည်။ စစ်ဆေးခြင်းမရှိသေးပဲ ရှေ့နေကိုယ်စားလှယ်စာတင်ခြင်း နှင့် အခြားဥပဒေဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များကိုသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဗစ်တိုးရီးယားအမှု တရားစွဲဆိုခံရသူ ကိုအောင်ကြီးကို ရုံးထုတ်၊ ဇူလိုင် ၂၄ ရက်နေ့ ရုံးချိန်းရမန်ယူ |url=https://burmese.dvb.no/post/337249 |access-date=2026-04-15 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> === တရားစီရင်ရေး ဖြစ်စဉ်နှင့် သက်သေခံချက်များ === အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီးအား တရားစွဲဆိုပြီးနောက် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် တရားလွှတ်တော်ရှေ့နေ ဦးခင်မောင်ဇော် ဦးဆောင်သည့်အဖွဲ့က ရှေ့နေပါဝါ တင်သွင်းခဲ့သည်။ထို့နောက် တရားခွင်အတွင်း စစ်ဆေးမှုများ၌ အဓိကသက်သေဖြစ်သူ ဗစ်တိုးရီးယားက ၎င်းအား အဓမ္မပြုကျင့်သူမှာ "ကိုကို" ဖြစ်ပြီး "ဆရာမနှင်းနု သိသည်" ဟု ထွက်ဆိုခဲ့သည့်အပြင်၊ ဓာတ်ပုံများဖြင့် ပြသ၍ မေးမြန်းရာတွင်လည်း ကိုကိုညီညီဆိုသူ၏ ဓာတ်ပုံကို ပြသခဲ့သည်။တစ်ဖက်တွင် ဗစ်တိုးရီးယားအမှုမှ စွပ်စွဲခံ ကလေးနှစ်ဦး ကျောင်းကိုမလာဖူးဘူးဟု ကျောင်းတာဝန်ခံက ငြင်းဆိုခဲ့သည့်အပြင် Wisdom Hill မူကြိုကျောင်းဘက်မှလည်း ၎င်းတို့ကျောင်း၌ မုဒိမ်းမှုဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း မရှိကြောင်း ကျောင်းတက်နေသည့် ကလေးမိဘများကို ခေါ်ယူကာ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ရှင်းလင်းပွဲ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=RFA |date=2020-12-18 |title=ရဲတပ်ဖွဲ့ကို တရားစွဲထားတဲ့ ကိုအောင်ကြီးရဲ့ နစ်နာမှု တရားရုံးက လက်ခံ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aunggyi-appear-at-court-12182020001356.html |access-date=2026-04-15 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>ဆရာမ နှင်းနုသည်လည်း ဘီဘီစီနှင့် အင်တာဗျူးတွင် ဘယ် ကိုကို ကိုမှ မဆူလိုက်တာ ဆရာ၊ ကိုကို ဆိုတဲ့ နာမည်လည်း မရှိဘူး ၊ သမီးကလည်း ကိုကို ဆိုတဲ့ နာမည်နဲ့ လာမတိုင်ဘူးဟု ငြင်းဆန်ခဲ့သည်၊<ref>{{Cite web |date=2019-07-05 |title=Wisdom Hill ကျောင်း ဗစ်တိုးရီးယား အမှု - သမီးလေး အတွက် အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်ပေးဖို့ ဆရာမတောင်းဆို |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48884937 |access-date=2026-04-15 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> အမှုတွင် အရေးကြီးဆုံးဖြစ်သည့် Wisdom Hill မူကြိုကျောင်းမှ CCTV မှတ်တမ်းများနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက် ရုံးချိန်းတွင် တရားရုံးသို့ ရောက်ရှိလာသည့် CCTV အထိုင်စက် (DVR+Hard-disk) ကို ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များက စစ်ဆေးရာ အခင်းဖြစ်ပွားသည့် မေလ ၁၆ ရက်နေ့ မှတ်တမ်းများ အပါအဝင် အခြားမှတ်တမ်းများ လုံးဝ ပါဝင်လာခြင်း မရှိတော့ပေ။ CCTV ထိန်းသိမ်းသူ ရန်နောင်ဌေး၏ ထွက်ဆိုချက်အရ အခင်းဖြစ်ပွားသည့်နေ့ မှတ်တမ်းကို Memory Stick ဖြင့် ကူးယူ၍ ရဲစခန်းသို့ အပ်နှံခဲ့ကြောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် CID မှ အထိုင်စက်ကို ဖြုတ်ယူသွားခဲ့သော်လည်း ပြန်လည်အပ်နှံရာတွင် ကျောင်းပိုင်ရှင်ထံသာ အပ်နှံခဲ့ကြောင်း သိရသည်။နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက် ရုံးချိန်းတွင် ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များက စစ်ဆေးခဲ့သော်လည်း အခင်းဖြစ်ပွားခဲ့သည့် မေလ ၁၆ ရက်နေ့ မှတ်တမ်းများမှာ ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း မရှိတော့ဘဲ လုံးဝ ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံကွန်ပျူတာပညာရှင်များအသင်းမှ ကျွမ်းကျင်သူများက တရားရုံးခွင့်ပြုချက်ဖြင့် အတတ်နိုင်ဆုံး ကြိုးပမ်းဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသော်လည်း အဆိုပါ အရေးကြီးမှတ်တမ်းများကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့ခြင်း မရှိပေ။<ref>{{Cite web |title=ဗစ်တိုးရီးယားနှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးအပေါ် မေးခွန်းများ |url=https://news-eleven.com/article/151760 |access-date=2026-04-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> နေပြည်တော် ခုတင် ၁၀၀၀ ဆေးရုံကြီးမှ မှုခင်းဆရာဝန်ကြီး ဒေါက်တာတင်မိုးမိုးခိုင်၏ ထွက်ဆိုချက်အရ ကလေးငယ်၏ မိန်းမကိုယ်မှ ထွက်သည့် အရည်စစ်ဆေးချက် ဓာတ်ခွဲခန်းမှန်ပြားကို ဇွန်လ ၈ ရက်နေ့တွင် CID မှ ဒုတိယရဲမှူးကြီး လှဟန် ပါဝင်သည့်အဖွဲ့ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ <ref>{{Cite news |title=ဗစ်တိုးရီးယား အမှု - ကလေးကို တရားရုံးမှာ ဘယ်လို စစ်မလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/49642075 |access-date=2026-04-15 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> === '''စီရင်ချက်နှင့် နောက်ဆက်တွဲဖြစ်စဉ်များ''' === တရားလိုပြသက်သေများ ဖြစ်ကြသည့် ကျောင်းကြီးကြပ်ရေးမှူး ဒေါ်ဥမ္မာလှိုင်နှင့် ဆရာမများ၏ ထွက်ဆိုချက်အရ အောင်ကြီးမှာ ပြစ်မှုကျူးလွန်ခြင်း မရှိကြောင်း ထွက်ဆိုခဲ့ကြသည်။ တရားခွင်အတွင်း ခိုင်လုံသော သက်သေအထောက်အထား မပြနိုင်ခြင်းကြောင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော် ဒက္ခိဏခရိုင်တရားရုံးက အောင်ကြီးအား တရားရှင် ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=ဗစ်တိုးရီးယားကိုယ်တိုင်ထွက်ဆိုသည့်တရားခွင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/2558/ |access-date=2026-04-15 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> အောင်ကြီး လွတ်မြောက်ပြီးနောက် တစ်ရက်အကြာ ဒီဇင်ဘာ ၁၉ ရက်နေ့တွင် မြန်မာ နိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့က သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး နစ်နာသူ ဗစ်တိုးရီးယား၏ အမည်ရင်း၊ မိဘများ၏ အမည်များနှင့် ကိုယ်ရေး အချက်အလက်များကို ထုတ်ဖော် ပြောသည့်အပြင် ‘ ရဲဇာနည်’ Facebook စာမျက်နှာတွင် ထုတ်ဖော် ပြသမှုကြောင့် လူထု၏ အပြင်းအထန်ဝေဖန်ခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |date=2019-12-19 |title=ရဲသတင်းစာရှင်းလင်းမှု ဥပဒေနဲ့ မညီဟု ဝေဖန်ခံရ |url=https://burmese.voanews.com/a/victoria-case/5212202.html |access-date=2026-04-15 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> === '''တန်ပြန်တရားစွဲဆိုမှုများ''' === ဗစ်တိုးရီးယားအမှုနှင့် ပတ်သက်သည့် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၉ရက် မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့၏ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ကလေးငယ်၏ ကိုယ်ရေးအချက်အလက်များကို ထုတ်ဖော်ခဲ့မှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့မှ အရာရှိကြီး (၃) ဦးနှင့် ရဲဇာနည် Facebook စာမျက်နှာ တာဝန်ခံတို့ကို တရားစွဲဆိုနိုင်ရန် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော ရှေ့နေများအသင်း (ILAM) က နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ စာတင်၍ ခွင့်ပြုချက်တောင်းခံခဲ့သည်။တရားစွဲဆိုရန် လျှောက်ထားခြင်းခံရသည့် အရာရှိကြီးများမှာ - ၁။ ရဲမှူးချုပ် စိုးနိုင်ဦး (မှုခင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး) ၂။ ရဲမှူးကြီး မင်းဟန် (မှုခင်းညွှန်ကြားရေးမှူး) ၃။ ရဲမှူးကြီး သာဒွန်း (မှုခင်းရဲတပ်ဖွဲ့ဌာနမှူး) တို့ ဖြစ်ကြသည်။၎င်းတို့သည် ပြည်သူ့ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်နေသည့်အတွက် ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ချိုးဖောက်မှုများဖြင့် တရားစွဲဆိုနိုင်ရန် ဥပဒေနှင့်အညီ ကြိုတင်ခွင့်ပြုမိန့် (Sanction) တောင်းခံခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားလွှတ်တော်ရှေ့နေ ဦးသိန်းသန်းဦးက အဆိုပါလုပ်ဆောင်ချက်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တရားစီရင်ရေးစနစ်တစ်ခုလုံးကို စိန်ခေါ်နေသည့် ဗစ်တိုးရီးယားအမှုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးအတွက် ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2020-01-15 |title=မှုခင်းရဲတပ်ဖွဲ့အရာရှိသုံးဦးကို တရားစွဲဖို့ သမ္မတထံလျှောက်ထား |url=https://burmese.voanews.com/a/complain-to-myanmar-presidnet-in-order-to-sue-police-offcers-/5246377.html |access-date=2026-04-15 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2019-12-27 |title=ရဲတပ်ဖွဲ့တာဝန်ရှိသူများကို တရားစွဲရန် စာရေးဆရာ ထင်လင်းဦးအား ကိုယ်စားလှယ် လွှဲအပ် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/12/27/211679.html |access-date=2026-04-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2020-01-02 |title=ဗစ်တိုးရီးယား အမှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး ရဲတပ်ဖွဲ့ တာဝန်ရှိသူများကို တရားစွဲရန် ပြင်ဆင်နေ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2020/01/02/211986.html |access-date=2026-04-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> အမှုဖြစ်ပွားနေစဉ်အတွင်း BBC သတင်းဌာနနှင့် ရှေ့နေ ဒေါ်စုဒါလီအောင် တို့၏ သီးသန့်အင်တာဗျူး၌ အောင်ကြီးဘက်မှ ရှေ့နေ ဒေါ်စုဒါလီအောင်၏ ဖြေကြားချက်များသည် ၎င်းသားများ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကိုများစွာ ထိခိုက်နစ်နာစေသည့်အတွက်ဟုဆိုပြီး Wisdom Hill မူကြိုကျောင်း ကြီးကြပ်ရေးမှူး ဒေါ်ဥမ္မာလှိုင်က ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၀၁ (က) (၂) ဖြင့် တရားလို ပြုလုပ်ကာ ဒေါ်စုဒါလီအောင်အား ပုဗ္ဗသီရိမြို့နယ်တရားရုံး၌ ၂၀၁၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၅ ရက်တွင် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=ကိုအောင်ကြီး၏ ရှေ့နေကို ကျပ်သိန်း ၁၀၀ ဖြင့်အာမခံပေး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/2604/ |access-date=2026-04-15 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဒေါ်ဥမ္မာလှိုင်မှဆက်၍ ဗစ်တိုးရီးယား၏ဖခင်ဖြစ်သူ၊ ဗစ်တိုးရီးယား၏ ဦးလေးဖြစ်သူနှင့် အဒေါ်ဖြစ်သူ၊ အောင်ကြီး၏ရှေ့နေ ဦးခင်မောင်ဇော်၊ တရားလိုဘက်မှလိုက်ပါ ဆောင်ရွက်နေသည့် ဒေါ်ရွက်နုအောင်နှင့် ဒေါက်တာဝင်းကိုကိုသိန်း (သက္ကမိုးညိုအကောင့်ပိုင်ရှင်) တို့အား ကလေးသူငယ် အခွင့်အရေးများဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၁၀၁ (က) (၂) ဖြင့် စက်တင်ဘာ ၂၆ ရက်တွင် ထပ်မံအမှုဖွင့်ခဲ့ပြန်သည်။ထိုသို့ ပုဗ္ဗသီရိမြို့နယ်၊ ပတ္တာနယ်မြေရဲစခန်းတွင် အမှုဖွင့်ခဲ့ခြင်းအမှုကိုမူ ရဲတပ်ဖွဲ့က ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် မတ်လထဲတွင် အမှုပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last= |first=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=ဗစ်တိုးရီးယားမိသားစုပါ ၆ ဦးကို ကျောင်းကြီးကြပ်ရေးမှူးကဖွင့်သည့်အမှု ရဲပိတ်သိမ်း |url=https://myanmar-now.org/mm/news/3250/ |access-date=2026-04-15 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၈ရက်တွင် ဗစ်တိုးရီးယားအမှုတွင် ကျူးလွန်သူအဖြစ် စွပ်စွဲခံရပြီး အချုပ်သားဘဝဖြင့် ၆ လကျော်ကြာ အမှုရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည့် ကိုအောင်ကြီး (ခ) အောင်ကျော်မျိုးသည် ၎င်း၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် မိသားစု နစ်နာမှုများအတွက် ရဲတပ်ဖွဲ့ထံမှ နစ်နာကြေး ကျပ်သိန်း ၅,၀၀၀ ရလိုကြောင်း နေပြည်တော် ဒက္ခိဏခရိုင်တရားရုံး၌ တရားမမှုအဖြစ် လျှောက်ထားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=ကျပ်သိန်း ၅၀၀၀ ရလိုကြောင်း တရားစွဲဆိုမှုအတွက် ရဲချုပ်ကို တရားရုံးဆင့်ခေါ်မည် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/5262/ |access-date=2026-04-15 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ရဲချုပ်အား တရားစွဲဆိုခြင်း နှင့်ပတ်သတ်သည့် အဆိုပါအမှုတွင် တရားပြိုင်ဖြစ်သူ ရဲချုပ် ဒုတိယရဲဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်ဝင်းဦးအား တရားရုံးက ဆင့်ခေါ်ခဲ့ရာ ၂၀၂၁ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက် ရုံးချိန်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့ ဥပဒေဌာနမှ ကိုယ်စားလှယ်များ လာရောက်ခဲ့သည်။ တရားလိုရှေ့နေ ဦးခင်မောင်ဇော်၏ အဆိုအရ ရဲတပ်ဖွဲ့ဘက်မှ ညှိနှိုင်းရန် ကမ်းလှမ်းမှုမရှိဘဲ အမှုကို တရားခွင်၌သာ အဆုံးထိ ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းသွားမည်ဟု အကြောင်းပြန်ခဲ့သည်။ ကိုအောင်ကြီးကလည်း ၎င်းအနေဖြင့် ငွေကြေးတစ်ခုတည်းအတွက် မဟုတ်ဘဲ ထိခိုက်ခဲ့ရသည့် ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာအတွက် အမှုကို အဆုံးထိ ရင်ဆိုင်သွားမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ဒက္ခိဏခရိုင်တရားရုံးက အဆိုပါတရားမမှုကို ရက်ပေါင်း ၅၄၀ (တစ်နှစ်ခွဲ) အတွင်း အပြီးစစ်ဆေးရန် ညွှန်ကြားထားသည်။ ဗစ်တိုးရီးယားအမှု စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ မေလမှစတင်၍ (၂၀၂၆ ခုနှစ်အထိ) ရဲတပ်ဖွဲ့သည် ကိုအောင်ကြီးမှလွဲ၍ အခြားမည်သည့် သံသယတရားခံကိုမျှ ထပ်မံဖော်ထုတ် ဖမ်းဆီးနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=သိန်း ၅၀၀၀ ရလိုကြောင်း တရားစွဲဆိုခံရမှု ညှိနှိုင်းရန်မရှိဟု ရဲတပ်ဖွဲ့အကြောင်းပြန် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/5476/ |access-date=2026-04-15 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ==လူထုလှုပ်ရှားမှုများနှင့်တုံ့ပြန်ချက်များ == သံသယရှိသူ အောင်ကျော်မျိုး (ခ) အောင်ကြီးအား ပြန်လည်လွှတ်ပေးခဲ့ပြီးနောက်၊ ဗစ်တိုးရီးယား၏ ဖခင်ဖြစ်သူနှင့် [[ဧရာဝတီသတင်းဌာန]]တို့၏ သီးသန့်အင်တာဗျူးတွင် ကလေးငယ်က ၎င်း၏ဖခင်အား ပြောဆိုခဲ့သည့် “ကိုကိုလုပ်တာ” နှင့် “ဆရာမနှင်းနု သိတယ်” ဆိုသည့် ပြောကြားချက်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဖခင်ဖြစ်သူ၏ တစ်ဆင့်စကား ပြောကြားချက်အပေါ် အခြေခံ၍ လူမှုကွန်ရက်သုံးစွဲသူများအကြား တရားမျှတမှုအတွက် အပြင်းအထန် ဝေဖန်မှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ === နိုင်ငံတော်၏ တုံ့ပြန်မှု === ဗစ်တိုးရီးယားအတွက် တရားမျှတမှုရရှိစေရန် ‘Justice for Victoria’ ဟူသော စာသားများဖြင့် လူမှုကွန်ရက်တွင် လှုံ့ဆော်တောင်းဆိုခဲ့ကြသည့်အပြင်၊ နေပြည်တော် အပါအဝင် မြို့ကြီးအတော်များများတွင် အမှုမှန်ပေါ်ပေါက်ရေးအတွက် ဆန္ဒပြတောင်းဆိုမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ [[ဇော်ဌေး|ဦးဇော်ဌေး]]က အမှုမှန်ကို မပေါ်ပေါ်အောင် ဖော်ထုတ်ရန် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများက တာဝန်ရှိသူများထံ မှာကြားထားပြီးဖြစ်ကြောင်း လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။လူမှုကွန်ယက်သုံးစွဲသူများကမူ တစ်လကျော်ကြာမြင့်လာမှုနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့၏ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ဤသို့ဖြင့် မြို့ကြီးများတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဆန္ဒပြပွဲများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news|title=Protesters in Myanmar demand justice after 2-year-old raped|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/protesters-in-myanmar-demand-justice-after-2-year-old-raped/2019/07/06/8addce58-9fd1-11e9-83e3-45fded8e8d2e_story.html|work=The Washington Post|date=6 July 2019|language=en|accessdate=6 July 2019|archivedate=6 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190706105913/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/protesters-in-myanmar-demand-justice-after-2-year-old-raped/2019/07/06/8addce58-9fd1-11e9-83e3-45fded8e8d2e_story.html}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ '''ဗစ်တိုးရီးယားအမှုအတွက် တရားမျှတမှုရရှိရေး ဆန္ဒပြပွဲများ''' ! မြို့အမည် !! ရက်စွဲ !! ခန့်မှန်းလူအင်အား !! ဆန္ဒပြသည့်ပုံစံနှင့် တောင်းဆိုချက်များ |- | [[ရန်ကုန်မြို့|ရန်ကုန်]] || ၆ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၆,၀၀၀ ခန့် || အင်းစိန်ရှိ စီအိုင်ဒီရုံးရှေ့တွင် အဖြူရောင်တီရှပ်များ ဝတ်ဆင်၍ "ဗစ်တိုးရီးယားအတွက်တရားမျှတမှု" စသောဆိုင်းဘုတ်များကိုင်ဆောင်ကာ ဆန္ဒပြခြင်း။ စစ်ဆေးမှုမြန်ဆန်ရေး၊ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိရေးနှင့် တရားမျှတမှုရှိရေး တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite news|title=Protesters in Myanmar demand justice after 2-year-old was allegedly raped|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/07/06/asia-pacific/crime-legal-asia-pacific/protesters-myanmar-demand-justice-2-year-old-allegedly-raped/|work=The Japan Times|date=6 July 2019|accessdate=6 July 2019|archivedate=6 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190706153331/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/07/06/asia-pacific/crime-legal-asia-pacific/protesters-myanmar-demand-justice-2-year-old-allegedly-raped/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Thousands protest amid outcry over Myanmar child-rape case|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/myanmar-child-rape-thousands-protest-justice-for-victoria-11697174|work=[[:en:CNA (news channel)|CNA]]|date=6 July 2019|accessdate=6 July 2019|archivedate=6 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190706105923/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/myanmar-child-rape-thousands-protest-justice-for-victoria-11697174}}</ref> |- | [[တောင်ကြီးမြို့|တောင်ကြီး]] || ၆ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၁၀၀ ခန့် || ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းပန်းခြံမှ စူဠာမုနိဘုရားအထိ လမ်းလျှောက်ဆန္ဒပြခြင်း။ ပြစ်မှုကျူးလွန်သူကို ထိရောက်စွာ အရေးယူပေးရန် တောင်းဆိုသည်။<ref>{{Cite web |title=Wisdom Hill မူကြိုကျောင်းသူအမှု အမှုမှန်ပေါ်ရေးနှင့် သက်ငယ်မုဒိမ်း ပပျောက်ရေး တောင်ကြီး တွင် ဆန္ဒပြ |url=https://burmese.dvb.no/post/335835 |access-date=2026-04-15 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> |- | [[ပြည်မြို့|ပြည်]] || ၆ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၁၀၀ ခန့် || ဗိုလ်ချုပ်မြင်းစီးရုပ်မှ ဘူတာရှေ့အထိ ဗီနိုင်းများဖြင့် အသံတိတ်ဆန္ဒပြခြင်း။<ref>{{Cite web |last=DVB TV News |date=2019-07-07 |title=DVB - ပြည်မြို့မှာ ဗစ်တိုးရီးယားအတွက် ရာချီပြီးဆန္ဒပြ |url=https://www.youtube.com/watch?v=PTIp0yDSb2k |access-date=2026-04-15}}</ref> |- | [[တောင်ငူမြို့|တောင်ငူ]] || ၇ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၃၀၀ ခန့် || ရွှေဆံတော်ဘုရား အရှေ့ဘက်မုခ်မှစတင်၍ ကြွေးကြော်သံများဖြင့် ဆန္ဒထုတ်ဖော်ခြင်း။<ref>{{Cite web |title=Victoria အမှု တရားမျှတမှုရှိစေရေး တောင်ငူမြို့နေပြည်သူ အင်အား ၃၀၀ ခန့်ဖြင့် စုပေါင်း ဆန္ဒထုတ်ဖော် |url=https://news-eleven.com/article/121488 |access-date=2026-04-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my |archive-date=8 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708103127/https://news-eleven.com/article/121488 |url-status=dead }}</ref> |- | [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေး]] || ၈ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၁,၀၀၀ ခန့် || [[မဟာအောင်မြေမြို့နယ်]] ၆၆ လမ်းမှ မနော်ရမ္မံကွင်းအထိ ဆန္ဒပြခြင်း။ သုံးဘီးကား ၈၀ ခန့်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် သက်ငယ်မုဒိန်း ပပျောက်ရေး တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ဗစ်တိုးရီးယားအတွက် အမှုမှန်ပေါ်ပေါက်ရေး မန္တလေးတွင် ဆန္ဒပြ |url=https://burmese.dvb.no/post/336105 |access-date=2026-04-15 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> |- | [[မကွေးမြို့|မကွေး]] || ၁၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၅၀၀ ခန့် || ကန်သာရပ်ကွက် အေးစေတီအနီးမှ စတင်၍ တရားမျှတမှုရရှိရေးနှင့် နောက်ထပ်ဗစ်တိုးရီးယားများ မပေါ်ပေါက်စေရေးအတွက် ဆန္ဒပြခြင်း။<ref>{{Cite web |title=ဗစ်တိုးရီးယားအမှု အမှုမှန်ပေါ်ပေါက်ရေးနှင့် ပတ်သက်၍ မကွေး၊ ပုသိမ်၊ ဘားအံ၊ လားရှိုးနှင့် ပခုက္ကူမြို့တွင် ဆန္ဒထုတ်ဖော် |url=https://news-eleven.com/article/122624 |access-date=2026-04-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716034223/https://news-eleven.com/article/122624 |url-status=dead }}</ref> |- | [[ပုသိမ်မြို့|ပုသိမ်]] || ၁၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၂,၀၀၀ ခန့် || အမှုမှန်ပေါ်ပေါက်ရေးနှင့် ကလေးသူငယ်များ လုံခြုံသည့် ပတ်ဝန်းကျင်ရရှိရေးအတွက် ဆန္ဒထုတ်ဖော်ခြင်း |- | [[ဘားအံမြို့|ဘားအံ]] || ၁၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၁၀၀ ခန့် || ဗစ်တိုးရီးယားအတွက် တရားမျှတမှုရရှိရေးနှင့် ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်သော တရားစီရင်ရေးအတွက် ဆန္ဒထုတ်ဖော်ခြင်း။ |- | [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] || ၁၄ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ || ၂၀၀ ခန့် || တရားမျှတမှုရရှိရေးနှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးအတွက် ဆန္ဒထုတ်ဖော်ခြင်း။ |} ==နောက်ပိုင်းဖြစ်ရပ်များ == အစိုးရမှ နေပြည်တော်ရှိ မူကြိုကျောင်း ၇ ကျောင်းကို ခေတ္တပိတ်ခဲ့သည်။ အင်တာနက်သုံးစွဲသူအများစုသည် မိန်းကလေးငယ်တစ်ဦး၏ အရိပ်ပုံစံပါရှိသော ပုံတွင် "Justice for Victoria"ဟု ခေါင်းစဉ်တပ်ထားသော ပုံကို [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] profile picture အဖြစ်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး အမှုအတွက် တရားမျှတမှုကို ပါဝင်တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="STNurseryShutdown">{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/myanmar-shuts-nurseries-makes-arrest-in-rape-of-2-year-old|title=Myanmar shuts nurseries, makes arrest in rape of 2-year-old|date=4 July 2019|work=Straits Times|language=en-US}}</ref> လူမှုကွန်ယက် အထူးသဖြင့် Facebook ပေါ်တွင် ပြည်သူအများမှ အစိုးရအနေဖြင့် ပါဝင်ရန်တောင်းဆိုခဲ့ကြပြီး အစိုးရဘက်မှလည်း အမှန်တရားပေါ်ထွက်လာစေရန် ကတိပြုခဲ့သည်။ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်းဦးစီးဌာန]] သည် နေပြည်တော်တစ်ဝှမ်း Wisdom Hill အပါအဝင် မူကြိုကျောင်း ၁၀ ကျောင်းကို တည်ထောင်ခွင့်ပြုမိန့်မရှိဘဲ ဖွင့်လှစ်ထားသည့်အတွက် ပိတ်ပစ်ရန် ညွှန်ကြားချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref name="Irrawaddy">{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/govt-pledges-truth-will-revealed-toddler-rape-case.html|title=Govt Pledges Truth will be Revealed in Toddler Rape Case|date=2 July 2019|work=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist|2}} [[Category:ရာဇဝတ်မှုများ]] hvb8kjcoy5xbicqlqjrfxxoaqtw15ai 0 129585 1037957 954877 2026-06-13T13:56:24Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037957 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = အမှတ် (၁) သံမဏိစက်ရုံ (မြင်းခြံ) | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ | pushpin_map_caption = စက်ရုံတည်နေရာ | pushpin_mapsize = 300 | coordinates = {{coord|20.7440762|95.3773929|region:MM|display=inline,title|format=dms}} | P-code = }} '''အမှတ် (၁) သံမဏိစက်ရုံ (မြင်းခြံ)''' သည် [[အမှတ်(၁) အကြီးစားစက်မှုလုပ်ငန်း]]၊ [[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန|စက်မှုဝန်ကြီးဌာန]]အောက်ရှိ အစိုးရလက်အောက်ခံ စက်ရုံဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်-မြင်းခြံကားလမ်း မိုင်တိုင် ၄၅၀ ၏ အနောက်ဘက် ၃ မိုင်ခွဲခန့်အကွာတွင် ရှိသည်။ စက်ရုံဧရိယာမှာ ၇၉၅ ဧက ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://industry.gov.mm/industry/84 |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=14 November 2025 |archive-date=16 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916014036/https://www.industry.gov.mm/industry/84 |url-status=dead }}</ref> == နောက်ခံသမိုင်း == ၂၀၀၄ ခု၊ နိုဝင်ဘာလတွင် အီတလီကုမ္ပဏီ (Danienli Co. Ltd.) နှင့် မြန်မာမှ မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်းတို့ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ကြသည်။ အီတလီဘက်မှ နည်းပညာစိုက်ပြီး မြန်မာဘက်မှ အရင်းစိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အရင်းအတွက် တရုပ်ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် (China Development Bank) မှ ယူရို သန်း ၁၁၀၀ ချေးသည်။ ၂၁-၃-၂၀၁၀ နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] အတွင်းရေးမှူး(၁) စစ်ထောက်ချုပ် [[တင်အောင်မြင့်ဦး၊ ဦး (သီဟသူရ)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးသီဟသူရတင်အောင်မြင့်ဦး]] တက်ရောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် သံမဏိစက်ရုံလုပ်ငန်းများ တည်ထောင်ရေးနှင့် ပတ်သက်၍ လွတ်လပ်ရေးမရမီ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဦးစီးသော ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဆိုရန်တိုဗီလာအမျိုးသားစီမံကိန်း ရေးဆွဲစဉ်ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး သံနှင့်သံမဏိလုပ်ငန်းများ ထူထောင်ရေး ရေရှည်မျှော်မှန်း ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ပြည်တွင်းတူးဖော်ရရှိနိုင်သည့် တွင်းထွက်သယံဇာတ ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများကို အခြေခံ၍ သံနှင့်သံမဏိလုပ်ငန်းများ တည်ထောင်ရန် အစီအစဉ်များ ချမှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် တွင်းထွက်သယံဇာတ စူးစမ်းလေ့လာမှုကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး အဓိကကုန်ကြမ်းဖြစ်သည့် သံသတ္တုရိုင်းနှင့် ကျောက်မီးသွေးအား အရည်အသွေးနှင့် ပမာဏဦးစားပေး ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အနောက်ဂျာမဏီအစိုးရ၏ အကူအညီဖြင့် ၁၉၅၆ ခုနှစ်၊ ၁၉၅၈-၁၉၅၉ ခုနှစ်များတွင် ပဏာမဘူမိဗေဒလေ့လာမှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၁-၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် အနောက်ဂျာမဏီမှ Krupp Co.,Ltd နှင့် မြန်မာနိုင်ငံဘူမိဗေဒဌာနတို့ ပူးပေါင်းပြီး အသေးစိတ် ဘူမိဗေဒတိုင်းတာမှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ပင်းပက်သံသတ္တုရိုင်းနှင့် ကလေးဝကျောက်မီးသွေးကို အခြေခံပြီး အကြီးစားသံမဏိစက်ရုံတစ်ခုကို မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံမြို့အနီး ဆီမီးခုံတွင် တည်ဆောက်အကောင်အထည်ဖော်ရန် စဉ်းစားခဲ့ကြသည်။ သို့ရာတွင် ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုငွေကြေးများပြားခြင်း၊ ကုန်ကြမ်းများ၏ တည်နေရာအရ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အခက်အခဲရှိခြင်းတို့ကြောင့် ရေရှည်မျှော်မှန်းချက်အဖြစ်သာ ထားရှိနိုင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် သံရိုင်းများကို စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် သတ္တုသိုက် သုံးခုရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ ပြင်ဦးလွင် (ကျားတွင်းရေ) ဒေသမှ သံရိုင်းတန်ချိန် သုံးသန်းခန့်ရှိသော သတ္တုသိုက်ဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် သံမဏိစက်ရုံ (ပြင်ဦးလွင်)ကို တည်ဆောက်ပြီး ထုတ်လုပ်လျက်ရှိသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ တောင်ကြီးမြို့နယ်နှင့် ဟိုပုံးမြို့နယ်အစပ်မှ ပင်းပက်ဒေသ၌ သံရိုင်းတန်ချိန်သန်း ၇၀ ခန့်ရှိပြီး [[အမှတ် (၂) သံမဏိစက်ရုံ (ပင်းပက်)]]ကို တည်ဆောက်နေပြီး ထုတ်လုပ်နိုင်ရန် ဆောက်ရွက်လျက်ရှိသည်။ တတိယတစ်ခုမှာ ဖားကန့်မြို့နယ် ကသိုဏ်းတောင်ဒေသ၌ လေ့လာတိုင်းထွာမှုများအရ သံရိုင်းတန်ချိန်သန်း ၂၃၀ ခန့်ရှိသည်။<ref>https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/DocsMirror/Mirror2010-03-22.pdf</ref> အမှတ်(၁) သံမဏိစက်ရုံ(မြင်းခြံ)အတွက် လိုအပ်သော ကုန်ကြမ်းများအဖြစ် [[အမှတ် (၂) သံမဏိစက်ရုံ (ပင်းပက်)]]မှ ထုတ်လုပ်သော သံစိမ်း (Pig Iron) များ၊ သင်္ဘောဖျက်စက်ရုံ(သီလဝါ)မှ ပေးပို့သော သံထည်ပျက် (Scrap)များနှင့် အရည်ကြိုကားဟောင်း သံထည်ပျက်များကို အသုံးပြုမည်ဖြစ်သည်။ ရရှိလာသော ကုန်ကြမ်းများကို သံမဏိချောင်းကြီးများ (Billet)အဖြစ် ထပ်ဆင့်ထုတ်လုပ်ပြီး သံမဏိစက်ရုံ(ကျောက်စွယ်ကျိုး)ကို ပေးပို့မည်ဖြစ်သကဲ့သို့ သံမဏိပြား (Slab)များအဖြစ်ထုတ်လုပ်ပြီး သံမဏိစက်ရုံ (မြောင်းတကာ)သို့ ပေးပို့သွားမည်ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ ကုန်ကြမ်း/ကုန်ချောများကို သယ်ယူပို့ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် ရထားလမ်းများကို စက်ရုံများအရောက် အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ထားပြီး [[မြန်မာ့ မီးရထား|မြန်မာ့မီးရထား]]က သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။ လမ်းအရှည် ၁၅ မိုင်ခန့်ရှိပင်းပက်-နောင်ကား ရထားလမ်းစီမံကိန်းကို ၂၀၂၂ခုနှစ်တွင် စတင်ဖောက်လုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/8409-2022-10-25-08-57-37 |access-date=27 October 2022 |archive-date=27 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027124800/https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/8409-2022-10-25-08-57-37 }}</ref> ၂၃-၁၀-၂-၂၀၂၃ နေ့တွင် အဆင့်မြှင့်တင်ထားသော ရွှေညောင်-တောင်ကြီး ရထားလမ်းပိုင်းနှင့် တောင်ကြီး-ပင်းပက် ရထားလမ်းပိုင်းတို့ကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>https://news-eleven.com/article/255595</ref> စက်ရုံမှ တစ်နှစ်လျှင် Steel Billets တန်ချိန် နှစ်သိန်းနှင့် Steel Slabs တန်ချိန် ငါးသောင်းတို့ကို ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။ သံမဏိချောင်း Billet နှင့် သံမဏိပြား Slab ထုတ်လုပ်ရုံသာမကဘဲ သံမဏိပြား Slab မှ ထပ်မံပြီး Finished Products များအဖြစ် Hot Roll Sheet, Cold Roll Sheet, Colour Sheet အရွယ်အစားမျိုးစုံနှင့် သွပ်ရည်စိမ် သွပ်ပြားများ၊ ရထားသံလမ်းများအထိ ထုတ်လုပ်သွားရန်အတွက် စက်ရုံကို ထပ်မံတိုးချဲ့တည်ဆောက်ရန် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ နောင်တွင် ကသိုဏ်းတောင်မှရသည့် သံရိုင်းများကို သံစိမ်း Pig Iron များအဖြစ် ထုတ်လုပ်ပြီးနောက် သံမဏိစက်ရုံ (မြင်းခြံ)ကို နှစ်စဉ်တန်ချိန်နှစ်သိန်း ထုတ်လုပ်ရာမှ တန်ချိန်လေးသိန်းမှ ငါးသိန်းအထိ တိုးမြှင့်ထုတ်လုပ်သွားနိုင်အောင် ဆက်လက်တိုးချဲ့သွားမည်ဖြစ်သည်။<ref>https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/DocsMirror/Mirror2010-03-22.pdf</ref> စက်ရုံတည်ဆောက်ရေးနှင့် ပစ္စည်းတင်သွင်းရေးအတွက် အာရှမတ္တယ် (Asia Metal)၊ အေးရှားဝေါ၊ ကေတီကေ (KTK)၊ အမ်စီအမ် (Myanmar Chemical & Machinery Co.) နှင့် မြန်မာမဟာထွန်း ကုမ္ပဏီ ၅ ခုကို လုပ်စေသည်။ ၂၀၁၂ ခု၊ အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်တွင် စက်မှု (၁) လက်အောက်သို့ ရောက်လာသည်။ ရောက်လာသည်နှင့် သံမဏိစက်ရုံ ၂ ရုံအတွက် သန်း ၅၀၀၀၀၀ လိုကြောင်း ရန်ပုံငွေ တောင်းသည်။ <ref>(၂၀၁၂ နိုဝင်ဘာ ၁၆) "[https://www.rfa.org/burmese/news/industries-ministry-request-bill-11162012090849.html သံမဏိစက်ရုံ ၂ ရုံအတွက် ကျပ် ဘီလီယံ ၅၀၀ လိုငွေတောင်း"။ လွတ်လပ်တဲ့ အာရှအသံ]။</ref> == ရပ်သင့်လား ဆက်သင့်လား အခြင်းများရခြင်း == ၂၀၁၇ ခု၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်တွင် အရှုံးပေါ်နေသော အစိုးရလုပ်ငန်းများကို ရပ်ရန်ဆုံးဖြတ်ရာ မြင်းခြံ သံမဏိစက်ရုံပါ ပါလေသည်။ သို့သော် နောက်နှစ်ရန်ပုံငွေအတွက် စက်စမ်းစရိတ်ဟူ၍ သန်း ၄၃၀၀ ခန့် တောင်းလာသည်။ ရပ်ခိုင်းပါလျက် စက်စမ်းစရိတ်မှာ အခြေအမြစ်မရှိကြောင်း ဆွေးနွေးရာ လျှပ်စစ်ဝန်ကြီးဌာနသို့ ပေးရန် ဓာတ်အားခကြွေးနှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနသို့ပေးရန် ဓာတ်ငွေ့ဖိုးကြွေးများဖြစ်ကြောင်း စက်မှုဝန်ကြီး ဦးခင်မောင်ချိုက ရှင်းသည်။ <ref>(၂၀၁၇ နို ၁၀) "[https://news-eleven.com/news/21310 ကြွေးကျန်များပေးရန် တောင်းခံခြင်းဖြစ်ကြောင်း စက်မှုဝန်ကြီး ရှင်းလင်း]"။ News Eleven။</ref> သို့သော် လွှတ်တော်က မပေး။ <ref>စွမ်းရဲထွဋ် (၂၀၁၇ နို ၁၁) "[https://myanmar.mmtimes.com/news/103554.html သံမဏိစက်ရုံ (မြင်းခြံ) စမ်းသပ်လည်ပတ်ရန် စရိတ်တောင်းခံမှု ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ငြင်းပယ်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221094751/https://myanmar.mmtimes.com/news/103554.html |date=21 February 2020 }}"။ မြန်မာတိုင်းမ်။</ref> ငွေ သန်း ၅၅၃၀၀၀ ကျော် ရင်းထားပြီး အဆင့် ၂ အထိ ရောက်ပြီဖြစ်၍ ဆက်လုပ်သင့်ကြောင်း စက်မှုဝန်ကြီးက ဆိုသည်။ <ref>မိုးမိုး (၂၀၁၈ မတ် ၂၂) "[https://burma.irrawaddy.com/news/2018/03/22/154669.html မြင်းခြံ သံမဏိစက်ရုံ ရပ်ထားပါက သမိုင်းမှတ်တမ်း အဖြစ် ကျန်ရစ်မည်ဟု စက်မှုဝန်ကြီးပြော]"။ ဧရာဝတီ။</ref> ၂၀၁၉ ခု၊ ဩဂုတ်လတွင် သန်း ၉၅၀၀ ကျော် တောင်းပြန်သည်။ ၂၀၁၆ ခုက မြန်မာကုမ္ပဏီများအား ပေးရမည့်အကြွေးဖြစ်ကြောင်း ခေါင်းစဉ်ပြသည်။ <ref>ထက်နိုင်ဇော် (၂၀၁၉ စက် ၂) "[https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/02/202711.html ၉၅၀၉ သန်းကို ပေးရန် ရန်ပုံငွေစိစစ်ရေးက ခွင့်ပြု၍ အငြင်းပွားကြ]"။ ဧရာဝတီ။ </ref> အဆိုပါကြွေးမှာ တင်ဒါဝင်ကုမ္ပဏီများအတွက်သာ ဖြစ်ပြီး မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်းကို ပေးရမည့် သန်း ၉၀၀၀ ကို စက်မှုဝန်ကြီးဌာနက တမင်ချန်ထားကြောင်း မင်းကင်းအမတ် ဦးမောင်မြင့်က ထောက်ပြသည်။ <ref>(၂၀၁၉ စက်တင်ဘာ ၁၃) "[https://www.khitthitnews.com/2019/09/%E1%80%9B%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B1%E1%80%AC-%E1%80%A1%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8.html ရပ်ဆိုင်းလိုက်သော အစိုးရသံမဏိစက်ရုံထံမှ စစ်တပ် MEC က ကျပ် ၉ ဘီလီယံ ရရန်ရှိဟုဆိုကာ လွှတ်တော်တွင် USDP အမတ်က အကြွေးတောင်း]{{Dead link|date=March 2021 }}"။ ရန်ကုန် ခေတ်သစ် မီဒီယာ။</ref> ၂၀၁၆ ခုကပင် ရန်ပုံငွေမလောက်ဟူ၍ ကုမ္ပဏီများကို စိုက်လုပ်ခိုင်းထားကြောင်း တင်ဒါဝင်ကုမ္ပဏီများအနက် တခုဖြစ်သော မြန်မာမဟာထွန်းမှ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးဝဏ္ဏထွန်းက ဖွင့်ဟသည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်၊ ဇန်နဝါရီလ ၉ ရက်တွင် စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဒုဝန်ကြီး ဒေါက်တာ မင်းရဲပိုင်ဟိန်းကို ဥက္ကဋ္ဌခန့်ကာ စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးကော်မတီဖွဲ့ကာ စက်ရုံအား ဆက်လည်ရန်သင့်မသင့် စစ်နေသည်။ ဧပြီလမတိုင်မီ အဆုံးအဖြတ်ရရန် ရည်မှန်းကြောင်း ဥက္ကဋ္ဌက ဆိုသည်။ <ref>စည်သူ (၂၀၂၀ ဇန် ၁၁) "[https://news-eleven.com/article/153832 မြင်းခြံနှင့်ပင်းပက် သံမဏိစက်ရုံလုပ်ငန်းနှစ်ခုတွင် တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများနှင့်ပတ်သက်၍ စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းများ ဆောင်ရွက်ရန် နိုင်ငံတော်သမ္မတကဖွဲ့စည်းထားသည့် စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး ကော်မတီအနေဖြင့် ဧပြီမတိုင်မီ လုပ်ငန်းများ ပြီးစီးအောင်ဆောင်ရွက်ရန် ရည်မှန်းထားဟုဆို]"။ News Eleven။</ref> ဇန်နဝါရီလ ၁၇ ရက်တွင် စက်ရုံရှိ အစိတ်အပိုင်းများကို ရောင်းရန် တင်ဒါခေါ်သည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် တရုပ်ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်သို့ ပြန်ဆပ်ရမည်မှာ အတိုးပါထည့်တွက်လျှင် ယူရို သန်း ၁၆၀၀ ခန့် ရှိမည်ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခု၊ စက်တင်ဘာလအထိ ပေးထားသော တိုးရင်းပေါင်းမှာ ယူရို ၁၃၇ သန်းသာ ရှိသေးသဖြင့် စက်ရုံ လည်သည်ဖြစ်စေ၊ မလည်သည်ဖြစ်စေ တရုပ်ဘဏ်အား တရက်လျှင် သိန်း ၅၀၀၀ ခန့် ပေးနေရခြင်းပင် ဖြစ်ကြောင်း မန္တလေးတိုင်း စက်မှုဝန်ကြီး ဦးဇာနည်အောင်က ဆိုသည်။ သို့ဖြင့် ဝေဖန်သံများ ညံလာသည်။ == ထုတ်လုပ်မှုစွမ်းရည် == ဝန်ထမ်းအင်အား ၆၆၄ ဦး (အရာထမ်း ၃၀၊ အမှုထမ်း ၆၃၄) ဖြင့် လည်ပတ်နေသည်။ == ကိုးကား == <references /> dlg52mkhy5yy0tprltj1lg33xb2f0cf 0 137785 1038048 656784 2026-06-13T22:21:22Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1038048 wikitext text/x-wiki '''မြောက်ကျောင်းတော်ကြီးစာသင်တိုက် ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[နိဗ္ဗာန်ရွာ၊ ကဝမြို့နယ်|နိဗ္ဗာန်ရွာ]]တွင် တည်ရှိသည့် ရှေးဟောင်းဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="xinhuamm">{{Cite web |title=Xinhua Myanmar - နှစ်ပေါင်း ၂ဝဝ ကျော် သက်တမ်းရှိသော မြောက်ကျောင်းတော်ကြီး စာသင်တိုက်ကို ရှေးဟောင်း အထိမ်းအမှတ် တည်ရှိရာဇုန် အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဆောင်ရွက်<!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --> |url=http://xinhuamyanmar.com/myanmar/culture-entertainment/4107-2016-04-27-05-57-28 |accessdate=23 July 2020 |archivedate=23 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723053215/http://xinhuamyanmar.com/myanmar/culture-entertainment/4107-2016-04-27-05-57-28 }}</ref> ==မြောက်ကျောင်းတော်ကြီးစာသင်တိုက်== ကျောင်းတော်ကြီးသည် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်သက်တမ်းရှိပြီး ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးဥတ္တမက စတင်ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ နှစ်ထပ် ရှိပြီး ကျွန်းတိုင်လုံးပေါင်း ၁၂၀ ကျော်ဖြင့် ဆောက်လုပ်ထားသည်။ ကျောင်းတော်၏ အပေါ်ထပ်နံရံတွင် ဗုဒ္ဓဝင်များကို ပန်းကနုတ်များဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားသည်ကို လေ့လာနိုင်သည်။<ref name="xinhuamm"/> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်းများ]] h0d3rw5fgl3aaho8u5zqfxrccts0bo6 0 140973 1038216 1033006 2026-06-14T06:53:46Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-၀ေ +ဝေ) 1038216 wikitext text/x-wiki အယ်လ်နီညို-တောင်ပိုင်းလှုပ်ရှားမှု ('''El Niño–Southern Oscillation''', အတိုကောက်အားဖြင့် '''ENSO'''၊ '''El Niño''') ဆိုသည်မှာ [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]တွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော သဘာဝဖြစ်စဉ်တစ်ခုကို ခေါ်ဆိုသည့် ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အယ်လ်နီညို (El Niño) နှင့် လာနီညာ (La Niña) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ [[စပိန်ဘာသာစကား]]ဖြင့် ၎င်းတို့သည် "ယောက်ျားလေး" နှင့် "မိန်းကလေး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အယ်လ်နီညို (El Niño) ဆိုသည်မှာ အစွန်းရောက်သဘာဝဘေးတစ်ခုဖြစ်ပြီး အလွန် ပူနွေးခြောက်သွေ့သည့်ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဟု အကြမ်းဖျင်းမှတ်သားနိုင်သည်။ တိတိကျကျဆိုရလျှင် အယ်လ်နီညိုသည် အပူပိုင်းပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ (Tropical Pacific Ocean) ၏ ရေမျက်နှာပြင်တွင် ပင်လယ်ရေအပူချိန် မြင့်တက်လာသောအခါ ဖြစ်ပွားတတ်သည်။ [[တောင်အမေရိက]]တိုက်၏အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံများ ဖြစ်သည့် [[အီကွေဒေါနိုင်ငံ|အီကွေဒေါ]]နှင့် [[ပီရူးနိုင်ငံ]]များဆီကို ခရစ်စမတ်ကာလတွင် တိုးဝင်လာတတ်ကြသော အားပျော့သည့် ပင်လယ်ရေပူစီးကြောင်းများကို ဒေသခံတံငါသည်များက ခေါ်ဝေါ်ထားသောအမည်ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတွင် ဤဖြစ်စဉ်သည် နှစ်နှစ်မှ ငါးနှစ် (သို့မဟုတ်) ငါးနှစ်မှ ခုနစ်နှစ်အတွင်း တစ်ကြိမ်ခန့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ ယခုနောက်ပိုင်းတွင် နှစ်နှစ် သုံးနှစ်အတွင်းလည်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ အဆိုပါ ရေပူစီးကြောင်းသည် ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်မှ တစ်လ သို့မဟုတ် တစ်လထက်ပို၍သာ ကြာမြင့်တတ်သော်လည်း၊ သုံးနှစ်မှ ခုနစ်နှစ်တစ်ကြိမ်တွင်မူ အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်သည် လပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်သည် အားကောင်းပါက တောင်အမေရိကနိုင်ငံများမှတစ်ဆင့် တစ်ကမ္ဘာလုံး ပျံ့နှံ့ဖြစ်တည်တတ်ပြီး ရာသီဥတုဖောက်ပြန်မှုများ ပြင်းထန်လာတတ်သည်။ များသောအားဖြင့် အပူချိန်လွန်ကဲခြင်း၊ တောမီးလောင်ကျွမ်းခြင်း၊ မိုးခေါင်လွန်းခြင်း၊ သောက်သုံးရေရှားပါးခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။ ဩစတြေးလျနှင့် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများတွင် မိုးခေါင်ရေရှားမှုများ ကြုံတွေ့ရနိုင်သော်လည်း၊ ပီရူးနိုင်ငံ၏ သဲကန္တာရများတွင်မူ အချိန်အခါမဟုတ် မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းပြီး ရေကြီးရေလျှံမှုများ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ အရှေ့အာဖရိကတွင်မူ ဤဖြစ်စဉ်နှစ်ရပ်စလုံးကို ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။ လာနီညာ (La Niña) ဖြစ်စဉ်တွင်မူ ရာသီဥတုပုံစံများသည် အယ်လ်နီညိုနှင့် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သွားတတ်သည်။ {{multiple image | total_width = 500 | width1 = | image1 = NOAA_Nino.jpg | alt1 = Impacts of El Niño on climate | caption1 = | width2 = | image2 = NOAA_Nina.jpg | alt2 = Impacts of La Niña on climate | caption2 = | footer_background = <!-- footer background as a 'hex triplet' web color prefixed by # e.g. #FFFFFF --> | footer_align = | footer = အယ်လ်နီညို (El Niño) နှင့် လာနီညာ (La Niña) ဖြစ်စဉ်များအတွင်း အပူချိန်နှင့် မိုးရေချိန် ပြောင်းလဲမှုများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူညီကြဘဲ၊ ရာသီအလိုက်လည်း ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Wald |first1=Lucien |title=Fundamentals of solar radiation |date=2021 |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |isbn=978-0-367-72588-4 |chapter=Definitions of time: from year to second}}</ref> }} == သိပ္ပံနည်းကျ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုနှင့် တောင်ပိုင်းလှုပ်ရှားမှုညွှန်းကိန်း == တောင်ပိုင်းလှုပ်ရှားမှု (Southern Oscillation) ကို ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဆာ ဂီလ်ဘတ် ဝေါ်ကာ (Sir Gilbert Walker) က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာနှင့် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာအကြား လေထုဖိအား၏ "လွှဲချက်" (seesaw) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] [[ဒါဝင်မြို့]] (Darwin) နှင့် တောင်ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာရှိ တဟီတီကျွန်း (Tahiti) ဟူသော နေရာနှစ်ခုတွင် တိုင်းတာရရှိသည့် လေထုဖိအားများအကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွှယ်မှု ရှိနေသည်။ တောင်ပိုင်းလှုပ်ရှားမှုညွှန်းကိန်း (SOI) ဆိုသည်မှာ တဟီတီကျွန်းနှင့် ဒါဝင်မြို့တို့တွင် တိုင်းတာရရှိသော ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် လေထုဖိအား ကွာခြားချက်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=About Sir Gilbert Walker |url=http://www.walker-institute.ac.uk/about/sir_gilbert.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070712221038/http://www.walker-institute.ac.uk/about/sir_gilbert.htm |archive-date=12 July 2007 |accessdate=21 January 2011 |work=walker-institute.ac.uk}}</ref> [[အီကွေတာ]]အနီးရှိ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အလယ်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်းတို့၏ ပျမ်းမျှပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အပူချိန်သည် နှစ်စဉ်ရာသီစက်ဝန်းမှ မည်မျှသွေဖည်နေသည်ကိုမူ Cold Tongue (CT) ညွှန်းကိန်းဖြင့် တိုင်းတာသည်။ ဤတိုင်းတာချက်နှစ်ခုသည် ပြောင်းပြန်ဆက်နွှယ်နေသောကြောင့် အနှုတ်လက္ခဏာပြသော SOI ညွှန်းကိန်းသည် အယ်လ်နီညိုဟု လူသိများသည့် ပုံမှန်မဟုတ်သော သမုဒ္ဒရာရေနွေးစီးကြောင်းနှင့်အတူ ဒွန်တွဲနေလေ့ရှိသည်။ ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းတွင် အယ်လ်နီညိုနှင့် တောင်ပိုင်းလှုပ်ရှားမှုတို့သည် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထင်ရှားလာခဲ့ပြီးနောက်၊ ဤအကြီးစားရာသီဥတုဖြစ်စဉ်ကို ဖော်ပြရန် ENSO ဟူသော အတိုကောက်စာလုံးကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ == သမိုင်းတစ်လျှောက် ပြင်းထန်သော အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်များနှင့် ထိခိုက်မှုများ == တစ်ဖက်တွင်လည်း လာနီညာဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဩစတြေးလျအရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသို့ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းခဲ့ပြီး ၂၀၁၀-၂၀၁၁ ခုနှစ် ကွင်းစလန်း (Queensland) ရေကြီးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ၏ အခြားသော ရေကြီးမှုကြီးများသည်လည်း ၁၉၁၆၊ ၁၉၁၇၊ ၁၉၅၀၊ ၁၉၅၄-၁၉၅၆ နှင့် ၁၉၇၃-၁၉၇၅ ခုနှစ်များအတွင်း လာနီညာဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပွားချိန်၌သာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀-၂၀၁၁ ကွင်းစလန်းရေကြီးမှုကြောင့် ဆုံးရှုံးမှုတန်ဖိုးမှာ ဩစတြေးလျဒေါ်လာ ဘီလီယံ ၃၀ ခန့် ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Counting cost of Queensland floods |url=http://www.news.com.au/business/counting-cost-of-queensland-floods/story-e6frfm1i-1225988393452 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119172948/http://www.news.com.au/business/counting-cost-of-queensland-floods/story-e6frfm1i-1225988393452 |archive-date=19 January 2011 |accessdate=21 January 2011 |work=News Corp Australia}}</ref> ၁၉၈၂-၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့်အယ်လ်နီညိုသည် အင်အားပြင်းထန်ခဲ့သည်။ လွန်ကဲပြင်းထန်သောရာသီဥတုဖောက်ပြန်မှုများကို ကမ္ဘာအနှံ့ထိတ်လန့်ဖွယ်ရာ တွေ့ကြုံခံစားခဲ့ကြရသည်။ ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ်နှင့် ၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ်များမတိုင်မီ ငါးနှစ်မှ ခုနစ်နှစ်တစ်ခါလောက်သာဖြစ်တတ်သည့်အယ်လ်နီညိုသည် ၁၉၈ဝ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်း နှစ်နှစ်မှ သုံးနှစ်တစ်ခါခန့်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အထိ ကာလအတွင်း ပူပြင်းခြောက်သွေ့သော ကာလတစ်ခုအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၇-၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် အယ်လ်နီညိုသည် အဆိုးရွားဆုံးအပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်လာခဲ့သဖြင့် တစ်ကမ္ဘာလုံး အလူးအလဲခံစားခဲ့ကြရသည်။ ယင်းအယ်လ်နီညိုကြောင့် အထွေထွေအရပ်ရပ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုတန်ဖိုး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၄ ဘီလီယံ ရှိခဲ့သည်။ သေဆုံးသူပေါင်း ၂၄ဝဝဝ၊ ဒဏ်ရာရရှိသူပေါင်း ၅၃၃ဝဝဝ၊ ရွှေ့ပြောင်းသူပေါင်း ခြောက်သန်း၊ ထိခိုက်သူပေါင်း ၁၁၁ သန်းနှင့် ထိခိုက်သော မြေဧကပေါင်း ၅၆ သန်းရှိခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်စဉ်များကြောင့် အယ်လ်နီညိုကို ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသားများက ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ခဲ့ကြပြီး အယ်လ်နီညိုကို ခုခံကာကွယ်နိုင်ရန် တတ်နိုင်သလောက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် လာနီညာဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရေကြီးမှုများ == ထိုကဲ့သို့ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများတွင် အယ်လ်နီညိုကို ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့နေရချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၇-၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့ကြီး ၁၈ မြို့တွင် အပူချိန်အမြင့်ဆုံး စံချိန်သစ်များတင်ခဲ့သည်။ မြို့ကြီး ၁၅ မြို့တွင် မိုးရေချိန်အနည်းဆုံး စံချိန်သစ်များ တင်ခဲ့သည်။ ၂ဝ၁၅-၂ဝ၁၆ ကာလအတွင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အားကောင်းသော အယ်လ်နီညိုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် စံချိန်တင်ပူပြင်းခြောက်သွေ့မှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး အယ်လ်နီညိုအန္တရာယ်ကာကွယ်ရေးကို လွှတ်တော်တွင်ဆွေးနွေးရသည်အထိ အခက်အခဲကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |last=Eleven Broadcasting |date=2016-02-23 |title=အယ္လ္နီညိဳ အက်ိဳးသက္ေရာက္မႈေၾကာင့္ ျဖစ္လာႏိုင္ေသာ သဘာဝေဘးအႏၱရာယ္ႏွင့္ပတ္သက္ေသာအေရးႀကီးအဆို.... |url=https://www.youtube.com/watch?v=1qIhnT_8P84 |access-date=2026-05-22}}</ref>၂ဝ၁၆ ခုနှစ်အတွင်း စံချိန်တင်မီးလောင်ကျွမ်းမှုများ၊ ပူပြင်းခြောက်သွေ့မှုနှင့်တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်သောရောဂါများ၊ သောက်သုံးရေရှားပါးမှုများနှင့်လည်း ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:မိုးလေဝသ]] nssybc2mn8ffkhrpoyn8ueqqhev0ocv 0 152728 1037987 949171 2026-06-13T15:32:04Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037987 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = ပါမောက္ခ ဒေါက်တာ |name = အေးမောင်ဟန် |honorific-suffix = | native_name = | native_name_lang = my |image = | image_size = 240px |alt = |caption = |office = ပါမောက္ခချုပ်၊ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ် (၁)၊ ရန်ကုန်]] |term_start = ၂၅-၀၂-၂၀၀၇ |term_end = ၂၃-၀၉-၂၀၀၉ |predecessor = မျိုးမြင့် |successor = [[ဖေသက်ခင်]] |office2 = ပါမောက္ခ၊ ဌာနမှူး၊ ကလေးကျန်းမာပညာဌာန၊ ဆေးတက္ကသိုလ် (၁)၊ ရန်ကုန် |term_start2 = ၂၅-၀၄-၂၀၀၅ |term_end2 = ၂၄-၀၂-၂၀၀၇ |predecessor2 = [[သိန်းအောင် (ကလေးအထူးကုဆရာဝန်)|သိန်းအောင်]] |successor2 = ခင်ထွေး |office3 = ပါမောက္ခ၊ ဌာနမှူး၊ ကလေးကျန်းမာပညာဌာန၊ ဆေးတက္ကသိုလ် (၂)၊ ရန်ကုန် |term_start3 = ၁၉-၁၁-၂၀၀၄ |term_end3 = ၂၄-၀၄-၂၀၀၅ |predecessor3 = [[သန်းနုရွှေ]] |successor3 = [[ဆင်မြူရယ်ကျော်လှ]] |office4 = ပါမောက္ခ၊ ဌာနမှူး၊ ကလေးကျန်းမာပညာဌာန၊ ဆေးတက္ကသိုလ်၊ မန္တလေး |term_start4 = ၁၄-၀၁-၂၀၀၃ |term_end4 = ၁၈-၁၁-၂၀၀၄ |predecessor4 = |successor4 = | party = | birth_date = <!---{{b-da|DD MM YYYY}}---> | birth_place = | residence = [[မရမ်းကုန်းမြို့နယ်]]၊ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = | ethnicity = | other_names = | known_for = | occupation = အထူးဂုဏ်ထူးဆောင်ပါမောက္ခ၊ ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန် | spouse = သီရိထွန်းမြင့်၊ ဒေါက်တာ | children = ၂ | alma_mater = [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ် (၁)၊ ရန်ကုန်]] }} [[ပါမောက္ခ]] [[ဒေါက်တာ]]'''အေးမောင်ဟန်''' သည် [[ကလေးအထူးကုဆရာဝန်]]ကြီးတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ်အတွင်း Myanmar Times သတင်းဌာနက ဖော်ပြသော ထင်ရှားကျော်ကြားမြန်မာဆရာဝန် ၁၀၀ ဦး စာရင်းတွင် တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>Top docs: 100 prominent names in medical profession, [https://www.mmtimes.com/special-features/196-healthy-living/11399-top-docs-100-prominent-names-in-the-medical-profession.html The Myanmar Times, 18 Aug 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210219151459/https://www.mmtimes.com/special-features/196-healthy-living/11399-top-docs-100-prominent-names-in-the-medical-profession.html |date=19 February 2021 }}</ref> ဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်သည် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ် (၁)၊ ရန်ကုန်]] ၏ [[ပါမောက္ခချုပ်]]အဖြစ် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ပြီး အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=https://um1yangon.edu.mm/en/history-2/ |title=RECTORS OF UNIVERSITY OF MEDICINE (1), YANGON |access-date=9 December 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117034314/https://um1yangon.edu.mm/en/history-2/ |url-status=dead }}</ref>ပါမောက္ခ၊ ဌာနမှူး ([[ကလေးကျန်းမာပညာဌာန]]) တာဝန်များကို [[ဆေးတက္ကသိုလ် (မန္တလေး)|ဆေးတက္ကသိုလ် မန္တလေး]]၊ [[ဆေးတက္ကသိုလ်(၂) ရန်ကုန်#သင်ကြားရေးဌာနများ|ဆေးတက္ကသိုလ်(၂) ရန်ကုန်]] <ref>[[ဆေးတက္ကသိုလ် (၂) ရန်ကုန်]]</ref><ref>https://um2ygn.edu.mm/pediatrics/</ref> နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်တို့တွင်လည်းကောင်း၊ ပါမောက္ခ (ကလေးကျန်းမာပညာဌာန) တာဝန်ကို ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်တွင်လည်းကောင်း ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ကလေးအထူးကုဆရာဝန်ကြီးတာဝန်ကို [[ရန်ကုန်ကလေးဆေးရုံကြီး]]၊ [[မန္တလေးကလေးဆေးရုံကြီး]]နှင့် [[မြောက်‌ဥက္ကလာပဆေးရုံ|မြောက်ဥက္ကလာပ အထွေထွေရောဂါကုဆေးရုံကြီး]]တို့တွင် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၄ ခုနှစ်အထိ [[ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ဒါဆရီဘဂါဝမ်မြို့]] RIPAS Hospital တွင် ကလေးအထူးကုဆရာဝန်ကြီးအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ <ref>[https://hkspra.org/aprig_who.php Dr. Aye Maung Han, RIPAS Hospital]</ref> == ပညာရေး == ပါမောက္ခ ဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်သည် အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း အမှတ် (၁)၊ ဒဂုံ (ယခင် Methodist English High School ) မှ တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းအောင်မြင်ခဲ့ပြီး ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် [[ဆေးပညာဘွဲ့]]၊ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[ကလေးကျန်းမာပညာ]]ဒီပလိုမာဘွဲ့၊ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် [[ဆေးပညာမဟာသိပ္ပံဘွဲ့]] ([[ကလေးကျန်းမာပညာ]]) ၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် [[ဆေးလက်တွေ့ပါရဂူဘွဲ့]] ([[ကလေးကျန်းမာပညာ]]) တို့ကို ဆေးတက္ကသိုလ် (၁)၊ ရန်ကုန်မှ လည်းကောင်း၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် [[:en:Membership of the Royal Colleges of Physicians of the United Kingdom|MRCP (UK)]] ဘွဲ့ကို [[:en:Royal College of Physicians|Royal College of Physicians, UK]] မှလည်းကောင်း ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် FRCP (Edin) ဘွဲ့ကို [[:en:Royal College of Physicians of Edinburgh|Royal College of Physicians of Edinburgh]] မှလည်းကောင်း၊ ၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် FRCPCH ဘွဲ့ကို [[:en:Royal College of Paediatrics and Child Health|Royal College of Paediatrics and Child Health]] မှ လည်းကောင်း ရရှိခဲ့သည်။<ref name="appa">{{cite web|url=http://www.a-p-p-a.org/biography_sheet%20Aye%20Maung%20Han.pdf |title=Aye Maung Han |year=2010 |work=APPA EXECUTIVE COMMITTEE / ADVISORY BOARD MEMBER BIOGRAPHY SHEET |publisher=Asian Pacific Pediatric Association |accessdate=14 December 2020 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303213522/http://www.a-p-p-a.org/biography_sheet%20Aye%20Maung%20Han.pdf |archivedate=3 March 2016 }}</ref> == ဂုဏ်ထူးဆောင်ဆုများ == # Honorary Fellowship Award, Royal College of Paediatrics & Child Health, London (၂၀၁၉)<ref>[https://www.rcpch.ac.uk/sites/default/files/2019-05/final_web_minutes_-_council_oct_18_002.pdf Royal College of Paediatrics and Child Health - BRIEF REPORT OF ITEMS DISCUSSED - COUNCIL: 18 OCTOBER 2018]</ref> (မြန်မာများထဲမှ ပထမဆုံးရရှိခဲ့သူဖြစ်သည်) # ကမ္ဘာ့ဆရာများနေ့ အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ထူးဆောင်ဆု၊ [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] (၂၀၁၇)<ref>{{YouTube| id=f-Sk4f4FDJU |title=၂၀၁၇ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဆရာများနေ့အခမ်းအနား}}</ref> # Outstanding Asian Paediatrician Award, Asian Pacific Paediatric Association (၂၀၀၉) # [[စီမံထူးချွန်ဆု]] (ပထမဆင့်) (၂၀၀၉) == လက်ရှိထမ်းဆောင်နေသော တာဝန်များ == # [[အထူးဂုဏ်ထူးဆောင်ပါမောက္ခ]]၊ ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်<ref>The opening address was delivered by '''Prof. Aye Maung Han''', Chairperson of the Technical Advisory Group for Ministry of Health, Emeritus Professor of University of Medicine, Yangon [https://www.movementdisorders.org/MDS/Regional-Sections/Asian--Oceanian-Section/AOS-Education/Past-Course-Reports/Course-Report-Movement-Disorders-Teaching-Course-2016-Yangon-Myanmar.htm Course Report: Movement Disorders Teaching Course, International Parkinson and Movement Disorder Society, July 7-8, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024043311/http://www.movementdisorders.org/MDS/Regional-Sections/Asian--Oceanian-Section/AOS-Education/Past-Course-Reports/Course-Report-Movement-Disorders-Teaching-Course-2016-Yangon-Myanmar.htm |date=24 October 2017 }}</ref> # ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဝင်၊ [[မြန်မာနိုင်ငံဆေးပညာရှင်အဖွဲ့]]<ref>ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''က Situations where Professional Code has been Breached (International Arena) ကို လည်းကောင်း .... [http://www.avidionshost.com/DMRLM/events201706.php မြန်မာနိုင်ငံဆေးကောင်စီမှကျင်းပသည့် Medical Practitioners' Relationship with Industry Seminar အခမ်းအနားသို့ ကျန်းမာရေးနှင့်အားကစားဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဒေါက်တာမြင့်ထွေးတက်ရောက်ခြင်း၊]{{Dead link|date=September 2024 }} June 2017 Events Department of Medical Research</ref><ref>[http://eyemyanmar.com/myanmar-academy-of-medical-sciences-mams/ Myanmar Academy of Medical Sciences(MAMS), Executive Committee Members.]</ref><ref>'''ပါမောက္ခဒေါက်တာ အေးမောင်ဟန်'''မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများအတွက် ၂၁ ရာစု ဆေးပညာ သင်ကြားရေး ခေါင်းစဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း .......[https://www.mdn.gov.mm/index.php/my/mnmaaniungngnchepnnyaarngaphai-2018-2019-khunc-ncpttlnnymknaacunnnyiiacnnyawesiu-ttkreaak မြန်မာနိုင်ငံဆေးပညာရှင်အဖွဲ့ (၂၀၁၈-၂၀၁၉) ခုနှစ်၊ နှစ်ပတ်လည်မျက်နှာစုံညီအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်၊] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250421213735/https://www.mdn.gov.mm/index.php/my/mnmaaniungngnchepnnyaarngaphai-2018-2019-khunc-ncpttlnnymknaacunnnyiiacnnyawesiu-ttkreaak |date=21 April 2025 }} Myanmar Digital News ၁၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၉</ref> # အကြံပေး၊ [[တပ်မတော်ဆေးတက္ကသိုလ်]] # ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဆေးပညာရပ်ဆိုင်ရာ အကြံပေးအဖွဲ့ (Technical Advisory Group (Clinical Domain)) [[ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန]]<ref>ကျန်းမာရေးနှင့်အားကစားဝန်ကြီး၊ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဒေါက်တာမြင့်ထွေးသည် ယနေ့၊ နံနက်ပိုင်းတွင် ဆေးပညာရပ်ဆိုင်ရာ အကြံပေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သူ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''အား ဗဟန်းမြို့နယ်၊ အနောက်မြင်းပြိုင်ကွင်းလမ်းရှိ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၏ ဧည့်ရိပ်သာ၌ လက်ခံတွေ့ဆုံ၍ .... [https://www.mohs.gov.mm/Main/content/new/%E1%80%A1%E1%80%9C-%E1%80%95-%E1%80%9E%E1%80%84-%E1%80%86%E1%80%9B-%E1%80%9D%E1%80%94-%E1%80%99-%E1%80%80-%E1%80%9A%E1%80%81-%E1%80%91%E1%80%80-%E1%80%95-%E1%80%99-%E1%80%91-%E1%80%9B-%E1%80%80-%E1%80%85-%E1%80%98%E1%80%80-%E1%80%85-%E1%80%9C-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%84-%E1%80%80-%E1%80%95-%E1%80%81-%E1%80%84-%E1%80%A1-%E1%80%96-%E1%80%84-%E1%80%95-%E1%80%99-%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%8A-%E1%80%A1%E1%80%9E-%E1%80%95-%E1%80%8A-%E1%80%9D%E1%80%95-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%9D%E1%80%90-%E1%80%94-%E1%80%84-%E1%80%8A-%E1%80%8A-%E1%80%90-%E1%80%9E-%E1%80%86%E1%80%9B-%E1%80%9D%E1%80%94-%E1%80%99-%E1%80%95-%E1%80%99-%E1%80%91-%E1%80%80-%E1%80%95-%E1%80%9C-%E1%80%85-%E1%80%9B-%E1%80%86-%E1%80%95%E1%80%8A-%E1%80%9B%E1%80%95-%E1%80%86-%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%A1%E1%80%80-%E1%80%95-%E1%80%A1%E1%80%96-%E1%80%A5%E1%80%80-%E1%80%80%E1%80%8C%E1%80%A1-%E1%80%95-%E1%80%8A-%E1%80%91-%E1%80%84-%E1%80%85-%E1%80%9D%E1%80%94-%E1%80%80-%E1%80%9C%E1%80%80-%E1%80%81-%E1%80%90-%E1%80%86-%E1%80%86-%E1%80%94 ဆေးပညာရပ်ဆိုင်ရာ အကြံပေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌအား ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးလက်ခံတွေ့ဆုံဆွေးနွေး၊] ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန၊ ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၉</ref><ref>[https://www.thet.org/wp-content/uploads/2018/02/MUKHA-Stakeholder-Event-Yangon.pdf Summary Report: Myanmar UK Health Alliance Stakeholder Meeting, 9 January 2018, University of Medicine 1, Yangon]</ref> # ဥက္ကဋ္ဌ [[စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်း (ဆေးပညာသင်ကြားရေး)|စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်း]] ပေါ်ပေါက်ရေး ဗဟိုကော်မတီ (Central Committee for Integrated Curriculum Development) ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန<ref>သင်ကြားရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ၊ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''မှ Background and Progress အားရှင်းလင်းတင်ပြခြင်း [https://mohs.gov.mm/Main/content/new/%E1%80%86-%E1%80%90%E1%80%80-%E1%80%80%E1%80%9E-%E1%80%9C-%E1%80%99-%E1%80%99-%E1%80%A1%E1%80%9B%E1%80%8A-%E1%80%A1%E1%80%9E-%E1%80%99-%E1%80%84-%E1%80%99-%E1%80%9E-%E1%80%86-%E1%80%95%E1%80%8A-%E1%80%9B-%E1%80%84-%E1%80%99-%E1%80%99-%E1%80%91-%E1%80%90-%E1%80%94-%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%A1%E1%80%81-%E1%80%81-%E1%80%91-%E1%80%9E-%E1%80%98%E1%80%80-%E1%80%85-%E1%80%95-%E1%80%95-%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%8A-%E1%80%94-%E1%80%90%E1%80%99-integrated-curriculum-%E1%80%A1%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%A1%E1%80%91%E1%80%8A-%E1%80%96-%E1%80%99-%E1%80%86-%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%86-%E1%80%94-%E1%80%95-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%95'ဆေးတက္ကသိုလ်များမှ အရည်အသွေးမြင့်မားသော ဆေးပညာရှင်များ မွေးထုတ်နိုင်ရေး အခြေခံထားသော ဘက်စုံပူးပေါင်းသင်ရိုးညွှန်းတမ်း (INTEGRATED CURRICULUM) အကောင်အထည်ဖော်မှုဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲကျင်းပ၊] ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန၊ ၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၇</ref><ref>Central Committee for Integrated Curriculum Development (CCICD) ၏ ဥက္ကဋ္ဌ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''က ပထမနှစ်မှ စတင်၍ ဘာသာရပ်များကို စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်း (outcome-based integrated curriculum) နှင့် ပတ်သက်၍ ခြုံငုံသုံးသပ်တင်ပြခြင်းကို လည်းကောင်း ... [https://www.burmalibrary.org/docs25/KM%2018.11.2018.pdf ဆေးတက္ကသိုလ်များတွင် မျှော်မှန်းရလဒ်အခြေခံသော စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းပေါ်ပေါက်လာရေး ဆောင်ရွက်နေမှု ရှင်းလင်းပွဲကျင်းပ၊] ကြေးမုံသတင်းစာ ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၈၊​ စာမျက်နှာ ၄</ref><ref>မျှော်မှန်းရလဒ် အခြေခံသော စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ပေါ်ပေါက်ရေး ဗဟိုကော်မတီ (Central Committee for Integrated Curriculum Development (CCICD)) ၏ ဥက္ကဋ္ဌ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''က ......... [https://mohs.gov.mm/Main/content/new/%E1%80%86-%E1%80%90%E1%80%80-%E1%80%80%E1%80%9E-%E1%80%9C-%E1%80%99-%E1%80%90-%E1%80%84-%E1%80%99-%E1%80%99-%E1%80%94-%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%92-%E1%80%A1%E1%80%81-%E1%80%81-%E1%80%9E-%E1%80%85-%E1%80%85%E1%80%8A-%E1%80%81-%E1%80%90-%E1%80%86%E1%80%80-%E1%80%9E%E1%80%84-%E1%80%80-%E1%80%81-%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%8A-%E1%80%94-%E1%80%90%E1%80%99-%E1%80%96-%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%84-%E1%80%80-%E1%80%9C-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%94-%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%86-%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%80%80-%E1%80%95-%E1%80%85-%E1%80%99-%E1%80%9B-%E1%80%84-%E1%80%9C%E1%80%84-%E1%80%86-%E1%80%94-%E1%80%95-%E1%80%9E-%E1%80%95-%E1%80%8A-%E1%80%91-%E1%80%84-%E1%80%85-%E1%80%9D%E1%80%94-%E1%80%80-%E1%80%90%E1%80%80-%E1%80%9B-%E1%80%80 ဆေးတက္ကသိုလ်များတွင် မျှော်မှန်းရလဒ် အခြေခံသော စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းဖြင့် သင်ကြားလေ့ကျင်နိုင်ရေး ဆောင်ရွက်ပြီးစီးမှု ရှင်းလင်းဆွေးနွေးပွဲသို့ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးတက်ရောက်၊] ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန၊ ၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၉</ref><ref>မျှော်မှန်းရလဒ် အခြေခံသောစုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုး ညွှန်းတမ်းပေါ်ပေါက်ရေးဗဟိုကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''က မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြေအနေအရပ်ရပ်နှင့် ကိုက်ညီစေရန်သင်ရိုးညွှန်းတမ်းအား ပြင်ဆင်ရေးဆွဲထားရှိမှုနှင့် ဆေးတက္ကသိုလ် သင်တန်းပညာသင်နှစ် အတန်းအလိုက် စုစည်းချိတ်ဆက် သင်ကြားမည့် ဘာသာရပ်နှင့် သင်ကြားသင်ယူမှုပုံစံများကိုရှင်းလင်းတင်ပြသည်။ [https://www.mdn.gov.mm/my/chettkksiulmaattng-meaamnrld-akhekhnseaa-cucnnykhittchksngkaakhng-sngriunnynttmphng ဆေးတက္ကသိုလ်များတွင် မျှော်မှန်းရလဒ် အခြေခံသော စုစည်းချိတ်ဆက်သင်ကြားခြင်း သင်ရိုးညွှန်းတမ်းဖြင့် သင်ကြားလေ့ကျင်နိုင်ရေး ဆောင်ရွက်ပြီးစီးမှု ရှင်းလင်းဆွေးနွေးပွဲသို့ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဒေါက်တာမြင့်ထွေး တက်ရောက်၊] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250421215849/https://www.mdn.gov.mm/my/chettkksiulmaattng-meaamnrld-akhekhnseaa-cucnnykhittchksngkaakhng-sngriunnynttmphng |date=21 April 2025 }} Myanmar Digital News၊ ၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၉</ref> # ''ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်၊ [[မြန်မာနိုင်ငံဆေးကောင်စီ]]''<ref>[https://www.myanmarmedicalcouncil.org.mm/members-of-the-executive-committee-2016-2020/ Members of the Executive Committee (2016-2020), Myanmar Medical Council]</ref><ref>[https://www.mlis.gov.mm/lsScPop.do?lawordSn=7734 မြန်မာနိုင်ငံဆေးကောင်စီ ဥပဒေအရ မြန်မာနိုင်ငံဆေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်းခြင်း]{{Dead link|date=August 2024 }}</ref> # အဖွဲ့ဝင်၊ ဆေးပညာသင်ကြားရေးနှင့် ကုသရေးလုပ်ငန်းများ စံချိန်စံညွှန်း သတ်မှတ်ရေးနှင့် ပြည့်မီကြောင်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုရေး ကော်မတီ (Accreditation Committee) မြန်မာနိုင်ငံဆေးကောင်စီ # ဥက္ကဋ္ဌ Ethics & Professional conduct Committee မြန်မာနိုင်ငံဆေးကောင်စီ # ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်၊ [[မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်အသင်း]]<ref>https://www.mmacentral.org/central-level/central-executive-committee/</ref> # ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပညာရေးကော်မီတီ၊ မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်အသင်းညီလာခံ<ref>ညီလာခံ Academic ကော်မတီဥက္ကဋ္ဌ၊ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''တို့က ဖဲကြိုးဖြတ်ဖွင့်လှစ်ပေးကြပြီး ....[https://mohs.gov.mm/Main/content/new/%E1%81%86%E1%81%84-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%99-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%94-%E1%80%99-%E1%80%94-%E1%80%84-%E1%80%84-%E1%80%86%E1%80%9B-%E1%80%9D%E1%80%94-%E1%80%8A-%E1%80%9C-%E1%80%81-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%95 (၆၄) ကြိမ်မြောက် မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်ညီလာခံကျင်းပ၊ ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစားဝန်ကြီးဌာန၊ ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130193141/http://mohs.gov.mm/Main/content/new/%E1%81%86%E1%81%84-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%99-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%94-%E1%80%99-%E1%80%94-%E1%80%84-%E1%80%84-%E1%80%86%E1%80%9B-%E1%80%9D%E1%80%94-%E1%80%8A-%E1%80%9C-%E1%80%81-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%95 |date=30 January 2018 }}</ref><ref>Academic sub-committee ဥက္ကဋ္ဌ '''ပါမောက္ခဒေါက်တာအေးမောင်ဟန်'''က .... [https://myanmar.gov.mm/en/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/--2307?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fmyanmar.gov.mm%2Fen%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D849%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D13704951 (၆၅)ကြိမ်မြောက် မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်ညီလာခံ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကျင်းပ၊] Myanmar National Portal ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၉</ref> # အယ်ဒီတာအဖွဲ့ဝင် [[မြန်မာဆေးပညာဂျာနယ်]] (Myanmar Medical Journal) [[မြန်မာနိုင်ငံဆရာဝန်အသင်း]]<ref>[https://www.myanmarmedicaljournal.com/editorial-board/ Members of the Editorial Board, Myanmar Medical Journal, Myanmar Medical Association]</ref> # အယ်ဒီတာအဖွဲ့ဝင် Pediatric Respirology and Critical Care Medicine Journal<ref>{{Cite web |title=Editorial Board, Pediatric Respirology and Critical Care Medicine |url=https://www.prccm.org/editorialboard.asp |access-date=14 December 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117161256/https://www.prccm.org/editorialboard.asp }}</ref> ==ပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနများ== ကလေးကျန်းမာပညာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနများပြုလုပ်ခြင်း၊​ ကြီးကြပ်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာ သုတေသနစာစောင်များတွင် ပုံနှိပ်ဖော်ပြပြီးသော သုတေသနစာတမ်းအချို့မှာ - # ''Introducing child survival and development topics into the medical curriculum of a developing country'' <ref>{{cite journal |title=Introducing child survival and development topics into the medical curriculum of a developing country |journal= Journal of Medical Education |date= 1988 |volume= 63 |issue= 12 |pages= 916-919 |doi= 10.1097/00001888-198812000-00007 |url= https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2974083/}}</ref> # ''Energy intake and basal metabolic rate during maintenance chemotherapy'' <ref>{{cite journal |title=Energy intake and basal metabolic rate during maintenance chemotherapy |journal= Archives of Disease in Childhood |date= 1992 |volume= 67 |issue= 2 |pages= 229–232 |doi= 10.1136/adc.67.2.229 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1793405/}}</ref> # ''Myanmar Dengue Outbreak Associated with Displacement of Serotypes 2, 3, and 4 by Dengue 1'' <ref>{{cite journal |title=Myanmar Dengue Outbreak Associated with Displacement of Serotypes 2, 3, and 4 by Dengue 1 |journal= Emerging Infectious Diseases |date= 2004 |volume= 10 |issue= 4 |pages= 593–597 |doi= 10.3201/eid1004.030216 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3323074/}}</ref> # ''Avian Influenza A (H5N1) Infection in Humans'' <ref>{{cite journal |title=Avian Influenza A (H5N1) Infection in Humans |journal= New England Journal of Medicine |date= 2005 |volume= 353 |issue= |pages= 1374-1385 |doi= 10.1056/NEJMra052211 |url= https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/nejmra052211}}</ref> # ''Active surveillance for congenital rubella syndrome in Yangon, Myanmar'' <ref>{{cite journal |title=Active surveillance for congenital rubella syndrome in Yangon, Myanmar |journal= Bulletin of the WHO |date= 2006 |volume= 84 |issue= |pages= 12-20 |doi= 10.2471/blt.05.022814 |url= https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16501710/ }}</ref> # ''Chronic kidney disease in children and adolescents in Brunei Darussalam'' <ref>{{cite journal |title=Chronic kidney disease in children and adolescents in Brunei Darussalam |journal= World Journal of Nephrology |date= 2016 |volume= 5 |issue= 5 |pages= 213-219 |doi= 10.5527/wjn.v5.i2.213 |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4777794/ }}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{Lifetime| | }} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ ဆရာဝန်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ တက္ကသိုလ် ပါမောက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ ကလေးအထူးကုဆရာဝန်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ တက္ကသိုလ် ပါမောက္ခချုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပထမ မြန်မာများ]] kjzzka1v5na5qy0tdo93xhz6ntnob3c 0 205985 1038236 1022241 2026-06-14T07:47:13Z Mayor mt 1506 လင့်ခ်များပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1038236 wikitext text/x-wiki {{other people}} {{Infobox officeholder | name = ဇော်မင်းထွန်း | native_name = | image = Zaw Min Tun at Tatmadaw True News Press Conference on 18 January 2019 (cropped).jpg | caption = ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် တွေ့ရှိရသော ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်မင်းထွန်း | nationality = [[မြန်မာ]] | native_name_lang = my | rank = [[File:Major General Tatmadaw.gif|20px]] [[ဗိုလ်ချုပ်]] | allegiance = {{armed forces|MYA}} | honorific_prefix = [[စည်သူဘွဲ့|စည်သူ]] <ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/01/04/77731|title=နေတိုး၊ ဖွေးဖွေး‌နှင့် ဝတ်မှုန်ရွှေရည်အပါအဝင် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ပေး|work=Mizzima Burmese|access-date=၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><br>[[ဗိုလ်ချုပ်]] | office1 = [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|မြန်မာနိုင်ငံပြန်ကြားရေးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီး | termstart1 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end1= | predecessor1= ''ကိုယ်တိုင်'' |successor1 = |appointer1= [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] | 1blankname1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata1 = [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] |term_start2= ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |term_end2= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |predecessor2= ဦးအောင်လှထွန်း |successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' |appointer2=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |president2= [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} | 1blankname3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata3 = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] | office3 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် | termstart3 = ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend3 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ <ref>{{cite web | last= | first= | date=26 November 2025 | title=The Department of Homeland Security Is Undermining the US Government's Longstanding Policy on Myanmar | url=https://earthrights.org/blog/the-department-of-homeland-security-is-undermining-the-us-governments-longstanding-policy-on-myanmar/ | website=EarthRights International | access-date=30 November 2025}}</ref> | leader3 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor3 = ရာထူးတည်ထောင်ခြင်း | successor3 = အဖွဲ့ဖျက်သိမ်း | office4 = [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် | termstart4 = ၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ | termend4 = | leader4 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] | primeminister4 = [[ညိုစော]] | predecessor4 = ရာထူးတည်ထောင်ခြင်း | successor4 = | office5 = [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] ဥက္ကဋ္ဌ | termstart5 = ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend5 = | predecessor5 = ဗိုလ်ချုပ် စိုးနိုင်ဦး | successor5 = | office6 = [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] | termstart6 = ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend6 = မတ် ၂၀၂၆ | predecessor6 = ဗိုလ်ချုပ် [[ထွန်းထွန်းညီ]] | successor6 = ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်အောင် | spouse = သင်းသင်းအောင် | children = ယမုံမြင့်မြတ် | branch = {{army|MYA}} | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] (၃၇) | birth_place = [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေနံချောင်း]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | citizenship = [[မြန်မာ]] | serviceyears = ၁၉၉၀–ယနေ့အထိ | battles = * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ** [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာစစ်အာဏာသိမ်းမှု]] * [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | occupation = ဗိုလ်ချုပ်၊အဆင့်မြင့်ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ၊ဒုဝန်ကြီး | awards = [[စည်သူဘွဲ့|စည်သူ]] | website = [https://www.moi.gov.mm/ မြန်မာနိုင်ငံ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန] }} ဗိုလ်ချုပ် '''ဇော်မင်းထွန်း''' သည် [[ဗိုလ်ချုပ်]]အဆင့်ရှိ အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီးနှင့် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/rahine-aa-tatmataw-election/5718502.html|title="ရခိုင်ရွေးကောက်ပွဲလုပ်နိုင်ဖို့ AA နဲ့ ညှိနှိုင်းခဲ့" တပ်မတော်ပြောခွင့်ရ|author=ဗွီအိုအေ|date=၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/163228|title=ရခိုင်ပြည်နယ်တိုက်ပွဲအတွင်း AA လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အနေဖြင့် ပိုမိုအရေးနိမ့်လာသည့်အတွက် တပ်မတော်က ဓာတုလက်နက်သုံးစွဲသည် ဆိုသော စွပ်စွဲချက်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့အတွင်းရေးမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြောကြာ|author=Eleven Media Group|date=၈ မတ်လ ၂၀၂၀}}</ref>၎င်းသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့သူ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bnionline.net/en/node/75316|title=တပ်မတော်သားများ မည်သူကိုမဆို လွတ်လပ်စွာမဲပေးခွင့်ရှိဟု ဗိုလ်မှူးချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=Burma News International|date=၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2021/03/23/239808.html|title=အင်တာနက် ပုံမှန် ပြန်ပေးရန် အစီအစဉ် မရှိသေးဟု စစ်ကောင်စီ ပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၂၃ မတ်လ ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77162|title=တပ်မတော်သည် အတိုက်အခံမဟုတ်ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ဆို|author=Burma News International|date=၂၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> သူသည် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]အဖြစ်လည်း ၅နှစ်ကျော် တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=797A7E0F43ACDD4DA6982E22E9BD9661?lawordSn=15781|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929093321/https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=797A7E0F43ACDD4DA6982E22E9BD9661?lawordSn=15781}}</ref><ref name=":1">{{cite web|title=Union Ministers and Deputy Ministers|url=https://www.moi.gov.mm/moi:eng/content/union-ministers-and-deputy-ministers|author=moi.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/140562|author=Eleven Media Group|title=ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်တွင် တပ်မတော်နှင့် TNlA အဖွဲ့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်း မရှိကြောင်း တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ အတွင်းရေးမှူး ပြောကြာ|date=၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/62dfd26f9e3ba55b0b10a944|title=နစကဥက္ကဋ္ဌနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ပြီးသော EAO (၉)ဖွဲ့နှင့် ဒုတိယအကျော့ ထပ်မံဆွေးနွေးနိုင်ရေး ပြင်ဆင်နေဟုဆို|author=NP News|date=၂၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/160887|title=ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် လူမျိုးရေး၊ ဘာသာရေး ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားလာပါက တပ်မတော်သည် စတင်ရှင်းရသည့်အဖွဲ့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်စရှင်းရမည့်ပြဿနာကို မည်သည့်အချိန်မှမဖန်တီးဟု ဗိုလ်မှူးချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြောကြား|author=Eleven Media Group|date=၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၉}}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေနံချောင်းမြို့]] တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/60cb3f454e7355135276cd74|title=ယူနီဆက်ဖ်ကို ကျင့်ဝတ်သိက္ခာမဲ့သောအဖွဲ့အဖြစ် မမြင်လိုကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြေ|author=NP News|date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-violence-military-press/5891688.html|title=အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၆၃ ဦးသေဆုံးခဲ့ - စစ်ကောင်စီပြောခွင့်ရ|author=ဗွီအိုအေ|date=၁၅ မေ ၂၀၂၁}}</ref> ၎င်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် ၃၇ မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/05/04/190377.html|title=ဖမ်းဆီးထားသည့် ၁၃၁ ဦးကို AA နှင့် ပတ်သက်မှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးနေဟု တပ်မတော်ပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၄ မေ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/interview/2020/10/16/231807.html|title=“ကျနော်တို့ ရေငုပ်သင်္ဘောက ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ထက် အပြတ်ကို သာပါတယ်”|author=ဧရာဝတီ|date=၁‌၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/07/26/253440.html|title=ပြည်သူနှင့် နိုင်ငံတော်ကြား တရားမျှတရေးအတွက် ကွပ်မျက်ခြင်းဖြစ်ဟု စစ်ကောင်စီပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၂၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/2021-08-28-12-44-15|title=ခိုင်လုံတဲ့သက်သေကြောင့် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကိုပယ်ဖျက်ခဲ့တာဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြောကြာ|author=Yangon Media Group|date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၁}}</ref> သမ္မတဦးသိန်းစိန်အစိုးရလက်ထက်တွင် သမ္မတရုံး၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) အစိုးရ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူတစ်ဦးအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည့် သမ္မတရုံး ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် [[ဇော်ဌေး|ဦးဇော်ဌေး]]နှင့် စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ်တူသည်။ ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေး]]အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာပြီးနောက် [[ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ|အစိုးရ]]ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဦးဇော်ဌေးနှင့် အချို့ကိစ္စရပ်များတွင် အမြင်ကွဲပြားမှုများ ရှိခဲ့သည်။ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ရပ်မှာ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များနှင့် ဆက်စပ်၍ အစိုးရနှင့် စစ်တပ်အကြား ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများဖြစ်ပြီး နှစ်ဖက်အကြား ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်မှုများရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/230388|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးရေး ဖိတ်ခေါ်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင် ၁၀ ဖွဲ့ တက်ရောက်ရန် စာရင်းပေးထား|author=Eleven Media Group|date=၁၀ မေ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/137857|title=ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ဦးမြို့နယ်တွင် တိုက်ပွဲများဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး ဖုန်ညိုလိပ်ဘက်တွင် AA အဖွဲ့၏ ယာယီစခန်းတစ်ခုကို တပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ရရှိထားကြောင်း တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့အတွင်းရေးမှူး ပြောကြာ|author=Eleven Media Group|date=၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/60cb33ca2e716e678f689a95|title=အနုပညာရှင်များထံမှ ငွေယူ၍ ပြန်လွှတ်ပေးခြင်းမျိုး မရှိကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြော|author=Eleven Media Group|date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/rakhine-aa-05272019093640.html|title=ရခိုင်ပြည်နယ်မှာ AA အဖွဲ့နယ်မြေသတ်မှတ်ဖို့ မဖြစ်နိုင်ကြောင်း တပ်မတော်ပြော|author=RFA|date=၂‌‌၇ မေ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/629892dfd019361d14389719|title=နစကလက်ထက်အတွင်း နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အမေရိကန်ဒေါ်လာသန်း ၄ဝဝဝ နီးပါးဝင်ရောက်ခဲ့ဟုဆို|author=NP News|date=၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> [[File:Tatmadaw True News Information Team Meeting on February 2019.jpg|thumb|ဇော်မင်းထွန်း (လက်ယာစွန်း) မှ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့ [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] အစည်းအဝေးတွင်တွေ့ရှီရသော]] == စစ်မှုထမ်းဘဝ == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]မှ ဘွဲ့ရပြီးနောက် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] တွင် စစ်မှုထမ်းဘဝကို စတင်ခဲ့ပြီး သတင်းနှင့် ဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍများတွင် တာဝန်များကို အများဆုံး ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှစ၍ [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]]တွင် ပါဝင်လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်နှင့် နောက်ပိုင်းကာလများတွင်လည်း သတင်းမီဒီယာများနှင့် ဆက်ဆံမှုအများဆုံး အဓိကပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/60ca06d1679e501669620456|title=CRPH နှင့် NUG တို့ဘက်မှ အသက်အန္တရာယ်ပြုလာသဖြင့် ပြန်လည်ခုခံပါက ပြစ်မှုမမြောက်သည့်ဥပဒေ ရှိကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/pazigyi-airstrike-nug-statement-04112023101213.html|title=ပဇီကြီးရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ၅၃ ဦးသေဆုံးကြောင်း NUG ကနဦးထုတ်ပြန်|author=RFA|date=၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၃}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/6267f355f59bc74231444ae8|title=တီကျစ်မိုင်းတွင်းထုတ်လုပ်မှုတွင် နိုင်ငံအတွက် ကျပ်သန်းပေါင်း ၁၅ဝဝဝ ကျော် နစ်နာမှုရှိခဲ့သောကြောင့် ဦးချစ်ခိုင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ဖြေရှင်း|author=NP News|date=၂၆ မတ်လ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/629745d6fb40cd332e1ac1a3|title=ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်တောင်းသော “ဝ” အဖွဲ့အပါအဝင် တိုင်းနှင့်ပြည်နယ်များကိုလည်း ပြဋ္ဌာန်းခွင့်များပေးရန် မူဝါဒအားဖြင့် သဘောတူပြီးဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=NP News|date=၁ ဇွန် ၂၀၂၂}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု]] နောက်ပိုင်းတွင် ဖေဖော်ဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်|သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ထပ်မံခန့်အပ်ခံရသည်။ ‌[[File:Zaw Min Tun at a special Tatmadaw True News Information Team press conference on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဇော်မင်းထွန်း မေးမြန်းခန်းတွင် မိန့်ခွန်းပြောနေစဥ်]] ထိုကာလအတွင်း မြန်မာ့တပ်မတော်၏ [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]အဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့ပြီး သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/6311eacdab1b824eaf50345d|title=စင်္ကာပူထက် ဈေးနှုန်းများစွာ လျော့နည်းသော ရုရှားစက်သုံးဆီများ မကြာမီရောက်မည်ဖြစ်၍ ဆီဈေးနှုန်းများ စတင်ကျဆင်းလာနိုင်ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း အသိပေး|author=NP News|date=၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/aa-6|title=ရခိုင်ပြည်သူလူထုဒုက္ခမရောက်စေလို၍ AA လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကို သည်းခံနေရသော်လည်း ပြဿနာဖြစ်လာလျှင် တပ်မတော်ကိုအဆိုးမဆိုနှင့် ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြောကြာ|author=Yangon Media Group}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/11/18/256070.html|title=အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဆက်နေမယ်လို့ စစ်ကောင်စီပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/zawhtay-deny-to-answer-rakhine-arrest-in-sg-07112019083610.html|title=စင်္ကာပူမှာ ဖမ်းဆီးခံရတဲ့ ရခိုင် ခြောက်ဦးကိစ္စ အစိုးရဖြေဖို့ ငြင်းဆို|author=RFA|date=၁၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၉}}</ref> [[File:Zaw Min Tun at a Tatmadaw True News Information Team special press conference to address voter fraud on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ပြည်သူ့မီဒီယာရှေ့မှ ဇော်မင်းထွန်း မိန့်ခွန်းပြောနေစဉ်]] ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ၏ သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး ကောင်စီ၏ တရားဝင်ကြေညာချက်များ၊ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများနှင့် မီဒီယာဖြေကြားမှုများကို ဆောင်ရွက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/61e14cd4b9cb2909681daa7b|title=ဖိအားပေးတိုင်းသာပိပြားရမည်ဆိုပါက မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ်တောင် လွတ်လပ်ရေးရမှာမဟုတ်ဟု နစကသတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်ပြော|author=NP News|date=၁၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/229636|title=ပြည်သူပါဝင်သည့် ပြည်သူ့လုံခြုံရေးစနစ်အတွက် လိုအပ်သည့်အထောက်အပံ့ ပစ္စည်းအပြည့်အစုံနှင့် ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|author=Eleven Media Group|date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း သတင်းမီဒီယာများ၏ မေးမြန်းမှုများအား လက်ခံဖြေကြား {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/75534 |access-date=2026-01-03 |website=www.moi.gov.mm |language=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/233331|title=လိုင်စင်မဲ့ မော်တော်ယာဉ်များအား လိုင်စင် ထုတ်ပေးရန် အစီအစဉ် မရှိကြောင်း နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|author=Eleven Media Group|date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/videos/64357b287e5ecf115937c943|title=ကန့်ဘလူ၊ ပဇီကြီးရွာအတွင်း PDF အဖွဲ့တွေ အခမ်းအနားတစ်ခုပြုလုပ်နေစဉ် စစ်တပ်မှ လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှုပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ဖြစ်စဉ်နဲ့ပတ်သက်ပြီး ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းရဲ့ပြောဆိုချက်|author=NP News|date=၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၃}}</ref> == ထင်ရှားဖြစ်ရပ်များ == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်း သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ရွေးကောက်ပွဲ]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး|၁၀၂၇စစ်ဆင်ရေး]] အပါအဝင် နိုင်ငံအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် နိုင်ငံရေး နှင့် စစ်ရေးပဋိပက္ခများနှင့် ပတ်သက်၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများတွင် တပ်မတော်၏ သဘောထားကို မကြာခဏ ပြောကြားခဲ့သူဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးအပါအဝင် ရုရှား နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများနှင့်စပ်လျဉ်းပြီး တပ်မတော်၏ မူဝါဒအမြင်များကို ကိုယ်စားပြု ပြောကြားရသည့်အပြင် နိုင်ငံတကာမှ ဝေဖန်မှုများရှိခဲ့သည့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကိုလည်း ကာကွယ်ပြောကြားခဲ့ရသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1" /> <ref>{{Cite news |date=၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ |title=Myanmar appeals for return of detained foreigners after scam center raids |url=https://apnews.com/article/myanmar-online-scams-raids-foreigners-2025 |work=The Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-19 |title=Myanmar arrests hundreds under new election law ahead of December vote |url=https://www.thestar.com.my/news/world/2025/12/19/myanmar-arrests-hundreds-under-new-election-law-ahead-of-december-vote |access-date=2026-01-03 |website=The Star |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-10-16 |title=Myanmar elections unlikely to see credible outcome, EU human rights rep says |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2025/10/16/myanmar-elections-unlikely-to-see-credible-outcome-eu-human-rights-rep-says |access-date=2026-01-03 |website=The Star |language=en}}</ref>ဆန့်ကျင်ဘက် နိုင်ငံရေးအုပ်စုများနှင့် ပတ်သက်၍ တင်းမာသည့် သဘောထားရှိသူအဖြစ် ဖော်ပြခံရသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် [[ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော်]] ပျံလွန်တော်မူမှုနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်ကောင်စီတပ်သားများ၏ လုပ်ဆောင်မှုကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်မှ မိုင်းဆွဲမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ဟု သတင်းအမှားထုတ်ပြန်ခဲ့ရာ လူအများမှ ဝေဖန်မှုများရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/292881|title=ပဲခူးမြို့ ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော်ကြီး လိုက်ပါလာသည့် မော်တော်ယာဉ် ပစ်ခတ်ခဲ့ရမှုနှင့်ပတ်သက်၍ တွေ့ကြုံခဲ့ရမှုများကို ၎င်းဖြစ်စဉ်၌ပါဝင်သည့် ကန်သုံးဆင့် ဆရာတော်ကြီးက ရှင်းလင်းမိန့်ကြားမှုထွက်ပေါ်|author=Eleven Media Group|date=၁၀ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/statement-bago-sayardaw/7664907.html|title=ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော်ကြီးရဲ့ တပည့်သံဃာဟောင်းတွေ သဘောထားထုတ်ပြန်|author=ဗွီအိုအေ|date=၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref>ထို့နောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၁ ရက်တွင် အင်တာဗျူးဖြင့် ဆရာတော်များအား လက်အုပ်ချီကာ တောင်းပန်ခဲ့ပြီး လက်သည်ကို အရေးယူမည်ဟု ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://yktnews.com/2024/06/169476/|title=ပျံလွန်တော်မူသွားသော ပဲခူးမြို့၊ ဝင်းနိမ္မိတာရုံ ဆရာတော် လိုက်ပါသော Surf ကားကို စစ်တပ်က လုံခြုံရေးအရ ပစ်ခတ်ခဲ့ကြောင်း အကြမ်းဖက် ပြောခွင့်ရ ဇော်မင်းထွန်း ဝန်ခံပြီ|author=ရန်ုကုန်ခေတ်သစ် မီဒီယာ|date=၂၁ ဇွန် ၂၀၂၃}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/657228?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR3I_sG6UnYkXETomnhB_AVD7v9HeIbu8cChDgYmlgZB4gDpk0yZhxCbJH0_aem_ZmFrZWR1bW15MTZieXRlcw|title=ဝင်းနိမ္မိတာရုံ ဆရာတော်ကြီးကို စစ်တပ်က ပစ်ခတ်တာဖြစ်၊ မိုးပေါ်ထောင်ပစ်ခတ်တားဆီးခဲ့ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=Democratic Voice of Burma|date=၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိသားစုဝင်တစ်ဦးဖြစ်သော တူတော်စပ်သူ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး သက်ပိုင်ထွန်းသည် ကချင်ပြည်နယ်၊ဖားကန့် ရှိ Lucky Men ဟိုတယ်အနီးတွင် ဖြစ်ပွားသည့် တိုက်ပွဲအတွင်း ဖမ်းဆီးခံရပြီးနောက် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.peoplemediamyanmar.com/%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%87%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%91%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA/|title=ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း၏ တူတော်စပ်သူ ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး သက်ပိုင်ထွန်းကို အရှင် ဖမ်းဆီးပြီးနောက် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း စစ်သွေးကြွ KIA/PDF အောင်ပွဲခံ|work=People Media|access-date=၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊မတ်လတွင် ၎င်း၅နှစ်ကျော် တာဝန်ယူခဲ့သော [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံခဲ့ရပြီး၊ဗိုလ်မှူးချုပ် ရဲရင့်အောင်က အစားထိုးဝင်ရောက် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/81173|title=(၈၁) နှစ်မြောက်တပ်မတော်နေ့ ဂုဏ်ပြုဇာတ်လမ်းတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် အနုပညာရှင်များနှင့် ဂုဏ်ပြုစစ်ချီသီချင်း၊ စစ်သည်တေးသီချင်း၊ ကဗျာနှင့် ဝတ္ထုစာမူဆုရရှိသူ စာပေပညာရှင်များအား ဂုဏ်ပြုဆုနှင့် ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းလွှာများပေးအပ်ချီးမြှင့်|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> [[File:A press conference of Tatmadaw True News Information Team on 18 January 2019.jpg|thumb|၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့၊ [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် (လက်ယာစွန်း) ဇော်မင်းထွန်းကို တွေ့ရသည်။]] [[File:Major General Zaw Min Tun addressing the public media at a Tatmadaw True News Information Team special press conference on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့၊ တပ်မတော်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဇော်မင်းထွန်းသည် အများပြည်သူမီဒီယာထံ ပြောကြားနေစဉ်]] [[File:Major General Zaw Min Tun at a Tatmadaw True News Information Team special press conference to address the media on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့၊ တပ်မတော်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဇော်မင်းထွန်း ပြောကြားနေစဉ်]] ၂၀၂၆-ခု၊ မတ် ၂၃ ရက် စစ်ခေါင်းဆောင် ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်သည့်သတင်း ထုတ်ပြန်ပြီးနောက် မတ် ၂၅ ရက်မှာ ခုံရုံးဖွဲ့စစ်ဆေးခံရပြီးကတည်းက လူမြင်ကွင်းမှ ပျောက်ကွယ်သွားကာ ၂ လအကြာမှာ ရာထူးကအနား ပေးခဲ့ရသည်။ စစ်အာဏာရှင်အစိုးရအဖွဲ့၏ သတင်းပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်ကို ပြန်ကြားရေး ဒုဝန်ကြီး ဦးရဲတင့်ကို တာဝန်ပေးပြီး အဖွဲ့ဝင် ၆၂ ယောက်နဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ မြေယာနှင့် တင်ဒါ အဂတိလိုက်စားမှုများနှင့် ခုံရုံးဖွဲ့စစ်ဆေးခံနေရနေသော ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းကို ၂၀၂၆-ခု၊ ဧပြီနဲ့ မေလအတွင်း ၂ လတာစစ်ဆေးပြီးနောက် ဇွန် ၁ ရက်မှာ တာဝန်မှ အနားပေးခဲ့ကာ အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ရုံး၏ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် ပြန်လည် ခန့်အပ်လိုက်သည်။ <ref>DVB News </ref> == ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် [[စည်သူဘွဲ့]]ကို လွတ်လပ်ရေးနေ့အခမ်းအနားတွင် လက်ခံရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |title=နေတိုး၊ ဖွေးဖွေး‌နှင့် ဝတ်မှုန်ရွှေရည်အပါအဝင် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ပေး |url=https://bur.mizzima.com/2026/01/04/77731 |work=Mizzima News}}</ref> <ref>{{Cite news |date=4 January 2026 |title=နေတိုး၊ ဖွေးဖွေး‌နှင့် ဝတ်မှုန်ရွှေရည်အပါအဝင် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ပေး |url=https://bur.mizzima.com/2026/01/04/77731 |work=Mizzima News}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ဇနီးဖြစ်သူမှာ ဒေါ်သင်းသင်းအောင် ဖြစ်ပြီး၊သမီးတစ်ဦး ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=18 November 2011 |title=ဥပ္ပါတသန္တိစေတီတော်၌ ဗုဒ္ဓမြတ်စွယ်တော်ပူးလာ ရဟန်းရှင်လူပြည်သူများဖြင့်စည်ကားလျက်ရှိ |url=http://www.burmalibrary.org/docs12/MA2011-11-18.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020025142/http://www.burmalibrary.org/docs12/MA2011-11-18.pdf |archive-date=20 October 2012 |access-date= |website=www.burmalibrary.org |url-status=live }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] tsw7r1mz0wowy1d7l1nf3kqknbggcgr 1038239 1038236 2026-06-14T07:50:01Z Mayor mt 1506 1038239 wikitext text/x-wiki {{other people}} {{Infobox officeholder | name = ဇော်မင်းထွန်း | native_name = | image = Zaw Min Tun at Tatmadaw True News Press Conference on 18 January 2019 (cropped).jpg | caption = ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် တွေ့ရှိရသော ဗိုလ်မှူးချုပ် ဇော်မင်းထွန်း | nationality = [[မြန်မာ]] | native_name_lang = my | rank = [[File:Major General Tatmadaw.gif|20px]] [[ဗိုလ်ချုပ်]] | allegiance = {{armed forces|MYA}} | honorific_prefix = [[စည်သူဘွဲ့|စည်သူ]] <ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/01/04/77731|title=နေတိုး၊ ဖွေးဖွေး‌နှင့် ဝတ်မှုန်ရွှေရည်အပါအဝင် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ပေး|work=Mizzima Burmese|access-date=၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><br>[[ဗိုလ်ချုပ်]] | office1 = [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|မြန်မာနိုင်ငံပြန်ကြားရေးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီး | termstart1 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |term_end1= | predecessor1= ''ကိုယ်တိုင်'' |successor1 = |appointer1= [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] | 1blankname1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata1 = [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] |term_start2= ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |term_end2= ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ |predecessor2= ဦးအောင်လှထွန်း |successor2 = ''ကိုယ်တိုင်'' |appointer2=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] |president2= [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}} | 1blankname3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | 1namedata3 = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] | office3 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် | termstart3 = ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend3 = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ <ref>{{cite web | last= | first= | date=26 November 2025 | title=The Department of Homeland Security Is Undermining the US Government's Longstanding Policy on Myanmar | url=https://earthrights.org/blog/the-department-of-homeland-security-is-undermining-the-us-governments-longstanding-policy-on-myanmar/ | website=EarthRights International | access-date=30 November 2025}}</ref> | leader3 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor3 = ရာထူးတည်ထောင်ခြင်း | successor3 = အဖွဲ့ဖျက်သိမ်း | office4 = [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် | termstart4 = ၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ | termend4 = | leader4 = ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] | primeminister4 = [[ညိုစော]] | predecessor4 = ရာထူးတည်ထောင်ခြင်း | successor4 = | office5 = [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] ဥက္ကဋ္ဌ | termstart5 = ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend5 = | predecessor5 = ဗိုလ်ချုပ် စိုးနိုင်ဦး | successor5 = | office6 = [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]] | termstart6 = ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | termend6 = မတ် ၂၀၂၆ | predecessor6 = ဗိုလ်ချုပ် [[ထွန်းထွန်းညီ]] | successor6 = ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်အောင် | spouse = သင်းသင်းအောင် | children = ယမုံမြင့်မြတ် | branch = {{army|MYA}} | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] (၃၇) | birth_place = [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေနံချောင်း]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | citizenship = [[မြန်မာ]] | serviceyears = ၁၉၉၀–ယနေ့အထိ | battles = * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ** [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာစစ်အာဏာသိမ်းမှု]] * [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | occupation = ဗိုလ်ချုပ်၊အဆင့်မြင့်ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ၊ဒုဝန်ကြီး | awards = [[စည်သူဘွဲ့|စည်သူ]] | website = [https://www.moi.gov.mm/ မြန်မာနိုင်ငံ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန] }} ဗိုလ်ချုပ် '''ဇော်မင်းထွန်း''' သည် [[ဗိုလ်ချုပ်]]အဆင့်ရှိ အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီးနှင့် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/rahine-aa-tatmataw-election/5718502.html|title="ရခိုင်ရွေးကောက်ပွဲလုပ်နိုင်ဖို့ AA နဲ့ ညှိနှိုင်းခဲ့" တပ်မတော်ပြောခွင့်ရ|author=ဗွီအိုအေ|date=၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/163228|title=ရခိုင်ပြည်နယ်တိုက်ပွဲအတွင်း AA လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အနေဖြင့် ပိုမိုအရေးနိမ့်လာသည့်အတွက် တပ်မတော်က ဓာတုလက်နက်သုံးစွဲသည် ဆိုသော စွပ်စွဲချက်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့အတွင်းရေးမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြောကြာ|author=Eleven Media Group|date=၈ မတ်လ ၂၀၂၀}}</ref>၎င်းသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့သူ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.bnionline.net/en/node/75316|title=တပ်မတော်သားများ မည်သူကိုမဆို လွတ်လပ်စွာမဲပေးခွင့်ရှိဟု ဗိုလ်မှူးချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=Burma News International|date=၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2021/03/23/239808.html|title=အင်တာနက် ပုံမှန် ပြန်ပေးရန် အစီအစဉ် မရှိသေးဟု စစ်ကောင်စီ ပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၂၃ မတ်လ ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77162|title=တပ်မတော်သည် အတိုက်အခံမဟုတ်ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ဆို|author=Burma News International|date=၂၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> သူသည် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]အဖြစ်လည်း ၅နှစ်ကျော် တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=797A7E0F43ACDD4DA6982E22E9BD9661?lawordSn=15781|archive-date=29 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929093321/https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=797A7E0F43ACDD4DA6982E22E9BD9661?lawordSn=15781}}</ref><ref name=":1">{{cite web|title=Union Ministers and Deputy Ministers|url=https://www.moi.gov.mm/moi:eng/content/union-ministers-and-deputy-ministers|author=moi.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/140562|author=Eleven Media Group|title=ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်တွင် တပ်မတော်နှင့် TNlA အဖွဲ့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခြင်း မရှိကြောင်း တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ အတွင်းရေးမှူး ပြောကြာ|date=၁၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/62dfd26f9e3ba55b0b10a944|title=နစကဥက္ကဋ္ဌနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ပြီးသော EAO (၉)ဖွဲ့နှင့် ဒုတိယအကျော့ ထပ်မံဆွေးနွေးနိုင်ရေး ပြင်ဆင်နေဟုဆို|author=NP News|date=၂၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/160887|title=ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် လူမျိုးရေး၊ ဘာသာရေး ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားလာပါက တပ်မတော်သည် စတင်ရှင်းရသည့်အဖွဲ့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်စရှင်းရမည့်ပြဿနာကို မည်သည့်အချိန်မှမဖန်တီးဟု ဗိုလ်မှူးချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြောကြား|author=Eleven Media Group|date=၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၉}}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေနံချောင်းမြို့]] တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/60cb3f454e7355135276cd74|title=ယူနီဆက်ဖ်ကို ကျင့်ဝတ်သိက္ခာမဲ့သောအဖွဲ့အဖြစ် မမြင်လိုကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြေ|author=NP News|date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-violence-military-press/5891688.html|title=အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၆၃ ဦးသေဆုံးခဲ့ - စစ်ကောင်စီပြောခွင့်ရ|author=ဗွီအိုအေ|date=၁၅ မေ ၂၀၂၁}}</ref> ၎င်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် ၃၇ မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/05/04/190377.html|title=ဖမ်းဆီးထားသည့် ၁၃၁ ဦးကို AA နှင့် ပတ်သက်မှု ရှိမရှိ စစ်ဆေးနေဟု တပ်မတော်ပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၄ မေ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/interview/2020/10/16/231807.html|title=“ကျနော်တို့ ရေငုပ်သင်္ဘောက ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်ထက် အပြတ်ကို သာပါတယ်”|author=ဧရာဝတီ|date=၁‌၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/07/26/253440.html|title=ပြည်သူနှင့် နိုင်ငံတော်ကြား တရားမျှတရေးအတွက် ကွပ်မျက်ခြင်းဖြစ်ဟု စစ်ကောင်စီပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၂၆ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/2021-08-28-12-44-15|title=ခိုင်လုံတဲ့သက်သေကြောင့် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကိုပယ်ဖျက်ခဲ့တာဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြောကြာ|author=Yangon Media Group|date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၁}}</ref> သမ္မတဦးသိန်းစိန်အစိုးရလက်ထက်တွင် သမ္မတရုံး၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (NLD) အစိုးရ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူတစ်ဦးအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည့် သမ္မတရုံး ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် [[ဇော်ဌေး|ဦးဇော်ဌေး]]နှင့် စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ်တူသည်။ ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေး]]အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်လာပြီးနောက် [[ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ|အစိုးရ]]ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဦးဇော်ဌေးနှင့် အချို့ကိစ္စရပ်များတွင် အမြင်ကွဲပြားမှုများ ရှိခဲ့သည်။ အထင်ရှားဆုံးဖြစ်ရပ်မှာ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်များနှင့် ဆက်စပ်၍ အစိုးရနှင့် စစ်တပ်အကြား ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများဖြစ်ပြီး နှစ်ဖက်အကြား ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်မှုများရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/230388|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးရေး ဖိတ်ခေါ်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင် ၁၀ ဖွဲ့ တက်ရောက်ရန် စာရင်းပေးထား|author=Eleven Media Group|date=၁၀ မေ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/137857|title=ရခိုင်ပြည်နယ် မြောက်ဦးမြို့နယ်တွင် တိုက်ပွဲများဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး ဖုန်ညိုလိပ်ဘက်တွင် AA အဖွဲ့၏ ယာယီစခန်းတစ်ခုကို တပ်မတော်က သိမ်းပိုက်ရရှိထားကြောင်း တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့အတွင်းရေးမှူး ပြောကြာ|author=Eleven Media Group|date=၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/60cb33ca2e716e678f689a95|title=အနုပညာရှင်များထံမှ ငွေယူ၍ ပြန်လွှတ်ပေးခြင်းမျိုး မရှိကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ပြော|author=Eleven Media Group|date=၁၇ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/rakhine-aa-05272019093640.html|title=ရခိုင်ပြည်နယ်မှာ AA အဖွဲ့နယ်မြေသတ်မှတ်ဖို့ မဖြစ်နိုင်ကြောင်း တပ်မတော်ပြော|author=RFA|date=၂‌‌၇ မေ ၂၀၁၉}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/629892dfd019361d14389719|title=နစကလက်ထက်အတွင်း နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အမေရိကန်ဒေါ်လာသန်း ၄ဝဝဝ နီးပါးဝင်ရောက်ခဲ့ဟုဆို|author=NP News|date=၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref> [[File:Tatmadaw True News Information Team Meeting on February 2019.jpg|thumb|ဇော်မင်းထွန်း (လက်ယာစွန်း) မှ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၃ ရက်နေ့ [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] အစည်းအဝေးတွင်တွေ့ရှီရသော]] == စစ်မှုထမ်းဘဝ == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]မှ ဘွဲ့ရပြီးနောက် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] တွင် စစ်မှုထမ်းဘဝကို စတင်ခဲ့ပြီး သတင်းနှင့် ဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍများတွင် တာဝန်များကို အများဆုံး ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှစ၍ [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]]တွင် ပါဝင်လာခဲ့ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်နှင့် နောက်ပိုင်းကာလများတွင်လည်း သတင်းမီဒီယာများနှင့် ဆက်ဆံမှုအများဆုံး အဓိကပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/60ca06d1679e501669620456|title=CRPH နှင့် NUG တို့ဘက်မှ အသက်အန္တရာယ်ပြုလာသဖြင့် ပြန်လည်ခုခံပါက ပြစ်မှုမမြောက်သည့်ဥပဒေ ရှိကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၁}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/pazigyi-airstrike-nug-statement-04112023101213.html|title=ပဇီကြီးရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ၅၃ ဦးသေဆုံးကြောင်း NUG ကနဦးထုတ်ပြန်|author=RFA|date=၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၃}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/6267f355f59bc74231444ae8|title=တီကျစ်မိုင်းတွင်းထုတ်လုပ်မှုတွင် နိုင်ငံအတွက် ကျပ်သန်းပေါင်း ၁၅ဝဝဝ ကျော် နစ်နာမှုရှိခဲ့သောကြောင့် ဦးချစ်ခိုင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း ဖြေရှင်း|author=NP News|date=၂၆ မတ်လ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/629745d6fb40cd332e1ac1a3|title=ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်တောင်းသော “ဝ” အဖွဲ့အပါအဝင် တိုင်းနှင့်ပြည်နယ်များကိုလည်း ပြဋ္ဌာန်းခွင့်များပေးရန် မူဝါဒအားဖြင့် သဘောတူပြီးဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=NP News|date=၁ ဇွန် ၂၀၂၂}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု]] နောက်ပိုင်းတွင် ဖေဖော်ဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]၏ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်|သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ထပ်မံခန့်အပ်ခံရသည်။ ‌[[File:Zaw Min Tun at a special Tatmadaw True News Information Team press conference on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဇော်မင်းထွန်း မေးမြန်းခန်းတွင် မိန့်ခွန်းပြောနေစဥ်]] ထိုကာလအတွင်း မြန်မာ့တပ်မတော်၏ [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]အဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့ပြီး သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/6311eacdab1b824eaf50345d|title=စင်္ကာပူထက် ဈေးနှုန်းများစွာ လျော့နည်းသော ရုရှားစက်သုံးဆီများ မကြာမီရောက်မည်ဖြစ်၍ ဆီဈေးနှုန်းများ စတင်ကျဆင်းလာနိုင်ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း အသိပေး|author=NP News|date=၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yangonmediagroup.com/index.php/myanmar/aa-6|title=ရခိုင်ပြည်သူလူထုဒုက္ခမရောက်စေလို၍ AA လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကို သည်းခံနေရသော်လည်း ပြဿနာဖြစ်လာလျှင် တပ်မတော်ကိုအဆိုးမဆိုနှင့် ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြောကြာ|author=Yangon Media Group}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/11/18/256070.html|title=အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဆက်နေမယ်လို့ စစ်ကောင်စီပြော|author=ဧရာဝတီ|date=၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/zawhtay-deny-to-answer-rakhine-arrest-in-sg-07112019083610.html|title=စင်္ကာပူမှာ ဖမ်းဆီးခံရတဲ့ ရခိုင် ခြောက်ဦးကိစ္စ အစိုးရဖြေဖို့ ငြင်းဆို|author=RFA|date=၁၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၉}}</ref> [[File:Zaw Min Tun at a Tatmadaw True News Information Team special press conference to address voter fraud on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ပြည်သူ့မီဒီယာရှေ့မှ ဇော်မင်းထွန်း မိန့်ခွန်းပြောနေစဉ်]] ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ၏ သတင်းအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး ကောင်စီ၏ တရားဝင်ကြေညာချက်များ၊ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများနှင့် မီဒီယာဖြေကြားမှုများကို ဆောင်ရွက်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/news/61e14cd4b9cb2909681daa7b|title=ဖိအားပေးတိုင်းသာပိပြားရမည်ဆိုပါက မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ်တောင် လွတ်လပ်ရေးရမှာမဟုတ်ဟု နစကသတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်ပြော|author=NP News|date=၁၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/229636|title=ပြည်သူပါဝင်သည့် ပြည်သူ့လုံခြုံရေးစနစ်အတွက် လိုအပ်သည့်အထောက်အပံ့ ပစ္စည်းအပြည့်အစုံနှင့် ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|author=Eleven Media Group|date=၂၇ ဧပြီ ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း သတင်းမီဒီယာများ၏ မေးမြန်းမှုများအား လက်ခံဖြေကြား {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/75534 |access-date=2026-01-03 |website=www.moi.gov.mm |language=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/233331|title=လိုင်စင်မဲ့ မော်တော်ယာဉ်များအား လိုင်စင် ထုတ်ပေးရန် အစီအစဉ် မရှိကြောင်း နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား|author=Eleven Media Group|date=၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၂}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://npnewsmm.com/videos/64357b287e5ecf115937c943|title=ကန့်ဘလူ၊ ပဇီကြီးရွာအတွင်း PDF အဖွဲ့တွေ အခမ်းအနားတစ်ခုပြုလုပ်နေစဉ် စစ်တပ်မှ လေကြောင်း တိုက်ခိုက်မှုပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ဖြစ်စဉ်နဲ့ပတ်သက်ပြီး ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းရဲ့ပြောဆိုချက်|author=NP News|date=၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၃}}</ref> == ထင်ရှားဖြစ်ရပ်များ == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်း သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ရွေးကောက်ပွဲ]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး|၁၀၂၇စစ်ဆင်ရေး]] အပါအဝင် နိုင်ငံအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် နိုင်ငံရေး နှင့် စစ်ရေးပဋိပက္ခများနှင့် ပတ်သက်၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲများတွင် တပ်မတော်၏ သဘောထားကို မကြာခဏ ပြောကြားခဲ့သူဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးအပါအဝင် ရုရှား နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများနှင့်စပ်လျဉ်းပြီး တပ်မတော်၏ မူဝါဒအမြင်များကို ကိုယ်စားပြု ပြောကြားရသည့်အပြင် နိုင်ငံတကာမှ ဝေဖန်မှုများရှိခဲ့သည့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကိုလည်း ကာကွယ်ပြောကြားခဲ့ရသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1" /> <ref>{{Cite news |date=၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ |title=Myanmar appeals for return of detained foreigners after scam center raids |url=https://apnews.com/article/myanmar-online-scams-raids-foreigners-2025 |work=The Associated Press}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-19 |title=Myanmar arrests hundreds under new election law ahead of December vote |url=https://www.thestar.com.my/news/world/2025/12/19/myanmar-arrests-hundreds-under-new-election-law-ahead-of-december-vote |access-date=2026-01-03 |website=The Star |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-10-16 |title=Myanmar elections unlikely to see credible outcome, EU human rights rep says |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2025/10/16/myanmar-elections-unlikely-to-see-credible-outcome-eu-human-rights-rep-says |access-date=2026-01-03 |website=The Star |language=en}}</ref>ဆန့်ကျင်ဘက် နိုင်ငံရေးအုပ်စုများနှင့် ပတ်သက်၍ တင်းမာသည့် သဘောထားရှိသူအဖြစ် ဖော်ပြခံရသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် [[ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော်]] ပျံလွန်တော်မူမှုနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်ကောင်စီတပ်သားများ၏ လုပ်ဆောင်မှုကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်မှ မိုင်းဆွဲမှုကြောင့် ဖြစ်နိုင်ဟု သတင်းအမှားထုတ်ပြန်ခဲ့ရာ လူအများမှ ဝေဖန်မှုများရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/292881|title=ပဲခူးမြို့ ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော်ကြီး လိုက်ပါလာသည့် မော်တော်ယာဉ် ပစ်ခတ်ခဲ့ရမှုနှင့်ပတ်သက်၍ တွေ့ကြုံခဲ့ရမှုများကို ၎င်းဖြစ်စဉ်၌ပါဝင်သည့် ကန်သုံးဆင့် ဆရာတော်ကြီးက ရှင်းလင်းမိန့်ကြားမှုထွက်ပေါ်|author=Eleven Media Group|date=၁၀ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/statement-bago-sayardaw/7664907.html|title=ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော်ကြီးရဲ့ တပည့်သံဃာဟောင်းတွေ သဘောထားထုတ်ပြန်|author=ဗွီအိုအေ|date=၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref>ထို့နောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန် ၂၁ ရက်တွင် အင်တာဗျူးဖြင့် ဆရာတော်များအား လက်အုပ်ချီကာ တောင်းပန်ခဲ့ပြီး လက်သည်ကို အရေးယူမည်ဟု ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web|url=https://yktnews.com/2024/06/169476/|title=ပျံလွန်တော်မူသွားသော ပဲခူးမြို့၊ ဝင်းနိမ္မိတာရုံ ဆရာတော် လိုက်ပါသော Surf ကားကို စစ်တပ်က လုံခြုံရေးအရ ပစ်ခတ်ခဲ့ကြောင်း အကြမ်းဖက် ပြောခွင့်ရ ဇော်မင်းထွန်း ဝန်ခံပြီ|author=ရန်ုကုန်ခေတ်သစ် မီဒီယာ|date=၂၁ ဇွန် ၂၀၂၃}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/657228?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR3I_sG6UnYkXETomnhB_AVD7v9HeIbu8cChDgYmlgZB4gDpk0yZhxCbJH0_aem_ZmFrZWR1bW15MTZieXRlcw|title=ဝင်းနိမ္မိတာရုံ ဆရာတော်ကြီးကို စစ်တပ်က ပစ်ခတ်တာဖြစ်၊ မိုးပေါ်ထောင်ပစ်ခတ်တားဆီးခဲ့ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|author=Democratic Voice of Burma|date=၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလဆန်းပိုင်းတွင် ၎င်း၏ မိသားစုဝင်တစ်ဦးဖြစ်သော တူတော်စပ်သူ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး သက်ပိုင်ထွန်းသည် ကချင်ပြည်နယ်၊ဖားကန့် ရှိ Lucky Men ဟိုတယ်အနီးတွင် ဖြစ်ပွားသည့် တိုက်ပွဲအတွင်း ဖမ်းဆီးခံရပြီးနောက် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.peoplemediamyanmar.com/%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%87%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%91%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA/|title=ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်း၏ တူတော်စပ်သူ ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး သက်ပိုင်ထွန်းကို အရှင် ဖမ်းဆီးပြီးနောက် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း စစ်သွေးကြွ KIA/PDF အောင်ပွဲခံ|work=People Media|access-date=၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊မတ်လတွင် ၎င်း၅နှစ်ကျော် တာဝန်ယူခဲ့သော [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံခဲ့ရပြီး၊ဗိုလ်မှူးချုပ် ရဲရင့်အောင်က အစားထိုးဝင်ရောက် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/81173|title=(၈၁) နှစ်မြောက်တပ်မတော်နေ့ ဂုဏ်ပြုဇာတ်လမ်းတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် အနုပညာရှင်များနှင့် ဂုဏ်ပြုစစ်ချီသီချင်း၊ စစ်သည်တေးသီချင်း၊ ကဗျာနှင့် ဝတ္ထုစာမူဆုရရှိသူ စာပေပညာရှင်များအား ဂုဏ်ပြုဆုနှင့် ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းလွှာများပေးအပ်ချီးမြှင့်|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> [[File:A press conference of Tatmadaw True News Information Team on 18 January 2019.jpg|thumb|၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့၊ [[တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့|တပ်မတော် သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့]] သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် (လက်ယာစွန်း) ဇော်မင်းထွန်းကို တွေ့ရသည်။]] [[File:Major General Zaw Min Tun addressing the public media at a Tatmadaw True News Information Team special press conference on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့၊ တပ်မတော်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဇော်မင်းထွန်းသည် အများပြည်သူမီဒီယာထံ ပြောကြားနေစဉ်]] [[File:Major General Zaw Min Tun at a Tatmadaw True News Information Team special press conference to address the media on January 26, 2021.jpg|thumb|right|240px|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့၊ တပ်မတော်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ဇော်မင်းထွန်း ပြောကြားနေစဉ်]] ၂၀၂၆-ခု၊ မတ် ၂၃ ရက် စစ်ခေါင်းဆောင် ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်သည့်သတင်း ထုတ်ပြန်ပြီးနောက် မတ် ၂၅ ရက်မှာ ခုံရုံးဖွဲ့စစ်ဆေးခံရပြီးကတည်းက လူမြင်ကွင်းမှ ပျောက်ကွယ်သွားကာ ၂ လအကြာမှာ ရာထူးကအနား ပေးခဲ့ရသည်။ စစ်အာဏာရှင်အစိုးရအဖွဲ့၏ သတင်းပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင်ကို ပြန်ကြားရေး ဒုဝန်ကြီး ဦးရဲတင့်ကို တာဝန်ပေးပြီး အဖွဲ့ဝင် ၆၂ ယောက်နဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ မြေယာနှင့် တင်ဒါ အဂတိလိုက်စားမှုများနှင့် ခုံရုံးဖွဲ့စစ်ဆေးခံနေရနေသော ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းကို ၂၀၂၆-ခု၊ ဧပြီနဲ့ မေလအတွင်း ၂ လတာစစ်ဆေးပြီးနောက် ဇွန် ၁ ရက်မှာ တာဝန်မှ အနားပေးခဲ့ကာ အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ရုံး၏ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် ပြန်လည် ခန့်အပ်လိုက်သည်။ <ref>DVB TV News </ref> == ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် [[စည်သူဘွဲ့]]ကို လွတ်လပ်ရေးနေ့အခမ်းအနားတွင် လက်ခံရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |title=နေတိုး၊ ဖွေးဖွေး‌နှင့် ဝတ်မှုန်ရွှေရည်အပါအဝင် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ပေး |url=https://bur.mizzima.com/2026/01/04/77731 |work=Mizzima News}}</ref> <ref>{{Cite news |date=4 January 2026 |title=နေတိုး၊ ဖွေးဖွေး‌နှင့် ဝတ်မှုန်ရွှေရည်အပါအဝင် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များကို စစ်ခေါင်းဆောင်က ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ပေး |url=https://bur.mizzima.com/2026/01/04/77731 |work=Mizzima News}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဗိုလ်ချုပ် ဇော်မင်းထွန်းသည် အိမ်ထောင်သည် တစ်ဦးဖြစ်သည်။ဇနီးဖြစ်သူမှာ ဒေါ်သင်းသင်းအောင် ဖြစ်ပြီး၊သမီးတစ်ဦး ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=18 November 2011 |title=ဥပ္ပါတသန္တိစေတီတော်၌ ဗုဒ္ဓမြတ်စွယ်တော်ပူးလာ ရဟန်းရှင်လူပြည်သူများဖြင့်စည်ကားလျက်ရှိ |url=http://www.burmalibrary.org/docs12/MA2011-11-18.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020025142/http://www.burmalibrary.org/docs12/MA2011-11-18.pdf |archive-date=20 October 2012 |access-date= |website=www.burmalibrary.org |url-status=live }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ (သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ)]] gsr7e3afw92lf1ij4wmfoca4tu69ndi 0 221803 1038176 1034817 2026-06-14T06:46:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-နိုင်ငံတစ်ဝှမ်း +နိုင်ငံတစ်ဝန်း) 1038176 wikitext text/x-wiki အစ္စလာမ်ဘာသာသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူနည်းစု ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် ပြည်လုံးကျွတ်သန်းခေါင်စာရင်း တရားဝင်ထုတ်ပြန်ချက်များအရ နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၂.၃% ခန့်က ကိုးကွယ်ကြသည်ဟု ဖော်ပြထားသော်လည်း၊<ref>https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/census-data-shows-myanmar-muslim-population-has-fallen/612764</ref> အမေရိကန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၀၉ ခုနှစ် နိုင်ငံတကာဘာသာရေးလွတ်လပ်မှု အစီရင်ခံစာတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဗုဒ္ဓဘာသာမဟုတ်သူများ၏ လူဦးရေကို သန်းခေါင်စာရင်းများတွင် လျော့ပေါ့တွက်ချက်ထားလေ့ရှိကြောင်း ထောက်ပြထားသည်။ အစ္စလာမ်ဘာသာရေးပညာရှင်များ၏ ခန့်မှန်းချက်အရမူ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွတ်စလင်လူဦးရေသည် တစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၆% မှ ၁၀% ခန့်အထိ ရှိနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ [[File:KoneYoe mosque.JPG|thumb|၂၈၀px|မန္တလေးမြို့ရှိ ကုန်းရိုးဗဟိုဗလီကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ။]] == ဝတ်ပြုစရာ ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်များ == မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင် ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်ကြီးများ အမြောက်အမြား တည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီ မြန်မာမင်းများ ကိုယ်တိုင် မြေနေရာနှင့် သစ်လုပ်ငန်းခွင့်ပြုမိန့် ပေးသနားခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ဗလီကြီးများ ရှိသကဲ့သို့၊ နန်းတွင်းအမှုထမ်း အစုအဖွဲ့အလိုက် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသော ဝတ်ကျောင်းတော်များလည်း ပါဝင်သည်။ ရန်ကုန်၊ မန္တလေး၊ မော်လမြိုင်၊ ပုသိမ်၊ စစ်တွေ နှင့် မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသ အသီးသီးရှိ ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်များသည် သက်ဆိုင်ရာ ခေတ်ကာလအလိုက် အာရပ်၊ ပါရှန်၊ အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ ဗိသုကာလက်ရာများ ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်ထားသော သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံများ ဖြစ်ကြသည်။ == အစ္စလာမ်ဘာသာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပုံ == မြန်မာနိုင်ငံသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာ စတင်ရောက်ရှိလာခြင်းမှာ အလယ်ခေတ်ဦးကာလ ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ ပုဂံခေတ်အစောပိုင်း (အေဒီ ၆၅၂–၆၆၀) ဝန်းကျင်ကတည်းက အာရပ်မွတ်စလင် ကုန်သည်များသည် သထုံနှင့် မုတ္တမကဲ့သို့သော အောက်မြန်မာပြည် ဆိပ်ကမ်းမြို့များသို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့ကြကြောင်း မှတ်တမ်းများရှိသည်။<ref name="harvp|Kyi|1950">{{harvp|Kyi|1950}}</ref> ထိုခေတ်ကာလက အာရပ်မွတ်စလင် သင်္ဘောများသည် မဒါဂတ်စကာကျွန်းမှ တရုတ်ပြည်အထိ ရွက်လွှင့်ကုန်သွယ်ကြရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများသို့ မကြာခဏ ဝင်ထွက်သွားလာခဲ့ကြပြီး ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်းရှိ အန်ဒမန်ကျွန်းစုများအထိပါ ခရီးဆန့်ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ၁၀၅၅ တွင် ပုဂံမင်းဆက် အနော်ရထာမင်းကြီးက ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်ကို မတည်ထောင်မီကတည်းက တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းနှင့် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်တွင် မွတ်စလင်များ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ၉ ရာစုခန့်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအထိပါ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Yegar1972p2">{{harvp|Yegar|1972|p=2}}</ref><ref name="harvp|Tun|2006|pp=3–4">{{harvp|Tun|2006|pp=3–4}}</ref><ref name="LuceTin1960">{{harvp|Tin|Luce|1960}}</ref><ref name="harvp|Tun|2008|p=42">{{harvp|Tun|2008|p=42}}</ref><ref name="Hlaing2004">Dr. Tin Hlaing, leader of Myanmar delegates, at the Dialogue on Interfaith Cooperation at Yogyakarta on 6 & 7 December 2004.[http://www.foreignminister.gov.au/releases/2004/joint_yogyakarta_061204.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518001557/http://www.foreignminister.gov.au/releases/2004/joint_yogyakarta_061204.html |date=18 May 2012 }}</ref><ref>{{harvp|hikmah.info|2008}}</ref><ref>Daw Tint Sein, "Introduction to Konbaung Dynasty", University Education Variety Journal, University Printing Press, P 75 Part 4 Volume 3, July 1973.</ref> ကျောက်ဖြူ၊ ပုသိမ် (ဘာစိန်)၊ သံလျင်၊ မုတ္တမ နှင့် မြိတ် အစရှိသည့် မြန်မာ့ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့များသည် ရှေးဦးခေတ်က ဆိုက်ရောက်ခဲ့သော အာရပ်ရွက်လှေကြီးများနှင့် သင်္ဘောပျက်ဒဏ္ဍာရီ မှတ်တမ်းများနှင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။<ref>The coming of Islam to Burma down to 1700 AD by Ba Shin. p.52. The Bulletin of Burma Historical Research Commission 3, 1963. He referred to (1) History of Mons (Burmese) Maung Naw, Retired Sitke, Kyakhto pp 76-82 (2) Shwemawdaw Thamaing pp 81.</ref> ရှေးဦးကာလတွင် မွတ်စလင်များသည် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် အထက်ကုန်းတွင်းပိုင်း မောင်တောဒေသများသို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချခဲ့ကြသည်။ မွတ်စလင်များ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသည့် အချိန်ကာလအတိအကျနှင့် ပတ်သက်၍ အယူအဆအမျိုးမျိုးရှိသော်လည်း၊ ဤရှေးဦးမွတ်စလင်တို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုများနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာ ပြန့်ပွားလာပုံကို အာရပ်၊ ပါရှန်၊ ဥရောပနှင့် တရုတ်ခရီးသွားများက ၉ ရာစုကတည်းက မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Yegar1972p2"/><ref>{{harvp|Ozturk|2003|loc=¶ 8}}</ref> ယနေ့ခေတ် ဗမာမွတ်စလင် (သို့မဟုတ်) ပသီလူမျိုးများသည် ထိုသို့ ရေကြောင်းမှ ရောက်ရှိလာသော ရှေးဦးမွတ်စလင် ကုန်သည်များ၊ အခြေချနေထိုင်သူများ၊<ref name="Yegar1972p9">{{harvp|Yegar|1972|p=9}}</ref> မြန်မာမင်းများထံတွင် အမှုထမ်းခဲ့ကြသည့် တော်ဝင်စစ်မှုထမ်းများ၊<ref name="Yegar1972p10">{{harvp|Yegar|1972|p=10}}</ref> စစ်သုံ့ပန်းများ၊ ဒုက္ခသည်များနှင့် ကျွန်စနစ်၏ သားကောင်ဖြစ်ခဲ့ရသူများ ဒေသခံဗမာလူမျိုးများနှင့် အိမ်ထောင်ရေးသံယောဇဉ်ပြုကာ ကာလရှည်ကြာ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ရာမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည့် သားစဉ်မြေးဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{harvp|Yegar|1972|p=6}}</ref><ref name="Lay1973">{{harvp|Lay|1973}}</ref><ref>{{harvp|Yegar|1972|p=20}}</ref> ဤရှေးဦးဗမာမွတ်စလင် အများအပြားသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် တော်ဝင်နန်းတွင်းအကြံပေးများ၊ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ၊ ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင်များ၊ မြို့တော်ဝန်များနှင့် တိုင်းရင်းဆေးသမားတော်ကြီးများအဖြစ် အဆင့်မြင့်ရာထူးများကို ရရှိကာ သစ္စာရှိစွာ အမှုထမ်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{harvp|Yegar|1972|p=30}}</ref> အလားတူပင် မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း မန္တလေးမြို့တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးသည် သဘောထားကြီးစွာဖြင့် "ပန်သေး" ဟု လူသိများသည့် တရုတ်မွတ်စလင်များကို နေပြည်တော်အတွင်း၌ ဗလီဝတ်ကျောင်းတော် ဆောက်လုပ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မန္တလေးရှိ ပန်သေးမွတ်စလင်များသည် တရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ စူလတန်ဆူလိုင်မန် (Du Wenxiu) ထံမှ ဗလီဆောက်လုပ်ရန် အလှူငွေများ တောင်းခံခဲ့ကြသည်။ စူလတန်သည် ၎င်းဗလီဆောက်လုပ်ရေးကို ငွေကြေးပံ့ပိုးရန် သဘောတူခဲ့ပြီးနောက် ၁၈၆၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏တပ်မှူး မာတူးတူး (Mah Too-tu) ကို ကိုယ်တိုင်စေလွှတ်၍ တည်ဆောက်စေခဲ့သည်။ ယနေ့တိုင် မန္တလေးမြို့တွင် ဝင့်ထည်စွာ တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သော အဆိုပါ ပန်းသေဗလီကြီးသည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ထင်ရှားလှသော ဘာသာရေးညှိနှိုင်းမှုဆိုင်ရာ အထင်ကရ နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။<ref>(Interview with Haji U Ba Thi alias Haji Adam (born 11 October 1908) a Panthay elder. The Emergence Of The Panthay Community At Mandalay, by Professor U Maung Maung Lay. published in the "Essays given to Than Tun on his 75th birthday" in the book, "Studies in Myanmar History" volume 1, Innwa Publishing House (1999). pp. 158).</ref> [[File:Panthay mosque.JPG|thumb|၂၈၀px|မန္တလေးမြို့ရှိ သမိုင်းဝင် ပန်းသေဗလီဝတ်ကျောင်းတော်ကြီး။]] == ကိုးကား == {{Reflist|24em}} === ကျမ်းပြုစာရင်း === {{refbegin|32em}} * {{cite web |title=BurmaNet News: July 16, 2001 |work=BurmaNet News |access-date=23 August 2008 |date=16 July 2001 |url=http://www.burmalibrary.org/reg.burma/archives/200107/msg00034.html |ref=CITEREFBNN2001 }} * {{cite book |last=Collis |first=Maurice |year=1936 |title=Simese White |url=https://archive.org/details/bwb_S0-DNM-685 |location=London |publisher=Faber and Faber}} * {{cite book |last=Collis |first=Maurice |year=1953 |title=Into Hidden Burma, an Autobiography |publisher=Faber |location=London |oclc=2914324}} * {{cite thesis |last=Fatimi |first=Sayyid Qudratullah |title=The role of China in the spread of Islam in South-East Asia |publisher=University of Malaya |year=1961 |oclc=58473461}} * {{cite web |author=Human Rights News |title=Crackdown on Burmese Muslims: Human Rights Watch Briefing Paper, July 2002 |access-date=23 August 2008 |date=July 2002 |url=http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm }} * {{cite web |author=Images Asia |title=Report on the Situation for Muslims in Burma |access-date=24 August 2008 |date=May 1997 |url=http://www.ibiblio.org/obl/reg.burma/archives/199706/msg00422.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051020150319/http://www.ibiblio.org/freeburma/ethnic/rohingya1.txt |archive-date=20 October 2005 }} * {{cite journal |last=Khan |first=Muhammad Siddiq |year=1957 |title=Captain George Sorrel's mission to the Count of Amarapura, 17934 |journal=[[Journal of the Asiatic Society of Pakistan]] |volume=II |pages=132–140 |issn=0571-317X}} * {{cite thesis |last=Kyi |first=U |year=1950 |title=Various Notable Facts in Burmese History |publisher=Tri-pedaka Propagating Press |location=Mandalay}} * {{cite journal |last=Lay |first=Pathi U Ko |year=1973 |title=Twentieth Anniversary Special Edition of Islam Damma Beikman |journal=Myanmar Pyi and Islamic Religion |pages=109–111}} * {{cite book |last=Marga |first=U |year=1967 |title=Pathein Yazawin |trans-title=History of Pathein/Bassein |location=Yangon |publisher=Zwe Sarpay Press |language=my}} * {{cite web |author=Minorities at Risk |title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma |access-date=23 August 2008 |date=10 January 2007 |url=http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232832/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77501 |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |accessdate=20 January 2022 }} * {{cite encyclopedia |trans-work=Myanmar Encyclopedia |year=1999 |publisher=Forever Group |encyclopedia=Mranʻ māʹ cvayʻ cuṃ kyamʻʺ |location=Ranʻ Kunʻ |oclc=61715441 |language=my |ref=CITEREFMyanmar_Encyclopedia1999}} * {{cite book |first=Let Ware |last=Nawrattha |title=Chronicles of Alaungpaya's battles}} * {{cite news |last=Ozturk |first=Cem |date=21 October 2003 |title=Myanmar's Muslim Sideshow |work=Asia Times Online |access-date=23 August 2008 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EJ21Ae01.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20031021074851/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EJ21Ae01.html |url-status=unfit |archive-date=21 October 2003 |accessdate=20 January 2022 }} * {{cite book |last=Peletz |first=Michael G. |year=2009 |title=Gender Pluralism: Southeast Asia Since Early Modern Times |publisher=Routledge |isbn=9780415931601}} * {{cite book |last=Sanʻʺ Chve |year=2005 |title=Kun' bhon' a lvan' |trans-title=Konbaung Dynasty Royal History |publisher=Ra praññ` Ca pe |volume=1-3 |location=Mangala ton` ññvan`, Ran` kun` |oclc=63241377 |language=my}} * {{cite book |last=Shin |first=Ba |year=1961 |title=Coming of Islam to Burma Down to 1700 A.D. |location=New Delhi |publisher=Azad Bhavan |oclc=81267926}} * {{cite book |last1=Tin |first1=Pe Maung |author-link1=Pe Maung Tin |first2=G. H. |last2=Luce|author-link2=Gordon Luce |year=1960 |title=The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma |publisher=Rangoon University Press |location=Rangoon, Burma |title-link=Glass Palace Chronicle }} * {{cite book |last=Tun |first=Than |year=2008 |title=Khet hoṅʻʺ mranʻ mā rājavaṅʻ |trans-title=Bagan Culture |location=Yangon |publisher=Thiriswe Book House |language=my}} * {{cite book |last=Tun |first=Than |year=2006 |title=Pyūtve bhay' pyok' svā´´ salai |trans-title=Ancient Pyu |publisher=Ū´´ Kyo` HanH`´´ |language=my}} * {{cite web |author=US Department of State |title=Burma: Country Reports on Human Rights Practices, 2001 |access-date=24 August 2008 |date=4 March 2002 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/eap/8260.htm |ref=CITEREFUSDS2002 }} * {{cite web |author=US Department of State |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71335.htm |title=Burma—International Religious Freedom Report 2006 |date=15 September 2006 |access-date=25 September 2007 |ref=CITEREFUSDS2006 }} * {{cite book |last=Yegar |first=Moshe |year=1972 |title=The Muslims of Burma: a Study of a Minority Group |location=Wiesbaden |series=Schriftenreihe des Südasien-Instituts der Universität Heidelberg |publisher=Harrassowitz |isbn=3-447-01357-5 |oclc=185556301}} {{refend}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစ္စလာမ်ဘာသာ]] coh0ztv562na4zxiuya5flihh843qs1 0 234882 1038203 1034025 2026-06-14T06:51:06Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို) 1038203 wikitext text/x-wiki '''ကိုရီးယားလူမျိုး''' ({{lang-ko|한민족/조선民族}}၊ ဟန်မင်ဇုကု သို့မဟုတ် ဂျိုဆွန်းမင်ဇုကု) သည် ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ် (Korean Peninsula) နှင့် မန်ချူးရီးယားဒေသတောင်ပိုင်းတွင် အခြေစိုက်သည့် အရှေ့အာရှရှိ ပင်မလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် ကိုရီးယားလူမျိုးများသည် [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] ဟူ၍ နိုင်ငံရေးအရ နှစ်ပိုင်းကွဲပြားနေသော်လည်း တူညီသော ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းကြောင်းများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည့် တစ်စုတစ်စည်းတည်းသော လူမျိုးစုဖြစ်ကြသည်။<ref>Nelson, Sarah M. (1993). ''The Archaeology of Korea''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-40783-4.</ref> {{Infobox ethnic group | group = ကိုရီးယားလူမျိုး | native_name = {{lang|ko|한民族 / 조선民族}} <br> (Hanminzoku / Joseonminzoku) | image = Korean official bearing the first despatches on board the USS Colorado HD-SN-99-01928.JPEG | image_caption = | poptime = ၈၃ သန်းခန့် (ကမ္ဘာတစ်ဝန်း) | regions = {{flagicon|South Korea}} [[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] (၅၁ သန်းကျော်)<br>{{flagicon|North Korea}} [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] (၂၆ သန်းခန့်)<br>{{flagicon|USA}} [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] (၂.၆ သန်း)<br>{{flagicon|China}} [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] (၂.၁ သန်း)<br>{{flagicon|Japan}} [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] (၈၂၀,၀၀၀ ခန့်) | languages = [[ကိုရီးယားဘာသာစကား]] (Korean) | religions = [[ဘာသာမဲ့]] (၅၆%)၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (၂၇.၆%)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၁၅.၅%)၊ ကိုရီးယားရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Shamanism) | related = [[ယာမာတိုလူမျိုး]] (ဂျပန်)၊ [[မန်ချူးလူမျိုး]]၊ [[မွန်ဂိုလူမျိုး]]၊ အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုများ }} == မူလဇစ်မြစ်နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ == မျိုးဗီဇ (DNA) နှင့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များအရ ကိုရီးယားလူမျိုးများသည် ကျောက်ခေတ်လယ်နှင့် ကျောက်ခေတ်နှောင်းကာလများက ဆိုင်ဘေးရီးယားတောင်ပိုင်း၊ မွန်ဂိုလီးယားနှင့် မန်ချူးရီးယားဒေသတို့မှတစ်ဆင့် ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်အတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာကြသည့် အယ်လ်တာယစ် (Altaic) ခြေသလုံးဖျန်းနွယ်စုများနှင့် ဌာနေလူမျိုးစုများ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ သွေးနှောပေါင်းစပ် ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဗီဇအရ အိမ်နီးချင်း ဂျပန်လူမျိုး ([[ယာမာတိုလူမျိုး]]) နှင့် တရုတ်မြောက်ပိုင်းသားများနှင့် အနီးစပ်ဆုံး တူညီကြသည်။<ref>Kim, Jinwung (2012). ''A History of Korea: From "Land of the Morning Calm" to States in Conflict''. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-00024-8.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == === ဒဏ္ဍာရီလာအစနှင့် ကိုဂျိုဆွန်းခေတ် (Gojoseon: BC ၂၃၃၃ – BC ၁၀၈) === ကိုရီးယားရိုးရာမှတ်တမ်းများအရ ဘီစီ ၂၃၃၃ တွင် နတ်မင်းသား၏သားတော် ဒန်ဂွန် (Dangun) သည် ကိုရီးယားတို့၏ ပထမဆုံးသော ရှေးဟောင်းနိုင်ငံဖြစ်သည့် '''"ကိုဂျိုဆွန်း"''' (Gojoseon) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ကိုဂျိုဆွန်းသည် ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် မန်ချူးရီးယားဒေသတွင် ကြေးဝါနှင့် သံထည်နည်းပညာများကို အခြေခံကာ ထွန်းကားခဲ့သော်လည်း ဘီစီ ၁၀၈ တွင် တရုတ်ဟန်မင်းဆက် (Han Dynasty) ၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပြိုလဲခဲ့ရသည်။<ref name="Lee1984">Lee, Ki-baek (1984). ''A New History of Korea''. Harvard University Press. ISBN 0-674-61576-X.</ref> === ကိုရီးယားနိုင်ငံသုံးခုခေတ် (Three Kingdoms of Korea: BC ၅၇ – ခရစ်နှစ် ၆၆၈) === ကိုဂျိုဆွန်း ပြိုကွဲပြီးနောက် ကိုရီးယားလူမျိုးများသည် နိုင်ငံငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားခဲ့ရာမှ နောက်ပိုင်းတွင် ဩဇာကြီးမားသော နိုင်ငံကြီး သုံးခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၎င်းခေတ်ကို "ကိုရီးယားနိုင်ငံသုံးခုခေတ်" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ဂိုဂူလျော (Goguryeo)ခေတ်သည် ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်မြောက်ပိုင်းနှင့် မန်ချူးရီးယားဒေသတွင် အခြေစိုက်ပြီး စစ်ရေးအင်အား အလွန်တောင့်တင်းကာ တရုတ်မင်းဆက်များ၏ ကျူးကျော်မှုကို အကြိမ်ကြိမ် တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။ပက်ကျဲ (Baekje)ခေတ်သည် အနောက်တောင်ပိုင်းတွင် ထွန်းကားခဲ့ပြီး ရေကြောင်းအတတ်နှင့် အနုပညာကျွမ်းကျင်ကာ ဂျပန်ကျွန်းစုသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများ ဖြန့်ဝေပေးခဲ့သည်။ ဆီလာ (Silla)ခေတ်သည် အရှေ့တောင်ပိုင်းတွင် အခြေစိုက်ပြီး တရုတ်တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ ခရစ်နှစ် ၆၆၈ တွင် အခြားနိုင်ငံများကို သိမ်းပိုက်၍ ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တစ်စုတစ်စည်းတည်းဖြစ်အောင် စုစည်းခဲ့သည်။<ref name="Lee1984" /> === ဂိုလျောနှင့် ဂျိုဆွန်းမင်းဆက် (Goryeo and Joseon: ၉၁၈–၁၉၁၀) === ခရစ်နှစ် ၉၁၈ တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော '''"ဂိုလျောမင်းဆက်"''' (Goryeo) လက်ထက်တွင် ကိုရီးယားတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ယနေ့ကမ္ဘာက ခေါ်ဆိုနေသည့် "ကိုရီးယား" (Korea) ဟူသော အမည်သည် "ဂိုလျော" ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၃၉၂ တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော "ဂျိုဆွန်းမင်းဆက်" (Joseon) လက်ထက်တွင်မူ ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ (Confucianism) သည် နိုင်ငံတော်၏ ပင်မဝါဒဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ ဆီဂျုံမင်းကြီး (King Sejong) က ခေတ်သစ်ကိုရီးယားစာပေဖြစ်သော "ဟန်ဂုလ်" (Hangul) စာလုံးစနစ်ကို ခရစ်နှစ် ၁၄၄၃ တွင် တီထွင်ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။<ref>Seth, Michael J. (2010). ''A History of Korea: From Antiquity to the Present''. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 978-0-7425-6716-0.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်နှင့် နိုင်ငံနှစ်ခြမ်းကွဲခြင်း (Modern Era: ၁၉၁၀–လက်ရှိ) === ဂျိုဆွန်းမင်းဆက်သည် ၁၉၁၀ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန် ဧကယာဇ်နိုင်ငံ|ဂျပန်အင်ပါယာ]]၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသဖြင့် ကိုရီးယားလူမျိုးများသည် ၃၅ နှစ်တိုင်တိုင် ပြင်းထန်သော ကိုလိုနီပြု ဖိနှိပ်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၅ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ဂျပန်လက်နက်ချချိန်တွင် ကိုရီးယားကျွန်းဆွယ်ကို မြောက်လတ္တီတွဒ် ၃၈ ဒီဂရီပြိုင်ပြိုင်လိုင်းဖြင့် ပိုင်းခြားကာ မြောက်ပိုင်းကို ဆိုဗီယက်ယူနီယံကလည်းကောင်း၊ တောင်ပိုင်းကို အမေရိကန်ကလည်းကောင်း ကြီးကြပ်ခဲ့ရာမှ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ကွန်မြူနစ်ဝါဒကျင့်သုံးသော မြောက်ကိုရီးယားနှင့် ဒီမိုကရေစီကျင့်သုံးသော တောင်ကိုရီးယားဟူ၍ ကွဲပြားခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်တွင် [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]] (Korean War) အပြင်းအထန် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ယနေ့တိုင် စစ်ပြေငြိမ်းခြင်းမရှိဘဲ တင်းမာစွာ ကွဲပြားနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Cumings, Bruce (2005). ''Korea's Place in the Sun: A Modern History''. W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-32702-7.</ref> == ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု == ကိုရီးယားလူမျိုးများသည် ပင်ကိုစရိုက်အရ ကွဲပြားသော '''[[ကိုရီးယားဘာသာစကား]]''' ကို သုံးစွဲကြသည်။ ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကိုရီးယားစကားကို မည်သည့်ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့်မျှ မသက်ဆိုင်သည့် သီးခြားဘာသာစကား (Language isolate) အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ ဝတ်စုံအနေဖြင့် ရိုးရာဝတ်စုံဖြစ်သော "ဟန်ဘောက်" (Hanbok) ကို ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ကိုရီးယားရိုးရာအစားအစာတွင် ကင်မ်ချီ (Kimchi) နှင့် အသားကင် (Bulgogi) တို့သည် ကမ္ဘာကျော်သည်။ ၂၁ ရာစုအတွင်း တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံမှ စတင်ခဲ့သော "ကိုရီးယားလှိုင်း" (Korean Wave / Hallyu) ကြောင့် ကိုရီးယားဂီတ (K-Pop) နှင့် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းတွဲများသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် အလွန်ဩဇာလွှမ်းမိုးလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အရှေ့အာရှ လူမျိုးစုများ]] [[ကဏ္ဍ:ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] 1qqy34jezx9uueyg8mfi4v3wvrjd6bh 0 238626 1038159 1036059 2026-06-14T06:43:24Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038159 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ | official_name = အရှေ့မြောက်ဒေသ<br />(North Eastern Region - NER) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ဒေသ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | motto = | image_map = Northeast india.png | map_alt = အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယမြေပုံ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ပြည်နယ်များ | subdivision_name1 = {{plainlist| * '''[[အာရုနာချာပရဒေရှ်ပြည်နယ်|အာရုနာချာပရဒေရှ်]]''' * '''[[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]]''' * '''[[မဏိပူရပြည်နယ်|မဏိပူရ]]''' * '''[[မေဃာလယပြည်နယ်|မေဃာလယ]]''' * '''[[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်|မီဇိုရမ်]]''' * '''[[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်]]''' * '''[[တြိပူရပြည်နယ်|တြိပူရ]]''' * '''[[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်|ဆစ်ကင်]]''' }} | subdivision_type2 = အကြီးဆုံးမြို့ | subdivision_name2 = [[ဂူဝါဟာတီမြို့]] | subdivision_type3 = မြို့ကြီးများ ([[၂၀၁၁ အိန္ဒိယလူဦးရေသန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၁ သန်းခေါင်စာရင်း]])<ref name="Indian cities by population">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |title=Indian cities by population |access-date=30 May 2018 |archive-date=23 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723151530/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |url-status=live }}</ref> | subdivision_name3 = {{plainlist| * [[အဂါတာလာမြို့]] * [[အိုက်ဇောမြို့]] * [[အင်ဖာမြို့]] * [[အီတာနာဂါမြို့]] * [[လွန်းလေမြို့]] * [[ဆီလ်ချာမြို့]] * [[ကျမ်ဖိုင်းမြို့]] * [[ရှီလွန်မြို့]] * [[ဒီဘရူဂါရ်ဟ်မြို့]] * [[ဒီမာပူရ်မြို့]] * [[ကိုဟီမာမြို့]] }} | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 262179 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_rank = | area_note = | population_total = 45772188 | population_as_of = ၂၀၁၁ | population_est = 51670000 | pop_est_as_of = 2022 | pop_est_footnotes = <ref>https://uidai.gov.in/images/StateWiseAge_AadhaarSat_Rep_31082022_Projected-2022-Final.pdf</ref> | population_density_km2 = 173 | population_density_sq_mi = auto | population_demonym = အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယသား | timezone1 = [[အိန္ဒိယစံတော်ချိန်]] | utc_offset1 = +5:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | blank_name_sec1 = အသိအမှတ်ပြု ရုံးသုံးဘာသာစကားများ | blank_info_sec1 = {{plainlist| * [[အာသံဘာသာစကား|အာသံ]]<ref name="scheduledlanguages">{{Cite web |title=Languages Included in the Eighth Schedule of the Indian Constitution {{!}} Department of Official Language {{!}} Ministry of Home Affairs {{!}} GoI |url=https://rajbhasha.gov.in/en/languages-included-eighth-schedule-indian-constitution |access-date=2022-07-31 |website=rajbhasha.gov.in}}</ref> * [[ဘင်္ဂါလီဘာသာစကား|ဘင်္ဂါလီ]]<ref name=scheduledlanguages/> * [[ဗိုဒိုဘာသာစကား|ဗိုဒို]]<ref name=scheduledlanguages/> * [[မဏိပူရီဘာသာစကား|မဏိပူရီ (မေသေ)]]<ref name=scheduledlanguages/><ref>{{Cite web |title=Manipuri language {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Manipuri-language |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> }} | blank_name_sec2 = ပြည်နယ်/ဒေသန္တရ ရုံးသုံးဘာသာစကားများ | blank_info_sec2 = {{plainlist| * [[အာသံဘာသာစကား|အာသံ]] ([[အာသံပြည်နယ်]])<ref name=langoff>{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=84–89 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date=16 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 May 2012 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Nath |first=Monoj Kumar |url=https://books.google.com/books?id=sDAXEAAAQBAJ&q=Assam+Official+Language+Act%2C+1960%2C+which+made+Assamese+the+state+language+of+Assam&pg=PA57 |title=The Muslim Question in Assam and Northeast India |date=2021-03-29 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-000-37027-0 |pages=57 |language=en}}</ref> * [[ဘင်္ဂါလီဘာသာစကား|ဘင်္ဂါလီ]] ([[တြိပူရပြည်နယ်|တြိပူရ]]နှင့် ဗာရက်တောင်ကြားဒေသ)<ref name=langoff/><ref name="Chakravarti 421">{{Cite book |last=Chakravarti |first=Sudeep |url=https://books.google.com/books?id=e11PEAAAQBAJ&q=The+official+languages+of+Tripura+are+Bangla+and+Kok+Borok&pg=PT421 |title=The Eastern Gate: War and Peace in Nagaland, Manipur and India's Far East |date=2022-01-06 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-93-92099-26-7 |pages=421 |language=en}}</ref><ref name="Kumāra 2007 88">{{Cite book |last=Kumāra |first=Braja Bihārီ |url=https://books.google.com/books?id=QTCJTIBHJHEC&q=Kakbarak+recognized+official+Tripura+Bengalee&pg=PA88 |title=Problems of Ethnicity in the North-East India |date=2007 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-464-6 |pages=88 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wadley |first=Susan S. |url=https://books.google.com/books?id=xDzfBQAAQBAJ&q=Bengali+was+declared+the+official+language+of+Assam&pg=PA76 |title=South Asia in the World: An Introduction: An Introduction |date=2014-12-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-45959-0 |pages=76 |language=en}}</ref> * [[ဗိုဒိုဘာသာစကား|ဗိုဒို]] ([[ဗိုဒိုလန်ဒေသ]])<ref name=langoff/><ref>{{Cite book |last1=Oinam |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=X31aDwAAQBAJ&q=Bodo+recognised+as+an+associated+state+official+language+of+Assam&pg=PT164 |title=Northeast India: A Reader |last2=Sadokpam |first2=Dhiren A. |date=2018-05-11 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-429-95320-0 |pages=164 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Deb |first=Bimal J. |url=https://books.google.com/books?id=_YYnwp8e5VYC&q=Government+of+Assam+have+declared+Bodo+as+an+associate+official+language&pg=PA21 |title=Ethnic Issues, Secularism, and Conflict Resolution in North East Asia |date=2006 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-134-8 |pages=21 |language=en}}</ref> * [[ကုက္ကဗရုခ်ဘာသာစကား|ကုက္ကဗရုခ် (တြိပူရီ)]] ([[တြိပူရပြည်နယ်]])<ref name=langoff/><ref name="Chakravarti 421"/><ref name="Kumāra 2007 88"/> * [[မီဇိုဘာသာစကား|မီဇို]] ([[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]])<ref name=langoff/><ref name="Britannica 174">{{Cite book |last=Britannica |url=https://books.google.com/books?id=-xzljvnQ1vAC&q=Manipuri+%28+or+Meitei+%29+official+Manipur+Mizo+Mizoram&pg=PA174 |title=Student Britannica India 7 Vols |publisher=Popular Prakashan |isbn=978-0-85229-762-9 |pages=174 |language=en}}</ref> * [[မဏိပူရီဘာသာစကား|မဏိပူရီ (မေသေ)]] ([[မဏိပူရပြည်နယ်]])<ref name=langoff/><ref name="Britannica 174"/><ref>{{Cite book |last=Brenzinger |first=Matthias |url=https://books.google.com/books?id=i3xdDwAAQBAJ&q=Meithei+official+language+of+Manipur&pg=PA322 |title=Language Diversity Endangered |date=2015-07-31 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-090569-4 |pages=322 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Experts |first=Arihant |url=https://books.google.com/books?id=TBrzDwAAQBAJ&q=Manipuri+official+language+of+Manipur&pg=PA531 |title=General Knowledge 2020 |date=2019-06-04 |publisher=Arihant Publications India limited |isbn=978-93-131-9167-4 |pages=531 |language=en}}</ref> * [[နီပေါဘာသာစကား|နီပေါ]] ([[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်]])<ref>https://sikkim.gov.in/department/departmentmenudetails?url=Menu%3Dsikkim-legislative-assembly%2Flanguage-used-in-assembly#:~:text=The%20business%20of%20the%20Assembly,Sikkim%2C%20namely%20Nepali%2C%20Bhutia.</ref> * [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]] ([[အာရုနာချာပရဒေရှ်ပြည်နယ်|အာရုနာချာပရဒေရှ်]]၊ [[မေဃာလယပြည်နယ်|မေဃာလယ]]နှင့် [[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်]])<ref name=langoff/> * [[ဆစ်ကင်ဘာသာစကား|ဆစ်ကင်]] ([[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်]])<ref>https://sikkim.gov.in/department/departmentmenudetails?url=Menu%3Dsikkim-legislative-assembly%2Flanguage-used-in-assembly#:~:text=The%20business%20of%20the%20Assembly,Sikkim%2C%20namely%20Nepali%2C%20Bhutia.</ref> }} }} '''အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ''' (တရားဝင်အားဖြင့် '''အရှေ့မြောက်ဒေသ (NER)''') သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၏ ပထဝီဝင်နှင့် နိုင်ငံရေးအရ စနစ်တကျ ခွဲခြားထားသော အရှေ့ဘက်အစွန်ဆုံး အုပ်ချုပ်ရေးဒေသဖြစ်သည်။ အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယတွင် ပြည်နယ်ရှစ်ခု ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့အနက် "ညီအစ်မ ခုနစ်ဖော်" ဟု လူသိများသော [[အာရူနာချယ် ပရာဒေ့ရှ် ပြည်နယ်|အာရုနာချာပရဒေရှ်ပြည်နယ်]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်]]၊ [[မေဃာလယပြည်နယ်]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ [[နာဂလန်ပြည်နယ်]]၊ [[တြိပူရပြည်နယ်]]တို့နှင့်အတူ "ညီအစ်ကိုပြည်နယ်" ဖြစ်သော [[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်]] တို့ ပါဝင်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယဒေသ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ထူးခြားဆန်းပြားပြီး အိန္ဒိယပင်မကုန်းတွင်းပိုင်းထက် အရှေ့တောင်အာရှနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော သမိုင်းနောက်ခံများ ရှိခဲ့သည်။ ရှေးဟောင်းခေတ်တွင် ထိုဒေသကို "ကမ္မရူပ" တိုင်းပြည်အဖြစ် လူသိများခဲ့ပြီး အာသံတောင်ကြားဒေသကို ဗဟိုပြုခဲ့သည်<ref>Shin, J. E. (2018). "Region, Religion, and Politics: Kamarupa in the Early Medieval Period". *Indian Historical Review*, 45(1), 25–47.</ref>။ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မြန်မာနိုင်ငံဘက်မှ မောရှမ်းနွယ်ဖွားများ ကုန်းလမ်းဖြင့် ဝင်ရောက်လာပြီး အာဟုမ်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အာဟုမ်တို့သည် ထိုဒေသကို ခြောက်ရာစုနီးပါးကြာအောင် (အေဒီ ၁၂၂၈ မှ ၁၈၂၆ အထိ) တည်ငြိမ်စွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး မဂိုအင်ပါယာ၏ ကျူးကျော်မှုများကို အောင်မြင်စွာ တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်<ref>Gogoi, P. (1968). *The Tai and the Tai Kingdoms With a Fuller Treatment of the Tai-Ahom Kingdom in the Brahmaputra Valley*. Gauhati University.</ref>။ ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာ့တပ်မတော်က အာသံနှင့် မဏိပူရဒေသများကို အောင်နိုင်ခဲ့သောလည်း၊ ပထမအင်္ဂလိပ် မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး ၁၈၂၆ ခုနှစ် 'ရရန္တပိုစာချုပ် အရ ဗြိတိသျှတို့က ထိုဒေသတစ်ခုလုံးကို အိန္ဒိယအင်ပါယာအတွင်းသို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်<ref>Barpujari, H. K. (1992). *The Comprehensive History of Assam: Modern Period*. Assam Publication Board.</ref>။ ၁၉၄၇ ခုနှစ် အိန္ဒိယလွတ်လပ်ရေးရသောအခါ ကနဦးတွင် အာသံပြည်နယ်ကြီးတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ တောင်းဆိုမှုများကြောင့် ပြည်နယ်ငယ်များအဖြစ် တဖြည်းဖြည်း ခွဲထုတ်ပေးခဲ့ရာမှ ယနေ့ခေတ် ပြည်နယ်ရှစ်ခု ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။ == လူမျိုးစုများ == အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးစုအစုံလင်ဆုံးနှင့် ကွဲပြားမှုအရှိဆုံး ဒေသများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော မျိုးနွယ်စုပေါင်း ၂၀၀ ကျော် နေထိုင်ကြသည်<ref>Weiner, Myron (1978). *Sons of the Soil: Migration and Ethnic Conflict in India*. Princeton University Press.</ref>။ ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အုပ်စုနှစ်ခု ခွဲခြားနိုင်သည်။ အာသံပြည်နယ် ဗြဟ္မပုတ္တရတောင်ကြားတွင် နေထိုင်သော အာသံလူမျိုးများ (Assamese) နှင့် မဏိပူရတောင်ကြားတွင် နေထိုင်သော မေထေ့ (Meitei/Manipuri) လူမျိုးများသည် သမိုင်းအစဉ်အလာအရ ဟိန္ဒူဘာသာကို အဓိကကိုးကွယ်ကြပြီး ယဉ်ကျေးမှုအရ အိန္ဒိယပင်မရေစီးကြောင်းနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်။ကုန်းမြင့်နှင့် တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော နာဂ (Naga)၊ မိဇို (Mizo)၊ ခါဆီ (Khasi)၊ ဂါရို (Garo)၊ ကပ္ပလန် (Karbi) နှင့် ဗိုဒို (Bodo) စသည့် လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရလည်းကောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုအရလည်းကောင်း အရှေ့တောင်အာရှ၊ တိဗက်တို့နှင့် ပိုမိုတူညီကြပြီး ဗြိတိသျှခေတ်နောက်ပိုင်းတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ အများစု ကူးပြောင်းကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်<ref>Bareh, H. (2001). *Encyclopaedia of Northeast India*. Mittal Publications.</ref>။ == ဘာသာစကား == ဤဒေသသည် ဘာသာစကားဗေဒအရ လွန်စွာကြွယ်ဝပြီး အဓိက ဘာသာစကားမိသားစုကြီး သုံးခု ဆုံစည်းရာနေရာ ဖြစ်သည်<ref>Post, M. W., & Burling, R. (2015). "The Tibeto-Burman languages of Northeast India". *The Sino-Tibetan Languages*, 206–241.</ref>။ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ]]သည် ဒေသတွင်း တောင်တန်းသားအများစု ပြောဆိုကြသော ဘာသာစကားများဖြစ်ပြီး ဗိုဒို၊ နာဂ၊ မိဇို၊ အာရုနာချာဒေသသုံး ဘာသာစကားများနှင့် မဏိပူရပြည်နယ်၏ ရုံးသုံးစကားဖြစ်သော မဏိပူရီစကား (မေသေလုံ) တို့ ပါဝင်သည်။ အထူးသဖြင့် မဏိပူရီစကားသည် အိန္ဒိယဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေမှ အသိအမှတ်ပြုထားသော တစ်ခုတည်းသော တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရီယန် ဘာသာစကားများ]]သည် လူဦးရေအများဆုံး ပြောဆိုကြသော ဘာသာစကားများဖြစ်ပြီး အာသံပြည်နယ်၏ အာသံစကား နှင့် တြိပူရပြည်နယ်တွင် ပြောဆိုကြသော ဘင်္ဂါလီစကား တို့ ဖြစ်ကြသည်။[[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထရိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားများ (Austroasiatic)သည် မေဃာလယပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြသော ခါဆီလူမျိုးများ ပြောဆိုသည့် ခါဆီစကား (Khasi) ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွန်-ခမာဘာသာစကားများနှင့် မျိုးနွယ်တူ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အာဟုမ်မင်းဆက်၏ မူလဘာသာစကားဖြစ်သော တိုင်-အာဟုမ် (Tai-Ahom) ဘာသာစကားသည်လည်း [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]၊ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းစကား]]များနှင့် မျိုးနွယ်တူ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] မိသားစုဝင် ဖြစ်သော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် ပြောဆိုသူမရှိသလောက် ရှားပါးသွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဒေသများ]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့မြောက်ပိုင်း အိန္ဒိယ]] 99r1qpyps54m43xe3y0zb28q1m6ajvk 0 241153 1038056 795491 2026-06-14T02:22:43Z Chenzeyan29 141880 [[ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ]] စာမျက်နှာကို [[ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ]] သို့ Chenzeyan29က ရွှေ့ခဲ့သည်: မလိုအပ်သော စကားဘညှပ်၊ သံတူကြောင်းကွဲများ ဖယ်ရှားခြင်း 795491 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ်|acceptance=ပထဝီနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ အရ|region=[[နာဂတောင်တန်း]]၊ [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|မီဇိုတောင်တန်း]]၊ [[ချင်းတောင်တန်း]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]|fam3=[[အလယ်ပိုင်း တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ]]|child1=[[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်]]|child2=[[နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|နာဂနွယ်]]|child3=[[ကသည်းဘာသာစကား|မေထေး (ကသည်း)]]|child4=[[ကာရ်ဘီ ဘာသာစကား|ကာရ်ဘီ]]|glotto=kuki1245|glottorefname=Kuki-Chin–Naga}} '''ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ'''သည် ''Ethnologue'' မှအသုံးပြုသော James Matisoff ၏ အမျိုးအစားခွဲခြားမှုတွင် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏]] ပထဝီဝင်ဘာသာစကားများ အစုအဝေးတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို monophyletic မဟုတ်သော "Tibeto-Burman" အောက်တွင် အုပ်စုဖွဲ့ထားသည်။ <ref name="Ethnologue">[[ethnologuefamily:284-16|SIL ''Ethnologue'']]</ref> ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆက်နွယ်မှုသည် အချင်းချင်းရော တရုတ်-တိဗက်ပြည်၏ ကျန်ရှိသော ဆက်ဆံရေးကို မဖြေရှင်းနိုင်သော်လည်း Matisoff သည် ၎င်းတို့အား အဆင်ပြေစေရန် စောင့်ဆိုင်းနေသော နောက်ထပ် သုတေသနတစ်ခုအဖြစ် ပေါင်းစပ်ထားသည်။{{ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ}} [[ကဏ္ဍ:ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|*]] g6s9f7xlyhdvgoquch0av1250j167k5 1038058 1038056 2026-06-14T02:28:42Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038058 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ်|acceptance=ပထဝီနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ အရ|region=[[နာဂတောင်တန်း]]၊ [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|မီဇိုတောင်တန်း]]၊ [[ချင်းတောင်တန်း]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]|fam3=[[အလယ်ပိုင်း တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ]]|child1=[[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်]]|child2=[[နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|နာဂနွယ်]]|child3=[[ကသည်းဘာသာစကား|မေထေး (ကသည်း)]]|child4=[[ကာရ်ဘီ ဘာသာစကား|ကာရ်ဘီ]]|glotto=kuki1245|glottorefname=Kuki-Chin–Naga}} {{Infobox language family | name = ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ | altname = Kuki-Chin–Naga languages | region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အနောက်ဘက်နှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းအထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အရှေ့မြောက်ပိုင်း)၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] | familycolor = တရုတ်-တိဘက် | fam1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | fam2 = [[တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | child1 = [[ချင်းဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းဘာသာစကားစု]] (Kuki-Chin) | child2 = [[နာဂ ဘာသာစကားများ|နာဂဘာသာစကားစု]] (Naga) | iso6 = kcn }} '''ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kuki-Chin–Naga languages}}) သို့မဟုတ် '''ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုကြီးအောက်တွင် ပါဝင်သော ပထဝီဝင်နှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=15–22}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် ဒေသများ ([[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများ ([[နာဂလန်းပြည်နယ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]) နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ရှိ[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[ကူကီး]]၊[[ ချင်း ]](ဇိုမီး) နှင့် [[နာဂ ]]မျိုးနွယ်စုများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုနှင့် ငြင်းခုံချက်များ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားများနှင့် နာဂဘာသာစကားများသည် အခြေခံဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ တူညီမှု အမြောက်အမြားရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို မျိုးနွယ်တူ အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်း အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=80–95}}</ref> သို့သော်လည်း နာဂဘာသာစကားစုအတွင်း၌ပင် ဆက်နွှယ်မှု ကွဲပြားလွန်းခြင်းနှင့် အချင်းချင်း စကားမပေါက်ခြင်းများ ရှိသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤအုပ်စုကို တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုထက် ပထဝီဝင်အရ နီးစပ်မှုကြောင့် ဆင်တူသွားသည့် ဘာသာစကားအုပ်စု အဖြစ်လည်း ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Burling2003">{{cite chapter |last=Burling |first=Robbins |title=The Tibeto-Burman Languages of Northeast India |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=169–191}}</ref> == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == အဆိုပါ ဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="Mazaudon2011">{{cite book |last=Mazaudon |first=Martine |title=The Tibeto-Burman tona-genesis revisited |year=2011 |publisher=De Gruyter Mouton |pages=200–215}}</ref> #ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစု မီဇို (ဒူလှိုင်)၊ ဖလမ်း၊ ဟားခါးချင်း၊ တီးတိန် (ဇိုမီး)၊ ချိုး နှင့် ခူမီး စသည့် ချင်းမျိုးနွယ်စုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ပိုမိုနီးစပ်ကြသည်။ #နာဂဘာသာစကားစု ကော့ညတ် (Konyak)၊ အို (Ao)၊ အန်ဂါမီ (Angami)၊ ဆီမာ (Sema) နှင့် တန်ခူးလ် (Tangkhul) စသည့် နာဂမျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်းများစွာ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားများ ပါဝင်ကာ အုပ်စုခွဲ အလွန်များပြားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} lse9qzrpzwu932m322efth6mbvxbsxf 1038059 1038058 2026-06-14T02:29:23Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038059 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ်|acceptance=ပထဝီနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ အရ|region=[[နာဂတောင်တန်း]]၊ [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|မီဇိုတောင်တန်း]]၊ [[ချင်းတောင်တန်း]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]|fam3=[[အလယ်ပိုင်း တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ]]|child1=[[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်]]|child2=[[နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|နာဂနွယ်]]|child3=[[ကသည်းဘာသာစကား|မေထေး (ကသည်း)]]|child4=[[ကာရ်ဘီ ဘာသာစကား|ကာရ်ဘီ]]|glotto=kuki1245|glottorefname=Kuki-Chin–Naga}} {{Infobox language family | name = ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ | altname = Kuki-Chin–Naga languages | region = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အနောက်ဘက်နှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းအထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] (အရှေ့မြောက်ပိုင်း)၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] | familycolor = တရုတ်-တိဘက် | fam1 = [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစု|တရုတ်-တိဘက်]] | fam2 = [[တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာ]] | child1 = [[ချင်းဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းဘာသာစကားစု]] (Kuki-Chin) | child2 = [[နာဂ ဘာသာစကားများ|နာဂဘာသာစကားစု]] (Naga) | iso6 = kcn }} '''ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kuki-Chin–Naga languages}}) သို့မဟုတ် '''ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုကြီးအောက်တွင် ပါဝင်သော ပထဝီဝင်နှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=15–22}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် ဒေသများ ([[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများ ([[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်းပြည်နယ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]) နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ရှိ[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[ကူကီးလူမျိုး|ကူကီး]]၊[[ ချင်း ]](ဇိုမီး) နှင့် [[နာဂ ]]မျိုးနွယ်စုများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုနှင့် ငြင်းခုံချက်များ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားများနှင့် နာဂဘာသာစကားများသည် အခြေခံဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ တူညီမှု အမြောက်အမြားရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို မျိုးနွယ်တူ အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်း အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=80–95}}</ref> သို့သော်လည်း နာဂဘာသာစကားစုအတွင်း၌ပင် ဆက်နွှယ်မှု ကွဲပြားလွန်းခြင်းနှင့် အချင်းချင်း စကားမပေါက်ခြင်းများ ရှိသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤအုပ်စုကို တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုထက် ပထဝီဝင်အရ နီးစပ်မှုကြောင့် ဆင်တူသွားသည့် ဘာသာစကားအုပ်စု အဖြစ်လည်း ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Burling2003">{{cite chapter |last=Burling |first=Robbins |title=The Tibeto-Burman Languages of Northeast India |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=169–191}}</ref> == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == အဆိုပါ ဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="Mazaudon2011">{{cite book |last=Mazaudon |first=Martine |title=The Tibeto-Burman tona-genesis revisited |year=2011 |publisher=De Gruyter Mouton |pages=200–215}}</ref> #ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစု မီဇို (ဒူလှိုင်)၊ ဖလမ်း၊ ဟားခါးချင်း၊ တီးတိန် (ဇိုမီး)၊ ချိုး နှင့် ခူမီး စသည့် ချင်းမျိုးနွယ်စုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ပိုမိုနီးစပ်ကြသည်။ #နာဂဘာသာစကားစု ကော့ညတ် (Konyak)၊ အို (Ao)၊ အန်ဂါမီ (Angami)၊ ဆီမာ (Sema) နှင့် တန်ခူးလ် (Tangkhul) စသည့် နာဂမျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်းများစွာ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားများ ပါဝင်ကာ အုပ်စုခွဲ အလွန်များပြားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} 4bpamr0qh2hu4hqjsqzy9y65brem96l 1038060 1038059 2026-06-14T02:30:38Z Chenzeyan29 141880 1038060 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ်|acceptance=ပထဝီနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့ အရ|region=[[နာဂတောင်တန်း]]၊ [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|မီဇိုတောင်တန်း]]၊ [[ချင်းတောင်တန်း]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]|child1=[[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်]]|child2=[[နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|နာဂနွယ်]]|child3=[[ကသည်းဘာသာစကား|မေထေး (ကသည်း)]]|child4=[[ကာရ်ဘီ ဘာသာစကား|ကာရ်ဘီ]]|glotto=kuki1245|glottorefname=Kuki-Chin–Naga}} '''ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kuki-Chin–Naga languages}}) သို့မဟုတ် '''ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုကြီးအောက်တွင် ပါဝင်သော ပထဝီဝင်နှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=15–22}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် ဒေသများ ([[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများ ([[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်းပြည်နယ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]) နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ရှိ[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[ကူကီးလူမျိုး|ကူကီး]]၊[[ ချင်း ]](ဇိုမီး) နှင့် [[နာဂ ]]မျိုးနွယ်စုများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုနှင့် ငြင်းခုံချက်များ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားများနှင့် နာဂဘာသာစကားများသည် အခြေခံဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ တူညီမှု အမြောက်အမြားရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို မျိုးနွယ်တူ အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်း အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=80–95}}</ref> သို့သော်လည်း နာဂဘာသာစကားစုအတွင်း၌ပင် ဆက်နွှယ်မှု ကွဲပြားလွန်းခြင်းနှင့် အချင်းချင်း စကားမပေါက်ခြင်းများ ရှိသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤအုပ်စုကို တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုထက် ပထဝီဝင်အရ နီးစပ်မှုကြောင့် ဆင်တူသွားသည့် ဘာသာစကားအုပ်စု အဖြစ်လည်း ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Burling2003">{{cite chapter |last=Burling |first=Robbins |title=The Tibeto-Burman Languages of Northeast India |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=169–191}}</ref> == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == အဆိုပါ ဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="Mazaudon2011">{{cite book |last=Mazaudon |first=Martine |title=The Tibeto-Burman tona-genesis revisited |year=2011 |publisher=De Gruyter Mouton |pages=200–215}}</ref> #ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစု မီဇို (ဒူလှိုင်)၊ ဖလမ်း၊ ဟားခါးချင်း၊ တီးတိန် (ဇိုမီး)၊ ချိုး နှင့် ခူမီး စသည့် ချင်းမျိုးနွယ်စုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ပိုမိုနီးစပ်ကြသည်။ #နာဂဘာသာစကားစု ကော့ညတ် (Konyak)၊ အို (Ao)၊ အန်ဂါမီ (Angami)၊ ဆီမာ (Sema) နှင့် တန်ခူးလ် (Tangkhul) စသည့် နာဂမျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်းများစွာ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားများ ပါဝင်ကာ အုပ်စုခွဲ အလွန်များပြားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} ce0ujjvkg1mzmft05ixqeirmhylt2mg 1038061 1038060 2026-06-14T02:32:00Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038061 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ်|acceptance= ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|region=[[နာဂတောင်တန်း]]၊ [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|မီဇိုတောင်တန်း]]၊ [[ချင်းတောင်တန်း]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]|child1=[[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်]]|child2=[[နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|နာဂနွယ်]]|child3=[[ကသည်းဘာသာစကား|မေထေး (ကသည်း)]]|child4=[[ကာရ်ဘီ ဘာသာစကား|ကာရ်ဘီ]]|glotto=kuki1245|glottorefname=Kuki-Chin–Naga}} '''ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kuki-Chin–Naga languages}}) သို့မဟုတ် '''ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုကြီးအောက်တွင် ပါဝင်သော ပထဝီဝင်နှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=15–22}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် ဒေသများ ([[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများ ([[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်းပြည်နယ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]) နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ရှိ[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[ကူကီးလူမျိုး|ကူကီး]]၊[[ ချင်း ]](ဇိုမီး) နှင့် [[နာဂ ]]မျိုးနွယ်စုများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုနှင့် ငြင်းခုံချက်များ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားများနှင့် နာဂဘာသာစကားများသည် အခြေခံဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ တူညီမှု အမြောက်အမြားရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို မျိုးနွယ်တူ အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်း အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=80–95}}</ref> သို့သော်လည်း နာဂဘာသာစကားစုအတွင်း၌ပင် ဆက်နွှယ်မှု ကွဲပြားလွန်းခြင်းနှင့် အချင်းချင်း စကားမပေါက်ခြင်းများ ရှိသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤအုပ်စုကို တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုထက် ပထဝီဝင်အရ နီးစပ်မှုကြောင့် ဆင်တူသွားသည့် ဘာသာစကားအုပ်စု အဖြစ်လည်း ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Burling2003">{{cite chapter |last=Burling |first=Robbins |title=The Tibeto-Burman Languages of Northeast India |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=169–191}}</ref> == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == အဆိုပါ ဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="Mazaudon2011">{{cite book |last=Mazaudon |first=Martine |title=The Tibeto-Burman tona-genesis revisited |year=2011 |publisher=De Gruyter Mouton |pages=200–215}}</ref> #ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစု မီဇို (ဒူလှိုင်)၊ ဖလမ်း၊ ဟားခါးချင်း၊ တီးတိန် (ဇိုမီး)၊ ချိုး နှင့် ခူမီး စသည့် ချင်းမျိုးနွယ်စုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ပိုမိုနီးစပ်ကြသည်။ #နာဂဘာသာစကားစု ကော့ညတ် (Konyak)၊ အို (Ao)၊ အန်ဂါမီ (Angami)၊ ဆီမာ (Sema) နှင့် တန်ခူးလ် (Tangkhul) စသည့် နာဂမျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်းများစွာ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားများ ပါဝင်ကာ အုပ်စုခွဲ အလွန်များပြားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} ju0eovatj6ip3aw8aa1e6201dyql0iq 1038062 1038061 2026-06-14T02:32:56Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038062 wikitext text/x-wiki {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ်|acceptance= ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|region=[[နာဂ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[လူရှိုင်းတောင်တန်း|မီဇိုတောင်တန်း]]၊ [[ချင်းတောင်တန်း]]|familycolor=Sino-Tibetan|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]|child1=[[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး-ချင်းနွယ်]]|child2=[[နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ|နာဂနွယ်]]|child3=[[ကသည်းဘာသာစကား|မေထေး (ကသည်း)]]|child4=[[ကာရ်ဘီ ဘာသာစကား|ကာရ်ဘီ]]|glotto=kuki1245|glottorefname=Kuki-Chin–Naga}} '''ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Kuki-Chin–Naga languages}}) သို့မဟုတ် '''ဇိုမီး–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ''' သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး ၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုကြီးအောက်တွင် ပါဝင်သော ပထဝီဝင်နှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာသာစကားအုပ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=15–22}}</ref> ဤဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ဘက် ဒေသများ ([[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း)၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများ ([[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်းပြည်နယ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]) နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]ရှိ[[စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသ]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသော [[ကူကီးလူမျိုး|ကူကီး]]၊[[ ချင်း ]](ဇိုမီး) နှင့် [[နာဂ ]]မျိုးနွယ်စုများက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲခြားမှုနှင့် ငြင်းခုံချက်များ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားများနှင့် နာဂဘာသာစကားများသည် အခြေခံဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံ တူညီမှု အမြောက်အမြားရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို မျိုးနွယ်တူ အုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်း အဖြစ် စုစည်းသတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=80–95}}</ref> သို့သော်လည်း နာဂဘာသာစကားစုအတွင်း၌ပင် ဆက်နွှယ်မှု ကွဲပြားလွန်းခြင်းနှင့် အချင်းချင်း စကားမပေါက်ခြင်းများ ရှိသောကြောင့် အချို့သော ပညာရှင်များက ဤအုပ်စုကို တိကျသော မျိုးရိုးဗီဇအုပ်စု တစ်ခုထက် ပထဝီဝင်အရ နီးစပ်မှုကြောင့် ဆင်တူသွားသည့် ဘာသာစကားအုပ်စု အဖြစ်လည်း ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Burling2003">{{cite chapter |last=Burling |first=Robbins |title=The Tibeto-Burman Languages of Northeast India |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=169–191}}</ref> == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == အဆိုပါ ဘာသာစကားအုပ်စုကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="Mazaudon2011">{{cite book |last=Mazaudon |first=Martine |title=The Tibeto-Burman tona-genesis revisited |year=2011 |publisher=De Gruyter Mouton |pages=200–215}}</ref> #ကူကီး-ချင်း ဘာသာစကားစု မီဇို (ဒူလှိုင်)၊ ဖလမ်း၊ ဟားခါးချင်း၊ တီးတိန် (ဇိုမီး)၊ ချိုး နှင့် ခူမီး စသည့် ချင်းမျိုးနွယ်စုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ဘာသာဗေဒအရ အပြန်အလှန် ပိုမိုနီးစပ်ကြသည်။ #နာဂဘာသာစကားစု ကော့ညတ် (Konyak)၊ အို (Ao)၊ အန်ဂါမီ (Angami)၊ ဆီမာ (Sema) နှင့် တန်ခူးလ် (Tangkhul) စသည့် နာဂမျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်းများစွာ ပြောဆိုသော ဘာသာစကားများ ပါဝင်ကာ အုပ်စုခွဲ အလွန်များပြားသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} 768m8f7dgjsl3xmhgyern5m5tu4plct 0 241564 1038049 1016409 2026-06-13T23:29:18Z ~2026-34662-91 144352 1038049 wikitext text/x-wiki {{Infobox war faction | name = ပျူစောထီးအဖွဲ့ | war = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] | active = {{Start date|1956}} – ၁၉၆၂၊ ၂၀၀၀-လက်ရှိ | ideology = ဗုဒ္ဓဘာသာအမျိုးသားရေး၊ စစ်ရေး | allies = '''မဟာမိတ်များ''' * {{flagdeco|MYA}} [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (၁၉၅၆-၂၀၂၁) * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[တပ်မတော်]] (၂၀၂၁-လက်ရှိ) '''Non-state allies''' <br> * {{flagicon image|Flag of the AFPFL.svg|size=25px}} [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်]] (၁၉၅၆-၁၉၆၂)<ref name=irr2/> * {{flagicon image|Flag of the Pa-O National Organisation.svg|size=25px}} [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်]] (၂၀၂၁-လက်ရှိ) * {{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.png}} [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]] (၂၀၂၂-လက်ရှိ) | opponents = '''ယှဉ်ပြိုင်ဘက်များ''' * {{flagdeco|MYA}} '''[[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]]''' (၂၀၂၁-လက်ရှိ) '''Non-state opponents''' * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] * [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့များ]] | battles = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] * ရှမ်းပြည်နယ်ပဋိပက္ခ * [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] }} '''ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့'''သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် လုပ်ကိုင်နေသော တပ်မတော်လိုလားသူများနှင့် စစ်အစိုးရလိုလားသော ရွာသားများ၏ လျော့ရဲတင်းတင်း ဖွဲ့စည်းထားသော ကွန်ယက်များဖြစ်သည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် [[ဦးနု]] အစိုးရသည် သောင်းကျန်းသူနှိမ်နင်းရေး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ကူညီရန် ရံတပ်များကို ဖွဲ့စည်းပြီးနောက် အဆိုပါအသုံးအနှုန်းကို စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်တပ်က ၎င်းတို့အား ဖျက်သိမ်းရန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့အစား [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်]] ပါတီ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာ ပြည်သူ့စစ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ [[၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၁၉၆၂ အာဏာသိမ်း]] ပြီးနောက် ၎င်းတို့ကို ကာကွယ်ရေးယူနစ်များဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။<ref name=irr2/> ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အဖွဲ့များသည် လက်ရှိပြည်တွင်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားရေးဝါဒီများ၊ တပ်မတော်၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ဝင်များ၊ [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] နှင့် တပ်မတော်မှ စစ်မှုထမ်းဟောင်းများ၏ ကွန်ယက်များမှ ပြန်လည် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ စစ်အစိုးရက ခန့်အပ်ထားသော ရပ်ကွက်နှင့် ကျေးရွာအုပ်စု အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့် ရုံးများကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တိုက်ခိုက်ခံရချိန်တွင် အဆိုပါပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ပိုမိုလှုပ်ရှားလာခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ပျူစောထီးအဖွဲ့သည် [[အမျိုးသား ဘာသာ သာသနာ စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့|မဘသ]] ကဲ့သို့သော အစွန်းရောက်အမျိုးသားရေးဝါဒီများနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိကြောင်း လေ့လာသူများက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|date=2021-07-14|title=‘A threat to the revolution’: Pyusawhti returns to post-coup Myanmar|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/a-threat-to-the-revolution-pyusawhti-returns-to-post-coup-myanmar/|access-date=2023-03-15|language=en-US}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == အမည်သည် မြန်မာရာဇဝင်တွင် ဒဏ္ဍာရီလာ ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်သော [[ပျူမင်းထီး|ပျူစောထီး]] မှ ဆင်းသက်လာသည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် [[ဦးနု]] အစိုးရသည် [[တပ်မတော်|ဗမာစစ်တပ်]]အား သောင်းကျန်းမှုနှိမ်နင်းရေးတွင် ကူညီရန်အတွက် 'ပျူစောထီး' ဟုခေါ်သော အရံတပ်များကို အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=As the Conflict Worsens, Myanmar’s Junta Arms the Populace|url=https://thediplomat.com/2023/03/as-the-conflict-worsens-myanmars-junta-arms-the-populace/|access-date=2023-03-15|language=en-US}}</ref> ၁၉၅၈ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်တပ်က ပျူစောထီးများအား လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ <ref name=":0">{{Cite web|date=2022-04-06|title=Resisting the Resistance: Myanmar’s Pro-military Pyusawhti Militias|url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/myanmar/resisting-resistance-myanmars-pro-military-pyusawhti-militias|access-date=2023-03-15|language=en}}</ref> ပျူစောထီးများသည် ထိုအချိန်က လွှမ်းမိုးကြီးစိုးသော နိုင်ငံရေး ပါတီဖြစ်သည့် [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်|ဖဆပလ ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်]]မှ ခန့်အပ်ထားသော ဒေသဆိုင်ရာ ခေါင်းဆောင်များ၏ ကိုယ်ပိုင်စစ်တပ်များအဖြစ် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၅၆ နှင့် ၁၉၆၀ ရွေးကောက်ပွဲများအတွင်း မဲအကြပ်ကိုင်ရန် ကျေးလက်ဒေသများကို ဝင်ရောက်သောင်းကျန်းကြသည်။ [[၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်း]] ပြီးနောက် [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးနေဝင်း]]သည် ပျူစောထီးများအား ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ <ref name="irr2">{{Cite magazine|title=From Pyusawhti to the Present|date=Jan 2003|location=Yangon|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=2822&page=1|access-date=19 March 2023|archive-date=19 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319155027/https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=2822&page=1|url-status=dead}}</ref> ပျူစောထီးဟူသော အသုံးအနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး တပ်မတော်လိုလားသော ကွန်ယက်များနှင့် အဖွဲ့များကို ရည်ညွှန်းရာတွင် မြန်မာမီဒီယာများက အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ <ref name=":0"/> ၂၀၀၇ ခုနှစ် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]] ဖြိုခွင်းမှုအတွင်း မြန်မာလုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ''စွမ်းအားရှင်'' အပါအဝင် အလားတူကွန်ယက်များကို ယခင်က အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name=":0" /> [[အမျိုးသား ဘာသာ သာသနာ စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့]] ကဲ့သို့သော အစွန်းရောက်အမျိုးသားရေးဝါဒီများနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိကြောင်း လေ့လာသူများက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web|date=2021-07-14|title=‘A threat to the revolution’: Pyusawhti returns to post-coup Myanmar|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/a-threat-to-the-revolution-pyusawhti-returns-to-post-coup-myanmar/|access-date=2023-03-15|language=en-US}}</ref> ၂၀၂၁ [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|ခုနှစ် မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း ပျူစောထီး ပြည်သူ့စစ်များသည် [[တပ်မတော်]] နှင့် အတူမကြာခဏ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ကာ အပြိုင်နယ်မြေများကို သိမ်းပိုက်ရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html|title=Thirty Junta Soldiers reportedly killed in Upper Myanmar|date=1 February 2022|access-date=1 February 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|title=At least 20 killed in air raid on Magway village|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]] [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|(၂၀၂၁ – လက်ရှိ)]] တွင် မြန်မာလုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များသည် စစ်ကူ၊ စစ်ထောက်လှမ်းရေးနှင့် ဒေသခံများကို ဝါဒဖြန့်ရန်အတွက် ပျူစောထီးများကို အသုံးချခဲ့သည်။ <ref name=":0"/> အဆိုပါအဖွဲ့များသည် လက်ရှိပြည်တွင်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားရေးဝါဒီများ၊ တပ်မတော်၏ ကိုယ်စားလှယ်လောင်းများ၊ [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] နှင့် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]] တွင် တပ်မတော်မှ စစ်မှုထမ်းဟောင်းများ ဦးဆောင်မှုများမှ ပေါ်ထွက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name=":0" /> စစ်အစိုးရက ခန့်အပ်ထားသော ရပ်ကွက်နှင့် ကျေးရွာအုပ်စု အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့် ရုံးများကို ခုခံတိုက်ခိုက်ခြင်းအား တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်များသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ် မေလတွင် ပိုမိုလှုပ်ရှားလာခဲ့သည်။ ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ပျူစောထီး ပြည်သူ့စစ်များအား အမဲလိုက်သေနတ်များနှင့် အခြားလက်နက် အဟောင်းများကို တပ်ဆင်ပေးခဲ့သည်။ <ref name=":0" /> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်များ == * [https://www.crisisgroup.org/asia/south-east-asia/myanmar/resisting-resistance-myanmars-pro-military-pyusawhti-militias ပျူစောသီပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ အကြပ်အတည်းအစီရင်ခံစာ] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] {{တပ်မတော်}} 855tske5246tgg6mlz887ast6qo3cb1 3 247347 1038256 801621 2026-06-14T10:43:31Z CoconutOctopus 138189 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Fluepidemic]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Eyeorb]] သို့ CoconutOctopusက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Fluepidemic|Fluepidemic]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Eyeorb|Eyeorb]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 801621 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Fluepidemic ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၂:၃၂၊ ၂ ဩဂုတ် ၂၀၂၃ (UTC) oyv3u1o3vfhggm0oaf0j42ktikc8zbw 0 247684 1038110 1037918 2026-06-14T06:33:32Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို, -သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038110 wikitext text/x-wiki [[File:Example of a set.svg|thumb|အွိုင်လာ ပုံကြမ်း (Euler diagram) တစ်ခုအတွင်းရှိ ဗဟုဂံများ (polygons) ၏ အစု (set) တစ်ခု။]] [[File:Example of a set rearranged.svg|thumb| တူညီသော အစုဝင်များ (elements) ပါဝင်သောကြောင့် ဤအစုသည် အထက်ပါအစုနှင့် ညီမျှသည်။]] သင်္ချာတွင် '''အစု (set)''' ဆိုသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားသော အရာများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Cantor">{{cite book |quote=By an 'aggregate' (Menge) we are to understand any collection into a whole (Zusammenfassung zu einem Ganzen) ''M'' of definite and separate objects ''m'' of our intuition or our thought.|last1=Cantor |first1=Georg |last2=Jourdain |first2=((Philip E.B. (Translator))) |date=1915 |title=Contributions to the founding of the theory of transfinite numbers |url=https://archive.org/details/contributionstof00cant|publisher=New York Dover Publications (1954 English translation) }} Here: p.85</ref><ref name="JainAhmad1995">{{cite book |author1=P. K. Jain |author2=Khalil Ahmad |author3=Om P. Ahuja |title=Functional Analysis |url=https://books.google.com/books?id=yZ68h97pnAkC&pg=PA1 |year=1995 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-0801-0|page=1}}</ref><ref name="Goldberg1986">{{cite book |author=Samuel Goldberg |title=Probability: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=CmzFx9rB_FcC&pg=PA2 |date=1 January 1986 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-65252-8 |page=2 }}</ref><ref name="CormenCormen2001">{{cite book |author1=Thomas H. Cormen |author2=Charles E Leiserson |author3=Ronald L Rivest |author4=Clifford Stein |title=Introduction To Algorithms |url=https://books.google.com/books?id=NLngYyWFl_YC&pg=PA1070 |year=2001 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-03293-3 |page=1070 }}</ref> ထိုအရာများကို အစု၏ အစုဝင်များ (elements) သို့မဟုတ် အဖွဲ့ဝင်များ (members) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ပုံမှန်အားဖြင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ (mathematical objects) ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစုဝင်များသည် ကိန်းများ (numbers) ၊ သင်္ကေတများ (symbols) ၊ ရပ်ဝန်း (space) အတွင်းရှိ အမှတ်များ (points) ၊ မျဉ်းများ (lines) ၊ အခြားသော ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ (geometric shapes) ၊ ကိန်းရှင်များ (variables) ၊ ဖန်ရှင်များ (functions) ၊ အခြားသော အစုများပင် ဖြစ်နိုင်သည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/n11/mode/2up 1]}}<ref>{{cite book |last=Maddocks |first=J. R. |title=The Gale Encyclopedia of Science |publisher=Gale |year=2004 |isbn=0-7876-7559-8 |editor-last=Lerner |editor-first=K. Lee |pages=3587–3589 |language=en |editor-last2=Lerner |editor-first2=Brenda Wilmoth }}</ref> သင်္ချာပညာရပ်တွင် အစု (set) သို့မဟုတ် စုစည်းမှု (collection) ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အရာဖြစ်ကြောင်းကို တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်လေ့မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရာတစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ယခင်က ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပြီးသား အခြားအရာများကို အခြေခံရန် လိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အစား အစုများကို အခြေခံ အရာဝတ္ထုများ (foundational objects) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ပြုမူပုံများကို စုစည်းမှုများနှင့်ပတ်သက်သော ပင်ကိုသိစိတ် (intuition) အပေါ် အခြေခံထားသည့် နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms) ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤသည်မှာ ယူကလစ်ဒ် ဂျီဩမေတြီ (Euclidean geometry) ရှိ အမှတ်များနှင့် မျဉ်းများ၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့် ဆင်တူသည်။ ယူကလစ်ဒ်သည် အမှတ် ဆိုသည်ကို အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝစွာ မသတ်မှတ်ခဲ့ပေ။ ထို့အစား ယူကလစ်ဒ်သည် အမှတ်များနှင့် မျဉ်းများ မည်သို့ပြုမူသည်ဟူသော ကျွန်ုပ်တို့၏ ပင်ကိုသိစိတ်အပေါ် အခြေခံထားသည့် နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms) ကို ပေးခဲ့သည်။ အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများအားလုံးနီးပါးကို အစုများ အသုံးပြု၍ တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pair) <math>(x, y)</math> ကို အစု <math>\{\{x\}, \{x, y\}\}</math> အဖြစ် ပုံစံတကျ (formal) သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့ကို အစီအစဉ်အတိုင်း ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ အစုသီအိုရီ (set theory) သည် ကွဲပြားခြားနားသော နဂိုမှန်အဆို စနစ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ အကျိုးဆက်များကို လေ့လာသည်။ ၂၀ ရာစု၏ ပထမတစ်ဝက်မှစတင်၍ ZFC ကို နဂိုမှန်အဆို စနစ်အဖြစ် အများဆုံးအသုံးပြုလာကြသည်။ ZFC ဆိုသည်မှာ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို (axiom of choice) ပါဝင်သော ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo–Fraenkel set theory) ဖြစ်သည်။ == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == ၁၉ ရာစု မကုန်ဆုံးမီအချိန်အထိ အစုများကို သီးခြားခွဲ၍ လေ့လာခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ ၎င်းတို့ကို ကိန်းစဉ်များ (sequences) နှင့်လည်း ရှင်းလင်းစွာ ခွဲခြားထားခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ သင်္ချာပညာရှင်အများစုသည် အနန္တ (infinity) ကို ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်စွမ်းရှိသော အခြေအနေ (potential) အဖြစ်သာ ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ အဆုံးသတ်မရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု၏ ရလဒ်အဖြစ် ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အနန္တအစုများ (infinite sets) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် တွန့်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မျဉ်း (line) တစ်ကြောင်းကို အမှတ်များ၏ အစုတစ်ခုအဖြစ် မရှုမြင်ခဲ့ပေ။ ၎င်းကို အမှတ်တစ်ခု တည်ရှိနိုင်သော နေရာ (locus) အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အနန္တအစုများကို ဂျော့ ကန်တာ (Georg Cantor) က သင်္ချာနည်းကျ စတင်လေ့လာခဲ့သည်။ ကန်တာသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားပြီး ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဤလေ့လာမှုက ပင်ကိုသိစိတ်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသော (counterintuitive) အဆိုများနှင့် ဝိရောဓိများ (paradoxes) ကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းမျဉ်း (number line) ပေါ်ရှိ အမှတ်များ၏ အနန္တအရေအတွက်သည် သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) ၏ အနန္တအရေအတွက်ထက် တိကျစွာ ပိုမိုကြီးမား (strictly larger) နေသည်။ ထို့ပြင် မည်သည့် မျဉ်းပိုင်း (line segment) မဆိုတွင် ပါဝင်သော အစုဝင်အရေအတွက်သည် မျဉ်းတစ်ကြောင်းလုံးတွင် ပါဝင်သော အစုဝင်အရေအတွက်နှင့် တူညီနေသည်။ အစုများအားလုံးပါဝင်သော အစုတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းက ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) ဟုခေါ်သော ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဤအချက်က သင်္ချာပညာရပ်ကို အခြေခံဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (foundational crisis) ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၎င်းကိုဖြေရှင်းချက်အဆိုပြုမှုများ ပေါ်ထွက်လာစေခဲ့သည်။ ထိုဖြေရှင်းချက်များအနက်မှ ယေဘုယျအားဖြင့် ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo-Fraenkel set theory) ကို အစုသီအိုရီနှင့် သင်္ချာပညာရပ်တစ်ခုလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးလာခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သင်္ချာပညာရပ်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် ထိုသီအိုရီကို အပြည့်အဝ အသုံးပြုရန် မလိုအပ်ပေ။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အစုများကို သင်္ချာပညာရပ်နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စတင်အသုံးပြုလာကြသည်။ အထူးသဖြင့် ပုံမှန်အားဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) နှင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းများ (mathematical spaces) ကို အစုများ အသုံးပြု၍ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ရှေးက သင်္ချာဆိုင်ရာ ရလဒ်များစွာကိုလည်း အစုများ အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယူကလစ်ဒ် သီအိုရမ် (Euclid's theorem) ကို သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) ၏ အစုသည်အနန္တ ဟူ၍ မကြာခဏ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာပညာရပ်တွင် အစုများကို ဤကဲ့သို့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာမည်ကို ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) က ကြိုတင်ဟောကိန်းထုတ်ခဲ့သည်။ ကန်တာ ဖန်တီးပေးခဲ့သော နိဗ္ဗာန်ဘုံမှ ကျွန်ုပ်တို့ကို မည်သူမျှ နှင်ထုတ်နိုင်မည်မဟုတ်ပါ ဟု ၎င်းက ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{citation | last = Hilbert | first = David | author-link = David Hilbert | title = Über das Unendliche | year = 1926 | periodical = Mathematische Annalen | volume = 95 | pages = 161&ndash;190 |doi=10.1007/BF01206605 |jfm=51.0044.02 |s2cid = 121888793 }} : "''Aus dem Paradies, das Cantor uns geschaffen, soll uns niemand vertreiben können.''" : Translated in {{citation | first = Jean | last = Van Heijenoort | author-link = Jean Van Heijenoort | title = On the infinite | publisher = Harvard University Press }}</ref> == အခြေခံ သဘောတရားများ == သင်္ချာတွင် အစု (set) ဆိုသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားသော အရာများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအရာများကို အစု၏ အစုဝင်များ (elements) သို့မဟုတ် အဖွဲ့ဝင်များဟု ခေါ်သည်။ အစုတစ်ခုကို စုစည်းမှု သို့မဟုတ် မိသားစု (family) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ၎င်း၏ အစုဝင်များသည် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် အစုများဖြစ်နေသောအခါတွင် ထိုသို့ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဤသို့ခေါ်ဆိုခြင်းက အစုနှင့် ၎င်း၏ အဖွဲ့ဝင်များအကြား ရောထွေးမှုကို ရှောင်ရှားနိုင်စေသည်။ အစုတစ်ခုကို ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စာရင်းပြုစုဖော်ပြခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးသော ဂုဏ်သတ္တိ (property) တစ်ခုခုကို ပေးခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) ပါဝင်သော အစု သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော အတန်းတစ်ခုရှိ ကျောင်းသားအားလုံးပါဝင်သော အစု တို့သတ်မှတ်နိုင်သည်။<ref name=":0">{{cite book |last=Devlin |first=Keith J. |title=Sets, Functions and Logic: Basic concepts of university mathematics |publisher=Springer |year=1981 |isbn=978-0-412-22660-1 |pages= |language=en |chapter=Sets and functions}}</ref><ref>{{cite web |title=Set - Encyclopedia of Mathematics |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Set |access-date=2025-02-06 |website=encyclopediaofmath.org }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref>{{cite web |last=Publishers |first=HarperCollins |title=The American Heritage Dictionary entry: set |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=set |access-date=2025-02-06 |website=www.ahdictionary.com }}</ref> အကယ်၍ <math>x</math> သည် အစု <math>S</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>x</math> သည် <math>S</math> တွင် ပါဝင်သည် ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် <math>x\in S</math> ဟု ရေးသားသည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/2/mode/2up 2]}} <math>y</math> သည် <math>S</math> တွင် မပါဝင်ပါ ဟူသော အဆိုကို <math>y\not\in S</math> အဖြစ် ရေးသားသည်။<ref name="CapinskiKopp2004">{{cite book |author1=Marek Capinski|author2=Peter E. Kopp |title=Measure, Integral and Probability |url=https://books.google.com/books?id=jdnGYuh58YUC&pg=PA2 |year=2004 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-85233-781-0 |page=2 }}</ref><ref>{{cite web |title=Set Symbols |url=https://www.mathsisfun.com/sets/symbols.html |access-date=2020-08-19 |website=www.mathsisfun.com }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် <math>\mathbb{Z}</math> သည် ကိန်းပြည့်များ (integers) အားလုံး၏ အစုဖြစ်ပါက <math>-3\in\mathbb{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>1.5 \not\in \mathbb{Z}</math> ဖြစ်သည်။ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆို (axiom of extensionality) အရ အစုနှစ်ခုသည် တူညီသော အစုဝင်များ ပါဝင်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် (if and only if) ညီမျှသည် (equal) ဟု ဆိုသည်။<ref name="Stoll">{{cite book |last=Stoll |first=Robert |title=Sets, Logic and Axiomatic Theories |year=1974 |publisher=W. H. Freeman and Company |pages=[https://archive.org/details/setslogicaxiomat0000stol/page/5 5] |isbn=9780716704577 |url=https://archive.org/details/setslogicaxiomat0000stol |url-access=registration }}</ref> အစုဝင် တစ်ခုမျှမပါဝင်သော အစုတစ်ခု ရှိသည်။ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ ထိုကဲ့သို့သော အစုသည် တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်။ ၎င်းကို ဗလာအစု (empty set) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို <math>\varnothing</math> သို့မဟုတ် <math>\emptyset</math> သို့မဟုတ် <math>\{ \}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆိုသည်မှာ အစုဝင် တစ်ခုတိတိသာ ပါဝင်သော အစုဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>x</math> သည် ထိုအစုဝင်ဖြစ်ပါက အဆိုပါ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုကို <math>\{x\}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အစု <math>\{\emptyset\}</math> နှင့် <math>\emptyset</math> တို့သည် ကွဲပြားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမအစုတွင် အစုဝင် တစ်ခု ပါဝင်ပြီး ဒုတိယအစုတွင် မည်သည့် အစုဝင်မှ မပါဝင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပထမအစုတွင်ပါဝင်သော အစုဝင်မှာ <math>\emptyset</math> ပင်ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး သဘာဝကိန်း <math>n</math> ခုကို အစုတစ်ခု၏ အစုဝင်များနှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ပြုလုပ်နိုင်သော သဘာဝကိန်း (natural number) <math>n</math> တစ်ခု တည်ရှိနေပါက ထိုအစုကို အဆုံးရှိအစု (finite set) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>n</math> သည် အစု၏ အစုဝင် အရေအတွက်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုကဲ့သို့သော <math>n</math> မတည်ရှိပါက ထိုအစုကို အနန္တအစု (infinite set) ဟု ခေါ်သည်။ ဗလာအစုသည် အစုဝင် အရေအတွက် <math>0</math> ခု ပါဝင်သော အဆုံးရှိအစု ဖြစ်သည်။ [[File:NumberSetinC.svg|thumb|<math>\mathbb{N}</math> ဟူသော အစုမှာ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) အားလုံးကို စုစည်းပြထားသည်။ <math>\mathbb{Z}</math> ဟူသော အစုမှာ ကိန်းပြည့်များ(integers) အစု ဖြစ်၍ အနုတ်ကိန်းများပါ ပါဝင်၍ သဘာဝကိန်းများအစုထက် ကြီးမားသွားသည်။ အစု <math>\mathbb{Q}</math> မှာ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers) အစု ဖြစ်ပြီး အစု <math>\mathbb{R}</math> မှာ ကိန်းစစ်များ (real numbers) အစု ဖြစ်သည်။ <math>\mathbb{C}</math> အစုမှာ [[ကိန်းတေး|ကိန်းထွေး]]များ အစု ဖြစ်သည်။]] သဘာဝကိန်းများသည် အနန္တအစု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ၎င်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>\mathbb{N}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အခြားသောအနန္တအစုများ၏ ဥပမာများတွင် ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> ၊ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ <math>\mathbb{Q}</math> ၊ ကိန်းစစ်များ <math>\mathbb{R}</math> နှင့် [[ကိန်းတေး|ကိန်းထွေး]]များ <math>\mathbb{C}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် သုညမဟုတ်သော ကိန်းစစ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (real vector spaces) ၊ မျဉ်းကွေးများ (curves) နှင့် အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း (mathematical space) အများစုသည်လည်း အနန္တအစုများ ဖြစ်ကြသည်။ == အစုတစ်ခုအား သတ်မှတ်ခြင်း == အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန်အတွက် ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စာရင်းပြုစုခြင်း သို့မဟုတ် ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို ဖော်ပြခြင်းတို့ဖြင့် လုံလောက်သည်။ ထိုဂုဏ်သတ္တိသည် ပိုမိုကြီးမားနိုင်သော အစုတစ်ခု၏ အစုဝင်များထဲမှ သက်ဆိုင်ရာ အစုဝင်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ === စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Roster notation) === စာရင်းချ သို့မဟုတ် ရေတွက်ဖော်ပြခြင်း သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (enumeration notation) ဆိုသည်မှာ ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် အန်းစ် ဇာမီလို (Ernst Zermelo) က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရာတွင် ၎င်း၏ အစုဝင်များကို တွန့်ကွင်းများ (braces) ကြားတွင် ကော်မာများဖြင့် ခြား၍ စာရင်းပြုစုဖော်ပြသည်။<ref>A. Kanamori, "[https://math.bu.edu/people/aki/8.pdf The Empty Set, the Singleton, and the Ordered Pair]", p.278. Bulletin of Symbolic Logic vol. 9, no. 3, (2003). Accessed 21 August 2023.</ref><ref name="Roberts2009">{{cite book |author=Charles Roberts |title=Introduction to Mathematical Proofs: A Transition |url=https://books.google.com/books?id=NjBLnLyE4jAC&pg=PA45 |date=24 June 2009 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6956-3 |page=45 }}</ref><ref name="JohnsonJohnson2004">{{cite book |first1=David |last1=Johnson |first2=David B. |last2=Johnson |first3=Thomas A. |last3=Mowry |title=Finite Mathematics: Practical Applications |edition=Docutech |url=https://books.google.com/books?id=ZQAqzxLFXhoC&pg=PA220 |date=June 2004 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-6297-3 |page=220 }}</ref><ref name="BelloKaul2013">{{cite book |first1=Ignacio |last1=Bello |first2=Anton |last2=Kaul |first3=Jack R. |last3=Britton |title=Topics in Contemporary Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=d8Se_8DWTQ4C&pg=PA47 |date=29 January 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-133-10742-2 |page=47 }}</ref><ref name="Epp2010">{{cite book |first=Susanna S. |last=Epp |title=Discrete Mathematics with Applications |url=https://books.google.com/books?id=PPc_2qUhXrAC&pg=PA13 |date=4 August 2010 |publisher=Cengage |isbn=978-0-495-39132-6 |page=13 }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် <math>\{4, 2, 1, 3\}</math> နှင့် <math>\{\text{blue, white, red}\}</math> တို့ကို တွန့်ကွင်းများဖြင့် ပိတ်ထားသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် အစီအစဉ်များ (tuples) အဖြစ်မဟုတ်ဘဲ အစုများဖြစ်ကြောင်း တွေ့နိုင်သည်။ ဗလာအစုအတွက် သုံးသော <math>\{\}</math> နှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုအတွက် သုံးသော <math>\{x\}</math> သင်္ကေတများသည် စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း၏ ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရာတွင် အစုဝင်ဖြစ်နိုင်ချေရှိသောအရာတစ်ခုစီသည် ထိုအစုထဲတွင် ပါဝင်ခြင်း ရှိမရှိဆိုသည့်အချက်ကသာ အရေးကြီးသည်။ ထို့ကြောင့် အစုဝင်များကို ထပ်ခါတလဲလဲ ရေးသားခြင်း သို့မဟုတ် အစီအစဉ်ပြောင်း၍ ရေးသားခြင်းတို့ကြောင့် အစုတစ်ခု၏ သဘောသဘာဝ ပြောင်းလဲသွားမည်မဟုတ်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |first1=Stephen B. |last1=Maurer |first2=Anthony |last2=Ralston |title=Discrete Algorithmic Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=_0vNBQAAQBAJ&pg=PA11 |date=21 January 2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6375-6 |page=11 }}</ref><ref name=":1">{{cite web |title=Introduction to Sets |url=https://www.mathsisfun.com/sets/sets-introduction.html |access-date=2020-08-19 |website=www.mathsisfun.com }}</ref><ref name="DalenDoets2014">{{cite book |first1=D. |last1=Van Dalen |first2=H. C. |last2=Doets |first3=H. |last3=De Swart |title=Sets: Naïve, Axiomatic and Applied: A Basic Compendium with Exercises for Use in Set Theory for Non Logicians, Working and Teaching Mathematicians and Students |url=https://books.google.com/books?id=PfbiBQAAQBAJ&pg=PA1 |date=9 May 2014 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-1-4831-5039-0 |page=1 }}</ref> <math display="block">\{1,2,3,4\}=\{4, 2, 1, 3\} = \{4, 2, 4, 3, 1, 3\}</math> အစုဝင်များအားလုံးကို ထုတ်လုပ်ပေးသော ထင်ရှားသည့် ပုံစံတစ်ခု ရှိနေပါက ထိုသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို အတိုချုံးရန်အတွက် အစက်များ (ellipsis) ကိုအသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name="BastaDeLong2013">{{cite book |first1=Alfred |last1=Basta |first2=Stephan |last2=DeLong |first3=Nadine |last3=Basta |title=Mathematics for Information Technology |url=https://books.google.com/books?id=VUYLAAAAQBAJ&pg=PA3 |date=1 January 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-60843-3 |page=3 }}</ref><ref name="BrackenMiller2013">{{cite book |first1=Laura |last1=Bracken |first2=Ed |last2=Miller |title=Elementary Algebra |url=https://books.google.com/books?id=nFkrl_kDiTAC&pg=PA36 |date=15 February 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-0-618-95134-5 |page=36 }}</ref> ဥပမာအားဖြင့် <math>\{1,2,3,\ldots,10\}</math> သည် <math>\{1,2,3,4,5,6,7,8,9,10\}</math> အတွက် အတိုကောက်ရေးသားချက် ဖြစ်သည်။ စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းရှိ အစက်များကို အချို့သော အနန္တအစုများကို ဖော်ပြရာတွင်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များအားလုံးပါဝင်သော အစုကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math display="block">\{\ldots, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, \ldots\}</math> သို့မဟုတ် <math display="block">\{0, 1, -1, 2, -2, 3, -3, \ldots\}</math> === အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Set-builder notation) === အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အစုတစ်ခုကို ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်း (logical formula) တစ်ခုခုနှင့် ကိုက်ညီသော အစုဝင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref name="Ruda2011">{{cite book |author=Frank Ruda |title=Hegel's Rabble: An Investigation into Hegel's Philosophy of Right |url=https://books.google.com/books?id=VV0SBwAAQBAJ&pg=PA151 |date=6 October 2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4411-7413-0 |page=151 }}</ref><ref name="Lucas1990">{{cite book |author=John F. Lucas |title=Introduction to Abstract Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=jklsb5JUgoQC&pg=PA108 |year=1990 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-912675-73-2 |page=108 }}</ref><ref>{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Set |url=https://mathworld.wolfram.com/Set.html |access-date=2020-08-19 |website=Wolfram MathWorld |language=en }}</ref> ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် <math>P(x)</math> သည် ကိန်းရှင် (variable) <math>x</math> အပေါ်မူတည်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုပုံသေနည်းသည် <math>x</math> ၏ တန်ဖိုးအပေါ်မူတည်၍ မှန်ခြင်း သို့မဟုတ် မှားခြင်းကို အကဲဖြတ်ပေးသည်။ ထိုအခါ အောက်ပါဖော်ပြချက်သည် <math>P(x)</math> မှန်ကန်စေမည့် <math>x</math> အားလုံး၏ အစုကို ညွှန်းဆိုသည်။ <math display="block">\{x \mid P(x)\}</math> သို့မဟုတ်<ref name="Steinlage1987">{{cite book |author=Ralph C. Steinlage |title=College Algebra |url=https://books.google.com/books?id=lcg3gY3444IC |year=1987 |publisher=West Publishing Company |isbn=978-0-314-29531-6 }}</ref> <math display="block">\{x : P(x)\}</math> ဥပမာအားဖြင့် အစု <math>F</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။<ref name=":0" /> <math display="block">F = \{n \mid n \text{ is an integer, and } 0 \leq n \leq 19\}</math> ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း <math>\mid</math> ကို "ဖြစ်စေသော (such that)" ဟု ဖတ်သည်။ ပုံသေနည်းတစ်ခုလုံးကို "<math>F</math> သည် သုညမှ ၁၉ အထိတွင် ကိန်းပြည့်ဖြစ်စေသော <math>n</math> များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်" ဟု ဖတ်နိုင်သည်။ အချို့သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းများကို အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် အသုံးပြု၍မရနိုင်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>S \text{ is a set }</math> သို့မဟုတ် <math>S \text{ is a set and } S\not\in S </math> ဖြစ်သည် ကဲ့သို့သော အဆိုများဖြစ်သည်။ == အစုပိုင်းများ (Subsets) == အစု <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဆိုသည်မှာ <math>A</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းသည် <math>B</math> ၏ အစုဝင်လည်း ဖြစ်နေသော အစု <math>A</math> ကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Hausdorff2005">{{cite book |author=Felix Hausdorff |title=Set Theory |url=https://books.google.com/books?id=yvVIdH16k0YC&pg=PA30 |year=2005 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-3835-8 |page=30 }}</ref> အောက်ဖော်ပြပါတို့သည် တူညီသောအရာကို ကွဲပြားစွာ ဖော်ပြထားသည်။ *<math>A</math> သည် <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>\forall x; (x\in A \implies x\in B)</math> ဖြစ်သည်။ *<math>A</math> သည် <math>B</math> တွင် ပါဝင်သည်။ (is contained) *<math>A\subseteq B</math> ဖြစ်သည်။ *<math>B</math> သည် <math>A</math> ၏ မူလအစု (superset) ဖြစ်သည်။ *<math>B</math> သည် <math>A</math> ကို ငုံထားသည်။ (contains) *<math>B\supseteq A</math> ဖြစ်သည်။ <math>\subseteq</math> ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော အစုများအကြား ဆက်သွယ်ချက်ကို ပါဝင်ခြင်း (inclusion) သို့မဟုတ် ငုံထားခြင်း (containment) ဟု ခေါ်သည်။ <math>A \subseteq B</math> နှင့် <math>A\neq B</math> ဖြစ်ပါက အစု <math>A</math> ကို အစု <math>B</math> ၏ အစုပိုင်းအစစ် (proper subset) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို ညွှန်းဆိုရန် <math>A\subsetneq B</math> သို့မဟုတ် <math>A\subsetneqq B</math> ဟု ရေးသားကြသည်။ ထိုနည်းတူစွာ <math>B\supsetneq A</math> သို့မဟုတ် <math>B\supsetneqq A</math> ဟုလည်း ရေးသားနိုင်သည်။ သင်္ကေတ <math>A\subset B</math> သည် များသောအားဖြင့် <math>A\subseteq B</math> ကို ဆိုလိုသော်လည်း အချို့သော စာရေးသူများက <math>A\subset B</math> ကို <math>A\subsetneq B</math> ၏ အဓိပ္ပာယ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ် ရောထွေးမှုကို ရှောင်ရှားရန် မိမိဆိုလိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်၍ <math>A\subseteq B</math> သို့မဟုတ် <math>A\subsetneq B</math> ဟု ရှင်းလင်းစွာ ရေးသားနိုင်သည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/2/mode/2up 3]}} === ဥပမာများ === *လူသားအားလုံး၏ အစုသည် နို့တိုက်သတ္တဝါအားလုံး၏ အစု၏ အစုပိုင်းအစစ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ *<math>\{ 1, 3 \} \subset \{ 1, 2, 3, 4 \}</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\{ 1, 2, 3, 4 \} \subseteq \{ 1, 2, 3, 4 \}</math> ဖြစ်သည်။ === ငုံထားခြင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ === *အစုနှစ်ခုသည် တစ်ခုကိုတစ်ခု အပြန်အလှန် ငုံထားလျှင်နှင့်မှသာလျှင် ညီမျှကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>A = B</math> သည် <math>A \subseteq B</math> နှင့် <math>B \subseteq A</math> ဖြစ်ခြင်းတို့နှင့် ထပ်တူညီသည် (equivalent) ။<ref name="Lucas1990"/><ref name=":0" /> *ဗလာအစုသည် မည်သည့်အစု၏ မဆို အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>\varnothing \subseteq A</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/8/mode/2up 8]}} == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆများ]] [[ကဏ္ဍ:အစုသီအိုရီ]] cyioylr0gj4vi4szilyemxx6u3ghmvx 0 247723 1037945 1035317 2026-06-13T13:38:51Z Mkant00 135890 1037945 wikitext text/x-wiki [[File:Manhattan distance.svg|thumb|200px|[[ယူကလစ်ဒ် စပေ့စ်]]၏ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်(metric) ကိုသုံးသည့်အခါ ဤအမှတ်၂ခုကြား အကွာအဝေးသည် အစိမ်းမျဉ်းနှင့် ပြထားသည့်အတိုင်း <math>6 \sqrt{2} \approx 8.49</math> ဟု [[အာကာသ|ရပ်ဝန်း]]အတွင်း အတိုဆုံး လမ်းဖြောင့်ကို ရရှိ၏။ အနီ၊ အဝါ၊ အပြာတို့ဖြင့် ပြထားသည်မှာ တက္ကစီကားစပေ့စ် (taxicab space) ၏ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ဖြင့် တွက်ထုတ်ထားသော အကွာအဝေးများ ဖြစ်ပြီး အလျား 12 ရှိ၏။]] သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် '''အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (metric space)''' ဆိုသည်မှာ အစု (set) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အစုဝင်များ (elements) ကြား၌ အကွာအဝေး (distance)ဟူသော သဘောတရားတစ်ခုကို တွဲဖက်ထားသည်။ ထို အကွာအဝေးကို '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (metric)''' ဟုခေါ်သော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြင့် တိုင်းတာသည်။{{sfn|Čech|1969|p=42}} အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (mathematical analysis) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့ရှိ သဘောတရားများစွာကို လေ့လာရန်အတွက် ယေဘုယျကျသော မူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း (History) == အာသာ ကေးလီ (Arthur Cayley) သည် ၎င်း၏ "အကွာအဝေးအကြောင်း (On Distance)" ဟူသော စာတမ်းတွင် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို ယူကလစ်ဒ် ဂျီဩမေတြီနယ်ပယ်မှ ကျော်လွန်၍ ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (projective space) အတွင်းရှိ ကတော့ချွန် ဖြတ်ပိုင်း (conic) တစ်ခုဖြင့် ကန့်သတ်ထားသော နယ်ပယ်များအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည် ။ သူ၏ အကွာအဝေး (distance) ကို နှစ်ထပ်အချိုး (cross ratio) ၏ လော်ဂရစ်သမ် (logarithm) ဖြင့် ဖော်ပြခဲ့သည် ။ ကတော့ချွန် ဖြတ်ပိုင်းကို မပြောင်းလဲဘဲ တည်ငြိမ်စေသော မည်သည့် ပရိုဂျက်တစ်ပုံဖော်မှုမဆို နှစ်ထပ်အချိုးကိုလည်း ကိန်းသေဖြစ်စေသည် ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတွင် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှု (isometries) သဘောတရားများ သွယ်ဝိုက်ပါဝင်နေသည် ။ ဤနည်းလမ်းသည် အဲလစ်ပတစ် ဂျီဩမေတြီ (elliptic geometry) နှင့် ဟိုက်ပါဘောလစ် ဂျီဩမေတြီ (hyperbolic geometry) တို့အတွက် မော်ဒယ်များကို ထောက်ပံ့ပေးသည် ။ ထို့အပြင် ဖီးလစ် ကလိုင်း (Felix Klein) သည် ကေးလီ-ကလိုင်း အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (Cayley-Klein metric) ကို အသုံးပြု၍ ယူကလစ်ဒ်မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီ (non-euclidean geometry) နယ်ပယ်ကို စာတမ်းများစွာမှတစ်ဆင့် အခိုင်အမာ တည်ထောင်ခဲ့သည် ။ အကွာအဝေး ဖန်ရှင် ဂုဏ်သတ္တိများ ပါဝင်သော သရုပ်မဲ့ ရပ်ဝန်း (abstract space) ဟူသော အယူအဆကို ၁၉၀၆ ခုနှစ်တွင် ရီနီ မောရစ် ဖရက်ချေး (René Maurice Fréchet) က စတင်တင်ပြခဲ့သည်<ref>{{cite journal |last1=Fréchet |first1=M. |title=Sur quelques points du calcul fonctionnel |journal=Rendiconti del Circolo Matematico di Palermo |date=December 1906 |volume=22 |issue=1 |pages=1–72 |doi=10.1007/BF03018603|s2cid=123251660 |url=https://zenodo.org/record/1428464 }}</ref> ။ ထို့နောက် ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ဖီးလစ် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် (Felix Hausdorff) က ''အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (metric space)'' ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့သည်<ref>F. Hausdorff (1914) ''Grundzuge der Mengenlehre''</ref><ref>{{cite journal |last1=Blumberg |first1=Henry |title=Hausdorff's Grundzüge der Mengenlehre |journal=Bulletin of the American Mathematical Society |date=1927 |volume=6 |pages=778–781 |doi=10.1090/S0002-9904-1920-03378-1 |doi-access=free}}</ref><ref>Mohamed A. Khamsi & William A. Kirk (2001) ''Introduction to Metric Spaces and Fixed Point Theory'', page 14, [[John Wiley & Sons]]</ref> ။ ဖရက်ချေး၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် ဂျီဩမေတြီမဟုတ်သော ရပ်ဝန်းများတွင် စုဆုံခြင်း (convergence)၊ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity)နှင့် အခြားသော အဓိကသဘောတရားများကို နားလည်ရန်အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချပေးခဲ့သည် ။ ၎င်းက သင်္ချာပညာရှင်များအား ဖန်ရှင်များနှင့် ကိန်းစဉ်များကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်၍ ပြောင်းလွယ် ပြင်လွယ်ရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် လေ့လာနိုင်ရန် အခွင့်အလမ်း ပေးခဲ့သည် ။ ဤအချက်သည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာသော ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) နယ်ပယ်အတွက် အလွန်အရေးပါခဲ့သည် ။ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်နှင့် စတီဖန် ဘာနက်ချ် (Stefan Banach) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များသည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ၏ မူဘောင်ကို ထပ်မံပြုပြင်မွမ်းမံပြီး တိုးချဲ့ခဲ့ကြသည် ။ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း]] (topological spaces) များကို အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ၏ ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalisation) အဖြစ် မိတ်ဆက်ခဲ့သည် ။ ဘာနက်ချ်၏ ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တည်ဆောက်ပုံအပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေခဲ့သည် ။ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများသည် ခေတ်သစ်သင်္ချာ (modern mathematics) ၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည် ။ ၎င်းတို့သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology)၊ ဂျီဩမေတြီနှင့် အသုံးချ သင်္ချာ (applied mathematics) အပါအဝင် နယ်ပယ်အသီးသီးအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည် ။ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများသည် သရုပ်မဲ့ သင်္ချာဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို လေ့လာရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ဆက်လက် ပါဝင်လျက်ရှိသည် ။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == <math>X </math>သည် မည်သည့် [[အစု]] (set) မဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံသော ပုံဖော်မှု (mapping) <math> d:X\times X\rightarrow\mathbb{R}</math> ကို <math>X </math> အပေါ်ရှိ '''အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (metric)''' ဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>X \times X</math> သည် [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (Cartesian product) ကို ကိုယ်စားပြုသည် ။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>A \times B</math> ဆိုသည်မှာ <math>a \in A </math> နှင့် <math> b \in B</math> ဖြစ်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) <math>(a, b)</math> အားလုံး၏ အစု ဖြစ်သည် ။ ထို့ကြောင့် <math> X \times X</math> သည် <math>X </math> ၏ အစုဝင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲ အားလုံး၏ အစုပင် ဖြစ်သည် ။ မည်သည့် <math>x, y, z \in X</math> အတွက်မဆို *(M1) <math>d </math> သည် ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိပြီး အဆုံးရှိ (finite) ကာ အနုတ်ကိန်းမဟုတ်သော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည် (အပေါင်းကိန်းဖြစ်မှု - Positivity) ။ *(M2) <math>d(x,y)=0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>x=y</math> ဖြစ်သည် (တိကျသေချာမှု - Definiteness) ။ *(M3) <math>d(x,y)=d(y,x)</math> (အချိုးညီမှု - Symmetry) ။ *(M4) <math>d(x,y)\le d(x,z)+d(z,y)</math> (တြိဂံ မညီမျှခြင်း - Triangle inequality) ။ ဤကဲ့သို့ အကွာအဝေး ဖန်ရှင် တပ်ဆင်ထားသော အစုစုံတွဲ <math>(X, d)</math> ကို '''အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (metric space)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရောထွေးမှုမဖြစ်နိုင်သော အခြေအနေမျိုးတွင် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>(X, d)</math> အစား <math>X </math> ဟုသာ အတိုချုံး၍ ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ == ဥပမာများ (Examples) == === ကိန်းစစ်မျဉ်း (Real line) <math>\mathbb{R}</math> === ၎င်းသည် ကိန်းစစ်များ (real numbers) အားလုံးပါဝင်သော အစုဖြစ်သည် ။ ၎င်းအပေါ်တွင် ပုံမှန် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y) := |x-y|</math> === ယူကလစ်ဒ် ပြင်ညီ (Euclidean plane) <math>\mathbb{R}^2</math> === ကိန်းစစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) များ၏ အစုကို ယူလျှင် ယူကလစ်ဒ် ပြင်ညီဟုခေါ်သော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{R}^2</math> ကို ရရှိသည် ။ ထိုအစုဝင်များကို <math>x=(\xi_1,\xi_2)</math> နှင့် <math>y=(\eta_1,\eta_2)</math> စသည်ဖြင့် ရေးသားသည် ။ ထိုအစုအပေါ်တွင် ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (Euclidean metric) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sqrt{(\xi_1-\eta_1)^2+(\xi_2-\eta_2)^2}</math> အထက်ပါ အစုတစ်ခုတည်းအပေါ်တွင်ပင် အခြား အကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d_1</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း ရွေးချယ်သတ်မှတ်ပါက အခြားသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ရရှိမည်ဖြစ်သည် ။ *<math>d_1(x,y)=|\xi_1-\eta_1|+|\xi_2-\eta_2|</math> အစုဝင်တစ်ခုထက်ပို၍ ပါဝင်သော အစုတစ်ခုတည်းမှနေ၍ ကွဲပြားသော အကွာအဝေး ဖန်ရှင်များကို ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် မတူညီသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများကို ရရှိနိုင်ကြောင်း ဤဥပမာက မီးမောင်းထိုးပြနေသည် ။ အကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d_1</math> ပါရှိသော ရပ်ဝန်းအတွက် စံသတ်မှတ်ထားသော အမည်မရှိသော်လည်း <math>d_1</math> ကို တက္ကစီကား အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (taxicab metric) ဟု တစ်ခါတစ်ရံ ခေါ်ဆိုကြသည် ။ <math>\mathbb{R}^2</math> ကို တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>E^2</math> ဟုလည်း သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည် ။ === အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Three-dimensional Euclidean space) <math> \mathbb{R}^3</math> === ဤအကွာအဝေး ရပ်ဝန်းသည် ကိန်းစစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျသုံးခုတွဲ (ordered triples) များ၏ အစုပင် ဖြစ်သည် ။ ထိုအစုဝင်များကို <math>x=(\xi_1,\xi_2,\xi_3) </math> နှင့် <math> y=(\eta_1,\eta_2,\eta_3)</math> စသည်ဖြင့် ရေးသားသည် ။ ၎င်းအပေါ်တွင် ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sqrt{(\xi_1-\eta_1)^2+(\xi_2-\eta_2)^2+(\xi_3-\eta_3)^2}</math> === ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) <math>\mathbb{R}^n</math>၊ ယူနစ်တရီ ရပ်ဝန်း (Unitary space) <math>\mathbb{C}^n</math> နှင့် ကိန်းထွေးပြင်ညီ (Complex plane) <math>\mathbb{C}</math> === ယခင်ပြသခဲ့သော ဥပမာများသည် အတိုင်းအတာ <math>n </math> ခုရှိသော ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{R}^n</math> ၏ သီးခြား အခြေအနေများပင် ဖြစ်ကြသည် ။ ဤရပ်ဝန်းကို ကိန်းစစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျ <math>n</math>-ခုတွဲ (ordered n-tuples) များ၏ အစုဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည် ။ ထိုအစုဝင်များကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားသည် ။ *<math>x=(\xi_1,\dots,\xi_n)</math> *<math>y=(\eta_1,\dots,\eta_n)</math> ထိုအစုအပေါ်တွင် ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sqrt{(\xi_1-\eta_1)^2+\dots+(\xi_n-\eta_n)^2}</math> အတိုင်းအတာ <math>n </math> ခုရှိသော ယူနစ်တရီ ရပ်ဝန်း <math>\mathbb{C}^n</math> သည် ကိန်းထွေး (complex numbers) များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျ <math>n</math>-ခုတွဲများ၏ ရပ်ဝန်းဖြစ်သည် ။ ၎င်းအပေါ်ရှိ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sqrt{|\xi_1-\eta_1|^2+\dots+|\xi_n-\eta_n|^2}</math> အကယ်၍ <math>n=1</math> ဖြစ်ခဲ့ပါက ဤရပ်ဝန်းသည် ကိန်းထွေးပြင်ညီ <math>\mathbb{C}</math> ဖြစ်လာပြီး ၎င်း၏ ပုံမှန်အကွာအဝေး ဖန်ရှင်မှာ <math>d(x,y)=|x-y|</math> ဖြစ်သည် ။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>\mathbb{C}^n</math> ကို ကိန်းထွေး ယူကလစ်ဒ် <math>n</math>-ရပ်ဝန်း (complex Euclidean n-space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည် ။ === ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (Sequence space) <math>l^\infty</math> === ဤဥပမာသည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းဟူသော သဘောတရား မည်မျှအထိ ကျယ်ပြန့်သည်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် မြင်တွေ့ရစေမည့် ဥပမာဖြစ်သည် ။ အစု <math>X </math> အနေဖြင့် အကန့်အသတ်ရှိသော ကိန်းထွေး ကိန်းစဉ် (bounded sequences of complex numbers) များအားလုံး၏ အစုကို ယူပါမည် ။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>X </math> ၏ အစုဝင်တိုင်းသည် အောက်ပါကိန်းထွေး ကိန်းစဉ်များ ဖြစ်ကြသည် ။ *<math>x=(\xi_1,\xi_2,\dots)</math> အတိုချုံးအားဖြင့် <math>x=(\xi_j)</math> ဟု ရေးသားနိုင်သည် ။ မည်သည့် <math>j=1,2,\dots</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေကို ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည် ။ *<math>|\xi_j|\le c_x</math> ဤနေရာတွင် <math>c_x</math> သည် <math>x </math> အပေါ်တွင် မူတည်နိုင်သော်လည်း <math>j </math> အပေါ်တွင် မူတည်ခြင်းမရှိသော ကိန်းစစ်တစ်ခု ဖြစ်သည် ။ ဤအစုအပေါ်တွင် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sup_{j\in N}|\xi_j-\eta_j|</math> ဤနေရာတွင် <math>y=(\eta_j)\in X</math> ဖြစ်ပြီး <math>N=\{1,2,\dots\}</math> ဖြစ်သည် ။ <math>\sup</math> သည် စူပရီမမ် (supremum) သို့မဟုတ် အငယ်ဆုံး အထက်ဘောင် (least upper bound) ကို ကိုယ်စားပြုသည် ။ ဤသို့ တည်ဆောက်ထားသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>l^\infty</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည် ။ <math>X</math> ၏ အစုဝင် (အမှတ်) တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်နေသောကြောင့်<math> l^\infty</math> ကို ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (sequence space) ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည် ။ === ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (Sequence space) <math>s </math>=== ဤရပ်ဝန်းတွင် အကန့်အသတ်ရှိသော သို့မဟုတ် အကန့်အသတ်မရှိသော ကိန်းထွေး ကိန်းစဉ်များအားလုံး၏ အစု ပါဝင်သည် ။ ၎င်းအပေါ်ရှိအကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d </math> ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sum_{j=1}^{\infty}\frac{1}{2^j}\frac{|\xi_j-\eta_j|}{1+|\xi_j-\eta_j|}</math> ဤနေရာတွင် <math>x=(\xi_j)</math> နှင့် <math>y=(\eta_j)</math> ဖြစ်ကြသည် ။ ယခင် ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း <math>l^\infty</math> ဥပမာတွင် သုံးခဲ့သော အကွာအဝေး ဖန်ရှင်သည် ယခုအခြေအနေအတွက် သင့်လျော်မည်မဟုတ်ကြောင်း သတိပြုသင့်သည် ။ '''သက်သေပြချက် (Proof)''': နဂိုမှန်အဆို (M1) မှ (M3) အထိ ကိုက်ညီကြောင်းကို လွယ်ကူစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည် ။ ထို့ကြောင့် (M4) ကို စစ်ဆေးအတည်ပြုပါမည် ။ ဤအတွက် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော အထောက်အကူပြု ဖန်ရှင် (auxiliary function) <math>f </math>ကို အောက်ပါအတိုင်း အသုံးပြုပါမည် ။ *<math>f(t)=\frac{t}{1+t}</math> ဆင်းသက်ချက် (derivative) ရှာလိုက်သောအခါ <math>f'(t)=1/(1+t)^2</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းသည် အပေါင်းကိန်းဖြစ်သည် ။ ထို့ကြောင့် <math>f</math> သည် အစဉ်လိုက် တိုးသော (monotone increasing) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည် ။ ရလဒ်အနေဖြင့်<math> |a+b|\le|a|+|b|</math> ဖြစ်ခြင်းက <math>f(|a+b|)\le f(|a|+|b|)</math> သက်ရောက်စေသည် ။ ၎င်းကို ဖြန့်ရေး၍ ကိန်းများအတွက် တြိဂံ မညီမျှခြင်းကို အသုံးပြုသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည် ။ *<math>\frac{|a+b|}{1+|a+b|}\le\frac{|a|+|b|}{1+|a|+|b|}=\frac{|a|}{1+|a|+|b|}+\frac{|b|}{1+|a|+|b|} \le\frac{|a|}{1+|a|}+\frac{|b|}{1+|b|}</math> ဤမညီမျှခြင်းတွင် <math>a=\xi_j-\zeta_j </math>နှင့် <math>b=\zeta_j-\eta_j</math> ဟု ထားပါမည် ။ ထိုအခါ <math>z=(\zeta_j)</math> ဖြစ်ပြီး <math>a+b=\xi_j-\eta_j</math> ဖြစ်လာသောကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည် ။ *<math>\frac{|\xi_j-\eta_j|}{1+|\xi_j-\eta_j|}\le\frac{|\xi_j-\zeta_j|}{1+|\xi_j-\zeta_j|}+\frac{|\zeta_j-\eta_j|}{1+|\zeta_j-\eta_j|}</math> နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>1/2^j</math> ဖြင့် မြှောက်၍ <math>j </math> ကို <math>1 </math> မှ <math>\infty</math> အထိ ပေါင်းလိုက်ပါက ဘယ်ဘက်တွင် <math>d(x,y)</math> ကို ရရှိပြီး ညာဘက်တွင် <math>d(x,z)</math> နှင့် <math>d(z,y)</math> တို့၏ ပေါင်းလဒ်ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည် ။ *<math>d(x,y)\le d(x,z)+d(z,y)</math> ၎င်းသည် (M4) ကို ပြည့်စုံစေပြီး <math>s </math> သည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြလိုက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည် ။ □ [[File:Hilbert.jpg|thumb|200px|ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (1912)]] === ရပ်ဝန်း (Space) <math>l^p</math> နှင့် ဟီလ်ဘတ် ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (Hilbert sequence space) <math>l^2</math> === <math>p\ge1</math> သည် ကိန်းသေ ကိန်းစစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့ ။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ရပ်ဝန်း <math>l^p</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုစီတိုင်းသည်<math> |\xi_1|^p+|\xi_2|^p+\dots</math> စုဆုံသည် (converges) ဟူသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည့် ကိန်းစဉ် <math>x=(\xi_j)=(\xi_1,\xi_2,\dots)</math> များ ဖြစ်ကြသည် ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရေးနိုင်သည် ။ *<math>\sum_{j=1}^{\infty}|\xi_j|^p<\infty</math> ထို့အပြင် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\left(\sum_{j=1}^{\infty}|\xi_j-\eta_j|^p\right)^{1/p}</math> ဤနေရာတွင် <math>p\ge1</math> သည် ကိန်းသေဖြစ်ပြီး <math>y=(\eta_j)</math> ဖြစ်ကာ <math>\sum|\eta_j|^p<\infty </math>ကို ကိုက်ညီသည် ။ အထက်ပါအခြေအနေများကို ကိုက်ညီသော ကိန်းစစ် ကိန်းစဉ်များကိုသာ ယူပါက ကိန်းစစ် ရပ်ဝန်း <math>l^p</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး ကိန်းထွေး ကိန်းစဉ်များကို ယူပါက ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်း <math>l^p</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည် ။ ဤကွဲပြားမှုကို ခွဲခြားဖော်ပြရန် အရေးကြီးသော အခြေအနေများတွင် ၎င်းတို့ကို အောက်ခြေအညွှန်း (subscript) <math>\mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{C}</math> ဖြင့် အသီးသီး သင်္ကေတပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည် ။ <math>p=2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေတွင် ကျော်ကြားလှသော [[ဟီလ်ဘတ် ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert sequence space) <math>l^2</math> ကို အောက်ပါအကွာအဝေး ဖန်ရှင်ဖြင့် ရရှိသည် ။ *<math>d(x,y)=\sqrt{\sum_{j=1}^{\infty}|\xi_j-\eta_j|^2}</math> ဤရပ်ဝန်းကို အင်တီဂရယ် ညီမျှခြင်းများနှင့် ဆက်စပ်၍ ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) က စတင်မိတ်ဆက်ကာ လေ့လာခဲ့သည် ။ ၎င်းသည် ယနေ့ခေတ်တွင် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (Hilbert space) ဟု ခေါ်ဆိုနေကြသော အရာများ၏ အစောဆုံး ဥပမာတစ်ခုပင် ဖြစ်သည် ။ === ဖန်ရှင် ရပ်ဝန်း (Function space) <math>C[a,b]</math> === အစု <math>X </math> အနေဖြင့် အမှီအခိုကင်းသော ကိန်းစစ် ကိန်းရှင် (independent real variable) <math>t</math> ၏ ဖန်ရှင်များဖြစ်ကြသော ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင် (real-valued functions) <math>x, y, \dots</math> အားလုံး၏ အစုကို ယူပါမည် ။ ထိုဖန်ရှင်များသည် ပေးထားသော အပိတ် ကြားပိုင်း (closed interval) <math>J=[a,b]</math> အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားပြီး အဆက်မပြတ် (continuous) ဖြစ်ကြသည် ။ ၎င်းအစုအပေါ်တွင်အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း ရွေးချယ်သတ်မှတ်ပါမည် ။ *<math>d(x,y)=\max_{t\in J}|x(t)-y(t)|</math> ဤနေရာတွင် <math>\max</math> သည် အကြီးဆုံးတန်ဖိုး (maximum) ကို ကိုယ်စားပြုသည် ။ ဤသို့ဖြင့် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ရရှိပြီး ၎င်းကို <math>C[a,b]</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည် ။ <math>C </math> ဟူသော အက္ခရာသည် "continuous" (အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း) ကို ရည်ညွှန်းသည် ။ <math>C[a,b]</math> ၏ အမှတ်တစ်ခုစီတိုင်းသည် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်နေသောကြောင့် ၎င်းကို ဖန်ရှင် ရပ်ဝန်းဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည် ။ ကဲကုလပ်စ် (calculus) ဘာသာရပ်တွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ဖန်ရှင်တစ်ခု သို့မဟုတ် ဖန်ရှင်အနည်းငယ်ကိုသာ တစ်ကြိမ် တစ်ကြိမ်လျှင် လေ့လာလေ့ရှိသည် ။ ယခုချဉ်းကပ်မှုတွင်မူ ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် ကြီးမားသော ရပ်ဝန်းကြီးတစ်ခုအတွင်းရှိ အမှတ်တစ်မှတ်အဖြစ်သာ တည်ရှိနေသည် ။ ဤကွာခြားချက်ကြီးမားပုံကို စာဖတ်သူအနေဖြင့် သတိပြုမိသင့်သည် ။ === အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင်များ၏ ရပ်ဝန်း (Space of bounded functions) <math>B(A)</math> === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>x\in B(A)</math> အစုဝင်တစ်ခုစီတိုင်းသည် ပေးထားသော အစု <math>A </math> အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားပြီး အကန့်အသတ်ရှိသော ဖန်ရှင် (bounded function) တစ်ခုဖြစ်သည် ။ ထို့အပြင် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည် ။ *<math>d(x,y)=\sup_{t\in A}|x(t)-y(t)|</math> ဤနေရာတွင် <math>\sup</math> သည် စူပရီမမ် (supremum) ကို ကိုယ်စားပြုသည် ။ <math>A </math> သည် <math>\mathbb{R}</math> ၏ အပိုင်းအခြား <math>A=[a,b]</math> ဖြစ်နေသော အခြေအနေမျိုးတွင် <math>B(A)</math> ကို <math>B[a,b]</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ '''သက်သေပြချက် (Proof)''': <math>B(A)</math> သည် အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြပါမည် ။ (M1) နှင့် (M3) တို့ ကိုက်ညီကြောင်းကို ရှင်းလင်းစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည် ။ ထို့အပြင် <math>d(x,x)=0</math> ဖြစ်ကြောင်းမှာလည်း ထင်ရှားသည် ။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် <math>d(x,y)=0</math> ဖြစ်လျှင် မည်သည့် <math>t\in A</math> အတွက်မဆို <math>x(t)-y(t)=0</math> ဖြစ်လာကာ <math>x=y</math> ဟူသော ရလဒ်ကို ရရှိသည် ။ ထို့ကြောင့် (M2) ပြည့်စုံသွားသည် ။ ဆက်လက်၍ မည်သည့် <math>t\in A</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားနိုင်သည် ။ *<math>|x(t)-y(t)|\le|x(t)-z(t)|+|z(t)-y(t)| \le\sup_{t\in A}|x(t)-z(t)|+\sup_{t\in A}|z(t)-y(t)|</math> ၎င်းက <math>x-y</math> သည် <math>A </math> ပေါ်တွင် အကန့်အသတ်ရှိကြောင်းကို ပြသနေသည် ။ အထက်ပါ မညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်းအရ ပေးထားသော အထက်ဘောင်သည် <math>t </math> အပေါ်တွင် မူတည်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဘယ်ဘက်ခြမ်းတွင် စူပရီမမ်ကို ယူလိုက်ပါက (M4) ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည် ။ □ === တစ်ပိုင်းတစ်စ အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (Discrete metric space) === မည်သည့် အစု <math>X </math> ကိုမဆို ယူ၍ ၎င်းအပေါ်တွင် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသော တစ်ပိုင်းတစ်စ အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (discrete metric) ကို အသုံးပြုပါမည် ။ #<math>d(x,x)=0</math> #<math>d(x,y)=1 \qquad (x\ne y)</math> ဤရပ်ဝန်း <math>(X, d)</math> ကို တစ်ပိုင်းတစ်စအကွာအဝေး ရပ်ဝန်းဟု ခေါ်သည် ။ ၎င်းကို လက်တွေ့အသုံးချမှုများတွင် တွေ့ရလေ့မရှိသလောက် ရှားပါးသည် ။ သို့သော်လည်း အချို့သော သဘောတရားများကို ဥပမာပြ ရှင်းလင်းရန်နှင့် သတိမမူမိတတ်သော အမှားများကို ထောက်ပြရန်အတွက် ဤရပ်ဝန်းကို အသုံးပြုသည် ။ == အခြေခံ သတ္တိများနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ သဘောတရားများ == အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (Metric Space) တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အခြေခံသတ္တိများနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ သဘောတရားများ ပါဝင်သည် ။ === ယေဘုယျ တြိဂံ မညီမျှခြင်း (Generalized Triangle Inequality) === *(M4) တြိဂံ မညီမျှခြင်းကို အသုံးပြု၍ သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် ယေဘုယျ တြိဂံ မညီမျှခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိနိုင်သည် ။ <math>d(x_{1},x_{n})\le d(x_{1},x_{2})+d(x_{2},x_{3})+\dots+d(x_{n-1},x_{n})</math> === စတုဂံ မညီမျှခြင်း (Quadrilateral Inequality) === *အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>X</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် <math>\varphi, \psi, \varphi^{\prime}, \psi^{\prime} \in X</math> အတွက်မဆို အောက်ပါ စတုဂံ မညီမျှခြင်းရှိသည် ။ <math display="block">|d(\varphi,\psi)-d(\varphi^{\prime},\psi^{\prime})|\le d(\varphi,\varphi^{\prime})+d(\psi,\psi^{\prime})</math> '''သက်သေပြချက် (Proof):'''(M4) တြိဂံ မညီမျှခြင်း (triangle inequality) အရ <math>d(\varphi,\psi)\le d(\varphi,\varphi^{\prime})+d(\varphi^{\prime},\psi^{\prime})+d(\psi^{\prime},\psi)</math> ဖြစ်သည် ။ ၎င်းမှ (M3) အချိုးညီခြင်း (symmetry) ဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် <math>d(\varphi,\psi)-d(\varphi^{\prime},\psi^{\prime})\le d(\varphi,\varphi^{\prime})+d(\psi,\psi^{\prime})</math> ကို ရရှိသည် ။ ထိုနည်းတူစွာ <math>d(\varphi^{\prime},\psi^{\prime})-d(\varphi,\psi)\le d(\varphi,\varphi^{\prime})+d(\psi,\psi^{\prime})</math> ကို ရနိုင်သည် ။ □ === စက်လုံးများ (Balls) === အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်သော <math>\varphi</math> နှင့် <math>r>0</math> တို့အတွက် *အစု <math>B(\varphi;r):=\{\psi\in X:d(\varphi,\psi)<r\}</math> ကို <math>\varphi</math> ဗဟိုပြု၍ အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော '''အဖွင့်စက်လုံး (open ball)''' ဟု ခေါ်သည် ။ *အစု <math>B[\varphi;r]:=\{\psi\in X:d(\varphi,\psi)\le r\}</math> ကို <math>\varphi</math> ဗဟိုပြု၍ အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော '''အပိတ်စက်လုံး (closed ball)''' ဟု ခေါ်သည် ။ === အဖွင့်စု (Open Sets) === *အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အစုပိုင်း <math>U</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math>\varphi\in U</math> အတွက်မဆို <math>B(\varphi;r)\subset U</math> ဖြစ်စေမည့် <math>r>0</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို <math>U</math> ကို '''အဖွင့်စု (open set)''' ဟု ခေါ်သည် ။ *အဖွင့်စက်လုံးများသည် အဖွင့်စုများ ဖြစ်ကြသည် ။ '''သက်သေပြချက် (Proof):''' <math>\varphi\in B(f;r)</math> ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ ထိုအခါ <math>\rho:=r-d(f,\varphi)>0</math> ဖြစ်ပြီး မည်သည့် <math>\psi\in B(\varphi;\rho)</math> အတွက်မဆို တြိဂံ မညီမျှခြင်းအရ <math>d(f,\psi)\le d(f,\varphi)+d(\varphi,\psi)<d(f,\varphi)+\rho=r</math> ဖြစ်သည် ။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\psi\in B(f;r)</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>B(\varphi;\rho)\subset B(f;r)</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည် ။ □ *အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>X</math> နှင့် ဗလာအစု (empty set) တို့သည် အဖွင့်စုများ ဖြစ်ကြသည် ။ အဖွင့်စုများ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection of finitely many open sets) သည် အဖွင့်စုသာ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက် (Proof):'''ပထမအဆိုမှာ သိသာသည် ။ <math>U_{1},...,U_{n}</math> တို့သည် အဖွင့်စုများဖြစ်ပြီး <math>\varphi\in U:=\bigcap_{i=1}^{n}U_{i}</math> ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့ ။ ထို <math>\varphi</math> သည် <math>U_{i}</math> တစ်ခုစီတိုင်းတွင် ပါဝင်သည် ။ ထို့ကြောင့် <math>i=1,...,n</math> အတွက် <math>B(\varphi;r_{i})\subset U_{i}</math> ဖြစ်စေမည့် <math>r_{i}>0</math> တစ်ခု တည်ရှိသည် ။ <math>r:=\min_{i=1,...,n}r_{i}</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်လျှင် <math>B(\varphi;r)\subset U</math> ဖြစ်လာသည် ။ □ *မည်မျှပင်များပြားစေကာမူ အဖွင့်စုများအားလုံး၏ ပေါင်းစပ်စု (union of arbitrarily many open sets) သည် အဖွင့်စုသာ ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက် (Proof):'''<math>U_{i}</math>, <math>i\in I</math> တို့သည် အဖွင့်စုများဖြစ်ပြီး <math>\varphi\in U:=\bigcup_{i\in I}U_{i}</math> ဖြစ်လျှင် <math>\varphi</math> သည် အချို့သော <math>U_{i}</math> တွင် ပါဝင်သည် ။ ထို့ကြောင့် <math>B(\varphi;r)\subset U_{i}\subset U</math> ဖြစ်စေမည့် <math>r>0</math> တစ်ခု တည်ရှိသည် ။ □ == ရပ်ဝန်းပိုင်း (Subspace) == အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း <math>(X, d)</math> တစ်ခုမှနေ၍ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) <math>(Y, \tilde{d})</math> ကို ရယူတည်ဆောက်နိုင်သည် ။ ဤသို့ တည်ဆောက်ရာတွင် <math>X </math>၏ အစုပိုင်း (subset) ဖြစ်သော <math>Y\subset X</math> ကို ယူရသည် ။ ထို့နောက် မူလအကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d </math> ကို <math>Y \times Y</math> အပေါ်သို့ ကန့်သတ်လိုက်သည် ။ ဤသို့ ကန့်သတ်လိုက်သော အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ကို <math>\tilde{d}=d|_{Y\times Y}</math> ဟု ရေးသားသည် ။ ထို <math>\tilde{d}</math> ကို <math>d </math> မှ <math>Y </math> အပေါ်သို့ လှုံ့ဆော်ခံအကွာအဝေး ဖန်ရှင် (induced metric) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ == အကိုးအကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] [[Category: တိုပေါ်လော်ဂျီ]] kto43nkg7k13zhimmlf097fm2rt0xst 0 252546 1038141 1036907 2026-06-14T06:39:26Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စီးပွါး +စီးပွား) 1038141 wikitext text/x-wiki {{ဗုဒ္ဓဘာသာ}} '''သတိ''' ဆိုသည်မှာ ပါဠိဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အနက်အားဖြင့် '''အောက်မေ့ခြင်း၊ အမှတ်ရခြင်း''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>သတိ ၁ (ထီ) [သရ+တိ။ ရူ။ ၆၃၂။ သရန္တိ ဧတာယ, သယံ ဝါ သရတိ, သရမဏမတ္တမေဝ ဝါ ဧသာတိ သတိ။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၄။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁။ ၈၁။ မဟာနိ၊ဋ္ဌ၊၃၈။ (သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၂။ နီတိ၊ ဓာတု။ ၁၄၉)။ သံ-သပတိ။ ဓမ္မသတ် ကျမ်းကိုလည်း ဟောသည်။ ကောတ္ထုဘ။ သဣ၊ သတိ-ပြာ၊ အဒ္ဓမာဂဓီ။] (၁) သတိ” (က) အောက်မေ့-အမှတ်ရ-တတ်သော တရား။ (ခ) အောက်မေ့-အမှတ်ရ-ကြောင်း တရား။ (ဂ) အောက်မေ့-အမှတ်ရ-ခြင်း။ </ref> [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကျင့်စဉ်များတွင် သတိသည် စိတ်ကို [[အာရုံ]]တစ်ခုပေါ်၌ မြဲမြံစွာ ကပ်၍တည်စေခြင်း၊ [[ကုသိုလ်]][[တရား]]များကို မေ့လျော့မသွားစေရန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းနှင့် [[အကုသိုလ်]]တရားများ မဝင်ရောက်နိုင်ရန် တားဆီးခြင်းစသည့် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>(၂) (က) ကာယဂတာသတိ (မိမိ၏ ဆံ အစရှိသော ရူပကာယ၌ဖြစ်သော သတိ)။ (ခ) ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ (ရှေးဘဝ ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့ သိနိုင်သော အဘိညာဉ်)။ (ဂ) မြတ်စွာဘုရား ပါဠိတော်ကို သင်ယူပြီး ဆောင်ထားသော သတိ။ (ဃ) ပုဒ်" အရာ-အထောင်-ကို မှတ်ယူခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော သတိ။ (င) အာရုံကို သိမ်းဆည်းတတ်သော သတိ။ (စ) အာရုံသို့ ကပ်၍ တည်တတ်သောသတိ။ (ဆ) ၆-ပါးသော သတတဝိဟာရ နှင့် ယှဉ်သော သတိ။ (ဇ) ကြာမြင့်စွာ ပြုအပ်ပြီးသော အမှုစသည်တို့ကို အောက်မေ့ခြင်း သတိ။ (ဈ) အသုဘ သဘောရှိသော ခန္ဓာကိုယ်၌ “အသုဘ” ဟူ၍ ဖြစ်သော သတိ။ (ည) ကာယာနုပဿနာ-ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော သတိ။ (ဋ) ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော သတိ။ (ဌ) မဂ်နှင့် ယှဉ်သော သတိ။ (ဍ) ဝိပဿနာ, မဂ်တို့နှင့် ယှဉ်သော သတိ။ (ဎ) ပစ္စဝေက္ခဏာနှင့် ယှဉ်သော သတိ။ (၃) အဖန်ဖန် အောက်မေ့-အမှတ်ရ-တတ်သော သတိ။ (၄) (က) သတိပဋ္ဌာန် ၄-ပါး။ (ခ) အာရုံဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်။ (၅) သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ, ဝိပဿနာဘာဝနာတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောသတိ။ (၆) ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ကောင်းစွာ မှတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောသတိ။ (၇) ထင်ခြင်း၊ အာရုံ၌ ကပ်၍ တည်ခြင်း။ (၈) သတိဟူသော ကြိုး (၉) နှစ်သက်ခြင်း။ (၁၀) သတိ ပြန့်ပြော သော-ပုဂ္ဂိုလ်-ရဟန်း။ (၁၁) သတိသုတ်။ (၁၂) သတိပဋ္ဌာနသံယုတ်။ (၁၃) သတိပဋ္ဌာန-ကထာ။ (၁) သတိ” (က) အောက်မေ့-အမှတ်ရ-တတ်သောတရား။ (ခ) အောက်မေ့-အမှတ်ရ-ကြောင်း တရား။ (ဂ) အောက်မေ့-အမှတ်ရ-ခြင်း။ ယာ တသ္မိံ သမယေ သတိ အနုဿတိ ပဋိဿတိ သတိ သရဏတာ— သမ္မာသတိ။ အဘိ၊ဓ၊၁၉။ ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာ။ ဝိ၊၁၊၄။ မ၊၁၊၂၆။ တေသံ အတိဝေလံ ဟဿခိဍ္ဍာရတိဓမ္မသမာပန္နာနံ ဝိဟရတံ သတိ သမ္မုဿတိ။ ဒီ၊၁၊၁၈။ ရူပံ ဒိသွာ သတိ မုဋ္ဌော။ သံ၊၂၊၂၉၆။ (သံ၊၁၊၃၅၁။ အံ၊၂၊၂၇၁။ အဘိ၊ဝိ၊၂၅၉။ အဘိ၊က၊၁၂၁-၃။ ပဋိသံ၊၂၂၊ ၁၇၀။ ထေရ၊၂၃၀။ အပ၊၁၊၃၆၃။ မဟာနိ၊၈။ စူဠနိ၊၂၃။ မိလိန္ဒ၊၃၂၊ ၈၂-၃။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၀၄။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၉၅၊ ၁၃၉၊ ၁၇၅၊ ၁၉၁၊ ၂၁၉။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၅၈)။ </ref> ===သတိ၏ သဘောသဘာဝနှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်=== သတိကို ဝိဂြိုဟ်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖွင့်ဆိုထားရာတွင် မိမိနှင့် ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော စိတ်[[စေတသိက်]] ([[သမ္ပယုတ်တရား]]) တို့ကို အာရုံ၌ အမှတ်ရစေခြင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင်က အမှတ်ရခြင်း သို့မဟုတ် အမှတ်ရခြင်းမျှသာဖြစ်သော သဘောတရားဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ကြာမြင့်စွာက ပြုခဲ့သော အမှုများ သို့မဟုတ် [[ပစ္စုပ္ပန်]]အာရုံကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ကပ်၍တည်နေခြင်း (ဥပဋ္ဌာန) [[လက္ခဏ]]ာရှိသည်။<ref>(၂) (က) ကာယဂတာသတိ (မိမိ၏ ဆံ အစရှိသော ရူပကာယ၌ဖြစ်သော သတိ)။ သတီ (ဒီ၊၂၊၁၁၇။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၇၄) တိ ဝါ ကာယဂတာသတိ ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗာ။ ဒီ၊ဋီ၊၂၊၁၇၉။ (ခ) ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ (ရှေးဘဝခန္ဓာ အစဉ်ကို အောက်မေ့သိနိုင်သော အဘိညာဉ်)။ သတာနုသာရီ, သတာနုသာရိဉာဏ-ပုဒ်တို့ ကြည့်။ (ဂ) မြတ်စွာဘုရား ပါဠိတော်ကို သင်ယူပြီး ဆောင်ထားသော သတိ။ သတီ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၇၇) တိ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ" ဓာရဏကသတိ။ သာရတ္ထ၊၁၊၁၈၉။ (အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၂၃)။ (ဃ) ပုဒ်-အရာ-အထောင်-ကို မှတ်ယူခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောသတိ။ သတိယာ (မ၊၁၊၁၁၇) တိအာဒီသု ပဒသတမ္ပိ ပဒသဟဿမ္ပိ ဝဒန္တဿေဝ ဂဟဏသမတ္ထတာ သတိ နာမ။ မ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၅၆။ (င) အာရုံကို သိမ်းဆည်းတတ်သော သတိ။ သတီ (သံ၊၂၊၃၁၇) တိ အာရမ္မဏပရိဂ္ဂဟိတသသတိ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၃၅။ (စ) အာရုံသို့ ကပ်၍ တည်တတ်သော သတိ။ ဥပဋ္ဌာနံ သတိ(ပဋိသံ၊၁၇၅)တိ တံ အာရမ္မဏံ ဥပေစ္စ တိဋ္ဌတီတိ သတိ ဥပဋ္ဌာနံ နာမ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၀၇။ (ဆ) ၆-ပါးသော သတတဝိဟာရနှင့်ယှဉ်သော သတိ။ သတိမာ (သုတ္တနိ၊၃၅၄။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၄၂) ကြည့်။ (ဇ) ကြာမြင့်စွာ ပြုအပ်ပြီးသော အမှုစသည်တို့ကို အောက်မေ့ခြင်း သတိ။ သတိမာ (အပ၊၁၊၁၄။ အပ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၁၈) ကြည့်။ (ဈ) အသုဘ သဘောရှိသော ခန္ဓာကိုယ်၌ “အသုဘ”ဟူ၍ ဖြစ်သော သတိ။ သတိ မုဋ္ဌာ (ထေရ၊၂၄၁) တိ အသုဘသဘာဝေ တိ ကာယေ “အသုဘ”န္တွေဝ ပဝတ္တနသတိ မုဋ္ဌာ။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၊၂၅၅။ (ည) ကာယာနုပဿနာကို သိမ်းဆည်းတတ်သော သတိ။ သတိမာ (အံ၊၁၊၄၀။ အဘိ၊ဝိ၊၂၀၁။ ပဋိသံ၊၄၀။ အံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၃၈၂။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၀၉။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၃) တို့ကြည့်။ (ဋ) ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော သတိ။ သတိ တေသံ နိဝါရဏ (သုတ္တနိ၊၄၃၄) န္တိ ဝိပဿနာယုတ္တာ— သတိ တေသံ သောတာနံ နိဝါရဏံ။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၀၁။ (နေတ္တိ၊၁၃။ နေတ္တိ၊ဋ္ဌ၊၆၇)။ (ဌ) မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သတိ။ သတိ အာရက္ခ-သာရထီ (သံ၊၃၊၅) တိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သတိ အာရက္ခသာရထိ။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၁၅၈။ (သံ၊၃၊ "၁၉၂။ သံ၊ဋ္ဌ၊၃၊၂၇၈)။ (ဍ) ဝိပဿနာ, မဂ်တို့နှင့်ယှဉ်သော သတိ။ ဟိရီ ဤသာ မနော ယောတ္တံ၊ သတိ မေ ဖာလပါဇနံ။ သုတ္တနိ၊၂၉၁။ သရတိ ဧတာယ စိရကတာဒိမတ္ထံ ပုဂ္ဂလော, သယံ ဝါ သရတီတိ သတိ၊ --- ယထာ ဟိ ဗြာဟ္မဏဿ ဖာလပါဇနံ၊ ဧဝံ ဘဂဝတော ဝိပဿနာယုတ္တာ မဂ္ဂယုတ္တာ စ သတိ။ သုတ္တနိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၂။ (ဎ) ပစ္စဝေက္ခဏာ နှင့်ယှဉ်သော သတိ။ သတိ ဥပဋ္ဌိတာ (ထေရီ၊၄၂၃) တိ ပစ္စဝေက္ခဏယုတ္တာ သတိ သဗ္ဗကာလံ ဥပဋ္ဌိတာ။ ထေရီ၊ဋ္ဌ၊၂၆၄။ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၇၂။ ဝိ၊သင်္ဂဟ၊၆၈။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၄၁။ ဝဇိရ၊၂၆၁၊ ၄၈၁။ သာရတ္ထ၊၂၊၄၁၉။ ဝိမတိ၊၁၊၃၃၇။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၇၂)။ </ref><ref>(၃) အဖန်ဖန် အောက်မေ့-အမှတ်ရ-တတ်သော သတိ။ ဒသသု အနုဿတိံသု ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော သတိယေဝ အနုဿတိ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၁၉၁။ “အနု အနု သတိ အနုဿတီ” တိ ဣမမတ္ထံ “ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပဇ္ဇနတော”တိ ဝတွာ န ဧတ္ထ အနုသဒ္ဒယောဂေန သတိ-သဒ္ဒေါ အတ္ထန္တရဝါစကောတိ ဒဿတုံ “သတိယေဝ အနုဿတိ “ တိ ဝုတ္တံ။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၂၁၈။ (၄) (က) သတိပဋ္ဌာန် ၄-ပါး။ သတိမာ (ဣတိဝုတ်၊၂၁၄။ ဣတိဝုတ်၊ဋ္ဌ၊၁၀၁) ကြည့်။ (ခ) အာရုံဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်။ သတိစရိယာ (ပဋိသံ၊၂၁၅။ စူဠနိ၊၂၃၂။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃၉။ စူဠနိ၊ဋ္ဌ၊၉၁။) ကြည့်။ (၅) သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ, ဝိပဿနာ-ဘာဝနာ-တို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော သတိ၊ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာနာ (ထေရီ၊၃၉၉) တိ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာဝသေန ကာယာဒီသု အသုဘဒုက္ခာနိစ္စာနတ္တဝသေန သတိံ သုဋ္ဌ" ဥပဋ္ဌိတံ ကတွာ။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၁၇၀။ (၆) ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ကောင်းစွာမှတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော သတိ။ သတိယာ (ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂။ ဝိသုဒ္ဓိ၊၁၊၂၆၁) တိ သမ္မဒေဝ ကမ္မဋ္ဌာနသလ္လက္ခဏဝသပ္ပဝတ္တာယ သတိယာ။ သာရတ္ထ၊၂၊၁၈၆။ ဝိသုဒ္ဓိ၊ဋီ၊၁၊၃၁၅။ (၇) ထင်ခြင်း၊ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်း။ ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ (ဝိ၊၁၊၈၉။ ဒီ၊၁၊၆၇။ မ၊၁၊၂၃၉။ အဘိ၊ဝိ၊၂၆၁) တိ— သတီတိ ဥပဋ္ဌာနဋ္ဌော။-- တတြာယံ သင်္ခေပေါ “ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနံ သတိံ ကတွာ” တိ။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၃။ ဒီ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၈၉။ မ၊ဋ္ဌ၊၂၊၁၂၀။ အဘိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၃၅၂။ ပရိဂ္ဂဟိတံ နိယျာနဘူတံ ဥပဋ္ဌာနံ ကတွာတိ အတ္ထော။ မူလဋီ၊၂၊၁၈၃။ (သီ၊ဋီ၊သစ်၊၂၊၁၂၄-၅)။ အဿာသဝသေန ဥပဋ္ဌာနံ သတိ၊ ပဿာသဝသေန ဥပဋ္ဌာနံ သတိ။ ပဋိသံ၊၁၇၀။ ဝိ၊ဋ္ဌ၊၂၊၉။ ဥပဋ္ဌာနံ သတီတိ အသမ္မုဿနတာယ တမေဝ အဿာသံ (ပဿာသဉ္စ) ဥပဂန္တွာ ဌာနံ သတိ နာမာတိ အတ္ထော။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၈၀။ သာရတ္ထ၊၂၊၁၈၂။ (ဝိမတိ၊၁၊၂၀၉)။ (၈) သတိဟူသော ကြိုး။ သတိယာ တံ နိဗဒ္ဓိဿ (ထေရ၊၂၇၉) န္တိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တတော ဗဟိ ဂန္တုံ အဒေန္တော သတိယောတ္တေန ကမ္မဋ္ဌာနထမ္ဘေ စိတ္တကလိ တံ နိဗန္ဓိဿာပိ နိယမေဿာမိ။ ထေရ၊ဋ္ဌ၊၂၊၆၆။ (၉) နှစ်သက်ခြင်း။ သတီ (ပဋိသံ၊၃၅) တိ နိကန္တိ။ ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၃၀။ (ပဋိသံ၊ဋ္ဌ၊၁၊၅၇။ ပဋိသံ၊ဂဏ္ဌိ။ ၈၆)။ (၁၀) သတိ ပြန့်ပြောသော-ပုဂ္ဂိုလ်-ရဟန်း။ သတိဝိနယ (ဝဇိရ၊၅၁၅။ သာရတ္ထ၊၃၊၃၇၅။ ပါစိတ်၊ ယော၊ ၄၃၉) ကြည့်။ (၁၁) သတိသုတ်။ သတိ စ သမ္ပဇညဉ္စ၊ အပ္ပမာဒေန ဒွါဒသ။ သံ၊၁၊၃၅၁။ (၁၂) သတိပဋ္ဌာနသံယုတ်။</ref> ===လက္ခဏာ၊ ရသ၊ [[ပစ္စုပဋ္ဌာန်]]နှင့် [[ပဒဋ္ဌာန်]]=== [[အဘိဓမ္မာ]]နှင့် [[ဝိသုဒ္ဓိ]]မဂ် [[အဋ္ဌကထာ]]များအရ သတိ၏ သဘောကို အချက် (၄) ချက်ဖြင့် ပိုင်းခြားပြထားသည် - ၁။ '''လက္ခဏာ (သဘောတရား)''': * '''အပိလာပနလက္ခဏာ''': အာရုံ၌ '''ဘူးတောင်းကဲ့သို့ ပေါလောမပေါ်စေဘဲ ကျောက်ဖျာကဲ့သို့ မြဲစွာ တည်စေခြင်း'''။ * '''ဥပဂ္ဂဏှနလက္ခဏာ''': အကျိုးရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို '''သိမ်းပိုက်ခြင်း'''။ ၂။ '''ရသ (ကိစ္စ)''': * '''အသမ္မောသနရသာ''': အာရုံကို ပျောက်ပျက်စေတတ်သော မေ့လျော့ခြင်း ([[ပမာဒ]]) ကို ဖျက်ဆီး၍ '''အာရုံကို မပျောက်ပျက်စေခြင်း'''။ ၃။ '''ပစ္စုပဋ္ဌာန် (ဉာဏ်တွင် ထင်လာပုံ)''': * '''အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာန်''': စိတ်နှင့် အရှုခံအာရုံကို '''စောင့်ရှောက်တတ်ခြင်း'''။ * '''ဝိသယာဘိမုခီဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာန်''': အာရုံဘက်သို့ စိတ်၏ '''ရှေးရှူ မျက်နှာမူခြင်း'''။ ၄။ '''ပဒဋ္ဌာန် (နီးစွာသောအကြောင်း)''': * '''ထိရ[[သညာ]]ပဒဋ္ဌာန်''': မြဲမြံသော '''အမှတ်သညာ''' ရှိခြင်း။ * '''ကာယာဒိသတိပဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာန်''': ကာယ၊ [[ဝေဒနာ]]၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မ ဟူသော '''[[သတိပဋ္ဌာန်]] ၄ ပါး''' သို့မဟုတ် ရှေးရှေးသော သတိများရှိခြင်း။<ref>သတိ၏ လက္ခဏာစသည်” သတိသည်— ဗူးတောင်းသည် ရေ၌ မငုတ်မနစ် မျောသွား၏သို့ အာရုံကို မျော၍ သွားစိမ့်သောငှာ မပေးမူ၍ ကျောက်ဖျာကဲ့သို့ မလှုပ်မရှား အာရုံကိုထားခြင်း လက္ခဏာ ရှိ၏။ (ဝါ) စီးပွားမဲ့ကို ဆောင်တတ်သော ဒုစရိုက်တရားကို ပယ်၍ စီးပွားကို ဆောင်တတ်သော သုစရိုက်တရားကို ချီးပင့်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိ၏။ မေ့လျော့ခြင်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း ကိစ္စရှိ၏၊ စိတ်ကို စောင့်ရှောက်တတ်သော တရားဟု ဉာဏ်အားရှေးရှု ထင်တတ်၏။ (ဝါ) တစ်ပါးသို့ မသွားမူ၍ စိတ်၏အာရုံ၌ ရှေးရှုသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ကြောင်းတရားဟု ဉာဏ်အား ရှေးရှု ထင်တတ်၏၊ မြဲမြံသော သညာလျှင် နီးစွာသော အကြောင်းရှိ၏။ (ဝါ) သတိ၏အာရုံဖြစ်သော ကာယ စသော သတိပဋ္ဌာန်လျှင် နီးစွာသော အကြောင်းရှိ၏။ (အဘိ၊ဋ္ဌ၊၁၊၁၆၄-၅)။ </ref> ===သတိ၏ ဥပမာများ=== သတိ၏ အစွမ်းသတ္တိကို ပေါ်လွင်စေရန် ကျမ်းဂန်များတွင် အောက်ပါအတိုင်း တင်စားလေ့ရှိသည် - * '''ကျောက်တုံး ကျောက်ခဲ''': ရေထဲ၌ ပစ်ချထားသော ကျောက်တုံးသည် မျောပါမသွားဘဲ မြဲမြံစွာ တည်နေသကဲ့သို့ သတိသည်လည်း အာရုံကို လွင့်မသွားစေဘဲ ခိုင်မြဲစွာ တည်စေသည်။ * '''ဘဏ္ဍာစိုး''': စက္ကဝတ်မင်း၏ ဘဏ္ဍာစိုးသည် မင်းကြီးအား စည်းစိမ်ဥစ္စာများကို နံနက်ညစဉ် အမှတ်ရစေသကဲ့သို့ သတိသည်လည်း ကုသိုလ်တရားများကို အမြဲအမှတ်ရစေသည်။ * '''စကြာဝတေးမင်း၏ သားကြီးရတနာ''': မင်းကြီး၏ အကျိုးရှိမည့်သူကို သိမ်းပိုက်၍ အကျိုးမဲ့မည့်သူကို ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ သတိသည်လည်း ကုသိုလ်တရားကို သိမ်းပိုက်၍ အကုသိုလ်ကို ပယ်ရှားသည်။ * '''တံခါးမှူးနှင့် မြို့တိုင်ကြီး''': ဒွါရ (၆) ပါးကို စောင့်ရှောက်တတ်သဖြင့် တံခါးမှူးနှင့် တူပြီး၊ ကုသိုလ်အာရုံ၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်သဖြင့် မြို့တံခါးတိုင်ကြီးနှင့် တူသည်။ ===[[သမ္မာသတိ]] နှင့် မိစ္ဆာသတိ=== သတိတိုင်းသည် ကုသိုလ်ဖြစ်သည်မဟုတ်ဘဲ နှစ်မျိုးကွဲပြားသည် - * '''သမ္မာသတိ''': [[ဗောဓိပက္ခိယတရား]]၊ [[သမထ]]၊ [[ဝိပဿနာ]]၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ [[နိဗ္ဗာန်]] စသော မှန်ကန်ကောင်းမြတ်သော အာရုံတို့၌ ဖြစ်သော သတိဖြစ်သည်။ * '''မိစ္ဆာသတိ''': [[လောဘ]]၊ [[ဒေါသ]]တို့နှင့် ယှဉ်တွဲနေသော အမှတ်ရမှုများ (ဥပမာ - [[ကာမဂုဏ်]]ကို အောက်မေ့ခြင်း၊ ရန်ငြိုးထားခြင်း၊ လက်စားချေရန် ကြံစည်ခြင်း သို့မဟုတ် ဘေးအန္တရာယ်ကို သတိထားခြင်း) သည် သတိအစစ်မဟုတ်ဘဲ မိစ္ဆာသတိ သာဖြစ်သည်။ ===ကျင့်စဉ်အဆင့်ဆင့်၌ သတိ၏ အခန်းကဏ္ဍ=== သတိသည် '''သမထကျင့်စဉ်''' ၌ အာရုံ[[နိမိတ်]]ကို ခိုင်မြဲစေရန် ဆောင်ရွက်ပြီး ၊ '''ဝိပဿနာကျင့်စဉ်''' တွင်မူ [[ရုပ်]]၊ နာမ်၊ အကြောင်း၊ အကျိုး ဟူသော [[သင်္ခါရ]]တရားတို့ကို သတိဖြင့် သိမ်းဆည်းနိုင်မှသာ [[ပညာ]]ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးတန်တင်ကာ ရှုပွားနိုင်သည်။ ထို့ပြင် သတိသည် အကြီးအကဲသဘောဖြစ်သော '''[[ဣန္ဒြေ]]''' (သတိန္ဒြေ) လည်း မည်ပေသည်။ ===သတိနှင့် [[မနသိကာရ]] ခြားနားချက်=== နှစ်မျိုးလုံးသည် အာရုံသို့ မျက်နှာမူခြင်း (ဝိသယာဘိမုခ) သဘောတူသော်လည်း '''မနသိကာရ''' သည် သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို အာရုံနှင့် ယှဉ်စပ်ပေးခြင်း (မောင်းနှင်ပေးခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်ပြီး၊ '''သတိ''' ကမူ မေ့လျော့ခြင်းကို ဖျက်ဆီး၍ အာရုံကို မပျောက်ပျက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-စတုတ္ထတွဲ</ref> ===ပြင့်ပလင့်များ=== * [https://my.wikisource.org/wiki/ပရမတ္ထဒီပနီ_(ပထမတွဲ)#သတိ_အဖွင့် သတိ အဖွင့်] * [https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-စတုတ္ထတွဲ/သောဘဏစေတသိက်_(၂၅)_လုံး_အပိုင်း#၂။_သတိ နိဗ္ဗာနဂါမိနိပဋိပဒါ-စတုတ္ထတွဲ] * [https://my.wikisource.org/wiki/နိဗ္ဗာန်သို့_သွားရာ_တစ်ကြောင်းတည်းသောလမ်း/စေတသိက်_(၅၂)_လုံး#သောဘဏစေတသိက်_=_အကောင်းစေတသိက်_(၂၅) သောဘဏစေတသိက် = အကောင်းစေတသိက် (၂၅)] == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝေါဟာရများ]] [[ကဏ္ဍ:ပါဠိဝေါဟာရများ]] [[ကဏ္ဍ:သင်္သကရိုက်ဝေါဟာရများ]] [[Category:ဝိပဿနာ]] pn1ibq1isf1hlfjnut97io99b6hb32w 0 257660 1038135 1037006 2026-06-14T06:38:25Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038135 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ<br>(Burmese Indians) | image = [[File:Burmese Tamils.jpg|thumb|260px|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုတွင် တွေ့ရသော အိန္ဒိယနွယ်ဖွား မြန်မာနိုင်ငံသားများ]] | poptime = ၁.၅ သန်း – ၂.၅ သန်း ခန့် (မြန်မာနိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၂.၅% မှ ၄.၅% ခန့်)<ref>{{cite web |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-ethnic-groups-of-myanmar.html |title=The Ethnic Groups of Myanmar |publisher=WorldAtlas |date=2023 |accessdate=2026-06-09}}</ref> | regions = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[မော်လမြိုင်မြို့]]၊ [[ပဲခူးမြို့]]၊ [[ပြင်ဦးလွင်မြို့]]နှင့် [[ကန့်ဘလူမြို့]] (ပုဏ္ဏားစုရွာများ) | languages = [[မြန်မာဘာသာ]] (အဓိကသုံးစွဲသူများပြား)<br>[[တမီးလ်ဘာသာစကား|တမီးလ်]]၊ [[ဟိန္ဒီဘာသာစကား|ဟိန္ဒီ]]၊ [[ဘင်္ဂါလီဘာသာစကား|ဘင်္ဂါလီ]]၊ [[အူရဒူဘာသာစကား|အူရဒူ]]၊ [[ဂူဂျာရတ်ဘာသာစကား|ဂူဂျာရတ်]]၊ [[ပန်ချာပီဘာသာစကား|ပန်ချာပီ]]၊ [[တီလူဂူဘာသာစကား|တီလူဂူ]] | religions = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (အများစု)<br>[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]] | related = [[တောင်အာရှသားများ]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ရိုဟင်ဂျာလူမျိုး]] }} '''မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ''' ({{lang-en|Burmese Indians}} သို့မဟုတ် {{lang-en|Indian-Burmese}}) သည် [[အိန္ဒိယတိုက်ငယ်]] (အဓိကအားဖြင့် ယနေ့ခေတ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]) မှ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ လာရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသူများ၏ မျိုးဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။ အိန္ဒိယနွယ်ဖွား အများစုသည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (ခရစ်နှစ် ၁၈၂၆ ခုနှစ် [[ရန္တပိုစာချုပ်]] နောက်ပိုင်းမှ ၁၉၄၈ ခုနှစ်အထိ) အတွင်း အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး၊ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကဏ္ဍများတွင် လုပ်ကိုင်ရန် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Chakravarti |first=Nalini Ranjan |title=The Indian Minority in Burma: The Rise and Decline of an Immigrant Community |year=1971 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0197135624}}</ref> မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် မြန်မာ့လူဦးရေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် ကြီးမားစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး ဆေးဝါး၊ ရွှေထည်၊ စားသောက်ကုန်နှင့် အဝတ်အထည် ကုန်သွယ်မှု ကဏ္ဍများတွင် ယနေ့တိုင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း အိန္ဒိယသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် နေရပ်ပြန်ကြခြင်းနှင့် ၁၉၆၂ ခုနှစ် [[တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] အစိုးရလက်ထက် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား သန်းနှင့်ချီ၍ မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာခဲ့ကြရသည်။<ref>{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |year=2009 |publisher=National University of Singapore Press |pages=245-248}}</ref> လက်ရှိအချိန်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ အခြေချကျန်ရစ်ခဲ့သော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပေါင်းစည်းအသားကျလျက်ရှိပြီး၊ အများစုမှာ မြန်မာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာတို့ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံသားများအဖြစ် နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[မြန်မာဘာသာစကား]]တွင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများကို အများအားဖြင့် ''ကုလား'' ဟု ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိကြသော်လည်း ထိုအခေါ်အဝေါ်၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ [[မြန်မာစာအဖွဲ့]]၏ သတ်မှတ်ချက်အရ ''ကုလား'' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]]စကားလုံး {{IAST|kula}} (ကုလ) မှ ဆင်းသက်လာပြီး “မြင့်မြတ်သောမျိုးနွယ်” သို့မဟုတ် “အမျိုးမြတ်သူ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite book|title=Myanmar-English Dictionary|year=1993}}</ref><ref>{{Cite web|title=Opening a Can of Worms in Burmese Teaching: Tackling Controversial Words in a Language Class|url=http://kennethwongsf.blogspot.com/2017/04/opening-can-of-worms-in-burmese.html|access-date=2020-06-16|language=en}}</ref> အချို့ကမူ ဤစကားလုံးသည် 'ပင်လယ်ကို ဖြတ်ကူးလာသူ' ဟူသော အနက်ဖြင့် "ကူး+လာ" မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသော်လည်း ခိုင်မာသော သမိုင်းအထောက်အထား မရှိပေ။<ref name=":2">{{Cite web|date=2016-01-20|title=(Mis)Interpretations of Burmese Words: In the case of the term Kala (Kula)|url=http://eng.moemaka.net/2016/01/khin-maung-saw-misinterpretations-of-burmese-words-in-the-case-of-the-term-kala-kula/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127223806/http://eng.moemaka.net/2016/01/khin-maung-saw-misinterpretations-of-burmese-words-in-the-case-of-the-term-kala-kula/|archive-date=2016-01-27|access-date=2020-06-18}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Indian and Chinese Immigrant Communities: Comparative Perspectives|date=2015-03-01|pages=114–115|language=en}}</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဝေါဟာရသည် [[ဟင်ဒီဘာသာစကား|ဟိန္ဒီ]]နှင့် အူရဒူအပါအဝင် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကားများတွင် "အနက်ရောင်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ''ကာလာ'' (Kaala) ဟူသော စကားလုံးနှင့် အသံထွက်ဆင်တူနေပြီး၊ အိန္ဒိယလူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အသားညိုသူများနှင့် အာဖရိကတိုက်သားများကို လူမျိုးရေးအရ နှိမ့်ချခေါ်ဝေါ်ရာတွင် အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite web|date=2017-05-19|title=Let's Talk About Racism {{!}} Movies tell us to use 'kaala' as an all-weather insult|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/let-s-talk-about-racism-movies-tell-us-to-use-kaala-as-an-all-weather-insult/story-eRrj9I0kvsKvVxNy2TRL9I.html|access-date=2020-06-18|language=en}}</ref> မြန်မာဘာသာစကားရှိ ''ကုလား'' ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အိမ်နီးနားချင်း အခြားဘာသာစကားများကလည်း မွေးစားအသုံးပြုကြသည်။ ဒေသတွင်း၌ [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]] (ၵလႃး)၊<ref>{{Cite book|title=Shan-English Dictionary|year=1995}}</ref> မွန် (ဂလာ)၊<ref>{{Cite book|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|year=1962}}</ref> [[စကောကရင်ဘာသာစကား|စကောကရင်]] (Kola)<ref name=":2"/> ဟူ၍ တွေ့ရသည်။ လက်ရှိကာလတွင် ''ကုလား'' ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွား အသိုင်းအဝန်းအချို့က လူမျိုးရေးအရ နှိမ့်ချရှုတ်ချသော စကားလုံး (Derogatory term) အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=How the word 'kalar' is a depressing indictment of Myanmar society|url=https://myanmarmix.com/en/articles/how-the-word-kalar-is-a-depressing-indictment-of-myanmar-society|access-date=2020-06-16|language=en}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ် ရခိုင်ပြည်နယ် ပဋိပက္ခများနှင့် ရိုဟင်ဂျာအရေးအခင်းများအပြီးတွင် လူမှုကွန်ရက်ကုမ္ပဏီတစ်ခုဖြစ်သည့် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်]] (Facebook) သည် မုန်းတီးမှုဖြစ်စေသော စကားလုံးများ (Hate speech) ကို စိစစ်သည့်အနေဖြင့် ''ကုလား'' ဟူသော စကားလုံးကို ဆင်ဆာဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုသို့ပြုလုပ်ရာတွင် စက်ရုပ်စနစ် (Algorithm) ၏ လွဲမှားမှုကြောင့် လူမျိုးရေးနှင့် မသက်ဆိုင်သည့် ကုလားထိုင်၊ ကုလားပဲ စသည့် သာမန်မြန်မာဝေါဟာရများပါ အလိုအလျောက် ပိတ်ပင်ခံခဲ့ရဖူးသည်။<ref>{{Cite web|last=Cebu|first=Juan|date=2 June 2017|title=Facebook Bans Racist Word 'Kalar' in Myanmar, Triggers Collateral Censorship|language=en|url=https://advox.globalvoices.org/2017/06/02/facebook-bans-racist-word-kalar-in-myanmar-triggers-collateral-censorship/}}</ref> == ကိုးကွယ်မှု == [[ဖိုင်:Bengali_Sunni_Jameh_Mosque,_Yangon.jpg|thumb| ရန်ကုန်မြို့လယ်တွင် တွေ့ရသော ကိုလိုနီခေတ်လက်ရာ ဘင်္ဂါလီဆွန်နီဂျမေဗလီကြီး]] မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် မိသားစုနောက်ခံနှင့် ဒေသအလိုက် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ဆစ်ခ်ဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]တို့ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ၎င်းတို့အနက် မြန်မာ-အိန္ဒိယ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များသည် ဒေသခံ ဗမာလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး ငြိမ်းချမ်းသော ဆက်ဆံရေး ရှိကြသည်။ မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားအများစုမှာ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာ ကျင့်သုံးမှုသည် ရေရှည်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များသည် မိမိတို့၏ ရိုးရာနတ်ဘုရားများအပြင် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကိုလည်း သက်ဝင်ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်း အများအပြားတွင် ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များကိုပါ ပူးတွဲပူဇော်ထားလေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-25438275|title=Myanmar's Tamils seek to protect their identity|last=Natarajan|first=Swaminathan|date=2014-03-06|archive-date=2018-06-04|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://frontiermyanmar.net/en/myanmars-hindu-community-looks-west|title=Myanmar's Hindu community looks west|last=Han|first=Thi Ri|archive-date=24 June 2018|language=en|access-date=11 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624093156/https://frontiermyanmar.net/en/myanmars-hindu-community-looks-west|url-status=dead}}</ref> တစ်ဖက်တွင်မူ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်]]နှင့် ပတ်သက်၍ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ အကာအကွယ်ပေးထားမှုများ ရှိသော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင် အချို့သော ဥပဒေများနှင့် မူဝါဒများကြောင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|title=BURMA 2012 INTERNATIONAL RELIGIOUS FREEDOM REPORT|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/208430.pdf|publisher=US Government|access-date=27 May 2015}}</ref> နိုင်ငံတကာ ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့် အစီရင်ခံစာအချို့၏ ထောက်ပြချက်အရ အစ္စလာမ်ဘာသာဝင် မြန်မာအိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် ဥပဒေကြောင်းအရလည်းကောင်း၊ လူမှုစီးပွားရေးနှင့် ပညာရေးကဏ္ဍများတွင်လည်းကောင်း ခွဲခြားဆက်ဆံမှုအချို့နှင့် ရင်ဆိုင်နေရကြောင်း ဆိုသည်။<ref>{{Cite web|title=USCIRF {{ndash}} Annual Report 2014|url=http://www.uscirf.gov/sites/default/files/Burma%202014_0.pdf|publisher=United States Commission on International Religious Freedom|access-date=27 May 2015}}</ref> အထူးသဖြင့် စစ်အာဏာရှင်ခေတ်တစ်လျှောက်တွင် ဗလီဝတ်ကျောင်းတော်များ အသစ်ဆောက်လုပ်ခွင့် သို့မဟုတ် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခွင့် လျှောက်ထားရာ၌လည်းကောင်း၊ ပြည်ပသို့ ဘာသာရေးအခမ်းအနားများအတွက် သွားရောက်ရန် ဗီဇာလျှောက်ထားရာ၌လည်းကောင်း အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်း၏ ငြင်းပယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြန့်ကြာအောင် လျစ်လျူရှုခြင်းများကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။<ref name="Butkaew">{{ကိုးကားခြင်း|url=http://www.burmaissues.org/En/Newsletter/BINews2006-02.pdf|archive-date=28 September 2007|title=Burmese Indians: The Forgotten Lives|date=February 2005|access-date=2006-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928103307/http://www.burmaissues.org/En/Newsletter/BINews2006-02.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="Priestly">{{ကိုးကားခြင်း|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=5380|title=The Outsiders|date=January 2006|access-date=2009-09-03|archive-date=2012-01-19}}</ref> ထို့ပြင် ၂၀၁၂ ခုနှစ် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော လူမျိုးရေး၊ ဘာသာရေး ပဋိပက္ခများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တင်းမာမှုများကြောင့် ထိုနှစ်တွင် နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ မွတ်စလင်အသိုင်းအဝန်းက ၎င်းတို့၏ အထိမ်းအမှတ် အိဒ် (Eid) ပွဲတော် အခမ်းအနားများကို မကျင်းပဘဲ ဖျက်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြဖူးသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့သည် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကုန်းမြေနှင့် ရေပြင်ချင်း ထိစပ်နေသဖြင့် ခရစ်နှစ် မတိုင်မီကတည်းက ဘာသာရေး၊ စာပေ၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကုန်သွယ်ရေးအရ ဆက်နွှယ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ပျူ၊ မွန် နှင့် ဗမာတို့၏ အစောပိုင်း အက္ခရာများနှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာ) များသည် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ်၊ အင်းဝခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးကာလများတွင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ ကုန်သည်များ၊ နန်းတွင်းပုဏ္ဏားများနှင့် လက်မှုပညာရှင် အနည်းငယ်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆိပ်ကမ်းမြို့များနှင့် တော်ဝင်မြို့တော်များတွင် လာရောက်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=အုန်းမောင် |first=ဦး |title=မြန်မာ-အိန္ဒိယ သမိုင်းဝင်ဆက်ဆံရေး |year=၁၉၇၅ |publisher=ပညာနန္ဒစာပေ |pages=၁၂-၂၈ |language=my}}</ref> ၁၈၂၆ ခုနှစ် [[ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်]]အပြီး [[ရန္တပိုစာချုပ်]]အရ အောက်မြန်မာပြည် (ရခိုင်နှင့် တနင်္သာရီ) ကို ဗြိတိသျှတို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အိန္ဒိယသားများ အစုလိုက်အပြုံလိုက် စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံကို "ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ" ၏ ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံကူးလက်မှတ် သို့မဟုတ် ဗီဇာမလိုဘဲ လွတ်လပ်စွာ ကူးလူးသွားလာခွင့် ရရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Chakravarti |first=Nalini Ranjan |title=The Indian Minority in Burma |year=1971 |publisher=Oxford University Press |pages=၃၅-၄၀ |language=en}}</ref> ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် အထက်မြန်မာပြည်ပါ ကျဆုံးသွားပြီးနောက် ဆိပ်ကမ်းများ၊ ရထားလမ်းများ တည်ဆောက်ရန်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် စပါးစိုက်ပျိုးရန်အတွက် အိန္ဒိယအလုပ်သမား (Coolies) ထောင်ပေါင်းများစွာကို တင်သွင်းခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စစ်တပ်၊ ရဲတပ်ဖွဲ့၊ စာတိုက်၊ မီးရထားနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားများတွင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများက နေရာအများစုကို ရယူခဲ့ကြပြီး ချက်တီးယား (Chettiar) ဟုခေါ်သော အိန္ဒိယအပေါင်ဆိုင်နှင့် ငွေချေးလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သူများသည် မြန်မာ့လယ်ယာစီးပွားရေးတွင် ဩဇာကြီးမားလာခဲ့သည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရန်ကုန်မြို့ လူဦးရေ၏ ထက်ဝက်ကျော် (၅၃%) မှာ အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများ ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ဤသို့ စီးပွားရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် လွှမ်းမိုးလာမှုကြောင့် ဒေသခံဗမာလူမျိုးများနှင့် ပွတ်တိုက်မှုများဖြစ်ကာ ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များတွင် အိန္ဒိယဆန့်ကျင်ရေး အဓိကရုဏ်းများ (ဥပမာ- ကုလားဗမာအဓိကရုဏ်း) ဆက်တိုက် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Howard |first=Michael C. |title=Dress and Ethnic Identity in the Shan State of Myanmar |date=1999 |journal=Journal of Asian Business |volume=15 |pages=၆၅-၇၈}}</ref> ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်စစ်တပ်က မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသောအခါ အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများအတွက် ကြီးမားသော သမိုင်းဝင်အချိုးအကွေ့ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့၏ ရန်မှလွတ်မြောက်ရန်နှင့် ဒေသခံများ၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ရှောင်ရှားရန်အတွက် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား အနည်းဆုံး ၅ သိန်းခန့်သည် ရန်ကုန်နှင့် မန္တလေးမြို့များမှနေ၍ စစ်ကိုင်း၊ ကလေးဝလမ်းကြောင်းအတိုင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ အာသံပြည်နယ်သို့ ခြေလျင်ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ ယင်းလမ်းခရီးတွင် ငှက်ဖျားရောဂါ၊ ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောရောဂါနှင့် အစာငတ်မွတ်မှုတို့ကြောင့် လူပေါင်းသောင်းချီ သေဆုံးခဲ့ရပြီး ၎င်းကို "စစ်ပြေးသမိုင်းဆိုး" အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားကြသည်။<ref>{{cite web |url=https://dhaaramagazine.in/2021/07/26/burma-days-revisiting-the-indian-exoduses-in-myanmar/ |title=Burma Days: Revisiting the Indian Exoduses in Myanmar |publisher=Dhaara Magazine |date=2021 |accessdate=2026-06-09 |language=en}}</ref> ၁၉၄၈ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ဝန်ကြီးချုပ်ဦးနု အစိုးရလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွားအချို့ မြန်မာနိုင်ငံသား ဖြစ်ခွင့်ရခဲ့သော်လည်း ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော [[တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] တက်လာသောအခါ အခြေအနေများ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ "မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်" အရ ၁၉၆၃-၁၉၆၄ ခုနှစ်များတွင် ပုဂ္ဂလိကပိုင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ၊ ဘဏ်များ၊ ဆိုင်ကြီးကနားများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းများကို အစိုးရက "ပြည်သူပိုင်" အတင်းအကျပ် သိမ်းယူခဲ့သည်။ စီးပွားရေးလုပ်ကိုင်ခွင့် ကန့်သတ်ခံရခြင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံသားစိစစ်ရေးကတ်ပြား ဖြတ်တောက်ခံရခြင်းတို့ကြောင့် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား အစုလိုက်အပြုံလိုက် ထွက်ခွာမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခန့်မှန်းခြေ အိန္ဒိယနွယ်ဖွား ၃ သိန်းခန့်သည် ၎င်းတို့ပိုင်ဆိုင်သမျှ ပစ္စည်းများကို ထားရစ်ခဲ့ကာ အိန္ဒိယအစိုးရက စေလွှတ်သော သင်္ဘောများနှင့် လေယာဉ်များဖြင့် နေရပ်ပြန်ခဲ့ကြရသည်။<ref>{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |year=2009 |publisher=National University of Singapore Press |pages=၂၄၅-၂၄၈ |language=en}}</ref> ထိုသို့သော နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး မုန်တိုင်းများကြားမှ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်အခြေချကျန်ရစ်ခဲ့သော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လုံးဝတစ်သားတည်း ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ၎င်းတို့သည် မြန်မာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြပြီး၊ မြန်မာအမည်များကို တွဲဖက်အသုံးပြုကြသည်။ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးကဲ့သို့သော မြို့ကြီးများတွင် ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းများ၊ ဗလီများနှင့် ဆစ်ခ်ဂုရုဒွါရဗိမာန်များကို လွတ်လပ်စွာ ထိန်းသိမ်းကိုးကွယ်ခွင့်ရရှိထားကြပြီး မြန်မာ့စီးပွားရေး၊ ဆေးပညာနှင့် လူမှုရေးကဏ္ဍ အသီးသီးတွင် အရေးပါသော မြန်မာနိုင်ငံသားများအဖြစ် ကပြားလူမျိုးစုတစ်စုအနေဖြင့် ရပ်တည်နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ == စီးပွားရေးကဏ္ဍ == မြန်မာပြည်ဖွား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်အထိ မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် ကုန်သွယ်ရေးကဏ္ဍ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ကိုလိုနီခေတ် ကနဦးအခြေအနေနှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း ပြောင်းလဲမှုများဟူ၍ အပိုင်းနှစ်ပိုင်းခွဲခြား လေ့လာနိုင်သည်။ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးအောက်တွင် ရန်ကုန်မြို့သည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဆန်စပါးတင်ပို့ရာ ဆိပ်ကမ်းမြို့ကြီး ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း တမီးလ်နာဒူးဒေသမှ ဆိုက်ရောက်လာသော "ချက်တီးယား" (ချစ်တီး) အစုအဖွဲ့များသည် မြန်မာ့လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍတွင် အဓိက အရင်းအနှီးထုတ်ချေးသူ (ခေါ်) ငွေတိုးချေးစားသူများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last=Turnell |first=Sean |title=Fiery Dragons: Banks, Moneylenders and Microfinance in Burma |year=2009 |publisher=Nordic Institute of Asian Studies |isbn=978-8776940409 |pages=၇၈-၉၅ |language=en}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး ဖြစ်ပွားချိန်တွင် မြန်မာလယ်သမား အများအပြား အကြွေးမဆပ်နိုင်တော့သဖြင့် အောက်မြန်မာပြည်ရှိ အဖိုးတန်လယ်မြေ အမြောက်အမြား (စုစုပေါင်း လယ်မြေ၏ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းကျော်) သည် ချက်တီးယားများလက်ထဲသို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ဤအခြေအနေသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာလူမျိုးများနှင့် အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများအကြား လူမျိုးရေးနှင့် စီးပွားရေး ပဋိပက္ခများ (ဥပမာ - ၁၉၃၀ နှင့် ၁၉၃၈ ကုလား-ဗမာ ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မှုများ) ဖြစ်ပွားရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းအရင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Adas |first=Michael |title=The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Rice Frontier, 1852–1941 |year=1974 |publisher=University of Wisconsin Press |pages=၁၈၂-၁၈၉ |language=en}}</ref> လယ်ယာကဏ္ဍသာမက ရန်ကုန်မြို့ရှိ သင်္ဘောကျင်းများ၊ မီးရထားလုပ်ငန်း၊ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံ လုပ်ငန်းခွင်များရှိ အလုပ်သမားထုကြီးတစ်ခုလုံး၏ အများစုမှာလည်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွား အခြေခံလုပ်သားများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း ဦးဆောင်သော တော်လှန်ရေးကောင်စီ တက်လာပြီးနောက် "မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်" ကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ၁၉၆၃-၁၉၆၄ ခုနှစ်များတွင် အစိုးရက ပုဂ္ဂလိကဘဏ်များ၊ ကုန်ပဒေသာဆိုင်များနှင့် အကြီးစား၊ အလတ်စား စီးပွားရေးလုပ်ငန်းအားလုံးကို "ပြည်သူပိုင်" (Nationalization) အဖြစ် သိမ်းယူခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Myint-U |first=Thant |title=The River of Lost Footsteps: A Personal History of Burma |year=2006 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0374163426 |pages=၂၈၈-၂၉၀ |language=en}}</ref> ဤပေါ်လစီကြောင့် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား ကုန်သည်များနှင့် လုပ်ငန်းရှင် အများအပြား စီးပွားပျက်ခဲ့ရပြီး၊ မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သမျှ ပစ္စည်းများကို ထားရစ်ကာ အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် (လူဦးရေ သုံးသိန်းကျော်ခန့်) နေရပ်ပြန်သွားခဲ့ကြရသည်။ ခေတ်စနစ်များ ပြောင်းလဲလာပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်အခြေချကျန်ရစ်ခဲ့သော အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် လက်ရှိ ပြည်တွင်းစီးပွားရေးဈေးကွက်တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပြန်လည်ပါဝင်လာနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ပြည်ပ (အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ) မှ ဆေးဝါးနှင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာပစ္စည်းများ တင်သွင်းဖြန့်ဖြူးသည့် အကြီးစားလုပ်ငန်း အများစုကို အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ရန်ကုန်မြို့နှင့် မန္တလေးမြို့ကြီးများရှိ နာမည်ကြီး ရွှေဆိုင်ကြီးများနှင့် ကျောက်မျက်ရတနာ ကုန်သွယ်မှုလုပ်ငန်းများတွင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွား ပညာရှင်များနှင့် လုပ်ငန်းရှင် အများအပြား ရှိသည်။ပဲမျိုးစုံ ကုန်သွယ်မှု (အိန္ဒိယသို့ ပဲတင်ပို့သည့်လုပ်ငန်း)၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်လုပ်ငန်း၊ ရိုးရာမုန့်လုပ်ငန်း (ဥပမာ - ဒိုဆာ၊ ပူရီ၊ မုန့်ဟင်းခါးအသုံးအဆောင်များ) နှင့် အထည်အလိပ် လက်ကားဈေးကွက် (အထူးသဖြင့် ရန်ကုန် ဗိုလ်ချုပ်ဈေးနှင့် သိမ်ကြီးဈေး) တို့တွင် အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများသည် မိသားစုအလိုက် သို့မဟုတ် ကုမ္ပဏီအလိုက် စီးပွားရေးကွန်ရက်ကို အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ထားကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite report |title=Myanmar's Border Trade and Diaspora Networks |publisher=Institute of South Asian Studies (ISAS) |date=2021 |author=Singh, Jayesh |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[ကဏ္ဍ:ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကာလ မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]] pun75tiryy9thhzu1ddvpq4ibr9i93l 0 258215 1037937 835952 2026-06-13T13:05:02Z Mkant00 135890 စာမျက်နှာကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ#တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1037937 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[တိုပေါ်လော်ဂျီ#တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်]] 183c9dtarxj87z9bvkrg2pshx0uh973 0 258217 1037936 835066 2026-06-13T13:03:32Z Mkant00 135890 စာမျက်နှာကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1037936 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] 7u4lih1ijluj51tz6lt5x308yodshja 0 258511 1038089 835067 2026-06-14T04:38:04Z EmausBot 5629 [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည် 1038089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] 7u4lih1ijluj51tz6lt5x308yodshja 0 258665 1038143 1036699 2026-06-14T06:39:51Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို) 1038143 wikitext text/x-wiki {{incomplete}} [[File:Sixteen faces expressing the human passions. Wellcome L0068375 (cropped).jpg|thumb|Sixteen faces expressing the human passions – colored [[engraving]] by J. Pass, 1821, after [[Charles Le Brun]]|371x371px]] '''စိတ်ခံစားမှု''' ({{langx|en|Emotions}}) ဆိုသည်မှာ အာရုံကြောဇီဝကမ္မဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ရုပ်ပိုင်းနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[စဉ်းစားခြင်း|အတွေးအခေါ်]]၊ [[ခံစားချက်]]၊ အမူအကျင့်ဆိုင်ရာ တုံ့ပြန်မှုများအပြင် နှစ်သက်မှု သို့မဟုတ် မနှစ်သက်မှု အတိုင်းအတာများနှင့်လည်း အမျိုးမျိုး ဆက်စပ်နေလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite book|last1=Panksepp|first1=Jaak|title=Affective neuroscience: the foundations of human and animal emotions|date=2005|publisher=Oxford Univ. Press|location=Oxford [u.a.]|isbn=978-0-19-509673-6|page=9|edition=[Reprint]|quote=Our emotional feelings reflect our ability to subjectively experience certain states of the nervous system. Although conscious feeling states are universally accepted as major distinguishing characteristics of human emotions, in animal research the issue of whether other organisms feel emotions is little more than a conceptual embarrassment}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Damasio AR|s2cid=8504450|title=Emotion in the perspective of an integrated nervous system|url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_1998-05_26_2-3/page/83|journal=Brain Research. Brain Research Reviews|volume=26|issue=2–3|pages=83–86|date=May 1998|pmid=9651488|doi=10.1016/s0165-0173(97)00064-7 }}</ref><ref>{{cite book|last2=Davidson|first1=Paul|last1=Ekman|first2=Richard J.|title=The Nature of emotion: fundamental questions|date=1994|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-508944-8|pages=291–293|quote=Emotional processing, but not emotions, can occur unconsciously.}}</ref><ref name="Schacter">{{cite book |last1=Schacter |first1=Daniel L. |url=https://archive.org/details/psychology0000scha/page/310 |title=Psychology |last2=Gilbert |first2=Daniel T. |last3=Wegner |first3=Daniel M. |publisher=Worth Publishers |year=2011 |isbn=978-1-4292-3719-2 |edition=2nd |location=New York |page=[https://archive.org/details/psychology0000scha/page/310 310] |author-link1=Daniel Schacter |author-link2=Daniel Gilbert (psychologist) |author-link3=Daniel Wegner}}</ref> စိတ်ခံစားမှုနှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အပေါ် သိပ္ပံနည်းကျ သဘောတူညီချက် တစ်စုံတစ်ရာ မရှိသေးသော်လည်း၊<ref>{{cite journal|last=Cabanac |first=Michel |year=2002 |title=What is emotion? |journal=Behavioural Processes |volume=60 |number=2 |pages=69–83 |doi=10.1016/S0376-6357(02)00078-5 |pmid=12426062 |s2cid=24365776 |quote=There is no consensus in the literature on a definition of emotion. The term is taken for granted in itself and, most often, emotion is defined with reference to a list: anger, disgust, fear, joy, sadness, and surprise. [...] I propose here that emotion is any mental experience with high intensity and high hedonic content (pleasure/displeasure).}}</ref><ref>{{Cite book |title=Handbook of emotions |date=2016 |editor=Lisa Feldman Barrett |editor2=Michael Lewis |editor3=Jeannette M. Haviland-Jones |isbn=978-1-4625-2534-8 |edition=Fourth |location=New York |oclc=950202673}}</ref> ၎င်းတို့သည် လူတစ်ဦး၏ စိတ်နေစိတ်ထား၊ ပင်ကိုစရိုက်၊ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး သို့မဟုတ် ဖန်တီးနိုင်စွမ်းတို့နှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ရောယှက်နေတတ်ကြသည်။<ref>{{cite journal|last=Averill|first=James R.|date=February 1999|title=Individual Differences in Emotional Creativity: Structure and Correlates|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1999-04_67_2/page/331|journal=Journal of Personality|language=en|volume=67|issue=2|pages=331–371|doi=10.1111/1467-6494.00058|issn=0022-3506|pmid=10202807}}</ref> လွန်ခဲ့သည့် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုအတွင်း စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ သုတေသနလုပ်ငန်းများသည် သိသာစွာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး<ref>{{Cite journal |last1=Iancarelli |first1=Alessia |last2=Rypkema |first2=Nicholas R. |last3=Ritchey |first3=Maureen |last4=Satpute |first4=Ajay B. |date=2025-02-01 |title=The Affective Science Network: A Fieldwide Map of over 1 Million Citations |journal=Affective Science |volume=6 |issue=2 |pages=321–339 |language=en |doi=10.1007/s42761-024-00292-8 |pmid=40605945 |issn=2662-205X|doi-access=free |pmc=12209489 }}</ref> [[စိတ်ပညာ]]၊ [[ဆေးပညာ]]၊ [[သမိုင်း]]၊ [[လူမှုဗေဒ]]၊ [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာ|ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]နှင့် [[ဒဿနိကဗေဒ]] စသည့် နယ်ပယ်အသီးသီးက ပါဝင်ကူညီလျက် ရှိကြသည်။ စိတ်ခံစားမှုများ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ရှင်းလင်းရန် ကြိုးပမ်းမှုများသည် [[ချားလ်စ် ဒါဝင်]] ခေတ်ကပင် စတင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင်မူ [[ဦးနှောက်]]အတွင်းရှိ စိတ်ခံစားမှု ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာရန်အတွက် positron emission tomography (PET) နှင့် functional magnetic resonance imaging (fMRI) ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် နည်းပညာများကို အသုံးပြု၍ အာရုံကြောသိပ္ပံ ရှုထောင့်မှ အသေးစိတ် လေ့လာနေကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite journal|doi=10.1146/annurev.psych.50.1.191|title=Emotion|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-psychology_1999_50/page/191|year=1999|last1=Cacioppo|first1=John T.|last2=Gardner|first2=Wendi L.|journal=Annual Review of Psychology|volume=50|pages=191–214|pmid=10074678}}</ref> ယနေ့ခေတ် ဆေးခန်းသုံးနှင့် စိတ်ချမ်းသာမှုဆိုင်ရာ သုတေသနများတွင် လူတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း စိတ်ခံစားမှုများ ပြောင်းလဲပုံကို အဓိကထား လေ့လာလာကြသည်။ အထူးသဖြင့် စိတ်ခံစားမှုတစ်ခုချင်းစီ၏ ပြင်းထန်မှု၊ ပြောင်းလဲလွယ်မှု၊ တည်ငြိမ်မှုမရှိခြင်းနှင့် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မည်သို့ လွှမ်းမိုးနေသည်ကို ဆန်းစစ်ကြသည်။ လူတစ်ဦးနှင့် တစ်ဦးအကြား ကွဲပြားမှုများနှင့် လူတစ်ဦး၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် ထိုစိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်များ မည်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်ဟူသော အချက်သည် လက်ရှိ သုတေသနလုပ်ငန်းများ၏ အဓိက အာရုံစိုက်ရာ ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="EmotionDynamics">{{Cite journal|last1=Reitsema|first1=A.M. |date=2021|title=Emotion dynamics in children and adolescents: A meta-analytic and descriptive review|journal=Emotion|volume=22|issue=2|pages=374–396|doi=10.1037/emo0000970 |pmid=34843305 |url=https://research.rug.nl/en/publications/ef6d161b-b81f-4a49-81f3-b6c5cf95c1be |hdl=11370/ef6d161b-b81f-4a49-81f3-b6c5cf95c1be|hdl-access=free}}</ref><ref name="Charles">{{cite journal |last1=Charles |first1=Susan T. |last2=Carstensen |first2=Laura L. |title=Social and Emotional Aging |journal=Annual Review of Psychology |date=1 January 2010 |volume=61 |issue=1 |pages=383–409 |doi=10.1146/annurev.psych.093008.100448 |pmid=19575618 |language=en |issn=0066-4308|pmc=3950961 }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:လူသား အပြုအမူ]] [[ကဏ္ဍ:စိတ်ခံစားမှုများ]] [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အယူအဆများ]] f1orm8gj2pqccin08bdhhaehsgzjd2v 0 258793 1038090 835953 2026-06-14T04:38:14Z EmausBot 5629 [[တိုပေါ်လော်ဂျီ#တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည် 1038090 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[တိုပေါ်လော်ဂျီ#တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်]] 183c9dtarxj87z9bvkrg2pshx0uh973 0 258897 1038169 1035420 2026-06-14T06:45:19Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038169 wikitext text/x-wiki {{Infobox bilateral relations|အိန္ဒိယ–မြန်မာ|India|Myanmar|map=India Burma locator.svg|mission1=[[ရန်ကုန်မြို့]]|mission2=[[နယူးဒေလီမြို့|နယူးဒေလီ]]|envoytitle1=|envoytitle2=|envoy1=[[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ]]<br> အိန္ဒိယနိုင်ငံသံအမတ်ကြီး<br> မစ္စတာဗီနေးကူးမား |envoy2=[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ]]<br> မြန်မာသံအမတ်ကြီး<br> [[ဇော်ဦး၊ ဦး| ဦးဇော်ဦး]]}} '''အိန္ဒိယ-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး''' သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တို့အကြား နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး ဖြစ်သည်။နှစ်နိုင်ငံအကြား ဘာသာရေးအရလည်းကောင်း၊ယဉ်ကျေးမှုအရလည်းကောင်း၊ကုန်သွယ်မှုအရပါ ရှေးပဝေသဏီ ကတည်းက ဆက်နွယ်ခဲ့ကြသည့်အပြင် ကိုလိုနီစနစ်၏ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုးကို အတူထမ်းပိုးခဲ့ရသည့် နိုင်ငံများလည်း ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည့် ၁၉၄၈ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၄ရက်နေ့တွင် မျက်မှောက်ခေတ် နှစ်နိုင်ငံတရားဝင် သံတမန် ထူထောင်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mofa.gov.mm/deplomatic-relations-with-myanmar/#pll_switcher|title=List of Countries having Diplomatic Relations with the Republic of the Union of Myanmar|work=Ministry of Foreign Affairs|access-date=24 June 2024}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ယနေ့မြန်မာနိုင်ငံတွင် ထွန်းကားနေသည့် [[ထေရဝါဒ|ထေရဝါဒမြတ်ဗုဒ္ဓသာသနာ]] မှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ [[ဂါယာမြို့|ဂါယာဒေသ]] မှဆင်းသက်လာသည်ဖြစ်၍ နှစ်နိုင်ငံအကြားဆက်သွယ်မှုသည် နှစ်ထောင်ချီကြာမြင့်ခဲ့သည်။မြန်မာအက္ခရာ သည် အေဒီ ၃၀၀ ဝန်းကျင် အိန္ဒိယ တွင် ထွန်းကားခဲ့သည့် ဗြာဟ္မီအရေးအသား၌ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ကြရာမှတဆင့် [[ဗုဒ္ဓ]]အား ပထမဦးဆုံးဖူးမြော်ခဲ့ရသူ [[တဖုဿနှင့် ဘလ္လိက]]၂ဦးသည် မြန်မာများဖြစ်သည်ဆိုသော ခိုင်မာသည့်ယုံကြည်ချက်လည်းရှိခဲ့ကြ၍ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ယနေ့အထိပင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ဗုဒ္ဓပွင့်တော်မူရာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဂါယာဒေသတွင် ပုဂံမင်းဆက်များဖြစ်ကြသည့် [[ကျန်စစ်သား]] နှင့် [[အလောင်းစည်သူ]]၊ နောက်ဆုံးမြန်မာမင်းဆက် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] [[မင်းတုန်းမင်း|ဘုရင်မင်းတုန်းမင်း]]နှင့် [[ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း)|ဘကြီးတော်မင်း]] တို့၏ ကျောက်စာနှင့် စေတီများက နှစ်နိုင်ငံဆက်သွယ်မှု၏ ကြာရှည်သမိုင်း ပြယုဂ် များဖြစ်ခဲ့သည်။ [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်မင်းဆက်များ]] နှင့် ဘင်္ဂလားမင်းဆက်များ၏ အားပြိုင်မှုများမှသည် နောက်ဆုံး အိန္ဒိယ မင်းဆက် မဂိုဘုရင် လက်ထက်အထိ ရှည်ကြာခဲ့သည်။ယင်းအပြင် [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]လက်အောက် နှစ်နိုင်ငံလုံးရောက်ကာ မြန်မာဘုရင် [[သီပေါမင်း]] အိန္ဒိယတွင် နတ်ရွာစံ၍ အိန္ဒိယ မဂိုဘုရင် [[ဇဖား ရှား ဘုရင်|ဇဖား ရှား]] ရန်ကုန်တွင် ကံကုန်ခဲ့ကြသည်<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-41942488|title=မြန်မာပြည်ရောက် အိန္ဒိယ ဘုရင်|work=BBC Burmese|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၁၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၇}}</ref> အထိ မြန်မာ-အိန္ဒိယ ဆက်သွယ်မှုက ကြီးမားခဲ့သည်။ == ကိုလိုနီခေတ် ဆက်နွယ်မှု == ဗြိတိသျှလက်အောက် သို့ မြန်မာနိုင်ငံ လုံးလုံးလျားလျား ကျရောက်ပြီးသည့်နောက် မြန်မာပြည်အတွက် အုပ်ချုပ်ရေးအား အိန္ဒိယဘုရင်ခံချုပ်က ၁၉၃၇ခုနှစ် အထိ တဆင့်စီမံခန့်ခွဲခဲ့ဖူးသည်။၁၈၇၈ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့်  ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ် လက်အောက်ခံ ရန်ကုန်ကောလိပ် သည် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရသည့် ကနဦးခြေလှမ်းဖြစ်ခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်ထဲ ဝံသာနုလှုပ်ရှားမှု များ၏ အစသည် ဗြိတိသျှက အိန္ဒိယအားအုပ်ချုပ်ရေးတိုးပြီး မြန်မာပြည်အားချန်လှပ်ထားရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ မြန်မာပြည် ဂျပန်လက်အောက်ရောက်ခိုက် ဘုရင်ခံ ဆာဒေါ်မန်စမစ် နှင့် စစ်ပြေး [[ပေါ်ထွန်း၊ ဆာ|ဆာပေါ်ထွန်း]] အစိုးရ တို့  အိန္ဒိယ ဆင်းမလား တွင် ရွှေ့ပြောင်း ရုံးစိုက်ပြီး စစ်ပြီးခေတ် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးအတွက် ရေးဆွဲပြီး ၁၉၄၅ခုနှစ် မေလ ၁၇ရက်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည့် [[ဆင်းမလားစီမံကိန်း|စက္ကူဖြူ စာတမ်း]] သည် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေး အတွက် အရေးပါခဲ့သည်။ မြန်မာပြည် ဥပဒေပြု လွှတ်တော် နှင့် အိန္ဒိယ လွှတ်တော်တို့အကြား အပြန်အလှန်ကိုယ်စားလှယ်စေလွှတ်ကြမှုများဖြင့်လည်း ကိုလိုခေတ် တစ်လျှောက်လုံး အိန္ဒိယ-မြန်မာကြား နိုင်ငံရေး အရဆက်နွယ်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ထိုမျှမကသေး ၁၈၆၉  ခုနှစ် နောက်ပိုင်း [[ဆူးအက် တူးမြောင်း|ဆူးအက်တူးမြောင်း]]ဖောက်ပြီး  ဆန်စပါး ဈေးကွက်အတွက် အိန္ဒိယ လယ်လုပ်သားများအား မြန်မာပြည် အောက်ပိုင်းသို့ စပါးစိုက်ပျိုးရန်  စေလွှတ်ခြင်းက ပြည်သူများကြား ဆက်နွယ်မှုနှင့်အတူ တဘက်တွင်လည်း ရွှေ့ပြောင်းဝင်လာသည့်  အိန္ဒိယသားများ နှင့် မြန်မာများကြား [[ကုလား-ဗမာ အဓိကရုဏ်း|ပဋိပက္ခ အဓိကရုဏ်းများ]] ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-41142711|title=အိန္ဒိယ မြန်မာ ဆက်ဆံရေး နှစ်ထောင်ချီခရီး|work=BBC Burmese|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၄ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇}}</ref>ရန်ကုန် သင်္ဘောကျင်းက အိန္ဒိယ ဝန်ထမ်းများအပါအဝင် ကဏ္ဍစုံ တွင် အိန္ဒိယလုပ်သားများ ပါဝင်မှုမှာ ကိုလိုနီခေတ်၌ အကြီးထွားဆုံး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မြန်မာပြည်စစ်မျက်နှာပေါ် မဟာမိတ်တပ်များနှင့်အတူ  ဂျပန်ကို တိုက်ထုတ်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် [[သိန်းဖေမြင့်]] ခေါင်းဆောင်သည့် လူငယ် တော်လှန်ရေးသမားများ [[ကာလကတ္တားမြို့|ကာလကတ္တား]] တွင် ဗြိတိသျှ အကူအညီဖြင့် လေထီးသင်တန်း လေ့ကျင့်ခဲ့ကြသည်။အလားတူ ဆူဘတ်ချန်ဒရာဘို့စ် ခေါင်းဆောင်သည့် အိန္ဒိယ အမျိုးသား တပ်မတော်က မြန်မာပြည် တွင် ခြေကုပ်ယူကာ ဂျပန် အကူအညီ ဖြင့် ဗြိတိသျှလက်အောက်ခံ အိန္ဒိယအား ပြန်လည်သိမ်းယူရန် ကြိုးစားခဲ့ဖူးသည့် သမိုင်းမှတ်တိုင်လည်း ရှိခဲ့သည်။ [[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] နှင့် အိန္ဒိယကွန်ဂရက် ခေါင်းဆောင် [[ဂျဝါဟာလာ နေရူး|နေရူး]]တို့သည် နှစ်နိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုအပေါ် အပြန်အလှန် အားပေး ကူညီခဲ့ကြသည်။မြန်မာနှင့် အိန္ဒိယတို့၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ်များဖြစ်ကြသော [[ဦးနု]]နှင့် [[ဂျဝါဟာလာ နေရူး|ဂျဝါဟာလာနေရူး]]တို့ နှစ်ဦးစလုံးသည် ဒီမိုကရေစီနှင့် နိုင်ငံရေးအပေါ် တူညီသော အမြင်၊ လောကအမြင်နှင့် သမိုင်းအမြင် တူညီကြသည်။ == သံတမန်ဆက်ဆံရေး == နှစ်နိုင်ငံ မျက်မှောက်ခေတ်တရားဝင်သံတမန်ဆက်ရေး အား ၁၉၄၈ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၄ရက်နေ့ တွင်ဆောင်ရွက်ကြသည်။မြန်မာ-အိန္ဒိယ သံတမန်ဆက်ဆံရေးသည် [[လွတ်လပ်ရေးနေ့ (မြန်မာနိုင်ငံ)|မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး]]ရသည့် နေ့နှင့် တိုက်ဆိုင်သည်။မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့သည် ၁၉၅၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် “ငြိမ်းချမ်းရေး နှင့် ချစ်ကြည်ရေးစာချုပ်” (Treaty of Peace and Friendship) ကို ချုပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီ လတွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ ကိုလံဘိုမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည့် ကိုလံဘိုညီလာခံတွင် မြန်မာဝန်ကြီးချုပ် [[ဦးနု]]နှင့် အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ် [[ဂျဝါဟာလာ နေရူး|နေရူး]]တို့သည် သီရိလင်္ကာ၊ အင်ဒိုနီးရှား၊ ပါကစ္စတန် တို့နှင့်အတူ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ကက်ရှ်မီးယား အရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်တို့၏ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားမှုကို မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု၏ ကြိုးပမ်း မှုနှင့် ပြဿနာကို ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သည်။၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင်အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဘန်ဒေါင်းမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည့် ဘန်ဒေါင်း ညီလာခံတွင် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့သည် “ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲနေ ထိုင်ရေးမူကြီး (၅)ချက် (Five Principles of Peaceful Coexistence) ” ချမှတ်ရာတွင် အတူတကွ ပါဝင်လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ထိုကာလနောက်ပိုင်း နှစ်နိုင်ငံရေးဆက်လက်ကောင်းမွန်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၆၂ခုနှစ် [[ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ တော်လှန်ရေးအစိုးရ|ဦးနေဝင်းအစိုးရ]] အာဏာသိမ်းမှုနှင့်အတူ ဆိုရှယ်လစ်စနစ်စီးပွားရေးအရဟုဆိုပြီး  အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများအပါအဝင် နိုင်ငံခြားသားများ၏ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအား ပြည်သူပိုင် သိမ်းယူပြီးနောက် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးသည် အေးစက်သွားသည်။၁၉၆၈ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၆၉ ခုနှစ် အိန္ဒိယသမ္မတ [[အင်ဒီရာ ပရိယာဒါရှီနီ ဂန္ဒီ|အင်ဒီရာဂန္ဒီ]] ၏ ခရီးစဉ်အပြီး ၁၈နှစ်ကြာသည်အထိ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏အကြီးအကဲများလာရောက်မှု မရှိကြတော့ပေ။၁၉၈၇ ခုနှစ် အရောက်တွင် အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ် [[ရာဂျစ် ဂန္ဒီ|ရာဂျစ်ဂန္ဒီ]] မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်ခဲ့သည်။ထိုနောက်ပိုင်း နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးသည် တိုးတက်လာသည်။၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းကာလများတွင် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးသည် အထူးတိုးတက်ကောင်းမွန်သွားခဲ့သည်။ == ပထဝီနိုင်ငံရေး == ပထဝီအနေအထားအရ မြန်မာသည် အင်အားကြီးနှစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ကြား တွင် တည်ရှိသည်။ယင်းအပြင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ နှင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းအပါအဝင် ရေပိုင်နက်နှင့်ပါ ထိစပ်နေသည့် တစ်ခုတည်းသော [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံ]] ဖြစ်သည်။မျက်မှောက်ခေတ် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အနေဖြင့်  မြန်မာနိုင်ငံနှင့်ဆက်ဆံရေးသည် စီးပွားရေးအရလည်းကောင်း၊နိုင်ငံရေးအရအရလည်းကောင်း၊ပထဝီနိုင်ငံရေးအရပါ အထူးအရေးပါသည်။ မြန်မာနိုင်ငံဘက်ခြမ်းက [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ချင်းပြည်နယ်]] တို့သည်  အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ အရှေ့မြောက်ဒေသ ပြည်နယ် ၄ ခု ဖြစ်သော [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်|မီဇိုရမ်]]၊ [[မဏိပူရပြည်နယ်|မဏိပူရ]]၊ [[နာဂလန်ပြည်နယ်|နာဂလန်]] နှင့် အရူနာချယ်ပရာဒက်ရှ် ပြည်နယ်များနှင့် နယ်နိမိတ်ခြင်း ထိစပ်နေသည်။ နှစ်နိုင်ငံကုန်းတွင်း နယ်နိမိတ် ထိစပ်မှုသည်  ၁၆၄၃ ကီလိုမီတာရှည်လျားပြီး ၇၂၅ ကီလိုမီတာရှည်လျားသည့် ပင်လယ်ရေကြောင်းနယ်နိမိတ်ထိစပ်မှုလည်းရှိသည်။ အိန္ဒိယ၏ ကပ္ပလီကျွန်းများတစ်လျှောက် ရေကြောင်းနယ်နိမိတ်ကို အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာတို့က မျှဝေထားကြသည်။မြန်မာနိုင်ငံသည် ဒေသတွင်းပြည်တွင်းတိုက်ပွဲများနှင့် ရုန်းကန်နေရချိန် အိန္ဒိယ၏ အထောက်အပံ့များ ရယူခဲ့ရသည်။တစ်ဖက်တွင်လည်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရပြီးချိန်မှစ၍ အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ် နေရာအချို့တွင် အရှေ့မြောက်ပြည်နယ်များမှ ခွဲထွက်ရေးလက်နက်ကိုင်တို့ အခြေချခဲ့မှုများရှိခဲ့၍ ၁၉၉၅ ခုနှစ် ရွှေငှက်စစ်ဆင်ရေး (Operation Golden Bird) အပါအဝင်  ၂၀၁၉ ခုနှစ် Operation Sunrise  ပူးတွဲစစ်ဆင်ရေးစသည်ဖြင့်  နှစ်နိုင်ငံပူးတွဲစစ်ဆင်ရေးများဖြင့် လုံခြုံရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.inyaeconomics.org/blogs/the-challenge-and-the-potential-between-india-myanmar-relations/#_ftn1|title=မျက်မှောက်ခေတ် အိန္ဒိယ-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး ကောက်ကြောင်းအကျဉ်း (စိန်ခေါ်မှုများနှင့် အလားအလာကို လေ့လာကြည့်ခြင်း)|work=Inya Economics|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄}}</ref>နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်ဒေသ အချို့ တွင် မူးယစ်ဆေး နှင့် ကုန်ပစ္စည်း အမျိုးမျိုး မှောင်ခို သယ်ယူမှုပြဿနာ အပါအဝင် နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ရာဇဝတ်မှုများ နှင့် လှုပ်ရှားမှု ပြဿနာများလည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/clex0307qd3o|title=စစ်ကောင်စီဘက်က နှုတ်ဆိတ်နေတဲ့ အိန္ဒိယကာကွယ်ရေး အတွင်းဝန်ရဲ့ နေပြည်တော် ခရီး|work=BBC Burmese|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃}}</ref> == စီးပွားရေးဆိုင်ရာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု == ၂၀၁၀ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းကစပြီး  အိန္ဒိယအစိုးရ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုအနိမ့်ကျဆုံးနိုင်ငံများအတွက် ကုန်သွယ်ခွန်ကင်းလွတ်ခံစားခွင့် အစီအစဉ်၌ မြန်မာပါဝင်လာခြင်း နှင့်အတူ  အာဆီယံ-အိန္ဒိယ လွတ်လပ်စွာကုန်သွယ်ရေးဒေသ အကောင်အထည်ပေါ်လာခြင်းတို့ကြောင့် နှစ်နိုင်ငံကုန်သွယ်မှုသည် တစ်ရှိန်ထိုး တိုးတက်လာသည်။ယင်းမတိုင်မီ အစိုးရနှစ်ရပ်ကြား ၂၀၀၈ ခုနှစ် က သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံအစိုးရ၏ အကူအညီအထောက်အပံ့ဖြင့်ဆောင်ရွက်သော “[[ကစ္ဆပနဒီ|ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း]] ဘက်စုံဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး စီမံကိန်း” သည် ကြီးမားသည့် စီမံကိန်းတစ်ခုအနေဖြင့် တည်ရှိခဲ့သည်။ယင်းစီမံကိန်း၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည့် စစ်တွေကုလားတန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာဆိပ်ကမ်းသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် မေလ ၉ ရက် နေ့တွင် လုပ်ငန်းစတင်လည်ပတ်နေပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://mcgkolkata.org/ကုလားတန်ဘက်စုံ-သယ်ယူပို/|title=ကုလားတန်ဘက်စုံ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးစီမံကိန်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအဖြစ် ကော်လ်ကတ္တားဆိပ်ကမ်းမှ စစ်တွေဆိပ်ကမ်းသို့ အိန္ဒိယကုန်တင်သင်္ဘော ပထမဆုံးပြေးဆွဲခြင်း အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနားသို့ ကောင်စစ်ဝန်ချုပ် တက်ရောက်ခဲ့ခြင်း|work=CONSULATE GENERAL OF THE REPUBLIC OF THE UNION OF MYANMAR, KOLKATAp|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၄ မေ ၂၀၂၃}}</ref>ယင်းအပြင်  ၃ နိုင်ငံ ကူးလူးဆက်သွယ်နိုင်သည့် ကီလိုမီတာ ၁၃၆၀ ရှည်လျားသော  [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]-[[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]-[[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]]အဝေးပြေးလမ်းမကြီးစီမံကိန်း ကိုလည်း အကောင်အထည်ဖော်နေသည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/49642|title=အိန္ဒိယ-မြန်မာ-ထိုင်း သုံးနိုင်ငံဆက် နှစ်လမ်းသွား အဝေးပြေးလမ်းပိုင်း တည်ဆောက်မည့် စီမံကိန်းအတွက် လုပ်ကိုင်ခွင့်ရ ကုမ္ပဏီများနှင့် အိန္ဒိယအစိုးရ သဘောတူညီမှု လက်မှတ်ရေးထိုး|work=Eleven Media Group|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၁၈ ဧပြီ ၂၀၁၈}}</ref> အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ သက်သာသောချေးငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာသန်း (၅၀၀) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ နားလည်မှုစာချွန်လွှာကို ၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံပို့ကုန် သွင်းကုန်ဘဏ် နှင့် [[မြန်မာ့နိုင်ငံခြားကုန်သွယ်မှုဘဏ်]] တို့ အကြား လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://mifer.gov.mm/mm/bilateral/details/myanmar-india-bilateral-cooperation|title=မြန်မာ- အိန္ဒိယ နှစ်နိုင်ငံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ|work=ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့်နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|archive-date=25 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625095608/https://mifer.gov.mm/mm/bilateral/details/myanmar-india-bilateral-cooperation}}</ref>အမေရိကန်ဒေါ်လာ (၂၂၈.၁၄) သန်းတန်ဖိုးရှိ စီမံကိန်း (၃) ခုကို [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန]]၊ [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]]တို့မှ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။အိန္ဒိယ သည် ၂၀၂၀ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလကုန်အထိ မြန်မာနိုင်ငံတွင်း၌ စုစုပေါင်း ‌‌အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇၇၁သန်း တန်‌ကြေးရှိသော ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှုလုပ်ငန်း ၃၃ ခုရှိသည်။အိန္ဒိယသည် မြန်မာ၏ ကုန်တင်ပို့မှု ပဉ္စမမြောက် အများဆုံးနိုင်ငံ၊ ကုန်တင်သွင်းမှုတွင် ဆဌမမြောက်အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ခုနှစ် စာရင်းဇယားများအရ အိန္ဒိယ-မြန်မာကုန်သွယ်မှုပမာဏမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၃၆၀.၃၅ မီလျံ (၁ ဘီလျံကျော်) ရှိသည်။၁၉၉၄ ခုနှစ် နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်ကုန်သွယ်မှု သဘောတူညီချက်တွင် နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးကို သတ်မှတ်ထားသော နယ်စပ်မှတ်တိုင် ၃ ခု ရှိပြီး မဏိပူရ၊ မီဇိုရမ်နှင့် နာဂလန်းတို့တွင် တစ်ခုစီ ဆောင်ရွက်ပေးထားသည်။ == ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု == မြန်မာနိုင်ငံတွင် အိန္ဒိယ၏ ဖွံ့ဖြိုးရေးအကူအညီ အစုစုသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၇၅ ဘီလီယံကျော်ရှိသည်။ ဤအကူအညီအများစုသည် ထောက်ပံ့ငွေဖြစ်သည်။အိန္ဒိယနိုင်ငံ သည် မြန်မာနိုင်ငံ အား သတင်းအချက်အလက်နည်းပညာ၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် လူမှုရေးလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ နယ်ပယ်အသီးသီး တို့အတွက် နှစ်စဉ်  ပညာသင်ဆုများအား အိန္ဒိယတစ်ဝှမ်းရှိ အကောင်းဆုံး တက္ကသိုလ် တို့မှတဆင့် ပေးအပ်လျှက်ရှိသည်။ === အိန္ဒိယနိုင်ငံအစိုးရ၏ ထင်ရှားသည့် အကူအညီများ === * အဆင့်မြင့် စိုက်ပျိုးရေးသုတေသနနှင့် ပညာရေးဗဟိုဌာန နှင့် စပါးဇီဝဥယျာဉ် ([[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|ရေဆင်း စိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်]] ဝင်းအတွင်း) * စပါးဇီဝဥယျာဉ် (နေပြည်တော်) * [[မြန်မာသတင်းအချက်အလက်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|မြန်မာသတင်းအချက်အလက် နည်းပညာတက္ကသိုလ်]] (မန္တလေး) * ပုဂံရှိ [[အာနန္ဒာဘုရား]]အား ပြန်လည်ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း အပါအဝင် ငလျင်ဒဏ်ကြောင့် ပျက်စီးသွားသော ဘုရားပုထိုး ၉၂ ဆူ  ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း။ == နှစ်နိုင်ငံခေါင်းဆောင်များ၏ခရီးစဉ်များ == အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ထင်ရှားသည့် အိန္ဒိယစာဆိုတော် [[ရာဘင်ဒြာနတ် တဂိုး]] သည် ၁၉၁၆ခုနှစ် နှင့် ၁၉၂၄ခုနှစ် တို့တွင် ရန်ကုန်မြို့သို့ လာရောက်လည်ပတ်ခဲ့သည်။  [[မဟတ္တမ ဂန္ဒီ|မဟတ္တမဂန္ဒီ]]သည် ၁၉၀၂ခုနှစ်၊ ၁၉၁၅ခုနှစ် နှင့် ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ၃ ကြိမ် လာရောက်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း]]သည် ၁၉၅၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၈၄ ခုနှစ်အထိ အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ တရားဝင်ခရီးစဉ် ၁၁ ကြိမ် သွားရောက်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယသမ္မတ [[အင်ဒီရာ ပရိယာဒါရှီနီ ဂန္ဒီ|အင်ဒီရာဂန္ဒီ]] သည် ၁၉၆၈ခုနှစ် နှင့် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://mdn.gov.mm/my/aindiy-mnmaa-rngniikhcknnyre|title=အိန္ဒိယ-မြန်မာ ရင်းနှီးချစ်ကြည်ရေး|work=Myanmar Digital News|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၈|archive-date=25 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625102614/https://mdn.gov.mm/my/aindiy-mnmaa-rngniikhcknnyre}}</ref> ဆယ့်ရှစ်နှစ်ကြာပြီးနောက် အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ် [[ရာဂျစ် ဂန္ဒီ|ရာဂျစ်ဂန္ဒီ]]သည် ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ တရားဝင်လာရောက်ခဲ့သည်။ယင်းနောက် ၂၀၀၆ခုနှစ်၊၂၀၁၂ခုနှစ်၊၂၀၁၃ခုနှစ်၊၂၀၁၄ခုနှစ်၊၂၀၁၇ခုနှစ် နှင့် ၂၀၁၈ခုနှစ်များတွင် အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ်များ နှင့် အိန္ဒိယသမ္မတ တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ တရားဝင် ခရီးစဉ်များလာရောက်ကြသကဲ့သို့ မြန်မာနိုင်ငံဘက်ကလည်း ၂၀၀၄ခုနှစ်၊၂၀၀၈ခုနှစ်၊၂၀၁၀ပြည့်နှစ်၊၂၀၁၁ ခုနှစ်၊၂၀၁၂ခုနှစ်၊၂၀၁၅ခုနှစ်၊၂၀၁၆ခုနှစ်၊၂၀၁၈ခုနှစ်၊၂၀၂၀ပြည့်နှစ် များတွင် [[သန်းရွှေ (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|သမ္မတများ]]ဖြစ်ကြသည့် [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးသိန်းစိန်]]၊[[ထင်ကျော် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးထင်ကျော်]] နှင့် [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]]၊[[နိုင်ငံတော်၏ အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်|နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်]] [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] တို့ အိန္ဒိယနိုင်ငံ သို့ တရားဝင်ခရီးစဉ်များ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://mcgkolkata.org/india-myanmar-relations/|title=India – Myanmar Relations|work=CONSULATE GENERAL OF THE REPUBLIC OF THE UNION OF MYANMAR, KOLKATA|access-date=25 June 2024}}</ref> == နှစ်နိုင်ငံ ဗီဇာဖြေလျော့မှု == ၂၀၁၇ ခုနှစ် နေပြည်တော် ခရီးစဉ်အတွင်း အိန္ဒိယ ဝန်ကြီးချုပ် မိုဒီ သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော မြန်မာနိုင်ငံသားအားလုံးကို အခမဲ့ဗီဇာ ထုတ်ပေးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/india-to-grant-gratis-visa-to-myanmarese-citizens-pm-narendra-modi-1746810|quote="I am pleased to announce that we have decided to grant gratis (no-cost) visa to all the citizens of Myanmar who want to visit India," Prime Minister Modi said.|publisher=[[NDTV]]|title=India To Grant Gratis Visa To Myanmarese Citizens: PM Narendra Modi|author=Press Trust of India|author-link=Press Trust of India|date=6 September 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/india-to-grant-free-visa-to-myanmar-citizens-modi/article19630531.ece|newspaper=[[The Hindu]]|title=India to grant free visa to Myanmar citizens: Modi|date=6 September 2017}}</ref>မြန်မာနိုင်ငံဘက်ကလည်း နိုင်ငံအတွင်းသို့ လာရောက်မည့် အိန္ဒိယကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအား ၂ဝ၁၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့မှစတင်၍ ဆိုက်ရောက်ဗီဇာ လျှောက်ထားခွင့်ပြုကြောင်း  ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar.gov.mm/news-media/announcements/-/asset_publisher/idasset291/content/--1634|title=အိန္ဒိယသမ္မတနိုင်ငံ သမ္မတ ရှရီရမ်နက်သ်ကိုဗင့်ဒ် ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်သည့် ချစ်ကြည်ရေးခရီးစဉ်အတွင်း ထုတ်ပြန်သည့် မြန်မာ-အိန္ဒိယ ပူးတွဲကြေညာချက်|work=MYANMAR NATIONAL PORTAL|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၈}}</ref> == ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု == မြန်မာတပ်မတော် နှင့် အိန္ဒိယတပ်မတော် တို့အကြား ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသည် မြောက်မြားစွာရှိသည်။ ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် က မြန်မာ တပ်မတော် ပထမဦးဆုံးပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည့် [[ရေငုပ်သင်္ဘောစစ်ရေယာဉ် မင်းရဲသိင်္ခသူ]] သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ မှ ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ == ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်းဆက်ဆံမှု == [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းမှု]] အပေါ် အိန္ဒိယသည် လူသိထင်ရှားဝေဖန်မှု နည်းပါးခဲ့သည်။[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယအစိုးရ]] နှင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အာဏာသိမ်းပြီး တစ်လအကြာတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် [[တပ်မတော်နေ့]]အခမ်းအနားသို့ အိန္ဒိယသံအမတ်ကြီး တက်ရောက်ခဲ့ခြင်းဖြင့် နီးကပ်စွာ ရှိနေခဲ့သည်။သို့သော်လည်း ၂၀၂၁ခုနှစ် ဧပြီလ တွင် မြန်မာနိုင်ငံ က ဆန္ဒပြသူများအား အကြမ်းဖက်နိုမ်နင်းခဲ့မှုအပေါ်  အိန္ဒိယအစိုးရက ရှုတ်ချကြောင်းကြေညာခဲ့သည့်အပြင် ဖမ်းဆီးခံထားရသည့် နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံ ပုဂ္ဂိုလ်ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား ထောင်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်သည့်အပေါ်ကိုလည်း အိန္ဒိယနိုင်ငံက စိတ်အနှောက်အယှက်ဖြစ်ရကြောင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးခွင့်ရှိသူ Arindam Bagchi က ထွက်ပြောခဲ့သည်။၂၀၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၂ရက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန အတွင်းဝန် Harsh Vardhan Shringla သည် မြန်မာနိုင်ငံ သို့ (၂)ရက်ကြာ ခရီးစဉ်အဖြစ် လာရောက်ခဲ့သည်။ယင်းနောက်ပိုင်းကစပြီး မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ အိန္ဒိယသံအမတ်ကြီး သည်  စစ်ကောင်စီဝန်ကြီးများနှင့် ဆက်တိုက် တွေ့ဆုံခြင်းများရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cq5ezx754rqo|title=မြန်မာ-အိန္ဒိယဆက်ဆံရေးက မြန်မာနယ်စပ်စစ်ရေးကို သက်ရောက်မှုရှိမလား|work=BBC Burmese|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၁၈ မတ် ၂၀၂၃}}</ref>၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၁ရက်နေ့တွင်အိန္ဒိယပြည်ပရေးရာဝန်ကြီးဌာန  နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး Mr Vinay Mohan Kwatra လာရောက်သည်။<ref>{{cite web|url=https://cdn.myanmarseo.com/file/client-cdn/gnlm/wp-content/uploads/2022/11/22_Nov_22_gnlm.pdf|title=SAC Chairman Prime Minister Senior General Min Aung Hlaing receives Foreign Secretary of Ministry of External Affairs of India Mr Vinay Mohan Kwatra|work=The Global New Light of Myanmar|access-date=25 June 2024|date=22 November 2022}}</ref>၂၀၂၃ ခုနှစ် တွင်ကျရောက်သည့် မြန်မာ-အိန္ဒိယ ဆက်ဆံရေး (၇၅)နှစ်မြောက်နေ့အား ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် ကိုယ်တိုင်တက်ရောက်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.myawady.net.mm/content/နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ-နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်-ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး-94|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်မြန်မာ-အိန္ဒိယနှစ်နိုင်ငံချစ်ကြည်ရေးနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံခြင်း(၇၅)နှစ်ပြည့် စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့်|work=MWD Webportal|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၁၄ မေ ၂၀၂၃}}</ref>၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၆ရက်နေ့တွင် အကြိမ်   (၂၀)  မြောက်    မြန်မာ-အိန္ဒိယ  နှစ်နိုင်ငံ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာနများအကြား  မူဝါဒ ရေးရာ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပွဲအား အိန္ဒိယသမ္မတနိုင်ငံ နယူးဒေလီမြို့ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/npe/mnmaa-aindiy-ncniungngnchkchnrenng-puupengcheaangrkmuttiumngre-ncniungngnnynimittchiungraa|title=မြန်မာ-အိန္ဒိယ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေးနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတိုးမြှင့်ရေး၊ နှစ်နိုင်ငံနယ်နိမိတ်ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များနှင့် နယ်စပ်ဒေသ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးကိစ္စရပ်များကို နှစ်ဖက်ဆွေးနွေး|work=MOI Myanmar|access-date=၂၅ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၇ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃}}</ref>၂၀၂၄ ခုနှစ် မေလ ၁၁ရက်နေ့တွင်   မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ အိန္ဒိယနိုင်ငံသံအမတ်ကြီးအသစ်အဖြစ် ခန့်အပ်ရန်  ဘောတူညီပြီးဖြစ်သော သံအမတ်ကြီး  H.E. Mr. Abhay Thakur သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]] ထံ သံအမတ်ခန့်အပ်လွှာ ပေးအပ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.gnlm.com.mm/myanmar-india-enhance-existing-long-standing-friendly-relations-cooperation/#:~:text=They%20cordially%20discussed%20cooperation%20in,scholar%20students%20for%20further%20studies.|title=Myanmar, India enhance existing long-standing friendly relations, cooperation|work=The Global New Light of Myanmar|access-date=25 June 2024|date=11 May 2024}}</ref>တစ်ဖက်တွင်လည်း အိန္ဒိယနိုင်ငံက [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန အိန္ဒိယနိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာကိုယ်စားလှယ်ရုံး အား နိုင်ငံထဲ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် အိန္ဒိယသမ္မတနိုင်ငံဝန်ကြီးချုပ် ရှရီနာရန်ဒရာမိုဒီ၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ နိုင်ငံတော်သမ္မတ [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] ဦးဆောင်သည့် မြန်မာအဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ တရားဝင်ခရီးစဉ် သွားရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တရားဝင်ခရီးစဉ်အတွင်း မြန်မာ-အိန္ဒိယ နှစ်နိုင်ငံ ပူးတွဲကြေညာချက် |url=http://www.moi.gov.mm/news/83449 |access-date=2026-06-02 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Indian PM Hosts Head of Myanmar’s Military Government in New Delhi |url=https://thediplomat.com/2026/06/indian-pm-hosts-head-of-myanmars-military-government-in-new-delhi/ |access-date=2026-06-02 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref>၅ ရက် ကြာမြင့်သည့် ယင်းခရီးစဉ်ကို မဟာဗျူဟာညှိနှိုင်းဖော်ဆောင်ရေးအင်အားစု၊အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ အစရှိသည့် အတိုက်အခံအဖွဲ့အစည်းများက ကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=စစ်အာဏာရှင်ကို အိန္ဒိယ ကြိုဆိုမှုအပေါ် မဟာဗျူဟာညှိနှိုင်းဖော်ဆောင်ရေး အင်အားစု (SIF) ကန့်ကွက် |url=https://burmese.dvb.no/post/904876 |access-date=2026-06-02 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; margin:1em auto; line-height:1.6; font-size: 90%;" |- ! colspan="3" style="background:#4682b4; color:white; text-align:center; font-size:1.15em; padding:0.5em;" |{{flagicon|Myanmar}} {{flagicon|India}} ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တရားဝင်ခရီးစဉ် အနှစ်ချုပ်မှတ်တမ်း <span style="font-size: 85%; font-weight: normal;">(၃၀ မေ-၃ ဇွန်၂၀၂၆)</span> |- style="background:#b0c4de; text-align:center; font-weight:bold;" | style="width:25%;" |ရက်စွဲနှင့် တည်နေရာ | style="width:30%;" |တွေ့ဆုံမှုနှင့် လေ့လာမှုများ | style="width:45%;" |နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ ဆွေးနွေးချက်နှင့် ရလဒ်များ |- |'''မေ ၃၀''' {{flagicon|India}} [[ဗုဒ္ဓဂါယာ]] |မဟာဗောဓိစေတီတော်နှင့် မြန်မာဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်ဖူးမြော်။ |နှစ်နိုင်ငံအကြား ကာလရှည်ကြာ တည်ရှိခဲ့သည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ပြည်သူအချင်းချင်း ဘာသာရေးအရ ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုကို ပိုမိုခိုင်မာစေခဲ့သည်။ |- |'''မေ ၃၁''' {{flagicon|India}} [[နယူးဒေလီမြို့|နယူးဒေလီ]]နှင့် နွိုင်ဒါ |* မြန်မာ-အိန္ဒိယ စီးပွားရေးဖိုရမ်သို့ တက်ရောက်။ <nowiki>*</nowiki> NETRA စွမ်းအင်နည်းပညာအဖွဲ့သို့ သွားရောက်။ |နှစ်နိုင်ငံ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးအခွင့်အလမ်းများ တိုးချဲ့ရန် အမှာစကားပြောကြားပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးနှင့် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင်ဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်သုတေသနများကို လေ့လာခဲ့သည်။ |- | rowspan="3" |'''ဇွန် ၁''' {{flagicon|India}} နယူးဒေလီ (သံတမန်ရေးရာ) |{{flagicon|India}} အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ် [[နာရန်ဒရာ မိုဒီ|နရိန္ဒြာ ဒါမိုဒါဒါစ် မိုဒီ]] နှင့် သီးခြားတွေ့ဆုံဆွေးနွေး။ |အိန္ဒိယ၏ "အိမ်နီးချင်းဦးစားပေးမူဝါဒ" အောက်တွင် ကုန်သွယ်ရေး၊ ကာကွယ်ရေးနှင့် နယ်စပ်စီမံခန့်ခွဲမှုများ တိုးမြှင့်ရန် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ မိမိတို့နယ်မြေအား အိန္ဒိယလုံခြုံရေးကို ထိခိုက်စေရန် အသုံးပြုခွင့်ပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း အာမခံခဲ့ပြီး ကုလားတန်စီမံကိန်းနှင့် သုံးနိုင်ငံအဝေးပြေးလမ်းမကြီး အမြန်အပြီးသတ်ရန် နှစ်ဖက် သဘောတူခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ်မှစတင်၍ မြန်မာကျောင်းသားများအတွက် မဲခေါင်-ဂင်္ဂါ ICCR ပညာသင်ဆုများကို လက်ရှိပေးအပ်လျက်ရှိသော ပညာသင်ဆု (၃၆) ခုမှ ပညာသင်ဆု (၁၀၀) အထိ တိုးမြှင့်ပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ကြီးချုပ်က အသိပေးပြောကြားခဲ့သည်။ |- |{{flagicon|India}} အိန္ဒိယနိုင်ငံ သမ္မတ [[ဒရူပါဒီ မာမူ|ရှရီမတီ ဒရောပါတီ မာမူ]] နှင့် တွေ့ဆုံ။ |နှစ်နိုင်ငံ ကာလရှည်ကြာ တည်ရှိခဲ့သည့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှုနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ဘုံကတိကဝတ်များကို ထပ်လောင်းအတည်ပြုခဲ့သည်။ |- |နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးနှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်တို့က လာရောက်ဂါရဝပြုတွေ့ဆုံ။ |ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးနှင့် နယ်စပ်ဒေသ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစေရန် အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ |- |'''ဇွန် ၂ - ၃''' {{flagicon|India}} မဟာရက်ရှ်ထရာ |ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး၊ ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်တို့နှင့် မွမ်ဘိုင်းမြို့၌ တွေ့ဆုံ။ |မွမ်ဘိုင်းမြို့ ခရီးစဉ်အတွင်း ရှိရင်းစွဲ နှစ်နိုင်ငံ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်မှုများကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ |} == ကိုးကား == <references /> {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး|အိန္ဒိယ]] [[ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယ-မြန်မာ ဆက်ဆံရေး]] [[ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး]] 0m27fq8f5rudkvu1bji5ufyt1k2ap3m 0 259384 1037990 1031514 2026-06-13T15:39:56Z ~2026-34828-91 144339 1037990 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox military unit|unit_name=အမှတ်(၇၁) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|image=Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps.svg|country={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}|allegiance=|branch=[[သံချပ်ကာ]]|type=|role=မြေပြင်စစ်ဆင်ရေး၊ ပစ်ကူ‌ပေးခြင်း၊ မြေပြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ‌ရွှေ့လျားစစ်ကစားခြင်း။|garrison_label=ဌာနချုပ်|equipment=|equipment_label=|nickname=တင့်တပ်|motto="ကာကွယ်၊ ပစ်အား၊ စစ်ကစား" "တိုက်ပွဲအောင်နိုင်၊ ဆုံးဖြတ်ခိုင်မာ၊ သံချပ်ကာ"|colors=|colors_label=|march=|battles=|decorations=|battle_honours=<!-- Commanders -->|identification_symbol={{ubl|[[File:Myanmar Armored Crops.png|frameless|180px]]| သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့များ}}|identification_symbol_2={{ubl|[[File:Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps Training School.svg |frameless|180px]]|တင့်ကားတပ် လက်မောင်းတံဆိပ်{{citation needed}}}}|image_size=216px|caption=သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့၏ လက်ရုံးတံဆိပ်ပုံ}}အမှတ်(၇၁) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် [[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ပျော်ဘွယ်မြို့]] <ref>https://www.moi.gov.mm/iprd/news/61372</ref>တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် များသည် [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့]]၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် တပ်မတော်တွင် သံချပ်ကာကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ၅ ခုရှိသည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == {{Expand section}} === သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ === {{Expand section}} # အမှတ် (၅၀၀၁) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[မိတ္ထီလာမြို့]] # အမှတ် (၅၀၀၂) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[မြစ်သားမြို့]] # အမှတ် (၅၀၁၃) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[မကွေးမြို့]] # အမှတ် (၆၀၀၁) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[ပျော်ဘွယ်မြို့]] == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} ပထမဆုံး သံချပ်ကာတပ်ဖွဲ့များ၏ တပ်ဖွဲ့မှူးမှာ ဗိုလ်ချုပ်တင်စိုး （၁၉၈၉-၂၀၀၃) == ကိုးကား == <references /> {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]] bltrfuavft678ckdzplaxbyp8zpy0op 0 259388 1037997 1031515 2026-06-13T16:13:21Z ~2026-34828-91 144339 1037997 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox military unit|unit_name=အမှတ်(၇၄) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|image=Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps.svg|country={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}|allegiance=|branch=[[သံချပ်ကာ]]|type=|role=မြေပြင်စစ်ဆင်ရေး၊ ပစ်ကူ‌ပေးခြင်း၊ မြေပြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ‌ရွှေ့လျားစစ်ကစားခြင်း။|garrison_label=ဌာနချုပ်|equipment=|equipment_label=|nickname=တင့်တပ်|motto="ကာကွယ်၊ ပစ်အား၊ စစ်ကစား" "တိုက်ပွဲအောင်နိုင်၊ ဆုံးဖြတ်ခိုင်မာ၊ သံချပ်ကာ"|colors=|colors_label=|march=|battles=|decorations=|battle_honours=<!-- Commanders -->|identification_symbol={{ubl|[[File:Myanmar Armored Crops.png|frameless|180px]]| သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့များ}}|identification_symbol_2={{ubl|[[File:Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps Training School.svg |frameless|180px]]|တင့်ကားတပ် လက်မောင်းတံဆိပ်{{citation needed}}}}|image_size=216px|caption=သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့၏ လက်ရုံးတံဆိပ်ပုံ}} အမှတ်(၇၄) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် နယ်မြေဖြစ်သော [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[လှည်းကူးမြို့နယ်]]၊ [[အင်းတိုင်|အင်းတိုင်ရွာ]] တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် များသည် [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့]]၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် တပ်မတော်တွင် သံချပ်ကာကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ၅ ခုရှိသည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == {{Expand section}} === သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ === {{Expand section}} # အမှတ် (၅၀၁၀) တင့်ကားတပ်ရင်း - ကိုးလုံးကွင်းကျေးရွာ၊ [[မှော်ဘီမြို့]] # အမှတ် (၇၀၁၀) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[အင်းတိုင်|အင်းတိုင်ကျေးရွာ]]၊ လှည်းကူးမြို့နယ် # အမှတ် (၇၀၁၁) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[မုဒုံမြို့]] # အမှတ် (၇၀၀၇) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[အင်းတိုင်|အင်းတိုင်ကျေးရွာ]]၊ လှည်းကူးမြို့နယ် == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} == ကိုးကား == <references /> {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]] 5kgarmlk72ckimrc54a4lb794ybpgiz 0 259389 1037988 1031520 2026-06-13T15:33:36Z ~2026-34828-91 144339 1037988 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox military unit|unit_name=အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|image=Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps.svg|country={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}|allegiance=|branch=[[သံချပ်ကာ]]|type=|role=မြေပြင်စစ်ဆင်ရေး၊ ပစ်ကူ‌ပေးခြင်း၊ မြေပြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ‌ရွှေ့လျားစစ်ကစားခြင်း။|garrison_label=ဌာနချုပ်|equipment=|equipment_label=|nickname=တင့်တပ်|motto="ကာကွယ်၊ ပစ်အား၊ စစ်ကစား" "တိုက်ပွဲအောင်နိုင်၊ ဆုံးဖြတ်ခိုင်မာ၊ သံချပ်ကာ"|colors=|colors_label=|march=|battles=|decorations=|battle_honours=<!-- Commanders -->|identification_symbol={{ubl|[[File:Myanmar Armored Crops.png|frameless|180px]]| သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့များ}}|identification_symbol_2={{ubl|[[File:Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps Training School.svg |frameless|180px]]|တင့်ကားတပ် လက်မောင်းတံဆိပ်{{citation needed}}}}|image_size=216px|caption=သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့၏ လက်ရုံးတံဆိပ်ပုံ}} အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် [[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]၊[[သာဂရ|သာဂရမြို့]] တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် များသည် [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့]]၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် တပ်မတော်တွင် သံချပ်ကာကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ၅ ခုရှိသည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == {{Expand section}} === သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ === {{Expand section}} # အမှတ် (၇၀၁၂) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - တီတွတ်၊ ပြည်မြို့နယ် # အမှတ် (၇၀၁၃) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[တောင်ငူမြို့နယ်]] # အမှတ် (၇၀၁၁) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[မုဒုံမြို့]] == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} == ကိုးကား == <references /> {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]] 5pgsvpfmwpz7ubx69drt9rwgju5ysjs 1037989 1037988 2026-06-13T15:37:27Z ~2026-34828-91 144339 /* သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ */ 1037989 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox military unit|unit_name=အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|image=Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps.svg|country={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}|allegiance=|branch=[[သံချပ်ကာ]]|type=|role=မြေပြင်စစ်ဆင်ရေး၊ ပစ်ကူ‌ပေးခြင်း၊ မြေပြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ‌ရွှေ့လျားစစ်ကစားခြင်း။|garrison_label=ဌာနချုပ်|equipment=|equipment_label=|nickname=တင့်တပ်|motto="ကာကွယ်၊ ပစ်အား၊ စစ်ကစား" "တိုက်ပွဲအောင်နိုင်၊ ဆုံးဖြတ်ခိုင်မာ၊ သံချပ်ကာ"|colors=|colors_label=|march=|battles=|decorations=|battle_honours=<!-- Commanders -->|identification_symbol={{ubl|[[File:Myanmar Armored Crops.png|frameless|180px]]| သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့များ}}|identification_symbol_2={{ubl|[[File:Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps Training School.svg |frameless|180px]]|တင့်ကားတပ် လက်မောင်းတံဆိပ်{{citation needed}}}}|image_size=216px|caption=သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့၏ လက်ရုံးတံဆိပ်ပုံ}} အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် [[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]၊[[သာဂရ|သာဂရမြို့]] တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် များသည် [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့]]၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် တပ်မတော်တွင် သံချပ်ကာကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ၅ ခုရှိသည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == === သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ === # အမှတ် (၆၀၁၇) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[သာဂရ|သာဂရမြို့]] # အမှတ် (၇၀၁၂) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - တီတွတ်၊ [[ပြည်မြို့နယ်]] # အမှတ် (၇၀၁၃) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[တောင်ငူမြို့နယ်]] # အမှတ် (၇၀၁၁) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[မုဒုံမြို့]] == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} == ကိုးကား == <references /> {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]] 3f8hhyg8px10czaetzu4fwg8h4l63co 1037998 1037989 2026-06-13T16:14:34Z ~2026-34828-91 144339 1037998 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox military unit|unit_name=အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|image=Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps.svg|country={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}|allegiance=|branch=[[သံချပ်ကာ]]|type=|role=မြေပြင်စစ်ဆင်ရေး၊ ပစ်ကူ‌ပေးခြင်း၊ မြေပြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ‌ရွှေ့လျားစစ်ကစားခြင်း။|garrison_label=ဌာနချုပ်|equipment=|equipment_label=|nickname=တင့်တပ်|motto="ကာကွယ်၊ ပစ်အား၊ စစ်ကစား" "တိုက်ပွဲအောင်နိုင်၊ ဆုံးဖြတ်ခိုင်မာ၊ သံချပ်ကာ"|colors=|colors_label=|march=|battles=|decorations=|battle_honours=<!-- Commanders -->|identification_symbol={{ubl|[[File:Myanmar Armored Crops.png|frameless|180px]]| သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့များ}}|identification_symbol_2={{ubl|[[File:Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps Training School.svg |frameless|180px]]|တင့်ကားတပ် လက်မောင်းတံဆိပ်{{citation needed}}}}|image_size=216px|caption=သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့၏ လက်ရုံးတံဆိပ်ပုံ}} အမှတ်(၇၅) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် [[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ရေတာရှည်မြို့နယ်]]၊[[သာဂရ|သာဂရမြို့]] တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် များသည် [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့]]၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် တပ်မတော်တွင် သံချပ်ကာကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ၅ ခုရှိသည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == === သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ === # အမှတ် (၆၀၀၄) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]] # အမှတ် (၆၀၁၇) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[သာဂရ|သာဂရမြို့]] # အမှတ် (၇၀၁၂) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - တီတွတ်၊ [[ပြည်မြို့နယ်]] # အမှတ် (၇၀၁၃) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[တောင်ငူမြို့နယ်]] == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} == ကိုးကား == <references /> {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]] k36g5cur9yl44b4dyytl0o06equabk3 0 259397 1037996 1031521 2026-06-13T16:05:05Z ~2026-34828-91 144339 1037996 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{Infobox military unit|unit_name=အမှတ်(၇၃) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|image=Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps.svg|country={{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}|allegiance=|branch=[[သံချပ်ကာ]]|type=|role=မြေပြင်စစ်ဆင်ရေး၊ ပစ်ကူ‌ပေးခြင်း၊ မြေပြင်သိမ်းပိုက်ခြင်း၊ ‌ရွှေ့လျားစစ်ကစားခြင်း။|garrison_label=ဌာနချုပ်|equipment=|equipment_label=|nickname=တင့်တပ်|motto="ကာကွယ်၊ ပစ်အား၊ စစ်ကစား" "တိုက်ပွဲအောင်နိုင်၊ ဆုံးဖြတ်ခိုင်မာ၊ သံချပ်ကာ"|colors=|colors_label=|march=|battles=|decorations=|battle_honours=<!-- Commanders -->|identification_symbol={{ubl|[[File:Myanmar Armored Crops.png|frameless|180px]]| သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့များ}}|identification_symbol_2={{ubl|[[File:Shoulder Sleeve Insignia of Myanmar Armour Corps Training School.svg |frameless|180px]]|တင့်ကားတပ် လက်မောင်းတံဆိပ်{{citation needed}}}}|image_size=216px|caption=သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့၏ လက်ရုံးတံဆိပ်ပုံ}} အမှတ်(၇၃) သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] နယ်မြေဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ရှမ်းပြည်နယ်|၊]] [[နမ့်စန်မြို့]] တွင်တည်ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ သံချပ်ကာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် များသည် [[သံချပ်ကာယန္တရားတပ်ဖွဲ့]]၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲစီမံသော တိုက်ခိုက်ရေးတပ်ဖွဲ့များဖြစ်ပြီး စစ်နယ်ဝန်းပုံသေမရှိဘဲ ရန်သူ၏အင်အားအပေါ်မူတည်၍ လိုအပ်သလိုစစ်ကစားနိုင်ရန် ဖွဲ့စည်းထားခြင်းလည်းဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် တပ်မတော်တွင် သံချပ်ကာကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ သံချပ်ကာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှု ၅ ခုရှိသည်။ == သမိုင်း == {{Empty section}} == ဖွဲ့စည်းပုံ == === သံချပ်ကာ တပ်ရင်းများ === {{Expand section}} # အမှတ် (၅၀၀၃) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[နမ့်စန်မြို့]] # အမှတ် (၆၀၀၃) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[မိုင်းတုံမြို့]] # အမှတ် (၆၀၀၇) တင့်ကားတပ်ရင်း - [[လားရှိုးမြို့]] # အမှတ် (၇၀၀၁) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[ကျိုင်းတုံမြို့]] # အမှတ် (၇၀၀၂) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[မိုင်းဖြတ်မြို့]] # အမှတ် (၇၀၀၃) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[မိုင်းဆတ်မြို့]] # အမှတ် (၇၀၁၄) သံချပ်ကာတိုက်ခိုက်ရေးတပ်ရင်း - [[သီပေါမြို့]] == စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ == {{Empty section}} == ကိုးကား == <references /> {{တပ်မတော် (ကြည်း)}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် (ကြည်း)]] 6gqfxiobkvv6cs7tbzmt94ix8nbiwwn 0 260586 1038201 1034159 2026-06-14T06:50:42Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038201 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ကျင်ဒွေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]၏ [[ချင်း စစ်မြေပြင်]] | image = | image_size = | alt = | caption = | date = ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ – ၁ မေ ၂၀၂၄ | place = [[ကျင်ဒွေးမြို့]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်]] | coordinates = {{coord|20.8402|N|93.7547|E|display=inline,title}} | map_type = Myanmar | map_relief = | map_size = 250 | map_marksize = | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျင်ဒွေးမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = ကျင်ဒွေး | territory = | result = စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးအဖွဲ့များ အောင်မြင် | combatant1 = {{flagdeco|MYA}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[တပ်မတော်]] ** {{army|MYA}} *** {{flagicon image|Mm-north-western-rmc.svg}} [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] ** {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of Chin State.svg}} [[ချင်းညီနောင်]]<br/> *{{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[အာရက္ခတပ်တော်]]<ref name=myah> [https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/as-myawaddy-made-headlines-myanmars-resistance-took-bigger-prize-kyindwe.html As Myawaddy Made Headlines, Myanmar’s Resistance Took Bigger Prize: Kyindwe] May 2, 2024. [[The Irrawaddy]]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240510070553/https://www.irrawaddy.com/opinion/analysis/as-myawaddy-made-headlines-myanmars-resistance-took-bigger-prize-kyindwe.html|date=May 10, 2024}} </ref> * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] | commander1 = မသိရှိရ | commander2 = မသိရှိရ | units1 = {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[တပ်မတော်]] * {{army|MYA}} * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] * {{flagicon image|Flag of Myanmar.svg}} [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်]] | units2 = * {{flagicon image|Flag of Chin State.svg}} [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] * {{flagicon image|CNO-CNDF_Flag.svg}} [[ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} ဒေသခံ ပီဒီအက်ဖ်များ | strength1 = အနည်းဆုံး ၇၀၀<ref name=kstrat> [https://myanmar-now.org/en/news/chin-forces-allies-seize-strategic-town-from-myanmar-military-after-long-battle/ Chin forces, allies seize strategic town from Myanmar military after long battle]. [[Myanmar Now]]. May 2, 2024.</ref> | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = များပြား | casualties2 = များပြား | casualties3 = | notes = | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''ကျင်ဒွေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ကန်ပက်လက်မြို့နယ်]] [[ကျင်ဒွေးမြို့]]တွင် [[တပ်မတော်]]နှင့် စစ်အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်ရေးတပ်ဖွဲ့များ ဖြစ်ပွားသည့် တိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။ [[အာရက္ခတပ်တော်]]နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]တို့ အကူအညီဖြင့် [[ချင်းညီနောင်]]သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီ စခန်းများအား စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ခရစ်စမတ်မတိုင်မီ မြို့အား သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ရည်ရွယ်ထားပြီး စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ၊ လက်နက်ကြီးပစ်ကူများနှင့် စစ်ကောင်စီထောက်ခံသော ပြည်သူ့စစ်များနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။<ref name=chinanti> [https://www.irrawaddy.com/news/burma/chin-anti-regime-groups-target-town-despite-myanmar-junta-reinforcements.html Chin Anti-Regime Groups Target Town Despite Myanmar Junta Reinforcements] April 30, 2024. [[The Irrawaddy]] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240506170405/https://www.irrawaddy.com/news/burma/chin-anti-regime-groups-target-town-despite-myanmar-junta-reinforcements.html|date=May 6, 2024}}</ref><ref name=kstrat/> လေးလအကြာတိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် မြို့အား တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == ကျင်ဒွေးမြို့သည် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ကန်ပက်လက်မြို့နယ်အတွင်း တည်ရှိပြီး လူဦးရေ တစ်ထောင်ကျော်ခန့်သာ နေထိုင်သည့် ရွာကြီးအဆင့်သာရှိသော မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ဒေသတွင်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးအတွက် အရေးပါသည့် ကျင်ဒွေးကျေးရွာကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဧပြီလဆန်းပိုင်းတွင် ထိုစဉ်က ရွေးကောက်ခံအရပ်သားအစိုးရ (NLD) က မြို့အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ရာ မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်မှာ ၅ နှစ်ခန့်သာ ရှိသေးသည်။ သာမန်အချိန်များတွင် လူသိနည်းသော မြို့ငယ်လေးဖြစ်သော်လည်း ချင်းတော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုများက စစ်ကောင်စီထံမှ လေးလကျော်ကြာ ခက်ခက်ခဲခဲ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် အောင်ပွဲကြောင့် လူသိများသည့် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ကျင်ဒွေးမြို့သည် မကွေးတိုင်း၊ ဆောမြို့နယ်နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသဖြင့် စစ်ရေးအရ ဗျူဟာမြောက် အချက်အချာကျသော မြို့လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2024-05-03 |title=ကျင်​ဒွေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ​နောက်ကွယ်... |url=https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2024/05/03/91211/ |access-date=2026-05-09 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ကျင်ဒွေးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ စတင်ကာ ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CDF-Kanpetlet) နှင့်အတူ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ဂန့်ဂေါခရိုင်တပ်ရင်းများ၊ မင်းဘူးခရိုင်တပ်ရင်းများက စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်ကြသည့် ဇိုမီးဖက်ဒရယ်အစည်းအရုံး (ZFU/PDF Zoland)၊ ချင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (CNO/CNDF)၊ ချင်းအမျိုးသားကောင်စီ (မင်းတပ်) CNC-Mindat၊ မရာနယ်မြေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (MTC/MDF)၊ CDF-ကန်ပက်လက် နှင့် CDF-မတူပီ တပ်မဟာ (၁) တို့သည်လည်းကောင်း၊ အာရက္ခတပ်တော် (AA) နှင့် အခြားတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များကလည်းကောင်း အရှိန်အဟုန်မြှင့် ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-05-01 |title=၄ လကျော်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ကျင်ဒွေးမြို့ကို ချင်းတော်လှန်ရေးအင်အားစုများ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/51809/ |access-date=2026-05-09 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> လေးလကျော်ကြာ ပြင်းထန်စွာဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်က လေကြောင်းပစ်ကူနှင့် လက်နက်ကြီးများ အပြင်းအထန် အသုံးပြုခုခံခဲ့သော်လည်း တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ၏ ထိုးစစ်ဆင်နိုင်မှုကြောင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလကုန်တွင် မြို့ကို အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-04-24 |title=ချင်းတပ်များ ကျင်‌ဒွေးမြို့ကို သိမ်းရန် AA အကူအညီဖြင့် ကြိုးစားနေဟုဆို |url=https://myanmar-now.org/mm/news/51527/ |access-date=2026-05-09 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> စစ်ကောင်စီဘက်မှ စစ်သား၊ ရဲနှင့် ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အင်အား ၂၀၀ နီးပါးသည် မုန်းချောင်းဘေးရှိ ရဲစခန်းနှင့် စာသင်ကျောင်းတို့တွင် အခြေစိုက်ကာ မြို့မကျစေရန် အပြင်းအထန် ခုခံခဲ့ကြသည်။ ကျင်ဒွေးမြို့သည် စစ်တပ်ထောက်ခံသူများပြားပြီး မြို့တွင်း၌ ဗျူဟာမြောက် ခံစစ်အခိုင်အမာ ပြင်ဆင်ထားသည့် မြို့ဖြစ်သည်။ မြေပြင်တပ်မှူးများ၏ ပြောပြချက်အရ မြို့ပေါ်ရှိ နေအိမ်တိုင်းတွင် စနစ်တကျ တူးထားသော ဗုံးခိုကျင်းများရှိပြီး အိမ်များကို ခံပစ်ကွင်းများအဖြစ် ပြင်ဆင်ထားသဖြင့် တိုက်ပွဲကာလ လနှင့်ချီ၍ ကြာမြင့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျင်ဒွေးအနီးမှာ ချင်းပူးပေါင်းတပ်နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ ၅၀၀ ခန့်တို့ တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-104482 |access-date=2026-05-09 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> တိုက်ပွဲတွင် ဒေသခံ CDF-Kanpetlet၊ မကွေးတိုင်းအခြေစိုက် PDF တပ်ရင်းများနှင့် ချင်းညီနောင် ပူးပေါင်းတပ်များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ တိုက်ပွဲကာလအတွင်း ကျည်အင်အားနှင့် ဗျူဟာမြောက် လက်နက်ခဲယမ်း မလုံလောက်မှုများကြောင့် တိုက်ပွဲကာလ ကြန့်ကြာခဲ့ရသော်လည်း ၄ လကျော်အကြာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် မြို့တစ်ခုလုံးကို အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤအောင်ပွဲသည် ချင်းပြည်နယ်အတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် ၄ မြို့မြောက် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2024-05-01 |title=ကျင်ဒွေးမြို့အား သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားပြီဖြစ်​ကြောင်း ချင်းညီနောင်တရားဝင်ထုတ်ပြန် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/05/01/91162/ |access-date=2026-05-09 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ရပ်များ == {{main|ကျင်ဒွေးတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု}} ချင်းညီနောင်ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ကျင်ဒွေးမြို့ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၉ ရက်နေ့ တပ်မတော်(လေ)က လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့ နံနက် ၁၀ နာရီဝန်းကျင်ခန့်တွင် ကျင်ဒွေးမြို့အထက်ဘက်ရှိ မုန်းချောင်းကို ဖြတ်ကူးတည်ဆောက်ထားသော တံတားပြင်လုပ်ငန်းခွင်သို့ တိုက်လေယာဉ်နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးနှစ်လုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ကန်ပက်လက်မြို့နယ်၊ လူသားစာနာဘေးစီမံဌာန၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ထိုလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် တံတားပြင်လုပ်ငန်းခွင်ရှိ အရပ်သား အမျိုးသမီး တစ်ဦးနှင့် အမျိုးသား ခုနစ်ဦး၊ စုစုပေါင်း ရှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး အခြားသူ သုံးဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ပြီးနောက် အရပ်သားများအပေါ် လေကြောင်းမှ ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အဆိုးရွားဆုံးဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-04-29 |title=ကန်ပက်လက်တွင် စစ်တပ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်၊ ပြည်သူ ၈ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/74288/ |access-date=2026-05-09 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == အခြားဖတ်ရှုရန် == * [[ချင်း စစ်မြေပြင်|ချင်းစစ်မြေပြင်]] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 8zgf6l2hu35zl7473r1jotmsbdhsw7b 0 267428 1038011 863317 2026-06-13T17:43:51Z Min Ko Ko Khant thant 144349 1038011 wikitext text/x-wiki '''ပြင်သစ်ပိုင် ဂီယာနာ'''({{small|{{lang-en|French Guiana}}}}) သို့မဟုတ် '''ဂွီယန်'''({{small|{{lang-fr|Guyane}}}})သည် [[တောင်အမေရိက]]ရှိ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]] ပြည်ပ နယ်မြေ([[ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ တိုင်း|ရေဂျောင်]]) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြို့တော်မှာ ကာယဲန် ဖြစ်သည်။ ဧရိယာ ၈၃,၈၅၄ km² နှင့် လူဦးရေ ၂၆၀,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။ [[File:French Guiana in France 2016.svg|thumb|တည်နေရာ]] == ပထဝီဝင် == ပြင်သစ်ဂီယာနာ'''(Franch Guiana)''' ဒေသဟာ အနောက်ဘက် အနောက်တောင်ဘက်တွင် အမေဇုန်မိုးသစ်တောရှိသည်။ဒေသရဲ့ အနောက်မြောက်ဘက်ဟာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်လွင်ပြင်ဒေသဖြစ်ပါတယ်။ [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ်ပိုင် ဂီယာနာ| ]] o8keunl7ne2uc8osd5z6ol4aexdo6md 0 270216 1038092 1036864 2026-06-14T05:40:43Z Salai Rungtoi 22844 /* ၂၀၂၆ */ 1038092 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = အညာစစ်မြေပြင် | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] | image = File:Myanmar Dry Zone Townships.svg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = {{legend|#C12838|အညာဒေသအတွင်းရှိ မြို့နယ်များ}} {{legend|#FDFCEA|အညာဒေသတွင် ပါဝင်သော တိုင်းဒေသကြီးများ}} {{legend|#E0E0E0|အညာဒေသပြင်ပရှိ မြို့နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးများ}} | date = ဧပြီ ၂၀၂၁ – လက်ရှိ | place = [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] တောင်ပိုင်း၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] အနောက်နှင့် အလယ်ပိုင်း | territory = | status = Ongoing | combatant1 = {{ubl|{{flagicon|MYA}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]}} *{{armed forces|Myanmar}} ** {{army|Myanmar}} ** {{air force|Myanmar}} *[[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag_of_PDF_Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]]<br>{{flagicon image|Flag_of_Myanmar's_Royal_Dragon_Army.svg}} [[ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]<br>{{flagicon image|Flag_of_People's_Revolution_Alliance_(Magway).svg}} [[လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု]] | combatant3 = | commander1 = | commander2 = | commander3 = | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = | casualties2 = | casualties3 = | notes = | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''အညာ စစ်မြေပြင်''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ ခြောက်သွေ့ဇုန် (သို့မဟုတ် [[အညာ|အညာဒေသ]]) တွင် ဖြစ်ပွားနေသော [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ၏ [[စစ်မြေပြင်]]များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါဒေသတွင် [[ဗမာလူမျိုး]]အများစု နေထိုင်ရာ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]တို့ ပါဝင်သည်။{{sfn|Ye Myo Hein|2022|page=7}}<ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/military-is-weaker-since-coup-and-momentum-is-with-the-armed-resistance.html|access-date=7 February 2024|work=[[The Irrawaddy]]|title=Military is Weaker Since Coup and Momentum is With the Armed Resistance|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207212452/https://www.irrawaddy.com/news/burma/military-is-weaker-since-coup-and-momentum-is-with-the-armed-resistance.html|archive-date=7 February 2024}}</ref> ဤစစ်မြေပြင်သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]]ကို ဆန့်ကျင်သော ခုခံတော်လှန်ရေး၏ "အဓိကဗဟိုချက်" အဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံထားရသည်။{{sfn|Ye Myo Hein|2022|page=7}} == နောက်ခံ == အညာဒေသသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းဝင် ဗဟိုချက်ဒေသဖြစ်ပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစ၍ [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ခေတ်သစ်ပဋိပက္ခများ]]တွင် လက်နက်ကိုင်အကြမ်းဖက်မှုများ နည်းပါးစွာသာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗမာလူမျိုးများ အများစုနေထိုင်သော လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဒေသဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကြောင့် [[တပ်မတော်]]သည် ထိုဒေသတွင် စစ်အင်အားကို အများအပြား ချထားခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှ စတင်ခဲ့သည့် အညာစစ်မြေပြင်ရှိ တိုက်ပွဲများသည် ဤလမ်းကြောင်းကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] မရှိခြင်းကြောင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ဗမာပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်]] (PDF) အဖွဲ့များသည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှု]]ကို ဆန့်ကျင်သည့် စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ဖြင့် ရိုးရှင်းပြီး တိုက်ရိုက်လုပ်ဆောင်နေသော ဒေသတွင်း ဆဲလ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။<ref name=dryzone/> == အချိန်မှတ်တမ်း == === ၂၀၂၁ === အာဏာသိမ်းပြီးနောက် အညာဒေသတွင် "အကြမ်းဖက်မှု သိသိသာသာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။"<ref name=dryzone>{{cite web |title=The Dry Zone: an existential struggle in central Myanmar |url=https://myanmar.iiss.org/analysis/dryzone |last=Loong |first=Shona |work=International Institute for Strategic Studies |language=en |access-date=14 December 2023}}</ref> [[File:Monywa-chindwin-d02.jpg|thumb|Small river boats on the [[Chindwin River]] near [[Monywa]], 2006]] ၂၀၂၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ ပုလ္လင်ရွာအနီးရှိ မုံရွာ PDF ၏ တပ်ခွဲ ၂၀၅ ပိုင် အခြေစိုက်စခန်းကို ဝင်ရောက်စီးနင်း တိုက်ခိုက်ပြီး ဖျက်ဆီးခဲ့သောကြောင့် ခုခံတော်လှန်ရေးတိုက်ခိုက်ရေးသမားများ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ အဆိုပါစခန်းသည် PDF များက ပေါက်ကွဲစေတတ်သောပစ္စည်းများ ပြုလုပ်သည့် အလုပ်ရုံတစ်ခုဖြစ်ပြီး စီးနင်းမှုအတွင်း ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news|title=Military raid destroys resistance base in Monywa, PDF says|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|access-date=17 January 2022|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127221223/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-raid-destroys-resistance-base-in-monywa-pdf-says|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ မြိုင် PDF က စစ်ယာဉ်နှစ်စီးကို လက်လုပ်မိုင်း ၃ လုံးဖြင့် ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ စစ်သားအနည်းဆုံး ၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite news|title=Soldiers target villagers after ambush by Myaing PDF|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|access-date=17 January 2022|archive-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117130024/https://myanmar-now.org/en/news/soldiers-target-villagers-after-ambush-by-myaing-pdf|url-status=live}}</ref> ဆားလင်းကြီး G-Z PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများသည် [[ဆားလင်းကြီးမြို့|ဆားလင်းကြီး]]ရှိ ယာဉ်တန်းတစ်ခုကို ပေါက်ကွဲစေတတ်သောပစ္စည်းများဖြင့် ဖောက်ခွဲခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၀၀ ခန့်က မြို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်သားများသည် တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၁၀ ဦးနှင့် အရပ်သားတစ်ဦးကို ဖမ်းဆီးပြီး မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Junta soldiers massacre and burn 11, including teenagers, during raid on village in Sagaing|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing|access-date=17 January 2022|archive-date=28 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220128222014/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-massacre-and-burn-11-including-teenagers-during-raid-on-village-in-sagaing|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် စစ်တပ်က လေကြောင်းချီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၅၀ ခန့်ကို ရဟတ်ယာဉ်များဖြင့် [[ဒီပဲယင်းမြို့|ဒီပဲယင်း]]အနောက်ဘက်သို့ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး လေကြောင်းချီ တိုက်ခိုက်ရေးမစ်ရှင်များ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် PDF တိုက်ခိုက်ရေးသမားများ တပ်စွဲထားသည့် [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]ကို ဝိုင်းရံခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite news|title=Junta soldiers murder three more villagers in Depayin|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|access-date=17 January 2022|archive-date=10 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210222452/https://www.myanmar-now.org/en/news/junta-soldiers-murder-three-more-villagers-in-depayin|url-status=live}}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်တပ်ဖွဲ့များသည် လက်နက်ကြီးအကူအညီဖြင့် [[အရာတော်မြို့နယ်]]ရှိ ကဲဘာကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ဆုတ်ခွာစေခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar military torches 100 homes in Sagaing Region village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|access-date=17 January 2022|archive-date=15 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215064637/https://www.myanmar-now.org/en/news/myanmar-military-torches-100-homes-in-sagaing-region-village|url-status=live}}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်နှင့် စစ်တပ်ကျောထောက်နောက်ခံပြု [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]များက [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] ဂန့်ဂေါမြို့နယ်၊ [[နှမ်းခါးရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|နှမ်းခါးရွာ]]ကို ရုတ်တရက် လေကြောင်းချီတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ယောကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့မှ ခုခံတော်လှန်ရေးတိုက်ခိုက်ရေးသမား ၂၀ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=At least 20 killed in air raid on Magway village|work=Myanmar NOW|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|access-date=17 January 2022|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227131155/https://www.myanmar-now.org/en/news/at-least-20-killed-in-air-raid-on-magway-village|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် မြိုင် PDF ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ချင်းတွင်းမြစ်ပေါ်တွင် "လှေနှစ်စင်း၊ ရေနံတင်သင်္ဘောတစ်စင်းနှင့် ကုန်တင်သင်္ဘောတစ်စင်းတို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "သင်္ဘောပေါ်ပါသူများသည် ၎င်းတို့၏သင်္ဘောများသည် စစ်ကောင်စီပိုင်မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခြင်းမရှိသောကြောင့်" ဟု ဆိုသည်။{{sfn|Ye Myo Hein|2022|page=37}} === ၂၀၂၂ === ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်မှုများ တိုးလာသည်နှင့်အမျှ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့နယ်သုံးခုတွင် PDF က ဝင်ရောက်စီးနင်း တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၀ ခန့်နှင့် ပျူစောထီး ပြည်သူ့စစ်များ သေဆုံးခဲ့ကြောင်း သတင်းရရှိသည်။<ref>{{cite web |date=10 February 2022 |title=Resistance Fighters Claim To Have Killed Around 50 Myanmar Junta Personnel |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html |accessdate=11 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213130332/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-claim-to-have-killed-around-50-myanmar-junta-personnel.html |url-status=live }}</ref> PDF က ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများနှင့် စစ်သားများ သယ်ယူပို့ဆောင်သည့် ရေယာဉ်တန်းများကို ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အနည်းဆုံး ရေယာဉ်တန်းတစ်ခုကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=1 February 2022 |title=Thirty Junta Soldiers reportedly killed in Upper Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html |accessdate=1 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214193946/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thirty-junta-soldiers-reportedly-killed-in-upper-myanmar.html |url-status=live }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၌ ဒရုန်းများအသုံးပြု၍ ဒေသခံ PDF ၏ ရုတ်တရက်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်သားများ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=7 February 2022 |title=38 Junta Soldiers Reported Killed in Upper Myanmar |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html |accessdate=7 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213140304/https://www.irrawaddy.com/news/burma/38-junta-soldiers-reported-killed-in-upper-myanmar.html |url-status=live }}</ref> PDF များလည်း ဆုံးရှုံးမှုများ ရှိခဲ့ပြီး ခင်ဦးမြို့နယ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲ၌ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၁၂ ဦး ကျဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=18 February 2022 |title=Resistance Fighters Suffer Heavy Losses During Sagaing Clash With Myanmar Junta |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-suffer-heavy-losses-during-sagaing-clash-with-myanmar-junta.html |accessdate=22 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=22 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222012425/https://www.irrawaddy.com/news/burma/resistance-fighters-suffer-heavy-losses-during-sagaing-clash-with-myanmar-junta.html |url-status=live }}</ref> [[ပြည်ထောင်စုနေ့]]တွင် မြို့ကြီးအများအပြား၌ အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စစ်တပ်၏ အခမ်းအနားများ ပြုလုပ်နေစဉ် မြို့တော် [[နေပြည်တော်မြို့|နေပြည်တော်]]၌ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင်များက တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီတပ်သား အနည်းဆုံး ၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=14 February 2022 |title=Junta Soldiers Killed; Social Media Users Boycott Myanmar Coup Leader's Parade |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html |accessdate=14 February 2022 |publisher=The Irrawaddy |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214143540/https://www.irrawaddy.com/news/burma/junta-soldiers-killed-social-media-users-boycott-myanmar-coup-leaders-parade.html |url-status=live }}</ref> [[မန္တလေးမြို့]]၌လည်း မဟာအောင်မြေနှင့် ပြည်ကြီးတံခွန်မြို့နယ်များတွင် အရပ်သား ပြောက်ကျားအဖွဲ့များနှင့် PDF များက စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ပစ်ခတ်ခြင်းနှင့် လက်လုပ်ဗုံးများဖြင့် ပစ်ပေါက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ တပ်မတော်တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် လက်တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ခုခံတော်လှန်ရေး ပုန်းခိုရာနေရာနှစ်ခုကို ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ ပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်ရေးသမား ရှစ်ဦးကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=Myanmar Junta Claims to Have Killed 8 Resistance Fighters in Mandalay Raids|work=Myanmar NOW|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|access-date=17 January 2022|archive-date=13 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213180339/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-claims-to-have-killed-8-resistance-fighters-in-mandalay-raids.html|url-status=live}}</ref> === ၂၀၂၃ === ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၌ "[[တောင်သမန် စစ်ဆင်ရေး]]" ကို စတင်ခဲ့သည်။<ref name="Irrawaddy Mandalay">{{cite news|website=The Irrawady|title=Myanmar Junta Base Seized in Mandalay: PDF|date=28 November 2023|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-base-seized-in-mandalay-pdf.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406111727/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-base-seized-in-mandalay-pdf.html|archive-date=6 April 2024}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ကောလင်းမြို့]]သည် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များလက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ရာ ၎င်းသည် စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း သိမ်းပိုက်ရရှိသည့် ပထမဆုံးသော ခရိုင်အဆင့် မြို့တော်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=kawlin>{{Cite news |date=6 November 2023 |title=Myanmar Resistance Seizes First District Level Town in Sagaing as Offensive Expands |language=English |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html |access-date=6 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://archive.today/20231107031740/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-seizes-first-district-level-town-in-sagaing-as-offensive-expands.html |url-status=live }}</ref> ===၂၀၂၄=== [[File:PDF forces in Magway Region 2024-08-10.png|thumb|မကွေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ (၂၀၂၄ ဩဂုတ်)]] အညာဒေသရှိ ဒေသခံ PDF များသည် ယခုအခါ NUG နှင့် ပိုမိုချိတ်ဆက်မိနေပြီဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခြင်း နည်းဗျူဟာများကိုသာ အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>[https://www.frontiermyanmar.net/en/anyar-rising-myanmars-dry-zone-pdfs-up-the-ante/ Anyar rising: Myanmar’s Dry Zone PDFs up the ante] [[Frontier Myanmar]]. September 13, 2024.</ref> တပ်မတော်တပ်ဖွဲ့များသည် ၁၀ ရက်နီးပါး တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် [[ကောလင်းမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>[https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html Myanmar Junta Retakes Town From Civilian Government in Sagaing Region]. [[The Irrawaddy]]. February 13, 2024 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240213160046/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-retakes-town-from-civilian-government-in-sagaing-region.html|date=February 13, 2024}}</ref> ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ကောလင်းနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ကျေးရွာများရှိ အိမ်အများစုကို ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Town Almost Razed to Ground After Being Retaken by Myanmar Junta Troops |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html |work=The Irrawaddy |date=27 February 2024 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307115156/https://www.irrawaddy.com/news/burma/town-almost-razed-to-ground-after-being-retaken-by-myanmar-junta-troops.html|archive-date=March 7, 2024}}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် [[မော်လူးမြို့]]ကို [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|KIA]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|ABSDF]] လက်မှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar army launches offensive to retake Maw Luu from resistance |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-army-launches-offensive-to-retake-maw-luu-from-resistance/ |work=Myanmar Now |date=22 February 2024 |language=en}}</ref> တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနားလမ်းကို ပိတ်ဆို့ကာ အဆိုပါအရေးပါသောမြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Forces Seize Fourth Sagaing Town |author=Hein Htoo Zan |work=The Irrawaddy |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-forces-seize-fourth-sagaing-town.html |language=en |date=13 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231217155204/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-forces-seize-fourth-sagaing-town.html|archive-date=December 17, 2023}}</ref> မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကလေးမြို့ကို စစ်ကောင်စီဆန့်ကျင်ရေးတိုက်ခိုက်မှုများကို ခုခံကာကွယ်ရန် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုတွင် ကလေးမြို့နယ်၊ ကမ်းပါးနီကျေးရွာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance's 'Final Warning' to Junta Sparks Civilian Exodus in Kale Warzone |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=14 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315030445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistances-final-warning-to-junta-sparks-civilian-exodus-in-kale-warzone.html|archive-date=March 15, 2024}}</ref> စစ်ဆင်ရေးရှိလင့်ကစား မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ကလေးမြို့မြောက်ဘက်ရှိ ပျူစောထီးထိန်းချုပ်ထားသော ကျောင်းတိုက်ရွာကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Fighting near Kalay leaves at least 10 civilians dead |url=https://myanmar-now.org/en/news/fighting-near-kalay-leaves-at-least-10-civilians-dead/ |work=Myanmar Now |language=en |date=14 March 2024 |accessdate=24 May 2025 |archivedate=16 March 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250316182353/https://myanmar-now.org/en/news/fighting-near-kalay-leaves-at-least-10-civilians-dead/ }}</ref> စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်ထိုးစစ်များ စတင်နေချိန်တွင် မဟာမိတ်ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် [[ကနီမြို့|ကနီ]]ကို သိမ်းပိုက်ရန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် မြို့၏ ၈၀% ခန့်ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Fighters Poised to Capture Key Town in Sagaing Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-fighters-poised-to-capture-key-town-in-sagaing-region.html |work=The Irrawaddy |language=en |date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240308071445/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-resistance-fighters-poised-to-capture-key-town-in-sagaing-region.html|archive-date=March 8, 2024}}</ref> ၁၀ ရက်နီးပါး တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီ၏ အင်အားကြီးမားသော ခုခံမှုကြောင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များသည် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများကို လက်လျှော့ခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Battle for control of Kani ends with retreat by anti-regime forces |url=https://myanmar-now.org/en/news/battle-for-control-of-kani-ends-with-retreat-by-anti-regime-forces/ |work=Myanmar Now |language=en |date=15 March 2024 |accessdate=24 May 2025 |archivedate=15 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240315215029/https://myanmar-now.org/en/news/battle-for-control-of-kani-ends-with-retreat-by-anti-regime-forces/ }}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) သည် နေပြည်တော်ရှိ အဓိက တပ်မတော်ဌာနချုပ်ဖြစ်သော ဧလာလေတပ်စခန်းနှင့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၏ နေအိမ်ကို မကြုံစဖူး ဒရုန်းတိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒရုန်း ၃၀ နီးပါးကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များက ၇ စီးကို ပစ်ချခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar's military-ruled capital attacked by drones|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68730993|work=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|date=4 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404090621/https://www.bbc.com/news/world-asia-68730993|archive-date=April 4, 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Drones Target Junta Chief's Residence, Military HQ and Airbase in Naypyitaw|url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-drones-target-junta-chiefs-residence-military-hq-and-airbase-in-naypyitaw.html|work=The Irrawaddy |date=4 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240404145519/https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-drones-target-junta-chiefs-residence-military-hq-and-airbase-in-naypyitaw.html|archive-date=April 4, 2024}}</ref> ဒရုန်း ၁၃ စီးကို ပစ်ချခဲ့ပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှု သို့မဟုတ် ပစ္စည်းဥစ္စာပျက်စီးမှုမရှိကြောင်း [[မြဝတီရုပ်မြင်သံကြား]]က ပြောကြားခဲ့သည်။ NUG က တိုက်ခိုက်မှုသည် "အောင်မြင်မှု" ဖြစ်သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|date=2024-04-04|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/4/myanmar-opposition-launches-drone-attack-on-militarys-stronghold-capital|title=Myanmar anti-coup forces claim 'success' in Naypyidaw drone attack|work=Al Jazeera|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406031530/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/4/myanmar-opposition-launches-drone-attack-on-militarys-stronghold-capital|archive-date=April 6, 2024}}</ref> ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဒေသခံပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် ဧလာလေတပ်စခန်းကို နောက်ထပ်တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၂ ဦးကျော်ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance carries out second attack on Naypyitaw airbase in one week |url=https://myanmar-now.org/en/news/resistance-carries-out-second-attack-on-naypyitaw-airbase-in-one-week/ |work=Myanmar Now |date=12 April 2024 |accessdate=24 May 2025 |archivedate=14 May 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250514085728/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-carries-out-second-attack-on-naypyitaw-airbase-in-one-week/ }}</ref> ဧပြီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလက သိမ်းပိုက်ခဲ့သော [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ရွှေပြည်အေးမြို့]]ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် ပြန်လှန်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Battling to Retake Town near India Border From Civilian Govt |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-junta-battling-to-retake-town-near-india-border-from-civilian-govt.html |date=24 April 2024 |work=The Irrawaddy}}</ref> ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့တို့သည် စစ်ကိုင်းမြို့တော် မုံရွာအနီးရှိ စစ်ကောင်စီအခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance forces capture outpost, prisoners near Myanmar army's northwestern regional headquarters |url=https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ |date=14 June 2024 |work=Myanmar Now |accessdate=24 May 2025 |archivedate=19 September 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919002531/https://myanmar-now.org/en/news/resistance-forces-capture-outpost-prisoners-near-myanmar-armys-northwestern-regional-headquarters/ }}</ref> ဇွန်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် PDF အများအပြားပါဝင်သော ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့က [[ဘုတလင်မြို့]]ကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=It is said that 20 members of the Military Council were killed in the Battle of Butlin |url=https://bur.mizzima.com/2024/06/29/25807 |date=29 June 2024 |work=Mizzima |language=my}}</ref> ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် [[နေပြည်တော် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]သို့ ဒုံးကျည် ၂ စင်းပစ်လွှတ်ခဲ့ရာ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှုမရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite news |title=Myanmar junta opponents launch rocket attack on capital airport |url=https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-opponents-launch-rocket-attack-on-capital-airport/ |date=18 July 2024 |work=Myanmar Now |accessdate=24 May 2025 |archivedate=28 January 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250128123447/https://myanmar-now.org/en/news/myanmar-junta-opponents-launch-rocket-attack-on-capital-airport/ }}</ref> ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မြင်းခြံခရိုင် PDF က တောင်သာနှင့် နွားထိုးကြီးကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=PDF Groups Seize Guard Posts for Chinese Pipeline Facilities in Myanmar's Mandalay Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/pdf-groups-seize-guard-posts-for-chinese-pipeline-facilities-in-myanmars-mandalay-region.html |work=The Irrawaddy |date=12 August 2024}}</ref> နွားထိုးကြီးကို ခဏတာ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး မကြာမီတွင် စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် PDF က ဒီပဲယင်းကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် စစ်ကောင်စီ၏ ပြန်လှန်ထိုးစစ်ကြောင့် PDF သည် မြို့မှ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Why did the revolutionary forces withdraw after the capture of this city? |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy5rnkj81po |work=BBC |date=19 August 2024 |language=my}}</ref> ဩဂုတ်လလယ်ပိုင်းတွင် KIA နှင့် PDF တို့သည် [[အင်းတော်မြို့|အင်းတော်]]၊ [[ပင်လယ်ဘူးမြို့|ပင်လယ်ဘူး]]နှင့် [[ထီးချိုင့်မြို့]]တို့ကို ပူးပေါင်းထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Resistance Encircles Three Sagaing Towns Amid Junta Bombardment |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/myanmar-resistance-encircles-three-sagaing-towns-amid-junta-bombardment.html |work=The Irrawaddy |date=29 August 2024}}</ref> ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် အောက်တိုဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပင်လယ်ဘူးကို အပြည့်အဝသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်သား ၈၀၀ ခန့်ကို အနိုင်ယူခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance Hails Huge Blow for Myanmar Junta in Pinlebu |url=https://www.irrawaddy.com/in-person/interview/resistance-hails-huge-blow-for-myanmar-junta-in-pinlebu.html |work=The Irrawaddy |date=14 October 2024}}</ref> အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့၊ [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ နှစ်ပတ်လည်နေ့တွင် [[မောင်ဆောင်းခ]]က [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]] (BPLA) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အညာဒေသတွင် စစ်ဆင်ရေးများ စတင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=BPLA expands operations to upper Myanmar, marks progress on anniversary of Operation 1027 |url=https://eng.mizzima.com/2024/10/30/15692 |work=Mizzima |date=30 October 2024}}</ref> နိုဝင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မြန်မာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်နှင့် အခြား PDF များစွာသည် ပုလဲမြို့ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မြို့၏ နေရာအတော်များများကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ ပြန်လှန်ထိုးစစ်ကြောင့် ၎င်းတို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Outnumbered and Outgunned Resistance Abandons Sagaing Town |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/outnumbered-and-outgunned-resistance-abandons-sagaing-town.html |work=The Irrawaddy |date=18 November 2024}}</ref> နိုဝင်ဘာ ၂၁ ရက်နေ့က ငဖဲမြို့နယ်၊ အမ်း-ပဒါန်းလမ်းမပေါ်တွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ရာ [[လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု]] က ဂုတ်ကြီးရွာအရှေ့ဘက်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၄၀ ကို ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့က ပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့က ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို သတ်ဖြတ်ပြီး ၁၀ ဦးကို ဒဏ်ရာရရှိစေခဲ့ကြောင်းလည်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေသခံခုခံတော်လှန်ရေးအဖွဲ့များအနက် တစ်ခုဖြစ်သော ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ - အရှို (CDF-Asho) က နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် တနင်္လာနေ့ နံနက် ၆ နာရီခန့်တွင် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ငဖဲမြို့နယ်၊ အမ်း-ပဒန်းလမ်းမပိုင်းတွင် လုံခြုံရေးတာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀ ကို ချုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၄ ဦး သေဆုံးပြီး အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကာ စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများနှင့် ပစ္စည်းအချို့ကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Resistance, Myanmar Junta Forces Clash on Rakhine-Magwe Border |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/resistance-myanmar-junta-forces-clash-on-rakhine-magwe-border.html |work=The Irrawaddy |date=26 November 2024}}</ref> ===၂၀၂၅=== ဇန်နဝါရီ ၁၁ ရက်နေ့မှစ၍ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) နှင့် မဟာမိတ်များသည် ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသော မကွေးတိုင်းဒေသကြီးကို ဆက်သွယ်ထားသည့် အမ်း-ပဒန်းလမ်းမပေါ်ရှိ လက်နက်ကြီးတပ်စခန်းကို စောင့်ကြပ်နေသည့် မြန်မာစစ်ကောင်စီ၏ ကင်းစခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ဒေသခံသတင်းရင်းမြစ်များက ပြောကြားခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီ ၁၁ ရက် စနေနေ့တွင် မကွေးတိုင်း [[ငဖဲမြို့နယ်]]၊ [[ပဒါန်းရွာ၊ ငဖဲမြို့နယ်|ပဒါန်း]]မှ ၃၂ ကီလိုမီတာအကွာရှိ ဂုတ်ကြီးအနီး ရခိုင်တောင်ပေါ်ကျေးရွာနှစ်ရွာရှိ ကင်းစခန်းများတွင် တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ လူထုတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်အင်အားစု-မကွေးအဖွဲ့က ဂုတ်ကြီးရွာအနီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၁၀၀ ခန့် ပါဝင်သော စစ်ကောင်စီယာဉ် ၅ စီးကို အဝေးထိန်းမိုင်းများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၁၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Arakan Army Attacking Myanmar Junta Outposts at Gateway to Magwe Region |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-attacking-myanmar-junta-outposts-at-gateway-to-magwe-region.html |work=The Irrawaddy |date=14 January 2025}}</ref> {{main|ကသာမြို့နယ် စစ်ဆင်ရေး}} ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြန်မာစစ်ကောင်စီသည် [[ကသာမြို့နယ်]]ရှိ ကျေးလက်ဒေသအချို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရန် [[ကသာမြို့နယ် စစ်ဆင်ရေး|စစ်ဆင်ရေးတစ်ခု]] စတင်ခဲ့သည်။ ကသာမြို့မှ ခြေလျင်တပ်ရင်း ၃၀၉ မှ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များသည် မြို့နယ်ကျေးလက်ဒေသများရှိ ခုခံတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ကသာ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ပြင်းထန်သော အနိုင်ယူမှုကို ခံစားခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=Fierce Fighting Outside Katha Town in Sagaing Region |url=https://www.bnionline.net/en/news/fierce-fighting-outside-katha-town-sagaing-region |work=Burma News International |date=18 March 2025}}</ref> ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၁၁ ရက်တွင် [[စစ်ကိုင်းမြို့နယ်]]၊ [[လင်းတလူးရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|လင်းတလူးကျေးရွာ]]ရှိ စစ်ရှောင်အများစုနေထိုင်သည့် ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်ကောင်စီလေတပ်က ဂျက်တိုက်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ ၃၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးကာ ၂၀ ခန့် အပြင်းအထန်ဒဏ်ရာ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://bur.mizzima.com/2025/07/11/61724|title=စစ်ကိုင်းမြို့နယ် လင်းတလူးကျေးရွာ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရမှုတွင် ဒေသခံ ၃၀ ထက်မနည်းသေဆုံး|accessdate=11 July 2025|publisher=Mizzima}}</ref> === ၂၀၂၆ === * ၃၀ ဧပြီ - [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်များက သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည့် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[အင်းတော်မြို့]]အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်ကြောင်း တပ်မတော်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-01 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဟာ မိတ်ဆွေဟောင်းလို့ တရုတ်ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1k279vw387t |access-date=2026-05-01 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၄ မေ - မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံခရိုင်၊ တောင်သာမြို့နယ်အတွင်း၌ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (PDF) ဝင်များလိုက်ပါလာသည့် ယာဉ်အား ရွှေစည်ကြီးကျေးရွာမှ သံဘိုရွာဘက်သို့ မောင်းနှင်လာစဉ် စစ်တပ်နှင့် ပြည်သူ့စစ် ပူးပေါင်းအဖွဲ့က တောင်သာမြို့နယ်၊ သံဘိုရွာမကျေးရွာအနီးတွင် ကင်းပုန်းဝပ်၍ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-04 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မေ ၄ ရက်- အိန္ဒိယ ရေတပ်အကြီးအကဲ မြန်မာရောက်ပြီး မြန်မာရေတပ်ကို စစ်ဘက်သုံးပစ္စည်းတွေပေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c9q37d9x5lzt |access-date=2026-05-04 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၅ မေ - ** တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သော အင်းတော်မြို့၏ မြို့နယ်ခွဲဖြစ်သည့် [[မော်လူးမြို့]]ကို မြန်မာစစ်တပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မေ ၅ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်မှာ လက်နက်ကိုင်တပ်တွေ မရှိရေး နေပြည်တော်နဲ့ ဒေလီဆွေးနွေး|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm2p15nvdm6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-05|access-date=2026-05-05|language=my}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဝက်လက်မြို့နယ်]]၏ အရှေ့မြောက်ခြမ်းရှိ စခန်းသာရွာအနီးတစ်ဝိုက်ကို စစ်လေတပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့ ညသန်းခေါင်ကျော်အချိန်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သုံးကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ရာ အရပ်သား သုံးဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-06 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့တွေ့ခွင့်ပေးဖို့ နေပြည်တော်ကို အာဆီယံဥက္ကဋ္ဌ ဖိလစ်ပိုင်တောင်းဆို -၂၀၂၆ မေလ ၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgzlyqqy81t |access-date=2026-05-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> * ၆ မေ - မတ္တရာ၊ သပိတ်ကျင်း၊ တကောင်း၊ ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ အင်းတော်နှင့် မော်လူးတို့ကို စစ်တပ်က ပြီးခဲ့သည့် လများအတွင်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေး-မတ္တရာ-သပိတ်ကျင်း-တကောင်း-ထီးချိုင့်-ကသာ-အင်းတော်-မော်လူး-နန့်စီးအောင်-မိုးညှင်း-မိုးကောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်အား အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဖွင့်လှစ်လိုက်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများမှ ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-05-07 |title=၂၀၂၆ မေ၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်တပ်ကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3r2n458gw2t |access-date=2026-05-07 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် နေရာများအား ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မန္တလေး - မတ္တရာ - သပိတ်ကျင်း-တကောင်း- ထီးချိုင့် - ကသာ - အင်းတော် - မော်လူး - နန့်စီးအောင် - မိုးညှင်း - မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82465 |access-date=2026-05-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၁၈ မေ - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]ရှိ မုံရွာ-ရေဦး အဝေးပြေးလမ်းမကြီးဘေးတွင် တည်ရှိသော [[စိုင်ပြင်မြို့]]ကို "Operation OTT" စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF)၊ အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနက သတင်းထုတ်ပြန်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - လွတ်လပ်ရေးနှစ် ၂၅၀ ပြည့် အိမ်ဖြူတော် UFC ပွဲမှာ မြန်မာဖိုက်တာ ဗန် ပါဝင် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgrp1972qent |access-date=2026-05-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု]]: စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ကလေးခရိုင်၊ မင်းကင်းမြို့နယ်တွင် NUG လက်အောက်ခံ ပသုံးလုံးအဖွဲ့နှင့် ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် (SRF) တို့ ပွတ်တိုက်မှုဖြစ်ပွားလျက်ရှိရာ SRF ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်းအား မေ ၂၆ ရက်တွင် ပစ်ခတ်ဖမ်းဆီးခဲ့ကြောင်း SRF က ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၂၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - မိုဒီ ဖိတ်တဲ့ ဦးမင်းအောင်လှိုင်ရဲ့ အိန္ဒိယ ခရီးမှာ ဘာတွေဆွေးနွေးမလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clypeqn1np1t |access-date=2026-05-29 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၈ ဇွန် - အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်းရှိ [[တမူးမြို့|တမူး]]နှင့် [[ခမ်းပါတ်မြို့|ခမ်းပတ်မြို့]]များအကြားတွင် တည်ရှိသော [[နန်းမွန်းတားရွာ၊ တမူးမြို့နယ်|နန်းမွန်းတားရွာ]]အား စစ်တပ်က သိမ်းယူလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-08 |title=ဇွန် ၈ ရက် ၂၀၂၆ - အားပြင်းငလျင်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်မှာ အဆောက်အအုံတွေပြိုကျ၊ ဆူနာမီဘေးရှောင်ရန်သတိပေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2jkdpx3qxt |access-date=2026-06-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ထိခိုက်မှုများ == Data for Myanmar သုတေသနအဖွဲ့၏ အဆိုအရ အညာဒေသရှိ အရပ်သားနေအိမ် ၅၇,၁၈၃ လုံးကျော်ကို စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များက မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့ရာ ၎င်းသည် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မီးရှို့ခံရသော အရပ်သားနေအိမ်စုစုပေါင်း၏ ၉၄% ရှိကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite news |date=10 April 2023 |title=Traditional Rituals on Hold as Junta Troops Ravage Myanmar's Buddhist Heartland |url=https://www.irrawaddy.com/features/traditional-rituals-on-hold-as-junta-troops-ravage-myanmars-buddhist-heartland.html |access-date=2024-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406111647/https://www.irrawaddy.com/features/traditional-rituals-on-hold-as-junta-troops-ravage-myanmars-buddhist-heartland.html|archive-date=6 April 2024}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် နိုင်ငံတော်မှ ကျူးလွန်သည့် အကြမ်းဖက်မှုများ၊ အပူချိန်မြင့်တက်လာခြင်း၊ ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါနှင့် သီးနှံအထွက်နှုန်းများ သိသိသာသာ ဆိုးရွားလာခြင်းတို့ကြောင့် အညာဒေသတွင် နေထိုင်သူများ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite news |last=Duncan |first=Kiana |date=21 July 2022 |title=Coup, Covid, climate: the triple threat chasing citizens from Myanmar's rice bowl |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jul/21/coup-covid-climate-the-triple-threat-chasing-citizens-from-myanmars-rice-bowl |access-date=7 January 2024 |work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823134448/https://www.theguardian.com/world/2022/jul/21/coup-covid-climate-the-triple-threat-chasing-citizens-from-myanmars-rice-bowl|archive-date=23 August 2023}}</ref> === ၂၀၂၆ === * မေ ၂၃ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အထက်ပိုင်း၊ [[ကသာမြို့နယ်]]၊ ကသာ-အင်းတော်လမ်းပိုင်းရှိ [[နလယ်အင်းရွာ၊ ကသာမြို့နယ်|နလယ်အင်းရွာ]]အနီးသို့ လက်နက်ကြီးကျည် ကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ၇ လအရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် စစ်ရှောင် သုံးဦး သေဆုံးပြီး ငါးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-24 |title=မေ ၂၄ ရက်သတင်းအနှစ်ချုပ်- ကသာမြို့နယ်မှာ လက်နက်ကြီးကျည်ထိမှန်လို့ ၇ လသားကလေးအပါအဝင် စစ်ရှောင် ၃ ဦး သေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c5y0wqyekp0o |access-date=2026-05-24 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** [[ချင်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းရှိ မတူပီ၊ မင်းတပ်နှင့် ကန်ပက်လက်စသည့် မြို့များကို စစ်တပ်က ၁၀ ရက်အတွင်း ၂၅ ကြိမ် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ရက်သားကလေးတစ်ဦး အပါအဝင် လူနှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ချင်းပြည်သူ့အစည်းအရုံး / ချင်းပြည်သူ့တပ်မတော် (CPU/CPA) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ချင်းတောင်ပိုင်းမြို့များကို ဗုံးအဆက်မပြတ်ကြဲ၊ ရက်သားကလေးငယ် အပါအဝင် ၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/794982 |access-date=2026-05-24 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * မေ ၂၇ - [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး|စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[ရွှေဘိုမြို့နယ်]] အား တိုက်ပွဲမရှိဘဲ စစ်တပ်က မေလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဂျိုင်ရိုကော့ပတာ (FPV ဒရုန်း) နှင့် အသေခံဒရုန်းများ အသုံးပြု၍ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဒေသခံ သုံးဦး သေဆုံးပြီး နှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဒေသခံများက ပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |title=ရွှေဘိုတွင် စစ်တပ်ဗုံးကြဲသဖြင့် ဒေသခံ ၃ ဦး သေဆုံး၊ ၂ ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/195486 |access-date=2026-05-31 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * ဇွန် ၁ - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[ခင်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[စည်ပုတ္တရာရွာ၊ ခင်ဦးမြို့နယ်|စည်ပုတ္တရာရွာ]]အား စစ်တပ်က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ပြည်သူ နှစ်ဦး သေဆုံးပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်း ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ခင်ဦးမြို့နယ်၌ စစ်တပ် ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၂ ဦး သေဆုံးပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်း ပျက်စီး |url=https://burmese.dvb.no/post/459008 |access-date=2026-06-03 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * [[ပုဂံ]]တစ်ဖက်ကမ်းတွင်ရှိသော [[မြစ်ခြေမြို့]]နှင့် ၎င်း၏အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျေးရွာများသို့ စစ်တပ်၏ စစ်ကြောင်းဝင်ရောက်မှုကြောင့် အရပ်သား ၂၀ ခန့် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရကြောင်း ပခုက္ကူမြို့နယ် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားရေးနှင့် ဘေးအန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ခံက ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-05 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန် ၅ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် - စစ်အုပ်ချုပ်ရေးသက်တမ်းတိုးဖို့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်မှာ အဆိုတင် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c93x3k570ggt |access-date=2026-06-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ဇွန် ၆ - [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေးတိုင်း]]၊ [[မလှိုင်မြို့နယ်]]တွင် စစ်တပ်၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျောင်းမှ ပြန်လာနေသည့် ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူ ၃ ဦးအပါအဝင် အရပ်သား ၅ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး လူ ၁၅ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မလှိုင်တွင် စစ်အုပ်စုတပ်၏ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျောင်းသူ၊ ကျောင်းသား ၃ ဦးအပါအဝင် ၅ ဦးသေဆုံး |url=https://bur.mizzima.com/2026/06/06/92468 |url-status=live |access-date=7 June 2026 |website=Mizzima}}</ref> * ၁၀ ဇွန် - စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မြောင်မြို့နယ်]]၊ [[ပေါက်တော (အနောက်)ရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ပေါက်တောအနောက်ရွာ]]အား စစ်အာဏာရှင်တပ်က ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့ နံနက် ၉ နာရီခွဲခန့်တွင် လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပြည်သူ သုံးဦး သေဆုံးပြီး ခုနစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြောင်မြို့နယ်၌ စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/964380 |access-date=2026-06-14 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[ချင်း စစ်မြေပြင်]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃-လက်ရှိ)]] == ကိုးကား == {{reflist}} == ကျမ်းကိုး == * {{Cite web |title=One Year On: The Momentum of Myanmar's Armed Rebellion |url=https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/ASIA_220519_1YearOn-BRIEF_V1r2.pdf |publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|author=Ye Myo Hein|date=May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402005630/https://www.wilsoncenter.org/sites/default/files/media/uploads/documents/ASIA_220519_1YearOn-BRIEF_V1r2.pdf|archive-date=2 April 2024}} [[Category:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ စစ်ဆင်ရေးများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] 24m5xp6uh6dbhld2quoi2pyjn42jptm 0 270543 1038188 1034515 2026-06-14T06:48:27Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-နှုတ်ထွက် +နုတ်ထွက်) 1038188 wikitext text/x-wiki {{Short description|Armed resistance organization in Myanmar}} {{Infobox militant organization | name = National Liberation Army | logo = [[File:Myanmar National Liberation Army.svg|frameless]] | caption = | native_name = အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် | native_name_lang = my | other_name = | leader = | foundation = {{Start date|2023|03|05|df=yes}} | dates = ၂၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၁ – လက်ရှိ | allegiance = [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ]] (NUG) | branch = [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) | leader = ကိုဇီးကွက်<br />(စစ်ကြောင်းမှူး) | type = တပ်ရင်းများအဖြစ် ကူးပြောင်း (၂၀၂၆ မတ် ၂၀) | headquarters = [[တမူးခရိုင်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | area = အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ | status = ၂၀၂၆ မတ် ၂၀ တွင် PDF တပ်ရင်းများအဖြစ် ကူးပြောင်းရပ်တည် | formation = ၂၀၂၁ ဩဂုတ် ၂၃ (MFA အဖြစ်)<br />၂၀၂၃ မတ် ၅ (NLA အဖြစ်) | allies = * {{flagicon image|Flag of Chin State.svg}} [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] | opponents = * {{flagdeco|Myanmar|military}} [[တပ်မတော်]] ** {{army|MYA}} *** {{flagicon image|Mm-north-western-rmc.svg}} [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] *** {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] *** {{flagicon image|Flag of Myanmar.svg}} [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]<ref name=tamubor/> '''ဒေသတွင်း ပြိုင်ဘက်များ''' * {{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.png}} [[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်]]<ref name=tamubor/> | battles = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] * ဥဩစစ်ဆင်ရေး * [[ဖလမ်း]]တိုက်ပွဲ | flag = | website = | module = }} '''အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်''' ({{langx|en|National Liberation Army}}; အတိုကောက် '''NLA''') သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တမူးခရိုင်ရှိ လက်နက်ကိုင် ခုခံရေးအဖွဲ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="bni">{{Cite web |title = NLA raids Boatkan Police Station in Sagaing Region, seizes large cache of weapons and ammunition |url = https://www.bnionline.net/en/news/nla-raids-boatkan-police-station-sagaing-region-seizes-large-cache-weapons-and-ammunition |website = Burma News International |date = 27 March 2023 |access-date = 20 April 2024 |language = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20230417214310/https://www.bnionline.net/en/news/nla-raids-boatkan-police-station-sagaing-region-seizes-large-cache-weapons-and-ammunition |archive-date = 17 April 2023 }}</ref><ref name="tamubor">{{Cite web |title = Junta launches major ground, air attack on PDF base near India border |url = https://myanmar-now.org/en/news/junta-launches-major-ground-air-attack-on-pdf-base-near-india-border/ |website = Myanmar Now |date = 27 March 2023 |access-date = 10 January 2023 |language = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20230327123042/https://myanmar-now.org/en/news/junta-launches-major-ground-air-attack-on-pdf-base-near-india-border/ |archive-date = 27 March 2023 }}</ref> ၎င်းအဖွဲ့ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် '''Myanmar Federal Army (MFA)''' အမည်ဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ပထမဆုံးသော တိုက်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ၏ တပ်ရင်းများအဖြစ် ကူးပြောင်းရပ်တည်ခဲ့ပြီး အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၏ ကွပ်ကဲမှုကို တရားဝင် ခံယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://yktnews.com/2026/03/246108/|title=စစ်ကိုင်း၊ တမူးအခြေစိုက် အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် (NLA) က PDF တပ်ရင်းများအဖြစ် NUG ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကွပ်ကဲမှုကို ခံယူ|work=|access-date=|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ယခင်က [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] တမူး ကဘော် တပ်ရင်း အမှတ် ၃ အနေဖြင့် ရှိခဲ့ပြီး၊၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ (၂၃) ရက်နေ့တွင် Myanmar Federal Army (MFA) နာမည်ဖြင့် ပထမဆုံးတိုက်ပွဲ ဝင်ခဲ့သည်။ထို့နောက် အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် (National Liberation Army-NLA) အဖြစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၅) ရက်နေ့တွင် စတင်ပြောင်းလဲ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တမူး PDF တပ်ရင်း အမှတ် (၃) က အမည်ပြောင်းပြီး သီးခြားရပ်တည် |trans-title=Tamu PDF becomes independent and changes its name |url=https://myanmar-now.org/mm/news/14154/ |website=Myanmar Now |date=27 March 2023 |access-date=21 April 2024 |language=my |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407062728/https://myanmar-now.org/mm/news/14154/ |archive-date=7 April 2023}}</ref>မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဥဩစစ်ဆင်ရေးကို စတင်ခဲ့ပြီး ဘုတ်ကမ်းရွာရှိ ရဲစခန်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ လက်နက်နှင့် ခဲယမ်းအများအပြား သိမ်းဆည်းရရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်သည် [[ဖလမ်းတိုက်ပွဲ]]တွင်လည်း ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အဖွဲ့ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title = Chin Brotherhood (CB) announces that the entire Falam Township has become a military council-free area |url = https://chinworld.org/2025/04/chin-brotherhood-cb-announces-that-the-entire-falam-township-has-become-a-military-council-free-area/ |website = Chin World |date = April 2025 |access-date = 22 April 2025 |language = en |archive-url = https://archive.today/20250422195751/https://chinworld.org/2025/04/chin-brotherhood-cb-announces-that-the-entire-falam-township-has-become-a-military-council-free-area/ |archive-date = 22 April 2025 }}</ref> === ထင်ရှားဖြစ်ရပ် === {{main|၂၀၂၆ အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် (NLA) ခေါင်းဆောင် '''ကိုဇီးကွက်''' အပါအဝင် ရဲဘော် ၉ ဦးကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG)၊ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး လက်နက်များ သိမ်းဆည်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။၎င်းဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ [[နွေဦးတော်လှန်ရေး မဟာမိတ် တပ်ပေါင်းစု|နွေဦးတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု]] (SRA) အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သော [[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်|ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (BPLA) ခေါင်းဆောင် [[မောင်ဆောင်းခ]] နှင့် SRA ဦးဆောင်ကော်မတီဝင် [[မင်းဟန်ထက်|ကိုမင်းဟန်ထက်]] တို့က MOD စစ်ရုံးချုပ်နှင့် တိုက်ရိုက်ညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=SRA အဖွဲ့ဝင် ရဲဘော်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု NUG နှင့် ညှိနှိုင်းနေ |url=https://burmese.dvb.no/post/749291 |access-date=2026-03-29 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ဖမ်းဆီးခံရသူများအနက် ရဲဘော် ၄ ဦးမှာ အစောပိုင်းတွင် ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းဆောင် ကိုဇီးကွက် အပါအဝင် ကျန်ရှိသည့် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၅ ဦးကို မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်ပြီးနောက် NLA သည် ၎င်းတို့ ပါဝင်ခဲ့သည့် SRA မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစုမှ နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး၊ ၅ ရက်အကြာဖြစ်သော ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် NUG ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်သို့ တရားဝင် ဝင်ရောက်ပူးပေါင်းကာ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်'''(PDF)''' ၏ တပ်ရင်းများအဖြစ်သို့ အသွင်ကူးပြောင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-26 |title=SRA တပ်ပေါင်းစုက NLA နုတ်ထွက်ပြီး NUG လက်အောက်ကို ဝင်ရောက် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/sra-%e1%80%90%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%95%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%85%e1%80%af%e1%80%80-nla-%e1%80%94%e1%80%be%e1%80%af%e1%80%90%e1%80%ba%e1%80%91%e1%80%bd%e1%80%80%e1%80%ba/ |access-date=2026-03-29 |language=en-US}}</ref> == အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရနှင့် ပူးပေါင်းခြင်း == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော် (NLA) သည် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG)၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ၏ တပ်ရင်းများအဖြစ် တရားဝင် ကူးပြောင်းရပ်တည်ခဲ့သည်။ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၏ ကွပ်ကဲမှုကို ခံယူသည့် အဆိုပါ အခမ်းအနားသို့ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးချုပ်ရုံးဝန်ကြီး [[ဇော်ဝေစိုး|ဒေါက်တာဇော်ဝေစိုး]] ကိုယ်တိုင် တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊NLA တပ်ဖွဲ့ဝင်များအား PDF လက်မောင်းတံဆိပ်များ အပ်နှင်းတပ်ဆင်ပေးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/27/152413/|title=တမူးဒေသအခြေစိုက် NLAတပ်က NUGရဲ့ PDFတပ်ရင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲ|work=လူထုနွေဦး|access-date=၂၉ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း ဖွဲ့စည်းသည့် တော်လှန်ရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့များ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] 6kwb2upd5pcgghuq4a2g38dngonybjn 0 272016 1038063 1028432 2026-06-14T02:35:09Z Chenzeyan29 141880 [[ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ]] စာမျက်နှာကို [[ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ]] သို့ Chenzeyan29က ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား 1028432 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချမ်းနွယ်''' (Burmo-Qiangic) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ]]၏ ကိုင်းခွဲတစ်ခုအဖြစ် ယူဆရသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ဤအယူအဆကို ဒေးဗစ် ဘရက်ဒလေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် မာတီဆော့ဖ် (James Matisoff) ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက တင်ပြခဲ့ကြသည်။ <ref name="Thurgood2003">Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[ချမ်းလူမျိုး|ချမ်းနွယ်စု]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> ==ပါဝင်သောဘာသာစကားအုပ်စုများ== Burma–Qiangic သည် မူလအားဖြင့် အောက်ပါ ဘာသာစကားအုပ်စု ၂ခု ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁။ Burmish (ဗမာအုပ်စုဝင်) •[[မြန်မာဘာသာစကား|Burmese]] (မြန်မာ/ဗမာစကား) •[[အာချန်ဘာသာစကား|Achang]] (အာချန်/မိုင်းသား) •[[အာခါလူမျိုး|Hani]] (အာခါ) •[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|Loloish]] (ယီ) •စသည်… ၂။ Qiangic •Qiang (Tibetan Plateau မှ) •Pumi •Muya •Ersu •Namuyi •Nuosu (some view it as Loloish, others Qiangic) •Lizu (Liangshan) == သဒ္ဒါဆိုင်ရာဆက်စပ်မှုများ == Burma–Qiangic လျှောက်ထားမှုမှာ syntax (သဒ္ဒါ), phonology (အသံဗေဒ) နှင့် morphology (ပုံသဏ္ဌာန်ဗေဒ) အခြေခံထားသည်။ အချို့သောရုပ်သံပုံစံတူမှုများမှာ - '''(၁) Verb agreement system:''' * Burmese နှင့် Qiangic ဘာသာစကားအချို့တွင် verb stem alternation (e.g. volitional vs non-volitional) တွေ့ရသည်။ '''(၂)''' '''Directional verb morphology:''' * Lolo-Burmese, Qiangic နှစ်ဖက်လုံးတွင် directional particles (သွား၊လာ၊ဆင်း၊တက် စသည်) ကို verb နောက်တွင်တပ်ပြီး meaning ပြောင်းသည်။ '''(၃) SOV word order(စာကြောင်းတည်ဆောက်ပုံ[ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ])''' '''(Subject–Object–Verb):''' * နှစ်ဖက်လုံးတွင် SOV structure အများဆုံး တွေ့ရသည်။ '''(၄) Tonal systems''' '''(နိမ့်မြင့်သံ/တက်ကျသံ):''' * Burmese, Yi, Qiangic တို့တွင် tone ရှိသည်။ Tone တည်ဆောက်ပုံက မတူညီနိုင်သော်လည်း တူညီသော phonological drift (အသံသက်တမ်းတူဖွဲ့စည်းမှု) တွေ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] b5ahksile3qj1rtaqeab3knyy3z5h57 1038065 1038063 2026-06-14T02:39:39Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038065 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[ချမ်းလူမျိုး|ချမ်းနွယ်စု]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> #လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch) ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ #ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch) တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> ==ပါဝင်သောဘာသာစကားအုပ်စုများ== Burma–Qiangic သည် မူလအားဖြင့် အောက်ပါ ဘာသာစကားအုပ်စု ၂ခု ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁။ Burmish (ဗမာအုပ်စုဝင်) •[[မြန်မာဘာသာစကား|Burmese]] (မြန်မာ/ဗမာစကား) •[[အာချန်ဘာသာစကား|Achang]] (အာချန်/မိုင်းသား) •[[အာခါလူမျိုး|Hani]] (အာခါ) •[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|Loloish]] (ယီ) •စသည်… ၂။ Qiangic •Qiang (Tibetan Plateau မှ) •Pumi •Muya •Ersu •Namuyi •Nuosu (some view it as Loloish, others Qiangic) •Lizu (Liangshan) == သဒ္ဒါဆိုင်ရာဆက်စပ်မှုများ == Burma–Qiangic လျှောက်ထားမှုမှာ syntax (သဒ္ဒါ), phonology (အသံဗေဒ) နှင့် morphology (ပုံသဏ္ဌာန်ဗေဒ) အခြေခံထားသည်။ အချို့သောရုပ်သံပုံစံတူမှုများမှာ - '''(၁) Verb agreement system:''' * Burmese နှင့် Qiangic ဘာသာစကားအချို့တွင် verb stem alternation (e.g. volitional vs non-volitional) တွေ့ရသည်။ '''(၂)''' '''Directional verb morphology:''' * Lolo-Burmese, Qiangic နှစ်ဖက်လုံးတွင် directional particles (သွား၊လာ၊ဆင်း၊တက် စသည်) ကို verb နောက်တွင်တပ်ပြီး meaning ပြောင်းသည်။ '''(၃) SOV word order(စာကြောင်းတည်ဆောက်ပုံ[ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ])''' '''(Subject–Object–Verb):''' * နှစ်ဖက်လုံးတွင် SOV structure အများဆုံး တွေ့ရသည်။ '''(၄) Tonal systems''' '''(နိမ့်မြင့်သံ/တက်ကျသံ):''' * Burmese, Yi, Qiangic တို့တွင် tone ရှိသည်။ Tone တည်ဆောက်ပုံက မတူညီနိုင်သော်လည်း တူညီသော phonological drift (အသံသက်တမ်းတူဖွဲ့စည်းမှု) တွေ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] ha716vwb45tr0j7ciwjh4p8oyf2dfw5 1038066 1038065 2026-06-14T02:42:23Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038066 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> #လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch) ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ #ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch) တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> ==ပါဝင်သောဘာသာစကားအုပ်စုများ== Burma–Qiangic သည် မူလအားဖြင့် အောက်ပါ ဘာသာစကားအုပ်စု ၂ခု ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁။ Burmish (ဗမာအုပ်စုဝင်) •[[မြန်မာဘာသာစကား|Burmese]] (မြန်မာ/ဗမာစကား) •[[အာချန်ဘာသာစကား|Achang]] (အာချန်/မိုင်းသား) •[[အာခါလူမျိုး|Hani]] (အာခါ) •[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|Loloish]] (ယီ) •စသည်… ၂။ Qiangic •Qiang (Tibetan Plateau မှ) •Pumi •Muya •Ersu •Namuyi •Nuosu (some view it as Loloish, others Qiangic) •Lizu (Liangshan) == သဒ္ဒါဆိုင်ရာဆက်စပ်မှုများ == Burma–Qiangic လျှောက်ထားမှုမှာ syntax (သဒ္ဒါ), phonology (အသံဗေဒ) နှင့် morphology (ပုံသဏ္ဌာန်ဗေဒ) အခြေခံထားသည်။ အချို့သောရုပ်သံပုံစံတူမှုများမှာ - '''(၁) Verb agreement system:''' * Burmese နှင့် Qiangic ဘာသာစကားအချို့တွင် verb stem alternation (e.g. volitional vs non-volitional) တွေ့ရသည်။ '''(၂)''' '''Directional verb morphology:''' * Lolo-Burmese, Qiangic နှစ်ဖက်လုံးတွင် directional particles (သွား၊လာ၊ဆင်း၊တက် စသည်) ကို verb နောက်တွင်တပ်ပြီး meaning ပြောင်းသည်။ '''(၃) SOV word order(စာကြောင်းတည်ဆောက်ပုံ[ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ])''' '''(Subject–Object–Verb):''' * နှစ်ဖက်လုံးတွင် SOV structure အများဆုံး တွေ့ရသည်။ '''(၄) Tonal systems''' '''(နိမ့်မြင့်သံ/တက်ကျသံ):''' * Burmese, Yi, Qiangic တို့တွင် tone ရှိသည်။ Tone တည်ဆောက်ပုံက မတူညီနိုင်သော်လည်း တူညီသော phonological drift (အသံသက်တမ်းတူဖွဲ့စည်းမှု) တွေ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] 35faiibmajhxy883qgucfc2f46xwkmy 1038067 1038066 2026-06-14T02:43:52Z Chenzeyan29 141880 /* အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ */ 1038067 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> ==ပါဝင်သောဘာသာစကားအုပ်စုများ== Burma–Qiangic သည် မူလအားဖြင့် အောက်ပါ ဘာသာစကားအုပ်စု ၂ခု ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၁။ Burmish (ဗမာအုပ်စုဝင်) •[[မြန်မာဘာသာစကား|Burmese]] (မြန်မာ/ဗမာစကား) •[[အာချန်ဘာသာစကား|Achang]] (အာချန်/မိုင်းသား) •[[အာခါလူမျိုး|Hani]] (အာခါ) •[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|Loloish]] (ယီ) •စသည်… ၂။ Qiangic •Qiang (Tibetan Plateau မှ) •Pumi •Muya •Ersu •Namuyi •Nuosu (some view it as Loloish, others Qiangic) •Lizu (Liangshan) == သဒ္ဒါဆိုင်ရာဆက်စပ်မှုများ == Burma–Qiangic လျှောက်ထားမှုမှာ syntax (သဒ္ဒါ), phonology (အသံဗေဒ) နှင့် morphology (ပုံသဏ္ဌာန်ဗေဒ) အခြေခံထားသည်။ အချို့သောရုပ်သံပုံစံတူမှုများမှာ - '''(၁) Verb agreement system:''' * Burmese နှင့် Qiangic ဘာသာစကားအချို့တွင် verb stem alternation (e.g. volitional vs non-volitional) တွေ့ရသည်။ '''(၂)''' '''Directional verb morphology:''' * Lolo-Burmese, Qiangic နှစ်ဖက်လုံးတွင် directional particles (သွား၊လာ၊ဆင်း၊တက် စသည်) ကို verb နောက်တွင်တပ်ပြီး meaning ပြောင်းသည်။ '''(၃) SOV word order(စာကြောင်းတည်ဆောက်ပုံ[ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ])''' '''(Subject–Object–Verb):''' * နှစ်ဖက်လုံးတွင် SOV structure အများဆုံး တွေ့ရသည်။ '''(၄) Tonal systems''' '''(နိမ့်မြင့်သံ/တက်ကျသံ):''' * Burmese, Yi, Qiangic တို့တွင် tone ရှိသည်။ Tone တည်ဆောက်ပုံက မတူညီနိုင်သော်လည်း တူညီသော phonological drift (အသံသက်တမ်းတူဖွဲ့စည်းမှု) တွေ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] qvrdwcsgd3vt4zzhiyct9xyl074ou43 1038068 1038067 2026-06-14T02:44:48Z Chenzeyan29 141880 1038068 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] m4u34f7b6j62q56kz0mkgm3it0cuswu 1038071 1038068 2026-06-14T02:48:51Z Chenzeyan29 141880 1038071 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဘက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဘက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဘက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဘက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "ဗမာ-လိုလိုနွယ်စု (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦးဗမာ-လိုလို (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဘက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဘက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဘက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဘက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဘက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] qb3hu1ypefbdhjm34kl4p0kpx69ce15 1038072 1038071 2026-06-14T02:49:52Z Chenzeyan29 141880 /* သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ */ 1038072 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "ဗမာ-လိုလိုနွယ်စု (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦးဗမာ-လိုလို (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] nspyeajm1eg3jdfqg9pcvhveblef44n 1038073 1038072 2026-06-14T02:51:01Z Chenzeyan29 141880 /* အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ */ 1038073 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း [[ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒပညာ]]ရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]များနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "ဗမာ-လိုလိုနွယ်စု (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦးဗမာ-လိုလို (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] 7eaendpnzihjb5za18ku80um58kzn4c 1038074 1038073 2026-06-14T02:51:18Z Chenzeyan29 141880 /* အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ */ 1038074 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း [[ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒပညာ]]ရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "ဗမာ-လိုလိုနွယ်စု (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦးဗမာ-လိုလို (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] jt5edzg4kg6ue65do248x0qssiqcd30 1038075 1038074 2026-06-14T02:52:01Z Chenzeyan29 141880 /* မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း */ 1038075 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း [[ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒပညာ]]ရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦး လိုလို-ဗမာ (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် ဗမာ-လိုလိုနွယ်စုများသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] 9e01vote8g2qf027cm3zjbv17wiv9ff 1038076 1038075 2026-06-14T02:52:42Z Chenzeyan29 141880 /* ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ */ 1038076 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဘက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း [[ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒပညာ]]ရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦး လိုလို-ဗမာ (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် လိုလို-ဗမာနွယ် များသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] qjhe0exid0f68o1tn7n001ylbh5rkm4 1038077 1038076 2026-06-14T02:53:56Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038077 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း [[ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒပညာ]]ရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦး လိုလို-ဗမာ (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် လိုလို-ဗမာနွယ် များသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] ek7f3s25j2toia50lt6sr1jw4u5ppiy 1038078 1038077 2026-06-14T02:54:09Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1038078 wikitext text/x-wiki '''ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Burmo-Qiangic languages}}) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက '''အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ''' (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ]] အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley1997">{{cite book |last=Bradley |first=David |title=Tibeto-Burman languages and classification |year=1997 |publisher=Pacific Linguistics |pages=1–71}}</ref> ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ [[တရုတ်နိုင်ငံ]] အနောက်တောင်ပိုင်း ([[စီချွမ်|စီချွန်းပြည်နယ်]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Thurgood2003">{{cite book |last=Thurgood |first=Graham |last2=LaPolla |first2=Randy J. |title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=978-0415748414 |pages=18–22}}</ref> {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု|name=ဘာမို-ချမ်းဂျစ်|acceptance=proposed|altname=အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ|region=[[တရုတ်နိုင်ငံ]], [[မြန်မာနိုင်ငံ]]|familycolor=တရုတ်-တိဗက်|fam2=[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]]?|child1=[[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ]]|child2=[[Qiangic languages|Qiangic]]|glotto=burm1265|glottorefname=Burmo-Qiangic|child3=[[Tujia language|Tujia]]?}} ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် [[Qiang (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)]] (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] ကလည်း သူ၏ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်'' (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။<ref>သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ''ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်''။</ref> == သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။ === အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ === ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း [[ဘာသာဗေဒ|ဘာသာဗေဒပညာ]]ရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Benedict1972">{{cite book |last=Benedict |first=Paul K. |title=Sino-Tibetan: A Conspectus |year=1972 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521081757 |pages=4-10}}</ref> ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]]နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။ === မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း === ၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Matisoff2003" /> ပညာရှင်များက ရှေးဦး လိုလို-ဗမာ (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997" /> ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name="Thurgood2003" /> === ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ === ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။<ref name="JacquesSagart2014">{{cite journal |last=Jacques |first=Guillaume |last2=Sagart |first2=Laurent |title=An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations |journal=Language and Linguistics |volume=15 |issue=5 |year=2014 |pages=611–644}}</ref> သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် လိုလို-ဗမာနွယ် များသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။<ref name="Sun2003" /><ref name="Chirkova2012" /> == ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Matisoff2003">{{cite book |last=Matisoff |first=James A. |title=Handbook of Proto-Tibeto-Burman |year=2003 |publisher=University of California Press |pages=35–48}}</ref> ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ == အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ == ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-<ref name="Sun2003">{{cite chapter |last=Sun |first=Hongkai |title=Variegated typography of Qiangic languages |book-title=The Sino-Tibetan Languages |year=2003 |publisher=Routledge |pages=192–210}}</ref> ===လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)=== ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော [[ဗမာဘာသာစကား]]၊ [[ရခိုင်ဘာသာစကား]]၊ [[ထားဝယ်စကား]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသားစကား]] နှင့် [[မရူလူမျိုး|မရူ (လော်ဝေါ်)]]၊ [[လရှီလူမျိုး|လရှီ (လချိတ်)]]၊ [[အဇီးလူမျိုး|အဇီး (ဇိုင်ဝါး)]] စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် [[လီဆူဘာသာစကား|လီဆူ]]၊ [[လားဟူဘာသာစကား|လားဟူ]]၊ [[အာခါဘာသာစကား|အာခါ]]၊ [[ဝူးနွယ်ဘာသာစကား|ဖူးနွိုင်း]] နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ ===ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)=== တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="Chirkova2012">{{cite journal |last=Chirkova |first=Katja |title=The Qiangic Subgroup: An Overview |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=35 |issue=1 |year=2012 |pages=1–30}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ]] s14gkfqmooc8vw7986f4ydhpt6r2gf4 0 278025 1038223 1032692 2026-06-14T06:55:15Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038223 wikitext text/x-wiki {{Infobox minister |honorific-prefix = |name = ကံမြင့်သန်း |honorific-suffix = | native_name = | native_name_lang = |image = |alt = |caption = | office = [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]] <br> ဥက္ကဋ္ဌ | term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |term_end = |appointer = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |president= [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor = [[သန်းထွန်းဦး]] |successor = |office1 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် |constituency1 = [[မအူပင်မြို့နယ်]] |term_start1 = ၁၆ မတ် ၂၀၂၆ |term_end1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |majority1 = ခိုင်လုံမဲ ၈၂၉၆၆ <br>{{small|(၅၇.၁၈ရာခိုင်နှုန်း)}} |predecessor1 = စိန်ဝင်း <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor1 = |order2 = [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်]] |term_start2 = မေ ၂၀၁၉ |term_end2 = စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ |predecessor2 = ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[သိန်းဌေး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|သိန်းဌေး]] |successor2 = ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးမြင့်ဆွေ]] |order3 = သိပ္ပံနှင့် သုတေသနတပ် ( သသန )<br> အကြီးအကဲ |office3 = |term_start3 = |term_end3 = |predecessor3 = |successor3 = | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | birth_date = ၁၉၆၁ <!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | birth_place = စမ်းချောင်းရွာ၊ [[မအူပင်မြို့နယ်]]၊ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = မြန်မာ | ethnicity = | other_names = | known_for = | occupation = | spouse = ဒေါ်လွင်မီသင် | children = သာ; ၂ဦး၊သမီး ၁ဦး | alma_mater = | allegiance = {{flag|Myanmar}} | branch = {{army|Myanmar}} | serviceyears = ၁၉၈၄ - ၂၀၂၅ | rank = [[File:Tatmadaw_Lieutenant General_Insignia_01.png|15px]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူး၊ အဆင့်၊ အဆောင်အယောင်နှင့် တံဆိပ်များ|ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] | nationality = | unit = | commands = | battles = | awards = |honorific prefix=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)}} '''ဦးကံမြင့်သန်း''' (၁၉၆၁ ဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားနှင့် တပ်မတော်အရာရှိဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် ဆဋ္ဌမမြောက် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ|နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ]]၏ ဥက္ကဋ္ဌ နှင့် မြို့တော်ဝန် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/81598 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm}}</ref> ၎င်းသည် [[မအူပင်မြို့နယ်|မအူပင်မဲဆန္ဒနယ်]]မှ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေစဉ် ထိုရာထူးပေးအပ်ခံရခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပ်မတော်တွင် [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] အဆင့်ဖြင့် [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်]] တာဝန်ကို ၆ နှစ်ကျော်ကြာ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် အငြိမ်းစား အရာရှိကြီးတစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/69251|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် (၇၅)နှစ်မြောက် စိန်ရတုကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်မှုတပ်ဖွဲ့နေ့ အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့်၍ ဂုဏ်ပြုအမှာစကားပြောကြား|work=MOI Myanmar|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၆ ဧပြီ ၂၀၂၅}}</ref> ၎င်းသည် အရာရှိချုပ် တာဝန်မယူမီက ပြင်ဦးလွင်မြို့အခြေစိုက် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ သုတေသနတပ် (သသနတပ်) ၏ အကြီးအကဲအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသူ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စတင်ကျင်းပသည့် [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးသို့ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ မအူပင်မဲဆန္ဒနယ်မှ ရွေးကောက်ခံကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ နှင့် ပညာရေး == ၁၉၆၁ ခုနှစ် တွင် [[မအူပင်မြို့နယ်]]၊စမ်းချောင်းကျေးရွာ၌ အဖ ဦးသန်းညွန့်(လက်ထောက်ကျန်းမာရေးမှူး)၊အမိ ဒေါ်စန်းစန်း တို့က ၎င်းအား မွေးဖွားခဲ့သည်။ အမက(၁) မအူပင် နှင့် အထက(၁) မအူပင် တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး၊ယင်းနောက် အမှတ်(၃) ဒေသကောလိပ် နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် တို့တွင် ဆက်လက် ပညာဆည်းပူးခဲ့သည်။ ၁၉၈၂ ခုနှစ် တွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] မှ နေ၍ ရူပဗေဒအထူးပြုဖြင့် သိပ္ပံဘွဲ့ ရရှိခဲ့သည်။ သူသည် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ၌ တက်ရောက်စဉ် ၁၉၈၀-၁၉၈၁ခုနှစ် တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် တက္ကသိုလ်အရန်တပ်ရင်း (ရန်ကုန်)တွင် စစ်ပညာသင်ယူခဲ့သည်။ထိုစဉ်က ၎င်းနှင့်အတူ အမှတ်(၃) စစ်ဆင်‌ရေးအထူး အဖွဲ့မှူးဟောင်း ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဗိုလ်ရှိန် (ငြိမ်း)၊ ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) [[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|တင်မောင်ဝင်း]]၊ တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[ဇော်အေးမောင်|ဦးဇော်အေးမောင်]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနရုံးအဖွဲ့မှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် စိန်ထွန်းလှ တို့သည်လည်း အတူတက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/article/52748|title=တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေး တပ်မှသည်... နောင်တစ်ခေတ်၏ နိုင်ငံ့သားကောင်း အောင်စစ်သည်များ|work=MOI Myanmar|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ဦးကံမြင့်သန်းသည် [[တပ်မတော် (ကြည်း) ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း (ဗထူး)|တပ်မတော်(ကြည်း)ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်း]] အမှတ်စဉ်(၆၆) သို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ထိုမှ ၁၉၈၄ ခုနှစ် တွင် တက်ရောက်မှုပြီးဆုံးအောင်မြင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ် မှစ၍ ကြည်း ၁၈၂၇၆ အမှတ်ဖြင့် စစ်မှုစထမ်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/sites/default/files/book-pdf/2020-04/Vol-73%2CNo-4.pdf|title=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၃/၂၀၂၀|work=မြန်မာနိုင်ငံတော်ပြန်တမ်း၊စာမျက်နှာ(၁၈၉)|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၀}}</ref>သူသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ် အထိ နိုင်ငံအနှံ့ စစ်မှုထမ်းခြင်းဆောင်ရွက်ကာ၊နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ် သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် တွင် ထိုတက္ကသိုလ် မှ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (ကာကွယ်ရေးပညာ) ရရှိခဲ့သည်။သူသည် ထိုနောက်ပိုင်းတွင် စစ်ရုံးချုပ်၌ နည်းပညာနှင့်သုတေသနလုပ်ငန်းများတွင်သာ ဘဝကို မြှပ်နှံခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပြင်ဦးလွင်မြို့ အခြေစိုက် သိပ္ပံနှင့် သုတေသနတပ် ( သသန )၏ အကြီးအကဲ အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/48429681|title=တပ်စစ်လက်နက်ပစ္စည်းထုတ် အရာရှိချုပ် အငြိမ်းစားယူ|work=BBC|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၈ မေ ၂၀၁၉}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2024/08/09/388528.html|title=ပြင်ဦးလွင်က စစ်ကျောင်းကြီးတွေ ရွှေ့ရတော့မလား|work=The Irrawaddy|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၉ ဩဂုတ် ၂၀၂၄}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် မေလ တွင် [[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းဌေး အငြိမ်းစားယူပြီးနောက်၊သူသည် ထိုတာဝန်ကို သသနတပ်မှ ရွှေ့ပြောင်း ဆက်ခံခဲ့သည်။ထို့အပြင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးလည်း တိုးမြှင့်ခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/14134/%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94-2/|title=နိုင်ငံတော်တွင်လိုအပ်နေသည့် နည်းပညာနှင့် လူသားစွမ်းရည်အရင်းအမြစ်များ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာအောင် ဆောင်ရွက်ကြရာတွင် ကျောင်းသား၊ ဆရာ၊ မိဘ၊ အုပ်ချုပ်ရေး တာဝန်ရှိသူများဆိုသည့် ပညာရေးစတုဂံအား ကောင်းရန်လို၊ ပညာရေးစနစ်များ မည်သို့ပင်ပြောင်းလဲသင်ကြားသည်ဖြစ်စေ ကျောင်းသား၊ ကျောင်းသူများ အနေဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည့် အတန်းလိုက်ပညာရပ်များအား အမှန်တကယ်တတ်မြောက် ကြရန်လို|work=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၇ ဇူလိုင် ၂၀၁၉|archive-date=13 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251113023012/https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/14134/%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94-2/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://ayartimes.com/?p=278|title=အမေရိကန် ပိတ်ဆို့အရေးယူလိုက်တဲ့ ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်ရုံး(ကကထုတ်) ဆိုတာ ဘယ်လိုဌာနလဲ|work=Ayeyarwaddy Times|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/node/39740|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီး တည်ဆောက်နေမှု အခြေအနေများကို သွားရောက်ကြည့်ရှုစစ်ဆေး|work=MWD Webportal|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၅ ဧပြီ ၂၀၂၃}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/05/28/192773.html|title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သိန်းဌေးကို တပ်မတော်တွင် အကြံပေး အရာရှိ ပြန်ခန့်|work=The Irrawaddy|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၈ မေ ၂၀၁၉}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ တွင် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|ရွေးကောက်ပွဲ]] ဝင်ပြိုင်ရန်အတွက် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c708wpeen59o|title=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ၆ ဦးနဲ့ ဗိုလ်ချုပ် ၁၀ ဦးကို အနားပေး|work=BBC|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/viewpoint/2025/09/16/405784.html|title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ ယူနီဖောင်းချွတ်ပြီး USDP ကို ပြောင်းကြပြန်ပြီ|work=The Irrawaddy|access-date=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> == နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှု == [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုယ်စားပြုပြီး မအူပင်မြို့နယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းအဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။အဆိုပါမဲဆန္ဒနယ်တွင် [[ပြည်သူ့ပါတီ]]၊[[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ]]၊[[ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ]]၊[[ခေတ်သစ်ပြည်သူ့ပါတီ]]၊[[မြန်မာနိုင်ငံတောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ|မြန်မာနိုင်ငံ တောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ]] နှင့် [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]]တို့လည်း ဝင်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။ဦးကံမြင့်သန်းသည် မအူပင်မြို့နယ်အတွင်း မဲပေးကြသူများ၏ ခိုင်လုံမဲ စုစုပေါင်း ၁၄၅၀၉၄ မဲ ရှိရာတွင် ၈၂၉၆၆မဲ ဖြင့် (မဲပေးကြသူများ၏ ရာခိုင်နှုန်း ၅၇.၁၈ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့်)အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=5_1_2026_Pyithu__20_.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=9907&token=518695cc971338d8ed724c620153e8b637a15056abad5d0a0e048fa99805c5e70d56206024bd98588a3ab05b90746f962a43561fd2537fd7bbcf56a8e40877c0|title=၂၀၂၅ ပါတီစုံအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၂၁ မတ် ၂၀၂၆|date=}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref>ထို့နောက် နေပြည်တော်ကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။ == ရရှိခဲ့သောဆုများ == ဦးကံမြင့်သန်းသည် စစ်မှုထမ်းကာလတစ်လျှောက် တပ်မတော်ဆိုင်ရာစွမ်းရည်တံဆိပ်၊သင်္ဂဟတံဆိပ်၊ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့၊စည်သူဘွဲ့နှင့်သရေစည်သူဘွဲ့များ ချီးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၆၁| }} [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများ]] [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်(ကြည်း) ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်းဆင်းများ]] kgsh0q828fwup8w3bb889ej9h1acldl 0 278881 1038218 1032971 2026-06-14T06:54:06Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038218 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ဗိုလ်မှူးချုပ်(ငြိမ်း)၊ ဦး | name = ကျော်ကျော်စိုး | image = | image_size = | caption = | order = |office = တတိယအကြိမ် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]]<br> ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |term_start = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ |term_end = |predessor = ဦးလင်းနိုင်မြင့် |successor = |office1 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]]<br> ကိုယ်စားလှယ် |constituency1 = [[မြောက်ဥက္ကလာပမြို့နယ်|မြောက်ဥက္ကလာပ]] အမှတ်(၂) |term_start1 = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ |term_end1 = |majority1 = အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်ဖြင့် |predecessor1 =ဦးမြင့်သွင် <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor1 = |office2 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] <br> လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး | term_start2 = ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | term_end2 = | predecessor2 = ရဲမှူးချုပ် မျိုးမင်းထိုက် <br/> {{small|(ရန်ကုန်တိုင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး-ပူးတွဲတာဝန်)}} | successor2 = | office3 = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]<br>[[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်]] | status3 = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start3 = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀ | term_end3 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ | term_start4 = ၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ | term_end4 = ၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀ | term_start5 = ၂၃ ဩဂုတ် ၂၀၁၅ | term_end5 = ၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ | predecessor5 = ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော် (ကြည်း-၁၉၇၁၇) | successor5= တာဝန်ပြီးဆုံး | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1962|8|4}} | birth_place = [[စကုမြို့]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေးတိုင်း]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | death_cause = | citizenship = မြန်မာ | nationality = | party =[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | spouse = | children = | mother = | father = | education = ဝိဇ္ဇာဘွဲ့(စိတ်ပညာ) | alma_mater = | occupation = စစ်မှုထမ်း | known_for = | awards = {{Bulleted list |[[သင်္ဂဟ၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်၊|စစ်မှုထမ်း သင်္ဂဟတံဆိပ်]] |[[အမျိုးသား စာပေဆု|အမျိုးသားစာပေဆု]] (၂၀၂၄)<ref>{{cite web|url=|title=|work=|access-date=|date=}}</ref> }} <!--Military service--> | nickname = | allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | branch ={{army|Myanmar}} | serviceyears = ၁၉၈၁ - ၂၀၂၃ | rank = ဗိုလ်မှူးချုပ် | unit = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး (ကြည်း)]] | commands = }} '''ဦးကျော်ကျော်စိုး''' (၄ ဩဂုတ် ၁၉၆၂ မွေးဖွား)သည် အငြိမ်းစား ဗိုလ်မှူးချုပ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ လက်ရှိ [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|တတိယအကြိမ် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]] ၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/257034|title=ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၌ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အလုပ်ရုံဆွေးနွေးပွဲကျင်းပ|work=MOI Myanmar|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> သူသည် တပ်မတော်သား အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် လွှတ်တော်သက်တမ်း ၂ ကြိမ်အထိ ဆက်တိုက်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဖြစ်ခဲ့သည် ။ဦးကျော်ကျော်စိုးသည် [[တပ်မတော်]]တွင် ဒုစစ်တိုင်းမှူး ၊တပ်မမှူး အစရှိသည့် တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[စကုမြို့]]တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ချင်း၊ရခိုင်၊ ယောနယ်စပ် [[ငဖဲမြို့]]တွင် ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ ငယ်စဉ်ဘဝအား ပညာရေးတစ်ဖက်တစ်လမ်းဖြင့်၊ မိဘများနှင့်အတူ တောင်ယာလုပ်ငန်း၊မုဆိုး၊တံငါလုပ်ငန်းများလုပ်ကိုင်ခြင်းဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ပြည့်နှစ် တွင် ဆယ်တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။တပ်မတော်သို့ ဝင်ကာ၊ ယင်းနောက် [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်(ကြည်း)]]၊ O.T.S အမှတ်စဉ် (၁၀)သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ တပ်မတော်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရင်း စိတ်ပညာအထူးပြုဖြင့် ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ ကို အဝေးသင်ဖြင့် ရရှိခဲ့သည်။ သူသည် [[နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်]]ကျောင်းဆင်း တစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ ထိုမှ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့(ကာကွယ်ရေးပညာ)ကို ရရှိထားသူလည်း ဖြစ်သည်။ == စစ်မှုထမ်းခြင်း == သူသည် ၁၉၈၀ပြည့်နှစ်၊ဆယ်တန်းအောင်ပြီးကတည်းက တပ်မတော်ထဲ ဝင်ရောက်ပြီး၊ကြည်း - ၁၈၁၃၅ ဖြင့် စစ်မှုထမ်းခဲ့သူဖြစ်သည်။ သူသည် နှစ် ၃၀ကြာ စစ်မှုထမ်းပြီးနောက် ၂၀၁၀ပြည့်နှစ်၊အောက်တိုဘာ၉ရက်တွင် [[အမှတ်(၄၄)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်]] ၏ တပ်မမှူး ဖြစ်လာသည်။ထိုတာဝန်ကို ၂၀၁၁ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်နေ့အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ထို့နောက် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ဘူးသီးတောင်အခြေစိုက် [[အမှတ်(၁၅)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] ၏ တပ်မမှူး၊ယင်းမှတဆင့် လားရှိုးမြို့အခြေစိုက် [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]၊ဒုတိယတိုင်းမှူး တာဝန်များထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ == တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်ဘဝ == ဗိုလ်မှူးချုပ်ကျော်ကျော်စိုးသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ဩဂုတ် ၂၃ ရက် တွင် တပ်မတော်သား[[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ကျော် နေရာသို့ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်းဖြင့် ကြေညာခံရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.burmalibrary.org/docs21/km%2024.8.15.pdf|title=တပ်မတော်သား အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် သုံးဦးအစားထိုးပြောင်းလဲ|work=၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ဩဂုတ် ၂၄ရက်ထုတ်၊ကြေးမုံသတင်းစာ(စာမျက်နှာ-၅)|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၃ ဩဂုတ် ၂၀၁၅}}</ref> သူသည် [[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] ၏ ဒုတိယတိုင်းမှူး အဖြစ်မှ တပ်မတော်သား[[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခြင်းဖြင့် လွှတ်တော်နိုင်ငံရေးဘဝကို စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့် (၅)ဦးထက်မနည်းဝန်းကျင်သာရှိသည့် တပ်မတော်သားအမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦးအနေဖြင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်၊ဥပဒေကြမ်းကော်မတီ၊တိုင်းရင်းသားရေးရာကော်မတီနှင့်ပြည်သူ့ငွေစာရင်းစိစစ်ရေးကော်မတီ တို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/03/12/186200.html|title=ကိုယ့် ဝန်ကြီးချုပ် ကိုယ်ခန့်အပ်ခွင့်သည် ပြဿနာများ ပြေလည်မည့် လမ်းစဟု တပ်မတော်ပြော|work=The Irrawaddy|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ မတ် ၂၀၁၉}}</ref> ထို့နောက် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် အမျိုးသားလွှတ်တော်သက်တမ်းတွင် ဆက်၍တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့်အပြင်၊၂၀၂၀ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၀ တွင်လည်း တတိယအကြိမ်မြောက် အမျိုးသားလွှတ်တော်သက်တမ်းအတွက် တပ်မတော်သား အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်တစ်ဦးအဖြစ် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလှသိန်းက ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.burmalibrary.org/docs21/km%2019.1.16.pdf|title=တပ်မတော်သား အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အမည်စာရင်းကြေညာ|work=၂၀၁၆ခုနှစ်၊ဇန်နဝါရီ ၁၉ရက်ထုတ်၊ ကြေးမုံသတင်းစာ၊စာမျက်နှာ(၈)|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://myawady.net.mm/content/%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%9A%E1%80%BA-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%8A%E1%80%AC|title=တပ်မတော်သား အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အမည်စာရင်းကြေညာ|work=မြဝတီနေ့စဉ်|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၀}}</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ မဲရလဒ်များ ဖျက်သိမ်းခံခဲ့ရ၍ ၎င်း၏ တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်တာဝန်သည် မထမ်းဆောင်လိုက်ရဘဲ အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ သူသည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာတာဝန်များကိုမူ ဆက်လက်ထမ်းဆောင်ရသည်။၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ [[ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း မိုခါ|မိုခါမုန်တိုင်း]]ဝင်ရောက်ခံရပြီးနောက် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများဆောင်ရွက်ကြစဉ် ဗိုလ်မှူးချုပ်ကျော်ကျော်စိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊ မြေပုံမြို့၏ တာဝန်ခံဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/154528|title=မြေပုံမြို့၌ ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ကျော်စိုးက ဘင်္ဂလီလူမျိုးများ၏ ဗလီကျောင်း အကျိုးတော်ဆောင် အဖွဲ့ဝင်များနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပြီး “မိုခါ”မုန်တိုင်းကြောင့် ပျက်စီးသွားသော “တောင်သစ်” ဗလီကျောင်းသို့ သွားရောက်ကွင်းဆင်းကြည့်ရှု့|work=MOI Myanmar|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၄ ဇွန် ၂၀၂၃}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/152097|title=မြေပုံမြို့၌ ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ကျော်စိုးက ရပ်ကွက် (၁၄) ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအုပ်စု (၅၉) အုပ်စုတို့မှ အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ/ စာရေးဝန်ထမ်းများနှင့် တွေ့ဆုံ|work=MOI Myanmar|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃၁ မေ ၂၀၂၃}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်နောက်ဆုံးပတ်တွင် သူသည် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2023/08/03/372146.html|title=စစ်အရာရှိ ၆၁ ဦး အငြိမ်းစားပေးခံရ|work=The Irrawaddy|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃}}</ref> == နိုင်ငံရေးဘဝ == === တိုင်းဒေသကြီးဘဝ === ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက် တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]သည် နေပြည်တော်ကောင်စီဝင်နှင့် တိုင်း/ပြည်နယ် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးနေရာများရှိ ရဲမှူးချုပ်/ရဲမှူးကြီးများကို ရာထူးမှ ဖယ်ရှားပြီး ၎င်းတို့နေရာတွင် အစားထိုးခန့်အပ်မှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar.gov.mm/news-media/announcements/-/asset_publisher/idasset291/content/%25E1%2580%2594%25E1%2580%25B1%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BC%25E1%2580%258A%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2590%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25AC%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2585%25E-202|title=နေပြည်တော်ကောင်စီဝင်နှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးများ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း|work=Myanmar National Portal|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2024/02/11/14769|title=နေပြည်တော်ကောင်စီဝင်နှင့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ရဲမှူးကြီးများ ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရ|work=Mizzima Burmese|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> ထိုတွင် ဦးကျော်ကျော်စိုးသည် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]]တွင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ === ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ပြိုင်မှု === [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]] အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်ရွေးကောက်ပွဲ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ မိခင်ပါတီဖြစ်သည့် ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီမှ ကိုယ်စားလှယ်လောင်းသည် မဲအများဖြင့် အနိုင်ရခဲ့သဖြင့် ၎င်းသည် မြောက်ဥက္ကလာပ မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၂) ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တင်မြှောက်ခံရသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၀ ရက်တွင် ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်တွင် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt |access-date=2026-03-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == စာရေးသားမှု == သူသည် စာပေရေးသားခြင်းကို ဝါသနာပါသူဖြစ်သည်။၁၉၉၀ပြည့်နှစ်၊ တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် မဂ္ဂဇင်းတွင် ဗိုလ်ကျော်(ငဖဲ)ကလောင်အမည်ဖြင့် စတင်ရေးသားခြင်းဖြင့် စာပေဘဝကို စတင်ခဲ့သည်။ သူသည် မောင်ရိုး(ငဖဲ)၊ စာရေးဆရာ ငဖဲကလောင်အမည်များကို အသုံးပြုရေးသားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/iprd/news/257723|title=လမ်းမတော်မြို့နယ် ပြန်ကြားရေးနှင့်ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးဦးစီးဌာနရုံး၌ “စာဖတ်ဝိုင်းဆွေးနွေးပွဲ" ပြုလုပ်|work=MOI Myanmar|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> တပ်မတော်က ထုတ်ဝေသည့် စာပေနှင့်မဂ္ဂဇင်းများတွင်သာ အများဆုံး ရေးသားလေ့ရှိသူလည်း ဖြစ်သည်။ == ဆုရရှိမှုများ == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ [[အမျိုးသား စာပေဆု|အမျိုးသားစာပေဆု]] ချီးမြှင့်မှုတွင် စာပဒေသာဆု ဖြင့် ၎င်းရေးသားသည့် "''လွမ်းရတမ်းတပါ့ ငဖဲမြေ ကျွန်တော်တို့ရွာ ကျွန်တော်တို့ဓလေ့-၂''" စာအုပ်ဖြင့် အမျိုးသားစာပေဆု ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2581%2582%25E1%2580%259D%25E1%2581%2582%25E1%2581%2584-%25E1%2580%2581%25E1%2580%25AF%25E1%2580%2594%25E1%2580%25BE%25E1%2580%2585%25E1%2580%25BA%25E1%2580%25A1%25E1%2580%2590%25E1%2580%25BD%25E1%2580%2580%25E1%2580%25BA-%25E1%2580%25A1%25E1%25?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fmyanmar.gov.mm%2Fhome%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_cur%3D0%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_assetEntryId%3D509202451%26p_p_auth%3DkIfjEjzh&p_p_auth=kIfjEjzh|title=၂ဝ၂၄ ခုနှစ်အတွက် အမျိုးသားစာပေတစ်သက်တာဆုနှင့်အမျိုးသားစာပေဆုများ ထုတ်ပြန်ကြေညာ|work=Myanmar National Portal|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/77233|title=၂၀၂၄ ခုနှစ်အတွက် အမျိုးသားစာပေတစ်သက်တာဆု၊ အမျိုးသားစာပေဆုနှင့် စာပေဗိမာန်စာမူဆု ဆုနှင်းသဘင်အခမ်းအနားကျင်းပ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ယာယီသမ္မတ နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့်ဇနီး ဒေါ်ကြူကြူလှ တက်ရောက်ချီးမြှင့်ပေးအပ်|work=MOI Myanmar|access-date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၆၂|}} [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[Category:မြန်မာ စာရေးဆရာများ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ]] f6durn4709fxxulnttz3m9tdhw2w5yr 0 280044 1038117 1037608 2026-06-14T06:35:07Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥက္ကဌ +ဥက္ကဋ္ဌ, -ဥ် +ဉ်) 1038117 wikitext text/x-wiki {{Events by month|၂၀၂၆|prefix=မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/}}{{Year nav|2026}} {{Year article header|2026}} == ဖြစ်ပွားဆဲ ဖြစ်ရပ်များ == * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] * [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]] * [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]] * [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]သက်တမ်း * [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]သက်တမ်း == အဓိက ဖြစ်ရပ်များ == === ဇန်နဝါရီ === * [[၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် [[ယူရို|ယူရိုငွေကြေး]]ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ယူရိုဇုန်၏ ၂၁ ခုမြောက် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite press release|title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps|date=July 8, 2025|publisher=Council of the European Union|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}</ref> * [[၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[ကော်သူးလေတပ်မတော် (KTLA)]]က မြန်မာနိုင်ငံက ခွဲထွက်ပြီး ကော်သူးလေသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ကော်သူးလေနိုင်ငံသစ် ကြေညာ၊ သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်စောနယ်ဒါးမြ တာဝန်ယူ |url=https://burmese.dvb.no/post/740655 |access-date=8 Jan 2026 |website=DVB}}</ref> * [[၉ ဇန်နဝါရီ]] - မြန်မာနိုင်ငံနှင့် [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]တို့သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၉ ရက်မှစတင်၍ နှစ်နိုင်ငံအကြား သံအမတ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် သံတမန်အဆက်အသွယ် ထူထောင်ကြသည်။ ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ် သမ္မတနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ (၁၂၇) နိုင်ငံမြောက် သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်နှင့် ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံတို့အကြား သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင် |url=https://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaanng-chiumaaliiyaaphkdrysmmttniungngnttiuakaa |url-status=live |access-date=၁၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |website=Myanmar Digital News}}</ref> * [[၁၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၂) ကို မြို့နယ်ပေါင်း ၁၀၀ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂) ကျင်းပပြီးစီး |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2611131/ |access-date=2026-02-28 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=■ ရွေးကောက်ပွဲအပိုင်း(၂)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များ၌ မဲပေးမှုများ ပြီးဆုံး၍ မဲရုံများစတင်ပိတ်သိမ်း |url=https://news-eleven.com/article/309049 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၄ ဇန်နဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii |access-date=2026-03-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>               * [[၂၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၃) ကို မြို့နယ်ပေါင်း ၆၁ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်(တနဂ်​နွေ​နေ့)တွင် ကျင်းပမည့် ​ရွေး​ကောက်ပွဲအပိုင်း(၃)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ် ၆၁ မြို့နယ် |url=https://news-eleven.com/article/309419 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၇ ဇန်နဝါရီ]] - ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ <ref>{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}</ref> * [[၂၉ ဇန်နဝါရီ]] - ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ် အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ​ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​ကြောင်း အမိန့်များကို ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ဆက်လက်ထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/76504 |access-date=2026-02-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​​ကြောင်းကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/309542 |access-date=2026-02-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> === ဖေဖော်ဝါရီ === * [[၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]ကို [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ * [[၇ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]] ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်းအခမ်းအနားကို နေပြည်တော်ရှိ  MICC -1 ခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆုကို "''[[ပန်းမြိုင်လယ်မှ ဥယျာဉ်မှူး]]''"ဇာတ်ကားက ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ပွဲ ပြုလုပ် |url=https://news-eleven.com/article/309744 |access-date=2026-02-22 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ]] - နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သံရုံး ယာယီတာဝန်ခံကို မြန်မာနိုင်ငံကနေ ထွက်ခွာရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ * [[၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြန်မာ့တော်ဝင်နဂါးတပ်တော်|ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၏ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်နဂါး]]သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ * [[၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]မှ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်နေသည့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်းလိုင်း]] ၏ ATR-72-600 အမျိုးအစား ခရီးသည်တင်လေယာဉ်ကို FPV Suicide Drone များဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လေယာဉ်၏ ခေါင်းပိုင်း၊ ကိုယ်ထည်အလယ်ပိုင်းနှင့် နောက်မီးပိုင်းတို့တွင် ဗုံးစထိမှန်၍ အနည်းငယ်ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ် တိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လေယာဉ်ခရီးစဉ်များ ဖျက်သိမ်းထား |url=https://npnewsmm.com/news/699966621a20c677ac351113 |url-status=live |website=NP News}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-21 |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်မှာ ခရီးသည်တင်လေယာဉ် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/21/mna-airline-rebel-drone-burma-junta/ |access-date=2026-02-22 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> * [[၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - တတိယအကြိမ်မြောက် လွှတ်တော်အသီးသီး၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်ရာ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကို (၁၆) ရက်နေ့၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကို (၁၈) ရက်နေ့နှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်လွှတ်တော်များကို (၂၀) ရက်နေ့တို့တွင် အသီးသီးစတင်ကျင်းပရန် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80312 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80315 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80316 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ရန်ကုန်မြို့ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ [[ဖင်လန်နိုင်ငံ]]သံရုံးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၈) ရက်နေ့၌ ပိတ်သိမ်းမည်ဟု တရားဝင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=■ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖင်လန်နိုင်ငံသံရုံး ပိတ်သိမ်းမည် |url=https://news-eleven.com/article/310071 |access-date=2026-02-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80422|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-02-27|language=en}}</ref> * [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ|အစ္စရေး]]နိုင်ငံတို့သည် [[အီရန်နိုင်ငံ]]အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ နိုင်ငံတော်ခေါင်းဆောင်ကြီး အလီ ခါမေနီ အပါအဝင် အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီး အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |publisher=BBC News}}</ref> ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်က ပင်လယ်ကွေ့ဒေသရှိ အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de |access-date=28 February 2026 |publisher=The Guardian}}</ref> === မတ် === * [[၁ မတ်]] - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-03-02 |title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/ |access-date=2026-03-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/748482 |access-date=2026-03-02 |website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန… |language=en}}</ref> * [[၂ မတ်]] - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]သည် [[တောင်သူလယ်သမားနေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အမိန့်အမှတ် ၆/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ (၂၈၂၅) ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80494 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၇/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား/သူ (၁၀) ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80496 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅၀(ည) နှင့်  ၅၂(က) အရ ပြစ်မှုကျခံနေရသည့် ၇,၃၃၇ ဦး တို့အား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80498 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊​ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် အဆိုပါ အဆိုပါပုဒ်မများအရ တရားစွဲဆိုခံထားရကာ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသူ ၁၂,၄၈၇ ဦး နှင့် သက်ဆိုင်သည့် အမှုပေါင်း ၉,၅၃၂ မှုကို ပိတ်သိမ်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅ဝ(ည)၊ ၅၂(က) ဖြင့် ကြားနာစစ်ဆေးဆဲအမှုများကိုပိတ်သိမ်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80500 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၃ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့်]] လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80530 |access-date=2026-03-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၄ မတ်]] - ** သင်ကြားရေးဗီဇာ (Study Visa) ဖြင့် ဝင်ရောက်လာပြီး နိုင်ငံရေးခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများ တိုးလာနေမှုကြောင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အပါအဝင် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ|အာဖဂန်နစ္စတန်]]၊ [[ဆူဒန်နိုင်ငံ|ဆူဒန်]] နှင့် [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ|ကင်မရွန်း]] စုစုပေါင်း နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံမှ လျှောက်ထားသူများအတွက် ဗီဇာ ထုတ်ပေးမှုကို ရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံအစိုးရ]] က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာအပါအဝင် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံမှ ကျောင်းသားများကို ကျောင်းသားဗီဇာထုတ်ပေးမှု ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည်ဟု ဗြိတိန်ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/310263 |access-date=2026-03-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]သည် [[စစ်ဘက်ရေးရာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့|စရဖ အရာရှိချုပ်]]အဖြစ်မှ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)]] အဖြစ်သို့ ရာထူးအဆင့် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။ ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၀/၂၀၂၆)<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80569 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> နှင့် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၂၆) တို့ကို အသစ်ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သည်။​<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80571 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ပုလဲမြို့နယ်]]၊ မရိုးတုန်းကျေးရွာကို ပါရာမော်တာ နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးကြဲခဲ့ရာ ကလေးငယ်တဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ငါးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-05 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်နေသည့် ပုလဲမြို့နယ်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၇ ဦးသေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73154/ |access-date=2026-03-07 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |title=ပုလဲမြို့နယ်ကို စစ်တပ်က ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749049 |access-date=2026-03-07 |website=စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ မရိုးတုံးရွာကို မတ် ၄ ရက် ည ၉ နာရီကျော်နဲ့ မတ် ၅ ရက် မနက် ၁၀ နာရီကျော်မှာ စစ်တပ်က စက်တပ်လေထီးနဲ့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် အရပ်သား ၄ ယောက် နေရာမှာတင် သေဆုံးခဲ့ပြီး … |language=en}}</ref> *[[၅ မတ်]] - [[ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်]]: ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ပထမပတ်မှစတင်၍ မိုဘိုင်းလက်ကိုင်ဖုန်းအသုံးပြုသူများသည် စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ကိုက်ညီပြီး နိုင်ငံတော်သို့ သတ်မှတ်ထားသော အခွန်များ ပေးဆောင်ထားသည့် ဖုန်းများကို အသုံးပြုနိုင်စေရန်အတွက် ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) ကို စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း CEIR နှင့် EIR စနစ် စီမံကိန်းဦးစီးကော်မတီမှ သတင်းထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=မတ်လ ပထမပတ်မှစ၍ ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်းသက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်(CEIR) အား စတင်အသုံးပြုမည် |url=https://news-eleven.com/article/310289 |access-date=2026-03-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်မည့် အစီအစဉ်ကို ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80618 |access-date=2026-03-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၆ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ]]တွင် လတ်တလောဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည့် တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် လွန်စွာစိုးရိမ်ပူပန်လျက်ရှိကြောင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |title=အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်းဆိုင်ရာ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80643 |access-date=2026-03-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၇ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80673 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ယစ်မျိုးခွန်|ယစ်မျိုး]]ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=ယစ်မျိုးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80674 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၄/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မျိုးစေ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊<ref>{{Cite web |title=မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80675 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဥပဒေအမှတ် ၁၅/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြေဩဇာ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း<ref>{{Cite web |title=မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80676 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အသီးသီး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ * [[၈ မတ်]] ** - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ သား၊ [[မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ|မိုဂျလ်တာဘာ ခါမေနီ]]ကို တတိယမြောက် [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသည်။ <ref>{{Cite web |title=အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်နေရာကို အယာတိုလာ ခါမေနီ၏သားဖြစ်သူ မိုဂျ်တာဘာအား ရွေးချယ် |url=https://news-eleven.com/article/310269 |access-date=2026-03-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310463 |access-date=2026-03-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749879 |access-date=2026-03-13 |website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆… |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-03-11 |title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/ |access-date=2026-03-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> * [[၉ မတ်]] - ** ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) အတွက် တင်သွင်းလာသည့် ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို စတင်ကြားနာစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) က အမှုအမှတ် (၁/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဒေါက်တာကောင်းထက်ခိုင် (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးပေါင်ဇလန်း (ZNP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) က အမှုအမှတ် (၂/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဦးဝင်းကြူ (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးခိုင်ဦး (PP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း အသီးသီးစတင်စစ်ဆေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) နှင့် ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) တို့ဖြင့် စတင်ကြားနာစစ်ဆေး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80710 |access-date=2026-03-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** ပဲခူးတိုင်း၊ [[ညောင်လေးပင်ခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |first=လွတ်လပ်သော |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း - |url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-10 |website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |language=en-US}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/749677|website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ…|access-date=2026-03-10|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-10|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref> * [[၁၀ မတ်]] - ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာလင်းအောင် အား ကျန်းမာရေးအရ အနာယူးခွင့်ပြုပြီး၊ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒေါက်တာစန္ဒာဦးအား အစားထိုး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80726|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80725|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၀/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးချုပ် ဦး[[နေစိုး]]အား တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုလိုက်ပြီး၊<ref>{{Cite web |title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80727|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ဦးမြတ်စံဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web |title=ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80728|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီး ဦးကျော်သောင်းအောင် နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးအဖြစ် ဦးအောင်မော်တို့ကို အသီးသီး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80729 |access-date=2026-03-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/|website=Myanmar Now|date=2026-03-10|access-date=2026-03-12|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref><ref>{{Cite web|title=မန္တလေးတိုင်း NUG နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကော်မရှင်သိမ်းယူ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/11/myanmar-burma-conflict-tagaung-nug/|website=မြန်မာဌာန|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12|language=my|first=R. F. A.|last=Burmese}}</ref><ref>{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကော်မရှင်ထုတ်ပြန်လာ|url=https://myaelattathan.com/news/22992/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=MLAT}}</ref> * [[၁၁ မတ်]] - ** ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် [[တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းစာမေးပွဲ|တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ]]: ၂၀၂၅- ၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမေးပွဲသို့ ဝင်ရောက်ဖြေဆိုရန် စာရင်းပေးသွင်းထားသူ နှစ်သိန်းခြောက်သောင်းကျော်ရှိပြီး၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ စတင်ဖြေဆိုလျက်ရှိပြီး မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့အထိ ဖြေဆိုကြရမည်ဖြစ်ပြီး မတ် ၁၅ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့အား ပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။​<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ် စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80766 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲနှင့် စက်မှု၊ စိုက်ပျိုး၊ မွေးမြူရေးတက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲများ စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80772 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ်ဖြေဆိုသူ ကျောင်းသားကျောင်းသူပေါင်း နှစ်သိန်းခွဲကျော်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310445 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]]တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၁၄)ကို ဤဥပဒေဖြင့် ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်။​<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ငွေကြေးခဝါချမှုတို-က်ဖျ-က်ရေးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%81%82%E1%81%80%E1%81%82%E1%81%86-%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%81%E1%80%BB/ |access-date=2026-03-12 |website=Popular |language=en-US}}</ref> ** [[ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်|ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်]] (D.K.B.A) မှ အမှတ်(၁) စစ်ကွပ်ကဲရေးလက်အောက်ခံ အမှတ်(၉၁၅) တပ်ရင်းတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် အရာရှိ ၂ ဦးအား ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေထံ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုကြောင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်အဖြစ်မှ အပြီးအပိုင် ထုတ်ပယ်လိုက်သည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}</ref> ** စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံသစ်အဖြစ် စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် တောင်ကြီးမြို့တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ စမ်းသပ်အသုံးပြုမည်ဟု စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနက ကြေညာထားသည်။<ref>{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[သရက်ချောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မင်းဒပ်ရွာ၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်|မင်းဒပ်ကျေးရွာ]]ရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/|website=Myanmar Now|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=သူရအောင်}}</ref> * [[၁၃ မတ်]] - [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်း]]၏ ကစားသမားဖြစ်သူ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]]သည် ပွဲကြည့်စင်ရှိ အမျိုးသမီးပရိသတ်တစ်ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခဲ့သည့်အတွက် ၎င်းအား ၆ လ ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ်နှင့် ဒဏ်ကြေးငွေ ကျပ်သိန်း ၃၀ ပေးဆောင်ရန် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]] (MNL) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ် ၁ ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက်ကျူးမှုဖြင့် မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ကစားခွင့်ပိတ်|url=https://burmese.dvb.no/post/750191|website=အမျိုးသမီး ပရိသတ်တယောက်အပေါ် ပွဲကြည့်စဉ်မှာ ကိုယ်ထိလက် ရောက်ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်းရဲ့ ကစားသမား မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ပွဲပယ်နဲ့ ဒဏ်ကြေး‌ ငွေ ကျပ် သိန်း ၃၀ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်တယ်လို့ မြန်…|access-date=2026-03-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက်တွန်းထိုးခဲ့သည့် မောင်မောင်လွင်ကို ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ် ခြောက်လနှင့် ဒဏ်ငွေကျပ်သိန်း ၃၀ ချမှတ်|url=https://news-eleven.com/article/310472|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}</ref> * [[၁၄ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၇/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်]]ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80825 |access-date=2026-03-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၁၅ မတ်]] ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၈/၂၀၂၆ ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ [[အခွန်အခ|အခွန်အကောက်]] ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်အကျိုးသက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ အခွန်အကောက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80851 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]၊ လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၂၇၂၃၈ ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းသူကျော် အစား ကြည်း ၃၂၈၃၅ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း ဖြင့်လည်းကောင်း၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊]] လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၃၀၁၀၇ ဗိုလ်မှူးကြီး ခန့်မွန်ဆွေ အစား ကြည်း ၃၀၃၃၉ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး ဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးများ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80839 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၁၆ မတ်]] **[[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|တတိယအကြိမ် ပြည့်သူလွှတ်တော်]]ကို ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပပြီး၊ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[ခင်ရီ]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦး[[မောင်မောင်အုန်း]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=■တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများ စတင်ကျင်းပ|url=https://news-eleven.com/article/310534|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-16|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ပြည်သူ့လွှတ်တော်စတင်ကျင်းပ၊ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးခင်ရီ ရေပန်းစားနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/ckg352l0jz6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16|language=my}}</ref> ** ကွတ်ခိုင်မြို့ ထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍ ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) နှင့် တအာင်းတပ် (TNLA) တို့အကြား နှစ်ဖက်တင်းမာမှုများ နှစ်ရက်ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးနောက် [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]အား MNDAA က အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-17 |title=ရှမ်းမြောက်အရေး MNDAA နဲ့ TNLA ခေါင်းဆောင်တွေ လောက်ကိုင်မှာ တွေ့ဆုံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgk20p4k6pt |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဖလံပင်ရွာမရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ဖလံပင်ကျေးရွာမှ]] စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ |url=https://myaelattathan.com/news/23027/ |access-date=2026-03-19 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=mmblogmaster |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့ |url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/ |access-date=2026-03-19 |website=Maun |language=en-US}}</ref>ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနှင့် [[ရှားစီးဘို (အထက်စု)ရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ရှားစီးဘို]]ရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-19 |title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo |access-date=2026-03-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၇ မတ်]] ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်|မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်]]ဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ <ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mnmaaniungngnkuulkmttchiungraaupde-ptttthaan |access-date=2026-03-18 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ** "သမီးလှကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော" အား [[သမီးလှကျွန်းအဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်|သမီးလှကျွန်း အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်]] သို့ ဧရိယာတိုးချဲ့ပြင်ဆင်၍ အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင် သတ်မှတ်ခဲ့။ * [[၁၈ မတ်]] ** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပခဲ့ရာ ဦး[[အောင်လင်းဒွေး]]အား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဦး [[Jeng Phang နော်တောင်]]အား ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-18 |title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၈ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ကာလုံအမှုဆောင်ချုပ် ဦးအောင်လင်းဒွေး အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်ရွေးချယ်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clygyzg0396t |access-date=2026-03-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၂၀/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။​<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80929 |access-date=2026-03-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၁၉ မတ်]] - [[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]]: လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}</ref> * [[၂၀ မတ်]] - ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။ ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် အစည်းအဝေးများကို မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုသမ္မတသုံးယောက်ကို မတ်လ ၂၅ ရက်မှာ စိစစ်မှာဖြစ်ပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှာ ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှုပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်း မတ် ၃၀ ရက် တင်သွင်းမည်|url=https://burmese.dvb.no/post/261196|website=DVB Burmese|access-date=2026-03-20|language=en}}</ref> ** တတိယအကြိမ် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်များ]] အသီးသီးကျင်းပပြီး၊ တိုင်းဒသေကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်အကြီးအကဲများကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။​ **[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့၌ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ပါဝင်သော တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များအရ ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ဆက်လက်ထိန်းချုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]များအဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရေး၊ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု ထားရှိရေးနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရေးတို့ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ရှိသူ လွေးယေဦးက ပြောကြားခဲ့ရာ၊ MNDAA က ဖမ်းဆီးထားသည့် TNLA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀ ခန့်အား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်သည်။<ref>{{Cite web|title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-21|access-date=2026-03-21|language=my}}</ref> **[[၂၀၂၆ ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် တိုက်ခိုက်ခံရမှု]]: ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးမြို့၌ ကျင်းပနေသည့် တတိယအကြိမ် ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (ဟားခါး)(CDF-Hakha)က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> **စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကသာမြို့]]မှာ တိုက်လေယာဉ်နှင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် မဟာလေးထပ်ဘုန်းကြီးကျောင်းက သံဃာအပါအဝင် စစ်ဘေးရှောင်နှင့် ဒေသခံများ လူအယောက် ၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-22 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=KNG |date=2026-03-20 |title=ကသာမြို့လယ်ခေါင် ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးဒဏ်ရာရသူတွေများနိုင်တယ်လို့ဆို |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/20/am1-388/ |access-date=2026-03-22 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကသာမြို့တွင် စစ်ရှောင်များနေသည့်ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရ၍ ၆၀ ထက်မနည်းသေဆုံး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69be6b725ec101b7a780ccc4 |access-date=2026-03-22 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-03-21 |title=စစ်တပ်လွှတ်​တော်​ငါးရက်​မြောက်​နေ့မှာ ကသာမြို့ကစစ်ဘေးရှောင်​တွေခိုလှုံတဲ့ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်​ကောင်စီ ဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/22/151892/ |access-date=2026-03-22 |website=LuduNwayOo |language=my-MM }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-03-21 |title=ကသာနဲ့ မြောင်မှာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး သေဆုံးသူအများပြားနဲ့ ဒဏ်ရာရသူတွေရှိခဲ့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/03/21/%e1%80%80%e1%80%9e%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7-%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |access-date=2026-03-22 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> **၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}</ref> * [[၂၂ မတ်]] - ** အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059 |access-date=2026-03-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၂၃ မတ်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသဖြင့် ၂ နာရီကြာ ခွဲစိတ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း စစ်ကော်မရှင်က ထုတ်ပြန်။<ref>{{Cite web |title=သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81078 |access-date=2026-03-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၂၈ မတ်]] - ၂၀၂၅ မြန်မာနိုင်ငံငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁) နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကို နေပြည်တော်၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ငလျင်ကြီးကြောင့် နေပြည်တော်အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ် (၁၀) ခု၌ သေဆုံးသူ ၃၈၁၈ ဦး၊ ပျောက်ဆုံးသူ ငါးဦး၊ ဒဏ်ရာရသူ ၅၁၀၄ ဦး၊ ဘေးသင့်အိမ်ထောင်စု ၁၆၂၅၆၃ စု၊ ဘေးသင့်လူဦးရေ ၄၂၄၀၆၃ ဦးနှင့် ယာယီရွှေ့ပြောင်း လူဦးရေ ၂၇၉၁၁၁ ဦးရှိခဲ့ကြောင်း၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအနေဖြင့် စုစုပေါင်း တန်ဖိုးကျပ် ၇၉၇၉ ဘီလီယံကျော်ရှိကြောင်း နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌက ပြောကြားသည်။ <ref>{{Cite web |title=မန္တလေးငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁)နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81220 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *[[၃၀ မတ်]] - **[[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ]] *** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး|ရဲဝင်ဦး]]သည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်လာပြီး၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]]သည် [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ် ၃၀ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ပြည်သူ့လွှတ်တော်က စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ဒုသမ္မတ အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx290r3lvm0t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-30|access-date=2026-03-30|language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81247 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် တစညပါတီမှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် တင်သွင်းခဲ့ပြီး<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒေါက်တာ ကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်း အမည်စာရင်း တင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%80-%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}</ref>၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာတူးဂျာနှင့် ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီကိုယ်စားပြု ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[နန်းနီနီအေး]] အား ရွေးချယ်တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ ဒေါက်တာ တူးဂျာနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE-%E1%80%92%E1%80%B1/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}</ref> *** ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ဦး[[ဌေးငွေ]] အား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ပြည်ထဲရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ *** KIO ၊ KNU ၊ CNF ၊ KSIEC၊ CRPH နှင့် NUG တို့ပါဝင်သော [[ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ|ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ]]ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။ * ၃၁ မတ် ** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့က ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]]ကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့ကမူ ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <br /> === ဧပြီ === * [[၂ ဧပြီ]] - ** ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် ကော့ကရိတ်-မြဝတီ အာရှလမ်းမကြီးကို တိုက်ပွဲများကြောင့် ပိတ်ထားရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-02 |title=လကမ္ဘာဆီသွားမယ့် Artemis II ယာဉ် ကမ္ဘာပတ်လမ်းပေါ်ရောက်ပြီ - ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3ex5eq4nypt |access-date=2026-04-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-02 |title=မြဝတီ-ကော့ကရိတ် အာရှလမ်း ပြန်ဖွင့် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%9d%e1%80%90%e1%80%ae-%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%a1%e1%80%ac%e1%80%9b%e1%80%be%e1%80%9c%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8/ |access-date=2026-04-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကုန်သွယ်မှုပမာဏအများဆုံးစီးဆင်းရာ ဘားအံ-ကော့ကရိတ်-မြဝတီ (အာရှလမ်းပိုင်း) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81336 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၅၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကိုပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81337 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> * [[၃ ဧပြီ]] ** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် ဦး[[ညိုစော]]၊ ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-03|access-date=2026-04-03|language=my}}</ref> ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ ** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက်အရ (၁-၁-၂၀၂၁) မှ (၃၁-၃-၂၀၂၅) ရက်နေ့အထိ ကာလအတွင်း ပို့ကုန်များ တင်ပို့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပို့ကုန်ရငွေ ပြန်လည်မဝင်ရောက်သေးသည့် ကုမ္ပဏီပေါင်း (၂၈၇) ခုသည် နိုင်ငံခြားသုံးငွေ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ၊ စည်းမျဉ်းများနှင့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာခြင်းမရှိသောကြောင့် အဆိုပါကုမ္ပဏီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းလိုက်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web|title=ပို့ကုန်ရငွေပြန်လည်ဝင်ရောက်ရန် ကျန်ရှိသည့်ကုမ္ပဏီ (၂၈၇) ခု၏ ကုမ္ပဏီနှင့်ကုမ္ပဏီ၏ ဒါရို-က်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်မည်းစာရင်း ထည့်သွင်းကြောင်း ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA-2/|website=Popular|date=2026-04-04|access-date=2026-04-04|language=en-US|first=Popular|last=Journal}}</ref> * [[၄ ဧပြီ]] - ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်မှစတင်၍ ရပ်နားထားခဲ့ရာမှ ဧပြီ ၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]၌ ခရီးသည်တင်လေကြောင်းလိုင်းများ စတင်၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲနေပြီဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ကချင်ပြည်နယ် မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်၌ လေကြောင်းလိုင်းများဆင်းသက်မှု ရက်ပေါင်း ၄၀ ကျော် ရပ်နားထားခဲ့ပြီး ယနေ့မှစ၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81429 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * [[၆ ဧပြီ]] - ** ရိုဟင်ဂျာများအား လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟူသော စွဲဆိုချက်နှင့် အဆိုပါအခင်းအဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပွားစဉ်က [[တပ်မတော်]]၏ ရာထူးအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]အပေါ် အရေးယူရန် တိုင်တန်းချက်ကို [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တရားစီရင်ရေး အာဏာပိုင်များက တရားဝင် လက်ခံလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ယူကေအခြေစိုက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး-မြန်မာ (MAP) အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ခရစ္စ ဂန်းနက်စ်က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ** မကွေးတိုင်း၊ ဆောမြို့တွင် ပြီးခဲ့သောနှစ် အောက်တိုဘာလ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် သက်ငယ်မုဒိမ်းမှုနှင့် လူသတ်ကာ အလောင်းဖျောက်မှုကျူးလွန်သူအား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ဆောမြို့နယ်တရားရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့က သေဒဏ်ချမှတ်လိုက်ကြောင်း မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလင်းထက်က ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေများအရ ခန့်အပ်မည့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရာထူးများအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြချက်များကို ဖတ်ကြားခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> *[[၇ ဧပြီ]] **တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးစတုတ္ထနေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[သာဌေး]]အပါအဝင် တရားသူကြီး ၉ ဦးပါ ဖွဲ့စည်းမှုကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းစိုးအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးအား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် လွှတ်တော်က သဘောတူသည်။ [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]] (အသစ်) ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို အတည်ပြုသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ကျန်တရားသူကြီးများ အမည်စာရင်းများကို ဖတ်ကြားတင်ပြခဲ့ပြီး ဧပြီ ၉ ရက် အစည်းအဝေးတွင် ကန့်ကွက်မှုများ လက်ခံမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> **[[၂၀၂၆ ပန်ဆန်း ပေါက်ကွဲမှု]] * [[၈ ဧပြီ]] ** အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (Abbas Araghchi) က အီရန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့အကြား [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]] ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် အပါအဝင် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှုကို အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ကောင်စီ (Supreme National Security Council) က အတည်ပြုချက်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=Iran agrees to ceasefire, offers conditional Hormuz passage |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iran-agrees-to-ceasefire-offers-conditional-Hormuz-passage |access-date=2026-04-09 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ** [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title=ပြည်သူကိုကိုယ်စားပြုရေး ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်သူ့ |url=https://onenewstvchannel.com/politic/people-hluttaw/%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%85%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%af%e1%80%9b%e1%80%b1/ |access-date=2026-04-09 |website=One News Myanmar |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81524 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာ ကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81525 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><br /> * [[၉ ဧပြီ]] ** ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးများအဖြစ် ဦးသောင်းနိုင်၊ ဦးသိန်းကိုကို၊ ဒေါ်သင်းသင်းနွဲ့၊ ဒေါ်ပြုံးပြုံးအေး၊ ဒေါက်တာကိုကိုနိုင်၊ ဦးဝင်းမြင့်၊ ဒေါ်စိုးခက်ခက်၊ ဒေါ်သင်းသင်းချိုတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးရှစ်ဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု|url=https://news-eleven.com/article/311163|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-04-09|language=my}}</ref> ** [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးကျော်ဝင်းသိန်း၊ ဒုတိယရဲဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဇော်မိုး၊ ဒေါက်တာထွန်းထွန်းဦး၊ ဦးလွန်းဘော်၊ ဦးကျော်စိုးညွန့်၊ ဦးတိုးရီ၊ ဦးတင်အောင်ဝင်း၊ ဦးမင်းဟန်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311162 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311161 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦး၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများအဖြစ် ဦးဇော်မြင့်နိုင်၊ ဦးသက်ထွန်းအောင်၊ ဒေါက်တာစန္ဒာဦးနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ်  ဒေါက်တာရီရီအး၊ ဦးတင်မြင့်၊ ဒေါက်တာလှညွန့်၊ ဒေါက်တာဇော်ဦး၊ ဒေါက်တာဖြူဖြူအိတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးနှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ၊ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311160 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့အား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311159 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[အောင်ဇော်သိန်း]]အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးဉာဏ်ထွန်း၊ ဦးမျိုးတင့်၊  ဦးကျော်ဆန်း၊ ဦးတူးမော်၊ ဒေါ်စုစုဝင်း၊ ဒေါ်ဥမ္မာအေး၊ ဦးတင့်ဝေ၊ ဒေါက်တာမာလာမော်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့။<ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက တင်ပြထားသည့် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌဦးအောင်ဇော်သိန်း အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311158 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ** ဆိုက်ဘာရာဇဝတ်မှု တစ်မျိုးဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]] Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှု သုံးစွဲသူ အများအပြား ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=■ AYA Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှုများ ဖြစ်ပွား |url=https://news-eleven.com/article/311181 |access-date=2026-04-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * [[၁၀ ဧပြီ]] ** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ကြေညာချက်တွင် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81654 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒုတိယသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် ဦးညိုစော၊ ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြုပြီး ကတိသစ္စာပြုလွှာပေါ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-04-10 |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတသစ်နှင့် ဒု-သမ္မတများ ကတိသစ္စာပြု |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90-3/ |access-date=2026-04-10 |website=Popular |language=en-US}}</ref> ** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်မည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်ကို အဖွဲ့ဝင် ၃၄ ဦး၊ ဝန်ကြီးဌာန (၃၁) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ** တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web |last=DVB TV News |date=2026-04-11 |title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI |access-date=2026-04-12}}</ref><ref>{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297 |url-status=live |access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ |website=Mizzima}}</ref><br /> * [[၁၂ ဧပြီ|၁၂]] - မကွေးတိုင်း၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]၊ ပန်းတိုင်းခြုံကျေးရွာအုပ်စု၊ မြောက်လူးကံရွာကို စစ်တပ်က မီးရှို့တဲ့အတွက် အိမ် ၄၀၀ ကျော်မီးလောင်ကျွမ်းပြာကျသွားကြောင်း ဒေသခံတွေကပြောသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese|first=R. F. A.|date=2026-04-13|title=ပခုက္ကူလေဆိပ်နားက မြောက်လူးကံရွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/13/myauklukan-village-burnt-down/|access-date=2026-04-14|website=မြန်မာဌာန|language=my}}</ref> * ၁၃ ဧပြီ - [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ မြိုင်ကြီးငူ-မဲသဝေါဒေသအတွင်းတည်ရှိသော စစ်တပ်၏ ကြယ်ပြောင်ကုန်း တပ်စခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်အချို့က အတည်ပြုပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာလူထုနဲ့ အတူရှိနေကြောင်း အမေရိကန်နဲ့ ယူကေက သင်္ကြန်ဆုတောင်းပေးပို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2dg3z017mt |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၄ ဧပြီ]] - ချင်းပြည် (Chinland) ကောင်စီနှင့် [[ချင်းပြည်အစိုးရ]]အဖွဲ့၏ လက်အောက်ရှိ ချင်းပြည်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနမှ တည်ထောင်သည့် Chinland Jordan School of Medicine ဆေးတက္ကသိုလ်အား ချင်းပြည်နယ်၊ ချင်းလုံမြို့၌ ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၅ ရက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရမှု ရက်ပေါင်း ၁,၉၀၀ ရှိလာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mkk7p1j5jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|language=my}}</ref> * ၁၆ ဧပြီ - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား ညီညွတ်ရေးတွင် အတားအဆီးများ ရှိနေသည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ယာယီသမ္မတ [[ဒူဝါလရှီးလ]]က အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ငါးနှစ်ပြည့် မိန့်ခွန်းတွင် ပြောကြားလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-16 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ညီညွတ်ရေးမှာ အတားအဆီးရှိနေတယ်လို့ NUG ၅ နှစ်ပြည့်မှာ ယာယီသမ္မတ ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2d1vrj7jmt |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၁၇ ဧပြီ - ** နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၄၀/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ ၄,၃၃၅ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်လိုက်ပြီး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81788 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref>၊ အမိန့်အမှတ် ၄၁/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသူ/သား ၁၇၉ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု၍ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81789 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *** အဂတိလိုက်စားမှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မများနှင့် ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၁၃၀ (က) တို့ဖြင့် စွဲဆိုတရားစွဲခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၉ နှစ်နှင့် ၆ လ ချမှတ်ကာ အကျဉ်းချခဲ့ရသည့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]အား တောင်ငူအကျဉ်းထောင်မှ မိသားစုထံသို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် -ဒေါ်‌အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်းရွှေ့မယ်လို့ သတင်းထွက်ပေါ် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c8r488z2lm3t |access-date=2026-04-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-19 |title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><br /> * [[၂၀ ဧပြီ|ဧပြီ ၂၀]] - ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ပြေးလမ်းပေါ်ထွက်ခွာနေချိန် ဘရိတ်စနစ်ချို့ယွင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့းပြီး ရပ်နားထားသည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာ့လေကြောင်း]] (MAI) ၏ Airbus A319 လေယာဉ် အမြီးပိုင်းကို ဝင်တိုက်မိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ဘရိတ်ချို့ယွင်းပြီး MAI Airbus A319 ကို ဝင်တိုက်မှုဖြစ် - New Day Myanmar|url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%86%e1%80%ad%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-mna-atr-72-%e1%80%98%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90/|date=2026-04-20|access-date=2026-04-20|language=en-US}}</ref> * [[၂၁ ဧပြီ]] - စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] သည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၂၅ ဧပြီ - ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့က တစ်နှစ်ကျော်ကြာ သိမ်းပိုက်ထားရှိသည့် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းမြို့ပေါ်ရှိ နေရာအချို့ကို စစ်တပ်က ပြန်လည်သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ဧပြီ ၂၅ ရက် သတင်းအနှစ်ချုပ် - နေပြည်တော်မှာငလျင်လှုပ်|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn8d05qq6edo|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25|language=my}}</ref> * ၂၇ ဧပြီ - အမျိုးသားစာပေဆုရှင် ဦး[[တင်ညွန့်]]နှင့် သားဖြစ်သူအပါအဝင် ၃ ဦးအား ဖမ်းဆီးခံထားရသည်။ * [[၃၀ ဧပြီ]] - ** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃၀) ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော [[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်နေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြင့် နိုင်ငံသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁,၅၀၈ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82285|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref>နှင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား၊ အကျဉ်းသူ ၁၁ ဦး<ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82287|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref>၊ စုစုပေါင်း ၁,၅၁၉ ဦးတို့ကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ အကျဉ်း​ထောင် အချုပ်​ထောင်အသီးသီးတွင် အကျဉ်းကျခံ​နေရသည့် အကျဉ်းသား အကျဉ်းသာသူ ၁၅၀၈ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်​ပေး|url=https://news-eleven.com/article/311564|access-date=2026-04-30|website=Eleven Media Group Co., Ltd|language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃ဝ ရက် မတိုင်မီ ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုတစ်ခုခုနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းခံရပြီး အကျဉ်း ထောင်/အချုပ်ထောင်/စခန်းအသီးသီးတွင် ပြစ်ဒဏ်ကျခံလျက်ရှိသော အကျဉ်းသား၊ သူများကို ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ ယင်းတို့ကျခံရန်ကျန်ရှိသောပြစ်ဒဏ်၏ ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82283|access-date=2026-04-30|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> *** [[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]အား ကျန်ရှိနေသေးသည့် ပြစ်ဒဏ်များကို သတ်မှတ်ထားသည့် နေအိမ်တွင်သာ ဆက်လက်ကျခံစေရန် အကျဉ်းထောင်မှ နေအိမ်အကျယ်ချုပ်သို့ ပြောင်းရွှေ့လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ် ပြောင်းရွှေ့၊ ဓားစာခံအဖြစ် ဖမ်းဆီးထားဆဲဟု ကိုထိန်လင်းပြော |url=https://burmese.dvb.no/post/542191 |access-date=2026-05-01 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><br /> === မေ === * ၁ မေ - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်အနီး [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ ဟွာလ်းငိုးရမ်းဒေသ၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]၊ ခေါ်ပွီချစ်ပ် (Khawpuichhip) ကျေးရွာကို စစ်လေတပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၁၀ နှစ်အောက် ကလေး ငါးဦးနှင့် လူကြီး တဦး စုစုပေါင်း ခြောက်ဦး သေဆုံးပြီး၊ ကိုးဦး ဒဏ်ရာရရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီး ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု ၊ ကလေး ၅ ဦး အပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး |url=https://bur.mizzima.com/2026/05/01/89167 |url-status=live |access-date=3 May 2026 |website=Mizzima}}</ref> * ၄ - ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]အား စစ်ရာဇဝတ်မှုများနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုများဖြင့် စွဲဆိုထားသည့် အမှုအတွက် [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ တရားရုံးသို့ တရားဝင် အမှုတင်သွင်းလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း တရားစွဲဆိုသည့် အဖွဲ့အစည်းများက မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=စစ်အာဏာရှင်မင်းအောင်လှိုင်ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုဖြင့် တရားစွဲသည့်အမှု တီမောတရားရုံးသို့ တင်သွင်း |url=https://burmese.dvb.no/post/204215 |access-date=2026-05-04 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * ၅ - တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ စတင်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သော အင်းတော်မြို့၏ မြို့နယ်ခွဲဖြစ်သည့် [[မော်လူးမြို့]]ကို မြန်မာစစ်တပ်က မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-05 |title=၂၀၂၆ မေ ၅ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိန္ဒိယ-မြန်မာ နှစ်နိုင်ငံနယ်စပ်မှာ လက်နက်ကိုင်တပ်တွေ မရှိရေး နေပြည်တော်နဲ့ ဒေလီဆွေးနွေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm2p15nvdm6t |access-date=2026-05-05 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> * ၆ မေ - မတ္တရာ၊ သပိတ်ကျင်း၊ တကောင်း၊ ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ အင်းတော်နှင့် မော်လူးတို့ကို စစ်တပ်က ပြီးခဲ့သည့် လများအတွင်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မန္တလေး-မတ္တရာ-သပိတ်ကျင်း-တကောင်း-ထီးချိုင့်-ကသာ-အင်းတော်-မော်လူး-နန့်စီးအောင်-မိုးညှင်း-မိုးကောင်း-မြစ်ကြီးနား လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်အား အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီး၊ ဖွင့်လှစ်လိုက်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင်သတင်းစာများမှ ကြေညာသည်။ <ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ မေ၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မန္တလေး-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်တပ်ကြေညာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3r2n458gw2t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-07|access-date=2026-05-07|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် နေရာများအား ပြန်လည်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မန္တလေး - မတ္တရာ - သပိတ်ကျင်း-တကောင်း- ထီးချိုင့် - ကသာ - အင်းတော် - မော်လူး - နန့်စီးအောင် - မိုးညှင်း - မိုးကောင်း - မြစ်ကြီးနား ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82465|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-07|language=en}}</ref> * [[၇ မေ]] - မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မိုးကုတ်မြို့နယ်|မိုးကုတ်]]ရတနာမြေမှ အလေးချိန် ၂,၂၀၀ ဂရမ် (၁၁,၀၀၀ ကရက်) အရွယ်အစားကြီးမားသည့် ပတ္တမြားတစ်ပွင့် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် မိုးကုတ်ရတနာမြေမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့် ထူးခြားလှပပြီး အရွယ်အစားကြီးမားသော ပတ္တမြားကြီးအား ကြည့်ရှု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82498 |access-date=2026-05-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၉ မေ - UFC 328 ၏ Co-Main Event ပွဲဖြစ်သည့် ဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံရှစ်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံ မြန်မာ MMA ကစားသမား [[ဂျော့ရှုအာဗန်|ဂျိုရှူအာဗန်]]က ပြိုင်ဘက် ဂျပန်ကစားသမား တက်ဆူရို တိုင်ရာအား အလဲထိုးနည်းဖြင့် အနိုင်ရရှိကာ ဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံခါးပတ်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ဂျိုရှူအာဗန် တက်ဆူရိုတိုင်ရာကို ငါးချီမြောက်တွင် အနိုင်ရပြီး ဖလိုင်းဝိတ်ချန်ပီယံကာကွယ် |url=https://news-eleven.com/article/311821 |access-date=2026-05-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * ၁၁ မေ - ဦးရဲသွင်ဟိန်း၏ [[မြေလတ်အသံ]](Myaelatt Athan)၊ ဦးဝင်းဇော်နိုင်၏ Red News Agency နှင့် ဦးဇင်မင်းထက်၏ Asia Citizens (အာရှနိုင်ငံသားများ) သတင်းအေဂျင်စီ ၃ ခုကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့မှစ၍ ပိတ်သိမ်းလိုက်ကြောင်း ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ <ref>{{Cite web|title=သတင်းအေဂျင်စီလုပ်ငန်း ပိတ်သိမ်းကြောင်း အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/82656|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-05-12|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=သတင်းဌာန ၃ ခုကို စစ်အာဏာရှင်က ထပ်မံပိတ်သိမ်း|url=https://burmese.dvb.no/post/566989|website=DVB Burmese|access-date=2026-05-12|language=en}}</ref> * ၁၄ မေ - အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်|ဒေါ်နယ်ထရမ့်]] (Donald Trump) သည် တရုတ်ခေါင်းဆောင် [[ရှီကျင့်ဖျင်]] (Xi Jinping) နှင့် တွေ့ဆုံရန်အတွက် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ပေကျင်းမြို့]]သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref>{{Cite web |title=■ အမေရိကန်သမ္မတထရန့်နှင့် တရုတ်သမ္မတရှီတို့ တွေ့ဆုံ |url=https://news-eleven.com/article/311904 |access-date=2026-05-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> * ၁၈ မေ - [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး|ရန်ကုန်တိုင်း]]၊ [[ကျောက်တန်းမြို့]]အနီး မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းကို ဗဟိုပြုပြီး မနက် ၈ နာရီ ၃၅ မိနစ်ဝန်းကျင်က အင်အားရစ်ချ်တာစကေး ၅ ဒသမ ၂ အဆင့်ရှိတဲ့ အင်အားအတော်အသင့်ပြင်းထန်တဲ့ မြေငလျင်တခု လှုပ်ခတ်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်တန်းမြို့အနီး ဗဟိုပြုပြီး အင်အား ၅ ဒသမ ၃ ရှိ ငလျင်လှုပ် |url=https://burmese.dvb.no/post/359449 |access-date=2026-05-18 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]ရှိ မုံရွာ-ရေဦး အဝေးပြေးလမ်းမကြီးဘေးတွင် တည်ရှိသော [[စိုင်ပြင်မြို့]]ကို "Operation OTT" စစ်ဆင်ရေးအဖြစ် တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF)၊ အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနက သတင်းထုတ်ပြန်လိုက်သည်။<ref>{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - လွတ်လပ်ရေးနှစ် ၂၅၀ ပြည့် အိမ်ဖြူတော် UFC ပွဲမှာ မြန်မာဖိုက်တာ ဗန် ပါဝင်|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgrp1972qent|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-05-19|access-date=2026-05-19|language=my}}</ref> *၁၉ မေ - ၂၀၂၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်တွင် KNU၊ KNLA နှင့် PDF တို့က သိမ်းပိုက်ထားသည့် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊]] [[မြိတ်ခရိုင်]]၊ [[တနင်္သာရီမြို့နယ်]]၊ [[မောတောင်မြို့]]ကို စစ်အုပ်စုက ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်မှစတင်သည့် စစ်ကြောင်းဖြင့် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက KNU၊ KNLA နှင့် PDF အမည်ခံ ကိုယ်ကျိုးရှာအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူ ပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ယာယီစိုးမိုးထားသော မောတောင်မြို့အား အလုံးစုံပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82973 |access-date=2026-05-20 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> *မေ ၂၆ - [[၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု]] *၂၈ မေ - ကိုးလကြာ ပိတ်ထားခဲ့သော [[ထိုင်း-မြန်မာ နယ်စပ်]] ကုန်သွယ်ရေးတွင် အရေးပါသည့် မြဝတီ-မဲဆောက် [[မြန်မာ - ထိုင်း အမှတ် (၁) ချစ်ကြည်ရေးတံတား|အမှတ် ၂ ချစ်ကြည်ရေးတံတား]]အား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-05-28 |title=၂၀၂၆ခုနှစ် မေ ၂၈-ဘန်ကောက်မှာ ကလေးငယ်တွေကို ညှဉ်းပန်းပြီး ပန်းရောင်းခိုင်းတဲ့မြန်မာ ၃ ဦးကို ရဲဖမ်း |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4pw09y4yvt |access-date=2026-05-28 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *၂၀၂၅ ခုနှစ်  အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူများအနက် ရွေးကောက်ပွဲကုန်ကျစရိတ်စာရင်းအား သတ်မှတ်ရက်အတွင်း တင်သွင်းခြင်းမရှိသည့် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ၄၁ ဦးကို အရည်အချင်းပျက်ယွင်းသူများအဖြစ် ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်က ကြေညာချက်အမှတ် (၄၇/၂၀၂၆)ဖြင့် ၂ဝ၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၃ ရက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံပြန်တမ်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူများအနက် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း ၄၁ ဦးကို အရည်အချင်းပျက်ယွင်းသူများအဖြစ် UEC ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/312227 |access-date=2026-05-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> *၃၀ မေ - သမ္မတဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]သည် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]သို့ တရားဝင်ချစ်ကြည်ရေး ခရီးစဉ် စတင်ထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/6a1a7327acbcdc59760091ee |access-date=2026-05-30 |website=www.npnewsmm.com}}</ref> *[[၃၁ မေ]] - [[၂၀၂၆ နမ့်ခမ်း ပေါက်ကွဲမှု]] === ဇွန် === *၆ ဇွန် - မြန်မာနှင့် ရုရှားတို့သည် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး|တနင်္သာရီတိုင်း]]၊ [[ထားဝယ်မြို့]]ရှိ ရေနက်ဆိပ်ကမ်းစီမံကိန်းအတွက် ၆၆၀ မဂ္ဂါဝပ် [[ကျောက်မီးသွေး]]သုံး [[ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ]] တည်ဆောက်ရေး နားလည်မှုစာချွန်လွှာကို [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့]]၌ ကျင်းပသည့် စီးပွားရေးဖိုရမ်အတွင်း လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-10 |title=၂၀၂၆ ဇွန်လ ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - တရားမဝင် ရွှေတူးဖော်မှုတွေ နှိမ်နင်းမယ်လို့ ဦးမင်းအောင်လှိုင်ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/czx5r48ynzgt |access-date=2026-06-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> *၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် - [[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား]] == ကွယ်လွန်သူများ == * <!--Do not add people without Wikipedia articles to this list Do not trust "this year in history" websites for accurate date information Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence. No red links, please.-->[[၂၆ ဇန်နဝါရီ]] - [[မြင့်ထွေး]]၊ [[ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီးဟောင်း]] ([[၁၉၄၈]] ဖွား) * [[၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] ([[၁၉၄၄]] မွေးဖွား) * [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတဟောင်းနှင့် နိုင်ငံ့အထွတ်အထိပ်ခေါင်းဆောင် ([[၁၉၃၉]] မွေးဖွား) * [[၂ ဇွန်]] - [[မင်းထင်ကိုကိုကြီး]]၊ ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာနှင့် ကဗျာဆရာ (၁၉၆၁ ဝန်းကျင်မွေးဖွား) * [[၁၁ ဇွန်]] - [[ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ]]၊ ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီး ([[၁၉၇၈]] မွေးဖွား) == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၀ ဆယ်စုနှစ်]] 59n4kqvsrpdvufkrfd7iukxq173lbip 0 281925 1038225 1032553 2026-06-14T06:55:35Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥက္ကဌ +ဥက္ကဋ္ဌ) 1038225 wikitext text/x-wiki {{Infobox အစိုးရအဖွဲ့အစည်း | name = ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ | seal = State seal of Myanmar.svg | seal_width = 120px | seal_caption = မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမှတ်တံဆိပ် | established = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | jurisdiction = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} | headquarters = [[နေပြည်တော်]] | external_governing_body = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] | keydocument1 = ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဥပဒေ | chief1_name = [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] | chief1_position = ဥက္ကဋ္ဌ | chief2_name = [[မောင်မောင်အေး]] | chief2_position = အတွင်းရေးမှူး | website = }} '''ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ'''သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့၌ [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]]က ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဥပဒေအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် စတင် ပေါ်ပေါက်လာသည့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး(ငြိမ်း) ဦးစိုးဝင်း ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်တာဝန်ယူမည့် ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဖွဲ့စည်း |url=https://news-eleven.com/article/311190 |access-date=2026-04-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> [[မြန်မာ​နိုင်ငံတော်သမ္မတ​၏ တာဝန်​နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]အား အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေးနှင့် နိုင်ငံတော်တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင် အကြံပေးရန်နှင့် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ရန် ဤကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ - သမ္မတလုပ်ပိုင်ခွင့်ကို ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်းခြင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cp80g6l92kwo |url-status=live |access-date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ |website=ဘီဘီစီမြန်မာ}}</ref> == လက်ရှိ ဥက္ကဋ္ဌ နှင့် အဖွဲ့ဝင်များ == {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse: collapse; text-align:center;" |+ [[File:State seal of Myanmar.svg|50px|link=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမှတ်တံဆိပ်]] <br /> '''ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ အဖွဲ့ဝင်များစာရင်း''' |- style="background:#0047AB; color:white;" ! style="width:5%" | စဉ် !! style="width:20%" | အမည် !! style="width:20%" | ကောင်စီတာဝန် !! style="width:30%" | တာဝန်သက်တမ်း !! style="width:25%" | မှတ်ချက် |- style="background:#E8F0FF;" | ၁ || [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]] || '''ဥက္ကဋ္ဌ''' || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး (ငြိမ်း) |- style="background:#E8F0FF;" | ၂ || [[မောင်မောင်အေး]] || '''အတွင်းရေးမှူး''' || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) |- | ၃ || [[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|သန်းဆွေ]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် (ငြိမ်း) |- style="background:#F9F9F9;" | ၄ || [[ကိုကိုလှိုင်]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး (ငြိမ်း) |- | ၅ || [[မိုးအောင်]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) |- style="background:#F9F9F9;" | ၆ || ရင်ရင်နွယ် || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ဒေါက်တာ (ပညာရှင်) |- | ၇ || ချိုချိုကျော်ငြိမ်း || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || နိုင်ငံရေးလေ့လာသူ |- style="background:#F9F9F9;" | ၈ || [[ကိုကိုကြီး (နိုင်ငံရေးသမား)|ကိုကိုကြီး]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ပြည်သူ့ပါတီဥက္ကဋ္ဌ |- | ၉ || [[မန်းငြိမ်းမောင်]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || နစက အဖွဲ့ဝင် (ဟောင်း) |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၀ || [[ဒွဲဘူ]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || နစက အဖွဲ့ဝင် (ဟောင်း) |- | ၁၁ || [[ဇော်အေးမောင်]] || အဖွဲ့ဝင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ – လက်ရှိ<br /><small>({{Age in years and days|2026|4|10}})</small> || ဒုဝန်ကြီး (ဟောင်း) |} == ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း == ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီကို နိုင်ငံတော်သမ္မတက သင့်လျော်သည်ဟု ယူဆသော ပုဂ္ဂိုလ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းရသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်- * ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အတွင်းရေးမှူး အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် အနည်းဆုံး ငါးဦး ပါဝင်ရမည်။ * နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် ကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းရာတွင် ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အတွင်းရေးမှူးကို အမည်စာရင်း သတ်မှတ်ပေးရသည့်အပြင်၊ ကောင်စီ၏ တာဝန်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များကိုလည်း ပြဋ္ဌာန်းသတ်မှတ်ပေးရသည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဥပဒေပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcuattiungpngkhnkeaangciiupdeptttthaan |url-status=live |website=Myanmar Digital News}}</ref> == လုပ်ပိုင်ခွင့်နှင့် ကန့်သတ်ချက်များ == ကောင်စီသည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေက အပ်နှင်းထားသည့် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာနှင့် တရားစီရင်ရေးအာဏာတို့ကို ထိပါးခြင်းမရှိစေဘဲ လုံခြုံရေး၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် ဥပဒေပြုရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင် အကြံပေးခြင်းနှင့် ညှိနှိုင်းခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ |url=https://myanmar-now.org/mm/topics/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AF%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%B6/ |website=Myanmar Now}}</ref> ကောင်စီ၏ သက်တမ်းသည် ခန့်အပ်သည့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ၏ သက်တမ်းနှင့်အညီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဥက္ကဋ္ဌနှင့် အတွင်းရေးမှူး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81567 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Wikisource-inline|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၃/၂၀၂၆}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] 8atysrzu7r2mxeyj1hfhcx9xpvjmbsy 0 282406 1038185 1034660 2026-06-14T06:47:57Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကြေငြာ +ကြေညာ) 1038185 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=မောင်တောတိုက်ပွဲ |partof=[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] |image= |caption= |date=၂၀၂၃ - ဖြစ်ပွားဆဲ |place=[[စစ်တွေ]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] |coordinates= |territory=ခြေလျင်တပ် ၂၀၀၀<br> ရေတပ်အင်အား ၁၀၀၀<br> စစ်သင်္ဘော ၁၀ စီး |result= |combatant1={{flagdeco|Myanmar}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]<br>{{flagicon image|Flag of the Arakan Rohingya Salvation Army.png}} [[အာရကန်ရိုဟင်ဂျာ ကယ်တင်ရေးတပ်မတော်]]<br>{{flagicon image|Flag of the Rohingya Solidarity Organisation.png}} ရိုဟင်ဂျာညီညွတ်ရေးအဖွဲ့<br>{{flagicon image|Flag of the Arakan Liberation Party.svg}} [[ရခိုင်ပြည် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]]<ref name=":0" /> |combatant2={{flagicon image|Infobox AA.png}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] |commander1={{Flagicon image|Shoulder Sleeve of Myanmar Army.svg}} [[နိုင်နိုင်ဦး]]<br>{{Flagicon image|Shoulder Sleeve of Myanmar Army.svg}} [[ကျော်စွာဦး]] |commander2={{plainlist| * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ထွန်းမြတ်နိုင်]] * {{flagicon image|Infobox AA.png}} [[ညိုထွန်းအောင်]] }} |units1={{armed forces|Myanmar}} * {{army|Myanmar}} ** {{Flagicon image|Shoulder Sleeve of Myanmar Army.svg}} [[အမှတ်(၁၅)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]<br>{{Flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့]]<br>{{Flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]] |units2={{flagicon image|Infobox AA.png}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] |strength1= |strength2= |casualties1=မသိရှိရ |casualties2=မသိရှိရ |casualties3= |notes= |campaignbox={{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} ၂၀၂၃ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် [[ရက္ခိုင့်တပ်မတော်]]သည် မြို့နယ် ၁၇ ခုအနက် ၁၄ ခုကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် [[စစ်တွေမြို့]]ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် စစ်တွေခရိုင်သည် ရခိုင်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် စစ်အစိုးရ၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်တွင် ကျန်ရှိနေသည့် တစ်ခုတည်းသော မြို့ဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=What's happening on the Sittwe battlefield? |url=https://www.narinjara.com/news/detail/68c1248f268ac2ee0433f8ab |access-date=2026-03-03 |website=narinjara.com |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Thit |first=Lin |date=2026-03-02 |title=Arakan Army Advances to Edge of Sittwe as Fighting Intensifies |url=https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/arakan-army-advances-to-edge-of-sittwe-as-fighting-intensifies.html |access-date=2026-03-03 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=လေကြောင်းဖြင့် ပစ်ကူပေးရသည်အထိ စစ်တွေတိုက်ပွဲ ပြင်းထန်လာ |url=https://www.dmgburmese.com/%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/stwhtsacftair.html |access-date=2026-03-03 |website=Development Media Group |language=my}}</ref> == နောက်ခံ == [[စစ်တွေမြို့နယ်|စစ်တွေမြို့နယ်သည်]] ရခိုင်ပြည်နယ်၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး SAC အတွက် အဓိကမြို့တစ်မြို့အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ကုန်သွယ်မှုတွင် ဤမြို့သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref name=":1">{{Cite web |title=The Looming Battle for Sittwe |url=https://www.csis.org/blogs/latest-southeast-asia/spotlight-looming-battle-sittwe-march-12-2024 |access-date=2026-03-03 |website=csis.org |language=en}}</ref> ထိုကာလအတွင်း စစ်တွေမြို့တွင် ဒေသဆိုင်ရာ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်၊ အမြောက်တပ်၊ ခြေလျင်တပ်များနှင့် အခြားတပ်ရင်းများ အပါအဝင် စစ်အစိုးရ၏ တပ်ရင်း ၁၀ ရင်းခန့် တည်ရှိနေပြီး ရေတပ်အခြေစိုက်စခန်းတစ်ခုလည်း ပါဝင်နေသည်။<ref name=":0" /> == အချိန်မှတ်တမ်း == ၂၀၂၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် မြန်မာစစ်တပ်သည် ပဋိပက္ခနှင့် တိုက်ပွဲများ မြင့်တက်လာချိန်တွင် စစ်တွေမြို့တွင် ညမထွက်ရအမိန့်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar junta imposes curfew in Sittwe amid surge in rebel-led fighting |work=The Daily Star |url=https://www.thedailystar.net/news/asia/news/myanmar-junta-imposes-curfew-sittwe-amid-surge-rebel-led-fighting-3469351 |access-date=2026-03-03 |language=en}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် AA သည် [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=AA Seizes Ponnagyun Township Near Sittwe -Rakhine's Capital |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-seizes-ponnagyun-township-near-sittwe-rakhines-capital |access-date=2026-03-03 |website=Burma News International |language=en}}</ref><ref name=":1" /> ၂၀၂၄ ခုနှစ်လယ်ပိုင်းတွင် စစ်အစိုးရသည် စစ်တွေမြို့ရှိ ရွာ ၂၀ ခန့်မှ ဒေသခံများအား ၎င်းတို့၏ အခြေစိုက်စခန်းများပတ်လည်တွင် "လူသားဒိုင်း"အဖြစ် အသုံးပြုရန် အတင်းအကျပ် စေခိုင်းခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ရက္ခိုင့်တပ်မတော်နှင့် စစ်အစိုးရတပ်ဖွဲ့များအကြား တိုက်ပွဲများသည် မြို့နယ်အတွင်း အဓိကဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=AA and Junta troops start fighting in Sittwe Township, Arakan(Rakhine) State |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-and-junta-troops-start-fighting-sittwe-township-arakanrakhine-state |access-date=2026-03-03 |website=Burma News International |language=en}}</ref> AA မှ လက်စားချေတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်လက်ပြုလုပ်နေချိန်တွင် စစ်အစိုးရသည် ဒေသနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ မြို့နယ်များကို ပြင်းထန်စွာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Junta Intensifies Heavy Shelling Following Battle Near Sittwe City in Rakhine State |url=https://www.bnionline.net/en/news/junta-intensifies-heavy-shelling-following-battle-near-sittwe-city-rakhine-state |access-date=2026-03-03 |website=Burma News International |language=en}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် AA သည် ပဒလိတ်နှင့် [[အမြင့်ကျွန်းရွာ]]ရွာများရှိ အစိုးရတပ်စခန်းများကို အမြောက်ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ထိုအထဲတွင် စစ်တွေမြို့နယ် ရွှေမင်းဂံဆိပ်ကမ်းအနီးရှိ တပ်မတော်၏ ခြေလျင်တပ်ရင်း ၂၃၂ နှင့် ၃၄၄ တို့ အခြေစိုက်သည့် ရေတပ်စခန်းလည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-02-09 |title=Arakan Army launches artillery strike on regime outposts in Rakhine State capital Sittwe |url=https://english.dvb.no/arakan-army-launches-artillery-strike-on-regime-outposts-in-rakhine-state-capital-sittwe/ |access-date=2026-03-03 |website=DVB |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် AA သည် ကံ့ကော်ကျွန်းရှိ [[ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ်(စစ်တွေ)]]ရှိ စစ်စခန်းနှစ်ခုကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ရေချမ်းပြင်ရွာရှိ စစ်အစိုးရတပ်ဖွဲ့များသည် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ရုံးသို့ ဆုတ်ခွာရန် အတင်းအကျပ်ခိုင်းစေခံခဲ့ရသည်။<ref name="bnionline.net">{{Cite web |title=AA seizes key outposts near Sittwe as battle for Rakhine capital intensifies |url=https://www.bnionline.net/en/news/aa-seizes-key-outposts-near-sittwe-battle-rakhine-capital-intensifies |access-date=2026-03-03 |website=Burma News International |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armed clashes reported around Sittwe |url=https://www.bnionline.net/en/news/armed-clashes-reported-around-sittwe |access-date=2026-03-03 |website=Burma News International |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=AA commandos capture two outposts at Sittwe Regional Command Headquarters |url=https://www.narinjara.com/news/detail/6961e2eca77c5e25b51462fb |access-date=2026-03-03 |website=narinjara.com |language=en}}</ref> ဇန်နဝါရီ ၁၁ ရက်နေ့တွင် AA ၏ တပ်ရင်းမှူး ဗိုလ်မှူးထက်မြင့်သိန်း ကျဆုံးခဲ့သည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref name=":3">{{Cite web |title=စစ်တွေတိုက်ပွဲတွင် AA တပ်ရင်းမှူး ဗိုလ်မှူးထက်မြင့်သိန်း ကျဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/741176 |access-date=2026-03-03 |website=DVB |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်မှ ၁၃ ရက်အတွင်း စစ်တွေမြို့နယ်ရှိ [[အုန်းတောကြီးရွာ|အုန်းတောကြီး]]စခန်း၊ ၂၇၀ တပ်ရင်းနှင့် ရဲတပ်ရင်း ၃၆ မှ တပ်မတော်သားအများအပြားသည် ၎င်းတို့၏လက်နက်များကို စွန့်လွှတ်၍ ပင်လယ်ပြင်သို့ ထွက်ပြေးခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏တပ်စခန်းများကို စွန့်ခွာခဲ့ကြပြီး AA မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်အများအပြားကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Over 50 soldiers desert army bases in Sittwe within 15 days |url=https://www.narinjara.com/news/detail/696f9a27a77c5e25b578c22f |access-date=2026-03-03 |website=narinjara.com |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ အစောပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီ၏ ရွှေမင်းဂံ ရေတပ်စခန်းနှင့် ဇောမဒက်အနီးရှိ စစ်စခန်းအချို့တွင် ပဋိပက္ခများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=စစ်တွေ ရွှေမင်းဂံရေတပ်ကို AA ထိုးစစ်ဆင်နေ |url=https://www.dmgburmese.com/%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/sgatn.html |access-date=2026-03-03 |website=Development Media Group |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=စစ်တွေ တွင် AA နှင့် စစ်ကော်မရှင်တပ်တို့ တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွား |url=https://bur.mizzima.com/2026/03/03/83607 |website=Mizzima |language=my}}</ref> == ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် == * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ) အတွင်း ထိတွေ့ဖြစ်စဉ်များ]] ** [[မောင်တောတိုက်ပွဲ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] caln24imzj8fde14emc4zt24e4vq2qk 0 282520 1037935 1028376 2026-06-13T12:57:03Z Mkant00 135890 1037935 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Duality_Hexa-Okta.svg|thumb|သုံးဘက်မြင်အတိုင်းအတာတွင်း ဗက်တာများ၏ အမြင့်ဆုံးစံနှုန်း (maximum norm) (ကုဗတုံး မျက်နှာပြင်) နှင့် ပေါင်းလဒ်စံနှုန်း (taxicab norm) (အဋ္ဌဂံ မျက်နှာပြင်) တို့၏ ကိန်းသေ စံနှုန်းအစုများ (စံနှုန်းစက်လုံးများ)]] သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် '''စံနှုန်း (Norm)''' ဆိုသည်မှာ ဗက်တာ(vector)၊ ကိန်းအုံ(matrix)၊ ကိန်းစဉ် (sequence) သို့မဟုတ် ဖန်ရှင် (function) ကဲ့သို့သော သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုအား ကိန်းဂဏန်းတစ်ခုနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းကိန်းဂဏန်းသည် ထိုအရာဝတ္ထု၏ ပမာဏကို တစ်နည်းနည်းဖြင့် ဖော်ပြရန် ရည်ရွယ်သည်။ "ပမာဏ" ၏ တိကျသော အဓိပ္ပာယ်မှာ လေ့လာနေသည့် အရာဝတ္ထုနှင့် အသုံးပြုထားသော စံနှုန်းအပေါ် မူတည်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် စံနှုန်းတစ်ခုသည် ဗက်တာတစ်ခု၏ အလျား၊ ကိန်းအုံတစ်ခု၏ အကြီးဆုံး ဆင်ဂူလာတန်ဖိုး၊ ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ ပြောင်းလဲမှု သို့မဟုတ် ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ အမြင့်ဆုံးတန်ဖိုးကို ကိုယ်စားပြုနိုင်သည်။ စံနှုန်းတစ်ခုကို အရာဝတ္ထု၏ ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ ဒေါင်လိုက်မျဉ်းနှစ်ကြောင်း <math>\| \cdot \|</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ စံနှုန်းသည် ကိန်းစစ် (real number) သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး (complex number) များ အပေါ်ရှိ ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခု၏ အစုဝင်တစ်ခုကို အနှုတ်မဟုတ်သော ကိန်းစစ်တစ်ခုသို့ ညွှန်းပို့ပေးသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတွင် အပေါင်းကိန်းသေချာမှု (positive definiteness)၊ တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှု (absolute homogeneity) နှင့် နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု (subadditivity) ဟူသော ဂုဏ်သတ္တိသုံးခု ရှိသည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို စံနှုန်းတစ်ခု တပ်ဆင်လိုက်သောအခါ အရေးကြီးသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (analytic properties ) ရှိသည့် စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ရရှိသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ စံနှုန်းတိုင်းသည် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (metric) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး ထိုမှတစ်ဆင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အချင်းချင်း တူညီညီမျှသော စံနှုန်းနှစ်ခုသည် တူညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အတိုင်းအတာ (dimension) အကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများပေါ်တွင် စံနှုန်းအားလုံးသည် အချင်းချင်း တူညီညီမျှကြသည်။ {{sfn|Heuser|2004}} စံနှုန်းများကို မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (linear algebra) နှင့် ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (functional analysis) တို့တွင် အထူးတလည် လေ့လာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (numerical analysis) တွင်လည်း အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ == အခြေခံသဘောတရားများ == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် === [[ဖိုင်:Vector-triangle-inequality.svg|thumb|တြိဂံ မညီမျှခြင်း (triangle inequality) အရ ဗက်တာနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အလျားသည် ၎င်းတို့၏ သီးခြားအလျားများ ပေါင်းလဒ်ထက် အများဆုံးအားဖြင့် တူညီနိုင်သည်။ ဗက်တာ x နှင့် y တို့ ဦးတည်ရာအရပ် တူညီမှသာ ညီမျှနိုင်သည်။]] စံနှုန်းဆိုသည်မှာ ကိန်းစစ် သို့မဟုတ် ကိန်းထွေးများဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် (field) <math>\mathbb K</math> အပေါ်ရှိ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ ကိန်းစစ်များအစုသို့ ညွှန်းပို့ပေးသော ဖန်ရှင် <math>\|\cdot\|</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ : <math>\|\cdot\|\colon V\to{\mathbb R}, \; x \mapsto \| x \|</math>, ၎င်းသည် ဗက်တာ <math>x, y\in V</math> အားလုံးနှင့် စကေလာ (scalar) <math>\alpha\in\mathbb K</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို သုံးခုကို ပြည့်စုံစေရမည်: {| style="margin-left: 2em" |- | style="width:20em;" |(၁) အပေါင်းကိန်းသေချာမှု |<math>\|x\| \ge 0</math>&nbsp;&nbsp;နှင့်&nbsp;&nbsp;<math>\|x\| = 0 \iff x = 0_V</math> |- |(၂) တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှု |<math>\|\alpha\cdot x\| = |\alpha|\cdot\|x\|</math> |- | (၃) နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု/ တြိဂံ မညီမျှခြင်း |<math>\|x + y\| \leq \|x\| + \|y\|</math> |} ဤတွင် <math>|\cdot|</math> သည် စကေလာ၏ ပကတိတန်ဖိုးကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤစံနှုန်းဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် စတက်ဖန် ဘာနာ့ချ် (Stefan Banach) မှ ၎င်း၏ ပါရဂူဘွဲ့စာတမ်းတွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။{{sfn|Banach|1922}}{{sfn|Werner|2007}} ယနေ့ခေတ် အသုံးပြုနေသော စံနှုန်းသင်္ကေတကို ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် အာဟတ် ရှမစ် (Erhard Schmidt) က ဗက်တာ <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့ကြားရှိ အကွာအဝေး <math>\|x-y\|</math> အဖြစ် ပထမဆုံး စတင်အသုံးပြုခဲ့သည်။{{sfn|Scriba|Schreiber|2009}} === စံနှုန်း ဥပမာ === စံပြဥပမာတစ်ခုမှာ <math>\mathbb{R}^2</math> ပြင်ညီရှိ သုညမှတ်ကို မူလနေရာအဖြစ် အခြေခံသော ဗက်တာ <math>(x,y)</math> တစ်ခု၏ ယူကလစ်ဒ် စံနှုန်း (Euclidean norm) ဖြစ်သည်၊ <math>\| (x,y) \| = \sqrt{x^2 + y^2}</math> ယင်းသည် ဗက်တာ၏ [[အလျား]]နှင့် ကိုက်ညီသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာ <math>(1,1)</math> ၏ ယူကလစ်ဒ် စံနှုန်းသည် <math>\sqrt{2}</math> နှင့် ညီမျှသည်။ အပေါင်းကိန်းသေချာမှုကြောင့် ဗက်တာတစ်ခု၏ အလျားသည် သုညဖြစ်နေပါက ယင်းဗက်တာသည် သုညဗက်တာ ဖြစ်ရမည်။ တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှုကြောင့် ဗက်တာတစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုစီကို ကိန်းတစ်ခုဖြင့် မြှောက်လိုက်ပါက ၎င်း၏ အလျားသည် ထိုကိန်း၏ ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) ပမာဏမြှောက်လဒ်အတိုင်း ပြောင်းလဲသွားမည် ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးအနေဖြင့် တြိဂံ မညီမျှခြင်းအရ ဗက်တာနှစ်ခု၏ ပေါင်းလဒ်အလျားသည် ၎င်းတို့ သီးခြားစီ အလျားများ ပေါင်းလဒ်ထက် အများဆုံးအားဖြင့် တူညီနိုင်သည်။ === အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ === <math>\alpha = -1</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှုမှ အောက်ပါအတိုင်း ဆင်းသက်ရရှိသည်- <math>\|{-x}\| = \|x\|</math> &nbsp; နှင့် ထို့ကြောင့် &nbsp; <math>\|x - y\| = \|y - x\|</math> ထို့ကြောင့် လက္ခဏာ ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အချိုးညီမှု (symmetry) ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ရှိ <math>\|x\| \ge 0</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ကို ချန်လှပ်ထားနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းသည် အခြားသော ဂုဏ်သတ္တိများမှ ဆင်းသက်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်- <math>\|x\| = \frac{1}{2}\left(2\|x\|\right) = \frac{1}{2}\left(\|x\| + \|{-x}\|\right) \geq \frac{1}{2}\|x + {-x}\| = \frac{1}{2}\|0\| = 0</math> ထို့အပြင် စံနှုန်းများအတွက် ပြောင်းပြန် တြိဂံ မညီမျှခြင်း(reverse triangle inequality) သည်လည်း အကျုံးဝင်သည်- <math>\bigl| \| x \| - \| y \| \bigr| \leq \| x - y \|</math> ၎င်းကို <math>x-y+y</math> အပေါ် တြိဂံ မညီမျှခြင်း အသုံးချခြင်းနှင့် အချိုးညီမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် သက်သေပြနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စံနှုန်းတိုင်းသည် ညီညာစွာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု (uniformly continuous mapping) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု နှင့် တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှု တို့ကြောင့် စံနှုန်းတစ်ခုသည် နိမ့်ကျမျဉ်းဖြောင့်ဂုဏ် (sublinear) ရှိပြီး ထိုမှတဆင့် ခုံးသော ပုံဖော်မှု (convex mapping) တစ်ခု ဖြစ်လာသည်၊ ဆိုလိုသည်မှာ <math>t \in [0,1]</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း အကျုံးဝင်သည်- : <math>\| tx + (1-t) y\| \leq t \| x \| + (1-t) \| y \|</math>. === စက်လုံးများ (Norm Balls) === [[ဖိုင်:Unit disc 2-norm qtl1.svg|thumb|mini|နှစ်ဘက် အတိုင်းအတာတွင် ယူကလစ်ဒ် စံနှုန်းအတွက် ယူနစ်စက်လုံး (အနီရောင်) နှင့် ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (အပြာရောင်)]] ဗက်တာ <math>x_0\in V</math> နှင့် စကေလာ <math>r \in {\mathbb K}</math> အတွက် <math>r > 0</math> ဖြစ်ပါက အောက်ပါ အစုများကို <math>\{ x \in V\colon \| x-x_0 \| < r \}</math> &nbsp;&nbsp; နှင့် &nbsp;&nbsp; <math>\{ x \in V\colon \| x-x_0 \| \leq r \}</math> ကို အဖွင့်စက်လုံး (open ball) နှင့် အပိတ်စက်လုံး (closed ball) ဟု အသီးသီးခေါ်ပြီး အောက်ပါ အစုကို <math>\{ x \in V\colon \| x-x_0 \| = r \}</math> <math>x_0</math> ကို ဗဟိုပြု၍ အချင်းဝက် <math>r</math> ရှိသော '''စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere)''' ဟု ခေါ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တွင် <math>x_0=0</math> နှင့် <math>r=1</math> ဟု ရွေးချယ်ပါက ထွက်ပေါ်လာသော အစုများကို ယူနစ်စက်လုံး (unit ball) သို့မဟုတ် ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (unit sphere) ဟု ခေါ်သည်။ စက်လုံး သို့မဟုတ် စက်လုံးမျက်နှာပြင် တိုင်းသည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်စက်လုံး သို့မဟုတ် ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင်မှတဆင့် အချိုးအစား <math>r</math> ဖြင့် အရွယ်ပြောင်းခြင်း (scaling) နှင့် ဗက်တာ <math>x_0</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translation) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် ပေါ်ရှိ ဗက်တာတစ်ခုကို ယူနစ်ဗက်တာ (unit vector) ဟု ခေါ်သည်၊ <math>x \neq 0</math> ဖြစ်သော မည်သည့်ဗက်တာအတွက်မဆို <math>\tfrac{x}{\| x \|}</math> ဟု ယူနစ်ဗက်တာသတ်မှတ်ခြင်း (normalization) ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်ဗက်တာကို ရရှိနိုင်သည်။ စက်လုံးတစ်ခုသည် ခုံးသောအစု (convex set) ဖြစ်ရမည်။ သို့မဟုတ်ပါက သက်ဆိုင်ရာပုံဖော်မှုသည် တြိဂံမညီမျှခြင်းကို ပြည့်စုံစေမည်မဟုတ်ပေ။ ထို့အပြင် တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှုကြောင့် စက်လုံးတစ်ခုသည် <math>x_0</math> အခြေပြု၍ အမြဲတမ်း အမှတ်အချိုးညီမှု (point-symmetric) ရှိရမည်။ အကန့်အသတ်ရှိသော အတိုင်းအတာ (finite-dimensional) ဗက်တာရပ်ဝန်းများရှိ စံနှုန်းတစ်ခုကို ၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သော စက်လုံးမှတဆင့်လည်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုသို့သတ်မှတ်ရန်အတွက် အဆိုပါအစုသည် ခုံးသောအစုဖြစ်ခြင်း၊ သုညမှတ် အခြေပြု၍ အမှတ်အချိုးညီမှုရှိခြင်း၊ အပိတ်စုဖြစ်ခြင်း၊ အကန့်အသတ်ရှိခြင်း (bounded) နှင့် သုညမှတ်သည် ၎င်း၏ အတွင်းပိုင်းအမှတ် (interior point) ဖြစ်ခြင်း စသည့် အချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ သက်ဆိုင်ရာ ပုံဖော်မှုကို မင်ကော့စကီး ဖန်ရှင်နယ် (Minkowski functional) သို့မဟုတ် ချိန်ညှိဖန်ရှင်နယ် (gauge functional) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ဟာမန် မင်ကော့စကီး (Hermann Minkowski) သည် ၁၈၉၆ ခုနှစ်ကတည်းက ကိန်းသီအိုရီ (number theory) ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ၏ မူဘောင်အတွင်း၌ ယင်းကဲ့သို့သော ချိန်ညှိဖန်ရှင်နယ်များကို လေ့လာခဲ့သည်။ === လှုံ့ဆော်ခံစံနှုန်းများ (Induced Norms) === စံနှုန်းတစ်ခုသည် အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) <math>\langle \cdot, \cdot \rangle</math> တစ်ခုမှ ဆင်းသက်လာနိုင်သော်လည်း မဖြစ်မနေ ဆင်းသက်လာရန် မလိုအပ်ပေ။ ထိုသို့ဆင်းသက်လာပါက ဗက်တာ <math>x \in V</math> တစ်ခု၏ စံနှုန်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်- <math>\| x \| = \sqrt{\langle x, x \rangle}</math>, ဆိုလိုသည်မှာ ဤစံနှုန်းသည် ဗက်တာတစ်ခုကို ၎င်းကိုယ်တိုင် အတွင်းမြှောက်လဒ် ပြုလုပ်ခြင်း၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ဖြစ်သည်။ ဤတွင် ၎င်းကို အတွင်းမြှောက်လဒ်-လှုံ့ဆော်ခံစံနှုန်း (norm induced by the inner product) သို့မဟုတ် ဟီလ်ဘတ် စံနှုန်း (Hilbert norm) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စံနှုန်းတိုင်းသည် ကော်ချီ-ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်း (Cauchy-Schwarz inequality)နှင့် ပြည့်စုံသည်- <math>| \langle x, y \rangle | \leq \| x \| \cdot \| y \|</math> ထို့အပြင် ၎င်းသည် ယူနစ်တရီ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (unitary transformations) အောက်တွင် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) ရှိသည်။ ဂျော်ဒန်-ဗွန်နျူမန်း သီအိုရမ် (Jordan-von Neumann theorem) အရ အတွင်းမြှောက်လဒ်-လှုံ့ဆော်ခံစံနှုန်းသည် အနားပြိုင်စတုဂံ ညီမျှခြင်း (parallelogram law) နှင့် ပြည့်စုံသည် ။ သို့သော် အချို့သော အရေးကြီးသည့် စံနှုန်းများသည် အတွင်းမြှောက်လဒ်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း မဟုတ်ပါ။ သမိုင်းကြောင်းအရ ကြည့်လျှင် ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၏ အဓိကခြေလှမ်းတစ်ခုမှာ အတွင်းမြှောက်လဒ်အပေါ် အခြေခံမထားသော စံနှုန်းများကို မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် စံနှုန်းတိုင်းအတွက် ၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သော အတွင်းမြှောက်လဒ်အကြို (semi-inner product) တစ်ခု ရှိသည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} ==ကိုးကား== {{citation | last = Heuser | first = Harro | title = Lehrbuch der Analysis. Teil 2 | edition = 13. Auflage | publisher = Teubner Verlag | year = 2004 | isbn = 3-519-62232-7 }} {{citation | last = Banach | first = Stefan | title = Sur les op&eacute;rations dans les ensembles abstraits et leur application aux &eacute;quations int&eacute;grales | journal = Fundamenta Mathematicae | volume = 3 | issue = 1 | pages = 133–181 | year = 1922 | url = https://bibliotekanauki.pl/articles/1385859 }} {{citation | last = Werner | title = Funktionalanalysis | publisher = Springer | year = 2007 | pages = 41 }} {{citation | last1 = Scriba | last2 = Schreiber | title = 5000 Jahre Geometrie: Geschichte, Kulturen, Menschen | publisher = Springer | year = 2009 | pages = 511–512 }} {{refend}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] qzmp69rx4wdixg1udpybzbspdnx0f1d 0 282766 1038206 1033537 2026-06-14T06:52:04Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038206 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ဒါးလက်ချောင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု | location = ဒါးလက်ချောင်းဒေသ၊ [[အမ်းမြို့နယ်]] | date = ၈ မတ် ၂၀၂၆ | time = နံနက် ၁၁:၀၂ – မွန်းလွဲ ၂:၂၈ | partof = [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]] နှင့် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] | coordinates = {{coord|19.8665|93.6335|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 19.8665 | long = 93.6335 | width = 250 | label = ဒါးလက်ချောင်း | position = right | caption = }} | map_caption = အမ်းမြို့နယ်အတွင်း ဒါးလက်ချောင်း တည်နေရာ | fatalities = စစ်သုံ့ပန်း ၁၁၆ ဦး နှင့် အရပ်သားအချို့ | injuries = ၃၂ ဦး (စစ်သုံ့ပန်း) နှင့် အရပ်သားအချို့ | perpetrators = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော် (လေ)]] | notes = {{Bulleted list |လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု (၃) ကြိမ် ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းနှင့် အဆောက်အအုံများ ပျက်စီးခဲ့သည်။ |၂၀၂၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အာရက္ခတပ်တော်မှ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားသည့် နယ်မြေများအတွင်းရှိ စစ်သုံ့ပန်းစခန်းများ ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခံရသည့် ဖြစ်စဉ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။အလားတူဖြစ်စဉ်များမှာ - [[ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချောင်းတူဖြစ်စဉ်]] (၂၀၂၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀)၊ [[မြောက်ဦး ရမ်းချောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရမ်းချောင်းဖြစ်စဉ်]](၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီ ၁၈)၊ [[ရှင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရှင်ရွာဖြစ်စဉ်]] (၂၀၂၄ စက်တင်ဘာ ၈)၊ [[မောင်တော နခခ (၂) အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|နခခ(၂)ဖြစ်စဉ်]] (၂၀၂၄ စက်တင်ဘာ ၉) တို့ဖြစ်သည်။ }} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]] နောက်ဆက်တွဲ [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] ကာလအတွင်း၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊[[အမ်းမြို့နယ်]]၊ဒလက်ချောင်းဒေသတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ယခုဖြစ်စဉ်သည် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း စစ်သုံ့ပန်း အသေအပျောက် အများဆုံးဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပြီး စစ်ဘက်အရာရှိကြီးများစွာလည်း သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cq57xe3jwxqo|title=AA ရဲ့ ဒါးလက်ချောင်း အကျဉ်းစခန်းကို စစ်တပ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်|work=ဘီဘီစီသတင်းဌာန(မြန်မာပိုင်း)|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၈ ရက်၊ နံနက် ၁၁:၀၂ မှ မွန်းလွဲ ၂:၂၈ အချိန်အထိ၊ တပ်မတော်က ဂျက်ဖိုက်တာ လေးစင်းနှင့် Y-12 လေယာဉ်လေးစင်းများဖြင့် အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား သုံးနာရီခွဲခန့်ကြာမြင့်သော လေကြောင်းဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/|title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး|work=Myanmar Now|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၁ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုအခြေအနေများ == ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် မတ် ၁၁ ရက် အချိန်အထိ စာရင်းများအရ စစ်သုံ့ပန်း ၁၁၆ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃၂ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု အေအေဘက်က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။သေဆုံးသူများတွင် [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] မှ အရာရှိကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဗိုလ်မှူးချုပ် မြင့်ရွှေ၊အခြားဗိုလ်မှူးများနှင့် စစ်ဆေးဆရာဝန်များဖြစ်သည့် ခွဲစိတ်ခန်းကျွမ်းကျင်သူနာပြု ဗိုလ်ကြီး ဖြိုးသူရိန်အေးနှင့် ဓာတ်မှန်ပါရဂူ ဗိုလ်ကြီး အောင်အောင်ဆက်တို့ပါဝင်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/69b358e5708417dc069bfeca|title=အမ်းမြို့ ဗုံးကြဲခံရမှုဖြစ်စဉ်တွင် စစ်သုံ့ပန်း ဆရာဝန် ၂ ဦး သေဆုံးပြီး၊ ၁ ဦး ပြင်းထန် ဒဏ်ရာရ|work=Narinjara|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> [[အာရက္ခတပ်တော်]]မှ ထုတ်ပြန်သည့် ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းများအရ သေဆုံးသူများနှင့် ဒဏ်ရာရရှိသူ စစ်သုံ့ပန်းအချို့တွင် "သံဒေါက်" ဟု ခေါ်ဆိုသည့် သံခြေကျင်းများ ခတ်ထားသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ အကျဉ်းသားများကို ထိန်းသိမ်းထားသည့် သံပန်းလှောင်အိမ်သဏ္ဌာန် အချုပ်ခန်းများမှာလည်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် မီးလောင်ကျွမ်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.arakanarmy.net/post/%E1%80%A1%E1%80%99-%E1%80%99-%E1%80%94%E1%80%9A-%E1%80%92-%E1%80%9C%E1%80%80-%E1%80%81-%E1%80%84-%E1%80%92-%E1%80%9E-%E1%80%85%E1%80%85-%E1%80%9E-%E1%80%95%E1%80%94-%E1%80%A1%E1%80%80-%E1%80%89-%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94-%E1%80%A1-%E1%80%96%E1%80%80-%E1%80%86%E1%80%85-%E1%80%A1%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%96%E1%80%80-%E1%80%85%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%99%E1%80%9B-%E1%80%84-%E1%80%9C-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%90-%E1%80%80|title=အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား ဖက်ဆစ်အကြမ်းဖက် စစ်ကော်မရှင်၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုဖြစ်စဉ်အတွင်း စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆)ဦးသေဆုံးကာ (၃၂) ဦးဒဏ်ရာရ၊ အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရ|work=[[အာရက္ခတပ်တော်]]|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၁ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများနှင့် ကွဲလွဲချက်များ == အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်၏ ဒုတိယတိုင်းမှူးဟောင်း (လက်ရှိစစ်သုံ့ပန်း) ဗိုလ်မှူးချုပ် သောင်းထွန်းက ဒေသတွင်းမီဒီယာအချို့နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းမှုတွင် [[တပ်မတော်]]အနေဖြင့် အဆိုပါနေရာသည် အကျဉ်းစခန်းဖြစ်ကြောင်း ကြိုတင်ကင်းထောက် သိရှိလျက်နှင့် ဗုံးကြဲခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C7Qn3Phl64s|title="သိသိကြီးနဲ့ ဗုံးကြဲတာဟာ စစ်နိုင်ဖို့ နည်းလမ်းမဟုတ်ဘူး၊ ရက်စက်တဲ့ လုပ်ရပ်ပဲ" လို့ ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ကျော်သန်း ပြော|work=Narinjara TV News|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> သို့သော်လည်း တပ်မတော်ထောက်ခံသူများက ဗိုလ်မှူးချုပ် သောင်းထွန်းသည် ပြောဆိုချိန်တွင် သံခြေခြင်းခပ်ခံထားရသည်ကို ထောက်ပြပြီး ၎င်း၏ပြောဆိုချက်များသည် ဖိအားပေးစေခိုင်းမှုကြောင့်သာ ဖြစ်နိုင်ကြောင်းနှင့် လွတ်လပ်သည့် ထွက်ဆိုချက် မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ဝေဖန်ပြောဆိုမှုများရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/310463|title=အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ|work=|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ဝေဖန်သုံးသပ်ချက်များ == အဆိုပါဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ အာဏာဖီဆန်ရေးလှုပ်ရှားမှု (CDM) စစ်သားများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပြည်သူ့ပန်းတိုင် (People's Goal) အဖွဲ့က ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ချက်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ သုံးသပ်ချက်အရ သုံးနာရီခွဲခန့်ကြာအောင် အငြှိုးတကြီးဖြင့် မိမိတို့၏ လက်အောက်ခံ တပ်ဖွဲ့ဝင်ဟောင်းများကို လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲသတ်ဖြတ်ခဲ့ခြင်းသည် အောက်ခြေစစ်သည်များအပေါ် တိုက်ရိုက်ခြိမ်းခြောက်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ စစ်ခေါင်းဆောင်များအနေဖြင့် ၎င်းတို့အတွက် အသေခံမတိုက်ဘဲ လက်နက်ချသူများကို အပြတ်ရှင်းမည်ဟူသော သတင်းစကားကို ပေးလိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ယခုလုပ်ရပ်သည် အောက်ခြေစစ်သည်များ ကြောက်ရွံ့လာစေရန် စံနမူနာပြ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြည်သူ့ပန်းတိုင်က သုံးသပ်ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/14/151054/|title=AAအကျဉ်းစခန်းဗုံးကြဲမှုဟာ စစ်ခေါင်းဆောင် တွေအတွက် အသေခံမတိုက်ခဲ့သူတွေကို အပြတ်ရှင်းခြင်းဟု ပြည်သူ့ပန်းတိုင် သုံးသပ်|work=လူထုနွေဦး|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] fdjnpnndvud79w7h3qqv1f7bq1dtn2t 0 283023 1038128 1037129 2026-06-14T06:37:16Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တစ်ချို့ +တချို့) 1038128 wikitext text/x-wiki {{About|၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|တပ်မတော် ထံမှ TNLA သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ၂၀၂၄ ဖြစ်ရပ်|၂၀၂၄ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} {{Infobox military conflict | conflict = ၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း ပဋိပက္ခများ | date = ၁၄ မတ် ၂၀၂၆ – ၁၆ မတ် ၂၀၂၆ | place = [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်မြို့]]၊ နမ့်ဖတ်ကာကျေးရွာအုပ်စု နှင့် [[ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်|ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်]] | image = Kutkai district in Shan state.svg | image_size = 300 | alt = | caption = ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ကွတ်ခိုင်ခရိုင် မြေပုံ | coordinates = {{Coord|23|27|0|N|97|55|0|E|region:MM|display=inline,title}} | image_map = Myanmar | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကွတ်ခိုင်မြို့၏ တည်နေရာ | map_size = 250 | result = MNDAA အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်း | territory = * ကွတ်ခိုင်မြို့ MNDAA လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိ * ကွတ်ခိုင်–နမ့်ဖက်ကာ–မူဆယ် လမ်းမကြီးအား MNDAA ထိန်းချုပ် * TNLA တပ်ဖွဲ့များ မြို့နယ်အတွင်းမှ ဆုတ်ခွာသွားရ | combatant1 = {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]] | commander1 = [[တာအိုက်ဘုန်း|တားအိုက်ဘုန်း]] | commander2 = [[ဖုန်တာရွှင်]] | strategy = ဒရုန်းဗုံးအသုံးပြု၍ ဝေဟင်မှ အဓိကတိုက်ခိုက်ခြင်း | casualties1 = မသိရှိရ | casualties2 = မသိရှိရ | casualties3 = မသိရှိရ | notes = * ၂၀၂၆ မတ်လ ၁၆ ရက်တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသည် MNDAA လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ }} '''၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်|ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်]]အား ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) နှင့် [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) တို့အကြား ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် ညီနောင်မဟာမိတ်အဖွဲ့ဝင်များအကြား ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အကြီးစား နယ်မြေစိုးမိုးရေးတိုက်ပွဲဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် တအာင်းတပ်မတော် PSLF/TNLA ထိန်းချုပ်ထားသည့် ကွတ်ခိုင်မြို့ကို ကိုးကန့်တပ် MNDAA က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web |date=2026-03-16 |title=ကွတ်ခိုင်ကို MNDAA ထိန်းချုပ်လိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy57xwxr3r4o |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းရင်း == အဆိုပါအဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့အကြား ပဋိပက္ခသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့ကပင် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုနေ့တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့၌ ကိုးကန့်တပ်က စောင့်ကြည့်ကင်မရာများ တပ်ဆင်ခြင်းကို တအာင်းတပ်က အင်အားသုံး ကန့်ကွက်ခဲ့ရာမှ ကိုးကန့်တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့ ထိုးကြိတ်ခံရပြီး နှစ်ဖက်တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ကိုးကန့်တပ်၏ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်နေ့တွင် တအာင်းတပ်က ကိုးကန့်တပ်၏ ကွတ်ခိုင်ခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေးဌာနများသို့ အင်အားသုံးဝင်ရောက်ခြင်း၊ သေနတ်ဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခြင်းနှင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်များအား ရိုက်နှက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2026-02-20 |title=TNLA နှင့် MNDAA တင်းမာမှု ပိုမြင့်လာ၊ နှစ်ဖက်တပ် စစ်အင်အားဖြည့်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72834/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=7 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307002101/https://myanmar-now.org/mm/news/72834/ |url-status=dead }}</ref> ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇ ရက်နေ့တွင်လည်း တအာင်းတပ်က ကိုးကန့်တပ် ထိန်းချုပ်ထားသော သိန္နီခရိုင်အတွင်းသို့ နယ်မြေသိမ်းပိုက်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်များ စေလွှတ်ခဲ့သည်ဟု ကိုးကန့်တပ်က စွပ်စွဲထားသည်။<ref name=":3">{{Cite web |date=2026-03-14 |title=ကွတ်ခိုင် - မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်မှ တိုက်ပွဲသို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c5ykngzy4xzo |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>ထိုနေ့ညပိုင်း၌ သိန္နီမြို့နယ် မိုင်းပါးကျေးရွာအုပ်စုတွင် တပ်စွဲထားသည့် TNLA စစ်အင်အား ၅၀ ခန့်ကို ကိုးကန့်တပ်ဖွဲ့ (MNDAA) ဘက်မှ အင်အားသုံး ဝင်ရောက်ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး လားရှိုးမြို့နယ် အီနိုင်းကျေးရွာဘက်သို့ ကားတင်ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကိုးကန့်တပ်က တအာင်းတပ်ထံသို့ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်ဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ရပ်တည်ချက်နှင့် သဘောထားများ အကြောင်းကြားခြင်း စာတစ်စောင် ပေးပို့ခဲ့သည်။ ကိုးကန့်တပ်နှင့် နီးစပ်သည့် သတင်းရင်းမြစ်များ၏ ပြောကြားချက်အရ အဆိုပါစာတွင် ပဋိပက္ခမဖြစ်ပွားမီက ကွတ်ခိုင်မြို့၌ နယ်မြေအပိုင်းလိုက် ခွဲခြားအုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်ပုံစံအတိုင်း ပြန်လည်နေထိုင်ရန် ဆွေးနွေးလိုကြောင်း၊ ထို့အပြင် တအာင်းတပ်က ကိုးကန့်တပ် ထိန်းချုပ်ထားသော သိန္နီခရိုင်၊ မိုင်းပါးမြို့နယ်အတွင်းရှိ တရုတ်စီမံကိန်း ရေအားလျှပ်စစ်စက်ရုံတည်ဆောက်ရေးနေရာအား သိမ်းပိုက်ရန် လူအင်အား ၂၀၀ ကျော်ဖြင့် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကွက်ခိုင်မြို့ပေါ်ရှိ MNDAA အုပ်ချုပ်ရေးရုံးခန်းများအား TNLA က အင်အားသုံးဖယ်ရှားခဲ့ရာမှစခဲ့သည့် နှစ်ဖက်တင်းမာမှုသည် နောက်ပိုင်းတွင် လမ်းပိုင်းများ ပိတ်ဆို့ခြင်းနှင့် ရိက္ခာဖြတ်တောက်ခြင်းများ အပြန်အလှန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီးနောက် တိုက်ပွဲအဆင့်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-17 |title=တရုတ်လက်ချက်လို့ ပုံဖော်ခံရတဲ့ ရှမ်းမြောက်က မဟာမိတ်နှစ်ဖွဲ့ ပဋိပက္ခ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c20lqk993qeo |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်း == ကွတ်ခိုင်မြို့သည် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး [[မူဆယ်မြို့|မူဆယ်]]နှင့် [[နမ့်ခမ်းမြို့]]များသို့ သွားရာလမ်းဆုံဖြစ်သဖြင့် စစ်ရေးအရ အလွန်အရေးပါသော မြို့ဖြစ်သည်။ [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] စတင်ပြီးနောက် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်များ]]က ကွတ်ခိုင်မြို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ဗျူဟာကုန်းများနှင့် စခန်းများကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://mm.thepeoplevoicepaoh.com/news/1745/|title=ကွတ်ခိုင်မြို့ကို TNLA က(၈ )ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးအလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့|work=thepeoplevoicepaoh|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလနှောင်းပိုင်းတွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[ကွတ်ခိုင်မြို့|ကွတ်ခိုင်မြို့]]အား [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။တိုက်ပွဲအတွင်း တပ်မတော် ဘက်မှ လေကြောင်းနှင့် လက်နက်ကြီးများကို အပြင်းအထန် အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ကွတ်ခိုင်မြို့ရှိ ဗျူဟာကုန်းနှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများကို အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၈ရက်တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့အား [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) က အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2024/01/15/12080|title=TNLA ထိန်းချုပ်မှုအောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့|work=Mizzima Burmese|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref>တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ်အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ကွတ်ခိုင်မြို့အားTNLA သိမ်းပိုက်နိုင်ခြင်းကြောင့် စစ်ကောင်စီအတွက် ရှမ်းမြောက်ဒေသရှိ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် ထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းများ ပြတ်တောက်သွားခဲ့သည်။ မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအပြီးတွင် TNLA က မြို့အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ငန်းများကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/tnla-kutkai-airstrikes-10312024224534.html|title=TNLA သိမ်းပိုက်ထားတဲ့ ကွတ်ခိုင်မြို့ ထပ်မံဗုံးကြဲခံရ|work=RFA|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄}}</ref> တစ်ဖက်တွင် ကိုးကန့်တပ်ကလည်း ကွတ်ခိုင်မြို့ကို ၎င်း၏ အထူးဒေသ ၁ ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြို့၏ အစိတ်အပိုင်းအချို့တွင် အုပ်ချုပ်ရေး လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့လည်း ကွတ်ခိုင်မြို့ပြင်တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကွတ်ခိုင်မြို့ရှိ TNLA စခန်းများကို MNDAA က တိုက်ခိုက်ပြီး တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေ |url=https://news-eleven.com/article/310506 |access-date=2026-03-17 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့ နံနက် ၉ နာရီခွဲခန့်တွင် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း)၊ [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]၌ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) စစ်ကြောင်း (၄) ခုဖြင့် ဝေဟင်မှ ဒရုန်းဗုံးများကို အဓိကအသုံးပြု၍ [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (TNLA) အား စတင်ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။မတ်လ ၁၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် ကိုးကန့်တပ်က စစ်ကြောင်း ၄ ကြောင်းဖြင့် တအာင်းတပ်ကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာတွင် ရှုခင်းသာနှင့် ပန်းခြံဘက်မှလည်းကောင်း၊ လွယ်ခန်ရွာဘက်မှလည်းကောင်း ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည့်အတွက် မြို့တွင်းရှိ တအာင်းတပ်ဖွဲ့ဝင်များ အငိုက်မိသလို ဖြစ်ခဲ့ရပြီး ပိတ်မိသည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ကိုးကန့်တပ်သည် ကွတ်ခိုင်မြို့အစွန်ဘက်ရှိ ယခင်စစ်တပ်လက်ထက်က ဗျူဟာကုန်းတစ်ခုကိုလည်း သိမ်းပိုက်ရန် ဆက်လက် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကွတ်ခိုင်ကို MNDAA က လျှပ်တပြက်ထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက် TNLA တို့ မြို့ကို လက်လွှတ်ရဖွယ်ဖြစ်နေ |url=https://npnewsmm.com/news/69b526b201efc1054a269ab9 |access-date=2026-03-17 |website=npnewsmm.com}}</ref> တိုက်ပွဲသည် ကွတ်ခိုင်မြို့တွင်းရှိ ရပ်ကွက် ၄၊ ၆၊ ၇၊ ၈ တို့တွင် ပြင်းထန်ခဲ့ပြီး မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြို့တွင်းရှိ TNLA တပ်စခန်းများနှင့် ရုံးများအားလုံးကို MNDAA က သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့ နံနက်တွင် ကွက်ခိုင်–နမ့်ဖက်ကာ–မူဆယ် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက်ရှိ TNLA ဂိတ်များအားလုံး ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ပြီး MNDAA က အလုံးစုံ နေရာယူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/16/ld1-310/|title=ကွတ်ခိုင်မြို့ ကိုးကန့်ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီး‌ နယ်မြေရှင်းလင်းရေးဟုဆိုကာ ဒရုန်းနဲ့တိုက်ခိုက်တာတွေ ဆက်လုပ်နေ|work=kachinnewsgroup|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားချိန်၌ ကိုးကန့်သတင်းကွန်ရက်က ထုတ်ပြန်ချက်တစ်ခု ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး တအာင်းတပ်က ၎င်းတို့၏ ပုံမှန်ကင်းလှည့်နေသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များအား ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့၍ တန်ပြန်ခုခံတိုက်ခိုက်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ နောက်ဆက်တွဲပြဿနာများအတွက် တအာင်းအဖွဲ့အစည်းက တာဝန်ယူရမည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲမဖြစ်ပွားမီ ရက်ပိုင်းအလိုကတည်းက နှစ်ဖက်စလုံးက ကွတ်ခိုင်တစ်ဝိုက်တွင် စစ်အင်အား ဖြန့်ကြက်ထားခဲ့ကြသည်။ တအာင်းတပ်က မြို့တွင်း၌ အင်အားတိုးမြှင့်ထားပြီး ကိုးကန့်တပ်က မြို့ပြင်တွင် အင်အားဖြည့်တင်းထားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ထို့အပြင် ကိုးကန့်တပ်သည် မူဆယ် ၁၀၅ မိုင်နားတစ်ဝိုက်ရှိ တအာင်းတပ်၏ စခန်းအချို့ကိုလည်း ဝင်ရောက်စီးနင်းကာ တအာင်းတပ်ဖွဲ့ဝင်အချို့ကို ဖမ်းဆီးထားသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-15 |title=မတ်လ ၁၅ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ် -TNLA နဲ့ MNDAA ကွတ်ခိုင်မှာ တိုက်ပွဲဆက်ပြင်းထန် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c36394rpxlpo |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == သက်ရောက်မှုများ == ဤတိုက်ပွဲကြောင့် ကွတ်ခိုင်မြို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသည် TNLA လက်အောက်မှ MNDAA လက်အောက်သို့ ပြောင်းလဲရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ နမ့်ဖက်ကာတွင် အခြေစိုက်သော [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် ဒေသခံများအကြား စစ်ရေးအရ စိုးရိမ်မှုများ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး၊ နမ့်ခမ်းမြို့ဘက်သို့လည်း စစ်ရေးတင်းမာမှုများ ကူးစက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/14/ld1-307/|title=ကွတ်ခိုင်မှာ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေပြီး TNLA စခန်းတချို့ ကိုးကန့်တပ်ဝင်စီးထား|work=kachinnewsgroup|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၄ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == နယ်မြေစိုးမိုးမှု အပြောင်းအလဲ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၄ ရက်မှ ၁၆ ရက်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်အတွင်းရှိ နယ်မြေစိုးမိုးမှုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း သိသိသာသာ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည် - ကွက်ခိုင်မြို့တွင်း: ယခင်က TNLA အခြေစိုက်ခဲ့သော ရပ်ကွက် (၄၊ ၆၊ ၇၊ ၈) များ၊ ဌာနဆိုင်ရာရုံးများနှင့် ယခင်ဗျူဟာကုန်းအပါအဝင် မြို့တစ်မြို့လုံးကို MNDAA က အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး: ကွတ်ခိုင်–နမ့်ဖက်ကာ–မူဆယ် လမ်းပိုင်းတစ်လျှောက်ရှိ TNLA ၏ စစ်ဆေးရေးဂိတ်များအားလုံး ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ပြီး MNDAA က အစားထိုး နေရာယူခဲ့သည်။လက်ရှိတွင် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် တစ်ခုလုံးကို ကိုးကန့်တပ်ဖွဲ့ MNDAA ဘက်မှ အလုံးစုံ တိုက်ခိုက်ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီးနောက် တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် မူဆယ်မြို့မှ စစ်ကော်မရှင် ထိန်းချုပ်ထားသည့် လားရှိုးမြို့အထိ တိုက်ရိုက်သွားလာနိုင်ရန် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးကို ပြန်ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ နမ့်ဖက်ကာနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်: နမ့်ဖက်ကာဒေသရှိ TNLA တပ်စခန်းများအားလုံးကို MNDAA က တိုက်ထုတ်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော် နမ့်ဖက်ကာမြို့အတွင်း KIA အခြေစိုက်ထားသည့် နေရာများနှင့် ပတ်သက်၍ စစ်ရေးတင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေသည်။ ၁၀၅ မိုင်နှင့် ကျင်စန်းကျော့: မူဆယ်နယ်စပ်ရှိ ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့ ပူးပေါင်းအထိုင်ချထားသော စခန်းများတွင် TNLA တပ်သားများကို MNDAA က ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် တိုက်ထုတ်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် အဆိုပါနေရာများသည်လည်း MNDAA ၏ တစ်ဦးတည်းသော ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။အေအေ ထိန်းချုပ်နေရာများသည် သတင်းမထုတ်ပြန်သေးပေ။ ကျေးလက်ဒေသများ: မြို့ပြင်ရှိ တအာင်း(ပလောင်)ကျေးရွာများအထိ MNDAA က ဒရုန်းများဖြင့် လိုက်လံတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် TNLA တပ်ဖွဲ့များမှာ မြို့နယ်ပြင်ပ သို့မဟုတ် တောတောင်များအတွင်းသို့ ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ရသည်။ == ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိမှုများ == နမ့်ဖတ်ကာရှိ တအာင်းတပ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးရုံးကိုလည်း ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အနီးရှိ အရပ်သားနေအိမ်တစ်ခုပေါ် ဗုံးကျရောက်ကာ အရပ်သားတစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ယင်းအပြင် တိုက်ပွဲအတွင်း အရပ်သား ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၆ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကာ နေအိမ်အချို့ မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။ကွတ်ခိုင်တိုက်ပွဲ ၂ ရက်အတွင်း TNLA ဘက်မှ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူ (၁၈) ဦးနှင့် လက်နက်ချ ဖမ်းဆီးခံရသူ ၁၀၀ နီးပါးရှိကြောင်း ရှမ်းပြည်နယ်အခြေစိုက်သတင်းဌာနများက ဖော်ပြကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ကွတ်ခိုင်မြို့ရှိ TNLA စခန်းများကို MNDAA က တိုက်ခိုက်ပြီး တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေ |url=https://news-eleven.com/article/310506 |access-date=2026-03-17 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == ကြားဝင် ဖျန်ဖြေမှုများ == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၄ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]က မဟာမိတ်တပ်နှစ်ဖွဲ့အား တိုက်ပွဲများ ချက်ချင်းရပ်တန့်ရန်နှင့် နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းဖြင့် ဆွေးနွေးဖြေရှင်းရန် မေတ္တာရပ်ခံ ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=MNDAA နှင့် TNLA ညီနောင်အဖွဲ့ကြား ငြိမ်းချမ်းစွာတွေ့ဆုံဆွေးနွေးရန်နှင့် လိုအပ်ပါက ကူညီပံ့ပိုးမည်ဟု NUCC ကမ်းလှမ်း |url=https://bur.mizzima.com/2026/03/15/85048 |url-status=live |access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်၊ [[လောက်ကိုင်မြို့]]တွင် MNDAA နှင့် TNLA နှစ်ဘက်ခေါင်းဆောင်များ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ မြေပြင်တွင် လားရှိုးမြို့နယ်၊ [[အီနိုင်းရွာ၊ လားရှိုးမြို့နယ်|အီနိုင်းကျေးရွာ]]အနီးရှိ TNLA တပ်စခန်းအချို့ကို ထပ်မံတပ်ဆုတ်ပေးရန် MNDAA ဘက်မှ တောင်းဆိုခဲ့သည်။မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့က လောက်ကိုင်မြို့၌ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ပါဝင်သော တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ကြောင်း နှစ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများက ဘီဘီစီသတင်းဌာနသို့ အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များအရ ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ဆက်လက်ထိန်းချုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]များအဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရေး၊ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု ထားရှိရေးနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရေးတို့ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ရှိသူ လွေးယေဦးက ပြောကြားခဲ့ရာ၊ MNDAA က ဖမ်းဆီးထားသည့် TNLA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀ ခန့်အား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-17 |title=ရှမ်းမြောက်အရေး MNDAA နဲ့ TNLA ခေါင်းဆောင်တွေ လောက်ကိုင်မှာ တွေ့ဆုံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgk20p4k6pt |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == စွပ်စွဲခံရမှုများ == ကွတ်ခိုင်ကို ကိုးကန့်တပ်သိမ်းပိုက်ပြီး ပြည်ထောင်စုလမ်းပိုင်းတချို့ပြန်ဖွင့်ခြင်း၏နောက်ကွယ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံပါဝင်နေသည်ဟု ဘီဘီစီသတင်းဌာနက စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c20lqk993qeo|title=တရုတ်လက်ချက်လို့ ပုံဖော်ခံရတဲ့ ရှမ်းမြောက်က မဟာမိတ်နှစ်ဖွဲ့ ပဋိပက္ခ|work=ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆}}</ref>တရုတ်နိုင်ငံ၏ အာရှရေးရာအထူးကိုယ်စားလှယ် မစ္စတာတိန့်ရွှီကျွင်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၃ နေ့တွင် နေပြည်တော်၌ စစ်ကောင်စီနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးနေချိန်နှင့် ဤတိုက်ပွဲများ ထပ်တူကျနေခြင်းမှာ မီးစိမ်းပြမှုရှိ/မရှိအပေါ် မေးခွန်းထုတ်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးသန်းဆွေ တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန အာရှရေးရာအထူးကိုယ်စားလှယ် မစ္စတာတိန့်ရှီးကျွင်းအား လက်ခံတွေ့ဆုံ­ |url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BC%25E1%2580%258A%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2591%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25AC%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2585%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259D%25E1%2580%2594%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2580%25E1%2580%25BC%25-5541 |access-date=2026-03-17 |website=myanmar.gov.mm |language=en-US}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] lg0fdr262dqbope7ev8x1iwp6a4ytzs 0 283028 1038155 1036172 2026-06-14T06:42:44Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038155 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative term | name = တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် | before = [[ဒုတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] | after = [[စတုတ္ထအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] | image = Pyidaungsu Hluttaw Building Naypyidaw 2026.jpg |caption= နေပြည်တော်ရှိ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် အဆောက်အအုံ မြင်ကွင်း (၂၀၂၆ ခုနှစ်) | background_color = #007A33 | meeting_place = ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ခန်းမ၊ [[နေပြည်တော်]] | term_start = ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ | term_end = လက်ရှိ | government = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | chamber1 = [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] | chamber2 = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] | chamber3 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] | jurisdiction = [[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတ<br>မြန်မာနိုင်ငံတော်]] | chamber1_leader1_type = နာယက | chamber1_leader1 = အောင်လင်းဒွေး | chamber1_leader2_type = ဒုတိယနာယက | chamber1_leader2 = Jeng Phang နော်တောင် | chamber2_leader1_type = ဥက္ကဋ္ဌ | chamber2_leader1 = [[အောင်လင်းဒွေး]] | chamber2_leader2_type = ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ | chamber2_leader2 = [[Jeng Phang နော်တောင်]] | chamber3_leader1_type = ဥက္ကဋ္ဌ | chamber3_leader1 = [[ခင်ရီ|ခင်ရီ]] | chamber3_leader2_type = ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ | chamber3_leader2 = [[မောင်မောင်အုန်း]] | membership1 = * ၆၆၄ ဦး <br>{{small|(သတ်မှတ်ထားချက်)}} * ၅၈၆ ဦး <br>{{small|(ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်)}} | membership2 = * ၂၂၄ ဦး <br>{{small|(သတ်မှတ်ထားချက်)}} * ၂၁၃ ဦး <br>{{small|(ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်)}} | membership3 = * ၄၄၀ ဦး <br>{{small|(သတ်မှတ်ထားချက်)}} * ၃၇၃ ဦး <br>{{small|(ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်)}} | control1 = | control2 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | control3 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] | election = [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅- ၂၀၂၆]] |website={{url|https://pyidaungsu.hluttaw.mm/}}|session1_type=ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး|session1_end=၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆|session1_start=၂၀ မတ် ၂၀၂၆|session2_start=၄ ဇွန် ၂၀၂၆|session2_type=ဒုတိယအကြိမ်ပုံမှန်အစည်းအဝေး|session2_end=လက်ရှိ}} {{Multiple image | header = တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်၏ဖွဲ့စည်းပုံ(၂၀၂၆)<br>{{small|(အမျိုးသားလွှတ်တော်၊ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှင့် ၂ရပ်ပေါင်းလွှတ်တော်)}} | perrow = 2 | align = center | image1 = Myanmar Amyotha Hluttaw 2026 composition (213 seats).png | image2 = Myanmar Pyithu Hluttaw 2026 composition (373 seats).png | image3 = Myanmar Pyidaungsu Hluttaw 2026 composition (586 seats).png | footer = {{bulleted list |တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် (အပေါ် ဘယ်ဘက်) သည် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် ဖွဲ့စည်းပုံ (စုစုပေါင်း ၂၁၃ ခုံ)ဖြစ်ပြီး၊တပ်ကိုယ်စားလှယ် ၅၆ ခုံ ပါဝင်သည်။ | တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် (အပေါ် ညာဘက်)သည် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် ဖွဲ့စည်းပုံ (စုစုပေါင်း ၃၇၃ ခုံ)ဖြစ်ပြီး၊တပ်ကိုယ်စားလှယ် ၁၁၀ ခုံ ပါဝင်သည်။ |တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် (အောက်ဘက်) သည် ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် ဖွဲ့စည်းပုံ (စုစုပေါင်း ၅၈၆ ခုံ)ဖြစ်ပြီး၊တပ်ကိုယ်စားလှယ် ၁၆၆ ခုံ ပါဝင်သည်။ }} | total_width = 350 | align = right }} '''တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်'''သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅–၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ တတိယအကြိမ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ပေါင်း လွှတ်တော် (ခေါ်) ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၀ ရက်နေ့တွင် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt |access-date=2026-03-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ဤအကြိမ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းအုပ်ချုပ်ရေး]]မှ အရပ်သားအမည်ခံအစိုးရသို့ အသွင်ကူးပြောင်းမှုဆိုင်ရာ အရေးပါသော လက္ခဏာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == နောက်ခံ == [[ပထမအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်|ပထမ]]နှင့် [[ဒုတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]များသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီးနောက် တတိယအကြိမ်အတွက် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် မဲဆန္ဒနယ်များနှင့် ပါဝင်သူများသည် ယခင်အကြိမ်များကထက် ကြီးမားသည့် ပြောင်းလဲမှုဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာသော [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ|ပြည်တွင်းပဋိပက္ခ]] အခြေအနေများအောက်တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲသည် မြို့နယ် ၂၆၃မြို့နယ်တွင်သာ ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည့်အပြင် လူထုထောက်ခံမှုအားကြီးခဲ့သည့် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] နှင့် [[ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်|ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]စသည်တို့သည်လည်း ပါတီဖျက်သိမ်းခံခဲ့ရသဖြင့် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မှု မလုပ်နိုင်ခဲ့ကြပေ။ တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သည် နိုင်ငံတည်ငြိမ်မှုနှင့် အစိုးရအဖွဲ့များပေါ် အကျိုးသက်ရောက်မှုများ အတွက် အရေးကြီးသော အခြေခံအဆင့်အဖြစ် အဓိကနေရာတွင် တည်ရှိလျှက်ရှိသည်။ [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]<ref>{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/16/myanmar-military-parliament-khin-yi/|title=စစ်တပ်လွှမ်းမိုးတဲ့လွှတ်တော် ကျင်းပ၊ ဦးခင်ရီ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာ|work=RFA|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> နှင့် [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေးများပြီးနောက် <ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/80866|title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပထမနေ့၌ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ၏ နှုတ်ခွန်းဆက်စကား|work=Moi Myanmar|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆}}</ref>တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ခေါ်ယူကျင်းပပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီလ ၃ရက်နေ့တွင် သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများအား ရွေးကောက်တင်မြှာက်ပေးခဲ့ကြသည်။ == အဓိကဖြစ်ရပ်များ == {{main|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း}} * ၂၀ မတ် ၂၀၂၆ - တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။ ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် အစည်းအဝေးများကို မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုသမ္မတသုံးဦးကို မတ်လ ၂၅ ရက်တွင် စိစစ်ကာ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှုပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။​<ref>{{Cite web |date=2026-03-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt |access-date=2026-03-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်း မတ် ၃၀ ရက် တင်သွင်းမည် |url=https://burmese.dvb.no/post/261196 |access-date=2026-03-20 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> * ၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ - တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကို ဆက်လက်ကျင်းပပြီး အစည်းအဝေးတွင် ဥပဒေကြမ်းပူးပေါင်းကော်မတီ၊ပြည်သူ့ငွေစာရင်းပူးပေါင်းကော်မတီများ ဖွဲ့စည်းရေးဆောင်ရွက်သည်။ထို့နောက် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကက သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့သုံးဖွဲ့က နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ နည်းဥပဒေများနှင့်အညီ ရွေးချယ်တင်ပြထားသည့် ဒုတိယသမ္မတသုံးဦးဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊ ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) မှ ဒေါ်နန်း နီနီအေးနှင့် ကိုကိုးကျွန်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးညိုစောတို့သည် နိုင်ငံတော်သမ္မတအတွက် သတ်မှတ်ထားသည့် အရည်အချင်းများနှင့် ပြည့်စုံကြောင်း စိစစ်ရေးအဖွဲ့၏ ထောက်ခံတင်ပြမှုကို ဖတ်ကြားတင်ပြသည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81342 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၃ ဧပြီ ၂၀၂၆ - တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲကို ကျင်းပသည်။ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ရွေးကောက်ခံပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၂၆၃ ဦး၊ ရွေးကောက်ခံအမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၁၅၇ ဦး၊ တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၁၆၆ ဦး စုစုပေါင်း လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ၅၈၆ ဦးရှိရာတွင် ခွင့်ပန်ကြားသူနှစ်ဦးရှိခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ၅၈၄ ဦး တက်ရောက်မဲပေးရွေးချယ်ခဲ့ရာတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် သည် မဲရလဒ် ၄၂၉မဲ နှင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဦးညိုစော သည် မဲရလဒ် ၁၂၆ မဲဖြင့် ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဒေါ်နန်းနီနီအေး သည် မဲရလဒ် ၂၉ မဲဖြင့် ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ * ၆ ဧပြီ ၂၀၂၆ - ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေများအရ ခန့်အပ်မည့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရာထူးများအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြချက်များကို ဖတ်ကြားခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81463|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-04-07|language=en}}</ref> * ၇ ဧပြီ ၂၀၂၆ - တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးစတုတ္ထနေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်၊ တရားသူကြီးချုပ် [[သာဌေး|ဦးသာဌေး]]အပါအဝင် တရားသူကြီး ၉ ဦးပါ ဖွဲ့စည်းမှုကို အတည်ပြုသည်။ [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]] ဥက္ကဋ္ဌ [[သန်းစိုး (ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်)|ဦးသန်းစိုး]]အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးကို အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို အတည်ပြုသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်|ဗဟိုဘဏ်]]ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာ[[ခင်နိုင်ဦး]] အား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် သဘောတူသည်။ [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]] ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို အတည်ပြုသည်။<ref>{{Cite web|title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-04-08|language=en}}</ref> * ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ - တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးဆဋ္ဌမနေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူများ ကတိသစ္စာပြုခြင်း၊ ပြည်ထောင်စုအဆင့်အဖွဲ့အစည်းဝင်များအဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးရန် သဘောတူထားသည့်ပုဂ္ဂိုလ်များ ကတိသစ္စာပြုခြင်းနှင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ မိန့်ခွန်းပြောကြားခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ကြပြီး တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူ ဦးမင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူများဖြစ်သည့် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယက၏ ရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြု {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81674 |access-date=2026-04-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ပူးပေါင်းကော်မတီများ == ၂၀၂၆ ဧပြီလ (၂) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့တွင် ဥပဒေကြမ်းပူးပေါင်းကော်မတီ၊ ပြည်သူ့ငွေစာရင်းပူးပေါင်းကော်မတီနှင့် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် စိစစ်ရေးကော်မတီတို့ကို ဖွဲ့စည်းအတည်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81342 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> === ဥပဒေကြမ်းပူးပေါင်းကော်မတီ === {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! အမည် !! တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် |- | Jeng Phang နော်တောင် || — || — || ဥက္ကဋ္ဌ |- | ဒေါ်နွယ်နွယ်ဦး || ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး (မဲအများဆုံးရသူ အနိုင်ယူစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၂) || ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁) |- | ဒေါက်တာ နန္ဒကျော်စွာ || ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး || ဒဂုံမဲဆန္ဒနယ် || ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) |- | ဦးဇင်မင်းထက် || ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အချိုးကျ ကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁) || အတွင်းရေးမှူး |- | ဦးသိန်းထွန်းဦး || မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး || အမရပူရမဲဆန္ဒနယ် || တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး |} === ပြည်သူ့ငွေစာရင်းပူးပေါင်းကော်မတီ === {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! အမည် !! တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် |- | Jeng Phang နော်တောင် || — || — || ဥက္ကဋ္ဌ |- | ဦးချစ်ဆွေ || ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၂) || ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁) |- | ဦးတေဇကျော် || မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး || အောင်မြေသာစံမဲဆန္ဒနယ် || ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) |- | ဦးသန်းအောင် || တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး (မဲအများဆုံးရသူ အနိုင်ယူစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၂) || အတွင်းရေးမှူး |- | ဦးတင်အောင်ချစ် || မကွေးတိုင်းဒေသကြီး || အောင်လံမဲဆန္ဒနယ် || တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး |} === လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် စိစစ်ရေးကော်မတီ === {| class="wikitable" style="text-align:left;" ! ! အမည် !! တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် |- |၁။ | ဒေါက်တာကျော်ကျော်ဌေး || တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး || ထားဝယ်မဲဆန္ဒနယ် || ဥက္ကဋ္ဌ |- |၂။ | ဦးလှဆွေ || မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး || ပုဗ္ဗသီရိမဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၃။ | ဦးအောင်မျိုးသန်း || ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး || ကော့မှူးမဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၄။ | ဒေါ်စိုးစိုးရီ || ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး || ဖျာပုံမဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၅။ | ဦးစောဝင်းထိန် || ကရင်ပြည်နယ် || ဖာပွန်မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၆။ | ဦးစိုးဝင်း || မကွေးတိုင်းဒေသကြီး || မြို့သစ်မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၇။ | ဦးဂုဏ်ဝမ်း || စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး || ခန္တီးမဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၈။ | ဒေါက်တာကျော်ထွန်း || ရှမ်းပြည်နယ် (မဲအများဆုံးရသူအနိုင်ယူစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၆) || အဖွဲ့ဝင် |- |၉။ | ဦးတင့်ဇော် || ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၃) || အဖွဲ့ဝင် |- |၁၀။ | ဒေါ်နီနီမာ || ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (မဲအများဆုံးရသူအနိုင်ယူစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၂) || အဖွဲ့ဝင် |- |၁၁။ | ဦးအောင်မင်းနိုင် || ချင်းပြည်နယ် (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၁) || အဖွဲ့ဝင် |- |၁၂။ | ဒေါ်မြမြသက် || ရခိုင်ပြည်နယ် (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၁) || အဖွဲ့ဝင် |- |၁၃။ | စိုင်းဝင်းခိုင် || ရှမ်းပြည်နယ် (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၂) || အဖွဲ့ဝင် |- |၁၄။ | ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးတင်သောင်းလင်း || တပ်မတော်သား || ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် |- |၁၅။ | ဦးအောင်တင်မြင့် || ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး (အချိုးကျကိုယ်စားပြုစနစ်) || မဲဆန္ဒနယ်အမှတ်(၁) || အတွင်းရေးမှူး |} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] 9bopskbtot30d1yo9amfh4jya985d5w 0 283033 1038154 1036175 2026-06-14T06:42:34Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စီစစ် +စိစစ်) 1038154 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislative term|name=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|before=[[ဒုတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]|after=စတုတ္ထအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|jurisdiction=[[မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ]]|meeting_place=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ခန်းမ၊ လွှတ်တော်အဆောက်အအုံ၊ နေပြည်တော်|term_start=၁၆ မတ် ၂၀၂၆|term_end=လက်ရှိ|election=[[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆]]|government=[[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]|chamber1=ဖွဲ့စည်းပုံ|chamber1_image=Myanmar Pyithu Hluttaw 2026 composition (373 seats).png|chamber1_leader1_type=ဥက္ကဋ္ဌ|control1={{colorbox|#00470c}} [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] (၂၃၁)<br /> {{colorbox|#38e54d}} [[တပ်မတော်]] (၁၁၀)<br /> {{colorbox|#f88e2a}} [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|SNDP]] (၇)<br /> {{colorbox|#a1a1a1}} [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|PNO]] (၅)<br /> {{colorbox|#ff0000}} [[မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ|MUP]] (၅)<br /> {{colorbox|#000000}} [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|NUP]] (၄)<br /> {{colorbox|#1869b8}} [[နာဂအမျိုးသားပါတီ|NNP]] (၄)<br /> {{colorbox|#00eeff}} [[ကရင်အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ|KNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#420040}} [[ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများပါတီ|RNP]] (၁)<br /> {{colorbox|#bbff00}} [[ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်)သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ|SSP]] (၁)<br /> {{colorbox|#060061}} [[ဓနုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဒီမိုကရေစီပါတီ|DNDP]] (၁)<br /> {{colorbox|#712323}} [[အင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ|INLP]] (၁)<br /> {{colorbox|#ff007b}} [[ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ|KSPP]] (၁)<br /> {{colorbox|#5c9aff}} တစ်သီးပုဂ္ဂလ (၁)|background_color=#00470c|chamber1_leader1=[[ခင်ရီ]]|chamber1_leader2_type=ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ|chamber1_leader2=[[မောင်မောင်အုန်း]]|membership1=၄၄၀ ဦး {{small|(ဖွဲ့စည်းပုံ)}} <br> ၃၇၃ ဦး {{small|(ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်)}} <br>|session1_start=၁၆ မတ် ၂၀၂၆|session1_type=ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး|session1_end=၈ ဧပြီ ၂၀၂၆ |session2_type=ဒုတိယပုံမှန်အစည်းအဝေး |session2_start= ၂ ဇွန် ၂၀၂၆ |session2_end= လက်ရှိ }} '''တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်'''သည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] ရလဒ်များအပေါ် အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာသော မြန်မာနိုင်ငံ၏ အောက်လွှတ်တော် ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ လွှတ်တော်၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပထမနေ့ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်တွင် [[နေပြည်တော်]]မြို့ရှိ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ခန်းမ၌ စတင်ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတင်ကျင်းပ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဇေယျာသီရိမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးခင်ရီ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တပ်ကုန်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးမောင်မောင်အုန်းတို့အား ရွေးကောက်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80861 |access-date=2026-04-01 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အမတ်နေရာများ == မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀ဝ၈) အရ တပ်ကိုယ်စားလှယ်အပါအဝင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကို အမတ်နေရာ ၄၄၀ ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ ရွေးကောက်ခံသည် နေရာ ၃၃၀ ဖြစ်သည်။ ယခု တတိယအကြိမ် သက်တမ်းတွင် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ|ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]၏ နယ်မြေအခြေအနေများကြောင့် ရွေးကောက်ခံနေရာ ၃၃၀ အနက် မဲဆန္ဒနယ် ၂၆၃ ခုတွင်သာ ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရွေးကောက်ခံ ကိုယ်စားလှယ် ၂၆၃ ဦးနှင့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်က အမည်စာရင်း တင်သွင်းသော တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် ၁၁၀ ဦး၊ စုစုပေါင်း ၃၇၃ ဦး ဖြင့် လွှတ်တော်ကို စတင်ခဲ့သည်။ == ပါတီအလိုက် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်ရရှိမှု အနှစ်ချုပ်ဇယား == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ '''တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် နေရာရရှိမှု အခြေအနေ (၂၀၂၆)''' !စဉ် !! နိုင်ငံရေးပါတီ !! နေရာရရှိမှု !! ရာခိုင်နှုန်း |- | ၁ || style="text-align:left;" | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] || ၂၃၁ || ၅၂.၅၀% |- | ၂ || style="text-align:left;" | [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]]|| ၇ || ၁.၅၉% |- | ၃ || style="text-align:left;" | [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်]] || ၅ || ၁.၁၄% |- | ၄ || style="text-align:left;" | [[မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ]] || ၅ || ၁.၁၄% |- | ၅ || style="text-align:left;" | [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ]] || ၄ || ၀.၉၁% |- | ၆ || style="text-align:left;" | [[နာဂအမျိုးသားပါတီ]] || ၄ || ၀.၉၁% |- | ၇ || style="text-align:left;" | [[ကရင်အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၈ || style="text-align:left;" | [[ရခိုင်တိုင်းရင်းသားများပါတီ]] || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၉ || style="text-align:left;" | [[ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်)သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ]] || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၁၀ || style="text-align:left;" | [[ဓနုတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဒီမိုကရေစီပါတီ]] || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၁၁ || style="text-align:left;" | [[အင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ]] || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၁၂ || style="text-align:left;" | [[ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီ]] || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၁၃ || style="text-align:left;" | တစ်သီးပုဂ္ဂလ || ၁ || ၀.၂၃% |- | ၁၄ || style="text-align:left;" | [[တပ်မတော်]] || ၁၁၀ || ၂၅.၀၀% |- | - || style="text-align:left;" | ''လစ်လပ်''|| ၆၇ || ၁၅.၂၃% |- ! !! စုစုပေါင်း !! ၄၄၀ !! ၁၀၀% |} * မှတ်ချက်။ ။ လစ်လပ်နေရာ (၆၇) ခုသည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ထည့်သွင်းမကျင်းပခဲ့သည့်အတွက် လစ်လပ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ == ပါတီအလိုက် ကိုယ်စားလှယ်ဦးရေ == {{Main|မြန်မာနိုင်ငံ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ တွင် အနိုင်ရရှိသူများ စာရင်း}} တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (USDP) က ကိုယ်စားလှယ် ၂၃၁ ဦးဖြင့် အများစုအဖြစ် ရပ်တည်နေပြီး၊ ဒုတိယအများဆုံးမှာ တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် ၁၁၀ ဦး ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ် ရဲကျော်သူ ဦးဆောင်ပြီး ဗိုလ်မှူးချုပ် ၁၀ ဦး၊ ဗိုလ်မှူးကြီး ၁၈ ဦး၊ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ၄၂ ဦး၊ ဗိုလ်မှူး ၃၉ ဦးနဲ့ ဗိုလ်ကြီးအဆင့် ၁၂ ဦးပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-10 |title=လွှတ်တော်သစ်တက်ဖို့ တပ်ကိုယ်စားလှယ် ၁၆၆ ဦးအမည်စာရင်း ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/10/myanmar-military-parliament-list/ |access-date=2026-03-17 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> အခြားသော တိုင်းရင်းသားပါတီများဖြစ်သည့် [[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)]]၊ [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (PNO) နှင့် [[မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ]] (MUP) တို့လည်း အသီးသီး ပါဝင်ကြသည်။ == အမြဲတမ်းကောင်မတီများ == ၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပုဒ်မ ၁၄ အရ အမြဲတမ်းကော်မတီ (၄) ခု ဖွဲ့စည်းရသည်။ {| class="wikitable sortable" |+တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်သက်တမ်း !အမည် !ဥက္ကဋ္ဌ !အတွင်းရေးမှူး |- |[[ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်| ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ]] |ဒေါက်တာနန္ဒကျော်စွာ၊ USDP |ဦးသိန်းထွန်းဦး၊ USDP |- |[[ပြည်သူ့ငွေစာရင်း ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်| ပြည်သူ့ငွေစာရင်း ကော်မတီ]] |ဦး[[တေဇကျော်]]၊ USDP |ဦးတင်အောင်ချစ်၊ USDP |- |[[လွှတ်တော်အခွင့်အရေး ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်| လွှတ်တော်အခွင့်အရေး ကော်မတီ]] | ဦး[[မောင်မောင်အုန်း]] |ဒေါက်တာ ကျော်ကျော်ဌေး၊ USDP |- |[[အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေး ကော်မတီ]] |ဦး[[သန်းထွန်းဦး]]၊ USDP |ဦးသန်းထွန်း၊ USDP |} === ဥပဒေကြမ်းကော်မတီ === {{Main|ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၏ ဥပဒေကြမ်းကော်မတီကို ဒဂုံမဲဆဒ္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာနန္ဒကျော်စွာအား ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမရပူရ မဲဆဒ္ဒနယ်မှ ဦးသိန်းထွန်းဦး အား အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကော်မတီတွင် တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် (၂)ဦးအပါအဝင်၊ ကိုယ်စားလှယ် (၁၅) ဦးဖြင့်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥပဒေကြမ်းကော်မတီအား အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်ပြီး ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာနန္ဒကျော်စွာနှင့် အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ဦးသိန်းထွန်းဦးတို့အား တာဝန်ပေးအပ် |url=https://news-eleven.com/article/310685 |access-date=2026-03-23 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ '''ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥပဒေကြမ်းကော်မတီ''' |- ! စဉ် !! အမည် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် !! ပါတီ !! မှတ်ချက် |- style="background:#efefef;" | ၁ || align="left" | [[နန္ဒကျော်စွာ|ဒေါက်တာနန္ဒကျော်စွာ]]|| [[ဒဂုံမြို့နယ်|ဒဂုံ]] || ဥက္ကဋ္ဌ || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || ယခင် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ |- style="background:#efefef;" | ၂ || align="left" | ဦးသိန်းထွန်းဦး || [[အမရပူရမြို့နယ်|အမရပူရ]] || အတွင်းရေးမှူး || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၃ || align="left" | ဒေါ်သန်းသန်းအေး || [[သင်္ဃန်းကျွန်းမြို့နယ်|သင်္ဃန်းကျွန်း]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၄ || align="left" | ဦးစိုးတင့်အောင် || [[ရေဦးမြို့နယ်|ရေဦး]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၅ || align="left" | ဦးတင့်လွင် || [[နတ်တလင်းမြို့နယ်|နတ်တလင်း]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၆ || align="left" | ဒေါက်တာထွန်းထွန်းဝင်း || [[ဆိပ်ကြီးခနောင်တိုမြို့နယ်|ဆိပ်ကြီးခနောင်တို]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၇ || align="left" | ဦးတင်ရွှေ || [[ရွှေတောင်မြို့နယ်|ရွှေတောင်]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၈ || align="left" | ဦးသန့်ဇော် || [[ကွမ်းခြံကုန်းမြို့နယ်|ကွမ်းခြံကုန်း]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၉ || align="left" | ဦးစိုင်းဝန်းစံ || [[မိုင်းခတ်မြို့နယ်|မိုင်းခတ်]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၁၀ || align="left" | ဦးဇော်မင်း || [[ကျုံပျော်မြို့နယ်|ကျုံပျော်]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]] || |- | ၁၁ || align="left" | ဦးနိုင်မင်းဦး || [[ကြံခင်းမြို့နယ်|ကြံခင်း]] || အဖွဲ့ဝင် || [[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ|တစည]] || |- | ၁၂ || align="left" | နန်းကျင်း (ခ) နန်းစိန် || [[တောင်ကြီးမြို့နယ်|တောင်ကြီး]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|PNO]] || |- | ၁၃ || align="left" | ဦးနိုင်နိုင်ကျော် || [[ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်|ဟုမ္မလင်း]] || အဖွဲ့ဝင် || [[ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်)သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ|SSP]] || |- | ၁၄ || align="left" | ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းမြိုင် || <small>တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ်</small> || အဖွဲ့ဝင် || [[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား]] || |- | ၁၅ || align="left" | ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးထက်ဝင်း || <small>တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ်</small> || အဖွဲ့ဝင် || [[တပ်မတော်|တပ်မတော်သား]] || |} === ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၏ ပြည်သူ့ငွေစရင်းကော်မတီကို ကော်မတီဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် အောင်မြေသာဇံ မဲဆဒ္ဒနယ်မှ ကိုယ်စားလှယ် ဦး[[တေဇကျော်]]၊ အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် အောင်လံ မဲဆဒ္ဒနယ်မှ ကိုယ်စားလှယ် ဦးတင်အောင်ချစ် တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကော်မတီတွင် တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် (၂)ဦး အပါအဝင် ကိုယ်စားလှယ် (၁၅) ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-03-23 |title=ဥပဒေကြမ်းကော်မတီနဲ့ ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌနဲ့ အဖွဲ့ဝင် တို့ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက် |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/03/23/%e1%80%a5%e1%80%95%e1%80%92%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%90%e1%80%ae%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7-%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a/ |access-date=2026-03-23 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ '''ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီ''' |- ! စဉ် !! အမည် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် !! ပါတီ !! မှတ်ချက် |- style="background:#efefef;" | ၁ || align="left" | [[တေဇကျော်|ဦးတေဇကျော်]]|| အောင်မြေသာစံ မဲဆန္ဒနယ် || ဥက္ကဋ္ဌ || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်း |- style="background:#efefef;" | ၂ || align="left" | ဦးတင်အောင်ချစ် || အောင်လံ မဲဆန္ဒနယ် || အတွင်းရေးမှူး || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၃ || align="left" | ဦးထွန်းထွန်းအောင် || မိုးကောင်း မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၄ || align="left" | ဦးမြတ်ကျော် || ကန့်ဘလူ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| ယခင် စစ်ကိုင်းဝန်ကြီးချုပ် |- | ၅ || align="left" | ဦးတင့်ဆွေ || ဆင်ပေါင်ဝဲ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၆ || align="left" | ဦးကိုကိုသင်း || ကမာရွတ် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၇ || align="left" | ဒေါ်ခင်စောမူ || ကန်ကြီးထောင့် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၈ || align="left" | ဦးညွန့်ဆောင် || ရမည်းသင်း မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၉ || align="left" | ဦးခင်မောင်ဝင်း || မော်လမြိုင်ကျွန်း မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၀ || align="left" | [[ပွင့်ဆန်း|ဒေါက်တာ ပွင့်ဆန်း]]|| ရပ်စောက် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| ဝန်ကြီးဟောင်း |- | ၁၁ || align="left" | ဦးမြင့်စိုး || လေးမျက်နှာ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၂ || align="left" | ဦးသန်းရွှေ || သံဖြူဇရပ် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ]]|| |- | ၁၃ || align="left" | ခွန်လှသိန်း || ဆီဆိုင် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်]]|| |- | ၁၄ || align="left" | ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးညွန့် || တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[တပ်မတော်]] || |- | ၁၅ || align="left" | ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ယမင်းအောင် || တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် |[[တပ်မတော်]]|| |} === လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၏ လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီကို ကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် တပ်ကုန်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦး[[မောင်မောင်အုန်း|မောင်မောင်အုန်း၊]] အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ထားဝယ်မဲဆန္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာ ကျော်ကျော်ဌေး တို့အား တာဝန်ပေးအပ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ '''ပြည်သူ့လွှတ်တော် လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီ''' |- ! စဉ် !! အမည် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် !! ပါတီ !! မှတ်ချက် |- style="background:#efefef;" | ၁ || align="left" | [[မောင်မောင်အုန်း|ဦးမောင်မောင်အုန်း]]|| တပ်ကုန်း မဲဆန္ဒနယ် || ဥက္ကဋ္ဌ || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဒုဥက္ကဋ္ဌ-ပူးတွဲ |- style="background:#efefef;" | ၂ || align="left" | ဒေါက်တာ ကျော်ကျော်ဌေး || ထားဝယ် မဲဆန္ဒနယ် || အတွင်းရေးမှူး || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၃ || align="left" | ဒေါက်တာ ကျော်ဦး || တောင်ငူ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၄ || align="left" | ဦးလှဆွေ || ပုဗ္ဗသီရိ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၅ || align="left" | ဦးအောင်ဇော်မိုး (ခ) ဦးအောင်ဇော်မိုးထွန်း || မူဆယ် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၆ || align="left" | ဦးအောင်မျိုးသန်း || ကော့မှူး မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၇ || align="left" | ဒေါ်သိင်္ဂီမြင့်ရည် || ဒိုက်ဦး မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၈ || align="left" | ဒေါ်စိုးစိုးရီ || ဖျာပုံ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၉ || align="left" | ဦးစိုးနိုင် || မင်းတုန်း မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၀ || align="left" | ဦးစောဝင်းထိန် || ဖာပွန် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၁ || align="left" | ဦးသန်းနိုင် || ဝါးခယ်မ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၂ || align="left" | ဦးစိုးဝင်း || မြို့သစ် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၃ || align="left" | ဦးဂုဏ်ဝမ်း || ခန္တီး မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[နာဂအမျိုးသားပါတီ|နာဂပါတီ]]|| |- | ၁၄ || align="left" | ဗိုလ်ချုပ် ရဲကျော်သူ || တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် || တပ်မတော် || |- | ၁၅ || align="left" | ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး တင်သောင်းလင်း || တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် || တပ်မတော် || |} === အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၏ အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီကို ကော်မတီဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ကျိုင်းတုံမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦး[[သန်းထွန်းဦး]]၊ အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ပုသိမ်မဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးသန်းထွန်းတို့အား တာဝန်ပေးအပ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=ပြည့်သူ့လွှတ်တော် လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီနှင့် အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ဂတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီတို့ ဖွဲ့စည်း – Positive Angle News |url=https://positiveanglenews.com/2026/03/24/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-24 |website=positiveanglenews.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ '''ပြည်သူ့လွှတ်တော် အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီ''' |- ! စဉ် !! အမည် !! မဲဆန္ဒနယ် !! တာဝန် !! ပါတီ !! မှတ်ချက် |- style="background:#efefef;" | ၁ || align="left" | [[သန်းထွန်းဦး|ဦးသန်းထွန်းဦး]]|| ကျိုင်းတုံ မဲဆန္ဒနယ် || ဥက္ကဋ္ဌ || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်း |- style="background:#efefef;" | ၂ || align="left" | ဦးသန်းထွန်း || ပုသိမ် မဲဆန္ဒနယ် || အတွင်းရေးမှူး || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၃ || align="left" | ဦးမင်းခန့်ကျော် || ပဲခူး မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၄ || align="left" | ဦးခင်မောင်ထွန်း || ဖောင်းပြင် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၅ || align="left" | ဦးအောင်လင်းလှိုင် || ဘုတ်ပြင်း မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၆ || align="left" | ဦးအောင်ကျော်နှင်း || ကျွန်းစု မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၇ || align="left" | ဒေါက်တာ နန္ဒာလှမြင့် || ကလော မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၈ || align="left" | ဦးအောင်ကိုလတ် || တမူး မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၉ || align="left" | ဦးတိုးဝင်း || တောင်သာ မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၀ || align="left" | ဒေါ်ဆွေဆွေသင်း || ပေါင်းတည် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၁ || align="left" | ဦးဉာဏ်ဝင်းထိုက် || ဗိုလ်တထောင် မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၂ || align="left" | ဒေါ်စမ်းစမ်းဌေး || ဒဂုံမြို့သစ်(တောင်ပိုင်း) မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၃ || align="left" | ဒေါက်တာ ထိန်ဝင်း || ကျောင်းကုန်း မဲဆန္ဒနယ် || အဖွဲ့ဝင် || [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]|| |- | ၁၄ || align="left" | ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်စိုး || တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် || တပ်မတော် || |- | ၁၅ || align="left" | ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး လှနိုင် || တပ်မတော်သားကိုယ်စားလှယ် || အဖွဲ့ဝင် || တပ်မတော် || |} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 300 | header = တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် မှတ်တမ်း <br>(၁၆ မတ် ၂၀၂၆) | image1 = Third Pyithu Hluttaw Meeting 2026 - 01.jpg | caption1 = ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပနေသည့် မြင်ကွင်း | image2 = Third Pyithu Hluttaw Meeting 2026 - 02.jpg | caption2 = ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး၌ သဘာပတိ ဦးဆောင်နေစဉ် | image3 = Third Pyithu Hluttaw Meeting 2026 - 03.jpg | caption3 = ပြည်သူ့လွှတ်တော် အကြီးအကဲများ ကျမ်းသစ္စာဆိုကြစဉ် | image4 = Third Pyithu Hluttaw Meeting 2026 - 04.jpg | caption4 = သဘာပတိမှ ဥက္ကဋ္ဌအား တာဝန်အပ်နှင်းစဉ် | image5 = Third Pyithu Hluttaw Meeting 2026 - 05.jpg | caption5 = ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန် စတင်ထမ်းဆောင်စဉ် }} == အဓိကဖြစ်ရပ်များ == === ခေါင်းဆောင်ပိုင်း ရွေးချယ်ခြင်း === လွှတ်တော်စတင်သည့်နေ့တွင်ပင် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များက ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌနှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌတို့ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်နာယကအဖြစ် ဒေါက်တာ [[နန္ဒကျော်စွာ]]က ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၊ [[ဇေယျာသီရိမြို့နယ်]] ကိုယ်စားလှယ် ဦးခင်ရီ အားလည်းကောင်း၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် [[တပ်ကုန်းမြို့နယ်]] ကိုယ်စားလှယ် ဦးမောင်မောင်အုန်းအား လည်းကောင်း အသီးသီးတင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/80861|title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတင်ကျင်းပ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဇေယျာသီရိမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးခင်ရီ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တပ်ကုန်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးမောင်မောင်အုန်းတို့အား ရွေးကောက်တင်မြှောက်|work=MOI Myanmar|access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> === ၂၀၂၆ === * ၁၆ မတ် - တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပထမနေ့ ကျင်းပသည်။ တက်ရောက်ခွင့်ရှိသည့် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၃၇၃) ဦးရှိသည့်အနက် ကိုယ်စားလှယ်အားလုံး တက်ရောက်ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတင်ကျင်းပ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဇေယျာသီရိမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးခင်ရီ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တပ်ကုန်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးမောင်မောင်အုန်းတို့အား ရွေးကောက်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80861 |access-date=2026-03-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၂၃ မတ် - တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ ကျင်းပသည်။ တက်ရောက်သူ ၃၇၁ ဦး (99.46%) ရှိ။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကျင်းပ ဥပဒေကြမ်းကော်မတီနှင့် ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးအပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81082 |access-date=2026-03-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> [[ဥပဒေကြမ်း ကော်မတီ၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်|ဥပဒေကြမ်းကော်မတီ]]နှင့် ပြည်သူ့ငွေစာရင်းကော်မတီတို့ကို စတင်ဖွဲ့စည်းသည်။<ref>{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-23 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး၌ ဥပဒေကြမ်းကော်မတီနှင့် ပြည်သူ့ငွေစာရင်း ကော်မတီ ဖွဲ့စည်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%95%E1%80%91%E1%80%99%E1%80%95%E1%80%AF%E1%80%B6/ |access-date=2026-03-23 |website=Popular |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ပြည့်သူ့လွှတ်တော် ဉပဒေကြမ်းကော်မတီနှင့် ပြည်သူ့ငွေစရင်း ကော်မတီတို့ ဖွဲ့စည်း – Positive Angle News |url=https://positiveanglenews.com/2026/03/23/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%89%E1%80%95%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%80/ |access-date=2026-03-23 |website=positiveanglenews.com}}</ref> * ၂၄ မတ် - တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပသည်။ လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီနှင့် ပြည့်သူ့လွှတ်တော် အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီတို့အား ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည့်သူ့လွှတ်တော် လွှတ်တော်အခွင့်အရေးကော်မတီနှင့် အစိုးရ၏ အာမခံချက်များ၊ဂတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီတို့ ဖွဲ့စည်း – Positive Angle News |url=https://positiveanglenews.com/2026/03/24/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-24 |website=positiveanglenews.com}}</ref> * ၂၆ မတ် - တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ အမျိုးသားပြည်သူ့ကွန်ဂရက်ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဘယ်လာရုစ်သမ္မတနိုင်ငံ Belaya Rus ပါတီဥက္ကဋ္ဌ၊ ရုရှားဖက်ဒရေး ရှင်းနိုင်ငံ အောက်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ၊ တရုတ်ပြည်သူ့ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဗဟိုကော်မတီ နိုင်ငံတကာရေးရာဌာန ဝန်ကြီးနှင့် ရုရှား-မြန်မာချစ်ကြည်ရေးနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအသင်းဒုတိယဥက္ကဋ္ဌတို့က ပေးပို့လာသော ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည့်အတွက် ဂုဏ်ယူဝမ်းမြောက်ကြောင်း သဝဏ်လွှာများကို လွှတ်တော်သို့ အသိပေးတင်ပြပြီး မှတ်တမ်းတင်သည်။လွှတ်တော်အခွင့်အရေး ကော်မတီနှင့် အစိုးရ၏ အာမခံ ချက်များ၊ ကတိများနှင့် တာဝန်ခံချက်များ စိစစ်ရေးကော်မတီ နှစ်ရပ်ဖွဲ့စည်းမှုကို လွှတ်တော်၏အတည်ပြုချက် ရယူအတည်ပြုခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/81181|title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ ကျင်းပ|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> * ၃၀ မတ် - သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေး ရွေးကောက်ခံပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ပထမနေ့ ကျင်းပခဲ့သည်။သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့ အစည်းအဝေးကို စာရင်းရှိ ၂၆၃ ဦးအနက်၊၂၆၁ ဦးတက်ရောက်ခဲ့သည်။တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ကို ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် ထားဝယ်မဲဆန္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာကျော်ကျော်ဌေးက အဆိုတင်သွင်းရာ၊ ပင်လောင်းမဲဆန္ဒနယ်မှ နန်းရီရီဝင်းက ထောက်ခံကြောင်း လွှတ်တော်သို့ တင်ပြသည်။ အလားတူ တောင်တွင်းကြီးမဲဆန္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေကို ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် ကြံခင်းမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးနိုင်မင်းဦးက အဆိုတင်သွင်းရာ၊ စေတုတ္တရာမဲဆန္ဒနယ်မှ ဦးမိုးတင်က ထောက်ခံကြောင်း လွှတ်တော်သို့ တင်ပြသည်။ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဦးခင်ရီက ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်းတွင် (၁) တောင်တွင်းကြီးမဲဆန္ဒနယ်မှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေနှင့် (၂) တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တို့ဖြစ်ကြောင်း လွှတ်တော်သို့ အသိပေးကြေညာသည်။<ref>{{Cite web |title=သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ရွေးကောက်ခံ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ပထမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81258 |access-date=2026-03-31 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> * ၃၁ မတ် - သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေး ရွေးကောက်ခံပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အစည်းအဝေး ဒုတိယနေ့ကို ကျင်းပခဲ့သည်။ဒုတိယသမ္မတလောင်း (၂)ဦးကို မဲခွဲရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။မဲပေးကြသူ ၂၆၀ဦးအနက် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် မဲရလဒ် ၂၄၇မဲ ဖြင့် ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က တင်မြှောက်သည့် ဒုတိယသမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ * ၈ ဧပြီ - တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81524 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ဖတ်ရှုရန် == * [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] * [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] 2qqvm3sovgnv7snlma2vp6ge03yncsf 0 283515 1038191 1034393 2026-06-14T06:48:57Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038191 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ၂၀၂၆ ယောဒေသ တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု | partof = [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]] နှင့် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] | image = Gangaw district in Magway region.svg | caption = ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပွားရာ မကွေးတိုင်း၊ ယောဒေသ (ဂန့်ဂေါခရိုင်) တည်နေရာပြမြေပုံ | date = ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၂ ရက် | place = [[ညောင်လယ်ရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|ညောင်လယ်ကျေးရွာ]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့နယ်]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] | coordinates_region = MM | coordinates = {{Coord|21.9589290618896|94.2067565917969|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | result = * YDF (ကိုမြတ်သူအဖွဲ့) မှ ညောင်လယ်ရွာသို့ ဝင်ရောက်ပစ်ခတ် * YDF စစ်ဒေသရုံး အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် အပါအဝင် ၂ ဦး သေဆုံး | status = တင်းမာမှုများ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေဆဲ | combatant1 = [[ယောကာကွယ်ရေးတပ်]]<br> {{small|(ဗဟိုအဖွဲ့)}} | combatant2 = YDF စစ်ဒေသရုံး <br> {{small|(ခွဲထွက်အဖွဲ့)}} | commander1 = ကိုမြတ်သူ <br> {{small|(စစ်ဦးစီးချုပ်)}} | commander2 = ကိုကောင်းကောင်း (သေဆုံး)<br> {{small|(YDFစစ်ဒေသမှူးဟောင်း)}} | strength1 = အင်အား ၃၀ ခန့် <br> {{small|(မော်တော်ယာဉ်များဖြင့်)}} | strength2 = အင်အား အနည်းငယ် <br> {{small|(အလှူကိစ္စဖြင့်ရောက်ရှိနေသူများ)}} | casualties1 = မရှိသလောက် | casualties2 = * ၂ ဦး သေဆုံး (ကိုကောင်းကောင်း၊ စိုင်းဇော်ဝင်း) * ၂ ဦး ဒဏ်ရာပြင်းထန် (မျိုးအောင်၊ မိုင်ပီး) | notes = ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလတွင် အဖွဲ့ခွဲထွက်ခဲ့ခြင်းအပြီး၊၂၀၂၆ မတ်လတွင် အချင်းချင်း ပြန်လည်ပစ်ခတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ }} '''၂၀၂၆ ယောဒေသ တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု'''သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဂန့်ဂေါမြို့နယ်]]၊ [[ညောင်လယ်ရွာ၊ ဂန့်ဂေါမြို့နယ်|ညောင်လယ်ကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တော်လှန်ရေးအင်အားစုအချင်းချင်းကြား သွေးထွက်သံယို ပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါဖြစ်စဉ်တွင် [[ယောကာကွယ်ရေးတပ်]] (YDF - ဗဟို) နှင့် ၎င်းအဖွဲ့မှ ခွဲထွက်သွားသော "[[ယောကာကွယ်ရေးတပ်|YDF]] စစ်ဒေသရုံး" အဖွဲ့တို့အကြား အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ပစ်ခတ်မှုအတွင်း ခွဲထွက်အဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ ယခင် YDF စစ်ဒေသမှူး ကိုကောင်းကောင်း အပါအဝင် နှစ်ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး၊ အခြားနှစ်ဦးမှာ ဒဏ်ရာအပြင်းအထန် ရရှိခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းမှု]] အပြီး ပေါ်ပေါက်လာသော [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] ကာလအတွင်း [[အညာ စစ်မြေပြင်]] တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား တပ်တွင်းစီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် မူဝါဒရေးရာ သဘောထားကွဲလွဲမှုများမှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပွားခဲ့ရသည့် ထင်ရှားသော ပဋိပက္ခတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73497/|title=ယောတော်လှန်ရေးတပ်ချင်း ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပြီး အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်အပါအဝင် ၂ ဦးသေဆုံး|work=Myanmar Now|access-date=၂၈ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၃ မတ် ၂၀၂၆}}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == [[ယောကာကွယ်ရေးတပ်]] (YDF) ကို [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းမှု]] အပြီး ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၂ရက် တွင် ယောဒေသလူငယ်များဖြင့် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ကိုမြတ်သူက စစ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ YDF သည် [[နွေဦးတော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု]]၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သကဲ့သို့ [[အာရက္ခတပ်တော်]] နှင့်လည်း စစ်ရေးမဟာမိတ်ပြုထားသည့်အဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ တပ်ဖွဲ့အတွင်း စီမံခန့်ခွဲမှုပိုင်းနှင့် ပတ်သက်၍ သဘောထားကွဲလွဲမှုများဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလတွင် စစ်ဒေသမှူးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သူ ကိုကောင်းကောင်း အပါအဝင် တပ်မှူး၊ စစ်ကြောင်းမှူးနှင့် နိုင်ငံရေးမှူး အချို့သည် YDF မှ ခွဲထွက်ခဲ့ကြပြီး "YDF စစ်ဒေသရုံး" အမည်ဖြင့် သီးခြားရပ်တည် လှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ပင်မ YDF (ဗဟို) အဖွဲ့ကမူ ခွဲထွက်သွားသူများကို တပ်တွင်းပုန်ကန်မှု၊ လက်နက်ခဲယမ်း ရောင်းဝယ်မှုနှင့် သစ်မှောင်ခိုမှု အပါအဝင် ပုဒ်မပေါင်း တစ်ဒါဇင်ခန့်ဖြင့် တရားခံပြေးများအဖြစ် ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလ ၈ရက်တွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ YDF ထုတ်ပြန်ချက်ပါ စွပ်စွဲချက်များကို ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်လာသည့် YDF တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပယ်ချသည်။<ref>{{cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/64367/|title=ယောကာကွယ်ရေးတပ်၏ အကျဉ်းထောင်အတွင်းမှ လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ|work=Myanmar Now|access-date=၂၈ မတ် ၂၀၂၆|date=၁၈ ဇွန် ၂၀၂၅}}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်းတွင် ကိုမြတ်သူဦးဆောင်သည့် YDF (ဗဟို) မှ ရဲဘော် ၈ ဦးနှင့် လက်နက်ခဲယမ်းများကို ကိုကောင်းကောင်းဦးဆောင်သည့် ခွဲထွက် YDF မြေပြင်စစ်ဒေသရုံးအဖွဲ့က ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အဆိုပါ တင်းမာမှုကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် မကွေးတိုင်းစစ်ဌာန တိုင်းမှူး (MOD)၊ [[နွေဦးတော်လှန်ရေး မဟာမိတ် တပ်ပေါင်းစု|နွေဦးတော်လှန်ရေး မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု]] (SRA) ကိုယ်စားပြု [[မောင်ဆောင်းခ]] ([[ဗမာပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]])၊ ကိုမင်းကျော် ([[ယောတပ်တော်]]) နှင့် ဂန့်ဂေါခရိုင် စစ်ဒေသရုံးကိုယ်စားပြု သခင်ဇော် (ယောဒေသတော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့) တို့က သဘာပတိများအဖြစ် ဆောင်ရွက်၍ ညှိနှိုင်းပေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.bvjnews.com/post/yawydf2|title=တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်အချင်းချင်းပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပြီး သေဆုံးခဲ့ရတဲ့ ဗိုလ်ကြီးနဲ့တပ်ကြပ်တို့အတွက် အမှန်တရားဘက်ကရပ်တည်ပေးဖို့ YDFမြေပြင်စစ်ဒေသရုံးတောင်းဆို|work=Burma VJ|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၄ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> အဆိုပါ ညှိနှိုင်းမှုများကြောင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဖမ်းဆီးထားသည့် ရဲဘော် ၈ ဦးကို ပြန်လည်လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ ထိုပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် "မည်သည့်အခြေအနေတွင်မဆို လက်နက်ဖြင့် မဖြေရှင်းကြရန်နှင့် လက်နက်ဖြင့် စတင်ဖြေရှင်းသူ (ကျည်စတင်ထွက်သူ) သည် ရှုံးနိမ့်သူဖြစ်မည်" ဟု သဘာပတိများက နှစ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများကို သတိပေးဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ကျန်ရှိနေသော လက်နက်ခဲယမ်းကိစ္စများနှင့် ပတ်သက်၍ မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် အစည်းအဝေးပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း သဘောတူညီမှု မရရှိခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ထပ်မံဆွေးနွေးရန် ချိန်းဆိုခဲ့သော်လည်း သဘာပတိများ မအားလပ်သဖြင့် အစည်းအဝေးကို မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ သို့သော် အစည်းအဝေးမတိုင်မီ မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့ မွန်းလွဲပိုင်းတွင် ယခုပစ်ခတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၂ ရက်နေ့ မွန်းလွဲပိုင်းတွင် ညောင်လယ်ကျေးရွာရှိ Starlink အင်တာနက်ဆိုင် တစ်ခု၌ ပစ်ခတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ YDF မြေပြင်စစ်ဒေသရုံး၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ဗိုလ်ကြီးကောင်းကောင်းသည် သားရှင်ပြုအလှူပြုလုပ်ရန် ရေမျက်နီကျေးရွာသို့ သွားရောက်စဉ် YDF (ဗဟို) ဘက်မှ ရောက်ရှိလာသည့် ထောက်လှမ်းရေးနှစ်ဦးနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး၊ အလှူလာသူများ ထိတ်လန့်မှုမရှိစေရန်အတွက် ၎င်းတို့နှစ်ဦးကို ညောင်လယ်ရွာရှိ Starlink ဆိုင်သို့ ခေါ်ယူကာ စကားပြောဆို ညှိနှိုင်းနေစဉ်အတွင်းကိုမြတ်သူဦးဆောင်သော အင်အား ၂၅ ဦးခန့်က ရုတ်တရက် ဝင်ရောက်ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ ပစ်ခတ်မှုကြောင့် ကိုကောင်းကောင်းနှင့် စိုင်းဇော်ဝင်းတို့ သေဆုံးခဲ့ပြီး၊ ကိုမျိုးအောင်နှင့် ရဲဘော်မိုင်းပီးတို့မှာ ဒဏ်ရာပြင်းထန်စွာ ရရှိခဲ့သည်။ YDF (ဗဟို) ဘက်ကမူ ဤဖြစ်စဉ်သည် ဖမ်းဆီးခံထားရသော ၎င်းတို့၏ ရဲဘော်များကို Starlink ဆိုင်အတွင်းမှ သွားရောက်ကယ်တင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်ထားသည်။ အဆိုပါ ပစ်ခတ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ နှစ်ဖက်အကြား ထွက်ဆိုချက်များ ကွဲလွဲလျက်ရှိသည်။ YDF (ဗဟို) ဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ ရဲဘော် ၂ ဦး (လှိုင်းထက်အောင်နှင့် ဟိန်းထက်မင်း) ကို ခွဲထွက်အဖွဲ့က ဖမ်းဆီးထားသဖြင့် သွားရောက်ကယ်တင်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် ထိုသို့သွားရောက်စဉ် စတင်ပစ်ခတ်ခံရ၍ ပြန်လည်ခုခံခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော် ခွဲထွက်အဖွဲ့ (YDF စစ်ဒေသရုံး) ဘက်ကမူ ၎င်းတို့သည် ဖမ်းဆီးထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ အတူတကွ စကားပြောနေစဉ် YDF (ဗဟို) အဖွဲ့က ရုတ်တရက် ဝင်ရောက်ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ ပစ်ခတ်မှုအတွင်း ခွဲထွက်အဖွဲ့မှ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ ကိုကောင်းကောင်းနှင့် ရဲဘော် စိုင်းဇော်ဝင်းတို့မှာ နေရာ၌ပင် သေဆုံးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အခြားတပ်ဖွဲ့ဝင်နှစ်ဦးဖြစ်သော မျိုးအောင်နှင့် မိုင်ပီးတို့မှာလည်း သေနတ်ဒဏ်ရာများဖြင့် စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေရှိခဲ့သည်။ == တုံ့ပြန်ချက်များ == မကွေးတိုင်း ဖက်ဒရယ်ယူနစ် ဝန်ကြီးချုပ် ဒေါက်တာရဲထွန်းဇော် သည် ယောဒေသ တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်းကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဤပစ်ခတ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ တော်လှန်ရေးကို နောက်ပြန်ဆွဲသည့် လုပ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချပြောဆိုခဲ့ပြီး၊ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန (MOD) မှတစ်ဆင့် တရားမျှတမှု ရရှိစေရန် လုပ်ငန်းစဉ်များ ချမှတ်ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု ဆိုသည်။ ယောဒေသအတွင်းရှိ လူမှုကူညီရေးအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည့် '''ယောမြေ စစ်ဘေးရှောင် ကူညီစောင့်ရှောက်ရေး ကွန်ယက်'''က ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်စွဲဖြင့် သဘောထားထုတ်ပြန်ချက် (၁/၂၀၂၆) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ထုတ်ပြန်ချက်တွင် တပ်တွင်းပြဿနာများကို စားပွဲဝိုင်း၌ မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖြေရှင်းခြင်းမပြုဘဲ လက်နက်ဖြင့် ဖြေရှင်းခဲ့သည့်အပေါ် အပြင်းအထန် ကန့်ကွက်ရှုံ့ချကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ '''ယောကာကွယ်ရေးတပ် (YDF - ဗဟိုစစ်ရုံးချုပ်)'''သည် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ချက်တစ်စောင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ၎င်းဖြစ်စဉ်သည် ရာဇဝတ်သားများထံမှ မိမိတို့ရဲဘော်များကို သွားရောက်ကယ်တင်ခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထုတ်ပြန်ချက်အရ မတ်လ ၂၂ ရက် ညနေ ၃ နာရီ ၃၀ မိနစ်ခန့်တွင် တာဝန်ဖြင့် သွားလာနေသော YDF ရဲဘော်နှစ်ဦးကို ကိုကောင်းကောင်းဦးဆောင်သည့်အဖွဲ့က ပြန်ပေးဆွဲခဲ့သဖြင့် ညနေ ၄ နာရီတွင် ညောင်လယ်ရွာ၌ ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ငန်းစဉ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့ပြင် ကိုကောင်းကောင်းနှင့်အဖွဲ့သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်ကတည်းက ထောင်ဖောက်ထွက်ပြေးသွားသူများဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်းကလည်း YDF တပ်မှူးနှင့် ရဲဘော် ၈ ဦးကို ဖမ်းဆီးနှိပ်စက်ကာ လက်နက်များ လုယက်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို ရာဇဝတ်သားများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြောင်းလည်း ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ '''YDF မြေပြင်စစ်ဒေသရုံး (ခွဲထွက်အဖွဲ့)'''သည် ၎င်းတို့၏ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ကြီးကောင်းကောင်းသည် ရေမျက်နီကျေးရွာရှိ သားရှင်ပြုအလှူသို့ သွားရောက်စဉ် YDF (ဗဟို) ဘက်မှ ရောက်ရှိလာသည့် ထောက်လှမ်းရေးနှစ်ဦးနှင့် စကားပြောညှိနှိုင်းနေစဉ်အတွင်း ကိုမြတ်သူဦးဆောင်သော အင်အား ၂၅ ဦးခန့်က ရုတ်တရက် အတင်းဝင်ရောက်ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်သည်။ အဆိုပါ ပစ်ခတ်မှုကြောင့် ဗိုလ်ကြီးကောင်းကောင်းနှင့် တပ်ကြပ် စိုင်းဇော်ဝင်းတို့ ကျဆုံးခဲ့ပြီး၊ CDM ကျောင်းဆရာတစ်ဦးဖြစ်သူ တပ်ကြပ်ကြီး မျိုးအောင်နှင့် ရဲဘော်မိုင်းပီးတို့မှာ အသက်အန္တရာယ်စိုးရိမ်ရသည့် ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့ကြောင်း အသေးစိတ် ထုတ်ပြန်ထားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] fsud00uqaq9h5xptdfl2brg6bcda5px 0 283801 1038116 1037613 2026-06-14T06:34:57Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038116 wikitext text/x-wiki {{Infobox government cabinet | cabinet_name = ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ | flag = State Seal of the Republic of the Union of Myanmar.svg | flag_border = | cabinet_number = ဆဋ္ဌမမြောက် | cabinet_type = ပြည်ထောင်စုအစိုးရ | jurisdiction = မြန်မာနိုင်ငံ | image = President and Vice Presidents of Myanmar (2026).jpg | image_size = 300px | caption = (ဘယ်မှညာ)ဒုတိယသမ္မတ(၁)၊နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတ(၂) | date_formed = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | government_head = [[မင်းအောင်လှိုင်|မင်းအောင်လှိုင်]] | government_head_title = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] | deputy_government_head = {{unbulleted list | [[ညိုစော|ညိုစော]] ([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၁]]) | [[နန်းနီနီအေး|နန်းနီနီအေး]] ([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၂]]) }} | state_head = [[မင်းအောင်လှိုင်|မင်းအောင်လှိုင်]] | state_head_title = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] | political_party = {{unbulleted list | [[တပ်မတော်]] | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] }} |current_number= ၃၄ |opposition_party= '''အတိုက်အခံများ''' * [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) * [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ|တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]] ** ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ | election = [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ ရွေးကောက်ပွဲ]] | incumbent = ၂၀၂၆ – လက်ရှိ | incoming_formation = [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]] | previous = [[ဦးညိုစောအစိုးရ|ညိုစောအစိုးရ]] | successor = }} '''ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ''' သည် (တရားဝင်အားဖြင့် '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့''') သည် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]]အရ ဖွဲ့စည်းထားသော ဆဋ္ဌမမြောက် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ပထမဆုံးကျင်းပခဲ့သော [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]] အပြီးတွင် ပေါ်ပေါက်လာသော အရပ်သားအသွင်းပြောင်း [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း |url=http://www.moi.gov.mm/announcements/81566 |access-date=2026-04-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၃) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲ]]တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=အာဏာသိမ်း စစ်ခေါင်းဆောင် မင်းအောင်လှိုင်ကို သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ် |url=https://burmese.dvb.no/post/681404 |access-date=2026-04-03 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref>ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် [[ညိုစော|ဦးညိုစော]]နှင့် ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]]တို့ကိုလည်း ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ဒုတိယသမ္မတများအဖြစ် ဦးညိုစောနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ရွေးချယ်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81374 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်အား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က ရွေးချယ်တင်မြှောက် |url=https://news-eleven.com/article/310989 |access-date=2026-04-03 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော်]] မှ အာဏာထိန်းသိမ်းပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] ၊ဝန်ကြီးချုပ် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၂၀၂၁)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၊ [[ဦးညိုစောအစိုးရ]]၊ [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]] နှင့် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] တို့ သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ စစ်ကောင်စီအစိုးရသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်အစောပိုင်းတို့တွင် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ကို ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါရွေးကောက်ပွဲမှတစ်ဆင့် ပေါ်ထွက်လာသော [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လနှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ကျင်းပခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော်သမ္မတနှင့် ဒုတိယသမ္မတများကို [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|ရွေးချယ်တင်မြှောက်]] ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ - ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် သည် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာဆိုခဲ့ပြီးနောက် ၎င်း၏ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=စထွန်းအောင် |date=2026-03-24 |title=သမ္မတရာထူးရယူပြီး တပ်ချုပ်ကိုပါ ထိန်းချုပ်မည့် မင်းအောင်လှိုင်၏ အာဏာမြဲရေး စီမံကိန်း |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73502/ |access-date=2026-04-03 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> ဤအစိုးရအဖွဲ့သည် [[ဦးညိုစောအစိုးရ]] ထံမှ အာဏာလွှဲပြောင်းရယူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး [[တပ်မတော်]] နှင့် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] တို့ ပူးပေါင်းပါဝင်သော အစိုးရအဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အစိုးရအဖွဲ့သစ်အတွက် ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ဝန်ကြီးဌာနပေါင်း ၃၁ ဌာန ဖွဲ့စည်းမည်ဖြစ်သော်လည်း ဝန်ကြီးနေရာအား လူ ၃၀ ဦးသာ ခန့်အပ်မည်ဟု နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က လွှတ်တော်သို့ တင်ပြထားကြောင်း ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ အစည်းအဝေးတွင် နာယကက ဖတ်ကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-07 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အဆိုပြုထားသည့် ဝန်ကြီးဌာနတွင် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းထားသည့် ဌာနအသစ် (၆)ခု ပါဝင်သည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင်အတည်ပြုသည်။<ref>{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == အစိုးရအဖွဲ့ အကြီးအကဲများ == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; border:1px solid #a2a9b1;" |- ! style="width:20%; background:#f8f9fa;" | [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ! style="width:20%; background:#f8f9fa;" | [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၁)]] ! style="width:20%; background:#f8f9fa;" | [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ (၂)]] |- |[[File:Min Aun Hlaing at Tianjin (2025) (cropped).jpg|x150px]] | [[File:NyoSaw.jpg|x150px]] | [[File:Nann Ni Ni Aye (2).png|x150px]] |- | style="font-size:100%;" | '''[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]]''' | style="font-size:100%;" | '''[[ညိုစော|ဦးညိုစော]]''' | style="font-size:100%;" | '''[[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]]''' |- | <small>၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ – လက်ရှိ</small> | <small>၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ – လက်ရှိ</small> | <small>၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ – လက်ရှိ</small> |} == ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ == {{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၊ ကြေညာချက်အမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><!-- Per protocol, cabinet members are 34 persons with order of precedence. --> {| class="wikitable" |+ '''ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ စာရင်း''' |- style="background:#efefef;" ! စဉ် !! အမည် !! တာဝန် |- | ၁။ || [[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]] || နိုင်ငံတော်သမ္မတ |- | ၂။ || [[ညိုစော|ဦးညိုစော]] || ဒုတိယသမ္မတ |- | ၃။ || [[နန်းနီနီအေး|ဒေါ်နန်းနီနီအေး]] || ဒုတိယသမ္မတ |- | ၄။ || [[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး |- | ၅။ || [[တင်အောင်စန်း|ဦးတင်အောင်စန်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန |- | ၆။ || [[မြထွန်းဦး|ဦးမြထွန်းဦး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန နှင့် ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၇။ || [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၈။ || [[ညွန့်ဝင်းဆွေ|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညွန့်ဝင်းဆွေ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၉။ || [[တင်မောင်ဆွေ|ဦးတင်မောင်ဆွေ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၀။ || [[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၁။ || [[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၂။ || [[ဖုန်းမြတ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဖုန်းမြတ်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၃။ || [[သန်းမောင်|ဦးသန်းမောင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၄။ || [[သီတာဦး|ဒေါက်တာ သီတာဦး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၅။ || [[ချောချောစိန်|ဒေါက်တာ ချောချောစိန်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၆။ || [[မျိုးသိန်းကျော်|ဒေါက်တာ မျိုးသိန်းကျော်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၇။ || [[သက်ခိုင်ဝင်း|ဒေါက်တာ သက်ခိုင်ဝင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၈။ || [[သက်သက်ဇင်|ဒေါက်တာ သက်သက်ဇင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၉။ || [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၀။ || [[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၁။ || [[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၂။ || [[မျိုးဇော်သိမ်း|ဦးမျိုးဇော်သိမ်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၃။ || [[ဆန်းဦး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးဆန်းဦး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၄။ || [[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၅။ || [[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာ ချာလီသန်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ စက်မှုနှင့် အသေးစား၊ အငယ်စား၊ အလတ်စားနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၆။ || [[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၇။ || [[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ဦးခင်မောင်စိုး]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၈။ || [[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၂၉။ || [[ရဲမြင့်ထွန်း|ဦးရဲမြင့်ထွန်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၁၀။ || [[မောင်သင်း|ဒေါက်တာမောင်သင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၁။ || [[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၂။ || [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၃။ || [[မောင်မြင့်|ဦးမောင်မြင့်]] || ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန |- | ၃၄။ || အမြဲတမ်းအတွင်းဝန် || အတွင်းရေးမှူး၊ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး |} == ဝန်ကြီးဌာန (၃၁)ခု ဖွဲ့စည်းခြင်း == {{Main|ဝန်ကြီးဌာန နှင့် အကြီးအကဲများ စာရင်း}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန ၃၁ ဌာန၏ အမည်စာရင်းကို [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] အစည်းအဝေးတွင် တင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန ၃၁ ဌာန၏ အမည်စာရင်းကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် တင်ပြ |url=https://news-eleven.com/article/311051 |access-date=2026-04-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> === ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ === {| class="wikitable; text-align:center;" |+ '''ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ စာရင်း (၂၀၂၆ - လက်ရှိ)''' |- style="background:#0047AB; color:white;" ! စဉ် !! ဝန်ကြီးဌာန !! ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး !! တာဝန်စတင် !! တာဝန်ပြီးဆုံး !! တာဝန်သက်တမ်း !! မှတ်ချက် |- | ၁။ || [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]|| [[ခင်မောင်ရီ|ဦးခင်မောင်ရီ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂။ || နိုင်ငံတော်[[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]]|| [[တင်အောင်စန်း|ဦးတင်အောင်စန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၃။ || [[ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || rowspan="2" | [[မြထွန်းဦး|ဦးမြထွန်းဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၄။ || [[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |- style="background:#F9F9F9;" | ၅။ || [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထွန်းအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၆။ || [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ညွန့်ဝင်းဆွေ|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ညွန့်ဝင်းဆွေ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၇။ || [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[တင်မောင်ဆွေ|ဦးတင်မောင်ဆွေ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၈။ || [[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[အောင်ကျော်ဟိုး|ဦးအောင်ကျော်ဟိုး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၉။ || [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]] || [[ကံဇော် (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာကံဇော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၀။ || [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[ဖုန်းမြတ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဖုန်းမြတ်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၁။ || [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[သန်းမောင်|ဦးသန်းမောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၂။ || [[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[သီတာဦး|ဒေါက်တာ သီတာဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || <small>ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်</small> |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၃။ || [[ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ချောချောစိန်|ဒေါက်တာ ချောချောစိန်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၄။ || [[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးသိန်းကျော်|ဒေါက်တာ မျိုးသိန်းကျော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၅။ || [[ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[သက်ခိုင်ဝင်း|ဒေါက်တာ သက်ခိုင်ဝင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၆။ || [[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[သက်သက်ဇင်|ဒေါက်တာ သက်သက်ဇင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၇။ || [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထိန်လင်း (ဗိုလ်မှူးကြီး)|ဦးထိန်လင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၁၈။ || [[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[တင်ဦးလွင်|ဦးတင်ဦးလွင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၉။ || [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]] || [[မင်းနောင် (ဝန်ကြီး)|ဦးမင်းနောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၀။ || [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးဇော်သိမ်း|ဦးမျိုးဇော်သိမ်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၁။ || [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[ဆန်းဦး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးဆန်းဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၂။ || [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] || [[ကိုကိုလွင်|ဦးကိုကိုလွင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၃။ || စက်မှုနှင့် အသေးစား၊ အငယ်စား၊ အလတ်စားနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန || [[ချာလီသန်း|ဒေါက်တာ ချာလီသန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၄။ || [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]] || [[မြင့်ကြိုင်|ဦးမြင့်ကြိုင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၅။ || [[အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန]] || [[ခင်မောင်စိုး (ဝန်ကြီး)|ဦးခင်မောင်စိုး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၆။ || [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထွန်းအုံ|ဦးထွန်းအုံ]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၇။ || [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]|| [[ရဲမြင့်ထွန်း|ဦးရဲမြင့်ထွန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၈။ || [[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[မောင်သင်း|ဒေါက်တာမောင်သင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၉။ || [[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးသန့်|ဦးမျိုးသန့်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- | ၂၀။ || [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြည်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]] || [[စိုးဝင်း (ဒေါက်တာ)|ဒေါက်တာစိုးဝင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၁။ || [[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]] || [[မောင်မြင့်|ဦးမောင်မြင့်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} || |} === ဒုတိယဝန်ကြီးများ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒုတိယဝန်ကြီး (၄၆) ဦးကို ခန့်အပ်တာဝန်ပေးလိုက်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81613 |access-date=2026-04-14 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {| class="wikitable; text-align:center;" |+ '''ဒုတိယဝန်ကြီးများစာရင်း (၂၀၂၆)''' |- style="background:#0047AB; color:white;" ! style="width:5%" | စဉ် !! style="width:25%" | ဝန်ကြီးဌာန !! style="width:20%" | အမည် !! style="width:15%" | စတင်ရက် !! style="width:15%" | ပြီးဆုံးရက် !! style="width:20%" | တာဝန်သက်တမ်း |- | ၁ || [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]|| ဦးခင်လတ် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၂ || [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထင်ကျော်သူ|ဦးထင်ကျော်သူ]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၃ || rowspan="2" | [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးအောင်မြိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၄ || ဦးထွန်းလူ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၅ || rowspan="2" | [[ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးမင်းဇေယျာလှိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၆ || ဦးသက်ဝင်းအောင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၇ || [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၈ || [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၉ || rowspan="2" | [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[နိုင်မင်းကျော်|ဦးနိုင်မင်းကျော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၀ || [[ကိုကိုကျော်|ဦးကိုကိုကျော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၁ || rowspan="2" | [[ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာန|ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါ်သန်းသန်းလင်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၄ || ဦးဟန်ဝင်းအောင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၁၂ || rowspan="2" | [[အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွားဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသားစီမံကိန်း၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် နိုင်ငံခြားစီးပွား ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]]|| [[ကျော်ထင် (ဒုတိယဝန်ကြီး)|ဦးကျော်ထင်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၃ || ဦးသန့်စင်လွင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၅ || [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || ဗိုလ်ချုပ် ကျော်စွာဦး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၆ || [[တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]|| စိုင်းထွန်းညို || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၁၇ || [[ဥပဒေရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|ဥပဒေရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || [[ထိန်လင်းဦး|ဒေါက်တာ ထိန်လင်းဦး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၈ || rowspan="2" | [[ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါက်တာ ဇော်မြင့် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၁၉ || ဦးနေမျိုးလှိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၀ || [[သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန|သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါက်တာ နေခြည်လဲ့လဲ့သိန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၁ || [[ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဒေါက်တာ အေးထွန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၂ || [[အမျိုးသမီးရေးရာဝန်ကြီးဌာန|အမျိုးသမီးရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]|| [[စန်းစန်းနွယ်|ဒေါ်စန်းစန်းနွယ်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၃ || [[ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးရဲတင့် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၄ || [[သာသနာရေး ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦး[[လင်းအောင်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၅ || rowspan="3" | [[စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန|စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန]]|| ဦးဗိုလ်ဗိုလ်ကျော် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="3" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၆ || ဒေါက်တာ ရဲထွန်းဝင်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၂၇ || ဒေါက်တာ ရဲတင့်ထွန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၂၈ || [[သမဝါယမနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးဌာန|သမဝါယမနှင့်ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးသိုက်စိုး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၂၉ || rowspan="2" | [[သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန|သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးခင်လတ်ကြီး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၃၀ || ဒေါက်တာ သောင်းနိုင်ဦး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၁ || rowspan="2" | [[လျှပ်စစ်နှင့် စွမ်းအင် ဝန်ကြီးဌာန|လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးအေးကျော် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၂ || ဦးကျော်နိုင်ဝင်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၃၃ || rowspan="2" | စက်မှုနှင့် အသေးစား၊ အငယ်စား၊ အလတ်စားနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီးဌာန || ဦးသွင်အောင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၃၄ || ဒေါက်တာ အောင်ဇေယျ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၅ || rowspan="2" | [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]] || [[လင်းဇော်ထွန်း|ဦးလင်းဇော်ထွန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၆ || [[ခိုင်ခိုင်စိုး|ဒေါက်တာ ခိုင်ခိုင်စိုး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၃၇ || [[အလုပ်သမား ဝန်ကြီးဌာန|အလုပ်သမားဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးမောင်မောင်သန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၈ || rowspan="2" | [[စီးပွားရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|စီးပွားရေးနှင့်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[မင်းမင်း|ဦးမင်းမင်း]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၃၉ || ဦးဝင်းမြင့်ခိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၄၀ || [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးညီညီ || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၄၁ || [[လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]|| ဦးစစ်နိုင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၄၂ || [[ဆောက်လုပ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] || [[မျိုးမြင့်|ဦးမျိုးမြင့်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၄၃ || rowspan="2" | [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း၊ ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန]]|| ဒေါက်တာ သန်းစိုး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- style="background:#F9F9F9;" | ၄၄ || ဒေါက်တာ သန့်ဇော်လွင် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၄၅ || rowspan="2" | [[ဟိုတယ်၊ ခရီးသွားလာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]] || ဦးအေးထွန်း || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || rowspan="2" | {{Age in years and days|2026|4|10}} |- | ၄၆ || ဦးဖြိုးဇော်စိုး || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |} == ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရုံးအဖွဲ့အစည်းအကြီးအကဲများ == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%; border-collapse: collapse;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 10px;" | ပြည်ထောင်စုအဆင့် ရုံး၊ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အကြီးအကဲခန့်ထားမှု |- style="text-align:center; height:35px; background:#f2f2f2;" ! style="width:5%;" | စဉ် ! style="width:30%;" | ရုံး၊ အဖွဲ့အစည်းအမည် ! style="width:20%;" | အကြီးအကဲအမည် ! style="width:20%;" | ရာထူး ! style="width:12%;" | စတင်ရက် ! style="width:13%;" | ကုန်ဆုံးရက် |- | ၁ || [[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်]]|| [[သာဌေး|ဦးသာဌေး]]|| [[ပြည်ထောင်စု တရားသူကြီးချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားသူကြီးချုပ်]]|| rowspan="9" | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ |- | ၂ || [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]] || [[အောင်ဇော်သိန်း|ဦးအောင်ဇော်သိန်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၃ || [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|| [[သန်းစိုး (ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်)|ဦးသန်းစိုး]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၄ || [[ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်ရုံး]] || [[နိုင်သက်ဦး|ဒေါ်နိုင်သက်ဦး]]|| [[ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်]] || လက်ရှိ |- | ၅ || [[ပြည်ထောင်စု ရာထူးဝန်အဖွဲ့|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့]]|| [[တင်မောင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးတင်မောင်ဝင်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၆ || [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]] || [[ကံမြင့်သန်း|ဦးကံမြင့်သန်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၇ || [[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်]] || [[ခင်နိုင်ဦး|ဒေါက်တာ ခင်နိုင်ဦး]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၈ || [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]|| [[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးစိုးသိန်း]] <ref>{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးရန် ပြည်​ထောင်စုလွှတ်​တော်သို့ အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311101 |access-date=2026-04-08 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |- | ၉ || [[မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသား လူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်|မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်]]|| [[သစ်လင်းအုန်း|ဦးသစ်လင်းအုန်း]]|| ဥက္ကဋ္ဌ || လက်ရှိ |} == တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ == ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်များ အသီးသီးတွင် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်တရားသူကြီးများကို အဆိုပြုလွှာ တင်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-06 |title=စစ်တပ်အရာရှိဟောင်းအများစု တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/06/412404.html |access-date=2026-04-07 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> သက်ဆိုင်ရာ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်များ၏ အတည်ပြုချက်အတိုင်း ဝန်ကြီးချုပ်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ခန့်အပ်ထမ်းဆောင်စေခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-04-07 |title=တိုင်းနဲ့ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်များအဖြစ် လျာထားအဆိုပြုစာရင်း |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/04/07/%e1%80%90%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%94%e1%80%9a%e1%80%ba-%e1%80%9d%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%ae/ |access-date=2026-04-07 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" border-collapse: collapse;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 110%; padding: 10px;" | ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးချုပ်များ (၂၀၂၆) |- style="text-align:center; height:40px; background:#f2f2f2;" ! style="width:5%;" | စဉ် ! style="width:30%;" | အစိုးရအဖွဲ့ ! style="width:25%;" | ဝန်ကြီးချုပ် ! style="width:15%;" | စတင်ရက် ! style="width:15%;" | ကုန်ဆုံးရက် ! style="width:10%;" | မှတ်ချက် |- | ၁။ || [[ကချင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ခက်ထိန်နန်|ဦးခက်ထိန်နန်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |- | ၂။ || [[ကယားပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[အံ့မော်|ဦးအံ့မော်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၁၅ |- | ၃။ || [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[စောမြင့်ဦး|ဦးစောမြင့်ဦး]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဗိုလ်မှူးချုပ်(ငြိမ်း) |- | ၄။ || [[ချင်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ဝုန်ဆွန်းထန်|ဒေါက်တာဝုန်ဆွန်းထန်]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး (ငြိမ်း) |- | ၅။ || [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ကိုလေး (ဗိုလ်ချုပ်)|ဦးကိုလေး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၂၇ |- | ၆။ || [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဗသက ၈၃ |- | ၇။ || [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[မျိုးဆွေဝင်း|ဦးမျိုးဆွေဝင်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဒုတိယရဲချုပ်(၁)ငြိမ်း |- | ၈။ || [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[တင်ကိုကို|ဦးတင်ကိုကို]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဗသက ၇၇ |- | ၉။ || [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]|| [[မျိုးအောင်|ဦးမျိုးအောင်]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |- | ၁၀။ || [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[အောင်ဝင်းသန်း|ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဝင်းသန်း]] || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၃၀ |- | ၁၁။ || [[ရခိုင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[နိုင်ဦး|ဦးနိုင်ဦး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၃၈ |- | ၁၂။ || [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || [[အောင်နိုင်သူ|ဦးအောင်နိုင်သူ]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||ဘွဲ့ရ ဒုရဲအုပ်လောင်း အပတ်စဉ် (၁၇) |- | ၁၃။ || [[ရှမ်းပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] || [[စိုင်းထိန်စိုး]]|| ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ ||စတသ ၂၄ |- | ၁၄။ || [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] || ဦးအေးကျော် || ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ || လက်ရှိ || |} == အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခြင်းခံရသည့် မြို့နယ်များ (၂၀၂၆) == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်သည် ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့်အမှတ် (၁/၂၀၂၆) နှင့် (၂/၂၀၂၆) တို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် မြို့နယ် ၆၀ အား စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့် (Martial Law) ထုတ်ပြန်ခြင်းသည် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] (ပြည်သူ့လွှတ်တော်နှင့် အမျိုးသားလွှတ်တော်များ အပါအဝင်) ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ တာဝန်ယူချိန် နှစ်ပတ်အတွင်းမှာပင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။အမိန့်အမှတ် (၂/၂၀၂၆) အရ အဆိုပါမြို့နယ်များတွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ရပ်ရွာအေးချမ်းသာယာရေးနှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးတို့ကို မူလအခြေအနေသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိစေရန်အတွက် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးတာဝန်များကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၁၃ (ခ) အရ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]အား အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ကိုးခုရှိ မြို့နယ်ပေါင်း ၆၀ ကို ရက် ၉၀ အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/311419 |access-date=2026-04-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-24 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂၄ ရက် ဘီဘီစီ မြန်မာပိုင်းသတင်း တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် - ရှမ်းပြည်နယ်နဲ့ အေအေထိန်းချုပ်နယ်မြေတွေအပါ မြို့နယ် ၆၀ ကိုအရေးပေါ်အခြေအနေကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mk4v971v7t |access-date=2026-04-24 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> {| class="wikitext sortable" style="width:100%; border: 1px solid #a2a9b1; border-collapse: collapse;" |- style="background-color: #ceebff; text-align: center; font-weight: bold;" ! style="padding: 10px; border: 1px solid #a2a9b1;" | တိုင်းဒေသကြီး / ပြည်နယ် ! style="padding: 10px; border: 1px solid #a2a9b1;" | မြို့နယ်အရေအတွက် ! style="padding: 10px; border: 1px solid #a2a9b1;" | မြို့နယ်အမည်များ |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ကချင်ပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၅ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ဆွမ်ပရာဘွမ်၊ ရွှေကူ၊ အင်ဂျန်းယန်၊ ဆော့လော်၊ ချီဖွေ |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ကယားပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၃ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ရှားတော၊ ဖားဆောင်း၊ မယ်စဲ့ |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ကရင်ပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၂ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ကော့ကရိတ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီး |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ချင်းပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၇ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ကန်ပက်လက်၊ ထန်တလန်၊ ပလက်ဝ၊ တွန်းဇံ၊ မင်းတပ်၊ မတူပီ၊ ဖလမ်း |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၈ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ကောလင်း၊ ပင်လည်ဘူး၊ ခင်ဦး၊ ဝက်လက်၊ ကနီ၊ ဒီပဲယင်း၊ ပုလဲ၊ အင်းတော် |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၅ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ပေါက်၊ မြိုင်၊ ဆော၊ ထီးလင်း၊ ရေစကြို |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၁ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ငါန်းဇွန် |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၁၄ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | ရမ်းဗြဲ၊ ပေါက်တော၊ ပုဏ္ဏားကျွန်း၊ ရသေ့တောင်၊ ဂွ၊ မောင်တော၊ ဘူးသီးတောင်၊ ကျောက်တော်၊ မင်းပြား၊ မြေပုံ၊ မြောက်ဦး၊ သံတွဲ၊ အမ်း၊ တောင်ကုတ် |- | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | [[ရှမ်းပြည်နယ်]] || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၁၅ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | နမ္မတူ၊ မဘိမ်း၊ ကွတ်ခိုင်၊ နမ့်ခမ်း၊ သိန္နီ၊ ကွမ်းလုံ၊ နမ့်ဆန်၊ မန်တုံ၊ ဟိုပန်၊ လောက်ကိုင်၊ ကုန်းကြမ်း၊ မိုးမိတ်၊ ကျောက်မဲ၊ သီပေါ၊ မိုင်းလား |- style="background-color: #eaecf0; font-weight: bold;" | style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1; text-align: right;" | စုစုပေါင်း || style="text-align: center; border: 1px solid #a2a9b1;" | ၆၀ || style="padding: 8px; border: 1px solid #a2a9b1;" | မြို့နယ်များ |} ==ကိုးကား== {{reflist}}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့များ}} [[Category:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] rc31hyoa3uhxwbpr8rf51fj40hhrphq 0 284260 1038115 1037814 2026-06-14T06:34:28Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038115 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့|ဝဏ္ဏကျော်ထင်]] | name = မျိုးမြင့်အောင် | image = Myo Myint Aung.jpg | caption = ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန် မျိုးမြင့်အောင် အား မြင်တွေ့ရစဉ် (၂၀၂၆) | office1 = [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]] | term_start1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end1 = | appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | president1 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | predecessor1 = [[ဗိုလ်ဌေး]] | successor1 = | office2 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီး | term_start2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end2 = |1blankname2= ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |1namedata2= [[အောင်နိုင်သူ]] | predecessor2 = [[ဗိုလ်ဌေး]] | successor2 = | office3 = [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]] စီးပွားရေးရာဝန်ကြီး | term_start3 = ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ | term_end3 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |1blankname3= ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် |1namedata3= [[စိုးသိန်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|စိုးသိန်း]] | predecessor3 = အောင်သန်းဦး | successor3 = | birth_date = {{Birth date and age|1972|9|7}} | nationality = [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]] | occupation = ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး၊ နိုင်ငံရေးသမား | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] | rank = [[ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး]] }} '''ဦးမျိုးမြင့်အောင်'''(၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၇၂ မွေးဖွား) သည် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည့် စစ်မှုထမ်းဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ လက်ရှိတွင် [[ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|ရန်ကုန်မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]]၏ ဥက္ကဋ္ဌ၊ [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]တွင် စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးအဖြစ်လည်း ပူးတွဲတာဝန်ယူထားသည်။<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/81625 |access-date=2026-04-13 |website=www.moi.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြို့တော်ဝန်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://moi.gov.mm/announcements/81645 |access-date=2026-04-13 |website=moi.gov.mm}}</ref> == နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ဘက်ဖြတ်သန်းမှု == ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး(ငြိမ်း) ဦးမျိုးမြင့်အောင်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး [[တပ်မတော်]] တွင် လုပ်သက် ၂၉ နှစ်ကြာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရန်ကုန်မြို့အခြေစိုက် အမှတ် (၁) တပ်မတော်စစ်သားစုဆောင်းရေးတပ်တွင် တပ်မှူးအဖြစ် ၇ နှစ်ကျော်ကြာ တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=0001-11-30 |title=ကလေးစစ်သားဟောင်းအမှုတွင် တရားလိုစစ်အရာရှိကို စစ်ဆေး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/782/ |access-date=2026-04-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ၎င်းသည် ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဘက်နယ်မြေဆိုင်ရာ စစ်ဘက်တရားသူကြီးအဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလအထိ တာဝန်ယူခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-09-28 |title=Myanmar Junta’s Yangon Economics Minister was Friends with Assassin Conspirator |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-juntas-yangon-economics-minister-was-friends-with-assassin-conspirator.html |access-date=2026-04-13 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=1962-09-08 |title=Myo Myint Aung |url=https://www.opensanctions.org/entities/Q114268054/ |access-date=2026-04-13 |website=OpenSanctions.org |language=en}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]၏ စီးပွားရေးရာဝန်ကြီး ဦးအောင်သန်းဦးသည် တာဝန်မှ ရပ်စဲခံခဲ့ရပြီး၊ ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးလှစိုးနှင့်အတူ အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေဖြင့် အရေးယူခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ရန်ကုန်တိုင်းစီးပွားရေးရာဝန်ကြီးနေရာသည် ၂ လကျော်ကြာ လစ်လပ်နေခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးမြင့်အောင်အား အဆိုပါ လစ်လပ်နေရာတွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က ၎င်းအား စစ်ဘက်တာဝန်များမှအနားယူစေခဲ့ပြီး အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊ စီးပွားရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီးဦးအောင်သန်းဦးအား တာဝန်မှ ရပ်စဲ |url=https://news-eleven.com/article/232367 |access-date=2026-04-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-06-16 |title=စစ်ကောင်စီ ရန်ကုန်တိုင်းဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးလှစိုး အပါအဝင် သုံးဦးကို အဂတိမှုနဲ့ အရေးယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-take-action-three-ministers-06162022060508.html |access-date=2026-04-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ၎င်းသည် စီးပွားရေးရာဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူနေစဉ်အတွင်း ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၏ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များတွင် တိုက်ရိုက်ပါဝင်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး စီးပွားရေးရာဝန်ကြီး ကြည့်မြင်တိုင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာဆိပ်ကမ်းသို့ ဆိုက်ကပ်နေသည့် စားသုံးဆီတင်သင်္ဘောများမှ စားသုံးဆီများ ထည့်သွင်းသိုလှောင်မည့် ဆီကန်များကို ကြည့်ရှုစစ်ဆေး |url=http://www.mdn.gov.mm/my/ttiungdeskii-ciipaareraawnkii-knnymngttiung-apnnypnnychiungraachipkmsiu-chiukkpnesnny |access-date=2026-04-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref>ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၀ရက်အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေး |url=http://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttiungdeskii-wnkii-khnapttaawnpe |access-date=2026-04-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ယင်းနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် [[ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်]] နှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးအဖြစ် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]၏ တာဝန်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးအဖြစ် လက်ရှိဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးဝင်းတင့် အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ကို ဝန်ကြီးဌာန ၁၀ ခုနှင့် ဝန်ကြီး ၁၀ ဦးတို့ဖြင့်ဖွဲ့စည်းရန် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311098 |access-date=2026-04-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == ရရှိသည့်ဆု == ၂၀၂၆ခုနှစ် မတ်လ ၂ရက်တွင် နိုင်ငံတော်ယာယီသမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်က ၎င်းအား [[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့]] ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2026-03/44-2026.pdf|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာ ၄၄/၂၀၂၆|work=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီရုံး|access-date=၁၃ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> == ထင်ရှားသည့် ဖြစ်စဉ်များနှင့် စွပ်စွဲခံရမှုများ == ဦးမျိုးမြင့်အောင်သည် အမှတ် (၁) တပ်မတော်စစ်သားစုဆောင်းရေးတပ် တွင် တပ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ယူစဉ် ၂၀၁၇ ခုနှစ်အတွင်းက ကလေးစစ်သားအဖြစ် စုဆောင်းခံခဲ့ရသူ အောင်ကိုထွေးအား တပ်မတော်ကိုယ်စား တရားလိုပြုလုပ်၍ တရားစွဲဆိုခဲ့သူအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။ အောင်ကိုထွေးက ၎င်းစစ်သားအဖြစ် စုဆောင်းခံရပုံကို ရေဒီယိုအင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် ဖြေကြားခဲ့မှုအပေါ် တပ်မတော်ကိုယ်စား ဦးမျိုးမြင့်အောင်က နိုင်ငံတော်အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ) ဖြင့် တရားစွဲဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆိုပါဖြစ်စဉ်သည် ကလေးစစ်သားဟောင်းတစ်ဦးအား တပ်မတော်က ပြန်လည်တရားစွဲဆိုသည့်အတွက် လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားသူများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဝေဖန်မှုများကို များစွာခံခဲ့ရသည်။ကလေးစစ်သားကိစ္စနှင့် ပတ်သက်ပြီး ဖြေကြားခဲ့သည့် ကိုအောင်ကိုထွေးအား ၂၀၁၈ခုနှစ်၊ မတ် ၂၈ ရက် တွင် [[ဒဂုံမြို့သစ်ဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်|ဒဂုံဆိပ်ကမ်းမြို့နယ်]] တရားရုံးက စွဲချက်တင်ထားသည့် နိုင်ငံတော်အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ-၅၀၅(ခ)ဖြင့် ပြစ်မှုမြောက်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lwin |first=Khin Moh Moh |date=0001-11-30 |title=ကလေးစစ်သားဟောင်း ကိုအောင်ကိုထွေး၏ အစ်မအပါအဝင် ၃ ဦးကို ထောင်ဒဏ်အသီးသီးချမှတ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/2925/ |access-date=2026-04-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကလေးစစ်သားဟောင်း အောင်ကိုထွေးကို တရားရုံးပြောင်းစစ်ဆေးခွင့် အမိန့်ချမှတ် |url=https://burmese.dvb.no/post/277439 |access-date=2026-04-13 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=ကလေးစစ်သားဟောင်း ပုဒ်မ ၅၀၅ ခနဲ့ စွဲချက်တင်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/42724290 |access-date=2026-04-13 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကလေးစစ်သားကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ ဖြေကြားခဲ့သည့် အောင်ကိုထွေးအား ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ) ဖြင့် အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ် |url=https://news-eleven.com/news/46129 |access-date=2026-04-14 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my |archive-date=5 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305114121/https://news-eleven.com/news/46129 |url-status=dead }}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း]]တွင် ၎င်းသည် ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဘက်နယ်မြေဆိုင်ရာ စစ်ဘက်တရားသူကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သူတစ်ဦးအဖြစ် ဖော်ညွန်းခံခဲ့ရသည်။ စစ်ခုံရုံးများတွင် အတိုက်အခံများကို သေဒဏ်နှင့် ထောင်ဒဏ်များ ချမှတ်ရာ၌ တိုက်ရိုက်ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်ဟုလည်း စွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2022-09-27 |title=ကိုဂျင်မီ၊ ကိုဖြိုးဇေယျာသော် တို့ကို သေဒဏ်အမိန့်ချ ၊ စီရင်သတ်ဖြတ်ခဲ့သူ အင်းစိန်ထောင် စစ်ခုံရုံးတရားသူကြီး ဒုဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးမြင့်အောင်ကို ရန်ကုန်စီးပွားရေးဝန်ကြီးအဖြစ် မင်းအောင်လှိုင် ခန့်အပ်ထား |url=https://yktnews.com/2022/09/42711/ |access-date=2026-04-13 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref>အထူးသဖြင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လအတွင်း ဒီမိုကရေစီအရေးလှုပ်ရှားသူ ၄ ဦးအား သေဒဏ်စီရင်ခဲ့မှုတွင် ၎င်း၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များမှာ တာဝန်ရှိသည်ဟုဆိုကာ [[ဥရောပ သမဂ္ဂ|ဥရောပသမဂ္ဂ]] (EU) ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများက ၎င်းအား လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများဖြင့် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ခင်မောင်စိုး |date=2022-01-21 |title=ကိုဂျင်မီနဲ့ ကိုဖြိုးဇေယျာသော်ကို သေဒဏ်ချပေမယ့် တိုက်ပွဲဆက်ဝင်မယ်လို့ တက်ကြွလှုပ်ရှားသူတွေပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/kojimmy-phyozayyarthaw-death-sentence-01212022175552.html |access-date=2026-04-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.europa.eu/apps/eusanctionstracker/subjects/149207|title=Myo Myint Aung|work=EU|access-date=13 Apr 2026|date=}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၇၂| }} [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] 6u9azgs85wub4vq4ib0nr1o2y4tn4o8 0 284286 1038167 1035469 2026-06-14T06:44:59Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038167 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |name = ဆူဆန် ကွိုင်းလ်<br/>Susan Coyle |image = Susan M. Coyle.jpg |image_size = |alt = |caption = |nickname = |birth_date = {{birth date and age|1970|05|21|df=yes}} |birth_place = ကိုယိုဂယ်မြို့၊ [[နယူးဆောက်ဝေးပြည်နယ်]] |death_date = |death_place = |placeofburial = |allegiance = {{AUS}} |branch = ဩစတြေးလျ ကြည်းတပ် |serviceyears = ၁၉၈၇–လက်ရှိ |rank = [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] |servicenumber = |unit = |commands = * ပူးတွဲစစ်ရေးစွမ်းရည်ဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ<br/>(၂၀၂၄–လက်ရှိ) * ကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ်(ဩစတြေးလျ) (—)<br/>''(ဆိုက်မွန် စတူးဝပ် ထံမှ လွှဲပြောင်းယူမည်)'' * တပ်ဖွဲ့ကွပ်ကဲမှု(ဩစတြေးလျ)<br/> (၂၀၂၂–၂၄) * သတင်းအချက်အလက်စစ်ရေးဌာနခွဲ<br/> (၂၀၂၁–၂၂) * Operation Okra#Joint Task Force 633 commanders<br/>(၂၀၂၀) * အမှတ် ၆ တပ်မဟာ (ဩစတြေးလျ)<br/>(၂၀၁၇–၁၉) * အာဖဂန်နစ္စတန် တာဝန်အဖွဲ့<br/>(၂၀၁၅) * ၁၇ အချက်ပြတပ်ရင်း<br/> (၂၀၀၉–၂၀၁၀) * ၁၀၄ အချက်ပြတပ်စု<br/> (၂၀၀၃–၂၀၀၄) |battles = {{tree list}} * အရှေ့တီမောဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ ထောက်ပံ့ရေးမစ်ရှင် * Operation Anode([[ဆော်လမွန်ကျွန်းစု]]) * အာဖဂန်နစ္စတန်စစ်ပွဲ<br/>(၂၀၀၁–၂၀၂၁) * အိုင်အက်စ်ဆန့်ကျင်ရေးစစ်ပွဲ {{tree list/end}} |awards = *ဩစတြေးလျဂုဏ်ထူးဆောင်အဖွဲ့ဝင်တံဆိပ် * ထူးချွန်စစ်မှုထမ်းတံဆိပ်များ * ကြည်းတပ်ချီးကျူးဂုဏ်ပြုတံဆိပ် (အမေရိကန်) |relations = |laterwork = }} '''ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆူဆန် မေ ကွိုင်းလ်''' ({{lang-en|Susan May Coyle}}; ၂၁ မေ ၁၉၇၀ မွေးဖွား) သည် ဩစတြေးလျ ကြည်းတပ်မှ အဆင့်မြင့်အရာရှိတစ်ဦး ဖြစ်သည်။သူသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် လက်ရှိ ကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ် ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆိုက်မွန် စတူးဝပ် ထံမှ တာဝန်လွှဲပြောင်းယူကာ ကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ် အဖြစ် စတင်ထမ်းဆောင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤခန့်အပ်မှုသည် ဩစတြေးလျ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ ၏ စစ်ဘက်ခေါင်းဆောင်မှု သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ကြည်းတပ်ကို အမျိုးသမီးတစ်ဦးက ပထမဦးဆုံးအကြိမ် ဦးဆောင်ခွင့်ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Tu |first=Jessie |date=2026-04-14 |title='Deeply significant': Susan Coyle becomes first woman to command Australian army |url=https://womensagenda.com.au/latest/deeply-significant-susan-coyle-becomes-first-woman-to-command-australian-army/ |access-date=2026-04-14 |website=Women's Agenda |language=en-AU}}</ref><ref>{{Cite web |title=Australia appoints woman to lead its army for the first time |url=https://www.channelnewsasia.com/world/australia-appoints-woman-lead-army-first-time-susan-coyle-6052826 |access-date=2026-04-14 |website=CNA |language=en}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ဆူဆန် ကွိုင်းလ် သည် ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]၏ အရန်တပ်ဖွဲ့ဝင်အဖြစ် စစ်မှုထမ်းဘဝကို စတင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ တော်ဝင်အချက်ပြတပ်ဖွဲ့၌ အရာရှိအဖြစ် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဆူဆန် ကွိုင်းလ်သည် စစ်မှုထမ်းသက်တမ်းအတွင်း အမှတ် ၁၀၄ အချက်ပြတပ်ခွဲ (၂၀၀၃–၀၄)၊အမှတ် ၁၇ အချက်ပြတပ်ရင်း (၂၀၀၉–၁၀)၊ အာဖဂန်နစ္စတန် တပ်ဖွဲ့စု (၂၀၁၅) နှင့် အမှတ် ၆ တိုက်ခိုက်ရေးအကူတပ်မဟာ (၂၀၁၇–၁၉) တို့တွင် တပ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အရှေ့တီမော၊ ဆော်လမွန်ကျွန်းစု နှင့် အာဖဂန်နစ္စတန် စစ်ဆင်ရေးများတွင်လည်း ပါဝင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Doherty |first=Ben |date=2026-04-13 |title=Susan Coyle to be first woman to lead Australian army in ‘deeply historic moment’ |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2026/apr/13/susan-coyle-chief-of-army-australia |access-date=2026-04-14 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ ဩစတြေးလျစစ်ဆင်ရေးအားလုံးကို တာဝန်ယူရသည့် ပူးတွဲလုပ်ငန်းအဖွဲ့ ၆၃၃ (Joint Task Force 633) ၏ တပ်မှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရပြီး အဆိုပါတပ်ဖွဲ့ကို ပထမဦးဆုံး ကွပ်ကဲခွင့်ရသည့် အမျိုးသမီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လမှစတင်ကာ ပူးတွဲစစ်ရေးစွမ်းဆောင်ရည်ဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ဩစတြေးလျနိုင်ငံ၏ နောက်တက်မည့် ကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ယင်းကြောင့် ဩစတြေးလျကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ တပ်ဖွဲ့တစ်ခုကို ဦးစီးသည့် ပထမဆုံး အမျိုးသမီး ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=Australia names Coyle first woman to lead army |url=https://sg.news.yahoo.com/australia-names-coyle-first-woman-044556788.html |access-date=2026-04-14 |website=Yahoo News |language=en-SG |archive-date=14 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414011702/https://sg.news.yahoo.com/australia-names-coyle-first-woman-044556788.html |url-status=dead }}</ref> == ငယ်ဘဝ == ကွိုင်းလ်ကို ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[နယူးဆောက်ဝေးပြည်နယ်]]၊ မြောက်ဘက်မြစ်များဒေသ (Northern Rivers) ရှိ မြို့ငယ်လေးတစ်မြို့ဖြစ်သော ကိုယိုဂယ်မြို့ (Kyogle) တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။အစ်မဖြစ်သူ အဲလစ် (Alice) နှင့် မောင်နှမသားချင်း မောင်လေးသုံးဦး ရှိသည်။ အစ်မဖြစ်သူ အဲလစ်သည် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ဩစတြေးလျ အရန်တပ်ဖွဲ့ သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး တော်ဝင်ဩစတြေးလျ အချက်ပြတပ်ဖွဲ့တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Rizwan |date=2026-04-14 |title=Australia names Coyle first woman to lead army |url=https://www.thenews.pk/print/1410016-australia-names-coyle-first-woman-to-lead-army |access-date=2026-04-14 |website=www.thenews.pk |language=en}}</ref> တမ်ဝေါ့သ်မြို့ (Tamworth) ရှိ အောက်စလေ အထက်တန်းကျောင်း (Oxley High School) တွင် နောက်ဆုံးနှစ် ပညာသင်ကြားနေစဉ်အတွင်း ကွိုင်းလ်သည် ဩစတြေးလျ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ အကယ်ဒမီ ၏ ပညာသင်ဆု အစီအစဉ်ဖြင့် ထောက်ပံ့ကူညီခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ သူကိုယ်တိုင်လည်း ဩစတြေးလျ အရန်တပ်ဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ သူသည် ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် အောက်စလေ အထက်တန်းကျောင်းမှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့ပြီး နောက်နှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဩစတြေးလျ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ အကယ်ဒမီ သို့ ဗိုလ်လောင်းအဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Philip |first=Snehesh Alex |date=2026-04-13 |title=Information warfare, space & cyber expert Lt Gen Susan Coyle is Australia’s first woman army chief |url=https://theprint.in/world/information-warfare-space-cyber-expert-lt-gen-susan-coyle-is-australias-first-woman-army-chief/2903309/ |access-date=2026-04-14 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> === စစ်မှုထမ်း အစောပိုင်းဘဝ === ကွိုင်းလ်သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ အကယ်ဒမီ (ADFA) မှ သိပ္ပံဘွဲ့ (Bachelor of Science) ရရှိခဲ့ပြီး၊ ဒန်းထရွန်း တော်ဝင်စစ်ကောလိပ် (Royal Military College, Duntroon) တွင် ထပ်ဆောင်းသင်တန်းများ တက်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်ဩစတြေးလျ အချက်ပြတပ်ဖွဲ့၌ အရာရှိအဖြစ် စတင်တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ သူ၏ စစ်မှုထမ်းဘဝ အစောပိုင်းကာလများတွင် ဆက်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ တာဝန်အမျိုးမျိုးကို ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၉၉၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၉ ခုနှစ်အထိ ဩစတြေးလျ စစ်ဆင်ရေးနယ်မြေ တပ်မှူး (Commander Australian Theatre) ၏ ကိုယ်ရံတော်အရာရှိ (Aide-de-camp) အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=France-Presse |first=Agence |date=2026-04-13 |title=Australia names Susan Coyle first woman to lead army |url=https://globalnation.inquirer.net/318027/australia-names-susan-coyle-first-woman-to-lead-army |access-date=2026-04-14 |website=INQUIRER.net |language=en}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ အပြန်အလှန် တာဝန်လဲလှယ်ထမ်းဆောင်ရေး အစီအစဉ်ဖြင့် သွားရောက်ခဲ့ပြီး အမှတ် ၁၁ အချက်ပြတပ်မဟာတွင် တပ်မဟာ ဂြိုဟ်တုအင်ဂျင်နီယာ (Brigade Satellite Engineer) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုတာဝန်ကို ထူးချွန်စွာ ထမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အမေရိကန် ကြည်းတပ်၏ ချီးကျူးဂုဏ်ပြုတံဆိပ် (Army Commendation Medal) ကို ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီး ကြည်းတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (Headquarters Land Command) တွင် ဆက်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ဦးစီးအရာရှိ (SO2 Communications) အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အရှေ့တီမောနိုင်ငံဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ အထောက်အကူပြုမစ်ရှင်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော '''စီတာဒဲလ် စစ်ဆင်ရေး''' (Operation Citadel) တွင် ဆက်သွယ်ရေး တာဝန်ခံ ဦးစီးအရာရှိ (J6) အဖြစ် ပါဝင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=Australia Appoints First Female Army Chief in Historic Military Shake-up |url=https://www.nationthailand.com/news/world/40065015 |access-date=2026-04-14 |website=nationthailand |language=en-US}}</ref> === တပ်မှူးဘဝနှင့် စစ်ဆင်ရေးတာဝန်များ === ကွိုင်းလ်သည် ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် [[ဒါဝင်မြို့]]သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး အမှတ် ၁၀၄ အချက်ပြတပ်ခွဲ၏ တပ်ခွဲမှူးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် [[ဆော်လမွန်ကျွန်းစု]]၌ ပြုလုပ်သည့် (Operation Anode) တွင် သူ၏ တပ်ခွဲကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ပူးတွဲစစ်ဆင်ရေးဌာနချုပ် အကြီးအကဲ၏ ချီးကျူးဂုဏ်ပြုခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ စစ်ဦးစီးတက္ကသိုလ် (Australian Command and Staff College) သို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ကင်ဘာရာတက္ကသိုလ်မှ ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုမဟာဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ်၏ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာလက်ထောက်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်အထိ [[ဆစ်ဒနီမြို့]]ရှိ အမှတ် ၁၇ အချက်ပြတပ်ရင်းတွင် တပ်ရင်းမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။ တပ်ရင်းမှူးအဖြစ် တာဝန်ယူစဉ်အတွင်း သူ၏ "ထူးကဲသော စွမ်းဆောင်ရည်နှင့် ခေါင်းဆောင်မှု" တို့ကြောင့် ၂၀၁၁ ခုနှစ် [[ဒုတိယ အယ်လီဇဘက်|ဘုရင်မကြီး]]၏ မွေးနေ့ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့စာရင်းတွင် ထူးချွန်စစ်မှုထမ်းတံဆိပ်(Conspicuous Service Cross) ကို ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Umarova |first=Nigora |date=2026-04-13 |title=Australia Appoints Susan Coyle as First Female Army Chief |url=https://uz.kursiv.media/en/2026-04-13/lieutenant-general-susan-coyle-named-first-female-australian-army-chief/ |access-date=2026-04-14 |website=Kursiv Media Uzbekistan - Kursiv Media Узбекистан – Деловой портал. Новости экономики и политики, бизнеса и финансов в Республике Узбекистан. Прогнозы и аналитика финансового мира. |language=en}}</ref> ထို့နောက် သူသည် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ ပူးတွဲလုပ်ငန်းအဖွဲ့ ၆၃၃ (Joint Task Force 633) ၌ အာဖဂန်နစ္စတန်ဆိုင်ရာ ဒုတိယတပ်မှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်း စစ်ဆင်ရေးများကို အိုင်အက်စ် (IS) ဆန့်ကျင်ရေး စစ်ရေးဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုအဖြစ် ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ ဩစတြေးလျတပ်ဖွဲ့များကို ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ကွိုင်းလ်သည် ပူးတွဲလုပ်ငန်းအဖွဲ့ ၆၃၃ ၏ ဒုတိယတပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် အာဖဂန်နစ္စတန် တပ်ဖွဲ့စု (Task Group Afghanistan) ကို စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ပထမဦးဆုံးသော တပ်မှူးအဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့သည်။ အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် ပြသခဲ့သည့် သူ၏ "ထူးခြားသော ဦးဆောင်မှု၊ တက်ကြွမှုနှင့် ကတိကဝတ်ပြုမှု" တို့ကြောင့် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဩစတြေးလျနေ့ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့စာရင်းတွင် '''ထူးချွန်စစ်မှုထမ်းတံဆိပ်''' (Distinguished Service Medal) ကို ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရပြန်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-13 |title=Meet Susan Coyle: The first woman to lead Australia’s army in 125 years - CNBC TV18 |url=https://www.cnbctv18.com/world/australia-army-reshuffle-first-woman-to-lead-in-125-years-meet-susan-coyle-ws-l-19886128.htm |access-date=2026-04-14 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် သူသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ သွားရောက်ကာ အမေရိကန် ကြည်းတပ်စစ်ကောလိပ် (United States Army War College) သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် စစ်ဗျူဟာပညာမဟာဘွဲ့ဖြင့် ထူးချွန်စွာ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် သူသည် နယူးအင်္ဂလန်တက္ကသိုလ်မှ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် မဟာဗျူဟာမြောက် လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ မဟာဘွဲ့ကိုလည်း ရရှိခဲ့သည်။ === အဆင့်မြင့် ခေါင်းဆောင်မှုကဏ္ဍများ === ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ကွိုင်းလ်သည် ဆစ်ဒနီမြို့၊ ဝိတိုရိယတပ်စခန်းရှိ အမှတ် ၆ တိုက်ခိုက်ရေးအကူတပ်မဟာ (6th Combat Support Brigade) ၏ တပ်မဟာမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး တော်ဝင်ဩစတြေးလျ အချက်ပြတပ်ဖွဲ့၏ တပ်ဖွဲ့အကြီးအကဲ (Head of Corps) အဖြစ်လည်း တာဝန်ယူခဲ့သည်။ သူသည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တပ်မဟာမှူးတာဝန်မှ အနားယူခဲ့ပြီး ဗိုလ်ချုပ်(Major General) အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရကာ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလမှ နိုဝင်ဘာလအထိ အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ အကော်ဒီယန် စစ်ဆင်ရေး (Operation Accordion) တွင် ပူးတွဲလုပ်ငန်းအဖွဲ့ ၆၃၃ ၏ တပ်မှူးအဖြစ် ပြန်လည်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ကွိုင်းလ်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသရှိ ဩစတြေးလျကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ စစ်ဆင်ရေးအားလုံးနှင့် စစ်သည်အင်အား ၁,၂၀၀ ကျော်ကို တာဝန်ယူကွပ်ကဲရသည့် အဆိုပါလုပ်ငန်းအဖွဲ့ကို ပထမဦးဆုံး ဦးဆောင်ခွင့်ရသည့် အမျိုးသမီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုတာဝန်ကို ထူးချွန်ပြောင်မြောက်စွာ ထမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့မှုကြောင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဩစတြေးလျနေ့ ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့စာရင်းတွင် ဩစတြေးလျဂုဏ်ထူးဆောင်အဖွဲ့ဝင်တံဆိပ် (AM) ကို ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=Australia appoints first female army chief |url=https://www.dw.com/en/australia-appoints-first-female-army-chief/a-76763950 |access-date=2026-04-14 |website=dw.com |language=en}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဩစတြေးလျသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ပူးတွဲစွမ်းဆောင်ရည်များအဖွဲ့ (Joint Capabilities Group) ၏ သတင်းအချက်အလက် စစ်ဆင်ရေးဌာနခွဲ အကြီးအကဲအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရသည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် တပ်ဖွဲ့များကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (Forces Command) ၏ တပ်မှူးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကွိုင်းလ်သည် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး (Lieutenant General) အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး ပူးတွဲစွမ်းဆောင်ရည်များဆိုင်ရာ အကြီးအကဲ (Chief of Joint Capabilities) အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ ဤတာဝန်သည် ဆိုင်ဘာ၊ သတင်းအချက်အလက်နှင့် အာကာသစစ်ဆင်ရေးများအပြင် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ စီမံကိန်း၊ လေ့ကျင့်ရေးနှင့် ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းရပ်များကို တာဝန်ယူရသည့် အဓိကကွပ်ကဲမှုဌာနတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကွိုင်းလ်အား ဩစတြေးလျကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ တိုက်ခိုက်ရေးနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်သည့် ပထမဦးဆုံးသော အမျိုးသမီး ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Singh |first=Divyadeep |date=2026-04-13 |title=Who is Susan Coyle? First woman set to lead the Australian Army - All about her education, career and personal life |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/australia/who-is-susan-coyle-first-woman-set-to-lead-the-australian-army-all-about-her-education-career-and-personal-life/articleshow/130225646.cms?from=mdr |access-date=2026-04-14 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကွိုင်းလ်အား နောက်တက်မည့် ကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ် (Chief of Army) အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ သူသည် လက်ရှိကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆိုက်မွန် စတူးဝပ် အနားယူပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် တာဝန်ကို စတင်လွှဲပြောင်းယူမည်ဖြစ်ကာ ဩစတြေးလျ ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ တပ်ခွဲတစ်ခုကို ဦးဆောင်သည့် ပထမဦးဆုံးသော အမျိုးသမီး ဖြစ်လာမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ဩစတြေးလျတွင် ပထမဆုံးအမျိုးသမီး ကြည်းတပ်ဦးစီးချုပ် ရွေးချယ် |url=https://burmese.dvb.no/post/528004 |access-date=2026-04-14 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ကွိုင်းလ်သည် ဩစတြေးလျ တပ်မတော်၊ တော်ဝင်ဩစတြေးလျ အင်ဂျင်နီယာတပ်ဖွဲ့မှ အရာရှိတစ်ဦးဖြစ်သူ မာ့ခ် (Mark) နှင့် အိမ်ထောင်ကျခဲ့ပြီး သားသမီးသုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ကွိုင်းလ်သည် ဂီတပြဇာတ် ကြည့်ရှုခြင်း၊ စာဖတ်ခြင်းနှင့် ခရီးသွားခြင်းတို့ကို ဝါသနာပါသူ ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၇၀| }} [[Category:အမျိုးသမီး စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ခေါင်းဆောင်များ]] [[Category:ဩစတြေးလျ စစ်ဘက်အရာရှိများ]] [[Category:ဩစတြေးလျ စစ်ဘက်ခေါင်းဆောင်များ]] av69ovu47t74bkv4g7gk2dd9k3af5ln 0 284384 1038213 1033159 2026-06-14T06:53:14Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038213 wikitext text/x-wiki {{current}} {{Infobox event | title = ၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ | image = {{multiple image | align = center | direction = horizontal | image1 = JD Vance official portrait (headshot).jpg | width1 = 60 | caption1 = [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] | image2 = Mohammmad Bagher Ghalibaf 2025.jpg | width2 = 60 | caption2 = ကာလီဘတ်ဖ် | image3 = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg | width3 = 58 | caption3 = စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ် | image4 = 14031011 Abbas Araghchi (cropped).jpg | width4 = 62 | caption4 = အဘတ်စ် အာရတ်ချီ | image5 = Jared Kushner 2025.jpg | width5 = 58 | caption5 = ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ | image6 = ADM Charles B. Cooper II.jpg | width6 = 62 | caption6 = ဘရက် ကူးပါး | image7 = Ali Larijani 2025 (cropped).jpg | width7 = 56 | caption7 = အလီ လာရီဂျာနီ }} | caption = အဓိက ထိပ်သီးကိုယ်စားလှယ် ၇ ဦး | date = *'''ပထမအကျော့:''' ၂၀၂၅ ဧပြီ ၁၂ – ဇွန် ၁၃ *'''ဒုတိယအကျော့:''' ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၆ – ၂၈ *'''တတိယအကျော့:''' ၂၀၂၆ မတ် ၃၀ – ဧပြီ ၇ *'''အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ:''' ၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၁ – ၁၂ | location = * အာလ် အလမ် နန်းတော်၊ မတ်စကတ်မြို့ *အိုမန်သံရုံး၊ [[ရောမမြို့]] *[[ဂျီနီဗာမြို့]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]] *[[အစ္စလာမာဘတ်မြို့|အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့]]၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]] | participants = '''{{flag|United States}}''' * [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] (ဒုတိယသမ္မတ) * စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ် (အထူးကိုယ်စားလှယ်) * ဘရက် ကူးပါး (ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်) (CENTCOM) * ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ (အထူးကိုယ်စားလှယ်) '''{{flag|Iran}}''' * မိုဟာမက် ဘာဂါ ကာလီဘတ်ဖ် (လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ) * အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး) * အလီ လာရီဂျာနီ (NSC) † * မာဂျစ် တာ့ခ်-ရာဗန်ချီ (ဒု-နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး) | status = ဆွေးနွေးဆဲ (ယာယီအပစ်ရပ်ထားမှု ဧပြီ ၂၂ အထိ) | notes = '''ဆွေးနွေးချက်များ:''' * အီရန်နိုင်ငံ၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ် * ဒေသတွင်း တင်းမာမှု လျှော့ချရေး * ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့် '''နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ရပ်များ:''' * '''ယခင်:''' ၂၀၂၆ ခုနှစ် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် အမေရိကန်စစ်တပ် အင်အားတိုးချဲ့မှု၊ [[၂၀၂၅-၂၀၂၆ အီရန် ဆန္ဒပြပွဲ|၂၀၂၅–၂၀၂၆ ခုနှစ် အီရန်နိုင်ငံအတွင်း ဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ]]၊ အီရန်နျူကလီးယား သဘောတူစာချုပ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အစီအစဉ် (၂၀၁၅–၂၀၁၈)၊အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ JCPOA မှ နုတ်ထွက်မှု (၂၀၁၈)၊ပင်လယ်နီဒေသ အရေးအခင်း (၂၀၂၃–ယနေ့ထိ)၊အီရန်နိုင်ငံ ငွေကြေးအကျပ်အတည်း (၂၀၂၄–ယနေ့ထိ) * '''နောက်:''' [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲ]]၊[[၂၀၂၅ အမေရိကန်၏ အီရန်နျူကလီးယားတိုက်ခိုက်မှု|အီရန်နျူကလီးယားစက်ရုံများတိုက်ခိုက်ခံရမှု]]၊[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]၊[[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]] }} '''၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ''' ({{lang-en|2025–2026 Iran–United States negotiations}}) သည် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] ၏ ဒုတိယမြောက် သက်တမ်းအတွင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား တင်းမာနေသော နျူကလီးယားအရေးနှင့် စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် သံတမန်ရေးရာ ဆွေးနွေးပွဲများ ဖြစ်သည်။ ယင်းဆွေးနွေးမှုများကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ၁၂ရက် တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]]၌ စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲ]] နှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] တို့ကြောင့် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news |last=Tharoor |first=Ishaan |date=April 11, 2025 |title=Trump tries to fix the Iran nuclear deal he broke |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/04/11/trump-iran-nuclear-talks-oman-witkoff/ |access-date=April 11, 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |date=April 9, 2025 |title=Trump Wants an Iran Nuclear Deal, but It Must Be Better Than Obama's |url=https://www.nytimes.com/2025/04/09/us/politics/trump-iran-nuclear-deal.html |work=[[The New York Times]] |last2=Sanger |first2=David E.}}</ref> ထို့နောက် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုကြောင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[အစ္စလာမာဘတ်မြို့|အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့]]၌ ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်စတင်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ တွင် အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] နှင့် အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘာဂါ ကာလီဘတ်ဖ် တို့ ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ဆွေးနွေးခဲ့ကြရာ ယင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ် အစ္စလာမ်တော်လှန်ရေးနောက်ပိုင်းအချိန်ကစပြီး နှစ်ပေါင်း ၄၅ နှစ်ကျော်အတွင်း အမေရိကန် နှင့် အီရန်အကြား ပြုလုပ်သော ၂၁နာရီအကြာ အမြင့်ဆုံးအဆင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဆွေးနွေးပွဲဖြစ်လာခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် နှစ်ဖက်စလုံးမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူထားပြီး နျူကလီးယား ထိန်းချုပ်ရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးအတွက် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-11 |title=အမေရိကန်- အီရန်၊ ပါကစ္စတန်ဆွေးနွေးပွဲနောက်ဆုံးသိရသမျှ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cde5x2w20z9o |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်းများ == [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်သည် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင် နိုင်ငံတကာ၏ အထူးစောင့်ကြည့်ရမည့် အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။အီရန်သည် ၎င်း၏ တရားဝင် နျူကလီးယားလက်နက် အစီအစဉ်ကို ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရပ်ဆိုင်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် [[အိုင်အေအီးအေ|ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့]] (IAEA) က အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှုမှာ လက်နက်အဆင့်မီရန် နီးကပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အရပ်ဘက်သုံးအတွက် ခိုင်လုံသောအကြောင်းပြချက်မရှိဘဲ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသည့် ယူရေနီယံ အမြောက်အမြားကို လက်ဝယ်ထားရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ယင်းသည် အချိန်တိုအတွင်း နျူကလီးယားဗုံး အများအပြားထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |last1=Norman |first1=Laurence |last2=Gordon |first2=Michael R. |date=December 6, 2024 |title=Risk of Iran Building Nuclear Weapons Grows, U.S. Intelligence Says |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/risk-of-iran-building-nuclear-weapons-grows-u-s-intelligence-says-6f679cb8 |access-date=April 28, 2025 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Rezaei |first=Farhad |date=2017 |title=Iran's Nuclear Program: A Study in Proliferation and Rollback |url=https://books.google.com/books?id=YJLZDQAAQBAJ&pg=PA181 |publisher=Springer |isbn=978-3319441207 |language=en}}</ref> အဆိုပါ အစီအစဉ်သည် ပြင်ပကူညီမှုများလည်း ရရှိထားပြီး၊ပါကစ္စတန် နှင့် မြောက်ကိုရီးယား တို့မှ ကူညီမှုများပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အထူးသဖြင့် မြောက်ကိုရီးယားမှ မစ်ဆိုင်များနှင့် ယူရေနီယမ်တို့ကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် ပြည်ပရောက်အတိုက်အခံအဖွဲ့ဖြစ်သော အီရန်အမျိုးသားခုခံရေးကောင်စီ (NCRI) က အီရန်သည် အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ၏ လက်အောက်တွင် ကီလိုမီတာ ၃,၀၀၀ (၁,၉၀၀ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သော တာဝေးပစ်ဒုံးကျည်များကို တီထွင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Barnes |first=Joe |date=January 31, 2025 |title=Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/01/31/iran-nuclear-warhead-europe-revolutionary-guard-north-korea/ |access-date=April 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref><ref>{{cite web |last=Hakamian |first=Mahmoud |date=February 1, 2025 |title=NCRI Report: Iran's Covert Nuclear Warhead Program and Missile Sites Exposed |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/nuclear/ncri-report-irans-covert-nuclear-warhead-program-and-missile-sites-exposed/ |access-date=August 23, 2025 |website=NCRI}}</ref> အီရန်ဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယား လှုပ်ရှားမှုများသည် စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက်သာဖြစ်ပြီး ငြိမ်းချမ်းသော ရည်ရွယ်ချက်သာဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။အီရန်နိုင်ငံ၏ အကြီးတန်းအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ကာမယ်လ် ခါရာဇီက အီရန်တွင် နျူကလီးယားလက်နက် တည်ဆောက်နိုင်သည့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းဆောင်ရည်ရှိသော်လည်း [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ ဘာသာရေးအမိန့် (Fatwa) ကြောင့် ကန့်သတ်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ တည်ရှိမှုကို ခြိမ်းခြောက်ခံရပါက ယင်းရပ်တည်ချက် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Johnston |first=Neil |date=November 1, 2024 |title=Iran warns it could seek nuclear weapons in face of 'existential threat' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/01/iran-nuclear-weapon-existential-threat-israel/ |access-date=April 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> လေ့လာဆန်းစစ်သူများနှင့် သုတေသီများက အကယ်၍ အီရန်နိုင်ငံသာ နျူကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်သွားခဲ့ပါက ကမ္ဘာ့လုံခြုံရေးအတွက် ကြီးမားသော စိုးရိမ်ဖွယ်ရာဖြစ်လာနိုင်ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတည်ငြိမ်မှုကို ပျက်ပြားစေနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြကြသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အက်တမ်မစ်စွမ်းအင် အေဂျင်စီ (IAEA) ၏ အကြီးအကဲ ရာဖေးလ် ဂရော့ဆီ (Rafael Grossi) က အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားပါက အခြားသော အရှေ့အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံများကလည်း တုံ့ပြန်မှုအနေဖြင့် နျူကလီးယား နည်းပညာများကို ရယူရန် ကြိုးပမ်းလာနိုင်သဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ပြန့်ပွားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Freilich |first=Charles David |date=2018 |title=Israeli national security: a new strategy for an era of change |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-060293-2 |location=New York |pages=83–85}}</ref> ထို့အပြင် အီရန်၏ နျူကလီးယား နည်းပညာ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းများသည် အစွန်းရောက်အုပ်စုများ၏ လက်ထဲသို့ ကျရောက်သွားနိုင်သည်ဟူသော စိုးရိမ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ ပညာရှင်များက ဆက်လက်တင်ပြချက်အရ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယား စွမ်းဆောင်ရည်ကို ရရှိသွားခြင်းက ၎င်း၏ အဓိကမဟာဗျူဟာများဖြစ်သည့် အကြမ်းဖက်ဝါဒနှင့် ပုန်ကန်မှုများကို ပိုမိုအတင့်ရဲစွာ ပံ့ပိုးကူညီလာနိုင်ရန် တွန်းအားဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last=Wilner |first=Alex S. |date=January 1, 2012 |title=Apocalypse Soon? Deterring Nuclear Iran and its Terrorist Proxies |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/01495933.2012.647539 |journal=Comparative Strategy |language=EN |volume=31 |pages=18–40 |doi=10.1080/01495933.2012.647539 |issn=0149-5933 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Citation|last=Nader|first=Alireza|title=Nuclear Iran and Terrorism|year=2013|work=Iran After the Bomb|pages=25–30|series=How Would a Nuclear-Armed Tehran Behave?|publisher=RAND Corporation|jstor=10.7249/j.ctt5hhtg2.10}}</ref> အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းက အီရန်အပေါ် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ (Sanctions) ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ယင်းသည် အီရန်၏ စီးပွားရေးကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေခဲ့ပြီး ရေနံတင်ပို့မှုနှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ္ဍာရေး စနစ်များကို အသုံးပြုနိုင်မှုတို့ကို ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘက်စုံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အစီအစဉ် (JCPOA) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်အပေါ် တင်းကျပ်သော ကန့်သတ်ချက်များ ထားရှိပေးမည့်အစား စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်ဖြေလျှော့ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UN Security Council Resolutions on Iran |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/un-security-council-resolutions-iran#:~:text=Resolution%202231's%20Principal%20Provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404052442/https://www.armscontrol.org/factsheets/un-security-council-resolutions-iran#:~:text=Resolution%202231's%20Principal%20Provisions |archive-date=April 4, 2025 |access-date=April 28, 2025 |website=Arms Control Association |language=en}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အဆိုပါ သဘောတူညီချက်မှ ပြန်လည်နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က "အီရန်နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ရဲ့ အဓိကအချက်ဟာ ကြီးမားတဲ့ လုပ်ဇာတ်တစ်ခုပဲ ဖြစ်တယ်၊ လူသတ်အစိုးရတစ်ရပ်က ငြိမ်းချမ်းတဲ့ နျူကလီးယားစွမ်းအင် အစီအစဉ်ကိုပဲ လိုလားတယ်ဆိုတာက လိမ်လည်မှုပဲ" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဘက်က ဆက်လက်စွပ်စွဲချက်မှာ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်သည် အီရန်၏ ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည် အစီအစဉ်ကို ကန့်သတ်ထားခြင်း မရှိသည့်အပြင် ၎င်းတို့၏ လက်ဝေခံ လက်နက်ကိုင်အုပ်စုများကို ပံ့ပိုးပေးနေမှုကိုလည်း တားဆီးနိုင်ခြင်းမရှိသောကြောင့် လုံလောက်မှုမရှိဟု ဆိုသည်။ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ ဒုတိယမြောက် အစိုးရသက်တမ်း မစတင်မီ [[ဂျိုး ဘိုင်ဒင်]] အစိုးရလက်ထက်တွင်လည်း အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။<ref>{{Cite news |date=May 8, 2018 |title=Read the Full Transcript of Trump's Speech on the Iran Nuclear Deal |url=https://www.nytimes.com/2018/05/08/us/politics/trump-speech-iran-deal.html |access-date=April 28, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်နိုင်ငံအား နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်အသစ်တစ်ရပ် လက်မှတ်ရေးထိုးလာစေရန်၊ နျူကလီးယားလက်နက်များ ထုတ်လုပ်မှုကို တားဆီးရန်နှင့် ဒေသတွင်း ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် "အပြင်းထန်ဆုံး ဖိအားပေးမှု" (Maximum Pressure Campaign) ကို ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းက အီရန်၏ "နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း" ကို လုံးဝသည်းခံမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သလို သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် မအောင်မြင်ပါက စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုကို ထောက်ခံရန်လည်း ငြင်းဆိုခြင်းမရှိပေ။ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အဖွဲ့ကလည်း အီရန်နှင့် ပတ်သက်လာလျှင် "ဖြစ်နိုင်သမျှ နည်းလမ်းအားလုံးကို စဉ်းစားထားသည်" (All options are on the table) ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=December 13, 2024 |title=VOA Persian exclusive: Trump's team says all options on the table with Iran |url=https://www.voanews.com/a/7900703.html |access-date=April 28, 2025 |publisher=Voice of America |language=en}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် အီရန် အနုမြူစွမ်းအင်အဖွဲ့၏ အကြီးအကဲ မိုဟာမက် အက်စလာမီ (Mohammad Eslami) က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ ပိုမိုတည်ဆောက်ရန် စီစဉ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=April 11, 2025 |title=Western pressure has failed to halt our progress: Iran's nuclear chief |url=https://www.tehrantimes.com/news/511678/Western-pressure-has-failed-to-halt-our-progress-Iran-s-nuclear |website=Tehran Times}}</ref> == ထရမ့်၏ ခါမေနီထံ ပေးပို့သောစာ == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က အီရန်နိုင်ငံနှင့် နျူကလီးယားဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲအသစ်များ စတင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် စာတစ်စောင်ကို [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]ထံ ပေးပို့ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ကမ်းလှမ်းချက်ကို လက်မခံပါက အီရန်အနေဖြင့် ပြင်းထန်သော စစ်ရေးနောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်ကြောင်း ၎င်းက သတိပေးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်အပေါ် ထပ်တိုးပိတ်ဆို့မှုများ ချမှတ်ခဲ့ပြီး အီရန်၏ ရေနံတင်ပို့မှုကို သုညအထိ လျှော့ချပစ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Trump Sends Iran Letter Amid Military Threats {{!}} Arms Control Association |url=https://www.armscontrol.org/act/2025-04/news/trump-sends-iran-letter-amid-military-threats |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723234657/https://www.armscontrol.org/act/2025-04/news/trump-sends-iran-letter-amid-military-threats |archive-date=July 23, 2025 |access-date=August 16, 2025 |website=www.armscontrol.org |language=en}}</ref> [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]]မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် အဗ္ဗဒူခါလက် အဗ္ဗဒူလာ၏ အဆိုအရ ထိုစာတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်အားလုံးကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရန်၊ ယူရေနီယံ သန့်စင်မှုအားလုံးကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ဒေသတွင်းရှိ လက်ဝေခံ အုပ်စုများကို ပံ့ပိုးနေမှုအားလုံးကို အဆုံးသတ်ရန် စသည့် တောင်းဆိုချက်များ ပါဝင်ကြောင်း ဆိုသည်။ အဆိုပါ အချက်များကို နှစ်လအတွင်း လိုက်နာရန် တောင်းဆိုထားပြီး လိုက်နာပါက အမေရိကန်က စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးကာ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်စေမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သို့သော် ဆွေးနွေးရန် ပျက်ကွက်ပါက စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးထားသည်။<ref name="guardian">{{cite web |last1=Agence France-Presse |date=March 8, 2025 |title=Iran's supreme leader rails against Trump's 'bullying' military threat |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/08/irans-supreme-leader-rails-against-trumps-bullying-military-threat |access-date=April 2, 2025 |website=The Guardian}}</ref> အစပိုင်းတွင် ခါမေနီသည် အဆိုပါစာကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း မရှိဘဲ အမေရိကန်၏ မျှော်လင့်ချက်များကို လိုက်လျောမည်မဟုတ်ကြောင်း အရိပ်အယောင်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံးက ခြိမ်းခြောက်မှုများ အပြန်အလှန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် သတင်းစကားများ ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နှင့် စစ်ဖြစ်နိုင်ခြေရှိခြင်းနှင့် ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာသော စီးပွားရေးအကျပ်အတည်းများကြောင့် အစိုးရပြိုလဲသွားနိုင်ကြောင်း အကြံပေးများက သတိပေးခဲ့ပြီးနောက် ခါမေနီသည် စိတ်ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မတ်လကုန်ပိုင်းတွင် အီရန်ခေါင်းဆောင်ပိုင်းက နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း အကြောင်းပြန်စာ ပေးပို့ခဲ့သည်။<ref name="Fassihi">{{Cite news |last=Fassihi |first=Farnaz |date=April 11, 2025 |title=Why Iran's Supreme Leader Came Around to Nuclear Talks With the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2025/04/11/world/middleeast/us-iran-talks-trump-khamenei.html |access-date=April 18, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == ဆွေးနွေးပွဲ တက်ရောက်ခဲ့ကြသူများ == ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော အဆင့်မြင့်ဆွေးနွေးပွဲများ၌ အမေရိကန်ဘက်မှ [[အိမ်ဖြူတော်]]၏ အီရန်ဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်မှ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုခဲ့သည့်အပြင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ထံ တိုက်တွန်းချက်အဖြစ် "ဝါရှင်တန်ပို့စ်" သတင်းစာတွင် ဆောင်းပါးတစ်စောင် ရေးသားခဲ့သည်။ တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲမှ စတင်ခဲ့သော ကျွမ်းကျင်သူအဆင့် ဆွေးနွေးပွဲများတွင် အမေရိကန်ဘက်မှ မူဝါဒရေးရာစီမံကိန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး မိုက်ကယ် အန်တွန်နှင့်အတူ နိုင်ငံခြားရေးဌာနနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဌာနတို့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ အီရန်ဘက်မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ် နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသူ ဒုတိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာဂျစ် တာ့ခ်-ရာဗန်ချီက တက်ရောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲများတွင် ဥရောပနိုင်ငံများမှ ညှိနှိုင်းရေးမှူးများ ပါဝင်ခြင်း မရှိဘဲ ပြင်သစ်နိုင်ငံက ပါဝင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ထုတ်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ဆွေးနွေးပွဲတွင် ထည့်သွင်းခြင်း မခံခဲ့ရပေ။<ref name="washingtonpost20250408">{{cite news |last=Araghchi |first=Seyed Abbas |date=April 8, 2025 |title=Iran's foreign minister: The ball is in America's court |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2025/04/08/iran-indirect-negotiations-united-states/ |access-date=April 21, 2025 |newspaper=The Washington Post}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲများ၌ ဘရက် ကူးပါး၊ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ နှင့် အီရန်ဘက်မှ အလီ လာရီဂျာနီ တို့ ထပ်မံပါဝင်လာခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]]၊ [[အီဂျစ်နိုင်ငံ|အီဂျစ်]] နှင့် [[တူရကီနိုင်ငံ]]တို့ ပူးပေါင်းလာခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီသည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု၊ ပါကစ္စတန်နှင့် အိုမန်နိုင်ငံတို့မှ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနများထံသို့လည်း ဖုန်းဖြင့် ဆက်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 1, 2026 |title=Qatar leads regional diplomatic push to de-escalate Iran tensions |url=https://www.euronews.com/2026/02/01/qatar-leads-regional-diplomatic-push-to-de-escalate-iran-tensions |access-date=February 11, 2026 |website=Euro News}}</ref> == ၂၀၂၅ ခုနှစ် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများ == ပထမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]]၊ မတ်စကတ်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီတို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တစ်ခုစီသည် သီးခြားစီအခန်းများတွင် နေထိုင်ကာ အိုမန်ကြားဝင်စေ့စပ်သူများမှတစ်ဆင့် သတင်းစကားများ ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးမှုများသည် အပြုသဘောဆောင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့စလုံး၏ ခေါင်းဆောင်များသည် လူကိုယ်တိုင် ခေတ္တတွေ့ဆုံစကားပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |date=April 11, 2025 |title=High-level talks to disarm Iran's nuclear program to begin in Oman |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2025/04/11/us-iran-nuclear-talks-witkoff-trump/ |newspaper=The Washington Post}}</ref> အီရန်သတင်းဌာနတစ်ခု၏ ဖော်ပြချက်အရ အိုမန်ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အီရန်သည် အမေရိကန်နှင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အဆင့်သုံးဆင့်ပါဝင်သော အစီအစဉ်တစ်ခုကို အဆိုပြုခဲ့သည်။ ပထမအဆင့်တွင် အမေရိကန်၌ ပိတ်မိနေသော ဘဏ္ဍာရေးပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်အသုံးပြုခွင့်ရရှိရန်နှင့် ရေနံတင်ပို့ခွင့်ရရှိရန်အတွက် အီရန်က ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှုကို ၃.၆၇ ရာခိုင်နှုန်းသို့ ယာယီလျှော့ချရန် သဘောတူမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအဆင့်တွင် အဆင့်မြင့်ယူရေနီယံသန့်စင်မှုကို အမြဲတမ်းရပ်တန့်ရန်၊ ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (IAEA) ၏ စစ်ဆေးမှုများကို ပြန်လည်ခွင့်ပြုရန်နှင့် ကြေညာထားခြင်းမရှိသည့် နေရာများကိုပါ ရုတ်တရက်ဝင်ရောက်စစ်ဆေးနိုင်မည့် ထပ်တိုးနောက်ဆက်တွဲစာချုပ် (Additional Protocol) ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကတိပြုမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယင်းအတွက် အမေရိကန်ဘက်က ထပ်တိုးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးရန်နှင့် ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီ၊ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် တီဟီရန်အပေါ် ကုလသမဂ္ဂ၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေမည့် (Snapback) လုပ်ငန်းစဉ်ကို မလုပ်ဆောင်ရန် တိုက်တွန်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။ တတိယအဆင့်တွင် အမေရိကန်လွှတ်တော်က နျူကလီးယားသဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြုပေးပြီး ဝါရှင်တန်က ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို ရုပ်သိမ်းပေးရမည်ဖြစ်ကာ အီရန်ကလည်း ၎င်း၏ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံလက်ကျန်များကို တတိယနိုင်ငံတစ်ခုသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=April 18, 2025 |title=Iran proposes to disarm its regional allies in exchange for an end to Washington's 'maximum pressure' |url=https://www.atalayar.com/en/articulo/politics/iran-proposes-to-disarm-its-regional-allies-in-exchange-for-an-end-to-washingtons-maximum-pressure/20250418170000213537.html |website=Atalayar}}</ref> ထို့အပြင် အီရန်သည် ဒေသတွင်း တင်းမာမှုများ လျှော့ချရန်အတွက် ဟားမတ်စ်၊ ဟူသီ၊ ဟစ်ဇဘိုလာနှင့် ဟာရှ်အယ်လ်ရှာဘီ အဖွဲ့များကို လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ရပ်ဆိုင်းရန် ကတိပြုသည့်အချက်များကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က မတ်စကတ်မြို့တွင် တင်ပြခဲ့သော အီရန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ကြိုဆိုခဲ့ပြီး ယင်းသည် အီရန်ဘက်ကပင် မမျှော်လင့်ထားသည့် တုံ့ပြန်မှုဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧပြီလအစောပိုင်းတွင် အီရန်စစ်ဘက်အကြံပေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီနိုင်ငံရေးသမား ရှမ်ခါနီက ပြင်ပမှ ကျူးကျော်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ဆက်ရှိနေပါက IAEA စစ်ဆေးရေးမှူးများကို နှင်ထုတ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် IAEA အကြီးအကဲ ရာဖေးလ် ဂရော့ဆီသည် အီရန်သို့ လာရောက်ကာ အာရတ်ချီနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂရော့ဆီက ၎င်းတို့သည် အလွန်အရေးကြီးသော ညှိနှိုင်းမှုအဆင့်သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ ချောမွေ့စေရန် ဆောင်ရွက်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=April 10, 2025 |title=Iran says external threats could lead to deterrent measures against IAEA |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-external-threats-could-lead-deterrent-measures-against-iaea-2025-04-10/ |access-date=August 21, 2025 |website=Reuters}}</ref> === ဒုတိယအကျော့ === အိုမန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုဖြင့် ပြုလုပ်သော ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အီတလီနိုင်ငံ၊ ရောမမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ယင်းသည် အိုမန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော် မတ်စကတ်၌ ပထမအကျော့ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီးနောက် တစ်ပတ်အကြာတွင် လေးနာရီကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲတွင်လည်း အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်တို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်-ဘူဆိုက်ဒီ (Badr al-Busaidi) မှတစ်ဆင့် သတင်းစကားများ သွယ်ဝိုက်ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရန့်က ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီနှင့် တွေ့ဆုံရန် လမ်းဖွင့်ထားကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="Moscow">{{cite web |last1=Wintour |first1=Patrick |date=April 20, 2025 |title=Moscow may gain key role in Iran nuclear deal as US talks progress |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/20/moscow-may-gain-key-role-in-iran-nuclear-deal-as-us-talks-progress |website=The Guardian}}</ref> ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အစ္စရေးလေတပ်သည် အီရန်၏ ဒုံးကျည်ဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုကို တုံ့ပြန်သည့် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်သည် ၎င်း၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနှစ်ခု၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကြီးမားသော လုံခြုံရေး အတားအဆီးများကို တည်ဆောက်နေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည့်အပြင် ရုရှားနိုင်ငံက အီရန်တွင် နျူကလီးယားဓာတ်ပေါင်းဖို တစ်ခုတည်ဆောက်ရန် ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့ပေးမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်ဆိုသော သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် တရုတ်၊ ရုရှားနှင့် အီရန်တို့သည် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဏုမြူစွမ်းအင် အေဂျင်စီ|အိုင်အေအီးအေ]] နှင့်အတူ အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ပူးတွဲအစည်းအဝေးတစ်ရပ် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |date=April 24, 2025 |title=China, Russia and Iran jointly discuss Iran's nuclear programme with IAEA, reports Xinhua |url=https://www.reuters.com/world/china-russia-iran-jointly-discuss-irans-nuclear-programme-with-iaea-reports-2025-04-24/ |website=Reuters}}</ref> === တတိယအကျော့ === အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ပထမအကျော့ ကျွမ်းကျင်သူအဆင့် ဆွေးနွေးပွဲများနှင့်အတူ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့်ဆွေးနွေးပွဲများသည် လေးနက်ပြီး အပြုသဘောဆောင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြကာ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် အပြန်အလှန် လေးစားမှုအပေါ် အခြေခံသည့် သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ကြသည်။ အာရတ်ချီက ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုရှိကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သော်လည်း အဓိကကျသော ကွဲလွဲချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်သည် ရက်ပေါင်း ၆၀ အတွင်း သဘောတူညီချက်ကို အပြီးသတ်ရန် ရည်မှန်းထားသော်လည်း နှစ်ဖက်အကြား အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေခြင်းက အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ၏ ကန့်ကွက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး ဝစ်ကော့ဖ်၏ ရည်မှန်းချက်ကို ထိခိုက်စေနိုင်ကြောင်း သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့သည်။ နောက်ထပ် အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ်တစ်ခုမှာ အီရန်၏ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံ လက်ကျန်များနှင့် ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်ခြေတို့ ဖြစ်ပြီး ယင်းအတွက် အမေရိကန်က စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးရန် သဘောတူမည်ဖြစ်သည်။ အီရန်က သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံလက်ကျန်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံအတွင်း၌သာ ထားရှိရန် ရည်ရွယ်ထားသော်လည်း အမေရိကန်ကမူ တတိယနိုင်ငံတစ်ခုသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည်ဟု အခိုင်အမာ တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အမေရိကန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မှ တစ်ဖက်သတ် ပြန်လည်နုတ်ထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချိုးဖောက်ခြင်းများ ပြုလုပ်လာပါက အီရန်ကို ကာကွယ်ပေးမည့် အာမခံချက်များကိုလည်း အီရန်ဘက်က တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=April 26, 2025 |title=Iran and the US hold hours of expert talks in Oman over Tehran's rapidly advancing nuclear program |url=https://apnews.com/article/iran-us-nuclear-talks-oman-f2e4ecf49c62c11a0240153d7f900d0d |access-date=April 29, 2025 |website=AP News}}</ref> === တတိယအကျော့နောက်ပိုင်း ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများ === အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ သဘောတူညီချက် မရရှိပါက JCPOA အရ ရုပ်သိမ်းထားသော ကုလသမဂ္ဂ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေမည့် (Snapback) လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြင်သစ်နိုင်ငံက သတိပေးခဲ့သည်။ ပြင်သစ်သည် ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီတို့နှင့်အတူ အဆိုပါ လုပ်ငန်းစဉ်ကို JCPOA သက်တမ်းကုန်ဆုံးမည့် အောက်တိုဘာလမတိုင်မီ စတင်နိုင်ပြီး ယင်းသည် အီရန်နိုင်ငံအား အဓိကနည်းပညာများ၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများနှင့် ဥရောပဈေးကွက်များမှ အပြီးတိုင် ဖယ်ထုတ်ပစ်မည်ဖြစ်ရာ အီရန်စီးပွားရေးအတွက် ကြီးမားသော ထိုးနှက်ချက် ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် ယင်းသို့ မပြုလုပ်ရန်နှင့် ထိုသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ဆွေးနွေးပွဲများကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေလိမ့်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ အီရန်သည် ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်မည့် ဆွေးနွေးပွဲများ ဆက်လက်ပြုလုပ်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သလို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အခွင့်အလမ်းများကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=April 29, 2025 |title=France won't hesitate to restore UN sanctions on Iran if no deal, says foreign minister |url=https://www.reuters.com/world/france-wont-hesitate-restore-un-sanctions-iran-if-no-deal-says-foreign-minister-2025-04-29/ |website=Reuters}}</ref> ဧပြီလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဘဏ္ဍာရေးဌာနသည် အီရန်နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော တရုတ်ဓာတုပစ္စည်းကုမ္ပဏီ ၆ ခုကို ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဟက်ဂ်ဆက်က ပင်လယ်နီအကျပ်အတည်းအတွင်း ကုန်သည်သင်္ဘောများကို ဟူသီတို့ တိုက်ခိုက်နေမှုအပေါ် အီရန်က ပံ့ပိုးနေသည့်အတွက် ပြန်လည်ပေးဆပ်ရမည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ကလည်း အီရန်ထံမှ ရေနံနှင့် ရေနံဓာတုပစ္စည်း ဝယ်ယူနေသည့် အဖွဲ့အစည်းများကို ဒုတိယအဆင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ပြုလုပ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သလို [[မာကို ရူဘီအို]] ကလည်း နျူကလီးယား သန့်စင်မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးပွဲမှ နုတ်ထွက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အာရတ်ချီသည် မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်မည့် အစည်းအဝေးကို "နည်းပညာဆိုင်ရာ အကြောင်းပြချက်" ဖြင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က နျူကလီးယား သန့်စင်မှု အစီအစဉ်အားလုံးကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အီရန်သည် ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည်အသစ်တစ်မျိုးကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆလာမီကလည်း ကျူးကျော်သူများအတွက် ငရဲတံခါးများကို ဖွင့်လှစ်ထားမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 8, 2025 |title=Revolutionary Guards chief warns Iran will 'open the gates of hell' if attacked by US or Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/revolutionary-guards-chief-warns-iran-will-open-the-gates-of-hell-if-attacked-by-us-or-israel/ |website=[[The Times of Israel]]}}</ref><ref>{{cite web |date=May 4, 2025 |title=Iran threatens to hit US bases after unveiling new ballistic missile |url=https://www.iranintl.com/en/202505048367 |website=[[Iran International]]}}</ref> === စတုတ္ထအကျော့ နှောင့်နှေးမှုနှင့် တင်းမာမှုများ === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပရန် မူလက လျာထားခဲ့သော စတုတ္ထအကျော့ ညှိနှိုင်းမှုများကို တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ၊ ဟူသီတို့အပေါ် စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုများနှင့် ဝါရှင်တန်၏ "ရှေ့နောက်မညီသော အပြုအမူများနှင့် ရန်စသော ပြောဆိုချက်များ" သည် ဆွေးနွေးပွဲ နှောင့်နှေးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်ဟု အီရန်အရာရှိများက ဆိုကြပြီး ဆွေးနွေးပွဲ ပြန်လည်စတင်မည့် ရက်စွဲမှာ အမေရိကန်၏ ချဉ်းကပ်ပုံအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေသော အိုမန်နိုင်ငံကမူ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့်သာ ရွှေ့ဆိုင်းရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်း၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှုများ နေ့စဉ်ဖြစ်ပေါ်နေပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ထောက်ခံသူများကမူ ၎င်းတို့နိုင်ငံအနေဖြင့် လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် နျူကလီးယားစွမ်းအင် လိုအပ်သည်ဟု အကြောင်းပြချက် ပေးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |date=May 1, 2025 |title=US-Iran talks postponed, new date depends on US approach, Iranian official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-talks-postponed-new-date-depends-us-approach-iranian-official-says-2025-05-01/ |website=reuters}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ|အရှေ့အလယ်ပိုင်း]] ခရီးစဉ်မတိုင်မီ၌ အမေရိကန် အစိုးရဌာနများအနေဖြင့် "[[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့|ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့]]" (Persian Gulf) အမည်အစား "အာရပ်ပင်လယ်ကွေ့" (Arabian Gulf) ဟု ပြောင်းလဲသုံးနှုန်းရန် ထရမ့်က ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤအမည်ပြောင်းလဲရန် အစီအစဉ်သည် အီရန်အစိုးရနှင့် ပြည်သူများအကြား ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်ရှုတ်ချမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေးအမြင် မတူညီကြသည့် အီရန်လူမျိုးများအကြားတွင်လည်း အမေရိကန်၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ဆန့်ကျင်ရန် ရှားရှားပါးပါး ညီညွတ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ထရမ့်က ၎င်းအနေဖြင့် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ခံစားချက်ကိုမျှ မထိခိုက်စေလိုကြောင်းနှင့် အမည်ပြောင်းလဲရန်ကိစ္စကို ဆုံးဖြတ်ရခြင်း မရှိသေးကြောင်း သတင်းထောက်များကို ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဤသဘောတူညီချက်သည် အီရန်နိုင်ငံအား ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးစနစ်အတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိစေမည်ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=May 7, 2025 |title=Trump plans to announce that the US will call the Persian Gulf the Arabian Gulf, officials say |url=https://apnews.com/article/trump-persian-gulf-saudi-arabia-ce30874c27bc01426d93ad3c65a18844 |access-date=May 7, 2025 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Golshiri |first=Ghazal |date=May 10, 2025 |title=Donald Trump angers Iranians by considering renaming the Persian Gulf |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/10/donald-trump-angers-iranians-across-the-board-by-considering-renaming-the-persian-gulf_6741115_4.html |access-date=March 4, 2026 |work=Le Monde |language=en}}</ref> === အမေရိကန် လွှတ်တော်၏ တုံ့ပြန်မှုနှင့် လျှို့ဝှက်နျူကလီးယားစခန်း စွပ်စွဲချက်များ === [[ရီပတ်ဘလီကန်ပါတီ (အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု)|အမေရိကန် ရစ်ပတ်ဘလီကန်]] အထက်လွှတ်တော်အမတ်များဖြစ်ကြသော လင်ဆေး ဂရေဟမ်နှင့် တွမ် ကော်တွန်တို့က နောင်တွင်ချုပ်ဆိုမည့် မည်သည့် အမေရိကန်-အီရန် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်မဆို ခိုင်မာမှုရှိစေရန်အတွက် အထက်လွှတ်တော်၏ အတည်ပြုချက် လိုအပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါ အတည်ပြုချက် ရရှိရန်အတွက် အီရန်ဘက်က ၎င်း၏ နျူကလီးယားသန့်စင်မှု စွမ်းဆောင်ရည်အားလုံးကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန်၊ ဒုံးကျည်စမ်းသပ်မှုများနှင့် အကြမ်းဖက်ဝါဒ လှုပ်ရှားမှုများကို ဖြေရှင်းရန် လိုအပ်ကြောင်း ၎င်းတို့က ဆိုသည်။ ထို့အပြင် အထက်လွှတ်တော်အမတ် တစ်စုက တင်းကျပ်သော ဘေးကင်းရေး အစီအစဉ်များပါဝင်သည့် ၁၂၃ သဘောတူညီချက် (123 Agreement) ကို ထည့်သွင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ယင်းသဘောတူညီချက်သည် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ထိန်းညှိပေးသောအရာ ဖြစ်သော်လည်း အီရန်၏ ယခင်က စည်းကမ်းချိုးဖောက်မှု ရာဇဝင်များကြောင့် ဤကဲ့သို့ တောင်းဆိုခြင်းမှာ ထူးခြားသော အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်များက သုံးသပ်ကြသည်။ လက်ရှိ အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင်လည်း အဆိုပါ ၁၂၃ သဘောတူညီချက်ကို ထည့်သွင်းထားကြောင်း သတင်းရင်းမြစ်အချို့က ဆိုသည်။<ref>{{cite web |last=Jacobs |first=Emily |date=May 8, 2025 |title=Graham, Cotton warn Iran nuclear deal without 'complete dismantlement' won't pass Senate |url=https://jewishinsider.com/2025/05/graham-cotton-warn-iran-nuclear-deal-without-complete-dismantlement-wont-pass-senate/ |access-date=June 14, 2025 |website=Jewish Insider}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဖောက်စ်နယူးစ် (Fox News) သတင်းဌာနက အီရန်၏ လျှို့ဝှက်နျူကလီးယား စခန်းတစ်ခုဟု ယူဆရသော ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံများကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ဆမ်နန်ပြည်နယ်တွင် တည်ရှိပြီး "Rainbow Site" ဟု အမည်ပေးထားသော အဆိုပါ ၂,၅၀၀ ဧကကျယ်ဝန်းသည့် စခန်းသည် ဓာတုဗေဒကုမ္ပဏီတစ်ခုအဖြစ် ဟန်ပြကာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ လည်ပတ်နေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းစခန်းသည် နျူကလီးယားလက်နက်များ၏ အာနိသင်ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်သော ထရီတီယမ် (Tritium) ထုတ်ယူမှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေကြောင်း သတင်းက ဖော်ပြခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီကမူ ဤသတင်းမှာ အမေရိကန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများကို နှောင့်ယှက်ရန် အစ္စရေးက နောက်ကွယ်မှ ကြိုးကိုင်ထားသော ဝါဒဖြန့်မှုသာဖြစ်ကြောင်း တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး အီရန်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးကောင်စီ (NCRI) က လုပ်ကြံဖန်တီးထားသည့် သတင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=March 6, 2024 |title=Satellite images show alleged Iranian nuclear weapons facility LiveNOW from FOX |url=https://www.youtube.com/watch?v=kDiW6VUWlI4 |access-date=June 14, 2025 |via=YouTube}}</ref> နောက်တစ်နေ့တွင် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်းမရှိဟု ပြောဆိုချက်ကို ဝါရှင်တန်က ယုံကြည်လက်ခံနိုင်ရန်အတွက် အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှု စက်ရုံများကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရမည်ဖြစ်ကြောင်း ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်ကို အမြဲတမ်း ရပ်တန့်ရမည်ဖြစ်ပြီး နာတန့်ဇ် (Natanz)၊ ဖိုဒိုး (Fordow) နှင့် အစ္စဖာဟန် (Isfahan) ရှိ စက်ရုံများကို ဖျက်သိမ်းကာ လက်နက်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခြေ မရှိစေရန် သေချာစေရမည်ဟု ၎င်းက အလေးပေး ပြောဆိုခဲ့သည်။ အကယ်၍ နောက်တစ်ကျော့ ဆွေးနွေးမှုများတွင် ရလဒ်တစ်စုံတစ်ရာ ထွက်ပေါ်လာခြင်းမရှိပါက ဆွေးနွေးပွဲများကို အဆုံးသတ်ကာ အမေရိကန်အနေဖြင့် အခြားသော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဝစ်ကော့ဖ်က သတိပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်သော [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အလီ ခါမေနီ၏ မိန့်ခွန်းအတွင်း၌ "အမေရိကန် ပျက်စီးပါစေ" (Death to America)ဆိုသော ကြွေးကြော်မှုများကို ခါမေနီက ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 10, 2025 |title=Khamenei endorses 'Death to America' chants ahead of nuclear talks |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-853447 |website=[[The Jerusalem Post]] |publisher=[[The Jerusalem Post Group]]}}</ref> === စတုတ္ထအကျော့ === စတုတ္ထအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ခရီးစဉ်မတိုင်မီ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲတွင် နည်းပညာဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းရေးမှူးများ ပါဝင်ခြင်းမရှိဘဲ အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များသာ တက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မူဘောင်များအပေါ်တွင်သာ အာရုံစိုက် ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ သုံးနာရီကျော်ကြာ မြင့်ခဲ့သော အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နှစ်ဖက်စလုံးက ခက်ခဲသော်လည်း အပြုသဘောဆောင်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြပြီး ဆွေးနွေးမှုများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် သဘောတူခဲ့ကြသည်။ အမည်မဖော်လိုသည့် အီရန်အရာရှိများ၏ အဆိုအရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား ဒေသတွင်း အာရပ်နိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်းကာ အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် နျူကလီးယားသန့်စင်မှုဆိုင်ရာ ပူးတွဲစီမံကိန်းတစ်ခု လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က ယင်းကိစ္စကို ဆွေးနွေးခြင်း မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ နှစ်နိုင်ငံအကြား ၄၅ နှစ်ကြာ သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပြတ်တောက်နေမှုနှင့် ဒေသတွင်း တင်းမာမှုများကြောင့် အဆိုပါအစီအစဉ်၏ ဖြစ်နိုင်ခြေမှာ မသေချာသော အခြေအနေတွင် ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 22, 2025 |title=Long, fraught timeline of tensions between Iran and the US |url=https://apnews.com/article/iran-us-timeline-nuclear-program-uranium-tehran-44bb98814c69babe82dc1edabf9d0ca5 |access-date=June 14, 2025 |website=AP News |agency=Associated Press}}</ref> မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်က စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုနိုင်ခြေရှိသော အီရန်၏ နျူကလီးယားသုတေသန လုပ်ငန်းများကို ပစ်မှတ်ထားကာ ပိတ်ဆို့မှုအသစ်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် အီရန်၏ ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည် အစီအစဉ်ကို ပံ့ပိုးပေးနေသည့် တရုတ်နှင့် အီရန်ရှိ လူပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် အဖွဲ့အစည်းများကိုလည်း ထပ်မံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မေလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ၅၂ ဦးနှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၇၇ ဦးတို့က သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ထံသို့ စာတစ်စောင်ပေးပို့ကာ အီရန်အား ယူရေနီယံသန့်စင်မှု ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့်ပေးမည့် မည်သည့်သဘောတူညီချက်ကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင်ပင် အီရန်သည် ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တားဆီးရေးဆိုင်ရာ FATF ၏ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ရပ်အနေဖြင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ဂိုဏ်းဖွဲ့ရာဇဝတ်မှု တိုက်ဖျက်ရေး သဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြု လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=May 14, 2025 |title=Opinion &#124; Republicans Unite to Thwart Iran |url=https://www.wsj.com/opinion/congress-republicans-iran-nuclear-letter-pete-ricketts-august-pfluger-donald-trump-6a8e50b9 |website=The Wall Street Journal}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလလယ်တွင် ပြုလုပ်သော သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ခရီးစဉ်အတွင်း ၎င်းက အီရန်နိုင်ငံအကြောင်းကို အကြိမ်ကြိမ် ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။ [[ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားနိုင်ငံ]]တွင် ပြောကြားသည့် မိန့်ခွန်း၌ အီရန်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် အဖျက်စွမ်းအားအရှိဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အီရန်ခေါင်းဆောင်များသည် ပြည်သူတို့၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများကို ခိုးယူကာ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် သွေးထွက်သံယိုမှုများအတွက် အသုံးပြုနေပြီး ဒေသတစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးအောင် လုပ်ဆောင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုခရီးစဉ်အတွင်းမှာပင် ထရမ့်သည် အီရန်နိုင်ငံနှင့် ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကမ်းလှမ်းမှု (Olive branch) တစ်ရပ်ကိုလည်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် အမေရိကန်အနေဖြင့် မည်သည့်နိုင်ငံကိုမျှ ထာဝရရန်သူအဖြစ် မရှုမြင်ကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး အမေရိကန်၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ အပြောင်းအလဲတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ထို့နောက် ကာတာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိစဉ်တွင်လည်း အီရန်နျူကလီးယားကိစ္စအတွက် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အီရန်ကို ကူညီဆွဲဆောင်ပေးဖို့ ကာတာစော်ဘွားကို တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး လက်ရှိအခြေအနေမှာ အလွန်စိုးရိမ်ဖွယ်ကောင်းနေသဖြင့် အဖြေတစ်ခုရှာရန် လိုအပ်ကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=May 14, 2025 |title=Trump Speaks at Saudi-US Investment Forum |url=https://www.rev.com/transcripts/trump-speaks-at-saudi-us-investment-forum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514040448/https://www.rev.com/transcripts/trump-speaks-at-saudi-us-investment-forum |archive-date=May 14, 2025 |website=[[Rev.com]]}}</ref> ခါမေနီ၏ အကြံပေးဖြစ်သူ ရှမ်ခါနီက ထရမ့်၏ ကမ်းလှမ်းချက်ကို တုံ့ပြန်ရာတွင် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို အမြန်ဆုံး ဖယ်ရှားပေးမည်ဆိုပါက အီရန်အစိုးရအနေဖြင့် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ၎င်းက ထရမ့်၏ ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုမှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ပြီး "သူက ငြိမ်းချမ်းရေး (Olive branch) အကြောင်း ပြောနေပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ မြင်နေရတာကတော့ ဆူးဝါယာကြိုးတွေပါပဲ" ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ ထရမ့်ကမူ အမေရိကန်သည် အီရန်နှင့် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်နီးစပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအရ အရေးယူခြင်းထက် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေကိုသာ ပိုမိုလိုလားကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်အရာရှိများက အမေရိကန်ထံမှ အဆိုပြုချက်သစ် တစ်စုံတစ်ရာ ရရှိခြင်းမရှိသေးကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုလည်း စွန့်လွှတ်မည်မဟုတ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးက သံတမန်နည်းလမ်းကို ပိုမိုလိုလားသည်ဟု ဆိုကြသော်လည်း ပြင်းထန်သော သဘောထားကွဲလွဲမှုများက ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်ကာ သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အဟန့်အတားဖြစ်နေသည့်အတွက် စစ်ရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံနိုင်ခြေ အန္တရာယ်မှာလည်း ပိုမိုမြင့်တက်လျက်ရှိသည်။<ref name="getclo">{{Cite news |last1=Abdallah |first1=Nayera |date=May 15, 2025 |title=Trump says US close to a nuclear deal with Iran |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-us-is-getting-very-close-nuclear-deal-with-iran-2025-05-15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515161240/https://www.reuters.com/world/trump-says-us-is-getting-very-close-nuclear-deal-with-iran-2025-05-15/ |archive-date=May 15, 2025 |access-date=May 20, 2025 |work=Reuters |language=en-US |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ramadan |first3=Tala}}</ref> မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်နိုင်ငံထံသို့ နျူကလီးယားဆိုင်ရာ အဆိုပြုချက်တစ်ရပ် ပေးပို့ခဲ့ပြီး ပြင်းထန်သော နောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက်များကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် လျင်မြန်သော တိုးတက်မှုများ လိုအပ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ထရမ့်အစိုးရသည် အီရန်အနေဖြင့် ယူရေနီယံ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းအားလုံးကို စွန့်လွှတ်ရန် တိုးမြှင့်တောင်းဆိုလာခဲ့ပြီး ယင်းအချက်ကို ဆွေးနွေးပွဲ၏ အဓိကဗဟိုချက်အဖြစ် ထားရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် ခါမေနီက အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်မှာ "လွန်ကဲပြီး ရိုင်းစိုင်းလှသည်" ဟု ဆိုကာ အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ခါမေနီက ထရမ့်သည် ငြိမ်းချမ်းရေးကို လိုလားသည်ဟု ဆိုကာ လိမ်လည်နေကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့ပြီး ၎င်းအား အကြောင်းပြန်ရန်ပင် မထိုက်တန်သူအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ခါမေနီက အစ္စရေးနိုင်ငံသည် အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရမည့် "ကင်ဆာကျိတ်" တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref name="Trulie">{{cite news |title=Khamenei: Trump lied when he said he wants peace; Israel 'cancerous tumor' in region |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-trump-lied-when-he-said-he-wants-peace-israel-cancerous-tumor-in-region/ |access-date=May 20, 2025 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909 |agency=Reuters}}</ref> ထိုနေ့မှာပင် ထရမ့်သည် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် "အမြန်ဆုံး လုပ်ဆောင်ကြရန်" တိုက်တွန်းနေစဉ် အီရန်သည် [[အစ်စတန်ဘူလ်မြို့|အစ္စတန်ဘူလ်မြို့]]၌ ဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် တွေ့ဆုံကာ အမေရိကန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများအကြောင်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အောက်တိုဘာလတွင် သက်တမ်းကုန်ဆုံးတော့မည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက်အရ ရုပ်သိမ်းထားသော ကုလသမဂ္ဂ ပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေခြင်းက "နောက်ပြန်လှည့်၍မရသော" အကျိုးဆက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ မေလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် စီအန်အန် (CNN) သတင်းဌာနက အစ္စရေးသည် အီရန်၏ နျူကလီးယားစက်ရုံများကို တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ယင်းလုပ်ရပ်သည် ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို သိသိသာသာ ထိခိုက်စေနိုင်သည့် လုပ်ရပ်ဖြစ်သည်။ အီရန်ကလည်း အစ္စရေး၏ မည်သည့်တိုက်ခိုက်မှုကိုမဆို "ပြင်းထန်ပြတ်သားစွာ တုံ့ပြန်သွားမည်" ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် အမေရိကန်က တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော အီရန်၏ ဆောက်လုပ်ရေးကဏ္ဍကို ပစ်မှတ်ထားသည့် အစီအမံသစ်များ ချမှတ်ခဲ့ပြီး နျူကလီးယားနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များတွင် အသုံးပြုသည့် ပစ္စည်း ၁၀ မျိုးကိုလည်း တားမြစ်ကန့်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 22, 2025 |title=Iran warns of 'devastating and decisive response' if Israel attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-warns-of-devastating-and-decisive-response-if-israel-attacks/ |website=The Times of Israel}}</ref> === ပဉ္စမအကျော့နှင့် ဇွန်လအတွင်း တင်းမာမှုများ === ပဉ္စမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ထူးခြားသော တိုးတက်မှုတစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ အမေရိကန်အရာရှိများက ဆွေးနွေးမှုများကို အပြုသဘောဆောင်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အစီအစဉ်ကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အပေါ် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ပြင်းထန်နေဆဲဖြစ်သည်။ အီရန်ဘက်က သန့်စင်မှုအဆင့်ကို ကန့်သတ်ရန် လမ်းဖွင့်ထားသော်လည်း အစီအစဉ်တစ်ခုလုံးကို စွန့်လွှတ်ရန် တောင်းဆိုခြင်းသည် လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဘဲ ယင်းသို့တောင်းဆိုခြင်းက ဆွေးနွေးပွဲကို ပျက်ပြားစေလိမ့်မည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ဆွေးနွေးပွဲများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု အကောင်းမြင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=May 26, 2025 |title=Trump Hints 'Something Good' Could Be Announced Soon On Iran Talks |url=https://www.rferl.org/a/trump-iran-nuclear-oman-negotiations-araqchi/33424114.html |access-date=June 15, 2025 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref> ပဉ္စမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီ ရက်သတ္တပတ်များအတွင်း အီရန်နှင့် နျူကလီးယားဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် အမေရိကန်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပေါ် သမ္မတ ထရမ့် နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟု|နေတန်ယာဟု]]တို့အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ အစ္စရေးသည် ဤဆွေးနွေးပွဲများကို ၎င်း၏ လုံခြုံရေးအတွက် ကြီးမားသော ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ကြိုးပမ်းမှုများကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည့်အပြင် အီရန်နျူကလီးယားစက်ရုံများကို တစ်ဖက်သတ် စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်သည်လည်း အမေရိကန် သို့မဟုတ် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြင်ဆင်သည့်အနေဖြင့် ၎င်း၏ လေကြောင်းကာကွယ်ရေးစနစ်များကို အားဖြည့်ခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးမြှင့်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည်များအတွက် လိုအပ်သော တရုတ်နိုင်ငံထုတ် လောင်စာခဲ အစိတ်အပိုင်း အမြောက်အမြားကိုလည်း မှာယူခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အီရန်အပေါ် စစ်ပြုခြင်းသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်း တစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးစေလိမ့်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Cafiero |first=Giorgio |date=May 20, 2025 |title=Gulf tour: Trump sidelined Israel, but how deep is the rift? |url=https://www.newarab.com/analysis/gulf-tour-trump-sidelined-israel-how-deep-rift |access-date=June 15, 2025 |work=The New Arab}}</ref> မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ဩစတြီးယား ထောက်လှမ်းရေးအဖွဲ့က အီရန်သည် နျူကလီးယားထိပ်ဖူး တပ်ဆင်နိုင်သော တာဝေးပစ် ဒုံးကျည်များပါဝင်သည့် အဆင့်မြင့် နျူကလီးယားလက်နက် အစီအစဉ်ကို လုပ်ဆောင်နေကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ အီရန်က ဤအစီရင်ခံစာကို အခြေအမြစ်မရှိသော လုပ်ကြံဖန်တီးမှုဟု ဆိုကာ ပယ်ချခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ရိုက်တာသတင်းဌာနက အီရန်သည် အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ရန် ပြင်ဆင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ အီရန်အား ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အကန့်အသတ်ဖြင့် ခွင့်ပြုနိုင်သည်ဟူသော ခန့်မှန်းချက်များ ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ရှူးမားက ယင်းကိစ္စကို ရှင်းလင်းရန် ဝစ်ကော့ဖ်အား လွှတ်တော်သို့ လာရောက် ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အမေရိကန် အစိုးရနှင့် သမ္မတ ထရမ့်တို့က အီရန်အား ယူရေနီယံ သန့်စင်ခွင့် လုံးဝပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း လူသိရှင်ကြား အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုအသစ်များကို ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သော်လည်း လေးရက်အကြာ ဇွန်လ ၆ ရက်နေ့တွင် လူပုဂ္ဂိုလ် ၁၀ ဦးနှင့် ငွေကြေးရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကုမ္ပဏီ ၂၇ ခုအပေါ် ဒုတိယအဆင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ထပ်မံချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=Fitsanakis |first1=Dr. Joseph |last2=Allen. |first2=Ian |date=June 2, 2025 |title=Austrian intelligence service report draws international attention over Iran nuke claims |url=https://intelnews.org/2025/06/02/01-3401/ |access-date=June 16, 2025 |website=intelNews.org}}</ref> === အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်ကို အီရန်က ပယ်ချခြင်း === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် အီရန်သည် ထရမ့်အစိုးရ၏ နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်အသစ် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သော်လည်း အိုမန်ကြားဝင်စေ့စပ်သူများမှတစ်ဆင့် တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက် (Counteroffer) တစ်ရပ် တင်ပြရန် စီစဉ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်မှာ လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဘဲ လက်ရှိညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ကိုက်ညီမှုမရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အဓိက သဘောထားကွဲလွဲသည့် အချက်များမှာ အီရန်၏ ပြည်တွင်း၌ ယူရေနီယံ ဆက်လက်သန့်စင်ခွင့်၊ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံ လက်ကျန်များကို ကိုင်တွယ်မည့်ပုံစံနှင့် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးမည့် အခြေအနေများ ဖြစ်ကြသည်။ ထရမ့်က အီရန်၏ သန့်စင်မှုအစီအစဉ်ကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း အီရန်ခေါင်းဆောင်များကမူ သန့်စင်ခွင့်မှာ ညှိနှိုင်း၍မရသော အချက်ဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာ တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ နောက်ဆုံးကမ်းလှမ်းချက်တွင် နျူကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ တည်ဆောက်ရာ၌ ကူညီရန်နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စက်ရုံတစ်ခု မလည်ပတ်နိုင်မီအထိ အကန့်အသတ်ဖြင့် သန့်စင်ခွင့်ပြုရန် ပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အီရန်ဘက်ကမူ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းခြင်းသည် လက်တွေ့ကျသော စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ်များ ရရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ပိတ်ဆို့မှုများ မရုပ်သိမ်းမီ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဆက်ဆံမှုများ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာမည်ဟု အာမခံချက်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last=Easter |first=Reagan |date=June 9, 2025 |title='Not Acceptable to Us': Iran Rejects U.S. Nuclear Proposal; IAEA Prepares to Censure the Regime |url=https://www.fdd.org/analysis/flash-briefs/2025/06/09/not-acceptable-to-us-iran-rejects-u-s-nuclear-proposal-iaea-prepares-to-censure-the-regime/ |access-date=June 16, 2025 |website=FDD}}</ref> ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က ဖောက်စ်နယူးစ်နှင့် အင်တာဗျူးရာ၌ အီရန်သည် ညှိနှိုင်းမှုများတွင် "ပိုမိုရန်လိုလာသည်" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် အီရန်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီက အကယ်၍ ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားပြီး ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ အမေရိကန် အခြေစိုက်စခန်းများကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ ထရမ့်ကလည်း သဘောတူညီချက် မရရှိပါက စစ်ရေးအရ အရေးယူမည်ဟု ထပ်ခါတလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သလို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဟက်ဂ်ဆက်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲများ မအောင်မြင်ပါက အမေရိကန်စစ်တပ်အနေဖြင့် အသင့်ဖြစ်နေပြီဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် IAEA က အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားဆိုင်ရာ တာဝန်ဝတ္တရားများကို လိုက်နာခြင်းမရှိကြောင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင် အီရန်သည် ကြေညာထားခြင်းမရှိသော နျူကလီးယားပစ္စည်းများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် အကြိမ်ကြိမ် ဖြေရှင်းရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အီရန်က ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို နိုင်ငံရေးအရ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ ပယ်ချခဲ့ပြီး နျူကလီးယားသန့်စင်မှုစခန်းအသစ် တည်ဆောက်ကာ အဆင့်မြင့် စင်ထရီဖျူး (Centrifuges) များ တပ်ဆင်သွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="jpost20250610">{{Cite web |date=June 10, 2025 |title=Donald Trump says Iran is becoming more aggressive in nuclear talks |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-857235 |access-date=June 10, 2025 |website=The Jerusalem Post |language=en}}</ref> === ၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲနှင့် ၂၀၂၅ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများ === {{main|အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်၍ အစ္စရေးသည် အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ပစ်မှတ်အမြောက်အမြားကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှု၏ ရည်မှန်းချက်မှာ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းမရှိစေရန် တားဆီးရန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အီရန်၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံများ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရုံသာမက အီရန်၏ ထိပ်တန်းစစ်ဘက်ခေါင်းဆောင် အချို့လည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရရှိသူများထဲတွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား ညှိနှိုင်းမှုများကို ကြီးကြပ်နေသည့် ခါမေနီ၏ နိုင်ငံရေးအကြံပေး အလီ ရှမ်ခါနီလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပရန် လျာထားသော ဆောက်ရွက်ဆဲ အမေရိကန်-အီရန် ဆွေးနွေးပွဲများကို အကန့်အသတ်မရှိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သမ္မတ ထရမ့်က အမေရိကန်အနေဖြင့် အစ္စရေးကို "သေချာပေါက်" ထောက်ခံကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ဆွေးနွေးပွဲများအတွက် သတ်မှတ်ထားသည့် ရက်ပေါင်း ၆၀ သက်တမ်းမှာလည်း ကုန်ဆုံးသွားပြီဖြစ်ကြောင်း ထည့်သွင်းပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=June 13, 2025 |title=Iran's UN ambassador says 78 killed, 320 wounded in Israeli strikes – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/13/israel-iran-strikes-defence-minister-tehran-middle-east-live |access-date=June 14, 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အိမ်ဖြူတော်သည် ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်မလာစေရန်နှင့် ညှိနှိုင်းမှုများကို ပြန်လည်စတင်နိုင်ရန်အတွက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီတို့ကို တွေ့ဆုံပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထရမ့်သည် မြေအောက်ခံစစ်စခန်းများကို ဖျက်ဆီးနိုင်သည့် ဘန်ကာဖောက်ဗုံး (Bunker-buster bombs) များ အပါအဝင် အမေရိကန်၏ စစ်ရေးစွမ်းဆောင်ရည်များကို အသုံးချကာ အီရန်အပေါ် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းက အီရန်အနေဖြင့် ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချရန် တောင်းဆိုမှုများကို တိုးမြှင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ထပ်မံစစ်ရေးအရ အရေးယူမည်ဟုလည်း သတိပေးခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်ကလည်း တုံ့ပြန်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထရန့်သည် သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ဖြေရှင်းရန် တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် ဖိအားပေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် အချက်ပြခြင်းတို့ကို တစ်လှည့်စီ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=June 16, 2025 |title=How Trump went from opposing Israel's strikes on Iran to reluctant support |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/trump-went-opposing-israels-strikes-iran-reluctant-support-rcna213091 |access-date=June 17, 2025 |publisher=NBC News}}</ref> === ၂၀၂၅ ခုနှစ် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် အကျိုးဆက်များ === {{main|၂၀၂၅ အမေရိကန်၏ အီရန်နျူကလီးယားတိုက်ခိုက်မှု}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်၏ အမိန့်အရ အမေရိကန်စစ်တပ်သည် အီရန်နိုင်ငံရှိ ဖိုဒိုး (Fordow) ယူရေနီယံသန့်စင်စက်ရုံ၊ နာတန့်ဇ် (Natanz) နျူကလီးယားစက်ရုံနှင့် အစ္စဖာဟန် (Isfahan) နျူကလီးယား နည်းပညာစင်တာတို့ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရန့်က အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကန် အဆင့်မြင့်အရာရှိများကလည်း အီရန်နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်ကို မလိုလားကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last1=Nagourney |first1=Eric |date=June 21, 2025 |title=U.S. Enters War With Iran, Striking Fordo Nuclear Site: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/21/world/iran-israel-trump |access-date=June 22, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |last2=Haberman |first2=Maggie}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုများအပြီးတွင် အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က ဘက်စုံငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်အတွက် ဆွေးနွေးမှုများ ပြန်လည်စတင်ရန် ရည်ရွယ်၍ အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့အကြား တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးမှုများရော ကြားခံမှတစ်ဆင့် ဆွေးနွေးမှုများကိုပါ လုပ်ဆောင်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်အနေဖြင့် ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အားလုံးကို ရပ်တန့်ရမည်ဟူသော အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်ကိုလည်း ၎င်းက အလေးပေး ပြောဆိုခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရန့်က အီရန်၏ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် ကူညီရန်အတွက် အကန့်အသတ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးရန် စဉ်းစားခဲ့သော်လည်း ယင်းသည် အီရန်ဘက်က ပြေလည်အောင် လုပ်ဆောင်မည့် သဘောထားအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း ပြောကြားကာ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite magazine|last=Schneid|first=Rebecca|date=June 28, 2025|title=Trump Issues Blistering Response After Iran Threatens U.S.|url=https://time.com/7298477/trump-iran-threat-khamenei-nuclear-bombs-sanctions/|access-date=June 29, 2025|magazine=Time|language=en}}</ref> ဩဂုတ်လလယ်တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အမေရိကန်နှင့် ထိရောက်သော နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အခြေအနေမှာ မပြည့်စုံသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (IAEA) နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကိုမူ ဖြတ်တောက်မည်မဟုတ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အီရန်သည် နျူကလီးယား စည်းကမ်းချက်များကို ချိုးဖောက်နေသည်ဟူသော IAEA ၏ အစီရင်ခံစာ ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းကြောင့် အီရန်သည် ဥပဒေသစ်တစ်ရပ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ နောက်ထပ်စစ်ဆေးမှုမှန်သမျှကို ၎င်းတို့၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီက အတည်ပြုရမည်ဖြစ်ပြီး တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် IAEA စစ်ဆေးရေးမှူးများသည် အီရန်၏ စက်ရုံများသို့ သွားရောက်နိုင်ခြင်း မရှိကြတော့ပေ။<ref>{{cite web |last1=Magid |first1=Jacob |last2=Fabian |first2=Emanuel |date=August 20, 2025 |title=Iran says it's not ready to hold 'effective negotiations' on nuclear program with US |url=https://www.timesofisrael.com/iran-says-its-not-ready-to-hold-effective-negotiations-on-nuclear-program-with-us/ |access-date=August 21, 2025 |website=The Times of Israel |last3=Levaton |first3=Stav |last4=Magid |first4=Jacob |last5=Freiberg |first5=Nava |last6=Fabian |first6=Emanuel |last7=Levaton |first7=Stav |last8=Magid |first8=Jacob |last9=Fabian |first9=Emanuel |last10=Yohanan |first10=Nurit |last11=Sokol |first11=Sam |last12=Cramer |first12=Philissa}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ === {{main|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အီရန် ဆန္ဒပြပွဲ}} ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အမေရိကန်အနေဖြင့် အီရန်နှင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အသင့်ရှိကြောင်းနှင့် အကောင်းမြင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီကလည်း "မျှတပြီး ညီညွတ်မှုရှိသော" မည်သည့်အဆိုပြုချက်ကိုမဆို စဉ်းစားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သော်လည်း ထိုစဉ်က ခိုင်မာသော မူဘောင်တစ်ရပ် မရှိသေးဘဲ ကြားခံများမှတစ်ဆင့်သာ သတင်းစကား ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် အီရန်၌ စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့် ဆန္ဒပြပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က အီရန်ကို အကြီးအကျယ် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် ခါမေနီနှင့် ညှိနှိုင်းရေးတွင် အဓိကကျသူ အလီ လာရီဂျာနီတို့ သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ အီရန်ပဋိပက္ခ စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |author1=Jana Choukeir |author2=Ahmed Elimam |date=October 13, 2025 |title=US is ready for deal with Iran when Tehran is, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-ready-deal-with-iran-when-tehran-is-2025-10-13/ |access-date=October 17, 2025 |website=Reuters}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နှင့် ၁၂ ရက်နေ့တို့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ "အစ္စလာမ္မာဘတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ" (Islamabad Peace Talks) ကို ကျင်းပခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဘက်မှ ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်၊ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျာရက် ကွပ်ရှ်နာတို့ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အီရန်ဘက်မှ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီတို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲသည် ၁၉၇၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား အဆင့်မြင့်ဆုံး တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Bachega |first=Hugo |date=February 6, 2026 |title=Talks with US set to continue after 'good beginning', Iran's foreign minister says |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr57g1y8286o |access-date=February 8, 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> ၂၁ နာရီကြာ ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အစီအစဉ် အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးတို့တွင် သဘောထားကွဲလွဲမှုများကြောင့် သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဂျေဒီဗန့်စ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်နေသည့်အတွက် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်ကမူ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ပိတ်ဆို့ထားသော ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် သမ္မတ ထရမ့်က နောက်ထပ် ဆွေးနွေးပွဲများကို ဧပြီလ ၁၇ ရက်မှ ၁၉ ရက်အတွင်း ပြုလုပ်ရန် စဉ်းစားနေသော်လည်း ရက်စွဲကို အတည်မပြုရသေးဘဲ တင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-04-15 |title=US and Iran in indirect talks to extend two-week ceasefire |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/15/us-iran-indirect-talks-middle-east-war-ceasefire |access-date=2026-04-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ပထမအကျော့ (မတ်စကတ်ဆွေးနွေးပွဲ) === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့သည် အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ ဘင် ဟာမက် အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် အိုမန်နိုင်ငံ၊ မတ်စကတ်မြို့၌ သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်အရာရှိများက ဤဆွေးနွေးပွဲများ၏ ထိရောက်မှုအပေါ် သံသယရှိခဲ့ကြပြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက "ဒီလူတွေနဲ့ သဘောတူညီချက်ရဖို့ဆိုတာ ကျွန်တော် မသေချာဘူး" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်ကလည်း နိုင်ငံကို အမှန်တကယ် ဦးဆောင်နေသည့် အဓိကခေါင်းဆောင်ကိုယ်တိုင် ညှိနှိုင်းမှုများတွင် ပါဝင်ခြင်းမရှိသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းကြောင်းတွင် အဟန့်အတားများ ဖြစ်ပေါ်နေရကြောင်း စိတ်ပျက်လက်ပျက် ပြောဆိုခဲ့သည်။ အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ဘက်မှ စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်၊ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ နှင့် CENTCOM တပ်မှူး အက်ဒ်မီရယ် ဘရက် ကူးပါး တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last1=Ebrahim |first1=Nadeen |last2=Salem |first2=Mostafa |date=February 6, 2026 |title=Trump confirms more talks with Iran as Tehran stands firm on nuclear enrichment. Here's what to know |url=https://www.cnn.com/2026/02/06/middleeast/us-iran-oman-talks-explained-intl |access-date=February 8, 2026 |publisher=CNN |language=en}}</ref> တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟူသော ကနဦးသတင်းမှားအချို့ ထွက်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း အာရတ်ချီသည် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် လူကိုယ်တိုင် ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံခဲ့ခြင်းမရှိဘဲ ဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုလုံးကို အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးကသာ ကြားခံဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အီရန်အရာရှိများက ပြင်ပသို့ "အစကောင်းသည်" ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့ကြသော်လည်း အီရန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ သောကြာနေ့ ဝတ်ပြုပွဲများတွင်မူ သံတမန်ရေးရာ အလားအလာများကို ပယ်ချသည့် ဟောပြောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြရာ ယင်းမှာ အလီ ခါမေနီ၏ ရုံးခန်းမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် သတင်းစကား ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရှိသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးက အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေသော်လည်း သံတမန်ရေးရာ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ လီမွန် (Le Monde) သတင်းစာ၏ အဆိုအရ အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုကို နှောင့်နှေးစေရန်အတွက် ညှိနှိုင်းမှုလုပ်ငန်းစဉ်ကို အချိန်ဆွဲရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး အမေရိကန်ကမူ သဘောတူညီချက်ကို အမြန်ဆုံးရရှိရန် ကြိုးစားခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{cite web |date=February 9, 2026 |title=Iran offers to dilute enriched uranium in exchange for full sanctions relief |url=https://www.euronews.com/2026/02/09/iran-offers-to-dilute-enriched-uranium-in-exchange-for-full-sanctions-relief |publisher=Euronews}}</ref> အီရန်အစိုးရအတွင်းရှိ သဘောထားတင်းမာသူများက ဤညှိနှိုင်းမှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသော်လည်း အစိုးရဘက်ကမူ ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဆိုပါက ကျန်ရှိနေသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံများကိစ္စရပ်များနှင့် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရမ့်က သဘောတူညီချက် မရရှိပါက ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့သို့ ဒုတိယမြောက် လေယာဉ်တင်သင်္ဘောတစ်စင်း စေလွှတ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သလို ကာတာရှိ အယ်လ်အူဒိုက် လေတပ်စခန်းတွင်လည်း အမေရိကန် ဒုံးကျည်ပစ်စင်များကို ကာကွယ်ရေးအတွက် တပ်ဆင်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်၌ တရုတ်နိုင်ငံထုတ် ခေတ်မီ ရေဒါစနစ်များကို တပ်ဆင်ထားကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီသည် အီရန်အပေါ် ဖိအားများ ပိုမိုပေးရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည့် ဂျာမနီအဓိပတိ မားဇ် (Merz) ကိုလည်း ဝေဖန်ပြစ်တင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 5, 2026 |title=Iranian FM Criticizes German Chancellor's Anti-Iran Stance |url=https://wanaen.com/iranian-fm-criticizes-german-chancellors-anti-iran-stance/ |access-date=February 15, 2026 |website=Iran International}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဒုတိယအကျော့နှင့် အီရန်၏ ငြင်းပယ်မှု === ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အီရန်ဘက်မှ အလီ လာရီဂျာနီသည် ကာတာစော်ဘွား ရှိတ် တာမင် ဘင် ဟာမက် အယ်လ် သာနီနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက ၎င်းတို့သည် သမ္မတ [[ဘာရက် အိုဘားမား|အိုဘားမား]] လက်ထက်ကချုပ်ဆိုခဲ့သော JCPOA ထက် ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိရန် ညှိနှိုင်းနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်၏ ဒုံးကျည်များသည် ညှိနှိုင်းမှု၏ အဓိကအချက်မဟုတ်သလို ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ပစ်မှတ်လည်း မဖြစ်သင့်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ လာရီဂျာနီကလည်း သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိပြီးပါက ယင်းကို ဆက်လက်တိုးချဲ့သွားနိုင်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ နောက်လအတွင်း သဘောတူညီချက်အတွက် ဆွေးနွေးမှုများ အလွန်လျင်မြန်စွာ ပြေလည်သွားလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 11, 2026 |title=Larijani Leaves Muscat for Doha |url=https://wanaen.com/larijani-leaves-muscat-for-doha/ |access-date=February 15, 2026 |publisher=WANA}}</ref> သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီက ထရမ့်သတ်မှတ်ထားသော နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ဆိုင်ရာ စည်းကမ်းချက်များကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ခါမေနီက ထရမ့်အနေဖြင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို ဖြုတ်ချနိုင်စွမ်းရှိမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် အမေရိကန်ရေတပ်ကိုလည်း နှစ်မြှုပ်ပစ်နိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည့်အပြင် နိုင်ငံအတွင်း ယုံကြည်မှုနှင့် တည်ငြိမ်မှုများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကို "စွန့်လွှတ်၍မရသော အခွင့်အရေး" အဖြစ် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုကာ အမေရိကန်၏ သန့်စင်မှု လုံးဝမပြုလုပ်ရဟူသော အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့တွင်ရှိသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ ၄၆၀ ကီလိုဂရမ်သည် နျူကလီးယားဗုံး ၁၁ လုံး ထုတ်လုပ်နိုင်သည်ဟု ကြွားဝါပြောဆိုခဲ့သည့် သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အချို့သော ပညာရှင်များကမူ အမေရိကန် ညှိနှိုင်းရေးမှူးများသည် အီရန်၏ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းကို နှစ်အနည်းငယ်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားမည့် ကမ်းလှမ်းချက်နှင့် အမေရိကန်၏ နျူကလီးယားလောင်စာ ထောက်ပံ့မှုအပေါ် အီရန်က အဘယ်ကြောင့် မယုံကြည်ရသနည်းဟူသော အချက်များကို နားလည်မှုလွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=February 17, 2026 |title=Iran upbeat after US talks but Vance says 'red lines' not met |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260217-iran-united-states-hold-new-talks-in-geneva |access-date=February 18, 2026 |publisher=France 24 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=February 17, 2026 |title=Khamenei to Trump: You won't depose Islamic Republic |url=https://www.iranintl.com/en/202602176289 |access-date=February 17, 2026 |website=Iran International}}</ref> === ရာဇသံနှင့် တတိယအကျော့ (ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ) === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်သည် အီရန်နိုင်ငံအနေဖြင့် ၁၀ ရက်အတွင်း သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိအောင် ဆောင်ရွက်ရန်၊ သို့မဟုတ်ပါက အမေရိကန်က အီရန်ကို တိုက်ခိုက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် အီရန် ရေနံနှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးက နျူကလီးယား သဘောတူညီချက် ရရှိပါက အီရန်အနေဖြင့် အမေရိကန်သို့ ရေနံရောင်းချနိုင်ခြေ ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=Trump signals Iran deal deadline as reports point to limited strike plans |url=https://www.iranintl.com/en/202602203607 |access-date=February 21, 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက စစ်ရေးပဋိပက္ခကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် "သမိုင်းဝင်" သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်သည် ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် "လက်တစ်ကမ်းအကွာ" သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းက ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်မလာစေရန်အတွက် သံတမန်နည်းလမ်းကို ဦးစားပေးရမည်ဟု အလေးပေးပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း၌ အမေရိကန်စစ်အင်အား တိုးမြှင့်ချထားမှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် ခိုင်မာသော ရပ်တည်ချက်ရှိကြောင်းနှင့် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယားနည်းပညာ အသုံးပြုခွင့်ကို ကာကွယ်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း အာရတ်ချီက လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |date=February 25, 2026 |title=Iran's FM says deal with US 'within reach'; Trump says he prefers diplomacy |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/25/irans-fm-says-deal-with-us-within-reach-if-diplomacy-given-priority |publisher=Al Jazeera}}</ref> အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် တတိယအကျော့ သွယ်ဝိုက်သော ဆွေးနွေးပွဲကို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဂျီနီဗာမြို့ရှိ ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ အိုမန်သံအမတ်ကြီး၏ နေအိမ်၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နံနက်ပိုင်းနှင့် ညနေပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ကြားဖြတ်အချိန်တွင် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ယူကရိန်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ် (Wall Street Journal) ၏ အစီရင်ခံစာအရ အမေရိကန်၏ တင်းကျပ်သော တောင်းဆိုမှုများကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးသည် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်ဝေးကွာနေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာတို့က အီရန်အနေဖြင့် ဖိုဒိုး၊ နာတန့်ဇ်နှင့် အစ္စဖာဟန်ရှိ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံ သုံးခုလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန်နှင့် ကျန်ရှိနေသော သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ အားလုံးကို အမေရိကန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite news |last=Dupraz-Dobias |first=Paula |date=February 26, 2026 |title=Negotiators mount one more attempt in Geneva to prevent US-Iran war |url=https://genevasolutions.news/peace-humanitarian/negotiators-mount-last-ditch-attempt-in-geneva-to-prevent-us-iran-war |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227055533/https://genevasolutions.news/peace-humanitarian/negotiators-mount-last-ditch-attempt-in-geneva-to-prevent-us-iran-war |archive-date=February 27, 2026 |access-date=February 27, 2026 |work=Geneva Solutions}}</ref> === တတိယအကျော့အပြီး တင်းမာမှုများနှင့် စစ်ပွဲအကြိုအခြေအနေ === ဘလွန်းဘတ်သတင်းဌာန (Bloomberg News) ၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲရလဒ်များအပေါ် စိတ်ပျက်စွာဖြင့် ဂျီနီဗာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ကြသော်လည်း အီရန်နှင့် အိုမန်အရာရှိများကမူ ပိုမိုအကောင်းမြင်ခဲ့ကြသည်။ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက လူမှုကွန်ရက် X ပေါ်တွင် "သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု" ရရှိခဲ့သည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရန့်က ဒေသတွင်း၌ စစ်အင်အားများ တိုးမြှင့်ချထားနေသော်လည်း နှစ်ဖက်စလုံးက နောက်တစ်ပတ်အတွင်း ပြန်လည်တွေ့ဆုံရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းစများ ပွင့်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ဘလွန်းဘတ်က ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="Bartenstein">{{Cite news |last=Bartenstein |first=Ben |date=February 26, 2026 |title=New Iran Talks Set for Next Week as US Builds Up Forces |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-26/us-iran-to-hold-talks-at-technical-level-next-week-oman-says?embedded-checkout=true |url-access=subscription |access-date=February 28, 2026 |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Sykes |first2=Patrick |last3=Najafizada |first3=Eltaf}}</ref> အခြားသော သတင်းအစီရင်ခံစာများနှင့်မတူဘဲ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက အီရန်သည် ၎င်းတို့ထံတွင် သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ လက်ကျန် လုံးဝမထားရှိရန် (Zero stockpiles) နှင့် IAEA ၏ အပြည့်အဝ စစ်ဆေးမှုကို ခံယူရန် အဆိုပြုခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤအချက်သည် အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားဗုံး ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း မရှိစေရန် သေချာစေမည့် အရေးကြီးဆုံး အောင်မြင်မှုဖြစ်သည်ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။ အကယ်၍ သန့်စင်ပြီးသား ပစ္စည်းများကို သိုလှောင်ထားခြင်း မရှိပါက နျူကလီးယားဗုံး ဖန်တီးရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ကြောင်း အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Peace within reach as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |website=Al Jazeera}}</ref> တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အမေရိကန်က အရှေ့အလယ်ပိုင်း၌ စစ်အင်အားများ ထပ်မံဖြည့်တင်းနေစဉ် အီရန်သည် ၆ ရက်အတွင်း ရေနံစည်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကို သင်္ဘောများပေါ်သို့ အလျင်အမြန် တင်ဆောင်ကာ ပြည်ပသို့ တင်ပို့ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ အီရန် လုံခြုံရေးကော်မရှင်ကလည်း စစ်ပွဲဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံးကို စစ်ပွဲအတွင်းသို့ ဆွဲသွင်းမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများ မစတင်မီ တစ်ရက်အလို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်ရှိ နိုင်ငံခြားသံရုံးအချို့ကို စတင်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ အိမ်ဖြူတော်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် အရပ်ဘက်နျူကလီးယားစီမံကိန်း လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite news |date=February 28, 2026 |title=Iran designated as a state sponsor of wrongful detention, Rubio says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-designated-state-sponsor-wrongful-detention-rubio-says-2026-02-27/ |access-date=March 3, 2026 |work=Reuters}}</ref> === စတုတ္ထအကျော့ (မအောင်မြင်ခဲ့သော အစီအစဉ်) === တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် စတုတ္ထအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ဩစတြီးယားနိုင်ငံ၊ ဗီယင်နာမြို့၌ ကျင်းပရန် လျာထားခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက နည်းပညာဆိုင်ရာ အဖွဲ့များနှင့် IAEA မှ ကျွမ်းကျင်သူများသည် ဖေဖော်ဝါရီလ နောက်ဆုံးပတ် တနင်္လာနေ့တွင် ဗီယင်နာ၌ တွေ့ဆုံကြမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သဖြင့် အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲမှာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။<ref name="Bartenstein2">{{Cite news |last=Bartenstein |first=Ben |date=February 26, 2026 |title=New Iran Talks Set for Next Week as US Builds Up Forces |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-26/us-iran-to-hold-talks-at-technical-level-next-week-oman-says?embedded-checkout=true |url-access=subscription |access-date=February 28, 2026 |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Sykes |first2=Patrick |last3=Najafizada |first3=Eltaf}}</ref> === ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲအတွင်း အခြေအနေများ === {{main|၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် အီရန်နိုင်ငံရှိ စစ်ဘက်နှင့် အစိုးရပစ်မှတ်များကို လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုများအတွင်း အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီ၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီနှင့် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) အရာရှိချုပ် မိုဟာမက် ပတ်ပူရ် တို့ သေဆုံးခဲ့သည်။ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက ဤတိုက်ခိုက်မှုသည် အလေးအနက်ထား လုပ်ဆောင်နေသော ညှိနှိုင်းမှုများကို ဖျက်ဆီးလိုက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြစ်တင်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=March 1, 2026 |title=Iran attacks luxury hotels and airports in Dubai |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/01/iran-attacks-luxury-hotels-and-airports-in-dubai_6750972_4.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301192820/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/01/iran-attacks-luxury-hotels-and-airports-in-dubai_6750972_4.html |archive-date=March 1, 2026 |access-date=March 1, 2026 |work=Le Monde}}</ref> မတ်လအတွင်း သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်ဘက်က ဆွေးနွေးလိုသဖြင့် ၎င်းက သဘောတူခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး အလီ လာရီဂျာနီက ဆွေးနွေးပွဲမှန်သမျှကို ပယ်ချခဲ့သည်။ မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က "ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသဘောတူညီချက် မရှိစေရ" ဟု ရာဇသံပေးခဲ့ပြီး မတ်လ ၉ ရက်တွင် စစ်ပွဲမှာ ပြီးဆုံးလုနီးပါး ဖြစ်နေပြီဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ပွဲများမှာ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=6 March 2026 |title=Trump demands 'unconditional surrender' from Iran as Putin speaks with Iran's president |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yq82k1wk8o |work=[[BBC News]]}}</ref> === အစ္စလာမ္မာဘတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ (လက်ရှိအခြေအနေ) === ဧပြီလဆန်းတွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် နှစ်ပတ်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ် ဦးဆောင်သော အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ အီရန်အရာရှိများနှင့် ၂၁ နာရီကြာ တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-11 |title=Iran War Live Updates: Vance Lands in Pakistan for Peace Talks With Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/11/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-11 |website=www.nytimes.com |language=en}}</ref> သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သလို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေး ကိစ္စများတွင်လည်း သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဗဟိုစစ်ဌာနချုပ် (CENTCOM) က အဆိုပါ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်နေပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Ariba |last2=Bukhari |first2=Mubasher |date=April 14, 2026 |title=US, Iranian teams could return to Islamabad for peace talks this week, five sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iranian-teams-could-return-islamabad-peace-talks-this-week-four-sources-say-2026-04-14/ |access-date=April 14, 2026 |website=Reuters}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လနှောင်းပိုင်း ဝါဒဖြန့်မှုများနှင့် သဘောထားတင်းမာမှုများ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်နှင့် "အလွန်ကောင်းမွန်ပြီး အကျိုးရှိသော ဆွေးနွေးမှုများ" ရှိနေသည်ဟု ဆိုကာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးအတွက် ပေးထားသော ရာဇသံကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် အီရန်ရှိ "ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး" နှင့် စကားပြောဆိုနေပြီး အီရန်ဘက်ကသာ သဘောတူညီချက်ရယူရန် စတင်ဆက်သွယ်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း IRGC နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော ဖားစ်သတင်းဌာန (Fars News) က ထရမ့်နှင့် မည်သည့်ညှိနှိုင်းမှုမျှ မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကမူ ကြားခံများမှတစ်ဆင့် ပေးပို့လာသော အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်နေသည်ဟုသာ ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-03-23 |title=IRGC media denies talks with Trump after extension of Hormuz ultimatum |url=https://www.iranintl.com/en/202603234008 |access-date=2026-03-23 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> ယခင်ဆွေးနွေးပွဲ နှစ်ကြိမ်စလုံးသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရသဖြင့် အီရန်ဘက်က အမေရိကန်အပေါ် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေဆဲဖြစ်သည်။ တတ်စ်နင်းသတင်းဌာန (Tasnim News Agency) က အမေရိကန်သည် အီရန်နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း သွေးခွဲရန်အတွက် လျှို့ဝှက်ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အဆိုပြုနေခြင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သလို၊ အီရန်အတိုက်အခံသတင်းဌာနတစ်ခုဖြစ်သော Iran International ကလည်း ထရန့်သည် အီရန်အစိုးရအတွင်း အပြန်အလှန် မယုံကြည်မှုများဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် မည်သူနှင့် ဆွေးနွေးနေသည်ကို အမည်တပ်မပြောဘဲ ဝေဝါးစွာ ပြောဆိုနေခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |date=24 March 2026 |title=Trump says Iran made a major energy-related gift to the US |url=https://www.reutersconnect.com/item/trump-says-iran-made-a-major-energy-related-gift-to-the-us/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1ZBNzA0NjI0MDMyMDI2UlAx |work=[[Reuters]] }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ စစ်ပွဲတွင် "အနိုင်ရရှိသွားပြီ" ဟု ထပ်မံကြေညာခဲ့သော်လည်း နှစ်ဖက်တိုက်ခိုက်မှုများမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]]မှာလည်း ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Iran armed forces will press on until full victory, commander says |url=https://www.iranintl.com/en/202603243761 |access-date=2026-03-24 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> အီရန်၏ ခါတမ် အယ်လ်အန်ဘီယာ (Khatam al-Anbiya) ဗဟိုဌာနချုပ် တပ်မှူး အဗ္ဗဒူရာဟင် မူဆာဗီက အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် စစ်ရှုံးနေသဖြင့် စစ်ပွဲမှ ထွက်ပေါက်ရှာနေခြင်းသာဖြစ်ပြီး အီရန်အနေဖြင့် "အပြည့်အဝ အောင်မြင်မှု" ရသည်အထိ ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်သွားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဌာနချုပ်၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ဇိုလ်ဖာဂါရီကလည်း ညှိနှိုင်းမှုများကို ပယ်ချခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးကို အီရန်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကသာ အာမခံနိုင်သည်ဟူသောအချက်ကို အမေရိကန်က လက်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran military spokesman mocks US talk of deal with Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603251333 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လကုန်ပိုင်း ပါကစ္စတန်၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုနှင့် အဆိုပြုချက်များ === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်အရာရှိများသည် အမေရိကန်ထံမှ "အချက် ၁၅ ချက်ပါ အဆိုပြုချက်" ကို အီရန်ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ပြီး နှစ်ဖက်ညှိနှိုင်းမှုများတွင် ပါကစ္စတန်က ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်တွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဆုံးသတ်ရန်၊ ဒုံးကျည်စွမ်းဆောင်ရည်ကို ကန့်သတ်ရန်၊ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန်နှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပေါ် အီရန်၏ ထောက်ပံ့မှုများကို ကန့်သတ်ရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်ပြီး အပြန်အလှန်အားဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ဤအဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ပြီး "အီရန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ချက်များ ပြည့်စုံမှသာ စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်လိမ့်မည်" ဟု ပရက်စ်တီဗီ (Press TV) သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran receives US proposal via Pakistan, talks venue under discussion - Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202603255820 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref> အီရန်သည် အချက် ၅ ချက်ပါဝင်သော "တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက်" (Counter-proposal) ကို ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်ရန်၊ နောင်တွင် ရန်စတိုက်ခိုက်မှုများ မပြုလုပ်ရန် လုံခြုံရေးအာမခံချက်ပေးရန်၊ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားအပေါ် အီရန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြုရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ အမေရိကန်စစ်စခန်းများကို ပိတ်ပစ်ရန်လည်း အီရန်က တောင်းဆိုခဲ့ရာ အမေရိကန်အရာရှိတစ်ဦးက ဤတောင်းဆိုချက်များသည် "ရယ်စရာကောင်းပြီး လက်တွေ့မကျ" ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran sets high bar for new talks with US - WSJ |url=https://www.iranintl.com/en/202603257515 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran War News Live Updates: Mediators Aim for U.S.-Iran Meeting by Thursday |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates |access-date=2026-03-25 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}</ref> မတ်လ ၂၉ ရက်နှင့် ၃၀ ရက်နေ့များတွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အများစုကို သဘောတူညီခဲ့ပြီး "ပိုမိုဆင်ခြင်တုံတရားရှိသော အစိုးရသစ်" နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အကယ်၍ သဘောတူညီချက်မရဘဲ ရေလက်ကြားကို ချက်ချင်းမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ၊ ရေနံတွင်းများနှင့် ရေသန့်စက်ရုံများအားလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်က အမေရိကန်၏ "လက်နက်ချခိုင်းသည့်" စည်းကမ်းချက်များကို အလျှော့ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် ဝါရှင်တန်သည် လူသိရှင်ကြား ဆွေးနွေးရန်ပြောဆိုနေသော်လည်း လျှို့ဝှက်စွာဖြင့် မြေပြင်ကျူးကျော်စစ်အတွက် ပြင်ဆင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကလည်း ပါကစ္စတန်မှတစ်ဆင့် သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးနေသည်မှာ မှန်ကန်သော်လည်း အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်မှာ "လွန်ကဲပြီး အကြောင်းပြချက်မရှိ" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ်၏ အဆိုအရ ကာတာနိုင်ငံသည် ဤညှိနှိုင်းမှုများတွင် ဦးဆောင်ပေးရန် ကမ်းလှမ်းချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-30 |title=Iran says no direct talks with US, but messages received via Pakistan |url=https://www.iranintl.com/en/202603307455 |access-date=2026-03-30 |website=[[Iran International]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar Isn’t Involved in Possible Talks, Official Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates-2026/card/kwyV0y6xTBvRLGbklTCD |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325003815/https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates-2026/card/kwyV0y6xTBvRLGbklTCD |archive-date=25 March 2026 |access-date=2026-04-04 |website= |publisher=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့် နောက်ဆုံးအခြေအနေ === {{main|၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုလာကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ ပြန်မဖွင့်မချင်း အီရန်အား "ကျောက်ခေတ်ရောက်သည်အထိ" ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဤပြောဆိုချက်မှာ အခြေအမြစ်မရှိဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သလို၊ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားကို ရန်သူများအတွက် ဖွင့်ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၅ ရက်တွင် ထရန့်က နှစ်ရက်အတွင်း ရေလက်ကြားမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများနှင့် တံတားများကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ထပ်မံသတိပေးခဲ့သည်။<ref name="flip-flopping">{{cite news |date=4 April 2026 |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump’s flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]]}}</ref> ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ ပြုလုပ်သော သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးမှုများမှတစ်ဆင့် ရက်ပေါင်း ၄၅ ရက်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် အဆိုပြုချက် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်က ယာယီထက် အမြဲတမ်းဖြေရှင်းချက်ကိုသာ လိုလားသဖြင့် ယင်းကို ပယ်ချခဲ့ပြီး အချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်အဆိုပြုချက်ကို တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ရေလက်ကြားဖွင့်လှစ်ရေး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများ ရပ်စဲရေး၊ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းရေးနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။ ထရန့်က ဤအဆိုပြုချက်မှာ "သိသာထင်ရှားသော်လည်း မလုံလောက်သေး" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သော်လည်း ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မရပါက "ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုလုံး ပျက်သုဉ်းသွားလိမ့်မည်" ဟု ပြင်းထန်စွာ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |date=7 April 2026 |title=With Threat to Wipe Out Iran’s Civilization, Trump’s Rhetoric Goes Beyond Bluster |url=https://www.nytimes.com/2026/04/07/us/politics/trump-iran-civilization-threat.html |work=[[The New York Times]]}}</ref> ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် နောက်ထပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ရန်အတွက် နှစ်ပတ်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို နှစ်ဖက်စလုံးက ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုနေ့မှာပင် အစ္စရေးက [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]]ကို အကြီးအကျယ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မဟ်ဒီ မိုဟာမ္မဒီက လက်ဘနွန်ရှိ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို မတားဆီးနိုင်ပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိလာမည်မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ အစ္စရေးကမူ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် လက်ဘနွန် မပါဝင်ဟု ဆိုခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ဧပြီလ ၉ ရက်တွင် လက်ဘနွန်အစိုးရနှင့် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးရန် သဘောတူခဲ့သည်။<ref name="Pager-2026">{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=2026-04-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> လက်ရှိတွင် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (UAE) ၏ အဆိုအရ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှာ အီရန်၏ ထိန်းချုပ်ကန့်သတ်မှုအောက်တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အချို့သော သတင်းများအရ အီရန်သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေလက်ကြားတွင် ထောင်ထားခဲ့သော ရေမိုင်း (Mines) များ၏ တည်နေရာကို ပြန်လည်ရှာဖွေမတွေ့တော့သဖြင့် ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ မဖွင့်နိုင်ဘဲ ဖြစ်နေကြောင်း သိရသည်။ ထို့ကြောင့် အမေရိကန်ရေတပ်သည် အဆိုပါ ရေမိုင်းများကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |date=9 April 2026 |title=Israel seeks Lebanon talks as its strikes threaten US-Iran truce |url=https://sg.news.yahoo.com/pakistan-makes-last-minute-bid-205001478.html |access-date=9 April 2026 |work=AFP via Yahoo! News }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲနှင့် နောက်ဆက်တွဲ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်သည် သမ္မတ ထရမ့်က အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်၊ သားမက်ဖြစ်သူ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ တို့နှင့်အတူ အီရန်အရာရှိများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်တို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အစောပိုင်းကတည်းက ရောက်ရှိနေကြခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဆွေးနွေးပွဲများမှာ သဘောတူညီချက်တစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးသွားကြောင်း ပြောကြားကာ ပါကစ္စတန်မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-11 |title=Iran War Live Updates: Vance Lands in Pakistan for Peace Talks With Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/11/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-11 |website=www.nytimes.com |language=en}}</ref> အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အဓိကကျသော အချက်အလက်အတော်များများတွင် နှစ်ဖက်အကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဂါလီဘတ်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အမေရိကန်သည် အီရန်တို့၏ ယုံကြည်မှုကို ရရှိအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း ဝေဖန်ခဲ့သည်။ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် သမ္မတ ထရန့်က ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်ကာ အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို အမေရိကန်ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်နှင့် ညှိနှိုင်းနေမှုကို ဂရုမစိုက်တော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့ သတင်းများအရ အမေရိကန်နှင့် အီရန် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များသည် ယခုရက်သတ္တပတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်ပြုလုပ်ရန်အတွက် အစ္စလာမ္မာဘတ်သို့ တစ်ကျော့ပြန်လာနေကြပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |title=US and Iranian teams to return to Islamabad for talks later this week - Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202604144831 |access-date=2026-04-14 |website=[[Iran International]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Shahid |first=Ariba |last2=Bukhari |first2=Mubasher |date=April 14, 2026 |title=US, Iranian teams could return to Islamabad for peace talks this week, five sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iranian-teams-could-return-islamabad-peace-talks-this-week-four-sources-say-2026-04-14/ |access-date=April 14, 2026 |website=Reuters}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ စတင်ကတည်းက အီရန်ပြည်သူများအကြား တုံ့ပြန်မှုအမျိုးမျိုး ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ အစိုးရထောက်ခံသူများက ဤစစ်ပွဲကို "သန့်ရှင်းသောစစ်ပွဲ" (Holy War) ဟု ခေါ်ဆိုကြသလို၊ အတိုက်အခံအချို့ကလည်း ဤစစ်ပွဲကြောင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော် ပိုမိုအားနည်းသွားလိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကာ ထောက်ခံကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ စစ်ပွဲ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကြောင့် စစ်ကိုဆန့်ကျင်ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုသူများလည်း ရှိသည်။ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအပေါ် တုံ့ပြန်မှုများမှာလည်း ကွဲပြားနေပြီး အချို့က တိုက်ပွဲများ ခေတ္တရပ်တန့်သွား၍ စိတ်သက်သာရာရကြသော်လည်း၊ အချို့ကမူ နိုင်ငံအတွင်း ကြုံတွေ့နေရသော အကျပ်အတည်းများမှာ ပြောင်းလဲမှုမရှိသည့်အတွက် စိတ်ပျက်နေကြသည်။ ပြည်သူအများစုမှာ အင်တာနက်ဖြတ်တောက်ထားမှု၊ အစိုးရ၏ ကွပ်မျက်မှုများနှင့် အစိုးရအပြောင်းအလဲဖြစ်နိုင်ခြေများအပေါ် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးက မည်သို့သက်ရောက်မည်ကို စိုးရိမ်ပူပန်နေကြသည်။ အီရန်လွှတ်တော် အမျိုးသားလုံခြုံရေးကော်မတီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ရေဇာအီကမူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အီရန်က ထိန်းချုပ်ခွင့်မရပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သက်တမ်းတိုးရန် သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date=February 8, 2026 |title=Iranians plead with Trump not to negotiate with the Islamic Republic |url=https://www.iranintl.com/en/202602063431 |access-date=February 9, 2026 |website=Iran International}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလတွင် ပြုလုပ်သော Rasmussen Reports စစ်တမ်းအရ အမေရိကန်ပြည်သူ ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းက အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဟောင်း ဂျွန်ကယ်ရီက ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ချီးကျူးခဲ့ပြီး ယခုညှိနှိုင်းမှုများကို "ခိုမေနီ၏ အဆိပ်ခွက်" (Khomeini poisoned chalice) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြောဆိုခဲ့သည်။ အိမ်ဖြူတော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ကာရိုလိုင်း လီဗစ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ပါက ကြီးမားသော အကျိုးဆက်ကို ခံစားရမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုများ ချက်ချင်းပြန်လည်ချမှတ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး အီရန်သည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ နျူကလီးယားအစီအစဉ်အစား အရပ်ဘက် စွမ်းအင်အစီအစဉ်ကိုသာ လုပ်ဆောင်သင့်ကြောင်း ဆိုသည်။<ref>{{cite web |title=57% Favor U.S. Military Action Against Iran's Nukes |url=https://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/trump_administration_second_term/57_favor_u_s_military_action_against_iran_s_nukes |website=Rasmussen Reports}}</ref> ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ပိ ဟက်ဂ်ဆက်နှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မိုက်ဝေါ့စ်တို့အကြား အီရန်ကို တိုက်ခိုက်သင့်၊ မတိုက်ခိုက်သင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် အလျင်စလိုမရှိကြောင်းနှင့် အီရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ရှင်သန်ရန် အခွင့်အရေးရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် အမေရိကန်အဖွဲ့ကို ဖိအားပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုသာ ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုနေသည့်အတွက် သဘောတူညီချက် မရရှိခြင်းဖြစ်ကြောင်း အပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်အခြေပြမိန့်ခွန်း (State of the Union Address) တွင် ထရန့်က ၎င်းအနေဖြင့် သံတမန်နည်းလမ်းကို ပိုမိုနှစ်သက်သော်လည်း အီရန်ကို နျူကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်ခွင့် လုံးဝပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း ထပ်လောင်းအတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=US State Secretary Rubio urges Europe to act on allegations of Iran's nuclear agreement violations |url=https://www.brusselstimes.com/1540590/us-state-secretary-rubio-urges-europe-to-act-on-allegations-of-irans-nuclear-agreement-violations |access-date=April 29, 2025 |website=The Brussels Times}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် အဓိကစေ့စပ်ညှိနှိုင်းသူဖြစ်သော အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ ဘင် ဟာမက် အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီက နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများသည် တိုးတက်မှုများ ရရှိနေခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ယခုဖြစ်ပွားသော အမေရိကန်-အစ္စရေး၏ အီရန်အပေါ် စစ်ဆင်နွှဲမှုမှာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို အစ္စရေးအတွက် အသာစီးရစေရန် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းက သည်အီကောနောမစ် (The Economist) မဂ္ဂဇင်းတွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါး၌ အမေရိကန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒအပေါ် ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မရှိတော့ကြောင်းနှင့် အစ္စရေး၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ထရန့်အစိုးရသည် အီရန်နှင့် စစ်ဖြစ်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ ယင်းမှာ ကြီးမားသော "တွက်ချက်မှုအမှား" နှင့် "ဘေးဒုက္ခ" တစ်ခုသာဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Ellis-Petersen |first1=Hannah |date=March 19, 2026 |title=Oman claims Israel pushed US into Iran war when deal was possible |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/us-lost-control-of-its-own-foreign-policy-oman-foreign-minister |work=The Guardian}}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နိုင်ငံရေး]] [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] 655qcq8zmod6ohdscqoo9o6q2zwbcjh 0 284484 1038210 1033300 2026-06-14T06:52:43Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်, -ဥ် +ဉ်) 1038210 wikitext text/x-wiki {{current}} {{Infobox military conflict | conflict = ၂၀၂၆ လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ | image = File:2026 Lebanon War Map.svg | caption = {{leftlegend|#0038b8ff|အစ္စရေး}} {{leftlegend|#13E7DB|အစ္စရေး သိမ်းပိုက်ထားသော ဂိုလန်ကုန်းမြင့်}} {{leftlegend|#f7e117ff|လက်ဘနွန်အတွင်းရှိ ဟစ်ဇ်ဘိုလာများ ရှိရာနေရာ}} {{leftlegend|#800080ff|အစ္စရေး၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်ရှိ လက်ဘနွန်နယ်မြေ}} {{leftlegend|#11FF11ff|[[ဆီးရီးယားနိုင်ငံ|ဆီးရီးယား]]}} {{align|left|{{legend-line|blue solid 2px|လီတာနီမြစ်|inline=yes}}}} | place = [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]] | date = {{start date|2026|03|02|df=yes}} – လက်ရှိ <br />({{Age in years and days|2026|03|02}}) | partof = ဟစ်ဇ်ဘိုလာ-အစ္စရေး ပဋိပက္ခ (၂၀၂၃–လက်ရှိ) နှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန် စစ်ပွဲ]] | combatant1 = {{tree list}} * '''ဟစ်ဇ်ဘိုလာ''' * {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} အာမယ်လ် လှုပ်ရှားမှု <ref>{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=9 April 2026 |website=Alma Research and Education Center |language=en-US}}</ref><br/><small>အာမယ်လ်အဖွဲ့ဝင်များကိုလည်း အစ္စရေးက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများတွင် ပစ်မှတ်ထားခဲ့သည်။</small> <ref>{{cite web |last1=Younes |first1=Lylla |title=Israel Killed Over a Dozen Lebanese Paramedics in Three Days |url=https://www.dropsitenews.com/p/lebanon-medical-workers-paramedics-israel-targeted-ambulances-hezbollah-islamic-health-authority |website=Drop Site |access-date=19 March 2026 |language=en |date=16 March 2026}}</ref><hr/> * '''အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရသူများ:''' ** '''ပါလက်စတိုင်း အစ္စလာမ္မစ် ဂျီဟတ်အဖွဲ့''' ** '''ဟားမတ်စ် ''' ** {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} အစ္စလာမ္မစ်အုပ်စု (လက်ဘနွန်)<ref name="MuslimBrothers">{{cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=4 March 2026|access-date=4 March 2026}}</ref> {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Israel}}<hr/>'''ဟစ်ဇ်ဘိုလာ၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရသူများ:'''<br/>{{flag|Syria}}<br/><small>စစ်ပွဲစတင်ပြီးနောက် ဆီးရီးယားသည် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရေးကို ထောက်ခံသဖြင့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။</small> <ref name="Iwaza-2026">{{Cite news |last1=Iwaza |first1=Dayana |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times}}</ref> | combatant3 = {{flag|Lebanon}}<br/><small>အစ္စရေး၏ ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် လက်ဘနွန်စစ်သည်အချို့ သေဆုံးခဲ့ရသည်။</small><ref>{{cite news |title=Lebanese army thrust into Israel's war on Hezbollah |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/18/lebanese-army-thrust-into-centre-of-israels-war-on-hezbollah-as-israeli-attacks-kill-soldiers/ |work=The National |language=en}}</ref><br/>{{flagicon|United Nations}} [[UNIFIL]]<br/><small>၁၉၇၈ ခုနှစ်ကတည်းက လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းတွင် အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်အကြား ကြားခံအဖြစ် ချထားသည့် ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေးတပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။</small> | status = ၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက်မှစ၍ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲထားသည် * အစ္စရေး၏ မြေပြင်စစ်ဆင်ရေးများကို ၂၀၂၆ မတ် ၁၆ တွင် စတင်ခဲ့ * လက်ဘနွန် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၂၈ သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ * အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်အကြား ၁၀ ရက်ကြာ အပစ်ရပ်ရန် သဘောတူညီခဲ့ | casualties1 = ဟစ်ဇ်ဘိုလာ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၄၀၀+ သေဆုံး (ဟစ်ဇ်ဘိုလာဘက်မှ)<ref>{{Cite news |title=More than 400 Hezbollah fighters killed |date=27 March 2026 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-than-400-hezbollah-fighters-killed-new-war-with-israel-so-far-sources-say-2026-03-27/ |work=Reuters}}</ref><br>ဟစ်ဇ်ဘိုလာ ၁၂ ဦး အဖမ်းခံရ<br>ဟစ်ဇ်ဘိုလာ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ~၁,၇၀၀ သေဆုံး (အစ္စရေးဘက်မှ)<ref>{{Cite news |last=Horovitz |first=Michael |date=2026-04-16 |title=Opposition decry imposed ceasefires |url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/ |work=The Times of Israel}}</ref> | အာမယ်လ်အဖွဲ့ဝင် ရှေးဦးသူနာပြု ၆ ဦး သေဆုံး | ဟားမတ်စ် အဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး သေဆုံး | casualties2 = အစ္စရေးစစ်သည် ၁၄ ဦး သေဆုံး<br>အစ္စရေးစစ်သည် ၄၁၁ ဦး ဒဏ်ရာရ | casualties3 = လက်ဘနွန်စစ်သည် ၂၂ ဦးထက်မနည်း သေဆုံး<br>အရပ်ဘက် ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁ ဦး သေဆုံး<br>ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး သေဆုံး | casualties4 = လက်ဘနွန်ဘက်တွင် ၂,၁၆၇ ဦး သေဆုံး၊ ၇,၀၆၁ ဦး ဒဏ်ရာရ<br>နေရပ်စွန့်ခွာသူ ၁,၂၀၀,၀၀၀ ကျော်<br>အစ္စရေးဘက်တွင် အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံး }} '''၂၀၂၆ လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ''' ({{lang-en|'''2026 Lebanon War'''}}) သည် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]] နှင့် [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] အခြေစိုက် [[ဟစ်ဇ်ဘိုလာ]]လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တို့အကြား ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ရေးပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းစစ်ပွဲသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော ဟစ်ဇ်ဘိုလာ-အစ္စရေး ပဋိပက္ခ (၂၀၂၃–လက်ရှိ) ၏ နောက်ဆက်တွဲနှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန် စစ်ပွဲ]] ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=War Intensifies in Lebanon {{!}} Council on Foreign Relations |url=https://www.cfr.org/articles/war-intensifies-in-lebanon |access-date=2026-04-18 |website=www.cfr.org |language=en}}</ref> စစ်ပွဲအတွင်း အစ္စရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ က လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသို့ မြေပြင်စစ်ဆင်ရေးများ ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး၊ ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့ကလည်း အစ္စရေးမြောက်ပိုင်းသို့ ဒုံးကျည်များဖြင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခတွင် ဟစ်ဇ်ဘိုလာနှင့်အတူ လက်ဘနွန်ရှိ အာမယ်လ် လှုပ်ရှားမှု၊ ပါလက်စတိုင်း အစ္စလာမ္မစ် ဂျီဟတ်အဖွဲ့ နှင့် ဟားမတ်စ် အဖွဲ့တို့က ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က ၎င်းတို့အား လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရေးကို ထောက်ခံသည့် [[ဆီးရီးယားနိုင်ငံ]] စစ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ပဋိပက္ခနယ်ပယ် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Duggal |first=Hanna |title=How Israel’s invasion of southern Lebanon created a humanitarian crisis |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/7/how-israels-invasion-of-southern-lebanon-created-a-humanitarian-crisis |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်အကြား ၁၀ ရက်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သော်လည်း စစ်ရေးတင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ဤစစ်ပွဲကြောင့် လက်ဘနွန်ဘက်တွင် လူပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁.၂ သန်းကျော် နေရပ်စွန့်ခွာ ထွက်ပြေးခဲ့ရကာ လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၏ ယခုနှစ်ထဲ ပြုလုပ်ရန်စီစဉ်ထားသော လက်ဘနွန် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ကိုလည်း ၂၀၂၈ ခုနှစ်သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news |last=Ward |first=Euan |date=2026-04-16 |title=Lebanon-Israel Cease-Fire Goes Into Effect |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/17/world/iran-us-war-trump |access-date=2026-04-18 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်းနှင့်ထင်ရှားဖြစ်ရပ်များ == '''ဟစ်ဇ်ဘိုလာ''' (Hezbollah') ဆိုသည်မှာ [[အီရန်နိုင်ငံ]] က နောက်ခံရပ်တည်ပေးထားသည့် [[ရှီအာမွတ်စလင်(မ်)|ရှီအာ]] အစ္စလာမ္မစ် နိုင်ငံရေးပါတီနှင့် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] တွင် အခြေစိုက်သည်။ "ဟစ်ဇ်ဘိုလာ" ဟူသော အမည်သည် "ဘုရားသခင်၏ ပါတီ" (Party of God) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>{{Cite web |date=2023-10-18 |title=လက်ဘနွန်က ဟစ်ဇ်ဘိုလာ ဆိုတာ ဘယ်သူတွေလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crg1r1mvv7zo |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ယင်းအဖွဲ့ကို ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ စတင်၍ '''ဟာဆန် နက်စ်ယဲလာ''' က ဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်းလုပ်ကြံခံရပြီးနောက်ပိုင်း '''နာအင်မ် ကာဆင်''' က ဆက်လက်ဦးဆောင်လျက်ရှိသည်။ ဟစ်ဇ်ဘိုလာသည် လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးစနစ်တွင် ဩဇာကြီးမားသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပြီး အစ္စရေးနိုင်ငံကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်နေသည့် အဓိကလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-17 |title=What Is Hezbollah? {{!}} Council on Foreign Relations |url=https://www.cfr.org/backgrounders/what-hezbollah |access-date=2026-04-18 |website=www.cfr.org |language=en}}</ref> အစ္စရေးနှင့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့အကြား တိုက်ပွဲများသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ဂါဇာ-အစ္စရေး ပဋိပက္ခ|ဂါဇာစစ်ပွဲ]] ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းပဋိပက္ခသည် ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အစ္စရေး၏ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သော်လည်း အဆိုပါ သဘောတူညီချက်မှာ ရေရှည်မတည်တံ့ခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |last=BERNAMA |date=2026-02-03 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa |url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362 |access-date=2026-04-18 |website=BERNAMA |language=en}}</ref> အစ္စရေးနိုင်ငံသည် လက်ဘနွန်နိုင်ငံအတွင်းသို့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို နေ့စဉ်နီးပါး ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် အရပ်သား ၁၂၇ ဦးအပါအဝင် လူပေါင်း ၅၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု သတင်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံရသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ရေးအခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် လက်နက်တိုက်များကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု အစ္စရေးဘက်က စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ တင်းမာမှုများနှင့် ဆက်ရှိနေခဲ့ရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ပွဲအသစ် တစ်ကျော့ပြန် စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Israel sends more troops to southern Lebanon to expand ground offensive |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israel-sends-more-troops-to-southern-lebanon-to-expand-ground-offensive/3895935 |access-date=2026-04-18 |website=Anadolu |language=tr}}</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့က ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ အဓိကကျောထောက်နောက်ခံဖြစ်သော [[အီရန်နိုင်ငံ]] အပေါ် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] ကို လုပ်ကြံခဲ့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဒုံးကျည်များဖြင့် ပြန်လည်ပစ်ခတ်ခဲ့ရာမှ ၂၀၂၆ လက်ဘနွန်စစ်ပွဲ စတင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အစ္စရေးကလည်း မြို့တော် [[ဘေရွတ်မြို့]] အပါအဝင် လက်ဘနွန်တစ်ဝန်းလုံးကို လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးတပ်မတော်သည် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသို့ မြေပြင်စစ်ဆင်ရေးများ စတင်ခဲ့ပြီး တပ်မ (၅) ခုအထိ အသုံးပြု၍ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဒရုန်းများနှင့် ဒုံးကျည်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် ပစ်ခတ်ခဲ့ပြီး၊ အစ္စရေးကလည်း လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်း၊ ဘေရွတ်နှင့် ဘီကာတောင်ကြား တို့ကို ရာနှင့်ချီသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းကို အခြားဒေသများနှင့် အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်စေရန် လီတာနီမြစ်ပေါ်ရှိ အဓိကတံတားများကိုလည်း အစ္စရေးက ဗုံးကြဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ ဘင့်တ်ဂျဘေးလ်မြို့ သည် မြေပြင်တိုက်ပွဲများ အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်ပွားရာ ဗဟိုချက်မ ဖြစ်လာခဲ့သည်။မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက လက်ဘနွန်နယ်စပ်ရှိ အခြေချနေထိုင်မှုများကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် လီတာနီမြစ်အထိ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းဒေသများကို သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |last=Christou |first=William |date=2026-03-18 |title=Israel faces stiff Hezbollah resistance as it attempts to push deeper into Lebanon |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/fighting-intensifies-israel-hezbollah-southern-lebanon |access-date=2026-04-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> လက်ဘနွန်အစိုးရသည် နိုင်ငံတော်ကို အန္တရာယ်ဖြစ်စေပြီး အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ပျက်စီးစေသည့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို လူသိရှင်ကြား ပြစ်တင်ရှုတ်ချခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ပိတ်ပင်ရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ လက်နက်များကို အစိုးရထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ လွှဲပြောင်းရန်နှင့် ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တိုက်ခိုက်ခြင်းများကို ရပ်တန့်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း လက်ဘနွန်အစိုးရသည် အစ္စရေး၏ နယ်မြေသိမ်းယူမှု အစီအစဉ်နှင့် အရပ်သားများအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများကိုလည်း ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Durie |first=Yashraj Sharma,Zaid Sabah,Lyndal Rowlands,Mariamne Everett,Urooba Jamal,Federica Marsi,Alex Milan |title=Iran war updates: Pakistani army chief in Tehran in bid to restart US talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/15/iran-war-live-trump-hints-at-second-round-of-talks-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ဧပြီလအတွင်းတွင် အီရန် နှင့် အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့အကြား ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ပြီး ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့ကလည်း ၎င်းတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟု]] က အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသည် လက်ဘနွန်နှင့် မသက်ဆိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ရာ ယင်းမှာ အီရန်နှင့် ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးသူ ပါကစ္စတန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှာဘတ် ရှရစ်ဖ် တို့၏ ပြောကြားချက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခဲ့သည်။ အပစ်ရပ်စဲရေး ကြေညာပြီး နာရီပိုင်းအကြာမှာပင် အစ္စရေးသည် စစ်ပွဲအတွင်း အကြီးမားဆုံးသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် လူပေါင်း ၃၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=လက်ဘနွန်နှင့် အစ္စရေးကြား ဆယ်ရက်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် စတင်အသက်ဝင် |url=https://news-eleven.com/article/311301 |access-date=2026-04-18 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့၌ အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] က အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်တို့အကြား ၁၀ ရက်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ လက်ဘနွန်နှင့်အစ္စရေးတို့ ဝါရှင်တန်တွင် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးပွဲ ပြုလုပ်မည် |url=https://news-eleven.com/article/311272 |access-date=2026-04-18 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> == တိုက်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားခြင်း == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် တိုက်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ နှစ်ဖက်စလုံးက တစ်ဖက်မှ အရင်စတင် ရန်စခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု အပြန်အလှန် စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။အစ္စရေးဘက်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ မတ်လ ၂ ရက်နေ့ အစောပိုင်းတွင် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က အစ္စရေးမြောက်ပိုင်းရှိ စစ်တပ်စခန်းများကို ဒုံးကျည်အမြောက်အမြားဖြင့် စတင်ပစ်ခတ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ဟစ်ဇ်ဘိုလာဘက်ကမူ အစ္စရေးသည် လက်ဘနွန်နယ်စပ်ကို ကျူးကျော်ရန် ပြင်ဆင်နေပြီး ၎င်းတို့၏ နယ်မြေထဲ ကင်းထောက်ဒရုန်းများဖြင့် လာရောက် နှောင့်ယှက်ခဲ့သည့်အပြင် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ ကျေးရွာများကိုလည်း အစ္စရေးက အရင်ပစ်ခတ်ခဲ့သည့်အတွက် ပြန်လည်တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire ‘does not include Lebanon’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> === '''မတ်လ ၃ ရက်နေ့ အခြေအနေနှင့် ပဋိပက္ခ ကျယ်ပြန့်လာခြင်း''' === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် အစ္စရေးတပ်မတော်သည် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသာမက မြို့တော် [[ဘေရွတ်မြို့]] ကိုပါ ပစ်မှတ်ထား၍ ပြင်းထန်သော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[မာကို ရူဘီအို]] ကလည်း အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် တိုက်ခိုက်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ကြောင်း သတိပေးပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-03 |title=ဘေရွတ်နဲ့ တဟီရန်ကို အစ္စရေး ထပ်မံတိုက်ခိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cdr2ev3rxx7o |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း [[အီရန်နိုင်ငံ]] သည် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများရှိ ပစ်မှတ်များကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အီရန်အစိုးရ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ]] ရှိ အမေရိကန် လေတပ်စခန်းကို ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကြောင်းနှင့် [[ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ]] ရှိ အမေရိကန်သံရုံးကိုလည်း ဒရုန်းများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။ ဤဖြစ်ရပ်များကြောင့် စစ်ပွဲသည် လက်ဘနွန်နှင့် အစ္စရေးနယ်နိမိတ်ကို ကျော်လွန်ကာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်ကျယ်ပြန့်မည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အစ္စရေးက လက်ဘနွန်နိုင်ငံတွင်းသို့ မြေပြင်မှ စစ်ဆင်ရေးဝင်ရောက် |url=https://burmese.dvb.no/post/748793 |access-date=2026-04-18 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> === ဧပြီလအတွင်း ဖြစ်ရပ်များနှင့် ကြားခံဇုန် အငြင်းပွားမှု === ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက ဟစ်ဇ်ဘိုလာနှင့် ဖြစ်ပွားနေသော စစ်ပွဲပြီးဆုံးသွားသည့်တိုင်အောင် အစ္စရေး၏ လုံခြုံရေးအတွက် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ နယ်မြေအတော်များများကို ဆက်လက်ထိန်းချုပ်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုဒေသတွင် "ကြားခံဇုန်" တစ်ခု တည်ဆောက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ယင်းအစီအစဉ်အပေါ် လက်ဘနွန်အစိုးရက ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းမှာ လက်ဘနွန်နယ်မြေများကို သိမ်းယူရန် ကြိုးပမ်းသည့် ကျူးကျော်မှုအသစ်သာဖြစ်ကြောင်း တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] တို့ကလည်း အစ္စရေး၏ အစီအစဉ်သည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတစ်ခု၏ နယ်မြေတည်တံ့မှုကို ကျူးကျော်စော်ကားရာရောက်သည်ဟု ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း အစ္စရေးဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများ လုံခြုံစေရန်အတွက် ယင်းကြားခံဇုန်မှာ မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်ဟု ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-01 |title=လက်ဘနွန်ထဲမှာ ကြားခံဇုန် ထားဖို့ အစ္စရေး စီစဉ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx2dj1eg28vo |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ရပ်များ == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော စစ်ပွဲကြောင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကြီးတစ်ခု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာ တိုက်ခိုက်ရေးသမားများနှင့် အရပ်သားပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး ဒဏ်ရာရရှိသူ အရေအတွက်မှာလည်း ထောင်နှင့်ချီ၍ ရှိခဲ့သည်။တိုက်ပွဲများကြောင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း (လူပေါင်း ၁.၂ သန်းကျော်) သည် နေရပ်စွန့်ခွာ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ အထူးသဖြင့် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့ရွာများမှ ဒေသခံများသည် ဘေးကင်းရာ ဘေရွတ်မြို့နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရပြီး အစားအစာ၊ ဆေးဝါးနှင့် ခိုလှုံရာနေရာ အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။ နိုင်ငံတကာ အကူအညီပေးရေးအဖွဲ့များက ယင်းအခြေအနေကို ဆိုးရွားသော လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ဘေးအန္တရာယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Chehayeb |first=Kareem |last2=Harb |first2=Malak |date=2026-03-14 |title=War has already displaced nearly a million Lebanese. Aid groups warn of a humanitarian crisis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2026-03-14/humanitarian-crisis-feared-as-war-displaces-nearly-million-lebanese |access-date=2026-04-18 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:အစ္စရေးနိုင်ငံ၏ စစ်ရေး]] [[ကဏ္ဍ:လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] drwv9p2zn625qksffgsuekp9vctc47h 0 284494 1038222 1032711 2026-06-14T06:55:05Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038222 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] | image = | caption = တကောင်းမြို့၏ ဗျူဟာမြောက် တည်နေရာပြ မြေပုံပုံကြမ်း။ | date = ၁၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၄၊ – ၁၂ မတ် ၂၀၂၆ | place = [[တကောင်းမြို့]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | coordinates = {{coord|23.4900|N|96.0100|E|display=inline,title}} | status = ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၂ ရက်တွင် တော်လှန်ရေးတပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၆ မတ်လ ၁၂ ရက်တွင် စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်ထိန်းချုပ်သည်။ | combatant1 = [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]] [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]] / [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးတိုင်းတာဝန်ခံရုံး * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] အထူးလှုပ်ရှားတပ်ရင်း (၃) * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] အမှတ် (၅၁၁) တပ်ရင်း * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးခရိုင် တပ်ရင်း (၄) * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးတိုင်း ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့ * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] သပိတ်ကျင်းမြို့နယ် ပကဖ | combatant2 = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ (SAC)]] * [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] တတက-၁၃ * [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] စခတ-၂ * [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|20px]] ရဲတပ်ဖွဲ့ * [[ဖိုင်:Seal of MOHA.png|20px]] အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန | commander1 = အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ ကွပ်ကဲရေးမှူးများ | commander2 = * ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (တတက-၁၃) * ဗိုလ်မှူး မိုးသွင် (တတက-၁၃) * ဗိုလ်မှူး မိုးဝင်း (စခတ-၂) * ရဲအုပ် အောင်ကိုဝင်း * ဇော်လင်းနိုင် (ဒု-မြို့နယ်မှူး) | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = ၂ ဦး သေဆုံး (NUG ထုတ်ပြန်ချက်) | casualties2 = * ၆၄ ဦး သေဆုံး * ၂၀ ဦး အရှင်ဖမ်းမိ * လက်နက် ၈၃ လက်၊ ကျည် ၁၄,၀၀၀+၊ ဗုံးသီး ၁၃၀± (NUG ထုတ်ပြန်ချက်အရ) | notes = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း]] NUG မှ နောက်ဆုံးအကြာဆုံး (၁၉ လခန့်) ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် လက်ကျန်မြို့ဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]ကာလအတွင်း [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]၊ [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG)၊ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက စတင်ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် မြို့အား အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-09 |title=တကောင်းမြို့အနီးထိ စစ်တပ်ရောက်လာ၊ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73217/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> တကောင်းမြို့သည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း]] တို့ကို ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့် မန္တလေး-ဗန်းမော် လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် စစ်ရေးအရ ဗျူဟာမြောက် အချက်အခြာကျသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများက မြို့ကို ၁၉ လနီးပါးခန့် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက "နယ်မြေရှင်းလင်းရေး" စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မြို့အား အလုံးစုံ ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ တကောင်းမြို့သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်း NUG က နောက်ဆုံးအကြာဆုံး ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် လက်ကျန်မြို့ပြဒေသတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တကောင်းမြို့မှ တော်လှန်ရေးတပ်များ ဆုတ်ပေးရနိုင် |url=https://burmese.dvb.no/post/749770 |access-date=2026-04-18 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း == တကောင်းမြို့သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အစောဆုံး မြို့ပြနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြပြီး "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု စတင်ရာအရပ်" ဟုလည်း တင်စားကြသည်။ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်း (မြစ်လက်ဝဲဘက်ကမ်း)၊ [[မန္တလေးမြို့]]၏ အထက်ဘက် (၁၂၇) မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် စစ်ရေးအရ အချက်အခြာကျသော မန္တလေး-ဗန်းမော် လမ်းမကြီးပေါ်ရှိ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် ကချင်ပြည်နယ် (ဗန်းမော်လမ်း)၊ အနောက်ဘက်တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး (ဧရာဝတီမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းရှိ ထီးချိုင့်မြို့)၊ အရှေ့ဘက်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (မိုးကုတ်နှင့် မဘိမ်းမြို့) ၊တောင်ဘက်တွင် မန္တလေးမြို့ (သပိတ်ကျင်းလမ်း) တို့နှင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။<ref>{{Cite web |last=နေမင်းနီ |date=2026-02-19 |title=တကောင်းနှင့်သပိတ်ကျင်း နယ်စပ်မှ ကျေးရွာကို စစ်တပ် စတင်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72773/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-08-13 |title=တကောင်းမြို့ကို NUG တပ်များ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56261/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] အပိုင်း (၂) နှင့်အပြိုင် နိုင်ငံအလယ်ပိုင်းထိုးစစ်ကို အရှိန်မြှင့်ခဲ့သော အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ရှမ်း-မန်း စစ်ဆင်ရေးအမည်ရ စစ်ဆင်ရေးဖြင့် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။တကောင်းမြို့သည် ယင်းစစ်ဆင်ရေး၏ ပထမဆုံး သိမ်းပိုက်နိုင်သည့်[[စဉ့်ကူးမြို့]]ပြီးနောက် ဒုတိယမြောက် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် မြို့ဖြစ်သည်။ တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုများသည် မြို့ကို တိုက်ရိုက်မထိုးစစ်ဆင်မီ မတ်လကတည်းက တကောင်းမြို့နှင့် လက်ပံကုန်းကျေးရွာတို့တွင် အထိုင်ချတပ်စွဲထားသော စစ်ကောင်စီတပ် များကို စတင်တိုက်ခိုက်ခြင်းအပြင်၊ ဇူလိုင်လတွင်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တွင်းငယ်နယ်မြေရဲစခန်းနှင့် အင်းနက်ရွာရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်သိမ်းပိုက်သည့် ဗျူဟာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-07-15 |title=ရှမ်း-မန်း စစ်ဆင်ရေးကြောင့် မန္တလေးမှာ စစ်ကောင်စီ လုံခြုံရေးတိုးမြှင့် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c80xr0w42gjo |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထိုမတိုင်ခင်က တကောင်းမြို့၏ မြောက်ဘက် မိုင် ၂၀ ကျော်အကွာ ထီးချိုင့်မြို့၏ တစ်ဖက်ကမ်း ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်း မောင်းကုန်းရွာအနီးတွင် တည်ရှိသည့် တကောင်းနီကယ်စီမံကိန်းသည် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း စီမံကိန်း၌ တပ်စွဲထားသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၀ ခန့်သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လကုန်တွင် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများထံ လက်နက်ချခဲ့ကြပြီး စီမံကိန်းအနာဂတ်နှင့် ပတ်သက်၍ NUG နှင့် တရုတ်အစိုးရတို့အကြား ဆွေးနွေးမှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။အဆိုပါစီမံကိန်းကို ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ တရုတ်နိုင်ငံပိုင် China Nonferrous Metal Mining and Construction နှင့် မြန်မာအစိုးရ၏ အမှတ် (၃) သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်းတို့က ထုတ်လုပ်မှုအပေါ် အကျိုးခွဲဝေခံစားသည့်စနစ်ဖြင့် နှစ် ၂၀ စာချုပ်ချုပ်ဆို လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-02 |title=တရုတ်ပိုင် တကောင်းနီကယ်စက်ရုံကို PDF သိမ်းပိုက်၊ NUG နှင့် တရုတ် စက်ရုံအနာဂတ်အတွက် ဆွေးနွေးနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/55791/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်း == တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၊ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၊ မန္တလေးတိုင်းတာဝန်ခံရုံး၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲမှုဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် စတင်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါထိုးစစ်တွင် အထူးလှုပ်ရှားတပ်ရင်း-၃၊ အမှတ် (၅၁၁) တပ်ရင်း၊ မန္တလေးခရိုင် တပ်ရင်း-၄၊ မန္တလေးတိုင်း ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့နှင့် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ် ပကဖ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပြီး ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက် ညနေပိုင်းတွင် မြို့ကို အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၏ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်အရ နှစ်ရက်တာ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၆၄ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀ ဦးကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကာ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဘက်မှ ရဲဘော်နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-08-13 |title=တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ စစ်ကောင်စီတပ် ၆၄ ဦး သေ၊ ၂ဝ အရှင်ဖမ်းမိ၊ လက်နက်မျိုးစုံ ၈၃ လက် သိမ်းဆည်းရရှိ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/08/13/95905/ |access-date=2026-04-18 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> တိုက်ပွဲအပြီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ထံမှ လက်နက်မျိုးစုံ ၈၃ လက်၊ ကျည်မျိုးစုံ ၁၄,၀၀၀ ကျော်နှင့် ဗုံးသီးမျိုးစုံ ၁၃၀ ခန့်ကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ပုံကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=MPM |date=2024-08-17 |title=တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၆၄ ဦး သေဆုံးပြီး အရှင် ၂၀ ဦး ဖမ်းမိခဲ့ » Myanmar Peace Monitor |url=https://mmpeacemonitor.org/my/mmr-news/%E1%80%90%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Peace Monitor |language=my-MM}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် နောက်ပိုင်း မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်တွင် တကောင်းမြို့သည် မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ အခြေခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည့် နေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင် NUG/PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက မြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် (၁၉) လကြာ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မန္တလေးတိုင်းအတွင်း PDF တပ်ဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် ပထမဆုံးနှင့် အကြာဆုံး ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် မြို့ပြဒေသတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-08-13 |title=တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီ တပ်သား ၆၄ ဦးသေသုံးပြီး ၂၀ ဦး အရှင်ဖမ်းမိကာ သေနတ်မျိုးစုံ ၈၃ လက် သိမ်းဆည်းရရှိ |url=https://yktnews.com/2024/08/178787/ |access-date=2026-04-18 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == တန်ပြန်ထိုးစစ်နှင့် မြို့ကို လက်လွှတ်ရခြင်း == တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအနေဖြင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ တကောင်းမြို့နှင့် ဝန်းကျင်ဒေသများကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လမှစ၍ ၁၉ လနီးပါးခန့် ယာယီစိုးမိုးထားခဲ့သည်။စစ်တပ်က ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် မန္တလေး-မတ္တရာ-စဉ့်ကူး-သပိတ်ကျင်း ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းနှင့် မန္တလေး-သပိတ်ကျင်း-မိုးကုတ် လမ်းကြောင်းများကို ဆက်လက် ပြန်လည်ထိန်းချုပ် ခဲ့သည်။ထို့နောက် တကောင်းမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့မှစ၍ နယ်မြေရှင်းလင်းရေးခေါင်းစဉ်ဖြင့် စစ်ကြောင်းများခွဲကာ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲဝင် အရာရှိ၊ စစ်သည်များအား ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်ငွေများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ဂုဏ်ပြုနေ့လယ်စာဖြင့် တည်ခင်းဧည့်ခံ |url=https://news-eleven.com/article/310499 |access-date=2026-04-18 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> စစ်တပ်စစ်ကြောင်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်နေ့တွင် [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]] အတွင်းရှိ ရေချမ်းစဉ်ကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့တွင် [[ရှားတောရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ရှားတောကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇ ရက်နေ့တွင် [[ဗနွဲရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဗနွဲ့ကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈ ရက်နေ့တွင် [[ဒေါင်းပုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဒေါင်းပုန်းကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ရွှေကျွန်းပင်ကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[ပေါက်တပင်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ပေါက်တပင်ကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက်နေ့တွင် သီးကုန်းကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ ရက်နေ့တွင် [[ဝါးရုံကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဝါးရုံးကုန်းကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ရွှေစကာကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[မြင်သာရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|မြင်သာကျေးရွာ]]နှင့် [[ကြာညှပ်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ကြာညှပ်ကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်နေ့တွင် [[ကိုးပင်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ကိုးပင်ကျေးရွာ]]နှင့် [[ပုတီးဖြူရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ပုတီးဖြူကျေးရွာ]]၊ မတ် ၂ ရက်နေ့တွင် [[မင်းကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|မင်းကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၄ ရက်နေ့တွင် [[ဆယ်ဇင်းကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဆယ်ဇင်းကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၅ ရက်နေ့တွင် [[လက်ပံကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|လက်ပန်ကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၇ ရက်နေ့တွင် [[ရေယာဉ်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ရေယာဉ်ကျေးရွာ]]၊ မတ် ၈ ရက်နေ့တွင် ဝဲကြီးကျေးရွာနှင့် ပေါ်တော်မူကျေးရွာ၊ မတ် ၉ ရက်နေ့တွင် မန်ကျည်းကုန်းကျေးရွာနှင့် [[ဆင်ညှပ်ကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဆင်ညှပ်ကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၁၀ ရက်နေ့တွင် တကောင်းလမ်းဆုံနှင့် [[ညောင်လေးပင်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ညောင်လေးပင်ကျေးရွာ]]၊ မတ် ၁၂ ရက်နေ့ တွင် [[တကောင်းမြို့|တကောင်းမြို့တွင်း]] သို့ ဝင်ရောက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ဤဖြစ်စဉ်သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ အကြာဆုံး ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် မြို့ပြဒေသတစ်ခုကို စစ်ကောင်စီဘက်က ပြန်လည်ရရှိသွားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-13 |title=တကောင်းမြို့ကို ပြန်ရပြီလို့ စစ်တပ် ကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/czj1z1mjlm2o |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 7sbizjf2pe5sbzzaibjhtjo8czm8fky 0 284499 1038109 1037924 2026-06-14T06:33:22Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကျစ်လစ် +ကျစ်လျစ်) 1038109 wikitext text/x-wiki '''မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (linear operator)''' ဟူသော ဝေါဟာရကို သင်္ချာပညာရပ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (linear mapping) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူညီသည်။ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုဆိုသည်မှာ ဘုံ ဖီးလ်ဒ် (common field) တစ်ခုအပေါ် အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces) ကြားရှိ ဖွဲ့စည်းပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှု (structure-preserving mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကိန်းစစ် (real numbers) သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး (complex numbers) ဖီးလ်ဒ် (field) များအပေါ် အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပြီး ၎င်းတို့တွင် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) တပ်ဆင်ထားသောအခါ ၎င်းတို့ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ ဟု ပိုမိုသုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်းများ (locally convex spaces)၊[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] ရပ်ဝန်းများ (normed spaces) နှင့် ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) တို့တွင် ဤဝေါဟာရကို အသုံးပြုကြသည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ရပ်ဝန်းများ (finite-dimensional spaces) တွင် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများသည် အမြဲတမ်း အကန့်အသတ်ရှိသော်လည်း (bounded)၊ အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော ရပ်ဝန်းများ (infinite-dimensional spaces) တွင်မူ အကန့်အသတ်မရှိသော (unbounded) မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ ပါဝင်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == === မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ကိန်းစစ် သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် <math>x, y \in X</math> နှင့် <math>\lambda \in \mathbb{R}</math> (သို့မဟုတ် <math>\lambda \in \mathbb{C}</math>) အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော ပုံဖော်မှု <math>T</math> ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဟု ခေါ်သည်။ #<math>T</math> သည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) ဖြစ်သည်။ <math>T (\lambda x) = \lambda T(x)</math> #<math>T</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ (additive) ဖြစ်သည်။ <math>T (x + y) = T(x) + T(y)</math> === ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် <math>x, y \in X</math> နှင့် <math>\lambda \in \mathbb{C}</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော အော်ပရေတာ <math>T</math> ကို ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (conjugate-linear operator) ဟု ခေါ်သည်။ #<math>T</math> သည် ကွန်ဂျူဂိတ်-တစ်ပြေးညီ (conjugate-homogeneous) ဖြစ်သည်။<math>T (\lambda x) = \overline{\lambda}T(x)</math> #<math>T</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ (additive) ဖြစ်သည်။ <math>T (x + y) = T(x) + T(y)</math> == ဥပမာများ == === မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ === *<math>A</math> သည် ကိန်းစစ် <math>n \times m</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>A\colon x \mapsto Ax</math> သည် <math>\mathbb{R}^m</math> မှ <math>\mathbb{R}^n</math> သို့သွားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း နှစ်ခုကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ စုစည်းထားသော [[အစု]] (set) သည် ပေါင်းခြင်း (addition) <math>(S+T)(x) := S(x) + T(x)</math> နှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) <math>(\lambda S)(x) := \lambda S(x)</math> တို့ကို သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ *ဖန်ရှင်တစ်ခုအား ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) သို့ ပို့ဆောင်ပေးသော <math>f \mapsto D f = f'</math> ဟူသည့် ဆင်းသက်ချက် အော်ပရေတာ (derivative operator) <math>D\colon C^1 \to C</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ *<math>a < b</math> တို့သည် ကိန်းစစ်နှစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အင်တီဂရိတ်လုပ်၍ရသော ဖန်ရှင် (integrable function) တစ်ခုအား ကိန်းစစ်တစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော အော်ပရေတာ <math>\textstyle f \mapsto \int_a^b f(x) \mathrm{d}x</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာဖြစ်သည်။ *ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ် (linear functional) မဆိုသည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ === *<math>(H, \langle \cdot,\cdot\rangle_H)</math> သည် ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (complex Hilbert space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>H'</math> သည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (dual space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဖရေးရှေး-ရီးဇ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု သီအိုရမ် (Fréchet-Riesz representation theorem) အရ မည်သည့် <math>f\in H'</math> အတွက်မဆိုနှင့် မည်သည့် <math>x\in H</math> တွင်မဆို <math>f(x)=\langle x,y_f\rangle_H</math> ဖြစ်စေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) <math>y_f\in H</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပုံဖော်မှု <math>H'\rightarrow H, f\mapsto y_f</math> သည် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ကိန်းထွေး အတွင်းမြှောက်လဒ် (complex inner product) <math>\langle \cdot,\cdot\rangle</math> သည် ဒုတိယ ကိန်းရှင် (variable) နေရာတွင် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အရေးပါမှု နှင့် အသုံးချမှုများ == မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ၏ အရေးပါမှုမှာ ၎င်းတို့သည် အခြေခံရပ်ဝန်း၏ မျဉ်းဖြောင့် တည်ဆောက်ပုံ (linear structure) ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများအကြားရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (homomorphisms) ဖြစ်ကြသည်။ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို အောက်ပါနယ်ပယ်များတွင် အသုံးချသည်။ *အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) တွင် ကိုဩဒိနိတ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (coordinate transformation) များဖြစ်သည့် အချိုးညီရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်း (reflection) ၊ လှည့်ခြင်း (rotation) ၊ အရွယ်ပြောင်းခြင်း (stretching) နှင့် အတိုင်းအတာလေးခုရှိသော အာကာသအချိန် (four-dimensional spacetime) တွင် လိုရန့်ဇ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (Lorentz transformation) တို့ကို ကိန်းအုံများ (matrices) ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုသည်။ *ကွမ်တမ် မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) တွင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သော အရာများ (observables) ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း၊ ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ရှိ ဟာမီတန်-အော်ပရေတာ (Hamiltonian operator) <math>H</math> ဖြင့် ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ စနစ်တစ်ခု၏ ရွေ့လျားပြောင်းလဲမှု (dynamics) ကို ဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။ *ဒစ်ဖရန်ရှယ် နှင့် အင်တီဂရယ် ညီမျှခြင်းများ (differential and integral equations) အတွက် အဖြေရှာခြင်း သီအိုရီများ (solution theories) တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ (ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်း (Sobolev space) နှင့် ဖြန့်ဝေမှု သီအိုရီ (distribution theory)) == အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ === <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် စံနှုန်း ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (normed vector spaces) ဖြစ်ကြပြီး <math>A\colon V\to W</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> ၏ ''အော်ပရေတာ စံနှုန်း (operator norm)'' ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math> \|A\| := \inf\{ M \geq 0, \; \|Ax \|_W \leq M \|x\|_V \text{ for all } x \in V\} </math> ယင်းကိန်းသေ (constant) အတွက် အောက်ပါ ညီမျှခြင်းများ မှန်ကန်သည်။ :<math> \|A\| = \sup_{x \in V, \; x \neq 0} \frac{\|Ax\|_W}{\|x\|_V}= \sup_{\|x\|_V \leq 1} \|Ax\|_W = \sup_{\|x\|_V = 1} \|Ax\|_W </math> အဆိုပါ အော်ပရေတာ စံနှုန်းသည် အဆုံးရှိပါက (finite) ထိုအော်ပရေတာကို အကန့်အသတ်ရှိသော အော်ပရေတာ (bounded operator) ဟု ခေါ်သည်။ အကယ်၍ အဆုံးမရှိပါက အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာ (unbounded operator) ဟု ခေါ်သည်။ စံနှုန်း ရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ စံနှုန်း ရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော အကန့်အသတ်ရှိသည့် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများအားလုံး၏ အစုကို <math>\mathfrak{L}(V,W)</math> ဟု ခေါ်သည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာ စံနှုန်းဖြင့်ပင်လျှင် ၎င်းအစုကိုယ်တိုင်သည် စံနှုန်း ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အကယ်၍ <math>W</math> သည် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း (complete space) ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်း (Banach space) တစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။<ref>[[Dirk Werner (Mathematiker)|Dirk Werner]]: ''Funktionalanalysis.'' 7., korrigierte und erweiterte Auflage. Springer, 2011. ISBN 978-3-642-21016-7. Satz II.1.4.</ref> အကယ်၍ <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် ထပ်တူညီသည် (identical) ဆိုပါက ၎င်းကို <math>\mathfrak{L}(V)</math> ဟု အတိုချုံး၍ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>T</math> သည် <math>V</math> မှ <math>W</math> သို့သွားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ အောက်ဖော်ပြပါ အချက်များသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီကြသည်။ (equivalent) #<math>T</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathfrak{L}(V,W)</math> တွင် ပါဝင်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>V</math> ပေါ်တွင် ညီညာစွာ အဆက်မပြတ် (uniformly continuous) ဖြစ်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>V</math> ၏ အမှတ်တိုင်းတွင် အဆက်မပြတ် (continuous) ဖြစ်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>V</math> ၏ အမှတ်တစ်ခုခုတွင် အဆက်မပြတ် ဖြစ်သည်။ #<math>T</math> သည် <math>0 \in V</math> တွင် အဆက်မပြတ် ဖြစ်သည်။ === အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဥပမာများ === *<math>I_V \in \mathfrak{L}(V)</math> နှင့် <math>\|I_V\| = 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>I_V</math> သည် <math>V</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူရ အော်ပရေတာ (identity operator) သည် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ *<math>P \in \mathfrak{L}(H)</math> နှင့် <math>\|P\| = 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>P\ne0</math> သည် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (Hilbert space) <math>H</math> ပေါ်ရှိ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်း (orthogonal projection) နှင့် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ *<math>(n_k) \in \mathfrak{L}(l_p)</math> နှင့် <math>\textstyle \|(n_k)\| = \max_k |n_k|</math> ဖြစ်ပြီး ဤတွင် ကိန်းစဉ် (sequence) <math>(n_k)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိကာ ၎င်းကို <math>1 \leq p \leq \infty</math> ရှိသော ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (sequence space) <math>l_p</math> ပေါ်ရှိ ဒိုင်ယာဂွန်နယ် အော်ပရေတာ (diagonal operator) တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူသည်။ *နေရာရွှေ့ အော်ပရေတာ (shift operator) <math>S \in \mathfrak{L}(l_p)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိပြီး <math>\|S\| = 1</math> ဖြစ်ကာ <math>S ((x_1, x_2, x_3, \dotsc)) := (0, x_1, x_2, x_3, \dotsc)</math> ဟု <math>1 \leq p \leq \infty</math> ရှိသော ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း <math>l_p</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည်။ *<math>K</math> သည် ကျစ်လျစ်သော အစု (compact set) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathfrak{C}(K)</math> သည် <math>K</math> ပေါ်ရှိ စူပရီမမ် စံနှုန်း (supremum norm) တပ်ဆင်ထားသော အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ၏ ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်း (Banach space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>f \in \mathfrak{C}(K)</math> ဖြစ်ပြီး မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ <math>T_f \colon \mathfrak{C}(K) \rightarrow \mathfrak{C}(K)</math> ကို မည်သည့် <math>k \in K</math> အတွက်မဆို <math>T_f (g) (k) := (fg) (k)</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>T_f \in \mathfrak{L} ( \mathfrak{C}(K) )</math> ဖြစ်ပြီး <math>\|T_f\| = \|f\|_{\infty}</math> ဖြစ်သည်။ *<math>\lbrack X, \mathfrak{B}, \mu \rbrack</math> သည် အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်း (measure space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>1 \leq p \leq \infty</math> အတွက် <math>L_p = L_p(X, \mathfrak{B}, \mu)</math> သည် <math>L^p</math>-စံနှုန်း (<math>L^p</math>-norm) တပ်ဆင်ထားသည့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>p</math>-ထပ်ကိန်း တင်၍ အင်တီဂရိတ်လုပ်၍ရသော အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များ (measurable functions) ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (equivalence classes) ပါဝင်သော <math>L_p</math>-ရပ်ဝန်း (<math>L^p</math>-space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>f \in L_{\infty}</math> ဖြစ်ပြီး မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ <math>T_f \colon L_p \to L_p</math> ကို မည်သည့် <math>x \in X</math> အတွက်မဆို <math>T_f (g) (x) := (fg) (x)</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>T_f \in \mathfrak{L} (L_p)</math> ဖြစ်ပြီး <math>\|T_f\| = \|f\|_{\infty}</math> ဖြစ်သည်။ == အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ == အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို လေ့လာရာတွင် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ဒိုမိန်း (domain) သည် လေ့လာနေသော ရပ်ဝန်း၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) တစ်ခုမျှသာဖြစ်သော အော်ပရေတာများကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများအကြောင်း ပြောဆိုရာတွင် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းဖြစ်သော ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း (pre-Hilbert space) ကိုလည်း အရင်းအမြစ်အဖြစ် လက်ခံစဉ်းစားသည်။ ပိုမိုတိကျစွာ ဆိုရသော် ၎င်းတို့ကို ''သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော (densely defined)'' အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပုံဖော်မှု (partial mapping) တစ်ခုအနေဖြင့် သတ်မှတ်ယူဆသည်။ အော်ပရေတာတစ်ခု၏ ဒိုမိန်းသည် မူလရပ်ဝန်း၏ သိပ်သည်းသော အစုပိုင်း (dense subset) တစ်ခုဖြစ်နေပါက ထိုအော်ပရေတာကို ''သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသည်'' ဟု ခေါ်သည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ် အော်ပရေတာများ (differential operators) နှင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး ရောင်စဉ် (eigenvalue spectrum) အပြင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာများ (observable algebras) ကို လေ့လာမှုများကြောင့် အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများကို စိတ်ဝင်စားလာခဲ့သည်။ အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများထဲတွင် အပိတ် အော်ပရေတာများ (closed operators) သည် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>V \times W</math> ၏ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) တွင် ၎င်းတို့၏ ဂရပ် (graph) <math>\Gamma (A) := \{ (\phi , A \phi) : \phi \in D \}</math> သည် အပိတ်စု (closed set) ဖြစ်နေသော အော်ပရေတာ <math>A \colon V \rightarrow W</math> များပင်ဖြစ်သည်။ အပိတ် အော်ပရေတာများအတွက် ဥပမာအားဖြင့် ရောင်စဉ် (spectrum) ကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် ဗွန်နျူမန်း (John von Neumann) က စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |author=J. v. Neumann |title=Über einen Satz von Herrn M. H. Stone |journal=The Annals of Mathematics |volume=33 |issue=3 |date=1932-07 |doi=10.2307/1968535 |jstor=1968535 |pages=567}}</ref><ref>{{cite journal |author=J. v. Neumann |title=Allgemeine Eigenwerttheorie Hermitescher Funktionaloperatoren |journal=Mathematische Annalen |volume=102 |issue=1 |date=1930-12 |issn=0025-5831 |doi=10.1007/BF01782338 |pages=49–131 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01782338 |access-date=2022-11-10}}</ref> ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင်<ref>{{cite journal |author=M. H. Stone |title=Linear Transformations in Hilbert Space: III. Operational Methods and Group Theory |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=16 |issue=2 |date=1930-02 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.16.2.172 |pages=172–175 |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.16.2.172 |access-date=2022-11-10}}</ref> ဗွန်နျူမန်းနှင့် သီးခြားလွတ်လပ်စွာပင် မာရှယ် ဟာဗေး စတုန်း (Marshall Harvey Stone) သည်လည်း အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |author=Dirk Werner |title=Funktionalanalysis |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |date=2018 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-662-55406-7 |doi=10.1007/978-3-662-55407-4 |pages=413ff. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-55407-4 |access-date=2022-11-10}}</ref> === ဥပမာ === အပိုင်းအခြား (interval) <math>[a, b]</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ၏ ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်း (Banach space) <math>C[a, b]</math> ပေါ်တွင် ဒစ်ဖရန်ရှယ် အော်ပရေတာ (differential operator) <math> A f := f',</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ဒိုမိန်း (domain) <math>\mathcal{D}(A)</math> အဖြစ် တစ်ကြိမ် အဆက်မပြတ် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ (continuously differentiable functions) ပါဝင်သည့် <math>\mathcal{D}(A):=C^{1}[a, b]</math> ကို ရွေးချယ်ပါက <math>A</math> သည် အကန့်အသတ်မရှိသော အပိတ် အော်ပရေတာတစ်ခု (closed operator) ဖြစ်သည်။ === အသုံးချမှုများ === *ဒစ်ဖရန်ရှယ် နှင့် မြှောက်ခြင်း အော်ပရေတာများ (multiplication operators) သည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများ ဖြစ်ကြသည်။ *ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ရှိ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများ (observables) အား ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို လိုအပ်သည်။ အကြောင်းမှာ အဆိုပါ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အော်ပရေတာများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အော်ပရေတာ ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ စုဆုံခြင်း သဘောတရားများ နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီများ == အခြေခံ ဗက်တာရပ်ဝန်းသည် အတိုင်းအတာ (dimension) <math>n</math> ရှိသော အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသည့် ရပ်ဝန်း (finite-dimensional space) ဖြစ်ပါက <math>L(V)</math> သည် အတိုင်းအတာ <math>n^2</math> ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောအခြေအနေတွင် စံနှုန်းများ (norms) အားလုံးသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီကြသည် (equivalent)။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် တူညီသော စုဆုံခြင်း သဘောတရား (convergence concept) နှင့် တူညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) ကို ပေးသည်။ သို့ရာတွင် အနန္တအတိုင်းအတာ (infinite-dimensional) တွင်မူ ထပ်တူမညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီ အမျိုးမျိုး ရှိနေသည်။ <math>E</math> နှင့် <math>F</math> တို့သည် ဘာနက်ခ် ရပ်ဝန်းများဖြစ်ကြပြီး <math>(T_i)_{i \in I}</math> သည် <math>L(E,F)</math> အတွင်းရှိ ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခု သို့မဟုတ် ကွန်ရက် (net) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ === စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ === အောက်ပါအခြေအနေ မှန်ကန်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် (if and only if) <math>T_i</math> သည် စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (norm topology) တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံသည် (converges) ဟု သတ်မှတ်သည်။ :<math>\lim_{i} \|T - T_i\| = 0</math> စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ အဖွင့်စက်လုံးများ (open balls) ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော (generated) တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ === အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ === အကယ်၍ ၎င်းသည် အမှတ်အလိုက် စုဆုံသည် (converges pointwise) ဆိုလျှင်နှင့်မှသာလျှင် <math>T_i</math> သည် ''အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (strong operator topology)'' တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ :<math>\lim_i T_i x = Tx \quad \forall x \in E</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i \| T_i x - Tx \| = \lim_i \|(T_i - T)x\| = 0 \quad \forall x \in E</math> ယင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီမှာ အောက်ဖော်ပြပါ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ အစုဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော မူလ တိုပေါ်လော်ဂျီ (initial topology) ဖြစ်သည်။ :<math>\left\{ \begin{aligned} L(E,F) &\to F \\ T &\mapsto Tx \end{aligned} \ \Bigg| \ x \in E \right\}</math> ၎င်းသည် အဆိုပါ ပုံဖော်မှုများအားလုံးကို အဆက်မပြတ် ဖြစ်စေမည့် အသေးဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသည့် <math>L(E,F)</math> သည် ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်း (locally convex space) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဆိုရသော် အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ <math>E</math> မှ <math>F</math> သို့သွားသော ဖန်ရှင်များအားလုံး၏ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (product topology) ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများပေါ်တွင် ကန့်သတ်ယူဆောင်ထားခြင်း သာဖြစ်သည်။ === အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ === အောက်ပါအခြေအနေ မှန်ကန်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် <math>T_i</math> သည် ''အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (weak operator topology)'' တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ :<math>\lim_i \varphi(T_i x) = \varphi(Tx) \quad \forall x \in E,\, \varphi \in F^*</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i |\varphi(T_i x - Tx)| = 0 \quad \forall x \in E,\, \varphi \in F^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F^*</math> သည် <math>F</math> ၏ အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (continuous dual space) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ယင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီမှာ အောက်ဖော်ပြပါ မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်များ (linear functionals) အစုဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော မူလ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ :<math>\left\{ \begin{aligned} L(E,F) &\to \mathbb{C} \\ T &\mapsto \varphi(Tx) \end{aligned} \ \Bigg| \ x \in E,\, \varphi \in F^* \right\}</math> ၎င်းသည် အဆိုပါ ဖန်ရှင်နယ်များအားလုံးကို အဆက်မပြတ် ဖြစ်စေမည့် အသေးဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသည့် <math>L(E,F)</math> သည်လည်း ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်း တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ === သင်ရိုးညွှန်းတမ်း စာအုပ်များ === * {{cite book |author=Hans Wilhelm Alt |title=Linear Functional Analysis |publisher=Springer London |location=London |year=2016 |language=en |series=Universitext |isbn=978-1-4471-7279-6 |doi=10.1007/978-1-4471-7280-2}} * {{cite book |author=Karl-Heinz Goldhorn, Hans-Peter Heinz, Margarita Kraus |title=Moderne mathematische Methoden der Physik – Band 1 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |year=2009 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-540-88543-6 |doi=10.1007/978-3-540-88544-3}} * {{cite book |author=Karl-Heinz Goldhorn, Hans-Peter Heinz, Margarita Kraus |title=Moderne mathematische Methoden der Physik – Band 2 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |year=2010 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-642-05184-5 |doi=10.1007/978-3-642-05185-2}} === မိုနိုဂရပ်များ === * {{cite book |author=[[Konrad Schmüdgen]] |title=Unbounded Self-adjoint Operators on Hilbert Space |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |year=2012 |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=265 |isbn=978-94-007-4752-4 |doi=10.1007/978-94-007-4753-1}} * {{cite book |author=[[Albrecht Pietsch]] |title=History of Banach Spaces and Linear Operators |publisher=Birkhäuser Boston |location=Boston, MA |year=2007 |isbn=978-0-8176-4367-6 |doi=10.1007/978-0-8176-4596-0}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 1 – General theory |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60848-6 |url=https://archive.org/details/linearoperators0007dunf}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 2 – Spectral Theory, Self Adjoint Operators in Hilbert Space |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60847-9 |url=https://archive.org/details/linearoperators20000dunf}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 3 – Spectral Operators |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60846-2 |url=https://archive.org/details/linearoperators0000dunf_g4s9}} * {{cite book |author=[[Naum Iljitsch Achijeser|N.I. Achieser]], I.M. Glasmann |title=Theorie der linearen Operatoren im Hilbert-Raum |edition=6th |publisher=Akademie-Verlag |location=Berlin |year=1975}} * {{cite book |author=[[Gilbert Helmberg (Mathematiker)|Gilbert Helmberg]] |title=Introduction to Spectral Theory in Hilbert Space |editor=[[Hans Lauwerier|H. A. Lauwerier]], [[Warner T. Koiter|W. T. Koiter]] |publisher=North-Holland Publishing Company |location=London |year=1969 |language=en |series=Applied Mathematics and Mechanics |volume=6 |url=https://www.elsevier.com/books/introduction-to-spectral-theory-in-hilbert-space/lauwerier/978-0-7204-2356-3}} == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category: ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] 8z1ejw84f0vyxwl7vfifi1mruf7lwob 3 284794 1038052 1027482 2026-06-14T00:13:56Z Neriah 91445 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MetalBreaksAndBends]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MBAB]] သို့ Neriahက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/MetalBreaksAndBends|MetalBreaksAndBends]]" ကို "[[Special:CentralAuth/MBAB|MBAB]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1027482 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် MetalBreaksAndBends ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၀၀၊ ၂၄ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC) 7ftup47plrh96lakt5rdlz0ph7u4if4 0 285126 1038205 1033540 2026-06-14T06:51:53Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ) 1038205 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ယိုးငူကျေးရွာဈေးတန်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု | location = [[ယိုးငူရွာ]]၊ [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]၊ [[စစ်တွေခရိုင်]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | date = ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ | partof = [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]] နှင့် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] | coordinates = {{coord|20.301667|93.076389|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat=20.301667 | long=93.076389 | label=ယိုးငူရွာ | caption=| width=250}} | map_caption = ယိုးငူကျေးရွာ တည်နေရာ | fatalities = ၂၀ ဦး | injuries = ၁၄ ဦး | perpetrators = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော် (လေ)]] | notes = {{Bulleted list |ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိသည့် ယိုးငူကျေးရွာဈေးတန်းကို တပ်မတော်(လေ)က ဂျက်တိုက်လေယာဉ်တစ်စီးဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ |ဤဖြစ်စဉ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် [[မြောက်ဦးဆေးရုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မြောက်ဦးဆေးရုံ တိုက်ခိုက်ခံရမှု]]နောက်ပိုင်း ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အရပ်သားထိခိုက်သေဆုံးမှု အများဆုံးဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ |သေဆုံးသူများထဲတွင် အသက် ၆ နှစ်မှ ၁၀ နှစ်အတွင်း ကလေးငယ်များစွာ ပါဝင်ခဲ့သည်။ }} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} '''ယိုးငူကျေးရွာဈေးတန်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]]၊ [[ယိုးငူရွာ|ယိုးငူကျေးရွာ]]ရှိ ဈေးတန်းကို [[တပ်မတော် (လေ)]]က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကလေးငယ်များအပါအဝင် အရပ်သားပြည်သူ ၂၀ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၄ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-02-26 |title=မျက်မြင်သက်သေတွေပြောပြတဲ့ ယိုးငူကျေးရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးမှု |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72964/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်က ယိုးငူရွာဈေးတန်းကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲခံမှု သေဆုံးသူ ၁၇ ဦးရှိတယ်လို့ AA ပြော - ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cm21kkyny81t |access-date=2026-05-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/02/24/83011|title= ကလေးငယ်များအပါ သေဆုံးသူ ၁၇ ဦးရှိလာသည့် ပုဏ္ဏားကျွန်း ၊ ယိုးငူရွာ ဗုံးကြဲခံရမှု (ဆက်သွယ်မေးမြန်းချက်) |work=Mizzima Burmese|access-date=၂ မေ ၂၀၂၆|date=၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၄ ရက်၊ နေ့လယ် ၂ နာရီကျော် တွင် တပ်မတော်(လေ) ၏ ဂျက်တိုက်လေယာဉ်တစ်စီးသည် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိသည့် ယိုးငူကျေးရွာဈေးတန်းသို့ ပြင်းအားကြီးဗုံး နှစ်လုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဈေးအတွင်း ဈေးရောင်းဈေးဝယ်လုပ်နေသူများနှင့် စစ်ဘေးရှောင်များရှိနေသဖြင့် ထိခိုက်သေဆုံးမှု များပြားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုအတွင်း ဈေးဆိုင်တန်းနှင့် နေအိမ် ၁၇ လုံးလည်း မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-02-25 |title=ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့ ဈေးတန်းဗုံးကြဲမှုတွင် သေဆုံးသူ ၁၇ ဦးအထိ တိုးလာ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72899/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-02-25 |title=၁၈ဦးသေဆုံးခဲ့တဲ့ ယိုးငူရွာဈေးတန်း ဗုံးကြဲခံရမှု မြေပြင်အခြေအနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72936/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ == တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်ပွားသည့်နေရာတွင်ပင် အရပ်သား ၁၇ ဦး ပွဲချင်းပြီး သေဆုံးခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရရှိသူများထဲမှ ဆေးကုသမှုခံယူနေစဉ်အတွင်း အသက် ၇ နှစ်အရွယ် မိန်းကလေးငယ်တစ်ဦး၊ အသက် ၄၇ နှစ်အရွယ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးနှင့် အသက် ၈၀ အရွယ် အမျိုးသားတစ်ဦးတို့ ထပ်မံသေဆုံးခဲ့သဖြင့် စုစုပေါင်း သေဆုံးသူ ၂၀ ဦးအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ သေဆုံးသူများထဲတွင် အသက်မပြည့်သေးသည့် ကလေးသူငယ် ၅ ဦးထက်မနည်း ပါဝင်ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-25 |title=ပုဏ္ဏားကျွန်း ယိုးငူရွာဈေး ဗုံးကြဲခံရပြီး အရပ်သား ၁၇ ဦးသေဆုံး၊ ၁၄ ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/25/myanmar-burma-armed-conflict-airstrikes-civilians-rakhine/ |access-date=2026-05-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ယိုးငူရွာဗုံးကြဲခံရမှု ဒဏ်ရာရသူများကို ရခိုင်လူမှုရေးအဖွဲ့သုံးခုပေါင်းပြီး ကျပ်သိန်း ၁ဝဝ ကျော် ထောက်ပံ့ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/69a69dd8a86a84e6ba35ebfd |access-date=2026-05-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://burmese.dvb.no/post/748193|title=ပုဏ္ဏားကျွန်း၊ ယိုးငူရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု သေဆုံးသူ ၂၀ အထိရှိလာ|work=DVB|access-date=၂ မေ ၂၀၂၆|date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) က အဆိုပါဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် အရပ်သားများကို ပစ်မှတ်ထားသည့် စစ်ရာဇဝတ်မှုဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ပုဏ္ဏားကျွန်း ယိုးငူရွာဗုံးကြဲခံရမှု သေဆုံးသူအရပ်သား ၂ဝ ဦးအထိရှိလာ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/699ece56a86a84e6ba056df1 |access-date=2026-05-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == သေဆုံးသူစာရင်း == အာရက္ခတပ်တော် (AA) သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက် ညပိုင်းတွင် ၎င်းနေ့ မွန်းလွဲ ၂ နာရီ ၇ မိနစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အခင်းဖြစ်ပွားရာ၌ ၁၇ ဦး သေဆုံးပြီး ၁၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း အောက်ပါစာရင်းကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2026-02-25 |title=ယိုးငူရွာဈေးကိုဗုံးကြဲခံရမှု​ တစ်ဦးထပ်မံ​သေဆုံးပြီး ​သေဆုံးသူ ၁၈ ဦးရှိလာ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/02/26/149572/ |access-date=2026-05-02 |website=LuduNwayOo |language=my-MM }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |+ '''ယိုးငူကျေးရွာဈေး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု ထိခိုက်သေဆုံးသူများစာရင်း (၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆)''' |- style="background:#efefef; text-align:center;" ! စဉ် !! အမည် !! အသက် !! ကျား/မ !! အဘအမည် !! မူလနေရပ် !! မှတ်ချက် |- | ၁ || ဒေါ်မသိန်းခင် || ၅၆ နှစ် || မ || ဦးကျော်ဇံဝေ || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၂ || ဒေါ်ဆန်းဆန်းဝင်း || ၃၉ နှစ် || မ || ဦးထွန်းဦးကျော် || ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့ || သေဆုံး |- | ၃ || ဦးဦးမြတင် || ၅၃ နှစ် || ကျား || ဦးမောင်သိန်းကျော် || ကံ့ကော်ကျွန်း (စစ်တွေ) || သေဆုံး |- | ၄ || ဒေါ်လှသာနု || ၅၆ နှစ် || မ || ဦးမောင်သိန်းတင် || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၅ || မောင်ပြည်ငြိမ်းစိုး || ၁၃ နှစ် || ကျား || ဦးမောင်သန်းညွှန့် || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၆ || ဦးမောင်ဝင်းကျိုင် || ၅၃ နှစ် || ကျား || ဦးခွက်ပေါက်ကေ || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၇ || ဒေါ်အေးစံလှ || ၅၁ နှစ် || မ || ဦးအောင်စံသာ || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၈ || ဒေါ်ယဉ်ယဉ်မူ || ၄၀ နှစ် || မ || ဦးမောင်သာနု || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၉ || ဒေါ်ဇင်မာအေး || ၃၆ နှစ် || မ || ဦးသာအေး || ပေါက်တောမြို့ || သေဆုံး |- | ၁၀ || ဦးစောတင်လှ || ၄၀ နှစ် || ကျား || ဦးစိန်အောင်ချေ || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၁၁ || မစောသဇင်မျိုး || ၁၄ နှစ် || မ || ဦးအောင်အောင် || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၁၂ || မမျိုးသက်နွယ် || ၆ နှစ် || မ || ဦးထွန်းမောင်ဝင်း || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၁၃ || ဒေါ်မပုစိန် || ၇၀ နှစ် || မ || ဦးမောင်ငယ် || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၁၄ || ဒေါ်မချေ || ၃၁ နှစ် || မ || ဦးကျော်အေးမောင် || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၁၅ || ဒေါ်စောမြယဉ် || ၅၃ နှစ် || မ || ဦးဖိုးအောင် || စံပြရပ်ကွက် (ပုဏ္ဏားကျွန်း) || သေဆုံး |- | ၁၆ || မအိမြတ်ဝေ || ၁၅ နှစ် || မ || ဦးဝေထွန်းယေ || ယိုးငူကျေးရွာ || သေဆုံး |- | ၁၇ || မောင်ခိုင်ကျော်ဌေး || ၂၇ နှစ် || ကျား || ဦးမောင်လုံးချေ || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၁၈ || ဒေါ်နုနု || ၄၇ နှစ် || မ || ဦးကျော်မြအောင် || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၁၉ || ဦးမောင်ဝင်းထွန်း || ၅၀ နှစ် || ကျား || ဦးမဲအောင် || အမြင့်ကျွန်းကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၀ || ဦးရွှီးသာအောင် || ၅၆ နှစ် || ကျား || ဦးသာဒိုးအောင် || ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၁ || ဦးမောင်မောင်မြင့် || ၅၈ နှစ် || ကျား || ဦးမောင်ရွှေလုံး || ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၂ || မခိုင်စန္ဒာလင်း || ၄ နှစ် || မ || ဦးအောင်နိုင်လင်း || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၃ || မမြတ်စန္ဒာစိုး || ၆ နှစ် || မ || ဦးမောင်ဌေးဝင်း || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၄ || မသွယ်သွယ်ဖြိုး || ၇ နှစ် || မ || ဦးအောင်သက်ဦး || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၅ || ဒေါ်ခိုင်စိုးဝေ || ၃၇ နှစ် || မ || ဦးမောင်ကြီးလှ || ကျောက်တော်မြို့ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၆ || ဒေါ်သောင်းမြစိန် || ၆၀ နှစ် || မ || ဦးအောင်ထွန်းဖြူ || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၇ || ဒေါ်မအေးသိန်း || ၃၆ နှစ် || မ || - || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၈ || ဒေါ်မချေကြီး || ၃၉ နှစ် || မ || - || ကျောက်ဆိပ်ကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၂၉ || ဒေါ်အေးသိန်းမြ || ၃၆ နှစ် || မ || - || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၃၀ || ဦးကျော်ဇင်ဝေ || ၈၀ နှစ် || ကျား || - || ယိုးငူကျေးရွာ || ဒဏ်ရာရ |- | ၃၁ || ဒေါ်မရွှေသန်း || ၄၃ နှစ် || မ || ဦးမောင်ထွန်းသာ || တောဖျားကန်ချောင်း || ဒဏ်ရာရ |- | colspan="7" style="text-align:left; font-size: 90%;" | '''မှတ်ချက်:''' အာရက္ခတပ်တော် (AA) ၏ ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ ညပိုင်း ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၎င်းနေ့ မွန်းလွဲ ၂ နာရီ ၇ မိနစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အခင်းဖြစ်ပွားရာ၌ ၁၇ ဦး သေဆုံးပြီး ၁၄ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ |} == အကိုးအကားများ == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] 58prrp17i7vmj9fnvv4sa6nek7wfexj 0 285130 1038204 1033541 2026-06-14T06:51:43Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038204 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု | location = [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]]နှင့် [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] နယ်စပ်၊ ချောင်းတူကျေးရွာ အနောက်ဘက် | date = ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ | partof = ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ | coordinates = {{coord|20.3541|93.0232|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat=20.3541 | long=93.0232 | label=ချောင်းတူရွာ | caption=| width=250}} | map_caption = ချောင်းတူရွာ တည်နေရာ ([[ကျောက်တော်မြို့နယ်|ကျောက်တော်]]-[[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်|ပုဏ္ဏားကျွန်း]]အစပ်) | fatalities = ၂၁ ဦး | injuries = ၃၀ ဦး | perpetrators = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော် (လေ)]] | notes = {{Bulleted list |[[အာရက္ခတပ်တော်]]၏ စစ်သုံ့ပန်းထိန်းသိမ်းရေးစခန်းအား [[တပ်မတော် (လေ)]] မှ တိုက်လေယာဉ်နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးလေးလုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ |သေဆုံးသူများတွင် လသားအရွယ်ကလေးငယ် အပါအဝင် ၁၅ နှစ်အောက် ကလေး ၄ ဦးနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီး ၂ ဦး ပါဝင်သည်။ |တိုက်ခိုက်ခံရသည့်နေရာမှာ အလံဖြူထောင်လက်နက်ချခဲ့သည့် ခမရ (၅၃၉) နှင့် အမတ (၃၇၇) တို့မှ မိသားစုဝင်များအား ထားရှိသည့် ဆေးကုသဆောင်နှင့် အိပ်ဆောင်များဖြစ်သည်။ |၂၀၂၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အာရက္ခတပ်တော်မှ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားသည့် နယ်မြေများအတွင်းရှိ စစ်သုံ့ပန်းစခန်းများ ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်ခံရသည့် ဖြစ်စဉ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။အလားတူဖြစ်စဉ်များမှာ - [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒလက်ချောင်း ဖြစ်စဉ်]](၂၀၂၆ မတ် ၈)၊ [[မြောက်ဦး ရမ်းချောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရမ်းချောင်းဖြစ်စဉ်]](၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီ ၁၈)၊ [[ရှင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရှင်ရွာဖြစ်စဉ်]] (၂၀၂၄ စက်တင်ဘာ ၈)၊ [[မောင်တော နခခ (၂) အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|နခခ(၂)ဖြစ်စဉ်]] (၂၀၂၄ စက်တင်ဘာ ၉) တို့ဖြစ်သည်။ }} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]]ရှိ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ၏ အကျဉ်းစခန်းတစ်ခုကို [[တပ်မတော် (လေ)]] က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အာရက္ခတပ်တော်က ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားသည့် စစ်သုံ့ပန်းများနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင် ၂၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃၀ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-01-22 |title=ကျောက်တော်မှာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရလို့ လူ ၂၁ ယောက်သေဆုံးကာ ၃၀ လောက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/01/22/%e1%80%80%e1%80%bb%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8/ |access-date=2026-05-02 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့ ညတွင် ကျောက်တော်မြို့နယ်နှင့် [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] နယ်စပ်၊ ချောင်းတူကျေးရွာ အနောက်ဘက်ရှိ [[အာရက္ခတပ်တော်]]၏ အကျဉ်းစခန်းကို တိုက်လေယာဉ် နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးလေးလုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ပထမအကြိမ် တိုက်ခိုက်မှုကို ည ၇ နာရီ ၂၄ မိနစ်တွင် လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအကြိမ် တိုက်ခိုက်မှုကို ည ၇ နာရီ ၂၈ မိနစ်တွင် လည်းကောင်း ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စစ်လေယာဉ်များက ကြဲချသော ဗုံးများသည် အကျဉ်းစခန်းရှိ ဆေးကုသဆောင်၊ နားနေဆောင်နှင့် အိပ်ဆောင်တို့တွင် တည့်တည့်ကျရောက် ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-01-22 |title=ကျောက်တော် AA အကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရမှု လသားကလေးနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်အပါ၂၁ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/71414/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=AA အကျဉ်းစခန်းဗုံးကြဲခံရမှု စစ်သုံ့ပန်းနှင့် စစ်သုံ့ပန်းမိသားစုဝင် ၂၁ ဦးသေဆုံးပြီး ၃၀ ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/6970de70a77c5e25b5828c55 |access-date=2026-05-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == သေဆုံးသူများနှင့် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရမှု == လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စုစုပေါင်း ၂၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃၀ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ သေဆုံးသူများတွင် အမျိုးသား ၁၂ ဦး၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင် နှစ်ဦး အပါအဝင် အမျိုးသမီး ငါးဦးနှင့် လသားအရွယ် ကလေးတစ်ဦး အပါအဝင် ၁၅ နှစ်အောက် ကလေး လေးဦးတို့ ပါဝင်သည်။ဒဏ်ရာရရှိသူ ၃၀ ဦးတွင် အမျိုးသား ၁၄ ဦး၊ အမျိုးသမီး ကိုးဦးနှင့် ကလေး ခုနစ်ဦးတို့ ပါဝင်သည်။ ဒဏ်ရာရရှိသည့် ကလေးများအနက် ငါးနှစ်အောက် ကလေး လေးဦးနှင့် ၁၅ နှစ်အောက် ကလေး သုံးဦးတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=ချောင်းတူရွာ စစ်သုံ့ပန်းစခန်းကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှု ၂၁ ယောက် သေဆုံး |url=https://www.youtube.com/shorts/g0v7METlEHY |access-date=2026-05-02 |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကျောက်တော်က အကျဉ်းစခန်းကို စစ်ကောင်စီ ဗုံးကြဲမှု စစ်သုံ့ပန်းနှင့် မိသားစုဝင် ၂၁ ဦး သေဆုံး၊ ၃၀ ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-112956 |access-date=2026-05-02 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> == နောက်ခံအခြေအနေ == ဗုံးကြဲခံရသည့်နေရာသည် ကျောက်တော်အခြေစိုက် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၅၃၉) နှင့် အမှတ် (၃၇၇) အမြောက်တပ်ရင်းတို့မှ အလံဖြူထောင် လက်နက်ချခဲ့သည့် စစ်သည်များနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင်များအား ထားရှိသည့်နေရာဖြစ်သည်။ အာရက္ခတပ်တော်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ သေဆုံးသူများမှာ မကြာမီ ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်ထားသည့် စစ်သုံ့ပန်းများနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ရန်ကုန်-စစ်တွေ ကားလမ်းမဘေး၊ ကန်စောက်တောင်ခြေရင်းတွင် အခြေစိုက်ထားသည့် ခြေမြန်တပ်ရင်း (၅၃၉) သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် အရာရှိ၊ စစ်သားနှင့် မိသားစုဝင်များ အပါအဝင် တပ်ရင်းတစ်ခုလုံး အာရက္ခတပ်တော်ထံ လက်နက်ချခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Watch |first=Dawei |date=2024-01-17 |title=ရခိုင် ကျောက်တော် ခမရ ၅၃၉ တပ်ရင်း AA ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.daweiwatch.com/17/01/2024/69589/ |access-date=2026-05-02 |website=Dawei Watch |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=မိုးဦး |first=ရောင်နီ, ခင်ငြိမ်းချမ်း |date=2024-02-07 |title=မြို့တော်စစ်တွေသို့ ချဉ်းကပ်လာသော AA က ၅ မြို့ထက်မနည်း ထိန်းချုပ်ထား |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48964/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ရပ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့ ည ၉ နာရီခန့်တွင် တပ်မတော်(လေ) က အဆိုပါ ချောင်းတူကျေးရွာအနီးရှိ စစ်သုံ့ပန်းနှင့် မိသားစုဝင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည့် အကျဉ်းထောင်ကို ဒုတိယအကြိမ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ စစ်ရေးသတင်းရင်းမြစ်များ၏ အဆိုအရ ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ဗုံး ၄ ကြိမ် လာရောက်ကြဲချခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ထိခိုက်ပျက်စီးမှု အခြေအနေ အာရက္ခတပ်တော် ဘက်မှ မထုတ်ပြန်ခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်တော်တွင် စစ်သုံ့ပန်းထားသည့် အကျဉ်းထောင်ကို စစ်တပ်က ဒုတိယအကြိမ် ဗုံးကြဲ |url=https://burmese.dvb.no/post/746742 |access-date=2026-05-02 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု]] * [[မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] noq0kuto0qb3gobi9cs9welok46ohum 0 285207 1038174 1035146 2026-06-14T06:46:10Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်, -ဥ် +ဉ်) 1038174 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ကျောက်နီမော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု | location = [[ကျောက်နီမော်ရွာ|ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ]]၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]] | date = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | time = နေ့လယ် ၁:၂၀ | partof = [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]] နှင့် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] | coordinates = {{coord|18.9192|93.9355|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 18.9192 | long = 93.9355 | width = 250 | label = ကျောက်နီမော် | position = right | caption = }} | map_caption = ရမ်းဗြဲမြို့နယ်အတွင်း ကျောက်နီမော် တည်နေရာ | fatalities = ၂၆ ဦး (သက်ကြီးရွယ်အိုနှင့် ကလေးငယ်များ ပါဝင်)နာမည်အတိအကျနှင့်ထုတ်ပြန်ချက် | injuries = ၂၇ ဦးထက်မနည်း | perpetrators = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော် (လေ)]] | notes = {{Bulleted list |ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ၏ ရပ်ကွက် (၃) ခုလုံးရှိ နေအိမ် (၃၉၈) လုံး မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ပြီး သက်ကြီးရွယ်အိုနှင့် ကလေးငယ်အများအပြား မီးထဲပါကာ သေဆုံးခဲ့ရသည်။ |အလောင်းရှာမတွေ့ဘဲ ပျောက်ဆုံးနေသူများရှိသဖြင့် မီဒီယာများသည်သေဆုံးသူအရေအတွက်ကို မြေပြင်အခြေအနေအရ ထိုပမာဏထက် ပိုမိုများပြားမည်ဟု ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ |တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ လူနေရပ်ကွက်များကို ပစ်မှတ်ထားကာ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ကျူးလွန်ခဲ့သည့် စစ်ရာဇဝတ်မှုဖြစ်သည်။ }} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ကျောက်နီမော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၁ နာရီ ၂၀ မိနစ်တွင် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်နီမော်ရွာ|ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]]၏ လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှု နှင့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိသည့် ကျောက်နီမော်ကျေးရွာရှိ လူနေရပ်ကွက်များကို [[တပ်မတော် (လေ)]] က ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကျေးရွာ၏ တောင်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းရပ်ကွက်များရှိ နေအိမ် ၃၉၈ လုံးအထိ မီးလောင်ပြာကျခဲ့ရပြီး ဤဖြစ်စဉ်သည် ရခိုင်ပြည်နယ် အတွင်း တပ်မတော်(လေ)၏ လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများအတွင်း အဆိုးရွားဆုံး ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နေအိမ်များအတွင်းမှ မထွက်နိုင်ခဲ့ကြသည့် သက်ကြီးရွယ်အိုများနှင့် ကလေးငယ်များ အပါအဝင် အရပ်သား ၄၀ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။။<ref>{{Cite web |date=2025-01-09 |title=ကျောက်နီမော်ကို စစ်ကောင်စီ ဗုံးကြဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx272z07ynno |access-date=2026-05-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-01-09 |title=လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရတဲ့ ရမ်းဗြဲ၊ကျောက်နီမော်ရွာ ဘာဆက်ဖြစ်နေလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c8rjr8e500po |access-date=2026-05-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကျောက်နီမော် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် ဒဏ်ရာရသူများ ဆေးဝါးအကူအညီလိုအပ်နေ |url=https://burmese.dvb.no/post/685704 |access-date=2026-05-03 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2025-01-10 |title=ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ ဗုံးကြဲခံရမှုကို စိုးရိမ်ထိတ်လန့်မိကြောင်း UNOCHA ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/ramree-airstrike-worried-unocha-01102025142710.html |access-date=2026-05-03 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ တည်ရှိရာ ရမ်းဗြဲကျွန်းသည် တရုတ်-မြန်မာ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ပိုက်လိုင်းများ စတင်ရာ အချက်အချာကျသည့် နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျောက်ဖြူခရိုင်အတွင်းရှိ အဆိုပါကျွန်း၏ မြောက်ဘက်တွင် ရေနက်ဆိပ်ကမ်း အပါအဝင် စီမံကိန်းကြီးများရှိသည့် ကျောက်ဖြူမြို့ တည်ရှိပြီး တောင်ဘက်တွင် ရမ်းဗြဲမြို့ တည်ရှိသည်။ အာရက္ခတပ်တော် (AA) သည် ရမ်းဗြဲမြို့နယ်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့ကတည်းက သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2025-01-10 |title=ကျောက်နီမော်မှာ သေဆုံး ဒဏ်ရာရသူတိုးနေ |url=https://burmese.voanews.com/a/rakhine-kyauknimaw-village-airstrike-killed-40-more-/7932214.html |access-date=2026-05-03 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> == တုံ့ပြန်ချက်များ == ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကုလသမဂ္ဂ လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းရေးရုံး (UNOCHA) က ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ချက်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အရပ်သားသေဆုံးမှု သတင်းများကြောင့် လူသားချင်းစာနာမှု အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် အလွန်အမင်း စိုးရိမ်ထိတ်လန့်မိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ပဋိပက္ခတွင် ပါဝင်သူများအနေဖြင့် နိုင်ငံတကာလူသားချင်းစာနာမှုဥပဒေကို လိုက်နာရန်၊ အရပ်သားများနှင့် ၎င်းတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကာအကွယ်ပေးရန်နှင့် အကူအညီများကို အတားအဆီးမဲ့ ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ရေး အာမခံရန် ကုလသမဂ္ဂက တောင်းဆိုထားသည်။ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ကလည်း ဇန်နဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး အဆိုပါတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း ကလေးငယ်များနှင့် အမျိုးသမီးများအပါအဝင် လူ ၄၀ ကျော် သေဆုံးကာ ၅၀ ကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2025-01-09 |title=ရမ်းဗြဲကျွန်းကို လေတပ် ဗုံးကြဲ၊ သေဆုံးသူ ၄၀ ကျော်ရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/60265/ |access-date=2026-05-03 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Statement by the Resident and Humanitarian Coordinator a.i. for Myanmar {{!}} မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကုလသမဂ္ဂ |url=https://myanmar.un.org/en/287165-statement-resident-and-humanitarian-coordinator-ai-myanmar,%20https://myanmar.un.org/en/287165-statement-resident-and-humanitarian-coordinator-ai-myanmar |access-date=2026-05-03 |website=myanmar.un.org |language=my }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> အာရက္ခတပ်တော်ကလည်း စစ်တပ်သည် စစ်ရာဇဝတ်မှုများကို ပြောင်ပြောင်တင်းတင်း ကျူးလွန်လျက်ရှိကြောင်း တုံ့ပြန်ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကျောက်နီမော်ရွာ ဇာတိဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်မြို့တွင် စစ်ဘေးရှောင်နေထိုင်နေသည့် အသက် ၂၂ နှစ်အရွယ် မစုသက်သက်အောင်သည် ၎င်း၏ ဇာတိရွာ ဗုံးကြဲခံရမှုအပေါ် လူမှုကွန်ရက်တွင် ဝမ်းနည်းကြောင်း ရေးသားခြင်းနှင့် သတင်းများ မျှဝေခြင်းတို့ကြောင့် ဇန်နဝါရီလအတွင်း၌ပင် စစ်တပ်၏ ဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး အင်းစိန်ထောင်သို့ ပို့ဆောင်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2025-02-13 |title=ကျောက်နီမော်ရွာ ဗုံးကြဲခံရမှုအပေါ် ဝမ်းနည်းကြောင်းရေးသားသူ ဖမ်းဆီးခံထားရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/suthetthetaung-arrested-02132025051349.html |access-date=2026-05-03 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုစာရင်း == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့ ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် ဆုံးရှုံးသွားသော အပြစ်မဲ့ပြည်သူများ၏ နေအိမ်များစာရင်း |- ! rowspan="2" | စဉ် !! rowspan="2" | နေရပ်လိပ်စာ !! rowspan="2" | အိမ်ထောင်စု !! colspan="3" | လူဦးရေ !! rowspan="2" | နေအိမ် !! rowspan="2" | မှတ်ချက် |- ! ကျား !! မ !! စုစုပေါင်း |- | ၁ || ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ၊ အလယ်ပိုင်းရပ်ကွက် || ၅၁၅ || ၄၁၇ || ၄၈၁ || ၈၉၈ || ၁၇၁ || |- | ၂ || ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ၊ တောင်ပိုင်းရပ်ကွက် || ၂၃၈ || ၄၆၇ || ၅၂၆ || ၉၉၃ || ၁၉၄ || |- | ၃ || ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ၊ မြောက်ပိုင်းရပ်ကွက် || ၅၁ || ၈၀ || ၉၁ || ၁၇၁ || ၃၃ || |- ! colspan="2" | စုစုပေါင်း !! ၈၀၄ !! ၉၆၄ !! ၁,၀၉၈ !! ၂,၀၆၂ !! ၃၉၈ !! |} == သေဆုံးသူများစာရင်း == ဖြစ်စဉ်ဖြစ်ပြီး ၁ရက်ကျော်အကြာ တွင် အာရက္ခတပ်တော် သည် ပြုစုကောက်ခံထားသည့် ကနဦး သေဆုံးသူစာရင်းကို အမည်နှင့်တကွ ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး အလတ်စား၊ ပြင်းထန်ဒဏ်ရာရသူ (၁၂) ဦး နှင့် အသေးစား(အပေါ့စား)ဒဏ်ရာရရှိသူ (၁၅) ဦးအထက်ရှိခဲ့ကြောင်း ထည့်သွင်းပြောဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အလောင်းရှာမတွေ့ဘဲ ပျောက်ဆုံးနေသော သူများရှိနေသေးသောကြောင့် သေဆုံး ဒဏ်ရာရသူများ အရေအတွက် ထပ်မံတိုးလာနိုင်သည်ဟုလည်း အသိပေးခဲ့သည်။လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာများသည် အရပ်သားများသေဆုံးမှုအရေအတွက်ကို ၄၁ ဦး ဟု ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး၊ဒဏ်ရာရသူအရေအတွက်ကို ၅၂ ဦးဟု ကူညီဆောင်ရွက်ပေးနေသော ရမ်းဗြဲဒေသခံများ၏ပြောကားချက်ကို ကိုးကားပြီး သတင်းရေးသားခဲ့ကြသည်။ထိခိုက်သေဆုံးသူ နှင့် ဒဏ်ရာရသူအများစုသည် အစ္စလာမ်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=AA |first=ULA / |date=2025-01-20 |title=ရမ်းဗြဲမြို့နယ်၊ ကျောက်နီမော်ကျေးရွာအား အကြမ်းဖက် ဖက်ဆစ် စစ်ကောင်စီမှ လေယာဉ်ဖြင့်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် |url=https://www.arakanarmy.net/post/%E1%80%9B%E1%80%99-%E1%80%97-%E1%80%99-%E1%80%94%E1%80%9A-%E1%80%80-%E1%80%80-%E1%80%94-%E1%80%99-%E1%80%80-%E1%80%9B-%E1%80%A1-%E1%80%A1%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%96%E1%80%80-%E1%80%96%E1%80%80-%E1%80%86%E1%80%85-%E1%80%85%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%84-%E1%80%85-%E1%80%99-%E1%80%9C-%E1%80%9A-%E1%80%89-%E1%80%96-%E1%80%84-%E1%80%97-%E1%80%80-%E1%80%90-%E1%80%80-%E1%80%81-%E1%80%80-%E1%80%99 |access-date=2026-05-03 |website=ARAKAN ARMY |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2025-01-09 |title=ရမ်းဗြဲမှာ ဗုံးကြဲခံရလို့ အရပ်သား လေးဆယ်ကျော် သေဆုံး၊ ငါးဆယ်ကျော် ဒဏ်ရာရ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/ramree-air-strike-01082025230224.html |access-date=2026-05-03 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=လေဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရသော ကျောက်နီမော်ရွာသားများအား ULA/AA စားနပ်ရိက္ခာထောက်ပံ့ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/6789327520030ed69dd307bc |access-date=2026-05-03 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ ဗုံးကြဲခံရမှု လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုကူညီပေးနေတဲ့ အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် စိုးရိမ်စရာဖြစ်တယ်လို့ UNOCHA ဆို - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%AE%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC-%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%B6/ |access-date=2026-05-03 |work=New Day Myanmar |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:center;" |+ style="font-weight:bold; font-size:105%;" | ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့ ကျောက်နီမော်ကျေးရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် သေဆုံးသွားသော ပြည်သူများစာရင်း |- style="background:#efefef;" ! စဉ် !! အမည် !! အသက် !! အဘအမည် !! လူမျိုး/ဘာသာ !! အလုပ်အကိုင် !! နေရပ် !! မှတ်ချက် |- | ၁ || style="text-align:left;" | ဦးင/ပဲကြီး || ၅၀ || ဦးဂျပန် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂ || style="text-align:left;" | ဒေါ်မလှ || ၄၈ || ဦးအာဒူမိုရာ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၃ || style="text-align:left;" | မချာချာ || ၁၇ || ဦးင/ပဲကြီး || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || - || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၄ || style="text-align:left;" | မောင်မောင် || ၂ || ဦးကျော်လှ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || - || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၅ || style="text-align:left;" | ဦးထွန်းထွန်းနိုင် || ၄၅ || ဦးင/နီ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကုန်သည် || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၆ || style="text-align:left;" | မပုချေ || ၂၁ || ဦးထွန်းထွန်းနိုင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျောင်းသား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၇ || style="text-align:left;" | ဒေါ်လိန်လိန် || ၄၀ || ဦးသိန်းမောင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၈ || style="text-align:left;" | မအေးလွင်(ခ)ရိုမာ || ၁၇ || ဦးအေးလွင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျောင်းသူ || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၉ || style="text-align:left;" | ဒေါ်ပုမ || ၅၀ || ဦးအာဒူရဟိန်း || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၁၀ || style="text-align:left;" | ဒေါ်ဖတေးမ || ၆၀ || ဦးဘိုဒူ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျပန်း || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၁၁ || style="text-align:left;" | မအာဆီယာ || ၁၇ || ဦးခလေ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျောင်းသူ || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၁၂ || style="text-align:left;" | ဦးညီလေး || ၃၈ || ဦးသာထွန်းအောင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၁၃ || style="text-align:left;" | ဒေါ်အာဆာမာ || ၃၂ || ဦးချောလှ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၁၄ || style="text-align:left;" | ဒေါ်ခင်မာ || ၃၂ || ဦးသာထွန်းအောင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျပန်း || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၁၅ || style="text-align:left;" | ဦးကာလာ || ၅၈ || ဦးယိုသုန်းမီယာ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၁၆ || style="text-align:left;" | ဒေါ်ဦးတီ || ၅၀ || ဦးအာလီမီယာ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၁၇ || style="text-align:left;" | ဒေါ်သာသာ || ၃၂ || ဦးဆဲယိုကိုရီ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၁၈ || style="text-align:left;" | မောင်လှရွှေ || ၉ || ဦးအာမီ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျောင်းသား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၁၉ || style="text-align:left;" | ဦးဟမီ || ၄၀ || ဦးချစ်နီ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂၀ || style="text-align:left;" | ဒေါ်ရိုဟေးမာ || ၃၅ || ဦးလ/ဖြူ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂၁ || style="text-align:left;" | မောင်အဒူရမ || ၁၀ || ဦးဟမီ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျောင်းသား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းမရ |- | ၂၂ || style="text-align:left;" | ဦးရွှေလှ || ၄၂ || ဦးယိုသို့အာလီ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂၃ || style="text-align:left;" | ဒေါ်တင်ရွှေ || ၄၈ || ဦးကျော်ခင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ရေလုပ်သား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂၄ || style="text-align:left;" | ဦးတင်မောင် || ၇၈ || ဦးနေဇာ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကုန်သည် || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂၅ || style="text-align:left;" | မောင်ဖိုက်တူ || ၁၂ || ဦးဇော်ကိုရီယာ || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကျောင်းသား || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |- | ၂၆ || style="text-align:left;" | ဒေါ်စိန်လှ || ၄၈ || ဦးမြတင် || မူဆလင်/အစ္စလာမ် || ကုန်သည် || တောင်ပိုင်း || အလောင်းရ |} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]] 2i6cpb4wxy0tsa3a56x2y5kig146vjb 0 285212 1038233 1031702 2026-06-14T06:57:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038233 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = လက်ထုတ္တောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] | coordinates = {{Coord|21.8951|95.5398|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 21.8951 | long = 95.5398 | width = 250 | label = လက်ထုတ္တောရွာ | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တည်နေရာပြမြေပုံ }} | location = [[လက်ထုတ္တောရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|လက်ထုတ္တောရွာ]]၊ [[မြင်းမူမြို့နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | date = ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၁ ရက် | time = နံနက် ၅:၀၀ နာရီ မှ ၈:၃၀ နာရီ ခန့် | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|UTC+6:30]] | type = အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု၊ [[စစ်ရာဇဝတ်မှု]] | weapons = လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ်၊ ဒရုန်းဗုံး | fatalities = ၃၃ ဦး | injuries = ၁၇ ဦး | targets = PDF နှင့် ရွာသူရွာသားများ | perpetrators = အမှတ် (၁၃) ခြေမြန်တပ်ရင်း၊ အမှတ် (၉၀၉) စစ်မြေပြင်အင်ဂျင်နီယာတပ်ရင်း၊ အမှတ် (၉၂၉) ထောက်ပံ့ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးတပ်ရင်း နှင့် ပျူစောထီး ပူးပေါင်းအင်အားများ | notes = မန္တလေးတိုင်း [[ဆုံရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆုံရွာတိုက်ခိုက်ခံရမှု]]အပြီး တစ်ရက်ကျော်အကြာတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းစီရှိ စစ်တပ်ထောက်ခံသူများပြားရာ ဆုံရွာ (မေ ၉) နှင့် တော်လှန်ရေးအားကောင်းရာ လက်ထုတ္တောရွာ (မေ ၁၁) တို့တွင် ၂ ရက်အတွင်း လူပေါင်း ၆၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''လက်ထုတ္တောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု''' သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မြင်းမူမြို့နယ်]]၊ [[လက်ထုတ္တောရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|လက်ထုတ္တောကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော အရပ်သားများအပေါ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ [[တပ်မတော်]] က ကျေးရွာအတွင်းသို့ စီးနင်းခဲ့သည့်အတွက် အရပ်သား ၃၃ ဦးအထိ အစုလိုက်အပြုံလိုက် အသက်ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=သတင်းဆောင်းပါး |first=Cherry {{!}} Thomas Lynn in ဆောင်းပါး {{!}} |title=သွေးချောင်းစီးခဲ့သည့် လက်ထုတ္တောရွာလူသတ်ပွဲ (ဆောင်းပါး) |url=https://www.myaelattathan.org/articles/%E1%80%9E%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%85%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%B7%E1%80%BA_%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BD%E1%80%B2 |access-date=2026-05-03 |website=www.myaelattathan.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=DVB TV News |date=2024-05-12 |title=မြင်းမူမြို့နယ် လက်ထုတ္တောရွာမှာ ပစ်ခတ်မှု ပြည်သူ ၃၃ ယောက် သေဆုံး - DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=l9oaccHdDDU |access-date=2026-05-03}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-01-12 |title="နွေမပေါက်ခင် ရေပျောက်တော့မယ့် လက်ထုတ္တောရွာ" |url=https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2025/01/13/108930/ |access-date=2026-05-03 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=9 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209204338/https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2025/01/13/108930/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=ဟန်သစ် |first=မိုးဦး, အောင်နိုင် |date=2024-05-15 |title=လက်ထုတ္တောရွာလူသတ်ပွဲ စစ်တပ်ဘယ်လိုကျူးလွန်ခဲ့သလဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52409/ |access-date=2026-05-03 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=19 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250419141400/https://myanmar-now.org/mm/news/52409/ |url-status=dead }}</ref> == ဖြစ်စဉ်ဖြစ်ပွားခြင်း == {{main|ဆုံရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု}} မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံမြို့နယ်ရှိ စစ်ကောင်စီကို ထောက်ခံသူများပြားရာ [[ဆုံရွာ၊ မြင်းခြံမြို့နယ်|ဆုံရွာ]]၌ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၉ ရက်နေ့က လူ ၃၂ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ တစ်ရက်ကျော်အကြာ မေလ ၁၁ ရက် နံနက် ၅ နာရီခန့်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် စစ်ကိုင်းဘက်ခြမ်း၊ မြင်းမူမြို့နယ်ရှိ လက်ထုတ္တောကျေးရွာကို လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ်များနှင့် ဒရုန်းဗုံးများအသုံးပြု၍ စတင်စီးနင်းခဲ့သည်။မေလ ၁၁ ရက် နံနက် ၅ နာရီခန့်တွင် စီးနင်းခဲ့သည့် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် လက်ထုတ္တောကျေးရွာကို လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ်များနှင့် ဒရုန်းဗုံး ၃၀ ခန့် အသုံးပြု၍ ပိတ်ဆို့ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် စစ်အင်အား ၇၀ ခန့်ပါဝင်သော စစ်ကြောင်းသည် ကျေးရွာအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။စစ်ကြောင်းဝင်လာပြီးနောက် သေဆုံးသူဦးရေသည် စုစုပေါင်း သေဆုံးသူ ၃၃ ဦးအထိ ရှိခဲ့သည်။ သေဆုံးသူများထဲတွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]]ဝင်အချို့လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-05-12 |title=၂ ရက်အတွင်း လူ ၆၀ ကျော်သေဆုံးမှု သို့မဟုတ် မြင်းမူနဲ့ မြင်းခြံက အစုလိုက်သတ်ဖြတ်ခံရမှု |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ckkev7v911zo |access-date=2026-05-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထိုဖြစ်ရပ် မတိုင်ခင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မေလ ၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မြင်းမူမြို့နယ် လက်ထုတ္တောရွာ နှင့်တစ်မိုင်ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ဒေသခံကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ နှင့် စစ်တပ် တို့ ထိတွေ့ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် အိမ်ခြေ ၆၀၀ ဝန်းကျင်ရှိ လက်ထုတ္တောရွာ တွင် နေအိမ် ၅၀၀ ကျော် အထိ မီးလောင်ပျက်စီးသွားခဲ့ရသည်။ ထိုဖြစ်စဉ်အတွင်း အသက် ၄၀ ဝန်းကျင်ရှိ ရွာခံအမျိုးသား ကိုအောင်စိုးသည် နေအိမ်အတွင်း မီးထဲပါ၍ သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-05-07 |title=မြင်းမူမြို့နယ် လက်ထုတ္တောရွာမှာ နေအိမ်ငါးရာကျော် မီးရှို့ခံရပြီး ဒေသခံတစ်ဦး သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/500-houses-were-burned-myinmu-05072023033304.html |access-date=2026-05-03 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=သတင်းတို |first=Nan Khan in သတင်း {{!}} |title=မြင်းမူနယ်၊ လက်ထုတ္တောရွာက အိမ်ခြေ ၆၀၀ လောက်ကို မသင်္ကာလို့ဆိုပြီး စစ်တပ်ကမီးရှို့ |url=https://www.myaelattathan.org/articles/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B0%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%AC%E1%80%80_%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%B1_%E1%81%86%E1%81%80%E1%81%80_%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF_%E1%80%99%E1%80%9E%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8_%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7 |access-date=2026-05-03 |website=www.myaelattathan.org |language=en}}</ref> == စစ်ကြောင်း တပ်ဖွဲ့များ == [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) နှင့် အမှတ် ၁ စစ်ဒေသတို့၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ စစ်ကြောင်းတွင် အမှတ် (၁၃) ခြေမြန်တပ်ရင်း (ခမရ-၁၃)၊ အမှတ် (၉၀၉) စစ်မြေပြင်အင်ဂျင်နီယာတပ်ရင်း (စအရ-၉၀၉)၊အမှတ် (၉၂၉) ထောက်ပံ့ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးတပ်ရင်း (ထပရ-၉၂၉)၊စစ်မှုထမ်းဟောင်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လှုပ်ရှားတပ်ဖွဲ့နှင့် ပျူစောထီး ပူးပေါင်းအင်အားများပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-05-11 |title=မြင်းမူမြို့နယ်၊ လက်ထုတ္တောရွာတွင် စစ်တပ်က ကြံ့ဖွတ်ပါတီဝင်အချို့ အပါအဝင် ပြည်သူ ၃၁ ဦးကို အစုံလိုက် အပြုံလိုက် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ပြီး အမျိုးသမီး ၂၀ ဦးခန့်ကို ဖမ်းဆီး ခေါ်ဆောင်သွား |url=https://yktnews.com/2024/05/161940/ |access-date=2026-05-03 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) က ဤဖြစ်စဉ်သည် စစ်ရာဇဝတ်မှုနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုဖြစ်ကြောင်း မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ နေအိမ်များ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရမှုကြောင့် ကျေးရွာတစ်ခုလုံးနီးပါး ပြာကျသွားခဲ့ရကြောင်းလည်း ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-05-12 |title=လက်ထုတ္တောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု စစ်ရာဇဝတ်မှုမြောက်ကြောင်း NUG ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/myinmu-massacre-junta-warcrime-05122024085708.html |access-date=2026-05-03 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြင်းမူမြို့နယ်၊ လက်ထုတ္တောရွာတွင် ကျူးလွန်သည့် အကြမ်းဖက်စစ်အုပ်စု၏ စစ်ရာဇဝတ်မှုများ၊ လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ကျူးလွန်သည့် ရာဇဝတ်မှုများနှင့် ပတ်သက်သည့် ထုတ်ပြန်ချက် – National Unity Government of Myanmar |url=https://nugmyanmar.org/mm/myinmu-township-the-war-crimes-committed-by-the-terrorist-group-in-the-village-of-letuttaw-statement-on-crimes-against-humanity/ |access-date=2026-05-03 |language=my-MM}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] d8mel1hwuvmxgro58tkwwgpj8n2ogj9 0 285249 1038196 1034330 2026-06-14T06:49:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038196 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု | location = [[အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ၊ ဆောမြို့နယ်|အကြည်ပန်းပလွန်းကျေးရွာ]]၊ကျောက်ထုတိုက်နယ်၊ [[ဆောမြို့နယ်]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] | date = ၉ မေ ၂၀၂၄ | time = နံနက် ၁၁ နာရီခန့် | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] | coordinates = {{Coord|21.449499130249|94.1630020141602|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 21.449499130249 | long = 94.1630020141602 | width = 250 | label = အကြည်ပန်းပလွန်း | position = right | caption = }} | map_caption = ဆောမြို့နယ်အတွင်း အကြည်ပန်းပလွန်းကျေးရွာ တည်နေရာ | fatalities = ၁၆ ဦး (၁၂ နှစ်အရွယ် ကလေးတစ်ဦး အပါအဝင်) | injuries = ၃၃ ဦး | perpetrators = [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]] | notes = {{Bulleted list |ကျေးရွာဘုန်းကြီးကျောင်းအတွင်း ဒေသခံများ စုဝေး၍ ယာဉ်လိုင်းစနစ်တကျပြေးဆွဲနိုင်ရေးနှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေး အစည်းအဝေးပြုလုပ်နေစဉ် လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခံရခြင်းဖြစ်သည်။ |ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့က အစည်းအဝေးလုပ်သည်ဆိုသော မှတ်တမ်းလည်းရှိခဲ့သည်။ |တပ်မတော်(လေ)သည် လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးနှစ်ကြိမ်ကြဲချခဲ့သည်။ |တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျေးရွာဘုန်းကြီးကျောင်းမှာ လုံးဝပျက်စီးသွားခဲ့ပြီး ယင်းဖြစ်စဉ်သည် ယောဒေသအတွင်း လူထိခိုက်သေဆုံးမှု အများဆုံး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်သည်။ }} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''အကြည်ပန်းပလွန်းကျေးရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု''' သည် [[၂၀၂၄]] ခုနှစ်၊ မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဆောမြို့နယ်]]၊ ကျောက်ထုတိုက်နယ်အတွင်းရှိ [[အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ၊ ဆောမြို့နယ်|အကြည်ပန်းပလွန်းကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကျေးရွာဘုန်းကြီးကျောင်းအတွင်း စုဝေး၍ အစည်းအဝေးတစ်ခု ပြုလုပ်နေစဉ် တပ်မတော်(လေ)က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၁၂ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦး အပါအဝင် အရပ်သား ၁၆ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ဤဖြစ်စဉ်သည် ၂၀၂၁ [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ်ကာလ]]အတွင်း [[ယောဒေသ]]၌ လူထိခိုက်သေဆုံးမှု အများဆုံးဖြစ်ပွားခဲ့သည့် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=သတင်းတို |first=Nan Khan in သတင်း {{!}} |title=ဆောနယ်မှာ လေယာဉ်ဗုံးကြဲခံရလို့ လူသေဆုံးမှုရှိပြီး ဘုန်းကြီးတပါးပျောက်နေ |url=https://www.myaelattathan.org/articles/%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AC_%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%9A%E1%80%AC%E1%80%A5%E1%80%BA%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B2%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%9E%E1%80%B1%E1%80%86%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8_%E1%80%98%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%B1 |access-date=2026-05-04 |website=www.myaelattathan.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=စထွန်းအောင် |date=2024-05-10 |title=လူဒါဇင်နှင့်ချီ သေဆုံးခဲ့သည့် အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52208/ |access-date=2026-05-04 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=14 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114101441/https://myanmar-now.org/mm/news/52208/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-05-10 |title=ဆောမြို့နယ် အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူထပ်တိုးနိုင် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/saw-ahkyipanpalun-airstrikes-killed-05102024062647.html |access-date=2026-05-04 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ်အကျဉ်း == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၉ ရက်နေ့ နံနက် ၁၁ နာရီခန့်တွင် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ဆောမြို့နယ်၊ ကျောက်ထုတိုက်နယ်အတွင်းရှိ အကြည်ပန်းပလွန်းကျေးရွာ ဘုန်းကြီးကျောင်းကို တပ်မတော်(လေ)က လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ဘုန်းကြီးကျောင်းအတွင်း၌ ကျောက်ထုနယ်မှ ဒေသခံ ၇၀ နီးပါးခန့်သည် ယောဒေသအတွင်း ယာဉ်လိုင်းများ စနစ်တကျပြေးဆွဲနိုင်ရေးနှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် အစည်းအဝေးပြုလုပ်နေချိန် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2024-05-10 |title=မကွေးတိုင်း၊ ကျောက်ထုမှာ စစ်ကောင်စီလေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၁၅ ဦးထက်အနည်း သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/airstrike-in-magway/7605817.html |access-date=2026-05-04 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူသွားခဲ့သည့်အပြင် ကျေးရွာဘုန်းကြီးကျောင်းမှာ လုံးဝပျက်စီးသွားခဲ့သည်။နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် ဒေသခံအများစု ရွာလုံးကျွတ်နီးပါး ဘေးလွတ်ရာထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။<ref>{{Cite web |title=ကျောက်ထုတွင် ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်တပ်ကဗုံးကြဲ၊ ၂၀ ကျော်သေဆုံးပြီး ၃၀ ကျော်ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/651490 |access-date=2026-05-04 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကျောက်ထုတိုက်နယ်ကို စစ်ကောင်စီက လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပြည်သူ ၂၀ ဦးခန့် သေဆုံး၊ ၃၀ ဦးကျော် ထိခိုက်ဒဏ်ရာများရရှိ၊ ရွာလုံးကျွတ် ထွက်ပြေးနေရ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-104489 |access-date=2026-05-04 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ == ဤတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း ၁၂ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦး အပါအဝင် အသက် ၃၀ နှင့် ၆၀ ကြားရှိ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီး စုစုပေါင်း ၁၆ ဦး သေဆုံးခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် ဒေသခံ ၃၃ ဦးလည်း ပြင်းထန်သော ထိခိုက်ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-05-13 |title=ဘုန်းကြီးကျောင်းကို ပစ်မှတ်ထားသည့် ယောဒေသ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52280/ |access-date=2026-05-04 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=8 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208014352/https://myanmar-now.org/mm/news/52280/ |url-status=dead }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄]] [[ကဏ္ဍ:မကွေးတိုင်းဒေသကြီး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] p1hvlm8jxdbpzx3w7si7qtl43mwc06e 0 285256 1038178 1034808 2026-06-14T06:46:57Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038178 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ကနန်ရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု | location = [[ကနန်ရွာ၊ တမူးမြို့နယ်|ကနန်ကျေးရွာ]]၊ [[တမူးမြို့နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | date = ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | time = နံနက်ပိုင်း | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] | coordinates = {{Coord|23.803840637207|94.1446914672852|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 23.803840637207 | long = 94.1446914672852 | width = 250 | label = ကနန် | position = right | caption = }} | map_caption = တမူးမြို့နယ်အတွင်း ကနန်ကျေးရွာ တည်နေရာ | fatalities = ၁၇ ဦး | injuries = ၁၉ ဦး | perpetrators = တပ်မတော်(လေ) | notes = {{Bulleted list |အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီးရှိ ချင်းလူမျိုးအများစု နေထိုင်ရာ ကနန်စံပြကျေးရွာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ |တနင်္ဂနွေနေ့ ဘုရားကျောင်းဝတ်ပြုပွဲရှိချိန်တွင် ဘုရားကျောင်းနှင့် စာသင်ကျောင်းအနီးသို့ ဗုံးများ ကြဲချခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ |သေဆုံးသူများတွင် အသက် ၅ နှစ်မှ ၁၇ နှစ်အကြား ကလေးသူငယ် ၉ ဦး ပါဝင်သည်။ }} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ကနန်ရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု''' သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တမူးမြို့နယ်]]၊ [[ကနန်ရွာ၊ တမူးမြို့နယ်|ကနန်ကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်အနီးရှိ ချင်းလူမျိုးအများစု နေထိုင်ရာ အဆိုပါကျေးရွာကို တပ်မတော်(လေ)က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဗုံးဒဏ်ကြောင့် ကနန်ရွာခံ ၁၇ ဦး သေဆုံးခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့အနက် ၉ ဦးမှာ ကလေးငယ်များဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-01-07 |title=‘‘ဗုံး ၂ လုံးစီကို ၅ မိနစ်လောက်အတွင်း ကြဲသွားတာ’’ - ကနန်ရွာဗုံးကြဲခံရမှု |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx9kr20xk5ro |access-date=2026-05-04 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-01-12 |title=လေတပ်က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် တမူးမြို့မှ ကလေးများ၊ ဒေသခံများ ဆေးကုရန် ခက်ခဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48138/ |access-date=2026-05-04 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ကနန်ရွာသည် ချင်းတိုင်းရင်းသားအများစုနေထိုင်ပြီး အိန္ဒိယ-မြန်မာချစ်ကြည်ရေး ကားလမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ကျေးရွာနှင့် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာတွင် တပ်မတော် ထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တမူးမြို့]]ရှိပြီး ရွာတောင်ဘက်ရှိ [[ခမ်းပါတ်မြို့|ခမ်းပတ်မြို့]]ကိုမူ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက် နံနက် ၁၀ နာရီခွဲဝန်းကျင်တွင် မြေပြင်တိုက်ပွဲမရှိဘဲ ကနန်ရွာ အမှတ် (၅) ရပ်ကွက်ရှိ အထက်တန်းကျောင်းခွဲနှင့် အနီးဝန်းကျင်ကို တပ်မတော်(လေ)က လေကြောင်းမှ နှစ်ကြိမ်တိုင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စာသင်ကျောင်းနှင့် အနီးဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ချိန်တွင် ကျောင်းနှင့်ကပ်လျက်ရှိ စိန့်ပီတာဘုရားကျောင်း၌ ဝတ်ပြုနေသူများသည် ကြောက်လန့်တကြား ဘေးလွတ်ရာသို့ ထွက်ပြေးပုန်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။ ပထမအကြိမ် ဗုံးကြဲပြီး ၅ မိနစ်ဝန်းကျင်အကြာတွင် ယင်းနေရာနှင့် မလှမ်းမကမ်းကိုပင် တစ်ကျော့ပြန် ဗုံးကြဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-01-09 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းမှ သွေးစွန်းတနင်္ဂနွေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47992/ |access-date=2026-05-04 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအတွင်း သေဆုံးခဲ့သူတို့၏ ရုပ်အလောင်းများကို ဘုရားကျောင်းအနောက်ဘက်လမ်း အနီးဝန်းကျင်ရှိ နေအိမ်များနှင့် ဘောလုံးကွင်းအနီးတို့တွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အထက်တန်းကျောင်းမှ စာသင်ဆောင်တစ်ဆောင်၊ စိန့်ပီတာဘုရားကျောင်းနှင့် နေအိမ် ၈ လုံးနီးပါး ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ဗုံးဒဏ်ပြင်းထန်မှုကြောင့် နေအိမ်များမှာ အရိုးတိုင်များသာ ကျန်ရှိတော့သည်အထိ ပျက်စီးသွားခဲ့ကြောင်း ချင်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (CNO/UCR) ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက ဆိုသည်။ ထိုနေ့က ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ သင်တန်းဆင်းပွဲပြုလုပ်ရန် စီစဉ်ထားသည့် သတင်းပေါက်ကြားသဖြင့် လာရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟု သတင်းအချို့ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း ခါမ်းပတ်မြို့ ကနန်ကျေးရွာကို စစ်ကောင်စီက ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်၍ ကလေးငယ်များအပါအဝင် ၁၅ ဦးခန့်သေဆုံး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/659aad1b996ccacd8db8f9a9 |access-date=2026-05-04 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ == ယင်းဖြစ်စဉ်ကြောင့် အသက် ၅ နှစ်မှ ၁၇ နှစ်အကြား ကလေးသူငယ် ၉ ဦး အပါအဝင် စုစုပေါင်း အရပ်သား ၁၇ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁၉ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း ကနန်ကျေးရွာ လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ခံရဖြစ်စဉ် အရေးယူနိုင်သည်အထိ လုပ်ဆောင်မည်လို့ NUG ထုတ်ပြန် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-102887 |access-date=2026-05-04 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == ကနန်ကျေးရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့ (Amnesty International) က ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ချက်တစ်စောင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင် ကလေးငယ် ၉ ဦး အပါအဝင် အရပ်သား ၁၇ ဦး သေဆုံးခဲ့သည့် အဆိုပါဖြစ်စဉ်ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုအဖြစ် စုံစမ်းစစ်ဆေးရန် လိုအပ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူး Matt Wells က ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီအနေဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြေအနေကို နိုင်ငံတကာ ရာဇဝတ်ခုံရုံး (ICC) သို့ လွှဲပြောင်းသင့်ပြီး ကျူးလွန်သူများကို နိုင်ငံတကာဥပဒေဖြင့် တရားစီရင်ရန် လိုအပ်သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-02-08 |title=ကနန်ရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု စစ်ရာဇဝတ်မှုအဖြစ် စုံစမ်းဖို့လိုကြောင်း AI အဖွဲ့ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/kanan-village-airstrikes-02082024051239.html |access-date=2026-05-04 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုဖြစ်ပွားချိန်တွင် လေယာဉ်များ ပျံသန်းခြင်းမရှိကြောင်း စစ်ကောင်စီဘက်က ငြင်းဆိုခဲ့သည်။သို့သော်လည်း ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းများကို ပြန်လည်စစ်ဆေးရာတွင် စစ်တပ်ကသာ အသုံးပြုသည့် တရုတ်နိုင်ငံထုတ် A-5 ဂျက်တိုက်လေယာဉ်တစ်စင်း ပျံသန်းနေသည်ကို တွေ့ရှိရကြောင်း Amnesty International က ဆိုသည်။အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ကလည်း ဇန်နဝါရီလ ၉ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ယင်းတိုက်ခိုက်မှုတွင် ကျူးလွန်သူ၊ အမိန့်ပေးသူနှင့် တာဝန်ရှိသူအားလုံးကို အရေးယူအပြစ်ပေးနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Ministry of Federal Union Affairs - MOFUA {{!}} စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ တမူးခရိုင်၊ တမူးမြို့နယ်၊ ကနန်ကျေးရွာရှိ အရပ်သားပြည်သူများအား အကြမ်းဖက်မြန်မာစစ်တပ်မှ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်သည့် ထုတ်ပြန်ကြေညာချက် |url=https://mofua.nugmyanmar.org/article-details/statement-concerning-the-terrorist-myanmar-military-s-air-attack-at-kanan-village-in-tamu-township-tamu-district-sagaing-division |access-date=2026-05-04 |website=mofua.nugmyanmar.org}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] rezng1taaf7fnjtl6hujbw5hk9oh7oj 0 285258 1038164 1035620 2026-06-14T06:44:28Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038164 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = မော်ချီးဒေသ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု | location = [[လိုခါးလိုရွာ၊ ဖားဆောင်းမြို့နယ်|လိုခါးလိုကျေးရွာ]] နှင့် ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်၊ [[မော်ချီး]]၊ [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်]] | date = ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ | time = နံနက်ပိုင်းနှင့် မွန်းလွဲပိုင်း | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] | coordinates = {{Coord|18.5778|97.4111|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 18.5778 | long = 97.4111 | width = 250 | label = မော်ချီး | position = right | caption = }} | map_caption = ဖားဆောင်းမြို့နယ်အတွင်း မော်ချီးဒေသ တည်နေရာ | fatalities = ၂၅ ဦး | injuries = ၆ ဦး (ပျောက်ဆုံးနေသူများ ရှိသဖြင့် အရေအတွက် တိုးလာနိုင်သည်) | perpetrators = [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]] | notes = ကရင်နီပြည်တွင် လူသေဆုံးမှုအများဆုံး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''မော်ချီးဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီးဒေသ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တပ်မတော်(လေ)၏ လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အမျိုးသမီးနှင့် ကလေးငယ်များအပါအဝင် အရပ်သား ၂၅ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၆ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကာ ပျောက်ဆုံးစာရင်းများလည်း ရှိခဲ့သည်။ဤဖြစ်စဉ်သည် [[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်]]အတွင်း လူသေဆုံးမှုအများဆုံး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ လူနေထူထပ်သော ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်နှင့် [[လိုခါးလိုရွာ၊ ဖားဆောင်းမြို့နယ်|လိုခါးလိုရွာ]]ရှိ ဆေးရုံတို့ကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်ခံခဲ့ရခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-08-18 |title=လူ ၂၅ဦး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးခဲ့ရတဲ့ မော်ချီး ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံရမှု |url=https://myanmar-now.org/mm/news/67444/ |access-date=2026-05-04 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-08-17 |title=ဩဂုတ် ၁၇ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ် - မော်ချီးကို စစ်တပ်က တစ်နေ့တည်း ၂ ကြိမ် ဗုံးကြဲမှု သေဆုံးထိခိုက်မှုများ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c707r2rqzvjo |access-date=2026-05-04 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ကရင်နီပြည်၊ ဖားဆောင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ မော်ချီးမြို့သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့တွင် တပ်မတောာ်(လေ) ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကို နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပြင်းထန်စွာ ခံခဲ့ရသည်။ ပထမအကြိမ်အဖြစ် နံနက် ၇ နာရီ ၅၀ မိနစ်တွင် Y-12 စစ်လေယာဉ် သုံးစီးသည် မော်ချီးမြို့အနီးရှိ [[လိုခါးလိုရွာ၊ ဖားဆောင်းမြို့နယ်|လိုခါးလိုရွာ]]ကို ဦးစွာဗုံးကြဲခဲ့ရာ တိုက်နယ်ဆေးရုံနှင့် နေအိမ်များ ပျက်စီးပြီး အမျိုးသားနှစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် နေ့လယ် ၁၂ နာရီခွဲတွင် လူနေထူထပ်သည့် ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်သို့ စစ်လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးနှစ်လုံး ထပ်မံကြဲချခဲ့သဖြင့် အသေအပျောက် အလွန်များပြားခဲ့ရသည်။ ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်သည် ခဲသတ္တုတူးဖော်ရေး ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သားများနှင့် ဒေသခံများ ရောနှောနေထိုင်ရာ တောင်စောင်းရပ်ကွက်ဖြစ်ပြီး တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်ပွားချိန်တွင် ဒေသခံများမှာ နားနေကြချိန်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-08-18 |title=တနင်္ဂနွေနေ့က လေတပ်ဗုံးကြဲမှုများကြောင့် လူ ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/66595/ |access-date=2026-05-04 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=မော်ချီးကို ဗုံးကြဲသဖြင့် ဆေးရုံပျက်စီးပြီး ကလေးငယ် ၁ ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/719904 |access-date=2026-05-04 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=DVB TV News |date=2025-08-17 |title=မော်ချီးကို ဗုံးကြဲလို့ ကလေးငယ် ၁ ဦးထိခိုက်မိပြီး ဆေးရုံလည်းပျက်စီး - DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=NCG6T5LeyEc |access-date=2026-05-04}}</ref> [[ကရင်နီပြည် ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|ကရင်နီပြည်ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (IEC) ၏ ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်နေ့အထိ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အမျိုးသမီး ၆ ဦးနှင့် အသက် ၁၈ နှစ်အောက် ကလေးသူငယ် ၅ ဦး အပါအဝင် စုစုပေါင်း အရပ်သား ၂၅ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ အချို့သော ရုပ်အလောင်းများမှာ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ တစ်စစီဖြစ်သွားသဖြင့် မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုရန် ခက်ခဲနေပြီး ပျောက်ဆုံးနေသူများလည်း ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ၁၆ ကုန်းရပ်ကွက်ရှိ မူကြိုကျောင်းတစ်ကျောင်းနှင့် နေအိမ် ၁၀ လုံးခန့်လည်း ဗုံးဒဏ်ကြောင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now News |date=2025-08-18 |title=လူ ၂၅ဦး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သေဆုံးခဲ့ရတဲ့ မော်ချီး ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခံရမှု |url=https://www.youtube.com/watch?v=F2UBW-o_euk |access-date=2026-05-04}}</ref> ဤဖြစ်စဉ်သည် ကရင်နီပြည်အတွင်း လူသေဆုံးမှုအများဆုံး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ IEC ၏ အချက်အလက်များအရ စစ်ကောင်စီတပ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် နှစ်ဆန်းပိုင်းမှစ၍ မော်ချီးဒေသကို လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု စုစုပေါင်း ၁၁ ကြိမ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကရင်နီတော်လှန်ရေးတပ်များက ဖားဆောင်းမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ခလရ (၁၃၅) စခန်းကို ဝိုင်းပတ်တိုက်ခိုက်နေစဉ်အတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်က မော်ချီးဒေသကို ယခုကဲ့သို့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်လာခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ကယားပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] i2ah5lp1248f8zw7trxofmwk2yec51d 0 285299 1038211 1033188 2026-06-14T06:52:54Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း +ကမ္ဘာတစ်ဝန်း, -ဂြိုလ် +ဂြိုဟ်, -၀တ် +ဝတ်, -စျ +ဈ, -နိုင်ငံတစ်ဝှမ်း +နိုင်ငံတစ်ဝန်း) 1038211 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal organization|name=မြန်မာနိုင်ငံရှိ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှု လုပ်ငန်းများ|image=Shwe Kokko Scam City, Myawaddy, Myanmar.jpg|caption=မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရွှေကုက္ကိုရှိ လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်း အဓိကအဆောက်အအုံကြီးများ.|founded={{circa}} 1990s|years_active=1990s/2000 ဝန်းကျင်–လက်ရှီ |territory={{flag|Myanmar}}, တရုတ်နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံနယ်နိမိတ်ဒေသများ |activities=ဖွဲ့စည်းထားသော ရာဇဝတ်ဂိုဏ်းများတွင် ဆိုက်ဘာရာဇဝတ်မှု၊ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှု၊ လူကုန်ကူးမှု၊ ကလေးအလုပ်သမားစခိုင်းခြင်းနှင့် အဓမ္မအလုပ်ခိုင်းစေမှုတို့ ပါဝင်သည်။ |allies= အရှေ့တောင်အာရှရှိ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းများ }} [[လိမ်လည်မှု ဂိုဏ်းစခန်း|လိမ်လည်မှုစင်တာများသည်]] လိမ်လည်မှုနှင့် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှုများ၏ ကြီးမားသောအစုအဝေးများဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့ကို နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ စီးပွားရေးဥယျာဉ်များ သို့မဟုတ် မြို့များအဖြစ် မကြာခဏ ဟန်ဆောင်ထားလေ့ရှိသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံတွင်]] ၎င်းတို့သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] အနီးရှိ နယ်စပ်မြို့များ၊ အထူးသဖြင့် [[မြဝတီမြို့|မြဝတီ]] - [[မဲဆောက်မြို့|မဲဆောက်]] နှင့် [[ရွှေကုက္ကိုလ်မြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ရွှေကုက္ကို]] မြို့တစ်ဝိုက်တွင် တည်ရှိသည်။ <ref>{{Cite news |date=2025-09-07 |title=Revealed: the huge growth of Myanmar scam centres that may hold 100,000 trafficked people |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/sep/08/myanmar-military-junta-scam-centres-trafficking-crime-syndicates-kk-park |access-date=2026-01-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-12-08 |title=Scam Centers 'Flooding Myawaddy Town' After Myanmar Junta Crackdown |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/scam-centers-flooding-myawaddy-town-after-myanmar-junta-crackdown.html |access-date=2026-01-02 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-10-14 |title=Myanmar scam cities booming despite crackdown -- using Musk's Starlink |url=https://www.france24.com/en/live-news/20251014-myanmar-scam-cities-booming-despite-crackdown-using-musk-s-starlink |access-date=2026-01-02 |website=France 24 |language=en}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် ကုလသမဂ္ဂ လူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး ၏ အစီရင်ခံစာအရ မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ လူပေါင်း ၁၂၀,၀၀၀ ခန့်သည် အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုများတွင် အလုပ်လုပ်ရန် အတင်းအကျပ်ခိုင်းစေခံရသည့် အခြေအနေများတွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=Scam hubs on Thai-Myanmar border still have up to 100,000 people, Thai police says |url=https://bdnews24.com/world/4159314d246d |access-date=2026-01-02 |website=bdnews24 |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news |title=Scam centers in southeast Asia are on the rise despite crackdowns to root out the illegal industry |url=https://techxplore.com/news/2025-11-scam-centers-southeast-asia-crackdowns.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20251107095037/https://techxplore.com/news/2025-11-scam-centers-southeast-asia-crackdowns.html |archive-date=7 November 2025 |access-date=2026-01-02 |language=en |url-status=live }}</ref> [[ကုလသမဂ္ဂ မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ရုံး|မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် ရာဇဝတ်မှုဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂရုံး၏]] ခန့်မှန်းချက်အရ ဤလုပ်ဆောင်ချက်များသည် ရာဇဝတ်ဂိုဏ်းများအတွက် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၀ ဘီလီယံနီးပါး ရှာဖွေပေးသည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-11-24 |title=Myanmar state television broadcasts army crackdown on scam centers |url=https://apnews.com/article/myanmar-scam-centers-cybercrime-karen-military-4a54ce7cbfc88d51efa2bc009443c39c |access-date=2026-01-02 |website=AP News |language=en}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ငြိမ်းချမ်းရေးအင်စတီကျု (USIP) ၏ ဖော်ပြချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံဒေသတွင်း အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းများ၏ မူလဇစ်မြစ်သည် ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်းက ထိန်းကျောင်းမှု လျော့ရဲသော ကာစီနိုများနှင့် အွန်လိုင်းလောင်းကစားလုပ်ငန်းများမှ အစပြုခဲ့သည်။ နယ်စပ်ဒေသရှိ အဆိုပါ အစောပိုင်း လောင်းကစားဗဟိုဌာနများသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းများအတွက် အခြေခံအဆောက်အအုံများ အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရောက်ရှိခဲ့သည်။ အင်တာနက်ချိတ်ဆက်မှု ပိုမိုကောင်းမွန်လာပြီး ရာဇဝတ်ကွန်ရက်များက လောင်းကစားလုပ်ငန်းမှ အမြတ်များအစား အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုအစီအစဉ်များသို့ ကူးပြောင်းလာသည်နှင့်အမျှ အဆိုပါလုပ်ငန်းများသည် ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် သိသိသာသာ အရှိန်မြှင့်တိုးတက်လာခဲ့သည်။ <ref name="Reuters">{{Cite news |title=What are Southeast Asia's scam centres, and why are they being dismantled? |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/what-are-southeast-asias-scam-centres-why-are-they-being-dismantled-2025-03-04/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406120132/https://www.reuters.com/world/asia-pacific/what-are-southeast-asias-scam-centres-why-are-they-being-dismantled-2025-03-04/ |archive-date=6 April 2025 |access-date=2026-01-02 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်ခန့်တွင် [[ရွှေကုက္ကိုလ်မြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ရွှေကုက္ကို]]ရှိ အထင်ရှားဆုံးလိမ်လည်မှုစင်တာအား ဟောင်ကောင်အခြေစိုက် Yatai International Holdings Group နှင့် ဒေသခံလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ မိတ်ဖက်များက မှတ်ပုံတင်ခဲ့ကြသည်။ <ref name="malaymail.com">{{Cite web |date=2025-03-06 |title=What to know about the South-east Asian scam centres set up at the Myanmar-Thai border |url=https://www.malaymail.com/news/world/2025/03/06/what-to-know-about-the-south-east-asian-scam-centres-set-up-at-the-myanmar-thai-border/168766 |access-date=2026-01-02 |website=Malay Mail |language=en}}</ref>အထူးသဖြင့် COVID-19 ကပ်ရောဂါကာလအတွင်းနှင့် ၎င်း၏အပြီးတွင် အဆိုပါစင်တာများသည် လောင်းကစားဌာနများမှ ပြင်းထန်သော လိမ်လည်မှုဗဟိုချက်များအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ ထိုနေရာအား အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှု၊ ငွေကြေးခဝါချမှု၊ cryptocurrency လိမ်လည်မှုနှင့် အဆိုပါဆက်စပ်လုပ်ရပ်များအတွက် ပြန်လည်အသုံးပြုလာကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Zaw |first=Aung |date=2025-11-27 |title=The Story of Shwe Kokko: How a Border Backwater Became a Global Crime Hub |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/the-story-of-shwe-kokko-how-a-border-backwater-became-a-global-crime-hub.html |access-date=2026-01-02 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kapi |first=Saw |date=2025-01-28 |title=Shwe Kokko: How governance failures and political quagmire created Myanmar's most notorious crime hub |url=https://myanmar-now.org/en/news/shwe-kokko-how-governance-failures-and-political-quagmire-created-myanmars-most-notorious-crime-hub/ |access-date=2026-01-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု]] အပြီးတွင် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|နိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းစစ်သည်]] ရာဇဝတ်မှုများအတွက် အခြေအနေကောင်းများကို ဖန်တီးပေးခဲ့ပြီး လိမ်လည်မှုစင်တာများသည် ဆိုက်ဘာလိမ်လည်မှုနှင့် လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းများအတွက် အချက်အချာနေရာများ ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ <ref name=":0">{{Cite web |date=2025-12-08 |title=Scam Centers 'Flooding Myawaddy Town' After Myanmar Junta Crackdown |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/scam-centers-flooding-myawaddy-town-after-myanmar-junta-crackdown.html |access-date=2026-01-02 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-10-22 |title=Myanmar Junta's 'Raid' on KK Park Scam Hub a PR Stunt: Locals, Experts |url=https://www.irrawaddy.com/news/myanmars-crisis-the-world/myanmar-juntas-raid-on-kk-park-scam-hub-a-pr-stunt-locals-experts.html |access-date=2026-01-02 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> ပြည်တွင်းစစ်ကြောင့် ဒေသခံလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၊ ပြည်သူ့စစ်များနှင့် နယ်စပ်တပ်ဖွဲ့များသည် ဝင်ငွေ သို့မဟုတ် ဒေသန္တရထိန်းချုပ်မှုအတွက် လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းများကို တစ်ခါတစ်ရံ သည်းခံခဲ့ကြသည်ဟု သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Peng |first=Xu |date=2025-12-24 |title=Huge online scam operations are flourishing in war-torn Myanmar – I travelled there to find out why |url=http://theconversation.com/huge-online-scam-operations-are-flourishing-in-war-torn-myanmar-i-travelled-there-to-find-out-why-271701 |access-date=2026-01-02 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> == အလုပ်ခန့်ထားမှု == လိမ်လည်မှုစင်တာများသည် [[ဒစ်ဂျစ်တယ် ဈေးကွက်ဖော်ဆောင်ခြင်း|ဒစ်ဂျစ်တယ်ဈေးကွက်ရှာဖွေရေး]] ၊ IT၊ ဒေတာအကူ၊ ဘာသာပြန်ဝန်ဆောင်မှု၊ ဖောက်သည်ပံ့ပိုးမှု သို့မဟုတ် cryptocurrency ရောင်းဝယ်မှုတို့တွင် လစာမြင့်မားပြီး တရားဝင်အလုပ်ရရှိရန် အတုအယောင်ကမ်းလှမ်းချက်များဖြင့် အခြေခံအလုပ်ရှာဖွေသူများကို ဆွဲဆောင်လေ့ရှိသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အလုပ်ခေါ်ယူမှုများအတွက် ကြော်ငြာများကို လူမှုမီဒီယာပလက်ဖောင်းများ၊ အလုပ်အကိုင်ဝက်ဘ်ဆိုက်များ သို့မဟုတ် မက်ဆေ့ချ်အက်ပ်များတွင် တင်လေ့ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-02-21 |title=Nearly 260 Workers Freed from Myanmar Scam Compounds Identified as… |url=https://www.ijm.org/news/nearly-260-workers-freed-myanmar-scam-compounds-identified-trafficking-victims-thailand |access-date=2026-01-02 |website=International Justice Mission |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Thailand receives hundreds of human trafficking victims held at Myanmar scam centers - UPI.com |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2025/02/13/thailand-Myanmar-call-centers/9441739433876/ |access-date=2026-01-02 |website=UPI |language=en}}</ref> ထို့ကြောင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]] ၊ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၊ [[တောင်အာရှ]] ၊ [[အာဖရိက]] နှင့် အခြားနိုင်ငံများမှ သားကောင်များစွာ ရောက်ရှိလာကြသည်။ ထို့နောက် ၎င်းတို့ကို လိမ်လည်မှုစင်တာများသို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး လိမ်လည်မှုလုပ်ငန်းများတွင် အလုပ်လုပ်ရန် ဖိအားပေးခံရသည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-01-30 |title=Myanmar militia 'ready to return' more than 60 trafficked foreigners to Thailand |url=https://www.rfa.org/english/myanmar/2025/01/30/scam-centers-release-foreigners/ |access-date=2026-01-02 |website=Radio Free Asia |language=en}}</ref> လက်ခံပြီးသည်နှင့် သားကောင်များကို [[မဲဆောက်မြို့|မဲဆောက်]] (ထိုင်းနိုင်ငံ) ကဲ့သို့သော နယ်စပ်မြို့များသို့ မကြာခဏ ပို့ဆောင်ခံရပြီး ထိုမှတစ်ဆင့် [[မြဝတီမြို့|မြဝတီ]] ၊ ရွှေကုက္ကို သို့မဟုတ် အခြားမြို့များကဲ့သို့သော မြန်မာနိုင်ငံရှိ လိမ်လည်မှုစင်တာများသို့ ခိုးသွင်းခြင်း သို့မဟုတ် လမ်းညွှန်ခံရလေ့ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-02-20 |title=Chinese workers from Myanmar scam centers begin to fly home from Thailand |url=https://www.benarnews.org/english/news/thai/chinese-workers-from-myanmar-scam-fly-home-02202025074703.html |access-date=2026-01-02 |website=Benar News |language=en}}</ref> <ref name=":1">{{Cite news |date=2025-02-21 |title=Tens of thousands could be held in illegal scam compounds in Myanmar, Thai police general says |url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/21/myanmar-scam-call-centre-compounds |access-date=2026-01-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> နိုင်ငံအများအပြားမှ နိုင်ငံသားများနှင့် နိုင်ငံသားများကို လိမ်လည်မှုစင်တာများသို့ စုဆောင်းခဲ့ပြီး အများစုမှာ တရုတ်နိုင်ငံမှ ဖြစ်သည်။ အခြားနိုင်ငံသားများတွင် [[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ|အီသီယိုးပီးယား]] ၊ [[ကင်ညာနိုင်ငံ|ကင်ညာ]] [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|၊ အင်ဒိုနီးရှား]] ၊ [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]] [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ|၊ ဖိလစ်ပိုင်၊]] [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ|ဘရာဇီး]] ၊ [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]] ၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|ဗီယက်နမ်]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံတို့]] ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web |title=Myanmar detains over 10K foreigners in online scam centre crackdown |url=https://www.business-standard.com/world-news/myanmar-detains-over-10k-foreigners-in-online-scam-centre-crackdown-125102800488_1.html}}</ref> <ref>{{Cite news |date=2025-02-21 |title=Tens of thousands could be held in illegal scam compounds in Myanmar, Thai police general says |url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/21/myanmar-scam-call-centre-compounds |access-date=2026-01-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref> https://www.theguardian.com/world/2025/feb/21/myanmar-scam-call-centre-compounds "Tens of thousands could be held in illegal scam compounds in Myanmar, Thai police general says" </ref> == နေရာများ == {{Location map many|Myanmar}} လိမ်လည်မှုစင်တာများ၏ အဓိကဗဟိုချက်များသည် အောက်ပါဒေသများတွင် အဓိကထားရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=Inside Southeast Asia's Casino Scam Archipelago |url=https://thediplomat.com/2022/08/inside-southeast-asias-casino-scam-archipelago/ |access-date=2026-01-02 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> * [[လောက်ကိုင်မြို့|လောင်းကိုင်]] လောက်ကိုင်မှာ လိမ်လည်မှုတွေက အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း နယ်စပ်တဝိုက်မှာ တည်ရှိပြီး မူဆယ်၊ [[လားရှိုးမြို့|လားရှိုး]] ၊ မိုင်းလားနဲ့ [[ပန်ဆန်းမြို့|ပန်ခမ်းမြို့တွေ]] က တခြားစင်တာတွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ <ref>{{Cite web |title=Kyar Phyant Crackdown |url=https://ispmyanmar.com/wp-content/uploads/2024/07/Trends-to-Watch.pdf}}</ref> [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းမှု]] အပြီးမှာ အဲဒီဒေသဟာ တရုတ်ဂိုဏ်းတွေက လည်ပတ်တဲ့ အဓိက ဆိုက်ဘာလိမ်လည်မှုဗဟိုချက် ဖြစ်လာခဲ့ပါတယ်။ [[ကုလသမဂ္ဂ|ကုလသမဂ္ဂက]] လောက်ကိုင်ရဲ့ လိမ်လည်မှုစင်တာတွေအဖြစ် ပြောင်းလဲလာမှုကို " '''လိမ်လည်မှု''' " အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံသား ၁၀၀,၀၀၀ ကျော်ကို ခြံဝင်းတွေထဲ ဆွဲဆောင်၊ ထိန်းသိမ်းပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းက သားကောင်တွေကို ရည်ရွယ်တဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုတွေ လုပ်ဖို့ အတင်းအကျပ် စေခိုင်းခဲ့ပါတယ်။ လောက်ကိုင်မှာ အခြေစိုက်တဲ့ အင်အားအကြီးဆုံး မိသားစုတွေထဲက တစ်ခုဖြစ်တဲ့ မင်မိသားစုဟာ ကြီးမားတဲ့ call-centre လိမ်လည်မှုကွန်ရက်တွေကို လည်ပတ်ခဲ့ပြီး ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ဝင်ငွေ ယွမ် ၁၀ ဘီလီယံ (ဒေါ်လာ ၁.၅ ဘီလီယံကျော်) ရရှိခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ <ref>{{Cite web |date=2025-09-30 |title=Death sentences for 11 Ming clan members over Myanmar scam empire |url=https://www.nationthailand.com/news/world/40056124 |access-date=2026-01-02 |website=nationthailand |language=en-US}}</ref> မိသားစုအကြီးအကဲ [[Ming Xuechang|မင်ရှူချန်]] ဟာ သူ့ကိုယ်သူ သတ်သေသွားတယ်လို့ သတင်းတွေ ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး တခြား မိသားစုဝင်တွေကိုတော့ တရုတ်အာဏာပိုင်တွေဆီ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite web |date=2025-09-29 |title=China sentences 11 members of Ming mafia family to death |url=https://www.bbc.com/news/articles/c78nrx309kzo |access-date=2026-01-02 |website=BBC |language=en-GB}}</ref> ရိုက်နှက်ခြင်း၊ သွားလာခွင့် ကန့်သတ်ခြင်း၊ အလုပ်ချိန် ကြာမြင့်ခြင်း၊ လူကုန်ကူးခြင်းနှင့် စူးစမ်းရှာဖွေခြင်းကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားပြုမှုများနှင့် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုများသည် မြို့လယ်တွင် အဖြစ်များခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2022-06-24 |title=Chinese gangs kidnapping Burmese to work online scams from border towns |url=https://english.dvb.no/chinese-gangs-scam-border-town-youth/ |access-date=2026-01-02 |website=DVB |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Myanmar: Post-coup economic turmoil drives youth into Chinese-run cyber scams |url=https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/myanmar-economic-turmoil-post-coup-drives-youth-into-chinese-led-online-fraud-operations/ |access-date=2026-01-02 |website=Business and Human Rights Centre |language=en}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ မဟာမိတ်အဖွဲ့သည် လောက်ကိုင်ကို သိမ်းပိုက်ရန် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး|Operation 1027 ကို]] စတင်ခဲ့ပြီး လိမ်လည်လှည့်ဖြားသော အလုပ်သမားများ ဒေသမှ ထွက်ပြေးခဲ့ကြပြီး အချို့ကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးထားခဲ့သည်။ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်သည်]] ထိုနယ်မြေအတွင်း ဆိုက်ဘာလိမ်လည်မှုများကို ဖယ်ရှားရန် ရည်ရွယ်ချက်များကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Nu Nu Lusan |last2=Emily Fishbein |title=Under siege in Myanmar's cyber-scam capital |url=https://www.aljazeera.com/news/longform/2024/7/29/under-siege-in-myanmars-cyber-scam-capital |access-date=2026-01-02 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> * [[မြဝတီမြို့|မြဝတီ]] : ဤဒေသသည် [[ကရင်ပြည်နယ်|ကရင်ပြည်နယ်ရှိ]] နယ်စပ်မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံသားများက အော်ပရေတာများနှင့် သားကောင်များအဖြစ် ပါဝင်ပတ်သက်ပြီး လိမ်လည်မှုစင်တာများ တည်ထောင်ခြင်းကြောင့် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-03-15 |title=Nearly 3,000 Chinese suspects brought back from Myanmar scam hubs, ministry says |url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3302526/china-brings-back-3000-suspects-myanmar-cyber-scam-hub-after-no-safe-havens-vow |access-date=2026-01-02 |website=South China Morning Post |language=en}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် အစောပိုင်းမှစ၍ မြဝတီ လိမ်လည်မှု စင်တာများမှ လူပေါင်း ၅၂၀၀ ကျော်ကို ကယ်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီး ၃၅၀၀ ကျော်ကို [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မှတစ်ဆင့် ပြန်လည်ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-03-18 |title=Scam hubs on Thai-Myanmar border still have up to 100,000 people, Thai police says |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2025/03/18/scam-hubs-on-thai-myanmar-border-still-have-up-to-100000-people-thai-police-says |access-date=2026-01-02 |website=The Star |language=en}}</ref> ** [[KK Park|KK ပန်းခြံ]] ** [[ရွှေကုက္ကိုလ်မြိုင်ရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ရွှေကုက္ကို]] * [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]] အွန်လိုင်းမှ လိမ်လည်လှည့်ဖြားမှုဖြင့် အဓမ္မလုပ်အားပေးခိုင်းစေမှုများ ဒေသတွင်းတစ်ဝိုက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ အပါအဝင် သားကောင်များကို ဤနေရာတွင် လူကုန်ကူးခံရပြီး ရွှေတြိဂံ တွင် လှုပ်ရှားနေသော ရာဇဝတ်ဂိုဏ်းများအောက်တွင် ဆိုက်ဘာလိမ်လည်မှုများ လုပ်ဆောင်ရန် အတင်းအကျပ် စေခိုင်းခံခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite web |title=Online scam operations and trafficking |url=https://bangkok.ohchr.org/sites/default/files/wp_files/2023/08/ONLINE-SCAM-OPERATIONS-2582023.pdf |website=bangkok.ohchr.org}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Burma's Cyber Scam Centers: A Global Security Crisis, Now Targeting Americans |url=https://eng.mizzima.com/2025/07/14/24389 |website=Mizzima}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Inside Southeast Asia's Criminal Resurgence|url=https://time.com/6899646/scams-trafficking-drugs-southeast-asia-golden-triangle/|archive-url=https://web.archive.org/web/20250730181318/https://time.com/6899646/scams-trafficking-drugs-southeast-asia-golden-triangle/|archive-date=30 July 2025|access-date=5 May 2026|url-status=dead}}</ref> == အလွဲသုံးစားပြုမှုများနှင့် အကြမ်းဖက်မှုများ == အချစ်ဇာတ်လမ်းလိမ်လည်မှု၊ အတုအယောင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကြော်ငြာများ၊ crypto လိမ်လည်မှုများနှင့် အွန်လိုင်းလောင်းကစားလိမ်လည်မှုများကဲ့သို့သော လိမ်လည်မှုများပြုလုပ်ရန် သားကောင်များသည် တစ်နေ့လျှင် ၁၇ နာရီအထိ အလုပ်ချိန်ကြာမြင့်စွာ အတင်းအကျပ်ခိုင်းစေခံရသည်။ <ref>{{Cite web |title=How Chinese mafia are running a scam factory in Myanmar |url=https://www.dw.com/en/how-chinese-mafia-are-running-a-scam-factory-in-myanmar/a-68113480 |access-date=2026-01-02 |website=DW |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-09-08 |title=Myanmar's 100K Scam Centers: Human Trafficking Crisis |url=https://washingtoncentre.org/myanmars-100000-strong-scam-centres-human-trafficking-crisis-fueled-by-military-complicity/ |access-date=2026-01-02 |website=Washington Centre |language=en-US}}</ref> အစားအစာ အကန့်အသတ်ရှိပြီး ဆင်းရဲနွမ်းပါးပြီး ဆေးဝါးကုသမှုလည်း မရှိပါ။ အလုပ်မလုပ်တော့သည့်အခါ၊ ပစ်မှတ်လွဲချော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် ထွက်ပြေးရန်ကြိုးစားသည့်အခါ သားကောင်များကို ရိုက်နှက်ခြင်းနှင့် လျှပ်စစ်ရှော့ခ်ဖြင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref name=":3">{{Cite news |last=Myat |first=Su |date=2025-02-25 |title=Beatings, torture and electric shocks: freed scam compound workers allege horrific abuse |url=https://www.theguardian.com/world/2025/feb/25/beatings-torture-and-electric-shocks-freed-scam-compound-workers-allege-horrific-abuse |access-date=2026-01-02 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]] ၊ <ref>{{Cite web |date=2025-03-18 |title=18 Bangladeshis imprisoned, tortured in 'scam centres' in Myanmar to return home |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/18-bangladeshis-imprisoned-tortured-scam-centres-myanmar-return-home-1096256 |access-date=2026-01-02 |website=The Business Standard |language=en}}</ref> [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]] <ref>{{Cite web |title=47 Nepalis Rescued From Scam Centers in Myanmar Arrive in Kathmandu |url=https://www.occrp.org/en/news/news-story-47-nepalis-rescued-from-scam-centers-in-myanmar-arrive-in-kathmandu |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211234128/https://www.occrp.org/en/news/news-story-47-nepalis-rescued-from-scam-centers-in-myanmar-arrive-in-kathmandu |archive-date=11 December 2025 |access-date=2026-01-02 |website=OCCRP |language=en-US |url-status=live }}</ref> နှင့် ပါကစ္စတန် <ref>{{Cite web |date=2025-02-14 |title=Freed Scam Center Victims Tell of Torture by Karen Militia |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/freed-scam-center-victims-tell-of-torture-by-karen-militia.html |access-date=2026-01-02 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> တို့မှ နိုင်ငံသားများစွာ၊ [ ၄ ] တရုတ်၊ ဘရာဇီး၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ မလေးရှား၊ သီရိလင်္ကာ၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]] ၊ <ref>{{Cite web |title=Indonesia to question more than 500 citizens freed from Myanmar scam centres |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/indonesia-question-more-than-500-citizens-freed-myanmar-scam-centres-2025-03-18/ |website=Reuters}}</ref> အိန္ဒိယ၊ လာအို၊ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ကင်ညာနိုင်ငံ|ကင်ညာ]]၊ [[ယူဂန်ဒါနိုင်ငံ|ယူဂန်ဒါ]]၊ [[နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ|နိုင်ဂျီးရီးယား]]နှင့် [[တန်ဇန်းနီးယားနိုင်ငံ|တန်ဇန်းနီးယား]]တို့မှ အများအပြား အပါအဝင် သတင်းပို့ခံရသူများတွင် နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုများ ခံခဲ့ရသည်။ PVC ပိုက်များ၊ ကြိုးများ၊ အားသွင်းကြိုးများ သို့မဟုတ် တုတ်များဖြင့် ရိုက်နှက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး သားကောင်များတွင် ပြင်းထန်သော ဒဏ်ရာများနှင့် ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":3" /> အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ အမျိုးသားတစ်ဦး၏ သတင်းပို့ချက်အရ လူ ၈၀၀ ကို အိမ်သာ ၁၀ ခုသာ မျှဝေသုံးစွဲရန် ပေးအပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=9 March 2025 |title=They Were Forced To Scam Others Worldwide. Now Thousands Are Detained on the Myanmar Border |url=https://apnews.com/article/myanmar-thailand-scam-centers-trapped-humanitarian-c1cab4785e14f07859ed59c821a72bd2 |access-date=2026-01-02 |website=FRONTLINE |language=en}}</ref> ထွက်ပြေးနိုင်သူများသည် ကြောက်ရွံ့မှု၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု၊ အိပ်မက်ဆိုးများနှင့် ရေရှည်စိတ်ဒဏ်ရာကဲ့သို့သော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဒုက္ခများကို ခံစားခဲ့ကြရကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့ကြသည်။ သားကောင်များစွာသည် မိမိကိုယ်ကိုသတ်သေရန် ကြံစည်မှုများနှင့် တရားမဝင်လုပ်ရပ်များထဲသို့ အတင်းအကျပ်ခိုင်းစေခံရခြင်းကြောင့် ရှက်ရွံ့မှုများ ခံစားခဲ့ရကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=Erin Foley |date=2025-12-17 |title=The Christians Helping People Enslaved by Cybercrime Scam Centers |url=https://www.christianitytoday.com/2025/12/scam-center-myanmar-released-ijm-christian-victims/ |access-date=2026-01-02 |website=Christianity Today |language=en-US}}</ref> == နှိမ်နင်းရေး == ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာစစ်တပ်သည် လိမ်လည်မှုနေရာများကို လူသိများသော ဝင်ရောက်စီးနင်းမှုများစွာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ [[KK Park|KK Park ကို]] ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းရှင်းလင်းခဲ့ပြီး အလုပ်သမားထောင်ပေါင်းများစွာကို လွှတ်ပေးခဲ့ပြီး ဂြိုဟ်တုဆိပ်ကမ်းများကို သိမ်းဆည်းခဲ့ပြီး အဆောက်အအုံ ၆၀၀ ကျော်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့ကာ လူ ၂၀၀၀ ကို ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ ရွှေကုက္ကိုမြို့တစ်ဝိုက်ရှိ နေရာများတွင် လုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အလုပ်သမား ၃၅၀ နီးပါးကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-10-21 |title=KK园区：缅甸臭名昭著的网络诈骗中心被军政府攻占，背后涉华人黑帮 |url=https://www.bbc.com/zhongwen/articles/cr5e3y3l05no/simp |access-date=2026-01-02 |website=BBC News 中文 |language=zh-hans}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2025-11-19 |title=Myanmar junta says raided online scam centre, arrested over 300 |url=https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2025/11/19/myanmar-junta-says-raided-online-scam-centre-arrested-over-300 |access-date=2026-01-02 |website=The Star |language=en}}</ref> ပါဝင်ပတ်သက်သည်ဟု စွပ်စွဲခံထားရသော နိုင်ငံခြားသား ၁၀,၀၀၀ ကျော်ကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Myanmar detains over 10K foreigners in online scam centre crackdown |url=https://www.business-standard.com/world-news/myanmar-detains-over-10k-foreigners-in-online-scam-centre-crackdown-125102800488_1.html}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေ ၅ ရက်အထိ မြဝတီမြို့နယ်အတွင်းသို့ တရားမဝင် ဝင်ရောက်လာသည့် ပြည်ပနိုင်ငံ သား စုစုပေါင်း ၁၄,၆၃၄ ဦး ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အနက်မှ ၁၃,၄၂၂ ဦးကို ထိုင်းနိုင်ငံမှတစ်ဆင့် သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံများသို့ ဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းများနှင့်အညီ ပြည်နှင်လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှု (Telecom Fraud) နှင့် ဒုစရိုက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် ဆက်စပ်ပါဝင်ခဲ့ကြသည့် ပြည်ပနိုင်ငံသား သုံးဦးအား သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံများသို့ ထပ်မံလွှဲပြောင်းပေးအပ်နိုင်ခဲ့ပြီး ပြည်ပနိုင်ငံသားရှစ်ဦး ထပ်မံဖော်ထုတ်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့ကာ ပြည်နှင်နိုင်ရေး စစ်ဆေးနိုင်ခဲ့ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82447 |access-date=2026-05-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> {{Incomplete list}} {| class="wikitable" |+နှိမ်နင်းရေး လုပ်ငန်းများ !ရက်စွဲ !တည်နေရာ !မြန်မာနိုင်ငံသား !နိုင်ငံခြားသား !စုစုပေါင်း !ရင်းမြစ် |- |၁ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]] |၀ |{{အလံ|China}} ၄၃ |၄၃ |<ref>{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တရားမဝင်ဝင်ရောက်နေထိုင်လျက်ရှိသည့် ပြည်ပနိုင်ငံသား ၄၃ ဦးအား ကွန်ဟိန်းမြို့နယ်၊ ကာလိမြို့၊ ဝမ်မိုင်ကျေးရွာအနီး ထပ်မံဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82327 |access-date=2026-05-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၄ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်း)၊ [[မိုင်းပန်မြို့နယ်]] |၄ |{{အလံ|China}} ၅၂ |၅၆ |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်း)၊ မိုင်းပန်မြို့နယ်အတွင်း အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် အဆောက်အအုံများ၊ ပစ္စည်းများနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအား ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82408 |access-date=2026-05-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၇ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)၊ မိုင်းပန်မြို့နယ် | |{{အလံ|China}} ၃ |၃ |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)၊ မိုင်းပန်မြို့နယ်အတွင်း အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည့် တရုတ်နိုင်ငံသား ၃ ဦး ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82500 |access-date=2026-05-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၈ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်း)၊ လဲချားမြို့နယ် |၅ |{{အလံ|China}} ၂၅ |၃၀ | |- |၈ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း) မိုင်းပန်မြို့နယ် ကျိုင်းတောင်းမြို့ | |{{အလံ|China}} ၆ |၆ |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း) လဲချားမြို့နယ်နှင့် ကျိုင်းတောင်းမြို့အနီး၌ အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် အဆောက်အအုံများ၊ ပစ္စည်းများနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအား ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82560 |access-date=2026-05-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၁၃ မေ ၂၀၂၆ |[[ရှမ်းပြည်နယ်]](မြောက်ပိုင်း)၊ [[မက်မန်းမြို့နယ်]] | |{{အလံ|China}} ၉၀ | |<ref>{{Cite web |title=မက်မန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ သံလွင်မြစ်အနီး၌ အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်နေသည့် တရုတ်နိုင်ငံသား ၉၀ ဦးအား လုပ်ငန်းသုံးဆက်စပ်ပစ္စည်းများနှင့်အတူ ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82741 |access-date=2026-05-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၁၄ မေ ၂၀၂၆ |[[ရှမ်းပြည်နယ်]](မြောက်ပိုင်း)၊ [[မက်မန်းမြို့နယ်]] | |{{အလံ|China}} ၁၀ | |<ref>{{Cite web |title=မက်မန်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ သံလွင်မြစ်အနီး၌ အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် လုပ်ငန်းသုံးဆက်စပ်ပစ္စည်းများအား ထပ်မံသိမ်းဆည်းရမိ၊ အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုလုပ်ငန်းများကျူးလွန်၍ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသည့် တရားမဝင်တရုတ်နိုင်ငံသား ၁၀ ဦးအား ထပ်မံဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82774 |access-date=2026-05-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၁၆ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်း) မိုင်းရှူးမြို့နယ် | |{{အလံ|China}} ၁၈ | |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်ပိုင်း) မိုင်းရှူးမြို့နယ် မိုင်းရှူး-မိုင်းစံဒေသ သံလွင်မြစ်အနီး၌ တရားမဝင် တရုတ်နိုင်ငံသား ၁၈ ဦးဖမ်းဆီးရမိမှုနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုများ လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်သည့် လုပ်ငန်းသုံးပစ္စည်းများနှင့်အဆောက်အအုံများ သိမ်းဆည်းရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/82852 |access-date=2026-05-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၁၇ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)၊ [[မူဆယ်မြို့]] |၂၉ |{{အလံ|China}} ၄ | |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)၊ မူဆယ်မြို့၊ စွမ်စော်ရပ်ကွက်အတွင်း အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် အသုံးပြုသည့်ပစ္စည်းများနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအား ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82877 |access-date=2026-05-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၂၀ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့ပိုင်း) [[မိုင်းခတ်မြို့နယ်]] |၁၁ |{{အလံ|China}} ၅၀ {{အလံ|Vietnam}} ၁ |၆၂ |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း) မိုင်းခတ်မြို့နယ်အတွင်း အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် အဆောက်အအုံများ၊ လုပ်ငန်းသုံးပစ္စည်းများနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှု ကျူးလွန်ရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူ ၆၂ ဦးအား ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/83004 |access-date=2026-05-22 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |၂၁ မေ ၂၀၂၆ |ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့ပိုင်း) [[မိုင်းခတ်မြို့နယ်]] |၁၃ |{{အလံ|China}} ၅၁ |၆၄ |<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း) မိုင်းခတ်မြို့နယ်အတွင်း အွန်လိုင်းလိမ်လည်လောင်းကစားမှုကျူးလွန်ရာတွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများနှင့် အသုံးပြုသည့်ပစ္စည်းများအား ထပ်မံဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/83041 |access-date=2026-05-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |} == နိုင်ငံတကာ၏ တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှုများနှင့် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နိုင်ငံခြားပိုင်ဆိုင်မှုထိန်းချုပ်ရေးရုံး (OFAC) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရွှေကုက္ကိုနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ ဆိုက်ဘာလိမ်လည်မှုစင်တာများနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် အဖွဲ့အစည်း ၁၉ ခုနှင့် လူပုဂ္ဂိုလ်များအား လိမ်လည်မှု၊ လူကုန်ကူးမှုနှင့် အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှုများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ပြီး အမေရိကန်နှင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ အခြားသူများအား လှည့်စားခဲ့မှုများအတွက် ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2025-12-23|title=Treasury Sanctions Southeast Asian Networks Targeting Americans with Cyber Scams|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0237|access-date=2026-01-02|website=U.S. Department of the Treasury|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=U.S. Treasury Sanctions 19 Myanmar, Cambodia Entities for Forcing Trafficking Victims into Crypto Scams – Union of Arab Banks |url=https://uabonline.org/english-news/u-s-treasury-sanctions-19-myanmar-cambodia-entities-for-forcing-trafficking-victims-into-crypto-scams/ |access-date=2026-01-02 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=US sanctions 8 in Myanmar, Thailand for online scams, forced labor |url=https://newsable.asianetnews.com/world/us-sanctions-8-in-myanmar-thailand-for-online-scams-forced-labor-articleshow-t5aab2t |access-date=2026-01-02 |website=Asianet Newsable |language=en}}</ref>၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် ဗြိတိန်နှင့် အမေရိကန်အစိုးရများသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် အခြားနေရာများရှိ နိုင်ငံဖြတ်ကျော်လိမ်လည်မှုကွန်ရက်တစ်ခုအပေါ် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UK and US take joint action to disrupt major online fraud network |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-and-us-take-joint-action-to-disrupt-major-online-fraud-network |access-date=2026-01-02 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ လိမ်လည်မှုစင်တာများကို တရုတ်နိုင်ငံက အဓိကတွန်းအားပေးဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး အဆိုပါစင်တာများ၏ အော်ပရေတာများအား ကွပ်မျက်ရာတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ တရုတ်နိုင်ငံသားအများအပြား လူကုန်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် လိမ်လည်မှုများ၏ ပစ်မှတ်ဖြစ်ခဲ့ရခြင်းကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=China repatriates 900 from Myanmar scam centres |url=https://www.news24.com/world/china-repatriates-900-from-myanmar-scam-centres-20250424 |access-date=2026-01-02 |website=News24 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=China executes 11 members of Myanmar-based group in crackdown on scam operations |url=https://www.nbcnews.com/world/china/china-executes-11-members-myanmar-based-group-crackdown-scam-operation-rcna256453 |access-date=2026-01-30 |website=NBC News |language=en}}</ref> ထိုင်းနိုင်ငံသည် လိမ်လည်မှုစင်တာများရှိသည့် နယ်စပ်ဒေသများသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားနှင့် အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရေးကို ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-02-07 |title=Sixty-one people rescued from Myanmar scam centres handed over to Thai authorities |url=https://www.theonlinecitizen.com/2025/02/07/sixty-one-people-rescued-from-myanmar-scam-centres-handed-over-to-thai-authorities/ |access-date=2026-01-02 |website=The Online Citizen |language=en-GB }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> မြန်မာစစ်တပ်သည် အဓိကအားဖြင့် ကေကေပန်ခ်နှင့် ရွှေကုက္ကိုရှိ လိမ်လည်မှုဗဟိုဌာနများပေါ်တွင် စီးနင်းမှုများပြုလုပ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ၎င်းကို အထူးသဖြင့် တရုတ်နှင့် အမေရိကန်တို့ထံမှ ပြင်ပသံတမန်ရေးဖိအားများကို တုံ့ပြန်မှုအဖြစ် ဘောင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Myanmar military raids online scam hub, arrests nearly 350 on Thai border |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/19/myanmar-military-raids-online-scam-hub-arrests-nearly-350-on-thai-border |access-date=2026-01-02 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူကုန်ကူးခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရာဇဝတ်မှု]] [[ကဏ္ဍ:လိမ်လည်မှု ဂိုဏ်းစခန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] plszfvqco5ddq0upr0waweelwqmpyyu 0 285474 1038231 1032139 2026-06-14T06:56:45Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-၀တ် +ဝတ်) 1038231 wikitext text/x-wiki '''အက်ပ်စတိန်းဖိုင်များ''' (Epstein files) သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်နိုင်ငံ]]သား ဘဏ္ဍာရေးပညာရှင်နှင့် ကလေးသူငယ်လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာပြစ်မှုကျူးလွန်သူ ဂျက်ဖရီ အက်ပ်စတိန်း (Jeffrey Epstein) ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို အသေးစိတ်ဖော်ပြထားသည့် စာရွက်စာတမ်း၊ ရုပ်ပုံများ၊ ဗီဒီယိုများနှင့် အီးမေးလ်သန်းပေါင်းများစွာ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းထုတ်ပြန်ထားသော စုစည်းမှုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွင် လူသိများသောပုဂ္ဂိုလ်များ၊ နိုင်ငံရေးသမားများနှင့် နာမည်ကြီးများ ပါဝင်သည်။ ဖိုင်များတွင် Epstein နှင့် ၎င်း၏လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များအပေါ် ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှုအမှုများတွင် သက်သေအဖြစ် စုဆောင်းထားသော စာရွက်စာတမ်းများ ပါဝင်ပြီး FBI ၏ Sentinel အမှုစီမံခန့်ခွဲမှုစနစ်တွင် အခြားမီဒီယာများနှင့်အတူ 300 ဂစ်ဂါဘိုက်ကျော် ဒေတာအဖြစ် သိမ်းဆည်းထားသည်။ ၎င်းတို့တွင် အက်ပ်စတိန်း၏ ဆက်သွယ်ရန်စာအုပ်၊ သူ၏လေယာဉ်များ၏ ပျံသန်းမှုမှတ်တမ်းများနှင့် တရားရုံးစာရွက်စာတမ်းများ ပါဝင်သည်။ မှတ်တမ်းများနှင့် ဖိုင်များစွာသည် ရှေ့နေ Darren Indyke နှင့် စာရင်းကိုင် Richard Kahn တို့က စီမံခန့်ခွဲသော Epstein ၏ အမွေနှင့် သက်ဆိုင်သည်။<ref>{{Cite book |date=2026-05-07 |title=Epstein files |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Epstein_files&oldid=1353033100 |language=en}}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:လူကုန်ကူးခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:လိင် ရာဇဝတ်မှုများ]] phtzflyxbfimfocoxrumfftd3tetae5 0 285495 1038172 1035171 2026-06-14T06:45:50Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038172 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄–၂၀၂၅) | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[ချင်း စစ်မြေပြင်]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 21.6044 | longitude = 93.4358 | map_size = 250 | map_caption = ပဋိပက္ခများ အဓိကဖြစ်ပွားရာ မတူပီမြို့နယ်အနီး တည်နေရာပြမြေပုံ | map_label = မတူပီ | date = ၂၀၂၄ ဇွန် – ၂၀၂၅ ဇူလိုင် (ဆက်လက်ဖြစ်ပွားဆဲ) | place = [[မတူပီမြို့နယ်]]၊ [[ထန်တလန်မြို့နယ်]]၊ [[ဖလမ်းမြို့နယ်]] နှင့် ဟွားငိုးလ်ရမ်းဒေသ၊ [[ချင်းပြည်နယ်]] | status = နယ်မြေစိုးမိုးရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဦးဆောင်မှုအပေါ် အငြင်းပွားမှုများ ရှိနေဆဲ | combatant1 = [[ချင်းညီနောင်]] (CB) နှင့် မဟာမိတ်များ * [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (မတူပီ)]] - တပ်မဟာ (၁) * [[မရာကာကွယ်ရေးအဖွဲ့]] (MTC/MDF) * [[ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်-မင်းတပ်]] (CDF-Mindat) * [[ချင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (CNO/CNDF) | combatant2 = [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]] (CC) နှင့် မဟာမိတ်များ * [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]] (CNF/CNA) * [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (လောက်တူ)]] (CDF-Lautu) * [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (မရာ)]] (CDF-Mara/IMC) * [[ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့-ဟွားငိုးလ်ရမ်း]] (CDF-Hualngoram) | commander1 = - | commander2 = ပူးထန်းနိန်းကီး (CNF ဒုဥက္ကဋ္ဌ) | casualties1 = CDF-မင်းတပ် ရဲဘော် ၂ ဦး ကျဆုံး (၂၀၂၄ ဇွန်) | casualties2 = နှစ်ဖက်ထိခိုက်ကျဆုံးမှုများ ရှိသော်လည်း အရေအတွက် အတိအကျမသိရ | notes = ၂၀၂၄ ဇွန်လတွင် [[မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] မတိုင်မီ စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ စက်တင်ဘာတွင် ZORO ၏ ကြားဝင်မှုဖြင့် အိုင်ဇောလ်၌ "လက်နက်ဖြင့် မဖြေရှင်းရန်" သဘောတူခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း မတူပီ၊ ဖလမ်းနှင့် ဟွားငိုးလ်ရမ်းဒေသတို့၌ တိုက်ပွဲများ ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) က ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းရန် တိုက်တွန်းထားသည်။ }} '''ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄–၂၀၂၅)''' သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လအတွင်း [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] စစ်ဆင်ရေးကာလမှ စတင်၍ ချင်းတော်လှန်ရေး အင်အားစုအချင်းချင်းအကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ရေးပဋိပက္ခများ ဖြစ်သည်။အဆိုပါ တိုက်ပွဲများသည် အဓိကအားဖြင့် [[ချင်းညီနောင်]] (CB) မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များနှင့် [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]] (CC) လက်အောက်ခံ [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]] (CNF) ဦးဆောင်သော ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များအကြား ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-12-23 |title=မင်းတပ်နဲ့ ကန်ပက်လက်မြို့တွေကို ချင်းညီနောင်အဖွဲ့တွေ သိမ်းပိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c8j9w48gp20o |access-date=2026-05-09 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ပဋိပက္ခများသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင် [[မတူပီမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ရာ၌ နယ်မြေစိုးမိုးရေးနှင့် လက်နက်ခဲယမ်းခွဲဝေမှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများမှ စတင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် [[ထန်တလန်မြို့နယ်]]နှင့် [[ဖလမ်းမြို့နယ်]]တို့အထိပါ ရိုက်ခတ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါတွင်လည်း မတူပီမြို့နယ်အတွင်းရှိ မရာဒေသနှင့် လောက်တူဒေသတို့၌ မျိုးနွယ်စုအခြေပြု ကာကွယ်ရေးတပ်များဖြစ်ကြသော CDF-Lautu၊ CDF-Mara နှင့် MDF တို့အကြား နယ်မြေအငြင်းပွားမှုများကြောင့် တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခများသည် ချင်းတော်လှန်ရေး အင်အားစုများအကြား နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဦးဆောင်မှုအပေါ် အမြင်ကွဲလွဲမှုများကို ဖော်ပြနေပြီး ဒေသတွင်း တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် စစ်ဘေးရှောင်ပြည်သူများအတွက် စိန်ခေါ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-06-21 |title=ချင်း လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့တွေအကြား အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်မှုတွေရှိနေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4nnqnr7135o |access-date=2026-05-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် အနှစ်ချုပ် == {| class="wikitable" style="font-size:90%; line-height:1.5em; margin-left:auto; margin-right:auto;" |- style="background:#efefef; text-align:center;" ! ကာလ !! ဖြစ်စဉ် !! နေရာ !! အနှစ်ချုပ်ရလဒ် |- | ၂၀၂၄ ဇွန် || [[မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] || မတူပီ || ပူးပေါင်းမှုအားနည်းရာမှ တင်းမာမှုစတင် |- | ၂၀၂၄ စက်တင်ဘာ || အိုင်ဇောလ်သဘောတူညီချက် || [[အိုင်းဇောလ်မြို့]] || ZORO စေ့စပ်မှုဖြင့် လက်နက်မသုံးရန် သဘောတူ |- | ၂၀၂၅ ဇန်နဝါရီ || နယ်မြေစိုးမိုးရေး || မတူပီ || CDF-Lautu နှင့် MDF အကြား ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုဖြစ် |- | ၂၀၂၅ ဇူလိုင် || ရိဒ်ခေါ်ဒါနှင့် ဖလမ်း || [[ဖလမ်းမြို့နယ်|ဖလမ်း]] / [[ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့|ရိဒ်ခေါ်ဒါ]] || ရိဒ်ခေါ်ဒါနှင့် CNDF ဌာနချုပ် တိုက်ခိုက်ခံရ၍ အရှိန်မြင့် |} == နောက်ခံသမိုင်း == {{main|မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} မြန်မာနိုင်ငံတွင် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ချင်းပြည်နယ်အတွင်း စစ်ကောင်စီကို တော်လှန်တိုက်ခိုက်နေသည့် အဓိက အဖွဲ့အစည်းကြီး နှစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ပထမအဖွဲ့မှာ [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]] (CNF) က ဦးဆောင်ပြီး ဒေသတွင်း တပ်ဖွဲ့အများအပြား ပါဝင်သော "[[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]" ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယအဖွဲ့မှာ ချင်းအမျိုးသားကောင်စီ (မင်းတပ်)၊ CNO၊ ZFU၊ CDF (ကန်ပက်လက်)၊ CDF (မတူပီ) တပ်မဟာ (၁) နှင့် MTC တို့ ပါဝင်သည့် "[[ချင်းညီနောင်]]" အဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့ နှစ်ခုအကြား နယ်မြေစိုးမိုးရေးနှင့် မူဝါဒပိုင်းဆိုင်ရာ ကွဲလွဲမှုများ ရှိနေခဲ့ရာမှ မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခအသွင်သို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-06-14 |title=မတူပီမြို့ ကို ချင်းညီနောင်နဲ့ မဟာမိတ်တွေထိုးစစ်ဆင် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c9007e2gx0xo |access-date=2026-05-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထိုသို့ကူးပြောင်းစေမှုတွင် မတူပီမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းတစ်ခုကို ချင်းညီနောင် နှင့် CNA တို့ ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ရရှိလာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများ ခွဲဝေကြစဉ်၊ အာရက္ခတပ်တော် (AA) ပါဝင်လာပြီး AA နှင့် CNA တို့အကြား အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းသည်လည်း အချက်တစ်ခုအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အငြင်းပွားမှုသည် နှစ်ဖက်ပစ်ခတ်မှုအထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ချင်းညီနောင်အဖွဲ့သည် AA ဘက်မှ ပါဝင်ကူညီခဲ့သည်ဟု CNA ဘက်က ယူဆခဲ့ရာမှ ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်းအကြား တင်းမာမှုများသည် အရှိန်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-09-22 |title=တူမီးပေါ်က အက်ကြောင်းများ - ချင်း ပြည်သူ့သဘောထား မျက်ကွယ်ပြုခံနေရသလား |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c74jy05xqlwo |access-date=2026-05-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထို့အပြင် ယင်းသို့ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် မင်းတပ်နယ်မှ ကျောင်းသားများကို ကျောင်းပို့ရန် လာရောက်သည့် အရပ်သား ၇ ဦးအား CNA တပ်ဖွဲ့ဝင်များက စစ်ဆေးရေးဂိတ်တစ်ခုတွင် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးခံရသူများ၏ ပြောကြားချက်အရ ၎င်းတို့အား ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင်များဟု သံသယရှိခြင်းကြောင့် ဖမ်းဆီးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါ ဖမ်းဆီးမှုသည် မတူပီစခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲအပြီး ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အဖွဲ့အစည်းများအကြား မပြေလည်မှုများနှင့် တိုက်ရိုက်သက်ရောက်မှုရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-06-21 |title=ချင်း လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့တွေအကြား အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်မှုတွေရှိနေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4nnqnr7135o |access-date=2026-05-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့သည် မတူပီမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို စတင်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ဇွန်လ ၁၇ ရက်တွင် ခမရ (၃၀၄) ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့နောက် ဇွန်လ ၁၈ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ချင်းညီနောင်တပ်ဖွဲ့များနှင့် CNF ဦးဆောင်သော ချင်းပြည်ကောင်စီ မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များအကြား ပစ်ခတ်မှုများ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ချင်းညီနောင်အဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ အဆိုပါ ထိတွေ့တိုက်ပွဲများသည် ၆ ရက်တိုင် ဆက်တိုက် ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး နှစ်ဖက်စလုံးတွင် ထိခိုက်ကျဆုံးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် CNF နှင့် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များဘက်က တပ်ဆုတ်ပေးခဲ့သော်လည်း၊ မတူပီဗျူဟာနှင့် ခလရ (၁၄၀) ၏ မြောက်ဘက်ရှိ ဖနိုင်ရွာနှင့် ငလိုင်ရွာကြားတွင် မိုင်းအမြောက်အမြား ထောင်ထားခဲ့ကြောင်း ချင်းညီနောင်ဘက်က စွပ်စွဲပြောဆိုခဲ့သည်။ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း တိုက်ပွဲများ ရပ်တန့်သွားပြီးနောက် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့သည် ကျန်ရှိသည့် စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဇွန်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် မတူပီမြို့တစ်မြို့လုံးကို အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ငြိမ်းချမ်းအေး |date=2024-07-02 |title=မတူပီမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ပြောခွင့်ရသူနဲ့မေးမြန်းချက် |url=https://burmese.voanews.com/a/chin-brotherhood-matupi-fighting-southern-chin-state-/7681666.html |access-date=2026-05-08 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> === နှစ်ဖက်တိုက်ပွဲများနှင့် ထိခိုက်ကျဆုံးမှု အခြေအနေများ === ချင်းညီနောင်အဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်များအရ ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး (CNA) နှင့် ချင်းညီနောင် (Chin Brotherhood) အဖွဲ့တို့အကြား တိုက်ပွဲများသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လလယ်မှ ဇူလိုင်လအစပိုင်းအထိ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုက်ပွဲများအတွင်း ဒရုန်းများအသုံးပြု၍ တိုက်ခိုက်ခြင်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း ထိခိုက်ကျဆုံးမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ CNA ဘက်မှ တရားဝင် အတိအကျ ထုတ်ပြန်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း၊ ချင်းညီနောင်ဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ အဖွဲ့ဝင် ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်-မင်းတပ် (CDF-Mindat) မှ ရဲဘော် ၂ ဦး ကျဆုံးပြီး အများအပြား ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ထို့အပြင် မတူပီမြို့သို့ ခွင့်ယူ၍ ပြန်သွားကြသည့် ချင်းညီနောင်အဖွဲ့ဝင် ၅ ဦးကိုလည်း CNA တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ဖမ်းဆီးခဲ့ကြောင်း ချင်းညီနောင်အဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဤဖြစ်စဉ်များသည် ချင်းလက်နက်ကိုင် အင်အားစုများအကြား တင်းမာမှု အရှိန်မြင့်တက်နေခြင်းကို ပြသခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-07-05 |title=ဖလမ်းမြို့တွင် စစ်ကောင်စီဆုတ်ခွာသွားသော်လည်း တိုက်ပွဲ ဆက်ဖြစ်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/64747/ |access-date=2026-05-09 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုနှင့် အိုင်ဇောလ်သဘောတူညီချက် == ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား တင်းမာမှုများ လျော့ပါးစေရန်အတွက် ဇိုပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးအဖွဲ့အစည်း (Zo Re-Unification Organization – ZORO) ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ [[အိုက်ဇောမြို့|အိုင်ဇောလ်မြို့]]၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲသို့ [[ချင်းပြည်ကောင်စီ]]၊ [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]] (CNF) နှင့် ကြားကာလ ချင်းအမျိုးသားအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ (ICNCC) / [[ချင်းညီနောင်]] (CB) အဖွဲ့တို့မှ ခေါင်းဆောင်များ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ယင်းတွေ့ဆုံမှုတွင် အဓိက သဘောတူညီချက် ၅ ချက် ရရှိခဲ့ပြီး အရေးကြီးဆုံးအချက်မှာ ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိလာပါက '''"လက်နက်ဖြင့် ဖြေရှင်းသည့်နည်းလမ်းကို အသုံးမပြုရန်"''' နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းရန်တို့ ဖြစ်သည်။ [[ချင်းလူမျိုး|ချင်း]]-[[ကူကီးလူမျိုး|ကူကီး]]-မီဇိုး မျိုးနွယ်စုများသည် ညီရင်းအစ်ကိုများ ဖြစ်ကြသည်ကို လက်ခံကြပြီး နောင်တွင် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခများ ထပ်မံမဖြစ်ပွားစေရန် သဘောတူခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များ ရှိနေလင့်ကစား ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း မတူပီမြို့နယ်နှင့် မရာဒေသတို့၌ ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-09-22 |title=ချင်းတော်လှန်ရေး တပ်ဖွဲ့ဝင် အချင်းချင်း သဘောထားကွဲမှုရှိပါက လက်နက်ဖြင့် မဖြေရှင်းရန် သဘောတူညီမှု ရရှိ |url=https://yktnews.com/2024/09/184582/ |access-date=2026-05-08 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ နယ်မြေအငြင်းပွားမှုနှင့် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၅) == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ နောက်ဆုံးပတ်အတွင်း မတူပီမြို့နယ်အတွင်းရှိ [[ရွာမန်းရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်|ရွာမန်းကျေးရွာ]]အနီးတွင် ချင်းပြည်ကောင်စီ (CC) အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သော '''ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (လောက်တူ) - CDF (Lautu)''' နှင့် ချင်းညီနောင် (CB) အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သော '''မရာကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (Mara Defense Force - MDF)''' တို့အကြား နယ်မြေအငြင်းပွားရာမှတစ်ဆင့် ပြင်းထန်သော တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။အဆိုပါ ၂ဖွဲ့သည် နွေဦးတော်လှန်ရေးအတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသည့် ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့နှစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ တိုက်ပွဲများအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံးမှ ဒရုန်းဗုံးများ အသုံးပြု၍ အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသဖြင့် နှစ်ဖက်ထိခိုက်သေဆုံးမှုနှင့် ဒဏ်ရာရရှိမှုများ များပြားခဲ့ကြောင်း ချင်းပြည်ကောင်စီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဆလိုင်းပေါ်လ်က အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။မတူပီမြို့နယ်၊ ထန်တလန်မြို့နယ်တွင်း နေထိုင်ကြသည့် လောက်တူမျိုးနွယ်စုနှင့် မတူပီမြို့နယ်နှင့် ပလက်ဝမြို့နယ်တွင် နေထိုင်ကြသည့် မရာမျိုးနွယ်စုကြား ၂၀၂၂ ခုနှစ်ဝန်းကျင်ကတည်းက နယ်နိမိတ် ဆိုင်ရာ ပွတ်တိုက်မှုများရှိခဲ့ပြီး ၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် လက်နက်ကိုင်တိုက်ပွဲများအထိ ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-02-05 |title=ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အချင်းချင်း တိုက်ပွဲဖြစ်ပြီး သေဆုံး၊ ထိခိုက်မှုများရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/60818/ |access-date=2026-05-08 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ချင်းအဖွဲ့အစည်းများအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများကို လက်နက်ကိုင်နည်းလမ်းဖြင့် မဖြေရှင်းရန် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလအတွင်း အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်တွင် တွေ့ဆုံဆွေးနွေး၍ သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့ဖူးသော်လည်း ၂၀၂၅ နှစ်ဆန်း၌ လက်တွေ့မြေပြင်တွင် တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်များ ရပ်တန့်သွားခဲ့သည်။ ဤသို့ မဟာမိတ်အဖွဲ့အစည်းများအကြား မညီညွတ်မှုများကြောင့် ဒေသခံပြည်သူများ၏ ဘဝလုံခြုံရေးအပေါ် စိုးရိမ်ရသည့် သက်ရောက်မှုများ ရှိလာခဲ့ပြီး စစ်ရှောင်အရေအတွက် ပိုမိုတိုးပွားသွားခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-11-10 |title=ချင်းဒေသသုံးခုမှာ မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ပြင်းထန်နေ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/chin-three-city-fierce-battles-11102024052707.html |access-date=2026-05-09 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> === ဖလမ်းနှင့် ဟွားငိုးလ်ရမ်းဒေသ ပဋိပက္ခ (၂၀၂၅ ဇူလိုင်) === ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ (၂) ရက်နေ့မှစ၍ ဖလမ်းမြို့နယ် တွင် ချင်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ ချင်းတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ကြသော ချင်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (CNO/CNDF) နှင့် ချင်းပြည်ကောင်စီဝင်များဖြစ်ကြသည့် ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး (CNF/CNA)၊ ချင်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့-ဟွားငိုးလ်ရမ်း (CDF-Hualngoram) တို့အကြား တိုက်ပွဲများနှင့် စစ်ရေးတင်းမာမှုများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ထိုဖြစ်ရပ်သည် ချင်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား တတိယအကြိမ်မြောက် ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ရိခေါဒါရ်မြို့မှ ပြည်သူ ၃၀၀၀ ခန့်သည် မီဇိုရမ်ပြည်နယ်ဘက် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-07-12 |title=ရိဒ်ခေါ်ဒါရ်မြို့ကို CNA ပူးပေါင်းတပ် ပြန်လည်သိမ်းပိုက် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/07/12/127094/ |access-date=2026-05-08 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ နိုင်ငံတော်ယာယီသမ္မတ ဒူဝါလရှီးလက အဖွဲ့အစည်းအချင်းချင်းကြား မတူကွဲပြားသည့် သဘောထားများကို လက်နက်ဖြင့် မဖြေရှင်းဘဲ ငြိမ်းချမ်းသည့်နည်းလမ်းဖြင့် အမြန်ဆုံး အဖြေရှာကြရန် လေးနက်စွာ တိုက်တွန်းကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ရသည်။ ယင်းထိတွေ့မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ချင်းညီနောင်အဖွဲ့က ဇူလိုင်လ ၃ ရက်နေ့တွင် သဘောထားထုတ်ပြန်ချက်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။အဆိုပါ ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဤတိုက်ပွဲသည် ဒေသတွင်း လက်နက်ကိုင်နှစ်ဖွဲ့အကြား ဖြစ်ပွားသော ပဋိပက္ခသာဖြစ်သဖြင့် ချင်းညီနောင် အဖွဲ့အနေဖြင့် ပါဝင်တိုက်ခိုက်မည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် အခြားပြင်ပ တော်လှန်ရေးလက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများအနေဖြင့်လည်း ဤပဋိပက္ခအတွင်း ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်း မပြုရန် တရားဝင် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။သို့သော်လည်း ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ရိဒ်ခေါ်ဒါမြို့ သိမ်းပိုက်ခံရမှုနှင့် ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နေ့တွင် CNA ဦးဆောင်သော ပူးပေါင်းတပ်များက CNDF ဌာနချုပ်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့မှုများကြောင့် တိုက်ပွဲများမှာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Respectfully and earnestly urging the Chin Revolutionary Armed Forces to seek a peaceful and mutually agreeable resolution to the differences of opinion and conflict between them at the earliest opportunity. – National Unity Government of Myanmar |url=https://nugmyanmar.org/mm/the-chin-revolutionary-armed-forces-to-seek-a-peaceful/ |access-date=2026-05-08 |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-07-09 |title=ချင်းလက်နက်ကိုင်တပ်များအကြားပဋိပက္ခ ငြိမ်းချမ်းသောနည်းဖြင့် အဖြေရှာရန် NUG ယာယီသမ္မတ တိုက်တွန်း |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/07/10/126854/ |access-date=2026-05-08 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> ဇူလိုင်လ ၁၄ ရက်တွင် ဆက်လက်၍ ဆော်မှိန်တိုက်နယ်၊ ဖန်တလန်ကျေးရွာရှိ နေရာ ၃ နေရာတွင် ထိတွေ့ပစ်ခတ်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မရာချင်းလက်နက်ကိုင် ၂ ဖွဲ့၏ လက်ရှိ စစ်ရေးပဋိပက္ခမှာ ပိုမိုတင်းမာလာနေ – Khonumthung Media Group |url=https://khonumthung.org/%E1%80%99%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%81%82-%E1%80%96%E1%80%BD/ |access-date=2026-05-08 |website=khonumthung.org}}</ref> MTC/ MDF နှင့်အတူ ULA/AA တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်နေသည်ဟု IMC/ CDF – မရာ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက စွပ်စွဲခဲ့သည်။မရာလက်နက်ကိုင်နှစ်ဖွဲ့၏ ပဋိပက္ခတွင် MTC/ MDF သည် ၎င်းတို့ကို ထောက်ခံသော ကျေးရွာများကို လှည့်လည် ကွင်းဆင်း နေခြင်းဖြစ်ပြီး ULA/ AA တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်ခြင်း မရှိကြောင်း MTC/ MDF ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ကိုဓူဝံက ငြင်းဆိုခဲ့သည့်အပြင် အာရက္ခတပ်တော် (ULA/ AA) သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မရာဒေသအတွင်းရှိ မရာချင်းလက်နက်ကိုင် ၂ ဖွဲ့ဖြစ်သည့် မရာလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (MTC/ MDF) နှင့် IMC/ CDF – Mara တို့၏ စစ်ရေးပဋိပက္ခတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်း မရှိကြောင်း ULA/ AA ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဦးခိုင်သုခက သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲမှတဆင့် ထုတ်ဖော် ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မရာချင်းလက်နက်ကိုင် ၂ ဖွဲ့ကြား စစ်ရေးပဋိပက္ခတွင် ပါဝင်ခြင်း မရှိဟု ULA/ AA ပြော |url=https://www.bnionline.net/mm/news-110668 |access-date=2026-05-08 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> === မီဇိုရမ်အစိုးရ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှု (၂၀၂၅ ဇူလိုင်) === ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လအတွင်း ချင်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၌ ဖြစ်ပွားနေသော တိုက်ပွဲများကို ရပ်တန့်နိုင်ရန် မီဇိုရမ်ပြည်နယ် ဝန်ကြီးချုပ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော '''ငြိမ်းချမ်းရေး အကျိုးဆောင်အဖွဲ့ (Advocacy Group for Peace)''' က ကြားဝင်စေ့စပ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့ကို မီဇိုရမ်ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်၊ ပြည်နယ်လွှတ်တော်အမတ် '''Pu Lalmuanpuia Punte''' က ဦးဆောင်သည်။ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ-အိန္ဒိယနယ်စပ်ရှိ ရိဒ်ခေါ်ဒါမြို့ နှင့် ဇိုခေါထာရ် (Zokhawthar) ကျေးရွာများသို့ သွားရောက်ကာ CNO/CNDF နှင့် CDF-Hualngoram တို့မှ တာဝန်ရှိသူများနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြောင်း အိန္ဒိယအသံလွှင့်ဌာန (All India Radio News) က ဖော်ပြခဲ့သည်။ ယင်းသို့ သွားရောက်ညှိနှိုင်းမှုသည် ရိဒ်ခေါ်ဒါမြို့ သိမ်းပိုက်ခံရမှုနှင့် CNDF ဌာနချုပ် တိုက်ခိုက်ခံရမှုတို့ကြောင့် စစ်ရေးတင်းမာမှု အမြင့်ဆုံးရောက်နေချိန်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသည့် ငြိမ်းချမ်းရေး ကြိုးပမ်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=admin |date=2025-07-07 |title=ရိဒ်ခေါဒါရ်မြို့ကို CNO / CNDF က သိမ်းပိုက်ပြီး CNO / CNDF ဌာနချုပ်ကို CNF/A က ပြန်သိမ်းတယ်လို့ CNO/CNDF ကဆို - WWW.CHINWORLD.ORG |url=https://chinworld.org/2025/07/%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%92%e1%80%ba%e1%80%81%e1%80%b1%e1%80%ab%e1%80%92%e1%80%ab%e1%80%9b%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af-cno-cndf-%e1%80%80/ |access-date=2026-05-08 |language=en-US}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ချင်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] t1h7kny2lkzxck5symt8man1hz4h7mm 0 285511 1038212 1033160 2026-06-14T06:53:04Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တစ်ချို့ +တချို့, -ဥ် +ဉ်) 1038212 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ၂၀၂၆ မိုးဗြဲ တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] နှင့် [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] | date = ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၄ ရက် | place = [[မိုးဗြဲ|မိုးဗြဲမြို့ပြင်]] နှင့် [[လပင်နွဲ့ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်|လပင်နွဲ့ကျေးရွာ]]အနီး၊ [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] | map_type = Myanmar | latitude = 19.7431 | longitude = 97.0211 | map_size = 250 | map_caption = ရှမ်းပြည်နယ် မိုးဗြဲမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = မိုးဗြဲ | result = * အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာ စစ်ဒေသမှ မိုးဗြဲ Local PDF အဖွဲ့ကို ပစ်ခတ်စီးနင်း * မိုးဗြဲ Local PDF ခေါင်းဆောင် ကိုအောင်မင်း အပါအဝင် ၉ ဦး သေဆုံး | status = ကရင်နီပူးတွဲစစ်ဦးစီးကော်မတီမှ စုံစမ်းစစ်ဆေးနေဆဲ | combatant1 = အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာ စစ်ဒေသ (မိုးဗြဲနယ်) <br> {{small|(KNDF ဗျူဟာ ၁၊ ၈ နှင့် PDF ၁၀၀၁၊ ၁၀၀၇ ပူးပေါင်းအဖွဲ့)}} | combatant2 = မိုးဗြဲ Local PDF <br> {{small|(ကိုအောင်မင်း ဦးဆောင်သောအဖွဲ့)}} | commander1 = မသိရှိရ | commander2 = ကိုအောင်မင်း (သေဆုံး) | strength1 = အင်အား အမြောက်အမြား | strength2 = အင်အား ၅၀ ခန့် | casualties1 = ၃ ဦး ဒဏ်ရာရ | casualties2 = * ၉ ဦး သေဆုံး (ခေါင်းဆောင် ကိုအောင်မင်း အပါအဝင်) * အချို့ အရှင်ဖမ်းဆီးခံရ | notes = ဖယ်ခုံမြို့နယ်အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်တစ်ဦးနှင့် ကိုအောင်မင်းတို့အကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအငြင်းပွားမှုမှတစ်ဆင့် တိုင်ကြားမှုပေါ်ပေါက်ရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ }} '''၂၀၂၆ မိုးဗြဲ တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တောင်ပိုင်း၊ [[ဖယ်ခုံမြို့နယ်]]၊ [[မိုးဗြဲ]]ဒေသတွင် အခြေစိုက်လှုပ်ရှားနေသော အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာ စစ်ဒေသ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့နှင့် မိုးဗြဲ Local PDF အဖွဲ့တို့အကြား ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်းကြား လူအသေအပျောက် အများဆုံးဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2026-05-02 |title=မိုးဗြဲတွင် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု အဖြစ်မှန်ပေါ်ပေါက်ရေးနှင့် တရားမျှတမှု ရရှိရေး IEC နှင့် ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုံစစ်ဦးစီးအဖွဲ့တို့ ပူးပေါင်းစစ်ဆေးမည် |url=https://yktnews.com/2026/05/248860/ |access-date=2026-05-09 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == ဖြစ်စဉ်အကျဉ်း == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် မိုးဗြဲမြို့အနောက်ဘက် ၁၆ မိုင်ခန့်အကွာတွင် မိုးဗြဲ Local PDF ခေါင်းဆောင် ကိုအောင်မင်း လိုက်ပါလာသည့် ကားကို အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာ စစ်ဒေသလက်အောက်ခံတပ်များက ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ ကိုအောင်မင်း အပါအဝင် ၉ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပစ်ခတ်မှု ဖြစ်ပွားနေသည့် တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အယ်လ်ဖာစစ်ဒေသအဖွဲ့သည် မိုးဗြဲမြို့အနောက်တောင်ဘက် ၉ မိုင်အကွာ လပင်နွဲ့ရွာအနီးရှိ မိုးဗြဲ Local PDF ၏ ဌာနချုပ်စခန်းကိုပါ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည်။ စီးနင်းမှုအတွင်း ရဲဘော်အချို့ ထပ်မံသေဆုံးခဲ့ပြီး အချို့မှာ အရှင်ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရကာ လက်နက်ခဲယမ်းများလည်း သိမ်းဆည်းခံခဲ့ရသည်။သတင်းဌာနတစ်ခုတွင် မိုးဗြဲ Local PDF ခေါင်းဆောင် ကိုအောင်မင်း နှင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်တချို့ကို ညှိနှိုင်းရန် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက လာခေါ်ချိန် အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ရေးသားထားသည်။<ref>{{Cite web |title=လူ ၉ ဦး သေဆုံးတဲ့ လက်နက်ကိုင်အချင်းချင်းပစ်ခတ်မှုကို တပ်ပေါင်းစုံစစ်ဦးစီးအဖွဲ့ ကိုင်တွယ်နေ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-114682 |access-date=2026-05-09 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> ပစ်ခတ်မှုပြုလုပ်ခဲ့သည့် အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာ စစ်ဒေသ (မိုးဗြဲနယ်) သည် [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|ကရင်နီအမျိုးသားများကာကွယ်ရေးတပ်]] KNDF ဗျူဟာ (၁)၊ ဗျူဟာ(၈)နှင့် ဒေသကာကွယ်ရေးအဖွဲ့များ၊ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်]] (PDF) ၁၀၀၁ တပ်ရင်းနှင့် ၁၀၀၇ တပ်ရင်းတို့ပူးပေါင်းကာ ဧပြီလ ၂၁ ရက်တွင် ဖွဲ့လိုက်သည့် မိုးဗြဲနယ်အခြေပြု တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့သည် IEC အပါအဝင် ကရင်နီပူးတွဲ စစ်ဦးစီးကော်မတီနှင့် KNDF တို့၏ နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးဦးဆောင်မှုအောက်တွင် ရှိသော တပ်ဖြစ်သည်။အယ်လ်ဖာစစ်ဒေသအောက် ဝင်သွားသည့် PDF တပ်ရင်းများသည်လည်း NUG ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင်မရှိတော့သည့် တပ်ရင်းများဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=စောရယ် |date=2026-04-28 |title=မိုးဗြဲဒေသ ၉ ဦး သေဆုံးသည့် အချင်းချင်းပစ်ခတ်မှုကို ကရင်နီစစ်ဦးစီးအဖွဲ့ စုံစမ်းနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/74255/ |access-date=2026-05-09 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်း == မိုးဗြဲ Local PDF ခေါင်းဆောင် ကိုအောင်မင်းနှင့် ကရင်နီပြည်ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (IEC) လက်အောက်ခံ ဖယ်ခုံမြို့နယ်အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင် တစ်ဦးတို့အကြား ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားမှု ရှိခဲ့ရာမှ ဤဖြစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဝင်က အမှတ် (၁) အယ်လ်ဖာ စစ်ဒေသထံ သွားရောက်တိုင်ကြားခဲ့ပြီးနောက် ယခုကဲ့သို့ စစ်ရေးအရ အင်အားသုံး ဖြေရှင်းမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-05-03 |title=မိုးဗြဲဒေသမှာ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့အချင်းချင်းပစ်ခတ်မှုဖြစ်စဉ် စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်း |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/05/03/155993/ |access-date=2026-05-09 |website=LuduNwayOo |language=my-MM }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == တုံ့ပြန်မှုများ == ဤဖြစ်စဉ်နှင့်ပတ်သက်၍ [[ကရင်နီပြည် ကြားကာလအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (IEC) က ဝမ်းနည်းကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ကရင်နီပူးတွဲစစ်ဦးစီးကော်မတီအနေဖြင့် ဖြစ်စဉ်အမှန်ကို သိရှိနိုင်ရန် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဒေသခံအရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော ကယန်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် ကလည်း လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အချင်းချင်း ပဋိပက္ခကို လက်နက်သုံး၍ ဖြေရှင်းခြင်းအပေါ် ဝမ်းနည်းကြောင်းနှင့် ထိုသို့သော ဆိုးဝါးသည့်ကိစ္စများ ထပ်မံမဖြစ်ပွားစေရန် တိုက်တွန်းကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=admin |date=2026-05-03 |title=ရဲဘော် ၉ဦး သေဆုံးခဲ့သည့် မိုးဗြဲပစ်ခတ်မှုဖြစ်စဉ်တွင် အမှုမှန်ပေါ်ပေါက်ရေးအတွက် စုံစမ်းစစ်ဆေးသွားမည်ဟု IEC နှင့် ကရင်နီတပ်ပေါင်းစုံစစ်ဦးစီးအဖွဲ့ ထုတ်ပြန် |url=https://ayartimes.com/?p=68206 |access-date=2026-05-09 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref> == ဒေသတွင်း အခြားပဋိပက္ခများ == မိုးဗြဲနှင့် ဖယ်ခုံဒေသအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းနှင့် ထိတွေ့ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားမှုများ ယခင်ကလည်း ရှိခဲ့ဖူးသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်းက ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ ဆီးဘူးဒေသတွင် အခြေစိုက်သည့် [[ကယန်းပြည်သစ်တပ်မတော်]] (KNLP/KNPDF) က [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]]၊ နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာန၊ ပျဉ်းမနားစစ်ကြောင်းမှ စစ်ကြောင်းမှူး ရဲဘော်ကိုစိုင်းကို ဖမ်းဆီးနှိပ်စက် သတ်ဖြတ်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-03-13 |title=ပျဉ်းမနားစစ်ကြောင်းမှူးရဲဘော်ကိုစိုင်း အသတ်ခံရမှု ကယန်းပြည်သစ်တပ်မတော်တွင် တာဝန်အပြည့်ရှိပြီး ကျူးလွန်သူများအား ဖော်ထုတ် အရေးယူပေးရန် နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာန ထုတ်ပြန် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/03/14/114567/ |access-date=2026-05-09 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=24 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324002946/https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/03/14/114567/ |url-status=dead }}</ref> ဖြစ်စဉ်မှာ ရဲဘော်ကိုစိုင်းတို့အဖွဲ့ ထောင်ထားသည့် မိုင်းကြောင့် ကယန်းပြည်သစ်တပ်မတော်မှ တပ်စုမှူး တစ်ဦး သေဆုံးပြီး သုံးဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီးနောက် ယခုကဲ့သို့ လက်တုံ့ပြန် သတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ကယန်းပြည်သစ်တပ်မတော်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ သို့မဟုတ် စစ်ကောင်စီတပ်များနှင့် ထိပ်တိုက်ပစ်ခတ်မှု နည်းပါးသည့် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ဤဖြစ်စဉ်ကြောင့် အဖွဲ့အစည်းအချင်းချင်းကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-03-19 |title=စစ်ကြောင်းမှူး အသတ်ခံရမှု နေပြည်တော် PDF နှင့် ကယန်းပြည်သစ်တပ် ဆွေးနွေးနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/61921/ |access-date=2026-05-09 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=11 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911063130/https://myanmar-now.org/mm/news/61921/ |url-status=dead }}</ref> အဆိုပါ ပဋိပက္ခကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် NUG နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနနှင့် ကယန်းပြည်သစ်တပ်မတော် ခေါင်းဆောင်များသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် ကျူးလွန်သူများကို ဖော်ထုတ်အရေးယူရန်နှင့် နောင်တွင် စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်နိုင်သည်အထိ ယုံကြည်မှု ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် အပါအဝင် အချက်ငါးချက်ကို သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2025-03-14 |title=၂၀၂၅ခုနှစ် မတ် ၁၄ ရက် ဘီဘီစီသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် - KNU/PDF ပူးပေါင်းတပ်တွေထိုးစစ်ဆင်နေတဲ့ ပူလူတူစခန်းက စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်တွေ ထိုင်းဘက်ထွက်ပြေး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1lpz3v1n9et |access-date=2026-05-09 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] 077h0k5rwktivdj2z6h9z0h414by6nq 0 285517 1038230 1032142 2026-06-14T06:56:35Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038230 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:It's a Wonderful Life (1946 poster).jpeg|thumb|အံ့ဩဖွယ်ကောင်းတဲ့ ဘဝရုပ်ရှင်ပိုစတာပါပဲ]] '''''It's a Wonderful Life''''' ဇာတ်ကားဟာ ၁၉၄၆ ခုနှစ်ထွက် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ခရစ္စမတ် စိတ်ကူးယဉ် ဒရာမာဇာတ်ကားတစ်ကားဖြစ်ပြီး Frank Capra ရိုက်ကူးပြီး ထုတ်လုပ်ထားပါတယ်။ ဒီဇာတ်ကားဟာ ၁၉၄၃ ခုနှစ်မှာ Philip Van Doren Stern ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဝေခဲ့တဲ့ "The Greatest Gift" ဝတ္ထုတိုနဲ့ စာအုပ်ငယ်ကို အခြေခံထားပြီး ၁၈၄၃ ခုနှစ်ထုတ် Charles Dickens ရဲ့ A Christmas Carol ဝတ္ထုကို အခြေခံထားပါတယ်။ ဒီဇာတ်ကားမှာ James Stewart က George Bailey အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ထားပြီး သူဟာ သူ့ရဲ့ရပ်ရွာထဲက တခြားသူတွေကို ကူညီဖို့ သူ့ရဲ့ကိုယ်ပိုင်အိပ်မက်တွေကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ပြီး ခရစ္စမတ်အကြိုနေ့မှာ မိမိကိုယ်ကိုသတ်သေဖို့ ကြံစည်ထားတာကြောင့် သူ့ရဲ့ကိုယ်စောင့်နတ် Clarence Odbody က ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခဲ့ပါတယ်။<ref>{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&oldid=1351265252 |language=en}}</ref> ကလဲရန့်စ်က ဂျော့ခ်ျကို သူထိတွေ့ခဲ့တဲ့ ဘဝတွေအားလုံးနဲ့ သူမရှိခဲ့ရင် ကမ္ဘာကြီးက ဘယ်လိုဖြစ်နေမလဲဆိုတာကို ပြသပါတယ်။<ref>{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&oldid=1351265252 |language=en}}</ref> အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား အပါအဝင် အကယ်ဒမီဆုငါးဆုအတွက် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခံခဲ့ရသော်လည်း It's a Wonderful Life သည် အစပိုင်းတွင် ရောထွေးနေသော သုံးသပ်ချက်များ ရရှိခဲ့ပြီး ရုံဝင်ငွေတွင် မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ ရုပ်ရှင်ရုံများတွင် ရုပ်ရှင်၏ အမြတ်အစွန်းအမှတ်မှာ ဒေါ်လာ ၆.၃ သန်းဖြစ်ပြီး ထုတ်လုပ်မှုကုန်ကျစရိတ်၏ နှစ်ဆခန့်ရှိပြီး ကနဦးဖြန့်ချိချိန်တွင် ရရှိခဲ့သည့် ပမာဏနှင့် မနီးစပ်ခဲ့ပါ။ ရုပ်ရှင်၏ စိတ်ပျက်ဖွယ်ရောင်းအားကြောင့် Capra သည် လူကြိုက်များပြီး ငွေကြေးအရ အောင်မြင်သော ရုပ်ရှင်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း ဆုံးရှုံးသွားပြီဟု စတူဒီယိုအချို့က မြင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&oldid=1351265252 |language=en}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ၎င်း၏ မူပိုင်ခွင့်သည် သက်တမ်းတိုးခြင်းမရှိသောကြောင့် ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် သက်တမ်းကုန်ဆုံးခဲ့ပြီး အများပြည်သူပိုင်အဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ပြီး လိုင်စင် သို့မဟုတ် မူပိုင်ခွင့်ကြေးများမပါဘဲ ထုတ်လွှင့်နိုင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်တွင် ခရစ္စမတ်ဂန္ထဝင်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |date=2026-04-26 |title=It's a Wonderful Life |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=It%27s_a_Wonderful_Life&oldid=1351265252 |language=en}}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] ez7cr8o74j94nem8lyxphg3jx6t9g5w 0 285597 1038125 1037285 2026-06-14T06:36:41Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စီစစ် +စိစစ်, -ဥ် +ဉ်) 1038125 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = မန္တလေး မြို့ပြတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | image = {{Location map | Myanmar | lat = 21.9405 | long = 96.1082 | width = 250 | float = center | border = none | caption = မန္တလေးမြို့အတွင်း တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့သည့်နေရာ }} | caption = မန္တလေးမြို့ပြတိုက်ပွဲ | date = ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၁ | place = ၁၁၁ လမ်းနှင့် ၅၄ လမ်းထောင့်၊ [[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]၊ [[မန္တလေးမြို့]] | coordinates = {{Coord|21.9405|96.1082|region:MM|display=inline,title}} | result = စစ်ကောင်စီဘက်မှ ဒုဗိုလ်မှူးကြီးတစ်ဦးအပါအဝင် ၃ ဦးသေဆုံးခဲ့ပြီး၊ PDF ဘက်မှ ၄ ဦးသေဆုံးကာ ၈ ဦး ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ | combatant1 = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော်]] | combatant2 = [[ဖိုင်:Flag of PDF Myanmar.svg|23px]] Mdy-PDF | commander1 = ဒုဗိုလ်မှူးကြီး အောင်မျိုးကျော် | commander2 = ဗိုလ်ဇီးကွက် | strength1 = အင်အားအလုံးအရင်း | strength2 = ရဲဘော် ၁၂ ဦးခန့် | casualties1 = ၃ ဦး သေဆုံး (ဒုဗိုလ်မှူးကြီး ၁ ဦး၊ ဗိုလ်ကြီး ၁ ဦး နှင့် စစ်သည် ၁ ဦး) | casualties2 = ၄ ဦး သေဆုံး၊ ၈ ဦး ဖမ်းဆီးခံရ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''မန္တလေး မြို့ပြတိုက်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ချမ်းမြသာစည် မြို့တွင်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[၂၀၂၁]] ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တပ်မတော် နှင့် မန္တလေး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ (Mdy-PDF) တို့အကြား ပထမဆုံးသော အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုဖြစ်သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၁ စစ်တပ်အာဏာသိမ်းပြီး ရက်ပေါင်း ၁၄၀ ကျော်အကြာတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး တောတောင်ဒေသများမှ မြို့ကြီးများပေါ်သို့ ပထမဆုံး တော်လှန်ရေးအရှိန် ကူးစက်လာသည့် အရေးပါသော မှတ်တိုင်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |title=မန္တလေး ချမ်းမြသာစည် မြို့တွင်းတိုက်ပွဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-57571293 |access-date=2026-05-11 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-06-22 |title=မန္တလေး PDF ၏ အခြေစိုက်ရုံးခန်းအား အာဏာသိမ်းတပ် စီးနင်း |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/06/22/243196.html |access-date=2026-05-11 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=ခင်ခင်အိ |date=2021-06-22 |title=မန္တလေး မြို့တွင်းတိုက်ပွဲ PDF ဘက်က သုံးဦးကျဆုံးကြောင်း အတည်ပြု |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mdy-attack-06212021232500.html |access-date=2026-05-11 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၂ ရက် နံနက် ၇ နာရီခွဲဝန်းကျင်တွင် စစ်ကောင်စီ စီမံအုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ (A1) ဒုဗိုလ်မှူးကြီး အောင်မျိုးကျော် ဦးဆောင်သောအဖွဲ့သည် အိမ်စီးကားတစ်စီးဖြင့် မန္တလေးမြို့၊ ၅၄ လမ်း၊ ၁၁၁ နှင့် ၁၁၂ လမ်းကြားရှိ PDF များ အခြေပြုရာ နှစ်ထပ်အိမ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် နေအိမ်အတွင်း လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ ရှိနေမည်ဟု မထင်မှတ်ဘဲ ခြံတံခါးကို အော်ဟစ်ဖွင့်လှစ်ကာ ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းစဉ် အိမ်အပေါ်ထပ်မှ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင်များက စောင့်ကြိုပစ်ခတ်ခဲ့သဖြင့် ဒုဗိုလ်မှူးကြီး အောင်မျိုးကျော်နှင့် ဗိုလ်ကြီးတစ်ဦးတို့မှာ တိုက်ပွဲစတင်စဉ်ကတည်းက သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-06-22 |title=စစ်ကောင်စီ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် မန္တလေး PDF ၂ ဦးသေဆုံး၊ ၆ ဦး ဖမ်းခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/06/22/243237.html |access-date=2026-05-11 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> အရာရှိကြီးများ သေဆုံးသွားပြီးနောက် စစ်ကောင်စီဘက်မှ စစ်ကားအများအပြား ရောက်ရှိလာပြီး RPG ကဲ့သို့သော ပေါက်ကွဲအားပြင်း လက်နက်များကို အသုံးပြုကာ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုမှာ နာရီနှင့်ချီ၍ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး လူနေရပ်ကွက်အတွင်းရှိ နေအိမ်အချို့ တုန်ခါမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်တွင် အပြန်အလှန်ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပွား ယင်းဖြစ်စဉ်၌ သေဆုံးသူ ရှစ်ဦးရှိပြီး လက်လုပ်မိုင်း၊ လက်ဗစ်ဗုံး၊ လက်နက်ငယ်အချို့နှင့် ရှစ်ဦး ဖမ်းမိ |url=https://news-eleven.com/article/210282 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> တစ်ချိန်တည်းတွင် မန္တလေးမြို့ ၅၃ လမ်းပေါ်၌ ပါကျဲရိုး အဖြူရောင် မော်တော်ယာဉ်တစ်စီးသည် လက်နက်ငယ်များ အသုံးပြု၍ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များကို ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက် ခဲ့ကြသည်။စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များက လိုက်လံပိတ်ဆို့ ဖမ်းဆီးစဉ် အဆိုပါကားသည် ၁၁၀ လမ်းနှင့် ၅၆ လမ်းထောင့်ရှိ ထရန်စဖော်မာအား အရှိန်ဖြင့် ဝင်တိုက်ခဲ့ပြီး ယာဉ်ပေါ်ပါ PDF တပ်ဖွဲ့ဝင် ၄ ဦးသေဆုံးသွားခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်လည်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ချမ်းမြသာစည်မြို့နယ်အတွင်း လက်နက်ကိုင်အကြမ်းဖက်သူ တချို့အား လက်လုပ်မိုင်း၊ လက်ပစ်ဗုံး၊လက်နက်ငယ်များနှင့်အတူ ဖမ်းဆီးရမိ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/14544 |access-date=2026-05-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ထိခိုက်ကျဆုံးမှုများ == စစ်ကောင်စီသည် ၎င်းတို့ဘက်မှ အကျအဆုံးများကို တရားဝင် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်း မရှိသော်လည်း စစ်ဘက်သတင်းရင်းမြစ်များနှင့် ဒေသခံများ၏ အတည်ပြုချက်အရ ဒုဗိုလ်မှူးကြီး အောင်မျိုးကျော် (စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ် ၄၁ ဆင်း၊ စီမံအုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ - A1): ၎င်းသည် အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း မြို့ပေါ်တိုက်ပွဲတွင် ကျဆုံးခဲ့သည့် အဆင့်အမြင့်ဆုံး အရာရှိကြီး ဖြစ်သည်။ထို့အပြင် ဗိုလ်ကြီး တစ်ဦး (စစ်ဘက်ရေးရာ လုံခြုံရေးတပ် - စရဖ) နှင့် အခြားအဆင့် စစ်သည် တစ်ဦး တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-06-23 |title=စစ်ကောင်စီ ဒုဗိုလ်မှူးကြီး တဦးသေဆုံးရတဲ့ မန္တလေးဖြစ်စဉ် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/06/23/243278.html |access-date=2026-05-11 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> တိုက်ပွဲအတွင်း Mdy-PDF ဘက်မှ ရဲဘော် ၄ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၈ ဦးမှာ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်ဟု စစ်ကောင်စီဘက်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=0001-11-30 |title=မန္တလေးတွင် စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းမှူးနှင့် စစ်သားတချို့ သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/7195/ |access-date=2026-05-11 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == သတင်းပေါက်ကြားမှုနှင့် သုံးသပ်ချက် == Mdy-PDF များ အခြေပြုရာနေရာ သတင်းပေါက်ကြားသွားခြင်းမှာ မေလ ၂၁ ရက်နေ့က မန္တလေးမြို့ပြင်ရှိ သရက်ခြံတစ်ခုတွင် စစ်သင်တန်းပေးနေသည့် PDF များ ဝင်ရောက်စီးနင်းခံရစဉ် CDM အရာရှိများဖြစ်သည့် ဗိုလ်မင်းခန့်ကျော်နှင့် ဗိုလ်စိုးဝေလှိုင်တို့ အဖမ်းခံရခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=ခင်မောင်စိုး |date=2021-06-22 |title=မန္တလေးတိုက်ပွဲ စစ်ကောင်စီ ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ကျဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/pdf-mandalay-military-06222021175208.html |access-date=2026-05-11 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲနှင့် တုံ့ပြန်မှုများ == တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားနေစဉ်အတွင်း Mdy-PDF သည် ၎င်းတို့၏ လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာမှတစ်ဆင့် "မြို့ပြတိုက်ပွဲစပြီ" ဟု ကြေညာခဲ့ပြီး ပြည်သူများထံမှ အကူအညီ တောင်းခံခဲ့သည်။ ယင်းဖြစ်စဉ်အပေါ် ရန်ကုန်မြို့ရှိ အမေရိကန်သံရုံးနှင့် ပြင်သစ်သံရုံးတို့က အလွန်စိုးရိမ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။ မန္တလေးမြို့သည် အာဏာသိမ်းမှုကို လမ်းပေါ်တွင် ပထမဆုံး ဆန္ဒပြခဲ့သည့် မြို့ဖြစ်သကဲ့သို့ ယခုတိုက်ပွဲသည် ၁၉၈၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း မန္တလေး မြို့ပြအတွင်း အပြင်းထန်ဆုံး အပြန်အလှန် ပစ်ခတ်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=အောင်မြတ်သူ |date=2021-06-22 |title=ပစ်ခတ်မှုအပြီး မန္တလေးလုံခြုံရေးတင်းကြပ် |url=https://burmese.voanews.com/a/aftermaths-of-clashes-between-pdf-and-military-troops-security-tighten-/5938358.html |access-date=2026-05-11 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရန် == * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၁ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ]] 8gkrspv91flkljq98rmzfl8bec2t6wh 0 285611 1038095 1037791 2026-06-14T05:46:34Z Salai Rungtoi 22844 /* ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် */ 1038095 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} === အုပ်စု B === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|CAN}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|BIH}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|SUI}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|QAT}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 | 0 |'''0''' | |} == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်များ တိုက်ရိုက်ပြသခွင့်အတွက် ဒေါ်လာသန်းဆယ်ချီ ငွေကြေးများစွာကုန်ကျခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံတဦးတည်း မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသော စစ်တပ်ပိုင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|Mytel TV360]] ၏ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] စာမျက်နှာကို Meta က ဖယ်ရှားလိုက်သည်ဟု Justice For Myanmar က ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=နွေဦးတော်လှန်ရေး နေ့စဉ်မှတ်စု (၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ ) |url=https://bur.mizzima.com/2026/06/13/93050 |url-status=live |access-date=14 June 2026 |website=Mizzima}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] i64k1wdgurdsa0yfol21m11sg05khgg 1038097 1038095 2026-06-14T05:53:51Z Salai Rungtoi 22844 /* အုပ်စု B */ Group C 1038097 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} === အုပ်စု B === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|CAN}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|BIH}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|SUI}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|QAT}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 | 0 |'''0''' | |} === အုပ်စု C === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|SCO}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | 3 | rowspan="2" style="background:#ccffcc;" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|MAR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|BRA}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''1''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|HAI}} |1 |0 |0 |1 |0 |1 | -1 |'''0''' | |} == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်များ တိုက်ရိုက်ပြသခွင့်အတွက် ဒေါ်လာသန်းဆယ်ချီ ငွေကြေးများစွာကုန်ကျခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံတဦးတည်း မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသော စစ်တပ်ပိုင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|Mytel TV360]] ၏ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] စာမျက်နှာကို Meta က ဖယ်ရှားလိုက်သည်ဟု Justice For Myanmar က ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=နွေဦးတော်လှန်ရေး နေ့စဉ်မှတ်စု (၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ ) |url=https://bur.mizzima.com/2026/06/13/93050 |url-status=live |access-date=14 June 2026 |website=Mizzima}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] krs5betyad25g587hpnusf33qln5t3q 1038098 1038097 2026-06-14T05:55:34Z Salai Rungtoi 22844 /* အုပ်စု C */ 1038098 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} === အုပ်စု B === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|CAN}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|BIH}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|SUI}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|QAT}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 | 0 |'''0''' | |} === အုပ်စု C === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|SCO}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | 3 | rowspan="2" style="background:#ccffcc;" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|MAR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|BRA}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''1''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|HAI}} |1 |0 |0 |1 |0 |1 | -1 |'''0''' | |} === အုပ်စု D === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|USA}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | 3 | rowspan="2" style="background:#ccffcc;" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|TUR}} | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|AUS}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|PAR}} |1 |0 |0 |1 |1 |4 | -3 |'''0''' | |} == စျေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်များ တိုက်ရိုက်ပြသခွင့်အတွက် ဒေါ်လာသန်းဆယ်ချီ ငွေကြေးများစွာကုန်ကျခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံတဦးတည်း မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသော စစ်တပ်ပိုင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|Mytel TV360]] ၏ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] စာမျက်နှာကို Meta က ဖယ်ရှားလိုက်သည်ဟု Justice For Myanmar က ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=နွေဦးတော်လှန်ရေး နေ့စဉ်မှတ်စု (၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ ) |url=https://bur.mizzima.com/2026/06/13/93050 |url-status=live |access-date=14 June 2026 |website=Mizzima}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] jtpfcx0iq8hxfr9eog3fjlbvdix633b 1038105 1038098 2026-06-14T06:32:34Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ) 1038105 wikitext text/x-wiki {{Infobox international football competition | year = ၂၀၂၆ | tourney_name = ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ | other_titles = {{ubl|FIFA World Cup 26|Copa Mundial de la FIFA 2026|Coupe du Monde de la FIFA 2026}} | image = 2026 FIFA World Cup emblem.svg | size = | alt = Emblem of the 2026 FIFA World Cup, showing numbers "2" (top) and "6" (bottom) superimposed by the World Cup trophy <!--Do not add flags to country parameters as per WP:INFOBOXFLAG.--> | country = [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] | country2 = [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] | country3 = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] | dates = ၁၁ ဇွန် - ၁၉ ဇူလိုင် | num_teams = ၄၈ နိုင်ငံ | confederations = ၆ ခု | venues = ၁၆ ခု | cities = ၁၆ | champion = | count = | second = | third = | fourth = | matches = | goals = | attendance = | top_scorer = | player = | goalkeeper = | young_player = | fair_play = | prevseason = [[၂၀၂၂ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၂]] | nextseason = ''၂၀၃၀'' | updated = }} '''၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ''' (အင်္ဂလိပ်: 2026 FIFA World Cup) သည် [[ဖီဖာ]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား ယှဉ်ပြိုင်ကြသည့် (၂၃) ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပြိုင်ပွဲကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့အထိ [[ကနေဒါနိုင်ငံ|ကနေဒါ]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့ရှိ မြို့ပေါင်း ၁၆ မြို့တွင် ကျင်းပရန် လျာထားသည်။<ref name="Schedule">{{cite web |date=February 4, 2024 |title=FIFA World Cup 26 – Match Schedule |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205034420/https://digitalhub.fifa.com/m/1be9ce37eb98fcc5/original/FWC26-Match-Schedule_English.pdf |archive-date=February 5, 2024 |access-date=February 4, 2024 |publisher=FIFA}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကွာတားဖိုင်နယ်၊ ဆီမီးဖိုင်နယ်နှင့် ဗိုလ်လုပွဲများအပါအဝင် ပွဲစဉ်ပေါင်း ၆၀ ကို မြို့ကြီး ၁၁ မြို့တွင် လက်ခံကျင်းပမည်ဖြစ်သည်။ မက္ကဆီကိုက မြို့ ၃ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲနှင့် ကနေဒါက မြို့ ၂ မြို့တွင် ပွဲစဉ် ၁၀ ပွဲ အသီးသီး လက်ခံကျင်းပသွားမည် ဖြစ်သည်။ ဤကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံ စုပေါင်းအိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပြိုင်ပွဲဝင်အသင်းအရေအတွက်ကိုလည်း ၃၂ သင်းမှ ၄၈ သင်းအထိ ပထမဆုံးအကြိမ် တိုးမြှင့်ကျင်းပခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ယှဉ်ပြိုင်ခွင့်အတွက် အသင်း (၃၉)သင်း အဖြေထွက် |url=https://news-eleven.com/article/307720 |access-date=2026-05-11 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသဖြင့် ယခုတစ်ကြိမ်နှင့်ဆိုလျှင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို (တစ်ကိုယ်တော် သို့မဟုတ် ပူးတွဲအိမ်ရှင်အဖြစ်) သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ခံကျင်းပသည့် ပထမဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ဒုတိယအကြိမ်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခြင်းဖြစ်ပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအတွက်မူ ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာနှင့် ဒီဇင်ဘာလများတွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ၂၀၂၂ ကာတာကမ္ဘာ့ဖလားပြီးနောက် ယခုပြိုင်ပွဲကို မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း၏ နွေရာသီကာလတွင် ပြန်လည်ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအကြိမ်တွင် [[ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ|ကိတ်ဗာဒီ]] (Cape Verde)၊ [[ကူရာဆော|ကူရာဆောနိုင်ငံ]] (Curaçao)၊ [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]] နှင့် [[ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ|ဥဇဘက်ကစ္စတန်]] စသည့် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကြမည်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ကမ္ဘာ့ဖလားချန်ပီယံ [[အာဂျင်တီးနား အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း|အာဂျင်တီးနားအသင်း]]သည် ယခုပြိုင်ပွဲတွင် လက်ရှိချန်ပီယံအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလား ပွဲစဉ်ဇယား - အရေးကြီးရက်များနှင့် မြန်မာစံတော်ချိန် {{!}} သတင်း |url=https://myanmarworldcup.com/news/2026-world-cup-key-dates-schedule |access-date=2026-05-11 |website=၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား |language=my}}</ref> == ကျင်းပမည့်နေရာများ == ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အိမ်ရှင်မြို့ကြီး ၁၆ မြို့ (ကနေဒါနိုင်ငံမှ နှစ်မြို့၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံမှ သုံးမြို့၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ၁၁ မြို့) ပါဝင်သည့်စာရင်းကို FIFA က ကြေညာခဲ့သည်။ FIFA ၏ အားကစားကွင်းစပွန်ဆာဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအရ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် ကာလအတွင်း အားကစားကွင်းများအား အောက်တွင် ကွင်းစကွင်းပိတ်ဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် အမည်လွှဲများကို အသုံးပြုမည်။<ref>{{cite web |last=Pelit |first=Asli |date=February 16, 2024 |title=FIFA RULES MAY COST METLIFE $80M IN WORLD CUP FINAL BRAND VALUE |url=https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216173018/https://www.sportico.com/business/sponsorship/2024/world-cup-final-metlife-sponsorship-fifa-rules-1234766942/ |archive-date=February 16, 2024 |access-date=July 21, 2024 |work=Sportico}}</ref><ref name="FIFA stadia2">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> လူဝင်ဆံ့မှုပမာဏသည် FIFA မှ ထုတ်ပြန်သည့် အချက်အလက်များအပေါ် အခြေခံထားသည်။<ref name="FIFA stadia">{{cite web |date=July 15, 2025 |title=The FIFA World Cup 26 stadiums |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/world-cup-2026-stadiums-fifa-soccer-football-mexico-usa-canada |access-date=November 17, 2025 |publisher=FIFA |quote=Stadium official names for the FIFA World Cup 26 have been matched with Host City names and may differ from the common designation used locally.}}</ref> ==== သင်္ကေတရှင်းလင်းချက် ==== † ယခင်အမျိုးသားကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲများအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ‡ အမိုးအပြည့်အစုံ သို့မဟုတ် ပြန်ဆုတ်နိုင်သော အမိုးပါရှိပြီး အတွင်းပိုင်း ရာသီဥတုထိန်းချုပ်မှုစနစ် တပ်ဆင်ထားသည့် အမိုးအကာအောက်ရှိ အားကစားကွင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ ပြိုင်ပွဲကျင်းပမည့် နေရာများ |- ! scope="col" | မြို့များ ! scope="col" | အားကစားကွင်းများ ! scope="col" | လူဦးရေဝင်ဆံ့မှု ! scope="col" class="unsortable" | ပုံ |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Dallas" | {{flagicon|USA}} [[ဒါးလတ်စ်မြို့]]<br /><small> Arlington, Texas</small> | AT&T Stadium{{double-dagger}}<br />'''{{small|(Dallas Stadium)}}''' | '''94,000''' | [[File:Cowboys stadium inside view 4.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Mexico City" | {{flagicon|MEX}} [[မက္ကဆီကိုမြို့]] | Estadio Azteca{{dagger}}<br />'''{{small|(Mexico City Stadium)}}''' | '''83,000''' | [[File:Soccer game at the Azteca Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="New York" | {{flagicon|USA}} [[နယူးယောက်မြို့|နယူးယောက်/နယူးဂျာစီ]]<br /><small> East Rutherford, [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်]]</small> | MetLife Stadium<br />'''{{small|(New York New Jersey Stadium)}}''' | '''82,500''' | [[File:Copa America game between Columbia vs Peru at the MetLife Stadium.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Atlanta" | {{flagicon|USA}} [[အတ္တလန္တာမြို့]] | Mercedes-Benz Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Atlanta Stadium)}}''' | '''75,000''' | [[File:2017 Orlando City at Atlanta United MLS Game.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Kansas City" | {{flagicon|USA}} [[မစ်ဆိုရီပြည်နယ်|ကန်းဆပ်မြို့]] | Arrowhead Stadium <br />'''{{small|(Kansas City Stadium)}}''' | '''73,000''' | [[File:25 July 2010 Kansas City Wizards vs Manchester United friendly.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Houston" | {{flagicon|USA}} [[ဟူစတန်မြို့]] | NRG Stadium {{double-dagger}}<br />'''{{small|(Houston Stadium)}}''' | '''72,000''' | [[File:NRG Stadium, LEAGUES CUP 2024 TIGRES INTER MIAMI.jnp.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="San Francisco" | {{flagicon|USA}} [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]]<br /><small> (Santa Clara, [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|ကယ်လီဖိုးနီးယား]])</small> | Levi's Stadium <br />'''{{small|(San Francisco Bay Area Stadium)}}''' | '''71,000''' | [[File:Entering Levi's Stadium.JPG|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Los Angeles" | {{flagicon|USA}} [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]<br /><small>(Inglewood, California)</small> | SoFi Stadium<br />'''{{small|(Los Angeles Stadium)}}''' | '''70,000''' | [[File:SoFi Stadium 23rd March 2025.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Philadelphia" | {{flagicon|USA}} [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားမြို့]] | Lincoln Financial Field<br />'''{{small|(Philadelphia Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:United States v Paraguay, Copa América Centenario (cropped).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Seattle" | {{flagicon|USA}} [[ဆေအတလ်မြို့]] | Lumen Field<br />'''{{small|(Seattle Stadium)}}''' | '''69,000''' | [[File:2025 FIFA Club World Cup - Seattle Sounders FC vs. Botafogo - 03.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Boston" | {{flagicon|USA}} [[ဘော့စတွန်မြို့]]<br /><small>(Foxborough, [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]])</small> | Gillette Stadium<br />'''{{small|(Boston Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:New England Revolution vs Liga Deportivo Alajuense 2024-03-06 53571677017.jpg|frameless|Gillette Stadium]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Miami" | {{flagicon|USA}} [[မိုင်ယာမီမြို့]]<br /><small>(Miami Gardens, [[ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်]])</small> | Hard Rock Stadium<br />'''{{small|(Miami Stadium)}}''' | '''65,000''' | [[File:Hard Rock Stadium Club World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Vancouver" | {{flagicon|CAN}} [[ဗန်ကူးဗားမြို့]] | BC Place {{double-dagger}}<br />'''{{small|(BC Place Vancouver)}}''' | '''54,000''' | [[File:BC Place 2015 Women's FIFA World Cup.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Monterrey" | {{flagicon|MEX}} မွန်တယ်ရေးမြို့ <br /><small>(Guadalupe)</small> | Estadio BBVA<br />'''{{small|(Estadio Monterrey)}}''' | '''53,500''' | [[File:Estadio BBVA Bancomer - Diciembre 2017.jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Guadalajara" | {{flagicon|MEX}} ဂွါဒါလာဟာရာမြို့<br /><small>(Zapopan)</small> | Estadio Akron<br />'''{{small|(Estadio Guadalajara)}}''' | '''48,000''' | [[File:Estadio Akron 02-07-2022 cabecera sur lado derecho (3).jpg|frameless]] |- ! style="text-align:left" data-sort-value="Toronto" | {{flagicon|CAN}} [[တိုရွန်တိုမြို့]] | BMO Field<br />'''{{small|(Toronto Stadium)}}''' | '''45,000''' | [[File:Bmo Field 2016 East Stand.jpg|frameless]] |} == အသင်းများ == {| class="vertical-align-top" |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု A |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | A1 || ''{{fb|MEX}}'' |- | A2 || {{fb|RSA}} |- | A3 || {{fb|KOR}} |- | A4 || {{fb|CZE}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု B |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | B1 || ''{{fb|CAN}}'' |- | B2 || {{fb|BIH}} |- | B3 || {{fb|QAT}} |- | B4 || {{fb|SUI}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု C |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | C1 || {{fb|BRA}} |- | C2 || {{fb|MAR}} |- | C3 || {{fb|HAI}} |- | C4 || {{fb|SCO}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု D |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | D1 || ''{{fb|USA}}'' |- | D2 || {{fb|PAR}} |- | D3 || {{fb|AUS}} |- | D4 || {{fb|TUR}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု E |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | E1 || {{fb|GER}} |- | E2 || {{fb|CUW}} |- | E3 || {{fb|CIV}} |- | E4 || {{fb|ECU}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု F |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | F1 || {{fb|NED}} |- | F2 || {{fb|JPN}} |- | F3 || {{fb|SWE}} |- | F4 || {{fb|TUN}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု G |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | G1 || {{fb|BEL}} |- | G2 || {{fb|EGY}} |- | G3 || {{fb|IRN}} |- | G4 || {{fb|NZL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု H |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | H1 || {{fb|ESP}} |- | H2 || {{fb|CPV}} |- | H3 || {{fb|KSA}} |- | H4 || {{fb|URU}} |} |- | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု I |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | I1 || {{fb|FRA}} |- | I2 || {{fb|SEN}} |- | I3 || {{fb|IRQ}} |- | I4 || {{fb|NOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု J |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | J1 || {{fb|ARG}} |- | J2 || {{fb|ALG}} |- | J3 || {{fb|AUT}} |- | J4 || {{fb|JOR}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု K |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | K1 || {{fb|POR}} |- | K2 || {{fb|COD}} |- | K3 || {{fb|UZB}} |- | K4 || {{fb|COL}} |} | {| class="wikitable col1center" |- |+ အုပ်စု L |- ! စဉ်||width="220"| အသင်းများ |- | L1 || {{fb|ENG}} |- | L2 || {{fb|CRO}} |- | L3 || {{fb|GHA}} |- | L4 || {{fb|PAN}} |} |} == ပွဲစဉ်အချိန်ဇယား == <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" |+ Schedule by round |- !Round !ပွဲစဉ် !ရက်စွဲ |- |rowspan=3|အုပ်စုအဆင့် |ပွဲစဉ် ၁ |June 11–17, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၂ |June 18–23, 2026 |- |ပွဲစဉ် ၃ |June 24–27, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6| နောက်ဆုံးအဆင့် |Round of 32 |June 28 – July 3, 2026 |- |Round of 16 |July 4–7, 2026 |- |Quarterfinals |July 9–11, 2026 |- |Semifinals |July 14–15, 2026 |- |Match for third place |July 18, 2026 |- |Final |July 19, 2026 |} </div> <div style=display:inline-grid> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Schedule by group |- !Matchday !Pairings !Groups !Date |- |rowspan=7|ပွဲစဉ် ၁ |rowspan=7|1 vs 2<br>3 vs 4 |A |June 11, 2026 |- |B & D |June 12, 2026 |- |B, C & D |June 13, 2026 |- |E & F |June 14, 2026 |- |G & H |June 15, 2026 |- |I & J |June 16, 2026 |- |K & L |June 17, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=6|ပွဲစဉ် ၂ |rowspan=6|1 vs 3<br>4 vs 2 |A & B |June 18, 2026 |- |C & D |June 19, 2026 |- |E & F |June 20, 2026 |- |G & H |June 21, 2026 |- |I & J |June 22, 2026 |- |K & L |June 23, 2026 |- style="border-top:3px solid green" |rowspan=4|ပွဲစဉ် ၃ |rowspan=4|4 vs 1<br>2 vs 3 |A, B & C |June 24, 2026 |- |D, E & F |June 25, 2026 |- |G, H & I |June 26, 2026 |- |J, K & L |June 27, 2026 |} === အုပ်စုအဆင့် === === အုပ်စု A === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|MEX}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +2 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|KOR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | '''3''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|CZE}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 2 | style="background:#cce5ff;" | -1 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|RSA}} |1 |0 |0 |1 |0 |2 | -2 |'''0''' | |} === အုပ်စု B === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|CAN}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' | style="background:#ccffcc;" rowspan="2" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|BIH}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|SUI}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''0''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|QAT}} |0 |0 |0 |0 |0 |0 | 0 |'''0''' | |} === အုပ်စု C === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|SCO}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | 3 | rowspan="2" style="background:#ccffcc;" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|MAR}} | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | '''1''' |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|BRA}} | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 1 | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | '''1''' | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|HAI}} |1 |0 |0 |1 |0 |1 | -1 |'''0''' | |} === အုပ်စု D === {| class="wikitable" style="text-align:left;" !အဆင့် !အသင်း !ပွဲ !နိုင် !သရေ !ရှုံး !ဂိုးသွင်း !ဂိုးပေး !ဂိုးကွာ !ရမှတ် ! |- | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | ''{{fb|USA}}'' | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | 1 | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | +1 | style="background:#ccffcc;" | 3 | rowspan="2" style="background:#ccffcc;" |ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ |- | style="background:#ccffcc;" | 2 | style="background:#ccffcc;" | {{fb|TUR}} | style="background:#ccffcc;" | 0 | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | | style="background:#ccffcc;" | |- | style="background:#cce5ff;" | 3 | style="background:#cce5ff;" | {{fb|AUS}} | style="background:#cce5ff;" | 0 | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" | | style="background:#cce5ff;" |အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အပေါ် မူတည်၍ ရှုံးထွက်အဆင့်သို့ တက်ရောက်နိုင်ခြေရှိ |- |4 |{{fb|PAR}} |1 |0 |0 |1 |1 |4 | -3 |'''0''' | |} == ဈေးကွက်ရှာဖွေရေး == === ပွဲစဉ်ထုတ်လွှင့်ခွင့် === မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|မိုင်တဲလ်]] (MyTel) ၏ ရုပ်သံပလက်ဖောင်း ဖြစ်သော TV360 က ကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ ပွဲစဉ်များကို တရာဝင်း ထုတ်လွှင့်ခွင့် ရရှိထားသည်။<ref>{{Cite web |last=TV360 Media Hub |date=2026-05-31 |title=2026 Worldcup is coming on TV360 🥳🥳 |url=https://www.youtube.com/watch?v=kEsoZNERGzc |access-date=2026-06-08}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-11 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၁၁ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာ စစ်တပ်ပိုင် Mytel က ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်တွေကို ပြသခွင့်ရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2klzdneylt |access-date=2026-06-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်များ တိုက်ရိုက်ပြသခွင့်အတွက် ဒေါ်လာသန်းဆယ်ချီ ငွေကြေးများစွာကုန်ကျခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံတဦးတည်း မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသော စစ်တပ်ပိုင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|Mytel TV360]] ၏ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] စာမျက်နှာကို Meta က ဖယ်ရှားလိုက်သည်ဟု Justice For Myanmar က ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |title=နွေဦးတော်လှန်ရေး နေ့စဉ်မှတ်စု (၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ ) |url=https://bur.mizzima.com/2026/06/13/93050 |url-status=live |access-date=14 June 2026 |website=Mizzima}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]] [[ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာ့ဖလား ပြိုင်ပွဲများ]] f6p3trsexr95gcc5erbihm77z6ohxph 0 285651 1038131 1037057 2026-06-14T06:37:45Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038131 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] (ဒုတိယပိုင်း) | image = {{Location map | Myanmar | lat = 22.6167 | long = 97.3000 | width = 250 | float = center | border = none | label = '''သီပေါမြို့''' | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံပေါ်ရှိ သီပေါမြို့ တည်နေရာ }} | caption = | date = ၂၀၂၄ ဇူလိုင် ၂၀ – အောက်တိုဘာ ၁၃ | place = [[သီပေါမြို့]]၊ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း | coordinates = {{Coord|22.6167|97.3000|region:MM|display=inline,title}} | result = TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များက မြို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး၊၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၆ ရက်တွင် ပြန်လည် စွန့်လွှတ်ခဲ့ရသည်။ | combatant1 = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော်]] | combatant2 = [[ဖိုင်:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px]] [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] | commander1 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | commander2 = [[တာအိုက်ဘုန်း]] | strength1 = * ခမရ ၅၀၃ * ခမရ ၅၀၄ * ခလရ ၂၃ | strength2 = TNLA ပူးပေါင်းတပ်များ | casualties1 = စစ်သုံ့ပန်း ၅၀ ကျော် နှင့် <br> တပ်မိသားစုဝင် ၁၀၀ ကျော် ဖမ်းဆီးခံရ | casualties2 = | notes = ၂ လကျော်ကြာ ထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက် သီပေါမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းအားလုံးကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်း၏ အရေးပါသော တိုက်ပွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး [[၂၀၂၄]] ခုနှစ်၊ဇူလိုင် ၂၀ ရက်နေ့မှ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့အထိ ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။ [[တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[သီပေါမြို့]]အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းများကို ၂ လကျော်ကြာ ဝိုင်းဝန်းပိတ်ဆို့ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် မြို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး ဒုတိယလှိုင်းအတွင်း TNLA သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် ပဉ္စမမြောက် မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=သီပေါမြို့ တပ်ရင်း(၃) ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ပြီး မြို့ကို ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/670f0fd122e6fc469623272a |access-date=2026-05-12 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2024-10-14 |title=သီပေါမြို့ကို TNLA ပူးပေါင်းတပ်တွေ အလုံးစုံသိမ်းပိုက် |url=https://burmese.voanews.com/a/7821378.html |access-date=2026-05-12 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်းကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]က စတင်ခဲ့သည်။ထိုသို့ စတင်ပြီးနောက် [[ကျောက်မဲမြို့]] နှင့် [[လားရှိုးမြို့]]ကြားရှိ [[သီပေါမြို့]]ကို ဇူလိုင် ၂၀ ရက်တွင် တအာင်းတပ်(TNLA) ဦးဆောင်သော ပူးပေါင်းတပ်များက ထိုးစစ်စတင်ခဲ့သည်။ သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း သီပေါမြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းများဖြစ်သော ခမရ ၅၀၃ နှင့် ခမရ ၅၀၄ တို့ကို စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက ဦးစွာသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-06-26 |title=တကျော့ပြန် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c3gg9yk7e7zo |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> နောက်ဆုံးလက်ကျန်တပ်ရင်းဖြစ်သော ခြေမြန်တပ်ရင်း [[ခလရ (၂၃)|ခလရ ၂၃]] ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့ နေ့လယ် ၁ နာရီဝန်းကျင်တွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သဖြင့် သီပေါမြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-10-14 |title=အပစ်ရပ်ရေး တရုတ်ဖိအားတွေကြားက သီပေါမြို့ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/hsipaw-seized-tnla-10142024001309.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နိုင်ငံတကာ တုံ့ပြန်မှုနှင့် ဖိအားများ == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိနေသော တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဝမ်ယိသည် စစ်ကောင်စီခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် နေပြည်တော်တွင် သီးသန့်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ အဆိုပါတွေ့ဆုံမှုအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ မြို့ရွာများအပေါ် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ (EAOs) များ၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို တရုတ်နိုင်ငံအနေဖြင့် ဆန့်ကျင်ကြောင်း ဝမ်ယိက သဘောထားမှတ်ချက်ကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-08-14 |title=ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တိုက်ခိုက်မှုတွေကို တရုတ်နိုင်ငံက ဆန့်ကျင်ကြောင်း ဝမ်ယိပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/china-fm-wangyi-minaunghlaing-meet-08142024113302.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ရွှေလီမြို့ လုံခြုံရေးကော်မတီက တအောင်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထံသို့ တိုက်ပွဲများကို ချက်ချင်းရပ်တန့်ရန် သတိပေးစာတစ်စောင် ပေးပို့ခဲ့သည်။ အဆိုပါစာတွင် နယ်စပ်ဒေသ တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးနှင့် တရုတ်နိုင်ငံသားများ၏ အသက်အိုးအိမ်စည်းစိမ်ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် တိုက်ပွဲများကို ချက်ချင်းရပ်တန့်ရမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ထို့ပြင် ဤသတိပေးချက်ကို မလိုက်နာပါက တရုတ်နိုင်ငံဘက်မှ သွန်သင်ဆုံးမမည့် နည်းလမ်းများကို ပိုမိုလုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျိုးဆက်များကို TNLA ဘက်မှ တာဝန်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ သတိပေးခဲ့သည်။သို့သော်လည်း ထိုဖိအားအောက်တွင် TNLA က သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို ဆက်လက်ဆင်နွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-08-30 |title=တိုက်ပွဲတွေ ချက်ချင်းရပ်ဖို့ TNLA ကို တရုတ် သတိပေး |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/china-warned-stop-war-tnla-08302024033215.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ထိခိုက်ကျဆုံးမှုနှင့် ဖမ်းဆီးရမိမှုများ == ခလရ ၂၃ ကို သိမ်းယူပြီးနောက် စစ်ကောင်စီဘက်မှ စစ်သုံ့ပန်း ၅၀ ကျော်၊ရဲမေ ၇၈ ဦး နှင့် တပ်မိသားစုဝင် ၂၀၀ နီးပါး ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကြောင်း TNLA က အတည်ပြုခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအပြီးတွင် လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အမြားကိုလည်း သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-10-15 |title=စစ်တပ်ထိုးစစ်ကြောင့် သီပေါမြို့ကို TNLA လက်လွှတ်ရနိုင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68496/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=13 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113213007/https://myanmar-now.org/mm/news/68496/ |url-status=dead }}</ref> သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကာလ နှစ်လကျော်အတွင်း တပ်မတော်(လေ)၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဒေသခံအရပ်သား ၃၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၈၀ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုအနေဖြင့် ဂျက်တိုက်လေယာဉ် (Jet Fighter) ဖြင့် ၁၀၅ ကြိမ်၊ Y-12 လေယာဉ်ဖြင့် ၁၆၇ ကြိမ်အထိ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည့်အပြင် လက်နက်ကြီးများဖြင့်လည်း အကြိမ်ပေါင်း ၁,၈၉၃ ကြိမ်ထက်မနည်း ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် သီပေါမြို့ရှိ စာသင်ကျောင်း နှစ်ကျောင်းနှင့် လူနေအိမ် ၄၇ လုံးတို့မှာ လေယာဉ်ဗုံးစထိမှန်ခြင်းနှင့် မီးလောင်ကျွမ်းခြင်းတို့ကြောင့် ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-10-15 |title=သီပေါမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း အရပ်သား ၃၃ ဦး သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/hsipaw-battle-resident-dead-10152024113654.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲ == သီပေါအကျဉ်းထောင်ကို TNLA ဘက်က ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး တိုက်ပွဲကြောင့် ထောင်ထဲမှ ထွက်ပြေးသွားသူ အချို့ကို TNLA က လိုက်လံဖမ်းဆီးခဲ့သည်။အကျဉ်းသား ၁၀၉ ဦးကို ထိန်းသိမ်းသော သီပေါအကျဉ်းထောင် တွင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား ၃၂ ဦးရှိခဲ့ပြီး ထိုသူတို့ကို ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-08-11 |title=လက်နက်ချရေး ညှိနှိုင်းမရလို့ သီပေါမှာ စစ်တပ်နဲ့ တအာင်းတပ် တိုက်ပွဲဆက်ဖြစ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4gex0rdgp5o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သီပေါမြို့ကို လက်လွှတ်လိုက်ရပြီးနောက် စစ်ကောင်စီသည် လေကြောင်းမှတစ်ဆင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2025-08-18 |title=သီပေါမြို့ စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ပြည်သူ သုံးဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/08/19/131015/ |access-date=2026-05-12 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=1 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250901015408/https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2025/08/19/131015/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2024-08-27 |title=စစ်ကောင်စီ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သီပေါမှာ အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.voanews.com/a/local-death-reported-in-hsipaw-shan/7758483.html |access-date=2026-05-12 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> == စစ်တပ်၏ တန်ပြန်ထိုးစစ်နှင့် မြို့ပြန်လည်ထိန်းချုပ်မှု (၂၀၂၅) == ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များသည် ကျောက်မဲမြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ၎င်းနှင့် ၂၈ ကီလိုမီတာကွာဝေးသော သီပေါမြို့သို့ ဆက်လက်ချီတက် ခဲ့သည်။အောက်တိုဘာလ ၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ၁၆ ရက်တာစစ်ဆင်ရေး ဖြင့် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် ကျောက်မဲမှ သီပေါမြို့သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ စစ်ဆင်ရေးအစောပိုင်းကာလဖြစ်သော ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၂ ရက်တွင် ဆိုင်းခေါင်ကျေးရွာ၊ [[နောင်ပိန်လေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပိန်လေးကျေးရွာ]]၊ [[ဇောတိကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဇောတိကုန်းကျေးရွာ]]၊ [[နမ့်ဟူးတောင်းအောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးတောင်]] (အောက်)၊ [[နမ့်ဟူးတောင်းအထက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးတောင်]] (အထက်) နှင့် ပန်ဟက်ကျေးရွာ တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အောက်တိုဘာ ၃ ရက်တွင် [[ကျောက်မဲကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျောက်မဲကြီးကျေးရွာ]]၊ အောက်တိုဘာ ၄ ရက်တွင် ခိုတင် ကျေးရွာ၊ ပွိုင့်-၉၄၇ တောင်ကုန်းနှင့် ပန်ဟုတ်ကျေးရွာ တို့ကို လည်းကောင်း၊ အောက်တိုဘာ ၅ ရက်တွင် [[နားခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားခေါ်ကျေးရွာ]]၊ [[ခဲမွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခဲမွန်ကျေးရွာ]]နှင့် [[ဗူးခါးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဗူးခါးကျေးရွာ]] တို့ကို လည်းကောင်း၊ အောက်တိုဘာ ၆ ရက်တွင် [[လွယ်ခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ခေါ်ကျေးရွာ]]၊ အောက်တိုဘာ ၉ ရက်တွင် [[ချောင်းချောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချောင်းချောက်ကျေးရွာ]]နှင့် အောက်တိုဘာ ၁၀ ရက်တွင် [[နောင်အန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်အန်းကျေးရွာ]]နှင့် ၎င်းကျေးရွာအနီးရှိ စခန်းကုန်းတို့ကိုလည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် သီပေါမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို-ကျောက်မဲ-သီပေါ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက် ခရီးသွားပြည်သူများနှင့် မော်တော်ယာဉ်များ ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်သွားလာနိုင်တော့မည် |url=http://mdn.gov.mm/my/ttpmtteaacckeaangmaak-akmphkseaangknsuumaa-yaayiiciumiuthaasnny-siipemiuaaa-pnlnnythinkhup-pnguulng |access-date=2026-05-12 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားရာလမ်းကြောင်းတစ်လျှောက်တွင် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]] သည် ရေစီးသန်သော နမ့်ပန်စီချောင်းကို စစ်နည်းဗျူဟာမြောက် ဖြတ်ကျော်ကာ အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်မှ ၁၅ ရက်အတွင်း [[တိမ်းခမ်းရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|တိမ်းခမ်း]]၊ [[ငွန်ဆိုင်းရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ငွန်ဆိုင်း]]၊ မူလေး၊ ရေပူ၊ [[လောင်ခွန်ရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|လောင်ခွန်]]၊ [[ပုံဖန်းရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ပုံဖန်း]]နှင့် [[မန်လွယ်ရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|မန်လွယ်ကျေးရွာ]]များကို ဆက်လက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ [[ကျင်သီရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ကျင်သီကျေးရွာ]]အနီးသို့ ရောက်ရှိစဉ်တွင် အလျား ၂၀၀ ပေရှိ ကျင်သီတံတားကို ဖျက်ကျော်ပြီး [[ဘော်ကြိုဘုရား]]အနီးရှိ [[ဘော်ကြိုရွာ]]၊ [[ကောင်းခါးရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|ကောင်းခါး]]နှင့် [[နားခဲရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်|နားခဲကျေးရွာ]]များကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သီပေါမြို့အဝင် တိုးဂိတ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် သီပေါမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်၊ ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို-ကျောက်မဲ-သီပေါ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက် ခရီးသွားပြည်သူများနှင့် မော်တော်ယာဉ်များ ပုံမှန်အတိုင်း ပြန်လည်သွားလာနိုင်တော့မည်ဖြစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/76010 |access-date=2026-05-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-10-17 |title=သီပေါကို စစ်တပ် ပြန်ထိန်းချုပ်နိုင်တာ ဘာကြောင့်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cew429lp924o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> အောက်တိုဘာလ ၁၆ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် သီပေါမြို့အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့တွင်းလုံခြုံရေးနှင့် မီးငြှိမ်းသတ်ရေးလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ကာ မြို့ကို အပြီးတိုင်ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၆ ရက်တာ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး ၇ ကြိမ်နှင့် ထိတွေ့မှု ၂၁ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ အလောင်း ၁၃ လောင်းနှင့် လက်နက်ခဲယမ်းအချို့ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကြောင်း စစ်ကောင်စီဘက်က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ဤစစ်ဆင်ရေးကြောင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ထားသည့် ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို-ကျောက်မဲ-သီပေါ လမ်းပိုင်း သည် စစ်တပ်၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်က သီပေါမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ရရှိခဲ့သဖြင့် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားများ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်နိုင်ရေးအတွက် ဌာနဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများ သီပေါမြို့သို့ ရောက်ရှိလာရာ ဒေသခံတိုင်းရင်းသားပြည်သူများက ဝမ်းမြောက်စွာ ကြိုဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/76067 |access-date=2026-05-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-11-04 |title=စစ်တပ်ပြန်သိမ်းသည့် သီပေါမြို့တွင် အရပ်သား ၅ ဦးထက်မနည်း အဖမ်းခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/68952/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] jxzg7r2jxgkthmmu77dzl9t7cif5z22 0 285659 1038129 1037128 2026-06-14T06:37:25Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-မြောက်များ +မြောက်မြား, -တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်, -ဥ် +ဉ်) 1038129 wikitext text/x-wiki {{About|၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲ|၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော် နှင့် ဗကပ တို့ဖြစ်ခဲ့သော ကွမ်းလုံ ရက် ၄၀ တိုက်ပွဲအတွက်|၁၉၇၁ ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} {{Infobox military conflict | conflict = ၂၀၂၃ ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 23.5086 | longitude = 98.6458 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကွမ်းလုံမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = ကွမ်းလုံ | date = ၂၀၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁ – နိုဝင်ဘာ ၁၂ | place = [[ကွမ်းလုံမြို့]]၊ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း | result = MNDAA နှင့် မဟာမိတ်တပ်များက မြို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ | combatant1 = [[ဖိုင်:Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg|23px]] [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]] နှင့် မဟာမိတ်များ | combatant2 = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော်]] <br> * ကွမ်းလုံအခြေချစစ်ဗျူဟာ <br> * ခလရ ၁၂၅ | commander1 = [[ဖုန်တာရွှင်|ဖုန်းတာရွှင်]] | commander2 = တပ်မတော် | strength1 = MNDAA နှင့် ညီနောင်မဟာမိတ်တပ်များ | strength2 = အထိုင်ဗျူဟာတပ်များ၊ သံချပ်ကာနှင့် အမြောက်တပ်များ | casualties1 = မသိရှိရ | casualties2 = မသိရှိရ | notes = စစ်ကောင်စီ၏ ၅၂ နှစ်ကြာ အခိုင်အမာတပ်စွဲထားမှုကို ၁၂ ရက်အတွင်း တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''၂၀၂၃ ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သော အရေးပါဆုံးသော မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) နှင့် မဟာမိတ်တပ်များသည် စစ်ရေးအရ ဗျူဟာအရ အရေးပါသည့် [[ကွမ်းလုံမြို့]]နှင့် သံလွင်မြစ်ကူးတံတားကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ၁၂ ရက်တိုင်တိုင် အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။[[တပ်မတော်]]သည် ၁၉၇၁ ခုနှစ် "ကွမ်းလုံရက် ၄၀ တိုက်ပွဲ" အပြီး ကွမ်းလုံဒေသကို ၅၂ နှစ်ကြာ အခိုင်အမာ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးတွင်မူ ရက်ပိုင်းအတွင်း၌ပင် အခြေချစစ်ဗျူဟာကုန်းနှင့် တပ်စခန်းများအားလုံးကို လက်လွှတ်လိုက်ရသည့် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်လွင်ဦး |date=2023-11-12 |title=ကွမ်းလုံကို အပြီးသတ်သိမ်းလိုက်ပြီလို့ ကိုးကန့်တပ်မတော် (MNDAA) ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/mndaa-kwanlone-attack-11122023111830.html |access-date=2026-05-12 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=SHAN |date=2023-11-13 |title=ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဓနု PDF ရဲဘော် နှစ်ဦး ကျဆုံးခဲ့ပြီး၊ နှစ်ဦး ထိခိုက် ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.shannews.org/archives/37967 |access-date=2026-05-12 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == ကွမ်းလုံမြို့သည် တရုတ်-မြန်မာ (ချင်းရွှေဟော်) ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းတွင် အချက်အချာကျသည့်မြို့ဖြစ်ပြီး၊ လားရှိုး-သိန္နီ-လောက်ကိုင်လမ်းမကြီးနှင့် သံလွင်မြစ်ဆုံရာ၊ ‘ဝ’ နှင့် ကိုးကန့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်လျှက်ရှိသည်။ကွမ်းလုံတွင် လူ ၅၇၀၀၀ နီးပါး နေထိုင်ပြီး ကိုးကန့် လူဦးရေသည် ၆၂ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း KNDF ရဲဘော် ၃ ဦးကျဆုံး |url=https://www.bnionline.net/mm/news-102293 |access-date=2026-05-12 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> ကွမ်းလုံ‌ဒေသကို ကိုးကန့် စော်ဘွားရန်ကော်ဟွာ ခေတ်ကတည်းက ကိုးကန့်အဖွဲ့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက် တွင် ရှိခဲ့သည့် ဒေသတစ်ခု အဖြစ် MNDAA က သတ်မှတ်ထားသည်။၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် မူပန်(သိန္နီ)စော်ဘွားမှ ကိုးကန့်ဒေသကို ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း ကိုးကန့်စော်ဘွား၏ တုံ့ပြန်မှုအောက်တွင် ချန်ချင်းရှု နှင့် မိုင်းဟုန်ဒေသ နှစ်ခုသာမက ကွမ်းလုံကိုလည်း ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ထိုအချိန်မှစ၍ ကွမ်းလုံကို ကိုးကန့်စော်ဘွားလက်အောက်ရှိ အရေးကြီးသော‌မြို့တစ်မြို့အဖြစ် ကိုးကန့်တို့က သတ်မှတ်ထားခဲ့ကြသည်။၁၉၆၉ ခုနှစ်မတိုင်ခင်အချိန်အထိ ကွမ်းလုံ‌ဒေသသည် ကိုးကန့်၏ အောက်တွင်တည်ရှိခဲ့ပြီး၊ ထို့နောက် ၁၉၇၁ ခုနှစ် တွင် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]] ၏ အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် သည် ကွမ်းလုံတွင် အခြေချသည့် မြန်မာတပ်မတော် ကို အရှိန်အဟုန်ပြင်းထန်စွာ ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ရက်(၄၀)ကျော်ကြာ တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့သော်လည်း မြန်မာတပ်မတော်၏ တပ်စခန်းများကို မသိမ်းယူနိုင်ခဲ့ပေ။နောက်ပိုင်းတွင် ကွမ်းလုံကို တပ်မတော်က ဆက်လက် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=果敢资讯网 |url=https://kokang123.blogspot.com/2023/11/mndaa_12.html |access-date=2026-05-12 |website=果敢资讯网}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားမှုဖြစ်စဉ် == ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA) နှင့်အတူ ရက္ခိုင့်တပ်တော် (AA) နှင့် မဟာမိတ်တပ်များက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာ့တပ်မတော်ဘက်မှ ကွမ်းလုံအခြေချစစ်ဗျူဟာကုန်း အမြောက်တပ်ရင်း-၁၂၇၊ ခလရ ၁၂၅ နှင့် အထိုင်တပ်များအပြင် သံချပ်ကာနှင့် အမြောက်တပ်များဖြင့် ခုခံခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲကာလအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ စစ်ဗျူဟာမှူး ဗိုလ်မှူးကြီး အေးမင်းထွန်း သေဆုံးခဲ့ပြီး နိုဝင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် MNDAA နှင့် မဟာမိတ်တပ်များက ကွမ်းလုံမြို့ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-11-12 |title=နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ - |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crgpwzjrgz9o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ကိုးကန့်(MNDAA)နှင့် မဟာမိတ်အဖွဲ့များသည် ကွမ်းလုံတံတားကို ဦးစွာသိမ်းပိုက်ပြီး မြို့တွင်းရှိ ရဲစခန်း ၊ ယာဉ်ထိန်းရဲ များ နှင့် မြို့နယ်အုပ်ချုပ်‌ရေးရုံးများကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ယင်းနောက် ကွမ်းလုံမြို့အနောက်ဘက်ရှိ တောင်ကုန်းစခန်းကို တိုက်ခိုက်သိမ်းယူခဲ့ပြီး ကွမ်းလုံမြို့ (သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်း)ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2023-11-09 |title=ကွမ်းလုံမြို့ကို ကိုးကန့် MNDAA က သိမ်းပိုက် နိုင်ခဲ့ပြီး ကွမ်းလုံတံတားနှင့် တာပါး တံတားကိုလည်း ထိန်းချုပ်ထား |url=https://yktnews.com/2023/11/130449/ |access-date=2026-05-12 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> ယင်းမတိုင်မီ အောက်တိုဘာ ၃၀ ရက်တွင် ကွမ်းလုံမြို့တောင်ဘက်ရှိ ကံမိုင်းဒေသအခြေစိုက် ခြေလျင်တပ်ရင်း ၁၄၃ မှ ဒုတပ်ရင်းမှူးအပါအဝင် တပ်ရင်းတခုလုံး (စုစုပေါင်း အင်အား ၄၁ ဦး) မှာ လက်နက်ချခဲ့သည့်အပြင် အောက်တိုဘာ ၃၁ ရက် တွင်လည်း ကွမ်းလုံမြို့နယ်၊ ဟဲ့ဟော်ကျေးရွာ အခြေစိုက် ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးသည် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များထံ လက်နက်ချခဲ့ကြသည်။ထို့အပြင် ညီနောင်မဟာမိတ်တပ်အနေဖြင့် စစ်ရေးဗျူဟာအရ အရေးပါသည့် ကွမ်းလုံမြို့အား မြောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက် ထိုးစစ်ဆင်နေစဉ် အရှေ့ဘက်ရှိ ဟိုပန်၊ နန့်တိန်းချောင်းတံတားကိုလည်း ချိုးဖျက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2023-11-02 |title=ကွမ်းလုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဆက်လက် ပြင်းထန် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/11/02/376005.html |access-date=2026-05-12 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲ၏ ရလဒ်နှင့် အကျိုးသက်ရောက်မှု == ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ကောင်စီက ၅၂ နှစ်တိုင်တိုင် အခိုင်အမာ တပ်စွဲထားသည့် ကွမ်းလုံဒေသကို ၁၂ ရက်အတွင်း တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲအပြီးတွင် MNDAA ၏ ထုတ်ပြန်ချက်များအရ အတွဲလိုက်ဒုံးပစ်ယာဉ် (MLRS) သုံးစီး၊ ၁၂၂ မမ ဟောင်ဝစ်ဇာအမြောက်တစ်လက်၊ စစ်သည်တင်ယာဉ်များ၊ ဘရာဇီးနိုင်ငံထုတ် EE-9 အမြောက်တပ် သံချပ်ကာတိုက်ယာဉ်တစ်စီး၊ MT-LB သံချပ်ကာယာဉ်တစ်စီးနှင့် ယူကရိန်းနိုင်ငံထုတ် BTR-3U လူတင်သံချပ်ကာယာဉ်တစ်စီးတို့ကို မြောက်ပိုင်းတပ်များ ရရှိသွားသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |date=2023-11-13 |title=မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်တပ်များပြောသည့် ကွမ်းလုံ ၁၂ ရက်တိုက်ပွဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/45174/ |access-date=2026-05-12 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319082719/https://myanmar-now.org/mm/news/45174/ |url-status=dead }}</ref> == ဝေဖန်ခံရမှုများ == ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ကောင်စီအတွက် နယ်မြေဆုံးရှုံးမှုသာမက ဂုဏ်သိက္ခာပိုင်းအရပါ ကြီးမားသော ထိုးနှက်ချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ တိုက်ပွဲအပြီးတွင် အတွဲလိုက်ဒုံးပစ်ယာဉ် (MLRS) များ၊ ဟောင်ဝစ်ဇာအမြောက်မြားနှင့် သံချပ်ကာတိုက်ယာဉ် အမြောက်အမြားကိုပါ မဟာမိတ်တပ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကွမ်းလုံမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းက [[ကိုးကန့်ဒေသ]]သို့ ချီတက်လာနိုင်သော စစ်ကောင်စီ၏ ထောက်ပို့လမ်းကြောင်းများကို ပိတ်ဆို့နိုင်ခဲ့သည့်အပြင် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေးအတွက် အချက်အချာကျသော လမ်းကြောင်းကိုလည်း စိုးမိုးနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-11-12 |title=နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက်ထိပ်တန်းသတင်းများ - |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crgpwzjrgz9o |access-date=2026-05-12 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] ikg6rj46m4sz562t75uh3uxqx1ovmnv 0 285708 1038199 1034211 2026-06-14T06:50:20Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-မြောက်များ +မြောက်မြား, -ဥ် +ဉ်) 1038199 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 22.9650 | longitude = 97.1633 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း နမ့်ဆန်မြို့ တည်နေရာ | map_label = နမ့်ဆန် | date = ၂၀၂၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၀ – ၁၅ | place = [[နမ့်ဆန်မြို့]]၊ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]] | result = TNLA မှ မြို့ကို အလုံးစုံသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ | combatant1 = [[ဖိုင်:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px]] [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] | combatant2 = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော်]] | commander1 = [[တာအိုက်ဘုန်း]] | commander2 = ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်း | strength1 = TNLA တပ်မဟာ (၂) | strength2 = ဗျူဟာကုန်းအခြေစိုက်တပ်များ | casualties1 = မသိရှိရ | casualties2 = ဗိုလ်မှူးချုပ် ၁ ဦး အပါအဝင် အများအပြား ဖမ်းဆီးရမိ | notes = အမှတ် (၁၀၁) တပ်မမှူးကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည့် တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ }} '''နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း [[ရှမ်းပြည်နယ်]]မြောက်ပိုင်း၊ [[ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၏ မြို့တော်ဖြစ်သော [[နမ့်ဆန်မြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) က မြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို အပြီးသတ်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-12-18 |title=နမ့်ဆန်မြို့ကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c28yxz1gklmo |access-date=2026-05-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> တိုက်ပွဲကာလ (၆) ရက်အတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ လေကြောင်းနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ကူများကို အပြင်းအထန်အသုံးပြု၍ ခုခံခဲ့သော်လည်း ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက် မွန်းလွဲပိုင်းတွင် မြို့အနောက်ဘက်ရှိ နောက်ဆုံးလက်ကျန် ဗျူဟာကုန်းစခန်းကို TNLA က သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သဖြင့် နမ့်ဆန်မြို့သည် TNLA လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးတစ်ဦးဖြစ်သူ [[အမှတ်(၁၀၁)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် (၁၀၁) ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်]] တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်း ကို TNLA က အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည့် တိုက်ပွဲအဖြစ်လည်း ထင်ရှားသည်။<ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |date=2023-12-15 |title=နမ့်ဆန်မြို့ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46958/ |access-date=2026-05-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်း == နမ့်ဆန်မြို့သည် တအာင်း (ပလောင်) စော်ဘွားများ အဆက်ဆက် အခြေစိုက် နန်းစိုက်ခဲ့သည့် မြို့တော် ဖြစ်သည်။ ရှေးယခင်ကတည်းက တအာင်းစော်ဘွားများ၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်အောက်တွင် တည်ရှိခဲ့ပြီး ၁၉၅၉ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၄ ရက်နေ့တွင် တောင်ကြီးမြို့၌ ပြုလုပ်ခဲ့သည့် သမ္မတဟောင်း [[စဝ်ရွှေသိုက် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]] နှင့် အခြားစော်ဘွား(၁၉)ဦးတို့၏ စော်ဘွားများ အာဏာစွန့်လွှတ်ပွဲ မတိုင်မီအထိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ဖြင့် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် နန်းစိုက်ရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် စစ်တပ်က အာဏာသိမ်းယူခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း နမ့်ဆန်မြို့သည် အာဏာရှင်စနစ်အောက်တွင် ၆၄ နှစ်ကြာ ရောက်ရှိနေခဲ့ကြောင်း [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) က ထုတ်ပြန်ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=2023-12-18 |title=၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး - စစ်တပ်လက်နက်အများဆုံးသိမ်းယူခဲ့တဲ့ နမ့်ဆန်တိုက်ပွဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c3gyee5xe0jo |access-date=2026-05-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|မြောက်ပိုင်း ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]] ဖြစ်ကြသည့် [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA)၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) နှင့် [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) တို့သည် အခြားသော တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များနှင့်အတူ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (စစ်ကောင်စီ) နှင့် ၎င်းတို့၏ လက်အောက်ခံ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များကို [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အမည်ဖြင့် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=ငြိမ်းဆွေ |first=မေယု |date=0001-11-30 |title=နမ့်ဆန်တွင် TNLA စခန်းကို စစ်ကောင်စီ သုံးရက်ဆက် အပြင်းအထန်တိုက်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/13441/ |access-date=2026-05-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) က စတင်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်သည့်နေ့တွင်ပင် နမ့်ဆန်မြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ '''"ကဒိုင်းဖူး"''' တောင်ကုန်းစခန်းကို TNLA က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ၆၀ မမ လက်နက်ကြီး အပါအဝင် လက်နက်ခဲယမ်းအချို့ကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |date=2023-12-12 |title=နမ့်ဆန်မြို့ကို ထိန်းချုပ်မည့် TNLA က လက်ကျန်စခန်းကုန်းကို ဆက်တိုက်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46766/ |access-date=2026-05-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဒီဇင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့ နံနက် ၅ နာရီခန့်တွင် TNLA သည် နမ့်ဆန်မြို့ပေါ်ရှိ '''ရဲစခန်း''' နှင့် ပတ္တမြားစေတီအနီးရှိ '''"ကောင်းမူဆိုင်"'''စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းတို့ကို ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့ နေ့လယ်ပိုင်းအထိ နမ့်ဆန်မြို့ ပြည်သူ့ဆေးရုံရှေ့ရှိ စစ်ကောင်စီအတွက် အချက်အခြာကျသော တပ်စခန်းကုန်းတွင် တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်စွာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီဘက်မှ မြို့ပေါ်ရှိ ၎င်းတို့၏ အရေးပါသော အထိုင်စခန်းများ မကျဆုံးစေရန် အပြင်းအထန် ခုခံခဲ့သဖြင့် မြို့ပေါ်နေရာအနှံ့အပြားတွင် ထိတွေ့တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-12-11 |title=နမ့်ဆန်မှာ တိုက်ပွဲဆက်ပြင်းထန်နေပြီး တပ်စခန်းအချို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ကြောင်း TNLA ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-council-and-tnla-battle-12112023062243.html |access-date=2026-05-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီအတွက် အဓိကရိက္ခာနှင့် ဘဏ္ဍာငွေစီးဆင်းရာနေရာဖြစ်တစ်ခုဖြစ်သော စစ်ကောင်စီ အမှတ် (၆၂၆) ထောက်ပို့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ရင်းလက်အောက်ခံ '''လက်ဖက်ခြောက်စက်ရုံ''' (ရွှေဖီဦးစက်ရုံ) ကို (TNLA) က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါစက်ရုံကို ဒီဇင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် စတင်ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဦး |date=2023-12-14 |title=နမ့်ဆန်မြို့ရှိ စစ်တပ်ပိုင် ရွှေဖီဦးစက်ရုံကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46877/ |access-date=2026-05-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> တိုက်ပွဲစတင်သည့် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့မှ ၁၃ ရက်နေ့အထိ (၄) ရက်တာကာလအတွင်း TNLA သည် နမ့်ဆန်မြို့ပေါ်ရှိ ရဲစခန်းနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်စခန်း (၃) ခုကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့အထိ နမ့်ဆန်မြို့ ပြည်သူ့ဆေးရုံရှေ့တွင် အခိုင်အမာတပ်စွဲထားသည့် စစ်ကောင်စီ၏ '''ဗျူဟာကုန်းစခန်း'''ကို TNLA က ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မြို့အတွင်း တိုက်ပွဲများ ဆက်လက်ပြင်းထန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-12-14 |title=စစ်ကောင်စီတပ် နမ့်ဆန် လက်ဖက်ခြောက်စက်ရုံကို TNLA သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/tnla-occupied-military-tea-factory-12142023060329.html |access-date=2026-05-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> === မြို့သိမ်းပိုက်ခြင်းနှင့် တပ်မမှူး ဖမ်းဆီးရမိခြင်း === ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် နမ့်ဆန်မြို့ပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ နောက်ဆုံးလက်ကျန်စခန်းဖြစ်သော ဗျူဟာကုန်းကို TNLA က အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ စစ်ဗျူဟာကုန်းသည် စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ကူတပ်များနှင့် အခြားစစ်ကြောင်းများကို အထိုင်ချကွပ်ကဲနေသည့် အဓိကနေရာ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |date=2023-12-15 |title=နမ့်ဆန်မြို့ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46958/ |access-date=2026-05-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဗျူဟာကုန်း ကျဆုံးပြီးနောက် အဆိုပါစခန်းတွင် ကိုယ်တိုင်ကွပ်ကဲနေသည့် [[အမှတ်(၁၀၁)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|အမှတ် (၁၀၁) ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်]] တပ်မမှူး '''ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်း''' ကို TNLA တပ်ဖွဲ့များက အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်သည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း စစ်ကောင်စီ၏ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးတစ်ဦးကို တိုက်ပွဲမြေပြင်တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည့် ထူးခြားသော စစ်ရေးအောင်မြင်မှုတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗျူဟာကုန်းသိမ်းပိုက်နိုင်မှုနှင့်အတူ နမ့်ဆန်မြို့နယ် တစ်ခုလုံးကို စစ်ကောင်စီကင်းစင်သည့် နယ်မြေအဖြစ် TNLA က အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-01-10 |title=နမ့်ဆန်မြို့ အမှတ် ၁၀၁ ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်း ထွန်း ကို TNLA က ဖမ်းဆီးထား |url=https://yktnews.com/2024/01/139355/ |access-date=2026-05-13 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရမိခြင်းနှင့် အကျအဆုံးစာရင်း == နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) သည် စစ်ကောင်စီတပ်ထံမှ လက်နက်ခဲယမ်းအမြောက်အများကို စံချိန်တင် သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့ ဗျူဟာကုန်းအား သိမ်းပိုက်စဉ် စစ်ကောင်စီ၏ လက်နက်ဂိုဒေါင် (၃) လုံးကိုပါ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သိမ်းဆည်းရမိသည့် လက်နက်များတွင် ဟောင်ဝစ်ဇာ (Howitzer) အမြောက် ၄ လက်၊ ၁၀၈ မမ အမြောက်မြား၊ ပခုံးထမ်းလောင်ချာ (RPG) များနှင့် အခြားသော လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အများ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ခံ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး တားအိုက်ကျော်က အတည်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-12-18 |title=နမ့်ဆန်ကို ၆၄ နှစ်အကြာမှာ တအာင်းပြန်ရခဲ့ကြောင်း မြောက်ပိုင်းသုံးဖွဲ့ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/tnla-got-namsan-12172023223226.html |access-date=2026-05-13 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> တိုက်ပွဲကာလအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၆၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး၊ တပ်မမှူးအပါအဝင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ၊ ရဲများနှင့် တပ်မိသားစုဝင် စုစုပေါင်း ၆၄ ဦးကို TNLA က ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ သေဆုံးသူများထဲတွင် ပခုက္ကူအခြေစိုက် အမှတ် (၁၀၁) ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ် လက်အောက်ခံ ခြေလျင်တပ်ရင်း အမှတ် (၂၅၈) မှ တပ်ရင်းမှူး ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ငြိမ်းချမ်း လည်း ပါဝင်ကြောင်း ဒေသအခြေစိုက် သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ ရက်ပေါင်း ၅၀ ကျော်ကာလအတွင်း ဤတိုက်ပွဲသည် စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ရေးအရ အချက်အခြာကျသော ပခုက္ကူအခြေစိုက် တပ်မ (၁၀၁)၊ ခလရ (၂၅၈) စခန်းကြီးများနှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးအားလုံးကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခုအဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။ == ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများ ဖျက်ဆီးခံရမှု အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ == နမ့်ဆန်မြို့ကို TNLA က ထိန်းချုပ်ပြီးနောက် မြို့အဝင်ရှိ တောင်ကုန်းပေါ်၌ တည်ထားသည့် စေတီတော်တစ်ဆူအား TNLA အဖွဲ့က ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့မှ စတင်ကာ ဘက်ဟိုး (Backhoe) ဖြင့် ဖြိုချဖျက်ဆီးခဲ့ကြောင်း [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (နစက) က ထုတ်ပြန်စွပ်စွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါ စေတီတော်သည် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ပြိုကျပျက်စီးသွားခဲ့ပြီး စေတီအတွင်းရှိ ဌာပနာပစ္စည်းများကိုလည်း TNLA က ယူဆောင်သွားခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)၊ နမ့်ဆန်မြို့အဝင်ရှိ စေတီတစ်ဆူအား TNLA အကြမ်းဖက် သောင်းကျန်းသူများက ဘက်ဟိုးဖြင့် ဖြိုချဖျက်ဆီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/50992 |access-date=2026-05-13 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> အလားတူပင် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) အဖွဲ့သည်လည်း [[လောက်ကိုင်မြို့နယ်]]၊ စီအောကျေးရွာ မြောက်ဘက်ရှိ ဆင်ဦးကင်းကုန်းပေါ်မှ စေတီတော်အား သံတူဖြင့်ထု၍ ဖြိုချဖျက်ဆီးနေသည့် ဗီဒီယိုဖိုင်များနှင့် ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များအား ထုခွဲနေသည့် ရုပ်သံများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ လုပ်ရပ်များအပေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ရဟန်းရှင်လူ ပြည်သူများက လက်မခံနိုင်ဘဲ ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချကန့်ကွက်မှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများ ဖျက်ဆီးခံရမှုသည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း လူမှုကွန်ရက်နှင့် မီဒီယာများ၌ အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း) နမ့်ဆန်မြို့အဝင်ရှိ စေတီတော်တစ်ဆူအား TNLA အဖွဲ့က ဘက်ဟိုးဖြင့် ဖြိုချဖျက်ဆီးခဲ့ဟု နစက ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/287346 |access-date=2026-05-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခြင်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အပြောင်းအလဲ == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (နစက) သည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း လက်လွှတ်ခဲ့ရသော ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ မြို့နယ်များအား စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ထုတ်ခဲ့ရာတွင် [[နမ့်ဆန်မြို့နယ်]] သည် [[မန်တုံမြို့နယ်]] နှင့် [[နမ္မတူမြို့နယ်]] တို့နှင့်အတူ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် အဆိုပါမြို့နယ်များအတွင်း အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို သက်ဆိုင်ရာ စစ်တိုင်းမှူးများထံ လွှဲအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး စစ်ကောင်စီက ၎င်းတို့လက်လွှတ်ထားရသည့် နယ်မြေများကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-03-05 |title=TNLA သိမ်းပိုက်ထားတဲ့ မြို့တွေကို စစ်ကောင်စီ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c51ex12z3y1o |access-date=2026-05-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်စေလွှတ်ခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ == နမ့်ဆန်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း လက်နက်ချဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည့် အမှတ် (၁၀၁) တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်းသည် TNLA ထံတွင် (၂) နှစ်နီးပါး စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ဖမ်းဆီးခံထားရစဉ်အတွင်း ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ၎င်း၏ ဖွင့်ဟဝန်ခံချက် ရုပ်သံမှတ်တမ်းတစ်ခုကို TNLA က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2024/01/10/11781|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်နှင့်စစ်ခေါင်းဆောင်များ စစ်ရာဇဝတ်မှုကျူးလွန်နေခြင်း ရပ်တန့်ရန် ဗိုလ်မှူးချုပ်မင်းမင်းထွန်းတောင်းဆို|work=Mizzima Burmese|access-date=၁၃ မေ ၂၀၂၆|date=၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite web |last=သူရမောင် |date=2024-01-11 |title=စစ်သုံ့ပန်းများထဲမှ ရာထူးအမြင့်ဆုံး ဗိုလ်မှူးချုပ်မင်းမင်းထွန်းကို TNLA ထုတ်ပြန် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48085/ |access-date=2026-05-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် TNLA က ထိန်းသိမ်းထားသည့် စစ်သုံ့ပန်းအချို့ကို ပြန်လည်စေလွှတ်ခဲ့ရာ ၎င်းတို့အနက် ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်းလည်း ပါဝင်လာခဲ့ကြောင်း သတင်းမီဒီယာအချို့တွင် ဖော်ပြထားကြသည်။ ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်းသည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း TNLA က ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည့် စစ်သုံ့ပန်းများထဲတွင် ရာထူးအဆင့် အမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး တစ်ဦးတည်းသော ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းပြန်လည်လွတ်မြောက်လာမှုသည် စစ်ဆင်ရေးအပြီး နောက်ဆက်တွဲ စစ်သုံ့ပန်းလဲလှယ်ရေးနှင့် လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://mekongnewsmm.com/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%94%e1%80%bd%e1%80%b1%e1%80%a6%e1%80%b8/32851/|title=TNLA ပြန်လွှတ်ပေးသည့် စစ်သုံ့ပန်းများထဲတွင် တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် မင်းမင်းထွန်း ပါဝင်လာ|work=မဲခေါင်သတင်း|access-date=၁၃ မေ ၂၀၂၆|date=၁၃ မေ ၂၀၂၆}}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 5c5su9gfb1mk7k5cjcbrzugnknrg4af 0 285761 1038229 1032146 2026-06-14T06:56:24Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038229 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Mawson Peak | photo = Heard Island (cropped).jpg | photo_alt = Image of a snow-covered mountain on a small island | photo_caption = မော်ဆင်တောင်ထိပ် (၂၀၀၉) | elevation_m = 2745 | elevation_ref = | location = [[ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုများ|ဟာ့ဒ်ကျွန်း]], [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] | map = | map_caption = Location of Heard Island | map_size = 350 | label_position = right | coordinates_ref = | range = [[Big Ben (Heard Island)|Big Ben]] | topo = RAN Heard Island 291 | type = မီးတောင်ထိပ် | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = }}'''မော်ဆင်တောင်ထိပ်''' (Mawson Peak)သည် [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]]ရှိ ဩစတြေးလျပြင်ပနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သော [[ဟာ့ဒ်ကျွန်းနှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းစုများ|ဟာ့ဒ်ကျွန်း]]ပေါ်ရှိ ဘစ်ဘင်မီးတောင်ထိပ်၏ တက်ကြွသောမီးတောင်ထိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မီတာ ၂,၇၄၅ (ပေ ၉,၀၀၆) အမြင့်ရှိသောကြောင့် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျ]]ပြည်မကြီးရှိ မည်သည့်တောင်ထိပ်ထက်မဆို မြင့်မားပြီး ဩစတြေးလျတောင်များကြားတွင် ဩစတြေးလျအန္တာတိကနယ်မြေရှိ တောင်များသာ ကျော်လွန်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်နှင့် ဟာ့ဒ်နှင့် မက်ဒေါ်နယ်ကျွန်းများရှိ အခြားမီးတောင်အင်္ဂါရပ်များသည် ဩစတြေးလျ၏ တစ်ခုတည်းသော တက်ကြွသောမီးတောင်များဖြစ်သည်။ ထိုတောင်ထိပ်ကို ဩစတြေးလျအန္တာတိကစူးစမ်းရှာဖွေသူ ဒေါက်ဂလပ်စ်မော်ဆင်ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite book |date=2026-04-26 |title=Mawson Peak |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mawson_Peak&oldid=1351263259 |language=en}}</ref> မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် မီတာ ၇၀၆ (ပေ ၂၃၁၆) အမြင့်ရှိသော အချိုးကျသော မီးတောင်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်။ ၎င်းသည် ဘစ်ဘင်ပေါ်ရှိ ကဏ္ဍပြိုကျမှုကြောင့် ကျန်ရစ်ခဲ့ဖွယ်ရှိသော ကုန်းပြင်မြင့်တစ်ခု၏ထိပ်တွင် တည်ရှိသည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်အတွင်း စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ၎င်းသည် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုရှိပြီး မကြာခဏ မီးခိုးနှင့် အငွေ့များထုတ်လွှတ်ပြီး တစ်ခါတစ်ရံတွင် ချော်ရည်စီးဆင်းမှုများကို ထုတ်လွှတ်သည်။ မော်ဆင်တောင်ထိပ်တွင် စုပုံနေသော ချော်ရည်များ၏ ဆလင်ဒါပုံသဏ္ဌာန်ချိုင့်ငယ်တစ်ခုကို အတိတ်က တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း မကြာသေးမီက လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၎င်းကို အက်ကွဲကြောင်းတစ်ခုဖြင့် အစားထိုးထားနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် နှစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုနှင့် ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် တစ်ကြိမ် မအောင်မြင်သော ကြိုးပမ်းမှုအပြီးတွင် မော်ဆင်တောင်ထိပ်ကို ၁၉၆၅၊ ၁၉၈၃ နှင့် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အောင်မြင်စွာ တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ တောင်များ]] fn324dfyxph62nhwcqxpulbc2p90zzz 0 285803 1038192 1034366 2026-06-14T06:49:07Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ, -ဥ် +ဉ်) 1038192 wikitext text/x-wiki {{About|၂၀၂၄ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|TNLA ထံမှ MNDAA သိမ်းပိုက်ခဲ့သော ၂၀၂၆ ဖြစ်ရပ်|၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} {{Infobox military conflict | conflict = ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ (၂၀၂၄) | partof = [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 23.3300 | longitude = 97.9400 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကွတ်ခိုင်မြို့ တည်နေရာ | map_label = ကွတ်ခိုင် | date = ၂၀၂၃ ဒီဇင်ဘာ ၃၁ – ၂၀၂၄ ဇန်နဝါရီ ၇ | place = [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]၊ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း | result = ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က မြို့ကို အလုံးစုံသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ | combatant1 = [[ဖိုင်:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px]] [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]]<br>[[ဖိုင်:Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg|23px]] [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]] | combatant2 = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော်]] | commander1 = | commander2 = | strength1 = ညီနောင်မဟာမိတ် ပူးပေါင်းတပ်များ | strength2 = ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာအခြေစိုက်တပ်များ | casualties1 = မသိရှိရ | casualties2 = မသိရှိရ | notes = ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် မြို့ တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ }} '''၂၀၂၄ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် ဆင်နွှဲခဲ့သည့် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ အရေးပါသော မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလကုန်ပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဖြစ်ကြသည့် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့က [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]ကို အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မိုင်းခြိူဝ်းဇာရ် |date=2024-01-08 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့ကို TNLA အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2024/01/08/378126.html |access-date=2026-05-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == ကွတ်ခိုင်မြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ လားရှိုးနှင့် မူဆယ်ကို ဆက်သွယ်ထားသော တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေး လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထို့ပြင် စစ်ကောင်စီ၏ အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ထားသော ဗျူဟာကုန်း တည်ရှိရာ နေရာဖြစ်သဖြင့် စစ်ရေးအရ အလွန်အချက်အချာကျသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |date=2024-01-01 |title=ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာကို သိမ်းနိုင်ရန် မြောက်ပိုင်းတပ်များ တိုက်ခိုက်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47615/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109164948/https://myanmar-now.org/mm/news/47615/ |url-status=dead }}</ref> ယင်းအပြင် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်အတွင်းရှိ တာမိုးညဲမြို့နှင့် နမ့်ဖက်ကာဒေသ အပါအဝင် နေရာအများစုတွင် တပ်မတော်နှင့် ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များအပြင်၊ မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA)၊ ကချင်လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော် (KIA)၊ တအောင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် (TNLA) နှင့် ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ (SSPP) တို့ စစ်ရေးလှုပ်ရှားကြသည်။ ထို့ကြောင့် မကြာခဏဆိုသလို တပ်မတော်နှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်များအကြားသာမက လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အချင်းချင်းကြားတွင်လည်း ရင်ဆိုင်တိုက်ပွဲများနှင့် ပဋိပက္ခများ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ပွားလေ့ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် နမ့်ဖက်ကာရွာ၌ တပ်မတော်နှင့် ညီနောင်မဟာမိတ် တပ်ပေါင်းစုတို့ တိုက်ပွဲ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားပြီး နှစ်ဖက်အကျအဆုံးရှိကာ အရပ်သားတစ်ဦးသေဆုံး တစ်ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://news-eleven.com/article/209133 |access-date=2026-05-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=NoungNoung |first=Nang |date=2022-11-14 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်တွင် KIA တပ်ဖွဲ့မှ ကားသမားများထံ အဆမတန် ငွေကောက်ခံနေ |url=https://burmese.shannews.org/archives/31536 |access-date=2026-05-15 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> ဤတွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့က ကွက်ခိုင်မြို့နယ်၊ မိုင်းယုလေးဒေသတွင် အပြင်းအထန် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ရှမ်းပြည် တပ်မတော်|ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးတပ်မတော်]] (SSPP/SSA) နှင့် တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (PSLF/TNLA) တို့အကြား တိုက်ပွဲမှာ ထင်ရှားခဲ့သည်။ဖြစ်စဉ်ကို နှစ်ဖက်ခေါင်းဆောင်များက အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နှင့် ၇ ရက်နေ့တို့တွင် တွေ့ဆုံ၍ မိတ်ဖက်ပဋိပက္ခအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ အပြန်အလှန် '''သင်ပုန်းချေရန်''' သဘောတူခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2023-10-08 |title=ကွက်ခိုင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲနှင့်ပတ်သက်၍ TNLA နှင့် SSPP တို့ အကြား တွေ့ဆုံဆွေးနွေးပြီး သင်ပုန်းချေ၊ တော်လှန်ရေး အမြန်ဆုံးအောင်မြင်ရန် နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မည် |url=https://yktnews.com/2023/10/125656/ |access-date=2026-05-15 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-10-08 |title=အပြန်အလှန်ပစ်ခတ်နေတဲ့ TNLA နဲ့ SSPP ကြား သဘောတူညီမှုရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/tnla-sspp-peace-10082023121753.html |access-date=2026-05-15 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> === ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး မတိုင်မီ ရှေ့ပြေးဖြစ်စဉ်များ (၂၀၂၁ - ၂၀၂၃ ) === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများမှာ ၂၀၂၁ ခုနှစ် မေလ ၃၁ ရက်တွင် နမ့်ဖက်ကာရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ခလရ (၁၂၃) တပ်စခန်း၊ ရဲစခန်းနှင့် လျှပ်စစ်ရုံးတို့ကို TNLA နှင့် MNDAA ပူးပေါင်းအဖွဲ့က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် နမ့်ဖက်ကာရွာ၌ တပ်မတော်နှင့် ညီနောင်မဟာမိတ် တပ်ပေါင်းစုတို့ တိုက်ပွဲ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားပြီး နှစ်ဖက်အကျအဆုံးရှိကာ အရပ်သားတစ်ဦးသေဆုံး တစ်ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://news-eleven.com/article/209133 |access-date=2026-05-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=0001-11-30 |title=ရှမ်းမြောက် နမ့်ဖက်ကာတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ ၁၀ ဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/6949/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504214517/https://myanmar-now.org/mm/news/6949/ |url-status=dead }}</ref> ထို့နောက် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် တာမိုးညဲမြို့ရှိ ခလရ (၂၉၀) နှင့် ပြည်သူ့စစ်စခန်းများကို MNDAA က ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=admin |date=2022-11-18 |title=ကွတ်ခိုင် - တာမိုးညဲရှိ စစ်ကောင်စီနှင့် ပြည်သူ့စစ် တပ်စခန်းတို့အား MNDAA သွားရောက်တိုက်ခိုက်၍ တိုက်ပွဲအပြင်းအထန် ဖြစ်ပွား |url=https://ayartimes.com/?p=9987 |access-date=2026-05-15 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=တာမိုးညဲတိုက်ပွဲ နေအိမ်အချို့ ပျက်စီး |url=https://www.bnionline.net/mm/news-95731 |access-date=2026-05-15 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်မှစတင်၍ ကွတ်ခိုင်နှင့် မူဆယ်မြို့နယ်အတွင်း TNLA နှင့် စစ်ကောင်စီတပ်တို့အကြား တိုက်ပွဲများ အရှိန်မြင့်တက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် နမ့်ဖက်ကာရွာ၌ တပ်မတော်နှင့် ညီနောင်မဟာမိတ် တပ်ပေါင်းစုတို့ တိုက်ပွဲ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားပြီး နှစ်ဖက်အကျအဆုံးရှိကာ အရပ်သားတစ်ဦးသေဆုံး တစ်ဦး ဒဏ်ရာရ |url=https://news-eleven.com/article/209133 |access-date=2026-05-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်၊ နမ့်ဖတ်ကာကျေးရွာအတွင်းသို့ ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်၊ နံနက် ၁၀ နာရီခွဲအချိန်တွင် TNLA က ကျေးရွာ၏တောင်ဘက် မီတာ(၅၀၀)ခန့်အကွာမှ လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြင့် တိုက်ပွဲဖော်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/64f058facc46183bab169c17 |access-date=2026-05-15 |website=www.npnewsmm.com}}</ref> တစ်ဖက်တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်နှင့်စပ်လျဉ်း၍ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] KIA သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၈ ရက်တွင် ထိုမြို့အထက် ၃ မိုင်ခန့်အကွာ ဖာခတ်ကျေးရွာ နှင့် နမ်ဖလွန်ကျေးရွာကြားတွင် နမ်ဖတ်ကာဘက် မှ ဆင်းလာသည့် စစ်ကောင်စီ အင်အား ၂၀၀ ခန့် စစ်ကြောင်းအား ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြင့် တိုက်ပွဲဖော်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=KNG |date=2022-07-28 |title=ကွတ်ခိုင် နမ်ဖလွန်အနီး စစ်ကောင်စီ နှင့် KIA တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွား |url=https://burmese.kachinnews.com/2022/07/28/july28-ld1/ |access-date=2026-05-15 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref>ထို့နောက် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇွန် ၁၁ ရက် ညပိုင်း ၈ နာရီခွဲ ဝန်းကျင်အချိန်တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့ အမှတ် (၁) ရပ်ကွက် နှင့် ပန်ဆေးရွာအကြားရှိ စစ်ကောင်စီ တပ်စခန်း အထိ KIA က ဝင်တိုက်ခဲ့သည်။ထိုတိုက်ပွဲသည် ပန်းဆေးကျေးရွာအတွင်းသို့ လက်နက်ကြီး ကျရောက်ပေါက်ကွဲမှုအထိပြင်းထန်ခဲ့ပြီး နေအိမ်တစ်လုံး ထိခိုက် ပျက်စီးမှုများရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=NoungNoung |first=Nang |date=2023-06-13 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် KIA နှင့် စစ်ကောင်စီ တိုက်ပွဲဖြစ်၊ ရွာအတွင်း လက်နက်ကြီးကျ ပေါက်ကွဲ |url=https://burmese.shannews.org/archives/35260 |access-date=2026-05-15 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လအတွင်းတွင် KIA က ကွတ်ခိုင်မြို့အနီးဖြတ်သန်းသွားသော စစ်ယာဉ်တန်းများကို သုံးကြိမ်ထက်မနည်း ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဇူလိုင် ၁၈ ရက်တွင် နမ့်ဖက်ကာအနီးရှိ ကောင်းရာရွာတောင်ကုန်းစခန်းကို စီးနင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |first=မောင်ရွှေဝါ |date=2023-07-19 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့အနီးရှိ စစ်ကောင်စီအထိုင်စခန်းကို KIA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39784/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811082529/https://myanmar-now.org/mm/news/39784/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |date=2023-07-12 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့အနီး စစ်ကောင်စီယာဉ်တန်း ၃ ကြိမ် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/39365/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=9 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309215250/https://myanmar-now.org/mm/news/39365/ |url-status=dead }}</ref> ဆက်၍ ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်၊ ရူခင်းသာ စစ်ကောင်စီ တပ်စခန်းကို အောက်တိုဘာ ၂၇ရက်နေ့တွင် စတင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အောက်တိုဘာ ၃၁ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2023-10-31 |title=မူဆယ်၊ နမ့်ခမ်း၊ ကွက်ခိုင်နှင့်လားရှိုးမြို့နယ် တို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်း ၄ ကို ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရရှိ၊ စစ် သား ၄ ဦး အရှင်ဖမ်းမိပြီး ဆက်လက်တိုက်ပွဲပြင်းထန် |url=https://yktnews.com/2023/10/129095/ |access-date=2026-05-15 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref>၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၂ ရက် တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် တာမိုးညဲဒေသ ဒတ်နှိုင်းကျေးရွာအဝင်တွင် အခြေစိုက်ထားသော နမ့်ဖတ်ကာတပ်ခွဲ ခလရ (၁၂၃)တပ်ရင်းကို ဝင်တိုက်ပြီး နိုဝင်ဘာ ၁၃ ရက် တွင် တပ်စခန်းတစ်ခုလုံးကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=KNG |date=2023-11-15 |title=ကွတ်ခိုင် ဒတ်နှိုင်းစစ်ကောင်စီတပ်စခန်းတိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခံရမှုမှာ စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ခန့်သေဆုံး |url=https://burmese.kachinnews.com/2023/11/15/yl1-135/ |access-date=2026-05-15 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=MPM |date=2023-11-16 |title=ကွတ်ခိုင်၊ ဒတ်နှိုင်း စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် စစ်ကောင်စီတပ်သား ၃၀ ခန့်သေဆုံး » Myanmar Peace Monitor |url=https://mmpeacemonitor.org/my/mmr-news/%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%92%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%85%E1%80%85/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Peace Monitor |language=my-MM}}</ref>သို့သော် စစ်တပ်ဘက်က ထိုသတင်းကို မဟုတ်မှန်ကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် ကွတ်ခိုင်နှင့် နမ့်ဖတ်ကာအကြားရှိ အချက်အချာကျသော မူဆယ်– ကွက်ခိုင်လမ်းပိုင်းပေါ်မှ '''နမ့်ခိုင်တံတားစစ်တပ်စခန်း'''ကို KIA တပ်မဟာ ၆၊ တပ်ရင်း ၉ က ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ယင်းတိုက်ပွဲသည် မူဆယ်-ကွတ်ခိုင် လမ်းပိုင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းကို KIA က ပထမဆုံးတိုက်ခိုက်နိုင်သော စခန်းသိမ်းတိုက်ပွဲဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဆယ်စုနှစ်ကျော်ကြာတပ်ချနေထိုင်နေတဲ့ နမ့်ခိုင်စစ်တပ်စခန်းကြီးကို KIA တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-102724 |access-date=2026-05-15 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref>ထိုနမ့်ခိုင်တံတားတပ်စခန်းကို စီးနင်းစဉ် စခန်းလာတိုက်သည့် TNLA နှင့် KIA အကြား ပွတ်တိုက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဒီဇင်ဘာ ၂၉ ရက်၌ ကုန်သွယ်ရေးလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် နမ့်ဖတ်ကာရွာ ခလရ (၁၂၃) ဗျူဟာကုန်းကို KIA က စတင်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ KIA သည် ရှမ်းမြောက် အခြေစိုက် တပ်မဟာ ၄၊ တပ်မဟာ ၆ နှင့် တပ်မဟာ ၁၀ တို့အပါအဝင် ကချင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (KPDF)တို့ဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၄ ရက် ညနေ ၃ နာရီကျော်တွင် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=စောရယ် |date=2024-01-25 |title=တလနီးပါး တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် နမ့်ဖတ်ကာကို KIA သိမ်း |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2024/01/25/378940.html |access-date=2026-05-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=မောင်ရွှေဝါ |first=မင်းမောင် |date=2024-01-15 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့ နမ့်ဖတ်ကာရွာမှ တပ်စခန်းကို KIA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48162/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=13 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813185914/https://myanmar-now.org/mm/news/48162/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-25 |title=ကွတ်ခိုင် နမ့်ဖတ်ကာရွာ တပ်စခန်းကို KIA တိုက်ခိုက်သိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/kia-seized-junta-namphetka-01252024060824.html |access-date=2026-05-15 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>စစ်ကောင်စီကမူ နမ့်ဖတ်ကာ အခြေစိုက် ခလရ - ၁၂၃ ကို KIA က မသိမ်းနိုင်သေးကြောင်း တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး ဝဘ်ဆိုက် စာမျက်နှာမှတဆင့် ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက် တွင် ချက်ချင်း တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး နမ့်ဖတ်ကာ စခန်းသိမ်း တိုက်ပွဲအကြောင်း သတင်းမီဒီယာများ၏ ရေးသားချက်များသည် သတင်းအမှားများသာ ဖြစ်ကြောင်း ထည့်သွင်းပြောဆိုခဲ့ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-16 |title=ကွတ်ခိုင်က စစ်ကောင်စီ ခြေလျင်တပ်ရင်းကို KIA တိုက်ခိုက်သိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/kia-seize-kutkai-military-camp-01162024024353.html |access-date=2026-05-15 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်း == === ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ (၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အပြီးသတ်) === ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး၏ အစောပိုင်းဖြစ်သော အောက်တိုဘာလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်အတွင်းရှိ '''ရှုခင်းသာဗျူဟာစခန်း'''ကို TNLA က ၅ ရက်ကြာ တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလတွင် ရှမ်းပြည်နယ် အရှေ့မြောက်ဘက်  တာမိုးညဲ ဒေသတွင် ရင်ဆိုင်တိုက်ပွဲများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)၊ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ် လွိုင်ကော်ဒေသတို့တွင် တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားမှု အခြေအနေနှင့်ပတ်သက်၍ တပ်မတော်မှ ဆောင်ရွက်နေမှုအခြေအနေများ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/rmpnnynymeaakpiung-rkhiungpnnyny-kyaapnnyny-liungkeaadesttiuttng-ttiukpaiphcpaamu-akheanenngpttskr |access-date=2026-05-15 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလကုန်ပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ်ခဲ့သော တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ ဗျူဟာမြောက်လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသည့် ကွတ်ခိုင်မြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့ ဖြစ်ကြသည့် တအာင်းအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် (TNLA) နှင့် မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (MNDAA) တို့က အဓိက ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ တိုက်ပွဲမစတင်မီ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ နောက်ဆုံးပတ်အတွင်း၌ပင် တာမိုးညဲပြည်သူ့စစ်ဌာနချုပ်၊ မုံးစီးဒေသတပ်စခန်းများနှင့် မြို့ပေါ်ရှိ ကွတ်ခိုင်ပြည်သူ့စစ်ရုံးချုပ်တို့ကို မဟာမိတ်တပ်များက အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။နိုဝင်ဘာ ၁၅ ရက် တွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ တာမိုးညဲရှိ စစ်တပ် တပ်ရင်းအား Drop Bomb အလုံးရေ ရာနှင့်ချီ၍ တိုက်ခိုက်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့ရာ စစ်တပ်ဘက်က အလူးအလဲခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တာမိုးညဲဒေသရှိ တပ်မတော်တပ်ရင်းအား Drop Bomb အလုံးရာကျော်ချ၍ တိုက်ခိုက်နေသ​ဖြင့် ခုခံလျက်ရှိပြီး ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများကို အမြန်ဆုံးကာကွယ်နိုင်ရန် ဆောင်ရွက်နေဟု နစက ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ပြောကြား |url=https://news-eleven.com/article/284051 |access-date=2026-05-15 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> တိုက်ပွဲ၏ အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်သော ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာကုန်း တိုက်ပွဲကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဗျူဟာကုန်းသည် အမှတ် (၁) ရပ်ကွက်တွင် တည်ရှိပြီး အမြောက်တပ်နှင့် ရဟတ်ယာဉ်ကွင်းများပါဝင်သော အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ထားသည့် တပ်စခန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ထို့အပြင် ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာတပ်သည် အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ နမ့်ဖက်ကာ၊ တာမိုးညဲ၊ မုံးစီးဒေသရှိ တပ်စခန်းများကို ကွပ်ကဲနေသည့် ဗျူဟာမှူး၏ အထိုင်ချတပ်စခန်းတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း မဟာမိတ်တပ်များက ဒရုန်းများ၊ လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ်များဖြင့် အရပ်မျက်နှာအသီးသီးမှ ပိတ်ဆို့တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ စစ်ကောင်စီဘက်မှလည်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ကူများကို အပြင်းအထန် အသုံးပြု၍ ခုခံခဲ့သဖြင့် မြို့ပေါ်ရပ်ကွက်များအတွင်းရှိ နေအိမ်များစွာ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ကွတ်ခိုင်နှင့် မူဆယ်အကြားရှိ နမ့်ဖက်ကာရွာအနီး အမှတ် (၁၂၃) ခြေလျင်တပ်ရင်းကို ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) က ဒီဇင်ဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ နမ့်ဖက်ကာတိုက်ပွဲတွင် KIA တပ်မဟာ (၃)၊ (၅) နှင့် (၆) တို့မှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ပါဝင်ခဲ့ကြပြီး စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းဗုံးကြဲမှုများကြောင့် ဒေသခံများ ဘေးလွတ်ရာသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။ ဤတိုက်ပွဲများသည် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေး လမ်းမကြီးတစ်ခုလုံးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်အတွက် အလွန်အရေးပါသော စစ်ဆင်ရေးများ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မြတ်ပန်း |date=2024-01-01 |title=ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာကို သိမ်းနိုင်ရန် မြောက်ပိုင်းတပ်များ တိုက်ခိုက်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47615/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109164948/https://myanmar-now.org/mm/news/47615/ |url-status=dead }}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်နေ့ ည ၁၁ နာရီခန့်တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့အနောက်ဘက် အမှတ် (၁) ရပ်ကွက်ရှိ '''ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာတပ်စခန်း'''သည် TNLA ဦးဆောင်သော ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ၏ ထိုးစစ်ကို ခုခံနိုင်ခြင်းမရှိတော့ဘဲ လက်နက်ချခဲ့သည်။ အဆိုပါဗျူဟာကုန်းမှ တပ်ဖွဲ့ဝင်အင်အား ၃၀၀ ကျော်သည် အလံဖြူထောင်၍ အလင်းဝင်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့ပြီးနောက် ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့ နံနက်အစောပိုင်းတွင် လက်နက်စွန့်ကာ လားရှိုးမြို့ရှိ အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် (ရမခ) သို့ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-08 |title=သိန္နီနဲ့ ကွတ်ခိုင်ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း မြောက်ပိုင်းသုံးဖွဲ့ ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/northern-alliance-theinni-01082024011652.html |access-date=2026-05-15 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ညီနောင်သုံးဖွဲ့က ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့ တွင် ယမန်နေ့ ည ၁၁ နာရီခန့်၌ ကွတ်ခိုင်ဗျူဟာကို မဟာမိတ်တပ်များက အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ကွတ်ခိုင်မြို့နှင့်အတူ သိန္နီမြို့ရှိ စကခ (၁၆) နောက်တန်းဌာနချုပ်ကိုလည်း ထိုနေ့မှာပင် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ဤအောင်မြင်မှုကြောင့် TNLA သည် ဗျူဟာမှူး အထိုင်ချရာ အမြှောက်တပ်၊ ရဟတ်ယာဉ်ကွင်းနှင့် အခိုင်အမာတည်ဆောက်ထားသော တပ်စခန်းများကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ ကွတ်ခိုင်မြို့တစ်မြို့လုံးကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=မင်းမောင် |date=2024-01-08 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့နှင့် သိန္နီအခြေစိုက် စကခ (၁၆) ကို မြောက်ပိုင်းသုံးဖွဲ့သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47955/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> == နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ရပ်များ == ကွတ်ခိုင်မြို့သည် ၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ရှမ်းမြောက်တွင် စစ်တပ်နှင့် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအကြား တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားမှုများခဲ့ပြီး စစ်တပ်၊ မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်သုံးဖွဲ့ (AA,TNLA,MNDAA) အပြင် ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော် (KIA) တပ်များ သွားလာလှုပ်ရှားသည့်မြို့လည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2025-01-29 |title=မြေပြင်တပ်တွေ ပွတ်တိုက်မှု ဖြေရှင်းမယ်လို့ TNLA နဲ့ KIA ပြော (ရုပ်/သံ) |url=https://burma.irrawaddy.com/video/2025/01/29/396482.html |access-date=2026-05-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> TNLA သည်၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက် မှ ၈ ရက်နေ့အထိ ကွတ်ခိုင်မြို့ရှိ အမှတ် ၂၄၁၊ ၂၄၂၊ ၄၅ ခြေလျင်တပ်ရင်းများနှင့် အမှတ် ၂၄၇ အမြောက်တပ်ရင်းတို့ကို တိုက်ခိုက်ပြီး မြို့ကို ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။သို့သော် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအပြီး မြို့ပေါ်တွင် မဟာမိတ်တပ်ဖြစ်သည့် MNDAA က တပ်စွဲခဲ့သည်။အလားတူ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ KIA ၏ တောင်ပိုင်းတိုင်းဆက်ဆံရေးရုံး ဖွင့်လှစ်ထားဖူးသော ကွတ်ခိုင်မြို့ အမှတ် (၁) ရပ်ကွက်ရှိ ကချင်စာပေအဖွဲ့ (ကွတ်ခိုင်) နေရာကို KIA ကလည်း နေရာပြန်ယူတပ်စွဲခဲ့သည်။TNLA သည် မြို့ပေါ်အုပ်ချုပ်ရေးကို အဓိကတာဝန်ယူရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး၊ထိုသို့လုပ်ဆောင်မည့်အကြောင်း မဟာမိတ်တပ်များကို အသိပေးခဲ့သည်။ MNDAA ကလည်း ရပ်ကွက်ရုံးများနှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးအချို့တွင် တပ်စွဲကာ လမ်းပြင်ခြင်း၊ ယာဉ်လမ်းကြောင်းထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ခိုးမှု၊ မူးယစ်ဆေးမှုများကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခဲ့သည်။နောက်ပိုင်းတွင် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ ပွတ်တိုက်မှုများသည် တစ်စတစ်စဖြင့် ပိုမို ကြီးမားလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မင်းမောင် |first=မြတ်ပန်း |date=2024-04-23 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့တွင် KIA, TNLA အပြင် MNDAA လည်း တပ်စွဲနေရာယူထား |url=https://myanmar-now.org/mm/news/51488/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=14 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114121103/https://myanmar-now.org/mm/news/51488/ |url-status=dead }}</ref> === KIA နှင့် TNLA အကြားတင်းမာခြင်းများ === ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၄ ရက် တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက်အချို့၌ အင်အား ၅၀ ခန့်ရှိ KIA တပ်ဖွဲ့က နေရာယူ တပ်စွဲခဲ့ပြီး နောက်တစ်နေ့ ဖေဖော်ဝါရီ ၅ ရက် နံနက်တွင် မြို့ခံ ကချင်ဒေသခံတချို့နှင့်အတူ ကချင်အမျိုးသားတော်လှန်ရေးနေ့ အခမ်းအနားကျင်းပရန် ပြင်ဆင်ခဲ့ရာတွင် TNLA က ကချင်အလံများ လိုက်လံ ဖြုတ်သိမ်းပြီး တားဆီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=KNG |date=2024-02-14 |title=TNLA ထိန်းချုပ်ထားတဲ့နယ်မြေမှာ ဒေသခံတွကိုခွဲခြားဆက်ဆံနေ |url=https://burmese.kachinnews.com/2024/02/14/ld1-117/ |access-date=2026-05-15 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref>ဤသို့ဖြင့် KIA နှင့် TNLA အကြား ကွတ်ခိုင်တွင် တင်းမာမှုစတင်ခဲ့သည်။ယင်းနောက် ဧပြီ ၁၅ ရက်တွင် TNLA နှင့် KIA အကြား ဆက်ဆံရေးရုံးပြဿနာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြန်သည်။ထိုဖြစ်ရပ်သည် ကွတ်ခိုင်မြို့ အမှတ် (၁) ရပ်ကွက်ရှိ KIA ဆက်ဆံရေးရုံးကို TNLA က သင်္ကြန်ကာလအတွင်း ယာယီပိတ်ခိုင်းခြင်းနှင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်စာရင်းများ တောင်းယူခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။TNLAက KIA ဆက်ဆံရေးရုံးကို ပိတ်ပစ်ရန်အထိ ဖိအားပေးအကျပ်ကိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2024-04-14 |title=ကွတ်ခိုင်ရှိ KIO/KIA ရုံး မနက်ဖြန်နောက်ဆုံးထားဖယ်ပေးရန် TNLA ပြောလာဟု ကချင်စစ်ရေး သတင်းရင်းမြစ်ပြော |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/04/14/90711/ |access-date=2026-05-15 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522203700/https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/04/14/90711/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာဌာန) |date=2024-04-15 |title=ကွတ်ခိုင်အခြေစိုက် KIA ဆက်ဆံရေးရုံးပိတ်ဖို့ TNLA တောင်းဆို |url=https://burmese.voanews.com/a/kia-tnla-shan/7570303.html |access-date=2026-05-15 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> <ref>{{Cite web |last=မင်းမောင် |first=မြတ်ပန်း |date=2024-02-13 |title=ရှမ်းမြောက် ကွတ်ခိုင်မြို့မှာ TNLA နှင့် KIA ဆက်ဆံရေးတင်းမာ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/49182/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=17 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251117032213/https://myanmar-now.org/mm/news/49182/ |url-status=dead }}</ref> ၂၀၂၅ နှစ်စပိုင်းတွင် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်၊ နမ့်ဖက်ကာမြို့အနီး၌ KIA နှင့် TNLA တပ်ဖွဲ့ကြား နယ်မြေဆိုင်ရာ အငြင်းပွားပြီး လက်ဝှေ့ထိုးယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည့်ဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ထိုဖြစ်စဉ်က အောက်ခြေတပ်ဖွဲ့များကြား ကြီးမားသည့်တင်းမာမှုအစ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-03-09 |title=ကွတ်ခိုင်- KIA နဲ့ TNLA ကြားကပဋိပက္ခနဲ့ ပြည်သူ့အသံ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cdjyrg9ven3o |access-date=2026-05-15 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ် ၇ ရက်တွင် အင်အား ၁၀၀ ခန့်ပါသည့် KIA တပ်များ ကွတ်ခိုင်မြို့တွင်းသို့ ဝင်ရာက်ရန် ကြိုးစားရာတွင်လည်း တင်းမာမှုများသည် ပိုမိုကြီးမားသွားခဲ့သည်။မြို့ပေါ်ရှိ KIA ဆက်ဆံရေးရုံးမှ ဝန်ထမ်းများကို TNLA က နှင်ထုတ်ခဲ့သည်။ထိုပြဿနာသည် ထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင်များအထိ ကြီးမားသည့် သဘောထားကွဲလွဲမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-03-11 |title=ကွတ်ခိုင်တွင် KIA ဆက်ဆံရေးရုံးဖွင့်လိုပါက ညှိနှိုင်းရန် TNLA ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/61655/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=15 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915121805/https://myanmar-now.org/mm/news/61655/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=သူရမောင် |date=2025-03-08 |title=ကွတ်ခိုင်မြို့ထဲမှ KIA တပ်များ TNLA ဖယ်ရှား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/03/08/398333.html |access-date=2026-05-15 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> === TNLA နှင့် MNDAA အကြားတင်းမာခြင်းများ === {{main|၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ကွတ်ခိုင်နှင့် တာမိုးညဲအကြားရှိ မော်ဟန်ကျေးရွာအုပ်စုအနီးတွင် TNLA နှင့် MNDAA နှစ်ဖက်ထိတွေ့မှုဖြစ်ပွားကာ သေနတ်ပစ်ဖောက်မှုများအထိ ရှိလာခဲ့သည်။၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၅ ရက် တွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ ကွတ်ခိုင်မြို့နယ် မုံးစီးကျေးရွာအုပ်စု၊ ပြိန်းခမ်းကျေးရွာအနီးရှိ ရွှေလုပ်ကွက်တစ်ခုတွင် KIA နှင့် MNDAA တို့ ပစ်ခတ်မှုဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ KIAအဖွဲ့ဝင် (၁)ဦး အပါအဝင် (၅)သေဆုံးခဲ့ပြီး၊အဆိုပါရွှေလုပ်ကွက်တွင် ရွှေတူးဖော်နေသော တရုတ်လူမျိုးများအား KIAက ဆက်မတူးဖော်ရန်သွားပြောစဉ် စကားနားမထောင်ရာမှ အချင်းဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/67c87577c0f7691ec86cb563 |access-date=2026-05-15 |website=www.npnewsmm.com}}</ref>ထိုကဲ့သို့သော တင်းမာမှုများသည် တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထိန်းချုပ်ထားသော ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း ကွတ်ခိုင်မြို့ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၁၄ ရက်တွင် ကိုးကန့်တပ် MNDAA က ဒရုန်းများအပါအဝင် လက်နက်ကြီးများဖြင့် မြေပြင်တပ်နှင့် တိုက်ခိုက်ပြီး ဖြေရှင်းခဲ့သည်။ထိုအရာသည် ကွတ်ခိုင်မြို့တွင်  MNDAA ဘက်က CCTV ကင်မရာများ တပ်ဆင်ခြင်းကို TNLA က တားဆီးခဲ့သည့် ဖေဖော်ဝါရီလ စစ်ရေးတင်းမာခဲ့မှု ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=TNLA ထိန်းချုပ် ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ထိုးစစ်ဆင် |url=https://burmese.dvb.no/post/750368 |access-date=2026-05-15 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ကွတ်ခိုင်မြို့၌ MNDAA တပ်ဖွဲ့က CCTV များ တပ်ဆင်ခဲ့မှုနှင့် ပတ်သက်၍ MNDAAနှင့် TNLA တပ်ဖွဲ့ကြား ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ခဲ့သည်။နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် ကွတ်ခိုင်မြို့ပေါ်ရှိ MNDAA ရုံးများအား TNLA က ပိတ်သိမ်းခိုင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-16 |title=မဟာမိတ် TNLA ထိန်းချုပ်ထားသည့် ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73375/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် တအာင်းတပ်မတော် PSLF/TNLA ထိန်းချုပ်ထားသည့် ကွတ်ခိုင်မြို့ကို ကိုးကန့်တပ် MNDAA က ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-16 |title=မဟာမိတ် TNLA ထိန်းချုပ်ထားသည့် ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73375/ |access-date=2026-05-15 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=May 2026 }}</ref>ထို့နောက် ရှမ်းမြောက် ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ရှိ ကျေးရွာများတွင် ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) က တအာင်း (ပလောင်) စာပေနှင့် အလံများ အသုံးပြုခွင့်ကို ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။ ယင်းအပြင် MNDAA တပ်ဖွဲ့သည် တအာင်းစာဖြင့် ရေးသားထားသော ရွာအဝင်ဆိုင်းဘုတ်များကို ဖျက်ဆီးခဲ့သည့်အပြင်၊ ကျေးရွာရှိ စာသင်ကျောင်းများတွင်လည်း တအာင်းအလံများ မထောင်ရန်နှင့် ကျောင်းဆိုင်းဘုတ်များတွင် တအာင်းစာများ မရေးသားရန် ပြောဆိုတားမြစ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=KNG |date=2026-04-27 |title=ကွတ်ခိုင်မှာ တအာင်းစာ‌ပေနဲ့အလံသုံးခွင့် ကိုးကန့်ကပိတ်ပင်ထား |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/04/27/ld1-321/ |access-date=2026-05-15 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] mx930g2js7zdw8ak76ufy7vmj3ixjxf 0 285850 1038228 1032180 2026-06-14T06:56:14Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-အိမ်မက် +အိပ်မက်) 1038228 wikitext text/x-wiki '''ယုမဲအစ်ပိုင်''' (ゆめいっぱい, "အိပ်မက်များစွာ") သည် ယုမိခိုအရိမ သီဆိုခဲ့သည့် သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ゆめいっぱい {{!}} 関ゆみ子|url=https://www.oricon.co.jp/prof/198600/products/59275/1/|access-date=2021-04-04|website=ORICON NEWS}}</ref> ==ဖန်တီးသူများ== စာသားကို တိုမိုခိုအရန်က ရေးသားခဲ့ပြီး သံစဉ်ကို တဲဆွတ်ရိုအိုဒက ဖန်တီးခဲ့သည်။ ==မီဒီယာများတွင် အသုံးပြုမှု== ဤသီချင်းကို "ချိဘိမရုခိုချန်" အန်နီမေးရှင်းစီးရီးတွင် နောက်ခံအဖွင့်သီချင်းအဖြစ် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့အထိ အသုံးပြုခဲ့သည်။ "ယုမဲအစ်ပိုင်" သည် ချိဘိမရုခိုအန်နမီစီးရီးအတွက် မိုမိုခိုဆခုရ ကိုယ်တိုင်မရေးခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသော နောက်ခံသီချင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ချိဘိမရုခိုချန်အတွက် နောက်ခံအဆုံးသတ်သီချင်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=おはなし｜ちびまる子ちゃん オフィシャルサイト|url=https://www.chibimaru.tv/about/story/|access-date=2021-04-04|website=ちびまる子ちゃん オフィシャルサイト|language=ja}}</ref> ==အသိအမှတ်ပြုခံရမှုများ== ဤသီချင်းသည် အအောင်မြင်ဆုံးကာလဖြစ်သည့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သီချင်းအဆင့်သတ်မှတ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Oricon Singles Chart ၏ အဆင့် ၅၀ ချိတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=ちびまるグッズ（CD編）|url=http://chibimarujohokyoku.web.fc2.com/goods/music/page1.htm|access-date=2021-04-04|website=chibimarujohokyoku.web.fc2.com}}</ref>{{Better source needed|date=July 2021|reason=fan site is not really a source}} ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မိုမိုခိုဆခုရ ကွယ်လွန်သည့်အခါတွင်လည်း "ယုမဲအစ်ပိုင်" သည် ထိုအပတ်အတွက် စာရင်း၏ နံပါတ် ၁၃၂ ချိတ်ဆွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|title=あいみょんのブレイク曲が8週連続TOP10入り、『ちびまる子ちゃん』関連楽曲が急浮上|url=https://plantech-mdata.themedia.jp/posts/4838630|access-date=2021-04-04|website=PLANTECH|date=5 September 2018 |language=ja}}</ref> ==အယ်ဘမ်== # "Yume Ippai" ("Full of Dreams") Lyrics: Aran Tomoko, Composition: Tetsuro Oda # "Mou Oyasuminasai" (I'll Say Good Night Again") Composition: Yumiko Seki ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၉၀ ခုနှစ် သီချင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ချိဘိမရုခိုချန်]] 4lms1cpbdp35otnb71nrjwqh5qjuru6 3 285868 1038254 1033917 2026-06-14T10:41:50Z CoconutOctopus 138189 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Malgosha]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:WereWolf370]] သို့ CoconutOctopusက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Malgosha|Malgosha]]" ကို "[[Special:CentralAuth/WereWolf370|WereWolf370]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1031789 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Green500 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၂၅၊ ၁၆ မေ ၂၀၂၆ (UTC) 0hpq9ygvy9ktb8f9mtaimlma0euz2d9 0 285882 1038200 1034164 2026-06-14T06:50:32Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038200 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] | image = | caption = | map_type = Myanmar | latitude = 22.3281 | longitude = 96.7969 | map_size = 250 | map_caption = ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း၊ နောင်ချိုမြို့၏ တည်နေရာ | map_label = နောင်ချို | date = ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက် – ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက် | place = [[နောင်ချိုမြို့]]၊ ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း | result = ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက မြို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်က တန်ပြန်ထိုးစစ်ဖြင့် မြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည် | status = တပ်မတော်က နောင်ချိုမြို့နှင့် ပြည်ထောင်စုကားလမ်းပိုင်းကို ပြန်လည်စိုးမိုးထားသည် | combatant1 = [[File:Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg|23px|border]] [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]] [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | combatant2 = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[တပ်မတော်]] * [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|23px|border]] [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] | units1 = TNLA နှင့် မဟာမိတ်ပူးပေါင်းစစ်ကြောင်းများ | units2 = * ခြေမြန်တပ်ရင်း (ခမရ-၁၁၄) * ခြေမြန်တပ်ရင်း (ခမရ-၁၁၅) * ဒုံးတပ်ရင်း (၆၀6) * အုမ္မတီးစခန်း * အုမ္မခါးစခန်း * ကျောက်ကြမ်းစခန်း * ရွှေညောင်ပင်စခန်း * ကံ့ကော်စခန်း * ခဲမွန်စခန်း * စက်ရုံစခန်း * တိုးဂိတ်စခန်း * ရဲစခန်း | casualties1 = မထုတ်ပြန်ပါ | casualties2 = တပ်စခန်းအားလုံးနှင့် ဌာနဆိုင်ရာရုံးများ လက်လွှတ်ခဲ့ရခြင်း၊ အတွဲလိုက်ပစ်ဒုံး၊ ရေဒါစက်နှင့် လက်နက်ခဲယမ်းအမြောက်အမြတ် သိမ်းဆည်းခံရ | notes = ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် TNLA နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက အလုံးစုံထိန်းချုပ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်နေ့ တန်ပြန်ထိုးစစ်တွင် တပ်မတော်က မြို့အား ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ }} '''နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ်]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယပိုင်းအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်း၊ [[နောင်ချိုမြို့]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်း အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) နှင့် ပူးပေါင်းမဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များက စတင်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီး ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ခမရ (၁၁၄)၊ ခမရ (၁၁၅)၊ ဒုံးတပ်ရင်း (၆၀၆) နှင့် အစိုးရဌာနဆိုင်ရာရုံးများ၊ တပ်စခန်းအားလုံးကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ကာ မြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ထိုသို့သိမ်းပိုက်ထားမှုကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက တန်ပြန်ထိုးစစ်ဖြင့် ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည့်တိုက်ပွဲလည်း ဖြစ်သည်။ထို့အပြင် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့၏ ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးအတွင်း ရှမ်းမြောက်ဒေသရှိ လက်လွှတ်ခဲ့ရသောမြို့များအနက် နောင်ချိုသည် စစ်ကောင်စီက စစ်ရေးအရထိုးစစ်ဆင်ကာ ပထမဆုံး ပြန်လည်တိုက်ခိုက် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်မြို့လည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2025-07-16 |title=နောင်ချိုကို စစ်တပ် ပြန်ရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/07/16/403446.html |access-date=2026-05-16 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == {{main|ဟိုင်ဂင်သဘောတူညီချက်}} ၂၀၂၃ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ပထမပိုင်းအပြီး တရုတ်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုကြောင့် ဟိုင်ဂင်သဘောတူညီချက်ဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လအတွင်း၌ ထိုအပစ်ရပ်သဘောတူညီချက် ပျက်ပြားခဲ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ပူးပေါင်းမဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်များကို မောင်းထုတ်ရန်နှင့် နယ်မြေစိုးမိုးမှုရရှိရန်အတွက် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အပိုင်း (၂) ကို အရှိန်မြှင့်တင်ကာ နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို စတင်ဆင်နွှဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-07-16 |title=နောင်ချိုတစ်မြို့လုံးနီးပါးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်လိုက်ပြီ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/65040/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၂၇၅၉ ပေတွင် တည်ရှိသည့် နောင်ချိုမြို့သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ ကျောက်မဲခရိုင်အတွင်း တည်ရှိပြီး ပထဝီဝင်အနေအထားအရ မြောက်ဘက်တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်နှင့် မိုးကုတ်မြို့နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် ကျောက်မဲမြို့နယ်၊ တောင်ဘက်တွင် ရပ်စောက်မြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ပြင်ဦးလွင်မြို့နယ်တို့ ဝန်းရံတည်ရှိသည်။ နောင်ချိုမြို့သည် မန္တလေးမြို့၊ ပြင်ဦးလွင်မြို့၊ ကျောက်မဲမြို့၊ သီပေါမြို့နှင့် လားရှိုးမြို့များသို့ မန္တလေး-လားရှိုး လမ်းမကြီးနှင့် မီးရထားလမ်းများဖြင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ကြီးမြို့သို့ အမှတ် ၄၃ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးဖြင့်လည်းကောင်း တိုက်ရိုက်ဆက်သွယ်သွားလာနိုင်သဖြင့် စစ်ရေးအရသော်လည်းကောင်း၊ ကုန်စည်စီးဆင်းမှုအရသော်လည်းကောင်း လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အလွန်ကောင်းမွန်သည့် မဟာဗျူဟာမြောက် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-07-28 |title=မိုးကုတ်–နောင်ချိုလမ်းအတွက် အရေးပါသည့် သုံးဆယ်ရွာကို စစ်တပ်ထိန်းချုပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/65528/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ထို့ပြင် တရုတ်-မြန်မာ နယ်စပ်ကုန်သွယ်ရေး၏ အဓိကအသက်သွေးကြောလမ်းမကြီးဖြစ်သော မန္တလေး-မူဆယ်လမ်းမကြီး (အမှတ် ၁၄ အာရှလမ်းမကြီး) သည် နောင်ချိုမြို့နယ်အတွင်း အနောက်မှ အရှေ့သို့ ဖြတ်သန်းသွားခြင်းကြောင့် ပြင်ဦးလွင်နှင့် မန္တလေးမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ အခြားမြို့ရွာများနှင့်လည်းကောင်း၊ ကျောက်မဲမြို့မှတစ်ဆင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းရှိ မြို့ရွာများသို့လည်းကောင်း လွယ်ကူစွာ ချိတ်ဆက်သွားလာနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် နောင်ချိုမြို့သည် စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း ဒေသတွင်း စစ်ရေးအသာစီးရယူနိုင်ရန်နှင့် လမ်းကြောင်းများ ဖြတ်တောက်ပိတ်ဆို့နိုင်ရန်အတွက် နှစ်ဖက်စစ်ကြောင်းလုံးက အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် အသေအလဲ တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသည့် အဓိကဗျူဟာမြောက် ဝင်ပေါက်မြို့ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=■ နောင်ချို-အုမ္မသီး-ဟိုခို-မိုးကုတ် လမ်းပိုင်းနှင့် ပြင်ဦးလွင်-ကျောက်မဲလေး-သံဘို-ဟိုခို လမ်းပိုင်း နေရာများအား တပ်မတော်က ပြန်လည် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ |url=https://news-eleven.com/article/305704 |access-date=2026-05-16 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး အပိုင်း (၂) အဖြစ် တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) နှင့် ပူးပေါင်းမဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် နောင်ချိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို စတင်ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ချိန်မှစ၍ မြို့ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လမ်းကြောင်းများပေါ်ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ဗျူဟာမြောက်ခံစစ်စခန်းများဖြစ်ကြသည့် အုမ္မတီးစခန်း၊ အုမ္မခါးစခန်း၊ ကျောက်ကြမ်းစခန်း၊ ရွှေညောင်ပင်စခန်း၊ ကံ့ကော်စခန်း၊ ခဲမွန်စခန်း၊ စက်ရုံစခန်းနှင့် တိုးဂိတ်စခန်းတို့ကို ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တစ်ခုပြီးတစ်ခု ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=News |first=K. I. C. |date=2024-07-11 |title=နောင်ချိုမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းအားလုံး တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း TNLA ထုတ်ပြန် |url=https://kicnews.org/2024/07/%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%B1/ |access-date=2026-05-16 |website=ကေအိုင်စီ - KIC News |language=en-US}}</ref> မြို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ စခန်းများကို ဖယ်ရှားပြီးနောက် မြို့တွင်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ အခြေစိုက်တပ်ရင်းကြီးများကို ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ တိုက်ပွဲကာလ ၁၆ ရက်အကြာ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ မွန်းလွဲ ၃ နာရီအချိန်တွင် နောင်ချိုမြို့အခြေစိုက် ခြေမြန်တပ်ရင်းများဖြစ်သည့် ခမရ (၁၁၄)၊ ခမရ (၁၁၅) နှင့် နည်းဗျူဟာမြောက် ဒုံးတပ်ရင်း (၆၀၆) တို့ကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-07-14 |title=နောင်ချိုစစ်တပ်လက်ထဲသို့ ပြန်ရောက်လုဆဲဆဲအခြေအနေရောက်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/64963/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> တပ်ရင်းများနှင့်အတူ မြို့ပေါ်ရှိ ဆေးရုံ၊ ဘူတာရုံ၊ ရဲစခန်းနှင့် အစိုးရဌာနဆိုင်ရာရုံးအားလုံးကိုပါ အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် TNLA က နောင်ချိုမြို့ကို အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ရရှိကြောင်း တရားဝင် သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအပြီး နယ်မြေရှင်းလင်းရေးလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ထံမှ အတွဲလိုက်ပစ်ဒုံးလက်နက်ကြီး၊ လေယာဉ်ပစ်လက်နက် ၂ လက်၊ ရေဒါ (Radar) စက် ၁ လုံး၊ လက်နက်မျိုးစုံ ၁၃၉ လက်၊ ၆၀ မမ ၁၅ လက်၊ ၈၀ မမ ၂ လက်၊ စက်လက် ၁၇ လက်၊ ဒုံးပစ်ကျည် ၁၀ သေတ္တာနှင့် မိုင်း၊ ခဲယမ်းမီးကျောက်အမြောက်အမြတ်ကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ ခမရ-၁၁၅ တပ်စခန်းကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင် ထိုစခန်းတစ်ခုထဲမှပင် လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ် ၃၈၀ ကျော်အထိ သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-06-28 |title=နောင်ချို ခမရ-၁၁၅ တပ်ရင်းကနေ လက်နက် လေးရာနီးပါး ရရှိကြောင်း TNLA ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/naungcho-weapon-tnla-06282024053603.html |access-date=2026-05-16 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> === စစ်တပ်၏ ၁၁ လကြာ တန်ပြန်ထိုးစစ် === {{main|တောင်ခမ်းတိုက်ပွဲ}} စစ်တပ်သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် နောင်ချိုမြို့ရှိ တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ လက်လွှတ်ခဲ့ရပြီးနောက် ကြားခံစစ်ဖြင့် ဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ဆုတ်ခွာရာလမ်းတစ်လျှောက်တွင် တောင်ခမ်းတပ်နယ်နှင့် ပြင်ဦးလွင်တပ်နယ်တို့ရှိ နယ်မြေခံတပ်များနှင့် ပူးပေါင်း၍ ယာယီခံစစ်ဆင်ဖြင့် ပြန်လည်ခုခံခဲ့သည်။ ထို့နောက် TNLA၊ MDY-PDF နှင့် ဓနု PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့မှစတင်၍ တောင်ခမ်းတပ်နယ်အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ ကျေးရွာများ၊ စာသင်ကျောင်းများနှင့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများအတွင်း ဝင်ရောက်နေရာယူနိုင်ခဲ့ကြသည်။တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်အဖွဲ့များသည် နောင်လင်း-မဲပုတ်-ဈေးကုန်းလမ်းနှင့် နားရှိုး-ဈေးကုန်းလမ်းဆုံတို့ကို ဖြတ်တောက်ပိတ်ဆို့ခြင်း၊ ယာပြင်-အင်းဖို-တောင်ရှည်လမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ခမ်းရွာနေရာများကို ဖြတ်တောက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို ဆက်သွယ်ရေးလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ ကျောက်ကြမ်း၊ အုမ္မခါး၊ ရေမောင်းတန်း၊ အုမ္မသီး၊ ဘန့်ဘွေးဒေသနှင့် ပြင်ဦးလွင်-မိုးကုတ်လမ်းကြောင်းပေါ်ရှိ ဟိုခို၊ သံဘို၊ ကျောက်မဲလေးဒေသအထိ စစ်ရေးတိုးချဲ့တိုက်ခိုက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=ကျော်ဇင်ဝင်း, မြတ်ကြီး, Myanmar |date=2025-07-14 |title=နောင်ချိုမြို့ကို စစ်တပ်က အလုံးစုံထိန်းချုပ်နိုင်တော့မယ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/67333/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ထိုသို့ တိုက်ခိုက်လာမှုကြောင့် တောင်ခမ်းဒေသသို့ တပ်မတော်မှ ကွန်မန်ဒိုအဖွဲ့များ၊ စစ်ကူစစ်ကြောင်းများအမြန်ဆုံးဖြည့်တင်းခဲ့ပြီး လေကြောင်းပစ်ကူ၊ လက်နက်ကြီးပစ်ကူများဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့မှစ၍ အကြမ်းဖက်ချေမှုန်းရေးစစ်ဆင်ရေး (Counter-Terrorism Operation) ဖြင့် တန်ပြန်တိုက်စစ်များကို အဆင့်ဆင့် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ စစ်တပ်၏ ၁၁ လကြာ ထိုးစစ်ဆင်မှုအတွင်း ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် မကျည်းရေမှတစ်ဆင့် တောင်ခမ်းသို့ ဆက်သွယ်သည့် အုပ်ချုပ်မှုလမ်းကြောင်းများကိုလည်းကောင်း၊ ကျောက်မဲလေးဒေသမှ သံဘိုကျေးရွာအနီးနှင့် ဘန့်ဘွေးဒေသမှ ဂန့်ဂေါ-အုမ္မသီးလမ်းခွဲတို့ကိုလည်းကောင်း တန်ပြန်တိုက်စစ်ဖြင့် ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဆက်လက်၍ ပြင်ဦးလွင်-နောင်ချို ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက်ရှိ အုမ္မသီးလမ်းခွဲမှ အုမ္မခါးကျေးရွာအထိ လမ်းကြောင်းကို ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ တောင်ခမ်း-ကံကြီး-နောင်ချိုလမ်းကြောင်းရှိ နမ့်ဆောင်ဟူးတစ်ဝိုက်ကို ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ တောင်ခမ်း-ရွှေသွန်း-ဂုတ်ထိပ်-နောင်ချိုလမ်းကြောင်းရှိ ဂုတ်ထိပ်အနီးတစ်ဝိုက်ကို ဇူလိုင်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ ကျောက်ကြမ်းနေရာတစ်ဝိုက်ကို ဇူလိုင်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း ပြင်းထန်စွာ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် စစ်တပ်ဘက်က ပြန်လည်စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက နောင်ချိုမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/72328 |access-date=2026-05-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများသည် နောင်ချိုမြို့နှင့် အဆိုပါဒေသတစ်ဝိုက်ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရရှိရေးအတွက် အဆင့်ဆင့်ပစ်ကျင်းများတူး၍ ၁၁ လတာ စစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း အပြန်အလှန် တိုက်ပွဲကြီး ၂၀ ကြိမ်နှင့် ထိတွေ့မှုပေါင်း ၅၆၆ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အဆိုပါ ထိုးစစ်အတွင်း ငုံးမင်းစေတီတိုက်ပွဲ၊ ပွိုင့် ၁၁၃၀ တိုက်ပွဲ၊ ဇေတဝန်ဘုရားကုန်းတိုက်ပွဲ၊ မန်ကျည်းရေဘုန်းကြီးကျောင်းတိုက်ပွဲ၊ ထုံးဖိုစုကျေးရွာတိုက်ပွဲ၊ ကမ္ဘောဇဘုန်းကြီးကျောင်းတိုက်ပွဲ၊ နားရှိုးကျေးရွာတိုက်ပွဲ၊ ရွှေစံဖော်ဘုန်းကြီးကျောင်းတိုက်ပွဲ၊ ဆယ်တောင်ပြည့်ဘုရားကုန်းတိုက်ပွဲ၊ မန်မောကျေးရွာတိုက်ပွဲ၊ တောင်ရှည်ကျေးရွာတိုက်ပွဲ၊ ကျောက်ကြမ်းတိုက်ပွဲ၊ နမ့်ဆောင်ဟူးတိုက်ပွဲ၊ မျက်ချင်းနုတိုက်ပွဲ၊ ရွှေပြည်ညွန့်တိုက်ပွဲ၊ ရွှေသွန်းတိုက်ပွဲ၊ ကုန်းစံတိုက်ပွဲ၊ ဂုတ်ထိပ်တိုက်ပွဲနှင့် ပွိုင့် ၁၁၁၈ တိုက်ပွဲများ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။မဟာမိတ်ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ၏ ဆုတ်ခွာသွားမှုကြောင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၆ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၁၂:၀၀ နာရီအချိန်တွင် နောင်ချိုမြို့တစ်မြို့လုံးကို တပ်မတော်က အပြီးတိုင် ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နောင်ချိုမြို့ကို ပြန်သိမ်းပိုက်နိုင်ရန် စစ်ကောင်စီတပ် ထိုးစစ်ဆင်နေ |url=https://burmese.dvb.no/post/707500 |access-date=2026-05-16 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=နေ့သစ် |date=2025-07-30 |title=သပိတ်ကျင်းနဲ့ နောင်ချို ပြန်သိမ်းပြီး စစ်ကောင်စီ ဘယ်ဆက်တိုက်မလဲ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/30/403968.html |access-date=2026-05-16 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == ထင်ရှားဖြစ်ရပ် == နောင်ချိုမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့မှုသည် ၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေးပေါ်ပေါက်လာမှုအပြီး တပ်မတော်အတွက် ကာလအတန်ကြာ ဝေးကွာနေသည့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ အောင်ပွဲတစ်ခုကို ပြန်လည်ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။ယင်းအပြင် ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုလုံး၏ စစ်ဆင်ရေးများကို တာဝန်ယူရသည့် [[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]] ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[နိုင်နိုင်ဦး]] ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာတစ်နေရာသို့ ရောက်ရှိကွပ်ကဲမှု ဓာတ်ပုံများကို တပ်မတော်ထောက်ခံသူများက လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများတွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။ဤဖြစ်ရပ်သည် ပုံမှန်အားဖြင့် နေပြည်တော်တွင်သာ ရုံးထိုင်လေ့ရှိသည့် စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးများ (ကစထမှူးများ) ၏ ရှေ့တန်းမြေပြင်အထိ ရောက်ရှိနေသည့် ဖြစ်ရပ်မျိုးကို သတင်းထုတ်ပြန်လေ့မရှိဘဲ မြင်တွေ့ရခဲသည့်မြင်ကွင်းမျိုး ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ဇင်ဝင်း |date=2025-06-18 |title=တောင်းခမ်းစစ်မျက်နှာတွင် ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး နိုင်နိုင်ဦး ရုပ်လုံးထွက်ပြ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/64429/ |access-date=2026-05-16 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-07-18 |title=နောင်ချိုတိုက်ပွဲနဲ့အတူ ပြန်ပေါ်လာတဲ့ ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီးနိုင်နိုင်ဦး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cnvmn2v3z0jo |access-date=2026-05-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] ke7lig97w3not1iwjun6auvi72e0jph 0 285952 1038144 1036669 2026-06-14T06:40:11Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း +ကမ္ဘာတစ်ဝန်း, -သြ +ဩ) 1038144 wikitext text/x-wiki {{Short description|အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူ စုစုပေါင်းအရေအတွက်}}[[File:Crude Birth Rate Map by Country.svg|thumb|နိုင်ငံအလိုက် မွေးနှုန်းကြမ်းပြ မြေပုံ]] '''မွေးဖွားနှုန်း''' ('''Birth rate''') ကို '''လူတိုးနှုန်း''' (natality) နှင့် '''မွေးနှုန်းကြမ်း''' (crude birth rate) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး သတ်မှတ်ကာလတစ်ခုအတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက် [[ကလေးမွေးခြင်း|လူသားမွေးဖွားမှု]] စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ထိုကာလ၏ နှစ်အလိုက် အရှည်ဖြင့် စားထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Definitions and Notes - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/references/definitions-and-notes/ |url-status=dead |archive-date=9 January 2021 |access-date=2023-04-05 |website=www.cia.gov}}</ref> အသက်ရှင်လျက် မွေးဖွားသူဦးရေကို ပုံမှန်အားဖြင့် အထွေထွေ မွေးဖွားမှု မှတ်ပုံတင်ခြင်းစနစ် သို့မဟုတ် [[သန်းခေါင်စာရင်း]]များမှ ရယူသည်။ မွေးဖွားနှုန်းကို (သေဆုံးနှုန်းနှင့် [[ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခြင်း|ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု]]နှုန်းများနှင့်အတူ) လူဦးရေတိုးပွားနှုန်း တွက်ချက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ခန့်မှန်းခြေ ပျမ်းမျှလူဦးရေကို နှစ်လယ်လူဦးရေအဖြစ် ယူနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |title=Data - Population and Demographic Indicators |website=econ.worldbank.org |access-date=2017-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062555/http://econ.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20451597~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html |archive-date=27 February 2017 }}</ref><ref>See "[[Fertility rates]]"; Economic Geography Glossary at University of Washington</ref> အကြမ်းသေဆုံးနှုန်းကို မွေးနှုန်းကြမ်း (CBR) မှ နုတ်လိုက်သောအခါ ရလဒ်မှာ သဘာဝတိုးပွားနှုန်း (RNI) ဖြစ်သည်။<ref name="worldbank1">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &#124; Data &#124; Table |publisher=Data.worldbank.org |access-date=17 October 2011}}</ref> ၎င်းသည် (ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုမပါဝင်သော) လူဦးရေပြောင်းလဲမှုနှုန်းနှင့် ညီမျှသည်။<ref name="worldbank1" /> စုစုပေါင်း (အကြမ်း) မွေးဖွားနှုန်းကို—ပုံမှန်အားဖြင့် လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုအဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး—အသက်အပိုင်းအခြားအလိုက် သတ်မှတ်ထားသောနှုန်းများ (အသက်အုပ်စုတစ်ခုစီရှိ လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင်၊ သို့မဟုတ် ပို၍များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှုဦးရေ) နှင့် ခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/birth-rate |title=birthrate: Definition from |publisher=Answers.com |access-date=17 October 2011}}</ref> အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "birth rate" ဟူသော ဝေါဟာရကို ၁၈၅၆ ခုနှစ်တွင် စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သိရှိရသည်။<ref>{{Cite web |title=Definition of Birthrate |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/birthrate |access-date=2023-04-05 |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="float:right; margin:0.5em 0 0.5em 1em; text-align:left; clear:both" |+ကမ္ဘာ့သမိုင်းဝင်နှင့် ခန့်မှန်းခြေ မွေးနှုန်းကြမ်းများ (၁၉၅၀–၂၀၅၀) <br /><small>UN, medium variant, 2019 rev.</small><ref>{{cite web |url=http://data.un.org/Data.aspx?q=world+population&d=PopDiv&f=variableID%3A53%3BcrID%3A900 |title=UNdata: Crude birth rate (per 1,000 population) |date=17 June 2019 |website=UNdata |publisher=United Nations |access-date=29 January 2020}}</ref> |- !ခုနှစ်များ!!CBR!!ခုနှစ်များ!!CBR |- |၁၉၅၀–၁၉၅၅|| align="center" |၃၆.၉||၂၀၀၀–၂၀၀၅|| align="center" |၂၁.၀ |- ||၁၉၅၅–၁၉၆၀|| align="center" |၃၅.၄||၂၀၀၅–၂၀၁၀|| align="center" |၂၀.၃ |- ||၁၉၆၀–၁၉၆၅|| align="center" |၃၅.၂||၂၀၁၀–၂၀၁၅|| align="center" |၁၉.၅ |- ||၁၉၆၅–၁၉၇၀|| align="center" |၃၄.၀||၂၀၁၅–၂၀၂၀|| align="center" |၁၈.၅ |- ||၁၉၇၀–၁၉၇၅|| align="center" |၃၁.၄||၂၀၂၀–၂၀၂၅|| align="center" |၁၇.၅ |- ||၁၉၇၅–၁၉၈၀|| align="center" |၂၈.၅||၂၀၂၅–၂၀၃၀|| align="center" |၁၆.၆ |- ||၁၉၈၀–၁၉၈၅|| align="center" |၂၇.၇||၂၀၃၀–၂၀၃၅|| align="center" |၁၆.၀ |- ||၁၉၈၅–၁၉၉၀|| align="center" |၂၇.၄||၂၀၃၅–၂၀၄၀|| align="center" |၁၅.၅ |- ||၁၉၉၀–၁၉၉၅|| align="center" |၂၄.၂||၂၀၄၀–၂၀၄၅|| align="center" |၁၅.၀ |- ||၁၉၉၅–၂၀၀၀|| align="center" |၂၂.၂||၂၀၄၅–၂၀၅၀|| align="center" |၁၄.၆ |} ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦး ဖြစ်သည်။ သေဆုံးနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၇.၉ ဦး ဖြစ်သည်။<ref name="Staff 2024">{{cite web |date=2024 |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |archive-url = https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society |url-status = dead |archive-date = 26 January 2021 |title=CIA World Factbook.}}</ref> ထို့ကြောင့် RNI မှာ ၀.၉၁ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၆၁၁ ဦး ရှိပြီး<ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11 |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331194419/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&start=1976 |url-status=dead }}</ref> CIA ၏ အဆိုအရ စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၉.၁၅ ဦး ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=FIELD LISTING :: BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=4 June 2012 |author=Staff |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၀.၀၉ ဦးနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။<ref>{{cite web|title=FIELD LISTING - BIRTH RATE |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |work=Central Intelligence Agency - The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=1 November 2012 |author=Staff |date=6 Dec 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html |archive-date=11 December 2007 }}</ref> ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀ ဦးမှ ၂၀ ဦးအထိ မွေးဖွားနှုန်းကို နိမ့်သည်ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၁,၀၀၀ လျှင် ၄၀ ဦးမှ ၅၀ ဦးအထိကို မြင့်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။<ref>{{cite web |date=2015-03-24 |title=Fertility and Birth Rates |url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |archive-date=26 May 2016 |access-date=2016-05-17 |website=Child Trends |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၇ ဦးနှုန်းဖြင့် ပျမ်းမျှမွေးဖွားနှုန်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် ခန့်မှန်းခြေ ၄.၃ ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၂၆၀ ဦးခန့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်စက္ကန့်လျှင် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် တစ်မိနစ်လျှင် ၁၂၁ ဦးခန့် သေဆုံးသည်။<ref name="Staff 2024" /> ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းနှင့် သေဆုံးနှုန်းသည် အချိန်နှင့်အမျှ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျဆင်းလာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း [[၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု|COVID-19 ကပ်ရောဂါ]]ကာလအတွင်း ပိုလျှံသေဆုံးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့သေဆုံးနှုန်း မြင့်တက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=The Debate over Falling Fertility |url=https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2025/06/the-debate-over-falling-fertility-david-bloom |access-date=2026-02-18 |website=IMF |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tupy |first=Marian L. |last2=Bailey — |first2=Ronald |date=2023-03-01 |title=Global Death Rate Is Falling |url=https://humanprogress.org/trends/global-death-rate-is-falling/ |access-date=2026-02-18 |website=Human Progress |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |author=United Nations |title=14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021 |url=https://www.un.org/en/desa/149-million-excess-deaths-associated-covid-19-pandemic-2020-and-2021 |access-date=2026-02-18 |website=United Nations |language=en}}</ref> == နိုင်ငံရေး == [[File:Familiy Planning Ethiopia (bad effects).jpg|thumbnail|[[အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ]]တွင် မိသားစုစီမံကိန်း မရှိခြင်းနှင့် [[ကလေး]]များ၊ [[မွေးကင်းစ]]များ များပြားလွန်းခြင်း၏ ဆိုးကျိုးများကို ပြသထားသော ဆိုင်းဘုတ်]] မွေးဖွားနှုန်းသည် နိုင်ငံတော်အစိုးရများအတွက် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာနှင့် မူဝါဒချမှတ်ရသည့် ကိစ္စရပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချို့သော အစိုးရများ ([[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]တို့ အပါအဝင်) သည် ငွေကြေးမက်လုံးများ သို့မဟုတ် မိခင်အသစ်များအတွက် ပံ့ပိုးကူညီရေးဝန်ဆောင်မှုများ ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ အပြန်အလှန်အားဖြင့် အခြားနိုင်ငံများတွင် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများရှိသည် (ဥပမာ၊ ၁၉၇၉ မှ ၂၀၁၅ အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် [[ကလေးတစ်ဦး မူဝါဒ]])။ မွေးနှုန်းကြမ်းကို တိုးမြှင့်ရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒများ (pro-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မွေးနှုန်းကြမ်းကို လျှော့ချရန် မူဝါဒများကို မွေးဖွားနှုန်းလျှော့ချရေးမူဝါဒများ (anti-natalist policies) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]]တို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများတွင် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]]ဆိုင်ရာ ပိုမိုကောင်းမွန်သော သတင်းအချက်အလက်နှင့် ၎င်း၏ရရှိနိုင်မှုကဲ့သို့သော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် ဆောင်ရွက်ချက်များမှ ရလဒ်ကောင်းများ ရရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသမီးများကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဆောင်ရွက်ချက်များ၏ ရှေ့တန်းသို့ ခေါ်ဆောင်လာခြင်းသည် မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေမည်လားဟူသော ဆွေးနွေးမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။ အချို့နိုင်ငံများတွင် အစိုးရမူဝါဒများသည် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ လိင်နှင့် [[မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး]]တို့ကို မြှင့်တင်ခြင်းဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို လျှော့ချရန် အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြင့်မားသော မွေးဖွားနှုန်းများသည် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ၊ [[ပျမ်းမျှသက်တမ်း]] နိမ့်ပါးခြင်း၊ လူနေမှုအဆင့်အတန်းနိမ့်ပါးခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် [[လူမှုအဆင့်အတန်း]] နိမ့်ပါးခြင်းနှင့် ပညာရေးအဆင့်နိမ့်ပါးခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[လူဦးရေအကူးအပြောင်း]] သီအိုရီက နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံသည် [[စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု]]နှင့် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို ကြုံတွေ့ရသည်နှင့်အမျှ ၎င်း၏လူဦးရေတိုးပွားမှုသည် ကျဆင်းလာပြီး မွေးဖွားနှုန်းများသည် ညွှန်ပြချက်တစ်ခုအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်ဟု ယူဆသည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]၌ ကျင်းပသော [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ]]တွင် [[အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး|အမျိုးသမီးရေးရာကိစ္စများ]]သည် အတော်အတန် အာရုံစိုက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ မိသားစုအစီအစဉ်များကို ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၇ နိုင်ငံက ကမ္ဘာ့လူဦးရေဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်စီမံချက်တစ်ရပ်ကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနေဖြင့် နိုင်ငံအများအပြားသည် [[ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကို ဆန့်ကျင်စဉ်တွင် [[သန္ဓေတားဆေး]]နှင့် [[ကွန်ဒုံး]]ကဲ့သို့သော ခေတ်သစ် [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားခြင်း]] နည်းလမ်းများကို လက်ခံခဲ့ကြသည်။ လူဦးရေဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုများအပြင် အမျိုးသမီးများကို ဆွေးနွေးမှုတွင် ပါဝင်စေလိုသော ဆန္ဒတို့ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းမြှင့်တင်ရေး၊ မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေရှည်တည်တံ့သော လူမှုစီးပွားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် ဆောင်ရွက်ချက်များ လိုအပ်ကြောင်း သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates|title=Fertility and Birth Rates|date=2015-03-24|website=Child Trends|language=en-US|access-date=2016-05-17|archive-date=26 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates}}</ref> == လူဦးရေထိန်းချုပ်ခြင်း == {{Main article|လူသားလူဦးရေစီမံကိန်း}} ၂၀ ရာစုတွင် အာဏာရှင်အစိုးရများစွာသည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် အတင်းအကျပ် စွက်ဖက်မှုများဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းကို တိုးမြှင့်ရန် သို့မဟုတ် လျှော့ချရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ နာမည်ဆိုးဖြင့် အကျော်ကြားဆုံး [[မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေး]] မူဝါဒများထဲမှတစ်ခုမှာ ၁၉၆၇-၁၉၉၀ ခုနှစ်များအတွင်း [[ကွန်မြူနစ်ရိုမေးနီးယား]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်ခေါင်းဆောင် [[နီကိုလေး ချောင်ရှက်စ်ကူး]] လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းနှင့် သန္ဓေတားခြင်းကို ဥပဒေပြင်ပ ပြုလုပ်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးများအတွက် ပုံမှန်ကိုယ်ဝန်စစ်ဆေးခြင်း၊ [[ကလေးမရှိသူများအပေါ် အခွန်စည်းကြပ်ခြင်း]]နှင့် ကလေးမရှိသူများကို ဥပဒေအရ ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်းတို့ ပါဝင်သော အလွန်ပြင်းထန်သည့် မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ဤမူဝါဒကို ရုပ်ရှင်နှင့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်များတွင် ပုံဖော်ထားသည် (ဥပမာ ''[[4 Months, 3 Weeks and 2 Days]]'' နှင့် ''[[Children of the Decree]]'')။ ဤမူဝါဒများသည် နှစ်အနည်းငယ်ကြာ မွေးဖွားနှုန်းကို ယာယီမြင့်တက်စေခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် [[တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] ပိုမိုအသုံးပြုလာမှုကြောင့် ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110405080027/http://humupd.oxfordjournals.org/content/16/6/590 |archive-date=2011-04-05 |title=Europe the continent with the lowest fertility &#124; Human Reproduction Update &#124; Oxford Academic |website=Humupd.oxfordjournals.org |access-date=2017-03-11}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Mihai Horga |author2=Caitlin Gerdts |author3=Malcolm Potts |url=http://jfprhc.bmj.com/content/39/1/2.full |title=The remarkable story of Romanian women's struggle to manage their fertility &#124; Journal of Family Planning and Reproductive Healthcare |journal=Journal of Family Planning and Reproductive Health Care |date=January 2013 |volume=39 |issue=1 |pages=2–4 |doi=10.1136/jfprhc-2012-100498 |pmid=23296845 |s2cid=21089643 |access-date=2017-03-11|doi-access=free }}</ref> ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မူဝါဒသည် တရားမဝင်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုများကြောင့် အမျိုးသမီး ၉,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး<ref name="Kligman short">Kligman, Gail. "Political Demography: The Banning of Abortion in Ceausescu's Romania". In Ginsburg, Faye D.; Rapp, Rayna, eds. ''Conceiving the New World Order: The Global Politics of Reproduction.'' Berkeley, CA: University of California Press, 1995 :234-255. Unique Identifier : AIDSLINE KIE/49442.</ref> ကလေးများကို ပြုစုပျိုးထောင်ရန် မတတ်နိုင်သော မိဘများက [[ရိုမေးနီးယားမိဘမဲ့ဂေဟာများ]]တွင် ထားရှိခဲ့ရသည့် ကလေးအများအပြား၊ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် (မိဘမဲ့ဂေဟာများစွာ ပိတ်သိမ်းလိုက်ပြီး ကလေးများ လမ်းပေါ်ရောက်သွားချိန်) [[လမ်းပေါ်ကလေးများ]]၊ နေအိမ်များနှင့် ကျောင်းများတွင် [[လူပြည့်ကျပ်ခြင်း]]တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဤပြင်းထန်သော မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒသည် နောင်တွင် [[ရိုမေးနီးယားတော်လှန်ရေး]]ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းကို ဖြုတ်ချကာ [[နီကိုလေးနှင့် အယ်လီနာ ချောင်ရှက်စ်ကူးတို့ကို တရားစီရင်ခြင်း#ကွပ်မျက်ခြင်း|ကွပ်မျက်ခဲ့သည့်]] မျိုးဆက်တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|title=Freakonomics|last=Levitt & Dubner|first=Steven & Stephen|publisher=Penguin Group|year=2005|isbn=978-0-14-101901-7|location=London|page=107}}</ref> ချောင်ရှက်စ်ကူး၏ မွေးဖွားနှုန်းမြှင့်တင်ရေးမူဝါဒနှင့် လုံးဝဆန့်ကျင်ဘက်မှာ ၁၉၇၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ အသက်ဝင်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံ၏ [[တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒ]]ဖြစ်ပြီး [[အတင်းအဓမ္မ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]]ကဲ့သို့သော အလွဲသုံးစားမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-18435126 |title=China forced abortion photo sparks outrage - BBC News |work=BBC News |date=14 June 2012 |access-date=2017-03-11}}</ref> ဤမူဝါဒသည် နိုင်ငံအတွင်း [[လိင်အလိုက်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း]] အလေ့အထနှင့် မညီမျှသော [[လိင်အချိုး]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်ဟုလည်း အပြစ်တင်ခံရသည်။ တင်းကျပ်သော မိသားစုအရွယ်အစား ကန့်သတ်ချက်များနှင့် သားယောက်ျားလေးများကို ပိုမိုနှစ်သက်မှုတို့ကြောင့် တရုတ်နိုင်ငံတွင် သမီးမိန်းကလေးများမှာ မိဘများအတွက် သားယောက်ျားလေးရရှိရန် အခွင့်အရေးကို ဆုံးရှုံးစေသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် မလိုလားအပ်သူများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် လိင်သိရှိနိုင်သည့် နည်းပညာများနှင့် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ တစ်အိမ်ထောင်လျှင် ကလေးတစ်ဦးမူဝါဒသည် တဖြည်းဖြည်း တစ်အိမ်ထောင်လျှင် သားတစ်ဦးမူဝါဒအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="Bulte, Heerink, & Zhang, 2011">{{cite journal |last1=Bulte |first1=E |last2=Heerink |first2=N |last3=Zhang |first3=X |title=China's one-child policy and 'the mystery of missing women': ethnic minorities and male-biased sex ratios. |journal=Oxford Bulletin of Economics and Statistics |year=2011 |volume=73 |issue=1 |pages=0305–9049 |doi=10.1111/j.1468-0084.2010.00601.x |s2cid=145107264}}</ref> နိုင်ငံများစွာတွင် လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်များအတွင်း မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာ ကျဆင်းလာရခြင်းမှာ [[သန္ဓေတားဆေး]]များ ရရှိနိုင်မှု၊ ပညာရေးကို ညီတူညီမျှ ရရှိနိုင်မှုနှင့် လူမှုစီးပွားရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အလမ်းများ တိုးမြှင့်လာမှုတို့ကြောင့်သာမက စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ နောက်ခံအမျိုးမျိုးရှိသည့် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနည်းနည်းသာ ယူရန် ရွေးချယ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P131}}</ref><ref name=":0" /> ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တွင် ၁၉၉၉ ခုနှစ်မတိုင်မီကထက် အမျိုးသမီးများသည် ကလေးနှစ်ဦး (သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍) ယူနိုင်ခြေ နည်းပါးလာသည်ဟု ဩစတြေးလျ လူဦးရေပညာရှင် [[ဂျွန် ကောလ်ဒ်ဝဲလ် (လူဦးရေပညာရှင်)|ဂျက် ကောလ်ဒ်ဝဲလ်]]က ဆိုသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် အမျိုးသမီးများသည် ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးကဲ့သို့သော သန္ဓေတားပစ္စည်းများကို စိတ်အားထက်သန်စွာ အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=September 2022}} ယင်းလေ့လာမှုက မိသားစုစီမံကိန်းကို မည်သည့်နေရာတွင်မဆို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ပြီး လက်ခံနိုင်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကောလ်ဒ်ဝဲလ်က စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုများက လုပ်သားလိုအပ်ချက်ကို လျော့နည်းစေသည်ဟုလည်း ယုံကြည်သည်။ လယ်ထွန်ရန် မလိုအပ်သော ကလေးများသည် ပိုလျှံလာပြီး ပညာရေး အနည်းငယ် လိုအပ်လာသောကြောင့် မိသားစုများ သေးငယ်လာကာ အမျိုးသမီးများ အလုပ်လုပ်နိုင်ပြီး ပိုမိုမြင့်မားသော ရည်မှန်းချက်များ ရှိလာကြသည်။<ref>{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P133–136}}</ref> အခြားသော အကျပ်ကိုင်မှုမရှိသည့် မိသားစုစီမံကိန်းမူဝါဒ ဥပမာများမှာ အီသီယိုးပီးယား၊ [[ထိုင်း]]နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ [[မြန်မာ]]နိုင်ငံသည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ပြည်သူများ၏ ဘဝကဏ္ဍတိုင်းကို ထိန်းချုပ်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်ထားသော တင်းကျပ်သည့် စစ်အာဏာရှင်အစိုးရက ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။{{Citation needed|date=February 2024}} ဗိုလ်ချုပ်များသည် နိုင်ငံ၏လူဦးရေကို နှစ်ဆတိုးစေလိုခဲ့သည်။ သူတို့၏အမြင်တွင် အမျိုးသမီးများ၏အလုပ်မှာ နိုင်ငံ၏လုပ်သားအင်အားကို ဖြည့်တင်းရန် ကလေးများမွေးဖွားပေးရန်ဖြစ်သောကြောင့် မိသားစုစီမံကိန်းကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ဤမူဝါဒကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး [[ဩစတြေးလျအမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]မှ ပီတာ မက်ဒေါ်နယ်က ၎င်းသည် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံမှ ခိုးသွင်းလာသော သန္ဓေတားပစ္စည်းများ၏ [[မှောင်ခိုဈေးကွက်]]တစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာစေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။<ref>{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P136}}</ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်၊ [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]] ပြီးဆုံးပြီး ငါးနှစ်အကြာတွင် အီရန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတွင် အလျင်မြန်ဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်။ တော်လှန်ရေးနေရာတွင် စားသုံးသူဝါဒနှင့် အနောက်တိုင်းဆန်မှုက အစားထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ တီဗီများနှင့် ကားများနှင့်အတူ ကွန်ဒုံးနှင့် သန္ဓေတားဆေးများ ပါလာခဲ့သည်။ အီရတ်ကို တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သားများ မွေးထုတ်ပေးရန် မျှော်လင့်ခံခဲ့ရသည့် အမျိုးသမီးမျိုးဆက်တစ်ခုရှိခဲ့သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်တွင် အမျိုးသမီးများသည် အသစ်တွေ့ရှိသော ဇိမ်ခံပစ္စည်းအချို့ကို ခံစားရန် ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း အီရန်အမျိုးသမီးများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၈ ဦးခန့် မွေးဖွားခဲ့ပြီး ယင်းအချိုးကို သဘောထားတင်းမာသော အစ္စလာမ်မစ်သမ္မတ [[မက်မွတ် အဟ်မဒီနီဂျဒ်]]က ပြန်လည်အသက်သွင်းလိုခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အထိ အီရန်၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးဖြစ်သည်။ အချို့သော လေ့လာသူများက ၎င်းကို [[အစ္စလာမ်မစ်တန်ဖိုးများရှိသောနိုင်ငံများ]]အပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P137–139}}</ref> အစ္စလာမ်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များသည် အခြားသော မူဆလင်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ်တွင်လည်း ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၃၀ အတွင်း တူရကီ၏ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ [[စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း]]သည် ၄.၀၇ မှ ၂.၀၈ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။ တူနီးရှားသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးဦးရေ ၄.၈၂ မှ ၂.၁၄ သို့ ကျဆင်းခဲ့ပြီး မော်ရိုကိုတွင် ၅.၄ မှ ၂.၅၂ သို့ ကျဆင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/|title=worldmeters|last=Staff|date=22 October 2016|website=www.worldmeters.info|access-date=2016-10-22}}</ref> ကက်သလစ်ဘာသာ အများစုကိုးကွယ်ရာ [[လက်တင်အမေရိက]]တွင်လည်း မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများ တွေ့မြင်ရသည်။ ဘရာဇီးအမျိုးသမီးများသည် လွန်ခဲ့သော ၂၅ နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကလေးထက်ဝက်သာ မွေးဖွားကြသည်- အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၇ ဦးနှုန်းဖြစ်သည်။ ဗာတီကန်သည် အခြားသော သဘောထားတင်းမာသော ကက်သလစ်နိုင်ငံများရှိ အမျိုးသမီးများအပေါ် ယခုအခါ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု နည်းပါးလာသည်။ မက္ကဆီကို၊ အယ်လ်ဆာဗေဒို၊ အီကွေဒေါ၊ နီကာရာဂွါ၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလားနှင့် ပီရူးနိုင်ငံများအားလုံးသည် တူညီသောကာလအတွင်း မျိုးပွားနှုန်း သိသိသာသာ ကျဆင်းမှုကို တွေ့ခဲ့ရပြီး အားလုံးသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးခြောက်ဦးကျော်မှ သုံးဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘရာဇီးအမျိုးသမီး လေးဆယ်ရာခိုင်နှုန်းသည် ကလေးမွေးဖွားပြီးနောက် သားကြောဖြတ်ခြင်း (sterilised) ခံယူရန် ရွေးချယ်ကြသည်။ အချို့လေ့လာသူများက ၎င်းကို ကက်သလစ်တန်ဖိုးများရှိသော နိုင်ငံများအပေါ် အမျိုးသမီးများအတွက် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ခေတ်သစ်အနောက်တိုင်းတန်ဖိုးများ၏ အောင်ပွဲဟု ဆိုကြသည်။<ref>{{Cite book|title=People Quake|last=Pearse|first=Fred|publisher=Eden Project Books|year=2010|isbn=978-1-905811-34-2|location=London|pages=P140}}</ref> == {{anchor|Birth rate in different countries}}နိုင်ငံအလိုက် မွေးဖွားနှုန်းများ == CIA ၏ ''[[The World Factbook]]'' အရ၊<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613002952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2127.html|archive-date=13 June 2007|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2018-12-14}}</ref> မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ နိုင်ဂျာဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၆.၄၉ ဦးမွေးဖွားကာ မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံမှာ [[ထိုင်ဝမ်]]ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁၃ ဦးမွေးဖွားသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ (မွေးဖွားနှုန်းမှာ ၁,၀၀၀ လျှင် ၃၆ ဦးရှိစဉ်) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂၀၁၁ ခုနှစ်အထိ ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆ ဦး ကျဆင်းခဲ့သည်။<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |title=Crude Birth Rates – The World and its Major Regions, 1950–2050 |publisher=uneca.org |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816073652/http://www.uneca.org/eca_programmes/food_security_and_sustainability/programme_overview/population/fertility/crude_world.htm |archive-date=16 August 2011 }}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်အထိ နိုင်ဂျာတွင် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၄၉.၄၄၃ ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&locations=NE&start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}</ref> ဂျပန်နိုင်ငံသည် လူဦးရေတစ်ထောင်လျှင် ၈ ဦးဖြင့် ကမ္ဘာ့မွေးဖွားနှုန်းအနိမ့်ဆုံးနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.CBRT.IN?end=2014&locations=JP&start=1976 |title=Birth rate, crude (per 1,000 people) &#124; Data |website=Data.worldbank.org |access-date=2017-03-11}}</ref> ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၁၂၆ သန်းရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://populationpyramid.net/japan/2016/ |title=Population Pyramid of Japan in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}</ref> နိုင်ဂျာတွင် ၂၁ သန်းရှိသော်လည်း<ref>{{cite web|url=http://populationpyramid.net/niger/2016/ |title=Population Pyramid of Niger in 2016 |website=Populationpyramid.net |access-date=2017-03-11}}</ref> နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ ကလေးမွေးဖွားမှု ၁ သန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။ === မြန်မာနိုင်ငံ === မြန်မာနိုင်ငံတွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကလေး(၂)ယောက်နှုန်းခန့်သာ မွေးဖွားနေခြင်းဖြစ်၍ နိုင်ငံ၏ ကလေးမွေးနှုန်းသည် မိဘနှစ်ပါးကို ပြန်လည်အစား ထိုးသည့် Replacement level fertility သို့ ရောက်ရှိနေသည်။ <ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/62cd078f2b0422056505bee8 |access-date=2026-05-17 |website=www.npnewsmm.com}}</ref> ===ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက=== [[ဆာဟာရအောက်ပိုင်း အာဖရိက]] ဒေသသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ [[နိုင်ဂျာ]]၊ [[မာလီ]]၊ [[ယူဂန်ဒါ]]၊ [[ဇမ်ဘီယာ]]နှင့် [[ဘူရွန်ဒီ]]တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးနိုင်ငံများဖြစ်သည်။<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |access-date=2017-03-11}}</ref> ဤသည်မှာ [[ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ဤနိုင်ငံများသည် အလွန်ဆင်းရဲသောကြောင့် ထိုနိုင်ငံများရှိ မိသားစုများတွင် ကလေးများစွာရှိခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေပုံရသည်။ ဝင်ငွေနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကြား ပြောင်းပြန်ဆက်နွယ်မှုကို လူဦးရေ-စီးပွားရေး ''"[[ဝိရောဓိ]]"'' ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ဩဇာညောင်းသော [[သောမတ်စ် မားလ်သတ်စ်]]က အကြံပြုခဲ့သည့်အတိုင်း ပိုမိုများပြားသော အရင်းအမြစ်များသည် သားသမီးပိုမိုထုတ်လုပ်နိုင်မှုကို ဖြစ်စေမည်ဟူသော အယူအဆကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref>{{citation|url=http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|title=An Essay on the Principle of Population|first=Thomas Robert|last=Malthus|year=1826|place=London|publisher=John Murray|edition=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828222107/http://www.econlib.org/library/Malthus/malPlong.html|archive-date=28 August 2013}}</ref> ===အာဖဂန်နစ္စတန်=== [[အာဖဂန်နစ္စတန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးဖြစ်ပြီး အာဖရိကမဟုတ်သောနိုင်ငံများအနက် မွေးဖွားနှုန်းအမြင့်ဆုံးလည်းဖြစ်သည် (၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ)။<ref name="cia.gov" /> အာဖဂန်နစ္စတန်၏ လျင်မြန်သောလူဦးရေတိုးပွားမှုသည် လူဦးရေတည်ငြိမ်မှုကို ဟန့်တားပြီး မိခင်နှင့် မွေးကင်းစကလေးကျန်းမာရေးကို ထိခိုက်သောအခါ ပြဿနာတစ်ရပ်ဟု ယူဆသည်။<ref name="eurasianet.org">{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/node/64019 |title=Afghanistan: Population Boom Threatens Stabilization Chances |website=EurasiaNet.org |date=2011-08-09 |access-date=2017-03-11}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.irinnews.org/news/2008/07/14/high-birth-rate-killing-mothers-infants-unfpa-expert |title=IRIN &#124; High birth rate killing mothers, infants - UNFPA expert |website=Irinnews.org |date=2008-07-14 |access-date=2017-03-11}}</ref> မိသားစုကြီးများထားရှိရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများမှာ ရိုးရာဓလေ့၊ ဘာသာရေး၊ အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးတို့၏ မတူညီသော အခန်းကဏ္ဍများနှင့် သားယောက်ျားလေးများစွာ ရရှိလိုသည့် ယဉ်ကျေးမှုဆန္ဒတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="eurasianet.org" /><ref>{{cite web |url=https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ |title=AFGHANISTAN: Large families encouraged by culture as well as religion &#124; Women News Network / WNN Global |website=Womennewsnetwork.net |date=29 May 2012 |access-date=2017-03-11 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308133614/https://womennewsnetwork.net/2012/05/29/afghanistan-large-families/ }}</ref> === ဩစတြေးလျ === သမိုင်းကြောင်းအရ [[ဩစတြေးလျ]]သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၃.၁၄ ဦးအထိ အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ အတော်အတန်နိမ့်ကျခဲ့သည်။<ref name="Staff">{{cite web |url=http://www.worldometers.info/world-population/australia-population/ |title=Australian Population (Live) |date=23 October 2016 |work=Worldometers.info |access-date=23 October 2016}}</ref> ယင်းနောက်တွင် ကျဆင်းမှုတစ်ခု ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အလယ်လောက်အထိ ကျဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်လှန်ရန် တစ်ကြိမ်တည်း ငွေကြေးမက်လုံးတစ်ရပ်ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထိုစဉ်က [[ဟောင်းဝါဒ်အစိုးရ]]သည် မီးဖွားခွင့်အစား မွေးကင်းစကလေးတိုင်း၏ မိဘများအား ဝင်ငွေစစ်ဆေးမှုမရှိသော 'မီးဖွားခွင့်ထောက်ပံ့ကြေး' (Maternity Payment) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ 'Baby Bonus' ဟု သိကြသော ဤထောက်ပံ့ကြေးမှာ ကလေးတစ်ဦးလျှင် ဩစတြေးလျဒေါ်လာ ၃,၀၀၀ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဩစတြေးလျဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ အထိ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး အရစ်ကျ ၁၃ ကြိမ်ခွဲ၍ ပေးချေခဲ့သည်။<ref name="McCrindle" /> ဩစတြေးလျ၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၂၈ နှစ်အတွင်း အနိမ့်ဆုံး ၅.၂% သို့ ရောက်ရှိနေချိန်တွင် ထိုစဉ်က ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး [[ပီတာ ကော့စတယ်လို]]က ထို့ထက်ပို၍ နိမ့်ကျရန် အခွင့်အလမ်းရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဩစတြေးလျအတွက် စီးပွားရေးမျှော်မှန်းချက်ကောင်းများနှင့်အတူ ကော့စတယ်လိုက လူဦးရေကို တိုးချဲ့ရန် အချိန်ကောင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်ခဲ့ပြီး မိသားစုတိုင်းတွင် "အမေ့အတွက်တစ်ယောက်၊ အဖေ့အတွက်တစ်ယောက်နှင့် နိုင်ငံအတွက်တစ်ယောက်" ဟူ၍ ကလေးသုံးယောက်ရှိသင့်သည်ဟူသော ၎င်း၏ကျော်ကြားသည့် ပြောဆိုချက်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |work=[[ABC TV (Australian TV channel)|ABC TV]] |first=Maxine |last=McKew |date=9 December 2004 |publisher=[[abc.net.au]] |agency=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161023200443/http://www.abc.net.au/7.30/content/2004/s1261874.htm |archive-date=23 October 2016 |title=Economy will nurture population growth: Costello }}</ref> ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၅ ဦးဖြင့် နှစ် ၃၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော်လည်း<ref name="Staff" /> [[အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအောက်]]တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးသတင်းအချက်အလက်ကုမ္ပဏီ IBISWorld မှ Phil Ruthven က မျိုးပွားနှုန်းမြင့်တက်မှုသည် ငွေကြေးမက်လုံးများထက် အချိန်ကာလနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။ Generation X သည် ယခုအခါ အသက် ၂၅ မှ ၄၅ နှစ်ကြားဖြစ်သည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် အလုပ်အကိုင်အတွက် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို နှစ်အနည်းငယ်ရွှေ့ဆိုင်းထားကြရာ နှစ်များကုန်ဆုံးလာပြီး ၎င်းတို့၏ ဇီဝနာရီများ တရွေ့ရွေ့လည်နေသည်ကို များစွာသောသူတို့က ခံစားမိလာကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/pm/content/2007/s1963979.htm |work=[[abc.net.au|ABC Radio]] |first=Ashley |last=Hall |date=27 June 2007 |publisher=[[Australian Broadcast Commission]] |access-date=23 October 2016 |title=Costello takes credit for baby boom}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် Baby Bonus ကို Family Tax Benefit A ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် Baby Bonus သည် ဩစတြေးလျတွင် ၎င်း၏အမွေကို ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်။<ref name="McCrindle">{{cite web |url=http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |work=The McCrindle Blog |date=15 May 2013 |access-date=23 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317163618/http://mccrindle.com.au/the-mccrindle-blog/the-baby-bonus-generation |archive-date=17 March 2016 |title=The Baby Bonus Generation |url-status=live }}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျ၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၉၁ ဦးသို့ အနည်းငယ်သာ ကျဆင်းခဲ့သည်။<ref name="Staff" /> === ပြင်သစ် === [[ပြင်သစ်]]သည် မွေးဖွားနှုန်း ဆက်တိုက်ကျဆင်းပြီးနောက် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းက အနိမ့်ဆုံးအဆင့်များမှ မျိုးပွားနှုန်းကို မြှင့်တင်ရာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။<ref name="Yi2016558">{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=558|doi=10.5392/jkca.2016.16.01.558|doi-access=free}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁.၆၆ အထိ နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအလယ်တွင် အစိုးရ၏ တက်ကြွသော မိသားစုမူဝါဒကြောင့်ဟု ဆိုနိုင်ကာ ၎င်းသည် မြင့်တက်လာပြီး ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ ပျမ်းမျှ ၂.၀ ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Yi2016558" /> ပြင်သစ်သည် မွေးဖွားနှုန်းပြန်လည်တိုးတက်စေရန် အဓိကဆောင်ရွက်ချက်နှစ်ရပ်ဖြစ်သည့် မိသားစုအကျိုးခံစားခွင့်များ (''les allocations familiales'') နှင့် ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်း (''le quotient familial'') တို့အပေါ် အခြေခံသည့် ခိုင်မာသော မက်လုံးပေးမူဝါဒကို စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="Yi2016561">{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=561}}</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးဆုံးချိန်မှစ၍ ပြင်သစ်တွင် အစောပိုင်းမိသားစုမူဝါဒသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုကို ကလေးများက ထောက်ပံ့ရန် လိုအပ်သည့် မိသားစုအစဉ်အလာပေါ်တွင် အခြေခံထားသောကြောင့် တတိယမြောက်ကလေးသည် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးများနှင့် ဝင်ငွေခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်များမှ အကျိုးခံစားခွင့်ရရှိစေသည်။<ref name="Yi2016561" /> ၎င်းသည် ကလေးသုံးဦးရှိသော မိသားစုများအား ကလေးမရှိသော အိမ်ထောင်စုများနှင့် တူညီသော လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို ခံစားနိုင်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။<ref name="Yi2016561" /> အထူးသဖြင့် ပြင်သစ်ဝင်ငွေခွန်စနစ်သည် ကလေးမရှိသော တစ်ကိုယ်ရေအရွယ်ရောက်သူများထက် ကလေးရှိသော မိသားစုများကို ပိုမိုများပြားသော အခွန်သက်သာခွင့်များ ရရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းထားသည်။<ref name="Yi2016562">{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=562}}</ref> ဤဝင်ငွေခွန်စည်းကြပ်မှုစနစ်ကို ဝင်ငွေခွန်၏ မိသားစုမြှောက်ဖော်ကိန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။<ref name="Yi2016562" /> မိသားစုဆိုင်ရာအချက်၏ ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ လူနေမှုအဆင့်အတန်းတူညီသည့်တိုင် ကလေးဦးရေများစွာရှိသော အိမ်ထောင်စုများသည် ပိုမိုသော အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်အကျိုးခံစားခွင့်များ ရရှိနိုင်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref name="Yi2016562" /> ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှစ၍ အခွင့်အလမ်းညီမျှမှုရှိစေရန်အတွက် တစ်ကိုယ်ရေမိဘမိသားစုများနှင့် ဆင်းရဲသောမိသားစုများ၏ ကလေးများကဲ့သို့သော ထိခိုက်လွယ်သည့် မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ကူညီရန်ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့သည်။<ref name="Yi2016563">{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=563}}</ref> ထို့အပြင် အမျိုးသမီးအများအပြား လုပ်သားဈေးကွက်တွင် စတင်ပါဝင်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရသည် ကလေးထိန်းခွင့်အတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် ကလေးထိန်းဌာနများဆိုင်ရာ မူဝါဒများကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name="Yi2016563" /> ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် မိသားစုသုခချမ်းသာနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အလုပ်သမားပါဝင်မှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ရွေးချယ်ခွင့်လွတ်လပ်မှုကို အာမခံရန်နှင့် တရားဝင်အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းကို လျှော့ချရန်အလို့ငှာ ကလေးနှစ်ဦးရှိသော အမျိုးသမီးများအတွက် မိဘပညာရေးထောက်ပံ့ကြေး (''l'allocation parentale d'éducation'') ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။<ref name="Yi2016563" /> ထို့ပြင်- * နို့စို့ကလေးထိန်းထောက်ပံ့ကြေး၊ မိသားစုထောက်ပံ့ကြေးနှင့် ကလေးများစွာရှိသော မိသားစုအတွက် မိသားစုထောက်ပံ့ကြေး၊ နှင့် အစိတ်အပိုင်းများစွာပါသော မိသားစုပင်စင်အစီအစဉ်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="Yi2016564">{{Cite journal|last=이(Yi)|first=문숙(Moun Souk)|date=Winter 2016|title=프랑스의 저출산 문제 해소 요인 (Resolved Factors to Low Fertility in France)|journal=한국콘텐츠학회논문지(Journal of the Korea Contents Association)|volume=16 |issue=1|page=564}}</ref> * ဆေးကုသစရိတ်အားလုံး၊ ဆေးရုံတက်ကုသစရိတ်များ၊ ကိုယ်ဝန် ခြောက်လအကြာတွင် ကျခံသော ဆေးကုသစရိတ်များကို အမျိုးသားလူမှုဖူလုံရေးစနစ်ရှိ အမျိုးသားကျန်းမာရေးအာမခံ၏ ၁၀၀% အဖြစ် အကျုံးဝင်သော ဆေးဘက်ဆိုင်ရာအာမခံစနစ်နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဥပဒေအရ ခွင့်ရက်စနစ်တို့လည်း ရှိသည်။<ref name="Yi2016564" /> === ဂျာမနီ === ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဂျာမနီ]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၈.၃ ဦးသာ ရှိပြီး ဗြိတိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ထက် နိမ့်ကျသည်။<ref>{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |newspaper=[[The Irish Times]] |title=Germany faces up to its kinder surprise |date=9 August 2011 |access-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124072004/http://www.irishtimes.com/newspaper/health/2011/0809/1224302081071.html |archive-date=24 November 2011 |first=Ronan |last=McGreevy |url-status=live }}</ref> === အိုင်ယာလန် === ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် [[အိုင်ယာလန်]]၏ မွေးဖွားနှုန်းသည် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၆.၅ ဦးဖြစ်သည် (အီးယူတွင် ဒုတိယအဆင့်ရှိနိုင်ငံဖြစ်သော ဗြိတိန်ထက် ၃.၅ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများသည်)။<ref>{{cite journal |first=Susan |last=Daly |url=http://www.thejournal.ie/ireland-has-one-of-highest-birth-and-lowest-death-rates-in-eu-189080-Jul2011/ |title=Ireland has one of highest birth and lowest death rates in EU |journal=[[Thejournal.ie]] |access-date=17 October 2011 |date=29 July 2011}}</ref> ၎င်းသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ၁,၀၀၀ လျှင် ၁၀.၅ ဦးသို့ လျော့ကျသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-10-31 |title=Births 2022 Vital Statistics Annual Report 2022 - Central Statistics Office |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-vsar/vitalstatisticsannualreport2022/births2022/ |access-date=2026-01-19 |website=www.cso.ie |language=en}}</ref> === ဂျပန် === {{See also|ဂျပန်၏ အသက်အရွယ်ကြီးရင့်မှု}} [[File:Japan Population by Age 1920-2010 with Projection to 2060.png|thumb|upright=0.9|[[ဂျပန်]]၏ သမိုင်းဝင်လူဦးရေ (၁၉၂၀–၂၀၁၀) နှင့် ခန့်မှန်းလူဦးရေ (၂၀၁၁–၂၀၆၀)]] ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဂျပန်]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် မွေးနှုန်းကြမ်း (ဆိုလိုသည်မှာ လူဦးရေ၏ အသက်ဖြန့်ဝေမှုကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိသော) အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ပြီး [[စိန့်ပီအဲရ်နှင့် မီကွီလွန်]]နှင့် [[မိုနာကို]]တို့ကသာ ပို၍နိမ့်ကျသော မွေးနှုန်းကြမ်းများရှိသည်။<ref name="cia.gov" /> ဂျပန်တွင် သက်ကြီးရွယ်အိုများသော်လည်း လူငယ်အနည်းငယ်သာရှိသော မညီမျှသည့် လူဦးရေရှိပြီး ကြီးမားသောပြောင်းလဲမှုများမရှိပါက အနာဂတ်တွင် ပိုမိုအစွန်းရောက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဂျပန်လူမျိုး အရေအတွက်တိုးလာကာ လက်မထပ်ရသေးဘဲ နေထိုင်ကြသည်- ၁၉၈၀ နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်ကြားတွင် လက်မထပ်ရသေးသော လူဦးရေရာခိုင်နှုန်းသည် ၂၂% မှ ၃၀% နီးပါးအထိ တိုးလာခဲ့ပြီး လူဦးရေသည် ဆက်လက်အသက်ကြီးရင့်လာကာ ၂၀၃၅ ခုနှစ်တွင် လူလေးဦးတွင် တစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားနိုင်သောနှစ်များအတွင်း အိမ်ထောင်မပြုတော့ပေ။<ref>{{cite news |last=Yoshida |first=Reiji |title=Japan's population dilemma, in a single-occupancy nutshell |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2015/12/31/national/social-issues/japans-population-dilemma-single-occupancy-nutshell/ |access-date=14 January 2016 |newspaper=[[The Japan Times]] |date=31 December 2015}}</ref> ဂျပန်လူမှုဗေဒပညာရှင် [[မဆဟီရို ယာမာဒါ (လူမှုဗေဒပညာရှင်)|မဆဟီရို ယာမာဒါ]]က အသက် ၂၀ ကျော် ၃၀ ကျော်အရွယ်တွင် မိဘများနှင့်အတူ ဆက်လက်နေထိုင်သော လက်မထပ်ရသေးသည့် အရွယ်ရောက်သူများအတွက် "[[ပါရာဆိုက်တစ်ကိုယ်ရေသမားများ]]" ဟူသော ဝေါဟာရကို တီထွင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last=Wiseman |first=Paul |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2004-06-02-japan-women-usat_x.htm |title=No sex please – we're Japanese |newspaper=[[usatoday.com]] |date=2 June 2004 |access-date=11 March 2017 |editor-first=Naoko |editor-last=Nishiwaki |publisher=[[Gannett Co. Inc.]]}}</ref> === တောင်ကိုရီးယား === {{More sources|section|date=May 2023}} ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် [[OECD|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးကတည်းက တောင်ကိုရီးယား၏ မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၁ ဦးသာ မွေးဖွားခဲ့ပြီး OECD နိုင်ငံများအနက် အနိမ့်ဆုံးမျိုးပွားနှုန်းကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=OECD |url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/rejuvenating-korea-policies-for-a-changing-society_c5eed747-en |title=Rejuvenating Korea: Policies for a Changing Society |date=2019-10-28 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-54179-5 |series=Gender Equality at Work |language=en |doi=10.1787/c5eed747-en|s2cid=241521471 }}</ref> နောက်ဆက်တွဲလေ့လာမှုများက ကိုရီးယားသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်စံချိန်ကို ချိုးဖျက်လိုက်ပြီး မျိုးပွားနှုန်းသည် အမျိုးသမီးတစ်ဦးလျှင် ကလေးတစ်ဦးအောက်သို့ ကျဆင်းသွားကြောင်း ဖော်ပြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ စုစုပေါင်းမျိုးပွားနှုန်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ၄.၅၃ မှ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ၂.၀၆ သို့ သိသိသာသာကျဆင်းခဲ့ပြီး အစားထိုးမျိုးပွားနှုန်းအဆင့် ၂.၁၀ အောက်သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ နိမ့်ကျသောမွေးဖွားနှုန်းသည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်များတွင် အရှိန်မြှင့်လာခဲ့ပြီး မျိုးပွားနှုန်းမှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၄၈၊ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁.၂၃ သို့ ကျဆင်းခဲ့ကာ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ၀.၇၂ သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=National Indicator System 지표상세정보 |url=https://www.index.go.kr/unify/idx-info.do?pop=1&idxCd=5061# |access-date=2024-10-22 |website=Statistics Korea}}</ref> တောင်ကိုရီးယား၏ စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း၏ ဥပမာတစ်ခုမှာ အိမ်ရာဈေးကွက်ဖြစ်သည်။ အိမ်ငှားသူများသည် အိမ်ဝယ်ရန်၊ ငှားရမ်းရန် သို့မဟုတ် Jeonse ငှားရမ်းမှုစနစ်ကို အသုံးပြုရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ အိမ်ရှင်များသည် ငှားရမ်းသူများအား အာမခံငွေအဖြစ် အိမ်ခန်းတန်ဖိုး၏ ၇၀% အထိ ကြိုတင်ပေးသွင်းရန် တောင်းဆိုပြီး စာချုပ်သက်တမ်းအတွင်း (ပုံမှန်အားဖြင့် နှစ်နှစ်) အိမ်ငှားခအခမဲ့ နေထိုင်ခွင့်ရရှိသည်။ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံးချိန်တွင် အာမခံငွေကို အိမ်ငှားသူထံ ၁၀၀% ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်ရှင်များသည် အာမခံငွေကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံပြီး အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ မြင့်တက်လာမှုအပေါ် မှီခိုအားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းသည် အတိုးနှုန်းထက် ပိုမိုမြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အိမ်ခန်းတန်ဖိုးများ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက အစိုးရ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (အိမ်ငှားသူများအား ဈေးကစားခြင်း၏ သားကောင်များမဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်) သည် အိမ်ရှင်များအတွက် စာချုပ်သက်တမ်းတိုးခြင်းအပေါ် ရရှိနိုင်သော အမြတ်ကို ကန့်သတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite AV media |title=SOUTH KOREA Economy Crashing as Unique Jeonse Rental Market Implodes & Population Decline Continues |url=https://www.youtube.com/watch?v=9P-7difmPrE |access-date=2023-04-24 |via=[[YouTube]]}}</ref> တောင်ကိုရီးယားအစိုးရသည် မိဘများအား ငွေကြေးဆိုင်ရာ မက်လုံးများစွာ ပေးအပ်သည်၊<ref>{{Cite web |last=Rashid |first=Raphael |title=South Korea has so few babies it is offering new parents $10,500 |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/12/south-korea-splashes-the-cash-in-scramble-to-fix-fertility-crisis |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> သို့သော် မိခင်ရော ဖခင်ပါ မိဘအသစ်များစွာသည် မီးဖွားပြီးနောက်ပိုင်း မိဘခွင့်ရက်ကို အပြည့်အဝအသုံးချရန် ငြင်းဆန်ကြသည်။ အချို့ဖခင်များသည် "အမေခွင့်ရက်" ယူခြင်းအတွက် လှောင်ပြောင်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ကြပြီး အလုပ်လုပ်ကိုင်သော မိဘနှစ်ဦးစလုံးသည် ၎င်းတို့၏ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းလုပ်ငန်းများတွင် "နောက်ကျကျန်ရစ်ခြင်း" ၏ အမည်းစက်ကို ကြောက်ကြသည်။ တောင်ကိုရီးယား၏ ကော်ပိုရိတ်လောကသည် မိသားစုလိုအပ်ချက်များကို အလွန်အလေးမထားပေ။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ ရက်နေ့မှ စတင်၍ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်းကို ပြစ်မှုမြောက်ခြင်းမှ ပယ်ဖျက်လိုက်ပြီဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=South Korea: Abortion Decriminalized since January 1, 2021 |url=https://www.loc.gov/item/global-legal-monitor/2021-03-18/south-korea-abortion-decriminalized-since-january-1-2021/ |access-date=2023-04-24 |website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA}}</ref> ကွာရှင်းခြင်းသည် ကလေးမွေးဖွားမှုကို ဟန့်တားသည့် နောက်ထပ်အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ကွာရှင်းမှုသည် လွန်ခဲ့သော နှစ် ၅၀ အတွင်း မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၇ ခုနှစ် စီးပွားရေးအကျပ်အတည်း ([[၁၉၉၇ အာရှဘဏ္ဍာရေးအကျပ်အတည်း#တောင်ကိုရီးယား|IMF အကျပ်အတည်း]]) နောက်ပိုင်းတွင် မိသားစုများကို အထူးတလည် ထိခိုက်စေခဲ့သည်၊ အဘများသည် မိသားစုကို ငွေကြေးမထောက်ပံ့နိုင်သောကြောင့် မိသားစုကို စွန့်ခွာသွားကြသည်။ === ထိုင်ဝမ် === ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ထိုင်ဝမ်အစိုးရက မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်ရန် ချဉ်းကပ်နည်းများကို အစိုးရက အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏မွေးဖွားနှုန်းသည် ယခင်နှစ်တွင် ကျဆင်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|last=Sui |first=Cindy |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14525525 |title=BBC News – Taiwanese birth rate plummets despite measures |work=BBC |date=15 August 2011 |access-date=17 October 2011}}</ref> === ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း === ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ [[အမျိုးသားစာရင်းအင်းရုံး]] (ONS) က ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၌ အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှု ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="guardian1">{{cite news |author=Press Association |author-link=Press Association |url=https://www.theguardian.com/society/2011/jul/13/more-midwives-birth-rate-40-year-high |title=Call for more midwives as birth rate reaches 40-year high |newspaper=[[The Guardian]] |location=UK |access-date=17 October 2011 |date=13 July 2011 |publisher=[[Guardian News & Media Limited]]}}</ref> ၎င်းသည် ယူကေတွင် နှစ် ၄၀ အတွင်း အမြင့်ဆုံးမွေးဖွားနှုန်းဖြစ်သည်။<ref name="guardian1"/> သို့သော် မွေးဖွားမှုနှင့် မွေးဖွားနှုန်းအတွက် ယူကေ၏ စံချိန်တင်နှစ်မှာ ၁၉၂၀ ခုနှစ်ဖြစ်သည် (ထိုစဉ်က ONS က "ခန့်မှန်းခြေ သန်း ၄၀ ခန့်ရှိသော လူဦးရေ" အတွက် မွေးဖွားမှု ၉၅၇,၀၀၀ ကျော်ကို အစီရင်ခံခဲ့သည်)။<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-16853368 |title=Go Figure: When was the real baby boom? |work=[[BBC News Magazine]] |first=Michael |last=Blastland |date=2 February 2012 |access-date=5 April 2012 |publisher=[[BBC]]}}</ref> === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု === {{Multiple image|total_width=450 | image1= 1910- Fertility rate - United States.svg |caption1= နှစ်သုံးဆယ်ကြာ အတော်အတန်တည်ငြိမ်သော မွေးဖွားနှုန်းတစ်ခုပြီးနောက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်ကြား အမျိုးသမီး ၁၀၀ လျှင် အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေသည် ကျဆင်းမှုတစ်ရပ် ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။<ref name=NBCnews_20230112>{{cite news |last1=Bendix |first1=Aria |last2=Murphy |first2=Joe |title=The modern family size is changing. Four charts show how. |url=https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |publisher=NBC News |date=January 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.nbcnews.com/health/parenting/how-modern-us-family-size-changing-charts-map-rcna65421 |archive-date=June 3, 2023 |url-status=live }} NBC's Graphic: Joe Murphy. ● Bendix and Murphy cite {{cite journal |last1=Martinez |first1=Gladys M. |last2=Daniels |first2=Kimberly |title=Fertility of Men and Women Aged 15–49 in the United States: National Survey of Family Growth, 2015–2019 |journal=National Health Statistics Reports |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603171114/https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr179.pdf |archive-date=June 3, 2023 |date=January 10, 2023 |issue=179 |pages=1–22 |pmid=36692386 |url-status=live}}</ref> | image2= 1965- Fertility rate - United States.svg |caption2= အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မျိုးပွားနှုန်းသည် ကျဆင်းသည့်လမ်းကြောင်းတွင် ရှိနေပြီး ယခုအခါ အစားထိုးနှုန်းဖြစ်သော ၂.၁ မွေးဖွားမှုအောက်တွင် ရှိသည်။<ref name=Axios_20240425>{{cite web |last1=Saric |first1=Ivana |title=Births dropped in 2023, ending pandemic baby boom |url=https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |publisher=Axios |archive-url=https://archive.today/20240427034626/https://www.axios.com/2024/04/25/us-births-drop-2023 |archive-date=April 27, 2024 |date=April 25, 2024 |url-status=live}} Axios credits CDC for data.</ref> }} [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တွင် ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ်အတွင်း မွေးဖွားနှုန်းများ သိသိသာသာ ကျဆင်းခဲ့သည်။<ref name="KearneyLevinePardue2022">{{Cite journal|last1=Kearney|first1=Melissa S.|last2=Levine|first2=Phillip B.|last3=Pardue|first3=Luke|date=2022|title=The Puzzle of Falling US Birth Rates since the Great Recession|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=36|issue=1|pages=151–176|doi=10.1257/jep.36.1.151|issn=0895-3309|doi-access=free}}</ref> မဟာစီးပွားရေးကျဆင်းမှုသည် အစောပိုင်းကာလတွင် ကျဆင်းမှုကို အထောက်အကူပြုခဲ့ပုံရသည်။<ref name="KearneyLevinePardue2022" /><ref>{{cite news|date=11 August 2011|title=Economic turmoil taking its toll on childbearing|work=USA Today|url=http://yourlife.usatoday.com/parenting-family/story/2011/08/CDC-Childbearing-today-much-like-Depression-era/49928146/1?csp=34news|access-date=17 October 2011}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုက ကျဆင်းမှုကို ဖြစ်စေသော အခြားစီးပွားရေး၊ မူဝါဒ သို့မဟုတ် လူမှုရေးဆိုင်ရာအချက်ကို မဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပါ။<ref name="KearneyLevinePardue2022" /> ကျဆင်းမှုသည် "ကလေးမွေးဖွားခြင်းအတွက် နှစ်သက်မှုများ၊ ဘဝအတွက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် မိဘအုပ်ထိန်းမှုစံနှုန်းများတွင် ပြောင်းလဲမှုများ" ရှိခဲ့သောကြောင့် ကလေးမွေးဖွားသည့်အရွယ်ကို ဖြတ်သန်းလာသော မကြာသေးမီက အုပ်စုများ၏ ဘဝဦးစားပေးမှုများ ပြောင်းလဲလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="KearneyLevinePardue2022" /> [[ပြူးသုတေသနစင်တာ]]မှ လေ့လာမှုတစ်ခုက လူမျိုးနှင့် လူမျိုးနွယ်စုအလိုက် စီးပွားရေးအခက်အခဲများနှင့် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြား ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း အထောက်အထားတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များ (စီးပွားရေးကျဆင်းမှုဒဏ်ကို အထူးသဖြင့် ခံစားခဲ့ရသည်) သည် အထူးသဖြင့် ကော့ကေးရှင်းများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အကြီးမားဆုံးသော မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုကို ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟစ်စပန်းနစ်အမျိုးသမီးများအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်း၊ အာဖရိကန်အမေရိကန်အမျိုးသမီးများအတွက် ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် လူဖြူအမျိုးသမီးများအတွက် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ဟစ်စပန်းနစ်များကြားတွင် အတော်အတန်ကြီးမားသော မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုများသည် အလုပ်အကိုင်များနှင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုဆိုင်ရာ ၎င်းတို့၏ အတော်အတန်ကြီးမားသော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုများကို ထင်ဟပ်စေသည်။ အမျိုးသားကျန်းမာရေးစာရင်းအင်းစင်တာနှင့် အမေရိကန်သန်းခေါင်စာရင်းဗျူရိုတို့မှ အချက်အလက်များကို အသုံးပြုထားသော စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်အကိုင်နှုန်းသည် ၁.၆ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် ၀.၇ အမှတ် ကျဆင်းမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည်လည်း အလားတူပုံစံကို ပြသသည်— ဟစ်စပန်းနစ်များကြား အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းသည် ၂၀၀၇ မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ ၂.၀ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ် တိုးလာခဲ့ပြီး လူဖြူများအတွက် တိုးလာမှုမှာ ၀.၉ ရာခိုင်နှုန်းအမှတ်ဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက Pew Hispanic Center မှ အစီရင်ခံစာတစ်ခုက စီးပွားရေးကျဆင်းမှုစတင်ချိန်မှစ၍ ဟစ်စပန်းနစ်များသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုတွင် အကြီးမားဆုံးသော ဆုံးရှုံးသူများဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ်အိမ်ထောင်စုများသည် ၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်အထိ ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၆% ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက လူမည်းအိမ်ထောင်စုများသည် ၎င်းတို့၏ ပျမ်းမျှချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၅၃% ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး လူဖြူအိမ်ထောင်စုများသည် ၁၆% သာ ဆုံးရှုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last1=Livingston|first1=Gretchen|title=In a Down Economy, Fewer Births|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/|website=Pew Research Center|date=12 October 2011|access-date=29 March 2017}}</ref> အခြားအကြောင်းအချက်များ (အမျိုးသမီးများ၏ လုပ်သားအင်အားပါဝင်မှု၊ သန္ဓေတားနည်းပညာနှင့် ပြည်သူ့မူဝါဒကဲ့သို့သော) သည် စီးပွားရေးပြောင်းလဲမှုက မျိုးပွားနှုန်းကို မည်မျှအကျိုးသက်ရောက်သည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ စီးပွားရေးကျဆင်းချိန်တွင် မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှု အများစုမှာ ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး ကလေးနည်းနည်းမွေးရန် (သို့မဟုတ် လုံးဝမမွေးရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်မဟုတ်ကြောင်း၊ စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်လာသောအခါ လူများသည် ၎င်းတို့၏ ကလေးမွေးဖွားရန်အစီအစဉ်များကို "အမီလိုက်" ရန် စီစဉ်ကြကြောင်း ဖော်ပြသည်။ အသက်ငယ်သော အမျိုးသမီးများသည် အသက်ကြီးသော အမျိုးသမီးများထက် စီးပွားရေးအချက်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းရန် အလားအလာပိုများပြီး အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့တွင် ကျန်ရှိသော မျိုးပွားနိုင်သည့်နှစ်များ ပိုမိုများပြားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.pewsocialtrends.org/2011/10/12/in-a-down-economy-fewer-births/?src=prc-headline |title=In a Down Economy, Fewer Births &#124; Pew Research Center |website=Pewsocialtrends.org |date=12 October 2011 |access-date=2017-03-11}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် [[အမေရိကန်အမျိုးသားကျန်းမာရေးအင်စတီကျု]]များက ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းသည် ဆက်လက်ကျဆင်းနေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710040320/http://www.nih.gov/news/health/jul2011/nichd-07.htm |archive-date=10 July 2011 |title=Federal report shows drop in adolescent birth rate, July 7, 2011 News Release – National Institutes of Health (NIH) |publisher=Nih.gov |date=7 July 2011 |access-date=17 October 2011}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်သမိုင်းတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="Cdc.gov">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/teenpregnancy/about/index.htm |title=About Teen Pregnancy |publisher=Cdc.gov |access-date=12 May 2015}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ကျဆင်းခဲ့သည် (၂၀၀၅ မှ ၂၀၀၇ အထိ တိုးလာမှုမှလွဲ၍)။<ref name="Cdc.gov"/> ဤကဲ့သို့သော ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း တည်ငြိမ်စွာကျဆင်းနေမှုမှ နောက်ထပ်ထူးခြားချက်တစ်ခုမှာ ၂၀၀၈ နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အသက် ၁၅ မှ ၁၉ နှစ်ကြား ဆယ်ကျော်သက်များအတွက် မွေးဖွားနှုန်း ခြောက်ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။<ref name="Cdc.gov"/><!--This does not make sense.--> ဤသို့ကျဆင်းလာသော်လည်း အမေရိကန်၏ ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်းများသည် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများထက် မြင့်မားနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Cdc.gov"/> လူမျိုးရေးကွဲပြားမှုများသည် ဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားမှုနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများကို အကျိုးသက်ရောက်သည်- အမေရိကန်အိန္ဒိယ/အလက်စကာဒေသခံ၊ ဟစ်စပန်းနစ်နှင့် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူမည်းဆယ်ကျော်သက်ကိုယ်ဝန်ဆောင်နှုန်းများသည် ဟစ်စပန်းနစ်မဟုတ်သော လူဖြူဆယ်ကျော်သက်မွေးဖွားနှုန်း၏ နှစ်ဆကျော်ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/features/dsTeenPregnancy/#source |title=CDC Data & Statistics &#124; Feature: Teen Birth Rates Declined Again in 2009 |publisher=Cdc.gov |date=1 July 2011 |access-date=17 October 2011}}</ref> ကလေးထောက်ပံ့ကြေး (child support) ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များသည် လက်မထပ်ရသေးသော ဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသော ပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲ မွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများ (out-of-wedlock births) တွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။<ref name="archive1">{{cite web|url=http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505175913/http://uwnews.org/article.asp?articleid=10608 |archive-date=2007-05-05 |title=uwnews.org &#124; Tough child support laws may deter single men from becoming fathers, study finds &#124; University of Washington News and Information |access-date=2017-03-11}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေတိုးပွားနှုန်းသည် သမိုင်းဝင်နိမ့်ကျသောအဆင့်တွင် ရှိနေပြီး အဓိကအားဖြင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်များနှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အမေရိကန်မွေးဖွားနှုန်းများသည် မှတ်တမ်းတင်ဖူးသမျှ အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Baby bust: U.S. births at record low|url=https://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909234738/http://money.cnn.com/2013/09/06/news/economy/birth-rate-low|url-status=dead|archive-date=9 September 2013|publisher=CNN|date=6 September 2014}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျရခြင်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ယင်းကျဆင်းမှုက မိသားစုများအား ကလေးမွေးဖွားခြင်းကို ရွှေ့ဆိုင်းစေခဲ့ပြီး အမေရိကန်သို့ လာရောက်သော ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ နည်းပါးလာခဲ့သည်။ [[The Economist]] ၏အဆိုအရ ၂၀၁၀-၂၀၁၄ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်၏ မွေးဖွားနှုန်းများသည် အမေရိကန်လူဦးရေ၏ အရွယ်အစားကို ထိန်းသိမ်းထားရန် လုံလောက်သော မြင့်မားမှု မရှိခဲ့ပါ။<ref>{{cite news|title= Population gains at near-historic lows|url=https://www.washingtonpost.com/local/district-population-booms-in-2013/2013/12/30/1ac8515e-7162-11e3-9389-09ef9944065e_story.html?hpid=z4|newspaper=The Washington Post|date=19 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=U.S. Birth Rate Not High Enough To Keep Population Stable|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/us-birth-rate_n_1779960.html|work=The Huffington Post|date=19 April 2014}}</ref> ထိုကာလမှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူဦးရေစာရင်း#အရေးကြီးကိန်းဂဏန်းများ|မွေးဖွားနှုန်း]] (လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် မွေးဖွားမှု) သည် အကြမ်းဖျင်း ၁၂ မှ ၁၀ ဝန်းကျင်သို့ ထပ်မံကျဆင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=National Population Totals and Components of Change: 2020-2024 |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html |access-date=2025-02-17 |website=US Census Bureau |language=en}}</ref> == မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်သည့် အကြောင်းအချက်များ == {{Main|မျိုးပွားနှုန်းဆိုင်ရာအချက် (လူဦးရေစာရင်း)}} [[File:2018 UN Human Development Report.svg|thumb|[[လူသားဖွံ့ဖြိုးမှုညွှန်းကိန်း]] မြေပုံ။ အရောင်ရင့်လေ ပိုမြင့်လေဖြစ်သည်။ HDI မြင့်မားသောနိုင်ငံများတွင် များသောအားဖြင့် မွေးဖွားနှုန်းနိမ့်ကျပြီး [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|မျိုးပွားနှုန်း-ဝင်ငွေ ဝိရောဓိ]]ဟု သိကြသည်။]] လူဦးရေတစ်ခု၏ မွေးဖွားနှုန်းများကို လွှမ်းမိုးသည့် ရှုပ်ထွေးသောနည်းလမ်းများဖြင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်သော အကြောင်းအချက်များစွာရှိသည်။ [[ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ]]များသည် [[ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံ]]များထက် မွေးဖွားနှုန်း နိမ့်ကျသည် ([[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း]] ကိုကြည့်ပါ)။ မိဘတစ်ဦး၏ ကလေးဦးရေသည် နောင်မျိုးဆက်တစ်ခုစီမှ လူတစ်ဦးစီတွင် နောက်ဆုံးတွင် ရရှိမည့် ကလေးဦးရေနှင့် ခိုင်မာစွာ ဆက်စပ်နေသည်။<ref name="Murphy2013">{{cite journal|last1=Murphy|first1=Michael|title=Cross-National Patterns of Intergenerational Continuities in Childbearing in Developed Countries|url=https://archive.org/details/sim_biodemography-and-social-biology_2013_59_2/page/101|journal=Biodemography and Social Biology|volume=59|issue=2|year=2013|pages=101–126|issn=1948-5565|doi=10.1080/19485565.2013.833779|pmc=4160295|pmid=24215254}}</ref> မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြင့်မှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဘာသာတရားကိုင်းရှိုင်းမှု]]၊<ref>{{Cite journal | doi = 10.1353/sof.0.0000| pmid = 19672317| title = Religiosity and Fertility in the United States: The Role of Fertility Intentions| url = https://archive.org/details/sim_social-forces_2008-03_86_3/page/1163| journal = Social Forces| volume = 86| issue = 3| pages = 1163–1188| year = 2008| last1 = Hayford | first1 = S. R.| last2 = Morgan | first2 = S. P.| pmc = 2723861}}</ref> ကလေးမွေးဖွားရန် ရည်ရွယ်ချက်၊<ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/forskning/discussion-papers/_attachment/182990?_ts=146a3818d38|author1=Lars Dommermuth |author2=Jane Klobas |author3=Trude Lappegård |title=Differences in childbearing by time frame of fertility intention. A study using survey and register data from Norway|year=2014}} Part of the research project Family Dynamics, Fertility Choices and Family Policy (FAMDYN)</ref> နှင့် မိခင်ဆိုင်ရာ ပံ့ပိုးမှုတို့ ပါဝင်သည်။<ref name="SchaffnitSear2014">{{cite journal|last1=Schaffnit|first1=S. B.|last2=Sear|first2=R.|title=Wealth modifies relationships between kin and women's fertility in high-income countries|journal=Behavioral Ecology|volume=25|issue=4|year=2014|pages=834–842|issn=1045-2249|doi=10.1093/beheco/aru059|doi-access=free}}</ref> မျိုးပွားနှုန်းကျဆင်းမှုနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအချက်များတွင် [[ဝင်ငွေနှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု]]၊ ပညာရေး၊<ref name=rai2013>{{cite journal|title=Regression Analysis of Collinear Data using r-k Class Estimator: Socio-Economic and Demographic Factors Affecting the Total Fertility Rate (TFR) in India.|journal=Journal of Data Science|year=2013|volume=11|last1=Rai|first1=Piyush Kant|last2=Pareek|first2=Sarla|last3=Joshi|first3=Hemlata|url=http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf|archive-date=25 November 2019|access-date=17 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125111417/http://www.jds-online.com/file_download/394/JDS-1130.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blogs.worldbank.org/health/female-education-and-childbearing-closer-look-data|title=Female Education and Childbearing: A Closer Look at the Data|last=Pradhan|first=Elina|date=2015-11-24|website=Investing in Health|language=en|access-date=2019-03-10}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lutz|first1=Wolfgang|last2=Goujon|first2=Anne|last3=Kebede|first3=Endale|date=2019-02-19|title=Stalls in Africa's fertility decline partly result from disruptions in female education|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=116|issue=8|pages=2891–2896|doi=10.1073/pnas.1717288116|issn=0027-8424|pmid=30718411|pmc=6386713|bibcode=2019PNAS..116.2891K |doi-access=free}}</ref> [[အမျိုးသမီးအလုပ်သမားပါဝင်မှု]]၊<ref>{{cite journal |first1=David |last1=Bloom |first2=David |last2=Canning |first3=Günther |last3=Fink |first4=Jocelyn |last4=Finlay |year=2009 |title=Fertility, female labor force participation, and the demographic dividend |journal=[[Journal of Economic Growth]] |volume=14 |issue=2 |pages=79–101 |doi=10.1007/s10887-009-9039-9 |doi-access=free }}</ref> [[မြို့ပြဧရိယာ|မြို့ပြ]]နေထိုင်မှု၊<ref name=sato2006>{{citation|url=http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|title=Economic geography, fertility and migration|first=Yasuhiro|last=Sato|journal=Journal of Urban Economics|date=30 July 2006|access-date=31 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206181059/http://ir.nul.nagoya-u.ac.jp/jspui/bitstream/2237/8650/1/ysatoJUE.pdf|archive-date=6 February 2016}}</ref> [[ဉာဏ်ရည်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|ဉာဏ်ရည်]]၊ [[အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်နှင့်မျိုးပွားနှုန်း|အမျိုးသမီးအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]၊ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးများ၊ မိသားစုစီမံကိန်းဝန်ဆောင်မှုများရရှိနိုင်မှုနှင့် (အနည်းငယ်မျှသာ) [[ဖခင်အသက်အရွယ်သက်ရောက်မှု|အမျိုးသားအသက်အရွယ်ကြီးလာခြင်း]]တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော် ဤအကြောင်းအချက်များစွာသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးနှင့်သက်ဆိုင်ခြင်းမရှိဘဲ ဒေသနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဘာသာတရားသည် မျိုးပွားနှုန်းတိုးမြှင့်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။<ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tsdde220&plugin=0 |title=Eurostat - Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |website=Ec.europa.eu |date=2016-08-11 |access-date=2017-03-11}}</ref> မျိုးပွားမှုဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေးသည်လည်း မွေးဖွားနှုန်းကို သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်၊ အကြောင်းမှာ မကုသရသေးသော ကူးစက်ရောဂါများသည် မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး "မျိုးမပွားနိုင်ခြင်းခါးပတ်" (infertility belt) - အရှေ့ဘက်တွင် တန်ဇန်းနီးယားပြည်ထောင်စုသမ္မတနိုင်ငံမှ အနောက်ဘက်တွင် ဂါဘွန်အထိ အာဖရိကအလယ်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်ပြီး အခြားအာဖရိကဒေသများထက် မျိုးပွားနှုန်းနိမ့်ကျသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317103929/http://www.who.int/bulletin/volumes/88/12/10-011210/en/|archive-date=17 March 2014|title=WHO - Mother or nothing: the agony of infertility|website=www.who.int}}</ref><ref>{{cite journal| pmid=2900173 | volume=26 | issue=3 | title=Infertility in Central Africa: infection is the cause | url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-gynecology-obstetrics_1988-06_26_3/page/423 | year=1988 | journal=Int J Gynaecol Obstet | pages=423–8 | last1 = Collet | first1 = M | last2 = Reniers | first2 = J | last3 = Frost | first3 = E | last4 = Gass | first4 = R | last5 = Yvert | first5 = F | last6 = Leclerc | first6 = A | last7 = Roth-Meyer | first7 = C | last8 = Ivanoff | first8 = B | last9 = Meheus | first9 = A | doi=10.1016/0020-7292(88)90340-2| s2cid=19947881 }}</ref> ဖခင်များ၏ မွေးစမှ ကလေးထိန်းသိမ်းမှုအသက် ၁၈ နှစ်တွင် ကုန်ဆုံးသည်အထိ ၎င်းတို့၏ကလေးများအပေါ် မိဘအခွင့်အရေးများကို သက်ရောက်သည့် ကလေးထိန်းသိမ်းမှုဥပဒေများသည် မွေးဖွားနှုန်းအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြည်နယ်]]များတွင် [[ကလေးထောက်ပံ့ကြေး]]ကို တင်းကျပ်စွာ ကျင့်သုံးခြင်းသည် လက်မထပ်ရသေးသောဖခင်များကို ပေးချေစေရန် တင်းကျပ်မှုမရှိသောပြည်နယ်များထက် လက်မထပ်ဘဲမွေးဖွားမှု ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ နည်းပါးကြောင်း သုတေသီများက တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရလဒ်များအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ ပြည်နယ် ၅၀ စလုံးသည် ထိပ်ဆုံးမှ ပဉ္စမအဆင့်ရှိ ပြည်နယ်ကဲ့သို့ အနည်းဆုံး ၎င်းတို့၏ ကျင့်သုံးမှုအားထုတ်ချက်များတွင် ကောင်းမွန်စွာလုပ်ဆောင်ခဲ့မည်ဆိုပါက ၎င်းသည် တရားမဝင်မွေးဖွားမှုများတွင် ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ကျသွားဖွယ်ရှိသည်။<ref name="archive1"/> အချို့သော ပညာရှင်များက ဘာသာရေးအုပ်စုများအတွင်းကဲ့သို့သော ယဉ်ကျေးမှုများကြားတွင် သိသိသာသာ မွေးဖွားနှုန်းကွဲပြားမှုများကြောင့် အနာဂတ်လူဦးရေစာရင်းများကို သိသိသာသာ သက်ရောက်မည့် "ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှု" (cultural selection) ပုံစံတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ယင်းကွဲပြားမှုများကို ဝင်ငွေကဲ့သို့သော အကြောင်းအချက်များဖြင့် ရှင်းပြ၍မရနိုင်ပါ။<ref>{{cite journal|last1=Kolk|first1=M.|last2= Cownden |first2=D.|last3=Enquist|first3=M. |title=Correlations in fertility across generations: can low fertility persist?|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|date=29 January 2014|volume=281|issue=1779|article-number = 20132561 |doi=10.1098/rspb.2013.2561|pmid= 24478294 |pmc=3924067}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Burger|first1=Oskar|last2= DeLong|first2=John P.|title= What if fertility decline is not permanent? The need for an evolutionarily informed approach to understanding low fertility|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|date=28 March 2016|volume=371|issue=1692|article-number = 20150157|doi= 10.1098/rstb.2015.0157 |pmid= 27022084|pmc= 4822437}}</ref><ref>{{cite news |title= Population paradox: Europe's time bomb |url= https://www.independent.co.uk/news/world/europe/population-paradox-europes-time-bomb-888030.html |access-date=31 March 2019 |work=The Independent |date=9 August 2008}}</ref> ''Shall the Religious Inherit the Earth?'' စာအုပ်တွင် [[အဲရစ် ကော့ဖ်မန်း]]က လူဦးရေဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများသည် လာမည့်ရာစုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ၏ဝေစုအဖြစ် ဘာသာရေးအခြေခံဝါဒီများ အလွန်အမင်းတိုးပွားလာမည်ကို ညွှန်ပြနေသည်ဟု ငြင်းခုံသည်။<ref>{{Cite web|title=Shall the religious inherit the earth?|url=https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/|date=April 6, 2010|website=Mercator Net|access-date=February 27, 2020|archive-date=June 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190623040350/https://www.mercatornet.com/articles/view/shall_the_religious_inherit_the_earth/}}</ref><ref>{{Cite journal|last=McClendon|first=David|date=Autumn 2013|title=Shall the Religious Inherit the Earth? Demography and Politics in the Twenty-First Century, by ERIC KAUFMANN|url=https://academic.oup.com/socrel/article-abstract/74/3/417/1640161|journal=Sociology of Religion|volume=74|issue=3|pages=417–9|doi=10.1093/socrel/srt026|url-access=subscription}}</ref> [[ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဆိုင်ရာ စိတ်ပညာ]]ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် မျိုးပွားနှုန်းကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော မည်သည့်စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများအတွက်မဆို ရွေးချယ်မှုဖိအား (selection pressure) ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။<ref>{{cite journal | last1 = Clarke | first1 = Alice L. | last2 = Low | first2 = Bobbi S. | year = 2001 | title = Testing evolutionary hypotheses with demographic data |journal = Population and Development Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 633–660 | doi=10.1111/j.1728-4457.2001.00633.x| url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/74296/1/j.1728-4457.2001.00633.x.pdf | hdl = 2027.42/74296| hdl-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Daly |first1= Martin |last2=Wilson |first2=Margo I |title=Human evolutionary psychology and animal behaviour |journal= Animal Behaviour |url= http://courses.washington.edu/evpsych/Daly%26Wilson-HEP-AB1999.pdf |publisher= Department of Psychology, McMaster University |access-date=14 November 2018 |date=26 June 1998|volume= 57 |issue= 3 |pages= 509–519 |doi= 10.1006/anbe.1998.1027 |pmid= 10196040 |s2cid= 4007382 }}</ref><ref name=bbc_sure>[https://www.bbc.co.uk/news/technology-19923200 Can we be sure the world's population will stop rising?], BBC News, 13 October 2012</ref> == မွေးနှုန်းကြမ်း == မွေးနှုန်းကြမ်းသည် တစ်နှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁,၀၀၀ လျှင် ဖြစ်ပွားသော အသက်ရှင်လျက်မွေးဖွားမှုဦးရေကို တိုင်းတာခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Indicator Metadata Registry Details |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/1139 |access-date=2023-10-27 |website=www.who.int |language=en}}</ref> ၎င်းကို လူဦးရေတိုးပွားမှုကို ခန့်မှန်းရန် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|30em}} == မှတ်စု == * [https://web.archive.org/web/20091025061004/http://esa.un.org/unpp/index.asp?panel=7 United Nations World Population Prospects: The 2008 Revision Population Database] * {{cite book |title= Longman Dictionary of Geography, Human and Physical |last= Audrey |first= Clark |year=1985 |publisher=Longman |location= New York }} * {{cite book |title= Companion Encyclopedia of Geography |last= Douglas |first= Ian |author2=Richard Huggett |year= 2007 |publisher=Routledge |location= New York}} * {{cite journal | last1 = Norwood | first1 = Carolette | year = 2009 | title = Re-thinking the integration of women in population development initiatives | journal = Development in Practice | volume = 19 | issue = 7| pages = 906–911 | doi = 10.1080/09614520903122352 | s2cid = 162368226 }} * [http://www.indexmundi.com/world/birth_rate.html World Birth rate by IndexMundi] * http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160526190803/http://www.childtrends.org/?indicators=fertility-and-birth-rates |date=26 May 2016 }} == ပြင်ပလင့် == {{Commons category-inline|Birth rate}} * [https://web.archive.org/web/20071211213638/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2054.html CIA World Factbook Birth Rate List by Rank] [[Category:အိုမင်းခြင်း]] [[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာ စီးပွားရေး]] [[Category:လူဦးရေ ဂေဟဗေဒ]] [[Category:အချိန်တိုးနှုန်း]] [[ကဏ္ဍ:လူဦးရေ]] pz9k1jbbz6421dvanyk2r08lklqjhnv 0 285961 1038149 1036528 2026-06-14T06:41:30Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း +ကမ္ဘာတစ်ဝန်း) 1038149 wikitext text/x-wiki {{short description|ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပသော နိုင်ငံတကာညီလာခံ}} ပထမဆုံး '''ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ''' (World Population Conference) ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၉ ရက်မှ စက်တင်ဘာလ ၃ ရက်အထိ [[ဆွစ်ဇာလန်]]နိုင်ငံ၊ [[ဂျီနီဗာမြို့]]ရှိ Salle Centrale ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ရှေ့ပြေးအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]]နှင့် မာဂရက် ဆန်းဂါးတို့က စီစဉ်ကျင်းပခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ယင်းညီလာခံသည် လူဦးရေ ပေါက်ကွဲမှုပြဿနာကို ဆွေးနွေးရန် [[လူဦးရေ]]၊ စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး၊ မျိုးပွားနှုန်း၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာကျွမ်းကျင်သူများကို စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ညီလာခံကို ဆန်းဂါး၏ခင်ပွန်း ဂျေ နိုအာ စလီမှ လှူဒါန်းသော ရန်ပုံငွေနှင့် ရော့ခ်ဖဲလား ဖောင်ဒေးရှင်းမှ ထောက်ပံ့ငွေတို့ဖြင့် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.nyu.edu/projects/sanger/articles/from_geneva_to_cairo.php|title="From Geneva to Cairo: Margaret Sanger and the First World Population Conference"|last=|first=|date=|website=NYU Edu|archive-url=|archive-date=|access-date=14 October 2019}}</ref> ဆာ ဘားနတ် မာလက်က အစည်းအဝေးကို သဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ဝီလျံ အိပ်ခ်ျ ဝဲလ်ရှ်က ဒုတိယသဘာပတိအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှ ကိုယ်စားလှယ်များ တက်ရောက်ခဲ့သော ယင်းညီလာခံသည် လူသားလူဦးရေကို လေ့လာမှုကို မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူဦးရေ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာရေး သမဂ္ဂကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]ကို တရားဝင်စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီးကတည်းက နောက်ဆက်တွဲညီလာခံငါးခုကို လူဦးရေဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များအတွက် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/en/development/desa/population/events/conference/index.asp|title=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs|website=www.un.org|language=EN|access-date=2019-10-14}}</ref> ==ဖြစ်ရပ်== ညီလာခံသည် အမှန်တကယ်ပင် နိုင်ငံတကာဆန်ခဲ့ပြီး [[အာဂျင်တီးနား]]၊ [[ဩစတြီးယား]]၊ [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်]]၊ [[ဘရာဇီး]]၊ [[ချီလီ]]၊ [[တရုတ်]]၊ [[ချက်ကိုစလိုဗက်ကီးယား]]၊ [[ဒိန်းမတ်]]၊ အက်စတိုးနီးယား၊ [[ဖင်လန်]]၊ [[ပြင်သစ်]]၊ [[ဂျာမနီ]]၊ [[ဂရိတ်ဗြိတိန်]]၊ [[ဂရိ]]၊ [[နယ်သာလန်]]၊ [[အိန္ဒိယ]]၊ [[အီတလီ]]၊ [[ဂျပန်]]၊ [[နော်ဝေ]]၊ [[ပီရူး]]၊ [[ပိုလန်]]၊ [[ယိုးဒယား]]၊ [[စပိန်]]၊ [[ဆိုဗီယက်ယူနီယံ]]၊ [[ဆွီဒင်]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့မှ ကိုယ်စားလှယ် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်သုံးဦး တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ညီလာခံတွင် လူဦးရေဆိုင်ရာ ကဏ္ဍအသီးသီးကို ကိုင်တွယ်သည့် ဆွေးနွေးပွဲ ခြောက်ခုပါဝင်ခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုစီတွင် ဇီဝဗေဒနှင့် လူဦးရေတိုးပွားမှု၊ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လူဦးရေ၊ ကွဲပြားသော မျိုးပွားနှုန်း၊ ကျဆင်းလာသော [[မွေးဖွားနှုန်း]]များ၏ စိတ်ပညာ၊ နိုင်ငံတကာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုနှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှု ကန့်သတ်ချက်၊ [[မျိုးရိုးဇာတိ]]နှင့် ရောဂါများ အစရှိသည့် အကြောင်းအရာများအပေါ် စာတမ်းများ တင်သွင်းခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းသော ဆွေးနွေးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Sanger|first=Margaret|title=Proceedings of the World Population Conference|year=1927|publisher=Edward Arnold & Co.|location=London|pages=363–68|url=https://books.google.com/books?id=MyRBAAAAIAAJ&q=%22proceedings+of+the+world+population+conference%22}}</ref><ref>{{cite journal |last=G. |first=E. |title= Review of The Proceedings of the World Population Conference, by Margaret Sanger |url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_1928-05_1/page/28 |journal= [[Pacific Affairs]] |volume= 1 |number= 1 |date= May 1928 |page= 28 |doi= 10.2307/3035202 |jstor=3035202 }}</ref> ညီလာခံတွင် ရေမွန် ပါးလ်၏ "လူဦးရေတိုးပွားမှု၏ ဇီဝဗေဒ" နှင့် အက်ဒ်ဝပ် မားရေး အီးစ်၏ "စားနပ်ရိက္ခာနှင့် လူဦးရေ" ကဲ့သို့သော စာတမ်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ==ရလဒ်များ== ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံသည် လူဦးရေတိုးပွားမှုကို လေ့လာခြင်းသို့ အာရုံစိုက်မှုကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူဦးရေ သိပ္ပံနည်းကျလေ့လာရေး သမဂ္ဂကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ မားလ်သတ်စ်ဝါဒီ ခေါင်းဆောင် ချားလ်စ် ဗစ်ကာရီ ဒရစ်စ်ဒေးလ်က ယင်းအစည်းအဝေးသည် "ဝါဒဖြန့်ခြင်းမှ ကင်းလွတ်သည်" ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့ပြီး "ယင်း၌ ပါဝင်သော အခွင့်အာဏာ၏ အလေးချိန်သည် ယခင် စုဝေးမှုများ အားလုံးကို ကျော်လွန်ခဲ့ပြီး တောက်ပြောင်မှုတွင် မည်သည့်အရာနှင့်မျှ မညံ့ခဲ့ပေ။ [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[စီးပွားရေး]]နှင့် [[စာရင်းအင်း ပညာ|စာရင်းအင်း]]ဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ၊ [[လူမှုဗေဒ]]ပညာရှင်များ၊ နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းများနှင့် [[သမားတော်]]များထဲမှ အမြင့်မားဆုံးသော ဂုဏ်သတင်းရှိသူ နှစ်ရာနီးပါးသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းမှ ဤမေးခွန်းကို ဆွေးနွေးရန် ဂျီနီဗာသို့ လာရောက်ခဲ့ကြသည်ဟူသော ရိုးရှင်းသောအချက်က ၎င်းကို လျစ်လျူရှု၍ မရနိုင်ကြောင်းနှင့် နိုင်ငံအားလုံး၏ အစိုးရများက ထည့်သွင်းစဉ်းစားရတော့မည် ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေသည်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။<ref>{{cite journal|last=Drysdale|first=C. V.|title=The First World Population Conferrnce: Some Impressions|journal=Birth Control Review|date=October 1927|volume=XI|issue=10|page=255}}</ref> ==မာဂရက် ဆန်းဂါး၏ အခန်းကဏ္ဍ== မာဂရက် ဆန်းဂါးသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် သန္ဓေတားခြင်းလှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်သူဟု ယူဆကြသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Margaret-Sanger|title=Margaret Sanger {{!}} Biography, Birth Control, & Significance|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-10-14}}</ref> သူမသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို စိတ်ကူးထုတ်ခဲ့ပြီး ရေမွန် ပါးလ်၊ အက်ဒ်ဝပ် မားရေး အီးစ်နှင့် ကလဲရန့်စ် ကွတ် လစ်တဲလ်တို့ အပါအဝင် သိပ္ပံပညာရှင် အုပ်စုတစ်စုကို စည်းရုံးကာ အစီအစဉ်ရေးဆွဲရန်နှင့် ဟောပြောသူများကို ဖိတ်ကြားရန် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ကျယ်ပြန့်သော အခြေခံထောက်ခံမှု ရရှိရန်အတွက် သန္ဓေတားခြင်းကို ဆွေးနွေးမည်မဟုတ်ကြောင်း သူမက သဘောတူခဲ့သည်။ ဂျီနီဗာတွင် ညီလာခံစီမံခန့်ခွဲရန် ရုံးတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း ညီလာခံမဖွင့်မီလေးတွင် ဆာ ဘားနတ် မာလက်က စီမံခန့်ခွဲသူများနှင့် စာရေးဝန်ထမ်းများကို သိပ္ပံဆိုင်ရာအစီအစဉ်တွင် စာရင်းမသွင်းသင့်ဟု ဆိုကာ ပုံနှိပ်ထားသော ညီလာခံ အစီအစဉ်များမှ သူမ၏ အမည်နှင့် အမျိုးသမီးချည်းဖြစ်သော သူမ၏ စီမံခန့်ခွဲရေးဝန်ထမ်းများ၏ အမည်များကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ ဆန်းဂါး၏ ဝန်ထမ်းများသည် ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် အလုပ်မှ ထွက်ခဲ့ကြသော်လည်း မည်သူ၏အမည်ကို ဖော်ပြသည်ထက် အစည်းအဝေးက ပိုအရေးကြီးကြောင်း ငြင်းခုံကာ အများစုကို ပြန်လည်ဖျောင်းဖျနိုင်ခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ၏ အမည်များ (သူမ၏အမည် အပါအဝင်) ကို ဖော်ပြခြင်း မရှိဘဲ အစီအစဉ်ကို ပုံနှိပ်ရန် သဘောတူခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Margaret Sanger Papers Project|title=From Geneva to Cairo: Margaret Sanger and the First World Population Conference|url=http://www.nyu.edu/projects/sanger/secure/newsletter/articles/from_geneva_to_cairo.html|work=Margaret Sanger Papers Project Newsletter|accessdate=2013-04-26|date=Spring 1994}}</ref> ဆန်းဂါးသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ၏ မှတ်တမ်းတင် အစီရင်ခံစာများ (Proceedings of the World Population Conference) ကို တည်းဖြတ်ခဲ့သည်။ == နောက်ဆက်တွဲ ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံများ == [[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ ကမကထပြုသည့် ပထမဆုံး ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် [[ရောမ]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ ဒုတိယအကြိမ်ကို ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ဘဲလ်ဂရိတ်မြို့၌ လည်းကောင်း၊ တတိယအကြိမ်ကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဗူးခရက်မြို့|ဘူခါရက်စ်]]မြို့၌ လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအကြိမ်ကို ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် [[မက္ကဆီကိုမြို့]]၌ လည်းကောင်း ကျင်းပခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂမှ ကမကထပြုသည့် ပဉ္စမအကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံကို ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် [[ကိုင်ရိုမြို့]]၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} ==ပြင်ပလင့်== * [https://hdl.handle.net/2027/uc1.$b88362 ၁၉၂၇ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့လူဦးရေညီလာခံ၏ မှတ်တမ်းတင်အစီရင်ခံစာများ] [[Category:ယူဂျင်းနစ်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:လူဦးရေဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများ]] [[Category:ကမ္ဘာ့လူဦးရေ|ညီလာခံ]] [[Category:ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံရှိ နိုင်ငံတကာညီလာခံများ]] [[Category:၁၉၂၇ ခုနှစ် ညီလာခံများ]] [[Category:၁၉၂၇ ခုနှစ် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံတွင်]] [[Category:နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီး]] 8bzoti7ef55qx055rlrqozhf2h8rqqm 0 286030 1038227 1032239 2026-06-14T06:56:05Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပြဌာန်း +ပြဋ္ဌာန်း, -မြောက်များ +မြောက်မြား) 1038227 wikitext text/x-wiki {{Short description|မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေတစ်ခု}} {{About|ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေ}} {{Distinguish|ဘာဘူဒါ}} {{Use British English|date=June 2025}} {{Use dmy dates|date=June 2025}} {{Infobox dependency | name = ဘာမြူဒါကျွန်းစု | settlement_type = [[ဗြိတိန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေများ|ဗြိတိန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေ]] | image_flag = Flag of Bermuda.svg | flag_size = 150px | flag_link = Flag of Bermuda | image_seal = Coat of arms of Bermuda.svg | seal_size = 70px | seal_type = အမှတ်တံဆိပ် | seal_link = Coat of arms of Bermuda | motto = {{native phrase|la|"Quo Fata Ferunt"|italics=on}}<br />({{langx|en|"Whither the [[Fates]] carry (us)"}})<ref name="World Factbook"> {{cite web |title=Bermuda |series=North America |date=July 2018 |website=[[The World Factbook]] |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda/ |url-status=dead |access-date=4 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202200/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bermuda |archive-date=9 January 2021 }} {{CIA World Factbook}} </ref> | anthem = "[[God Save the King|ဘုရားသခင် ဘုရင်မင်းမြတ်ကို စောင့်ရှောက်ပါစေ]]"{{Efn|"God Save the King" သည် ဥပဒေအရမဟုတ်ဘဲ အစဉ်အလာအရ [[နိုင်ငံတော်သီချင်း]] ဖြစ်ပြီး တရားဝင်အတည်ပြုထားသော ဗားရှင်းမရှိပါ။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပထမအပိုဒ်ကိုသာ သီဆိုလေ့ရှိသော်လည်း နိုင်ငံတော်နှင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အခမ်းအနားများတွင် ဒုတိယအပိုဒ်ကိုလည်း မကြာခဏ သီဆိုလေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=National Anthem |url=https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |access-date=10 April 2024 |website=The Royal Family |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520130352/https://www.royal.uk/encyclopedia/national-anthem |url-status=live }}</ref> လက်ရှိအသုံးပြုနေသော ''King, he, him, his'' ဟူသည့် စကားလုံးများကို ဘုရင်မဖြစ်ချိန်တွင် ''Queen, she, her'' ဖြင့် အစားထိုးပါသည်။}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg|God Save the King / Queen <!-- ဖိုင်ကို ဖွင့်၍ရကြောင်း မသေချာဘဲ ကွန်ပျူတာ အမှားကြောင့် ဖိုင်အမည်ကို မပြောင်းလဲပါနှင့်။ -->]]</div> | song_type = '''နယ်မြေသီချင်း''' | song = "[[Hail to Bermuda|ဘာမြူဒါအား ဂုဏ်ပြုခြင်း]]"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Hail to Bermuda.ogg]]</div> | image_map = {{switcher|[[File:United Kingdom on the globe (Bermuda special) (Americas centered).svg|250px]]|အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းကို ပြပါ| [[File:Bermuda in United Kingdom.svg|250px]]|မြောက်အတ္တလန္တိတ်ဒေသကို ပြပါ}} | map_caption = | image_map2 = | mapsize2 = | map_caption2 = | subdivision_type = [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း}} | established_title2 = အင်္ဂလိပ်အခြေချနေထိုင်မှု | established_date2 = {{start date and age|1609}} ({{start date and age|1612}} တွင် [[ကိုလိုနီခေတ် ဗာဂျီးနီးယား|ဗာဂျီးနီးယား ကိုလိုနီ]]၏ တရားဝင်အစိတ်အပိုင်းဖြစ်လာခဲ့သည်) | official_languages = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]] | demonym = {{Hlist|[[ဘာမြူဒါ လူဦးရေစာရင်း|ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား]]}} | capital = [[ဟမ်မီတန်မြို့၊ ဘာမြူဒါ|ဟမ်မီတန်မြို့]] | coordinates = {{Coord|32|17|46|N|64|46|58|W|type:city_region:BM}} | largest_city = [[စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့၊ ဘာမြူဒါ|စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့]]<br />{{coord|32|22|46|N|64|40|40|W|type:city_region:BM|display=inline}} | ethnic_groups = {{plainlist| * ၅၂% [[ဘာမြူဒါလူမည်း|လူမည်း]] * ၃၁% [[ဘာမြူဒါလူဖြူ|လူဖြူ]] * ၉% [[လူမျိုးစုံ]] * ၄% [[အာရှကာရစ်ဘီယံ|အာရှနွယ်ဖွား]] * ၄% အခြား }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၆<ref name="Bermuda 2016 Census"> {{cite web |title=Bermuda 2016 Census |date=December 2016 |publisher=Bermuda Department of Statistics |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf |url-status=live |access-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715222940/https://www.gov.bm/sites/default/files/2016%20Census%20Report.pdf |archive-date=15 July 2020 }} </ref> | government_type = [[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] အောက်ရှိ [[ပါလီမန်စနစ်|ပါလီမန်]] [[အမှီအခိုနယ်မြေ|အမှီအခိုနယ်မြေ]] | leader_title1 = [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ ဘုရင်စနစ်|ဘုရင်]] | leader_name1 = {{Current UK monarch |Charles III}} | leader_title2 = [[ဘာမြူဒါဘုရင်ခံ|ဘုရင်ခံ]] | leader_name2 = [[အန်ဒရူး မာဒေါ့ခ် (အရပ်သားဝန်ထမ်း)|အန်ဒရူး မာဒေါ့ခ်]] | leader_title3 = [[ဘာမြူဒါ ဝန်ကြီးချုပ်များ စာရင်း|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name3 = [[ဒေးဗစ် ဘတ် (နိုင်ငံရေးသမား)|ဒေးဗစ် ဘတ်]] | legislature = [[ဘာမြူဒါပါလီမန်|ပါလီမန်]] | upper_house = [[ဘာမြူဒါ ဆီးနိတ်|ဆီးနိတ်]] | lower_house = [[ဘာမြူဒါ လွှတ်တော်|လွှတ်တော်]] | national_representation = [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း အစိုးရ]] | national_representation_type1 = [[ဥရောပ၊ မြောက်အမေရိကနှင့် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေများဆိုင်ရာ ဝန်ကြီး|ဝန်ကြီး]] | national_representation1 = [[စတီဖင် ဒေါင်တီ]] | area_km2 = 53.2 | area_sq_mi = 20.54 | area_rank = <!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area:none --> | percent_water = ၂၇ | elevation_max_m = 79{{efn|[[တောင်းန် ဟေးလ်၊ ဘာမြူဒါ|တောင်းန်ဟေးလ်]] တောင်ကုန်းပေါ်တွင်}} | population_estimate = 63,913<ref name="Bermuda {{!}} Data"> {{cite web |title=Data |series=Bermuda |publisher=World Bank |url=https://data.worldbank.org/country/BM |url-status=live |access-date=9 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809152352/https://data.worldbank.org/country/BM |archive-date=9 August 2021 }} </ref> | population_estimate_year = ၂၀၁၉ | population_estimate_rank = ၂၀၅ ခုမြောက် | population_census = 63,779 | population_census_year = ၂၀၁၆ | population_density_km2 = 1,338 | population_density_sq_mi = 3,489 | population_density_rank = ၁၀ ခုမြောက် | GDP_nominal = US$7.484&nbsp;ဘီလီယံ<ref name="Bermuda {{!}} Data" /> | GDP_nominal_rank = ၁၆၁ ခုမြောက် | GDP_nominal_year = ၂၀၁၉ | GDP_nominal_per_capita = US$117,097 | GDP_nominal_per_capita_rank = ၄ ခုမြောက် <!-- IMF စာရင်းမရှိ၊ CIA Factbook ပေါ်မူတည်သော အဆင့် --> | Gini = | Gini_year = | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = | HDI_year = ၂၀၁၃ <!-- အချက်အလက်ကိုးကားသည့် နှစ်ကို သုံးပါ၊ ထုတ်ဝေသည့်နှစ် မဟုတ်ပါ --> | HDI_change = တိုးတက် <!-- increase/decrease/steady --> | HDI =0.981 | HDI_ref = | HDI_rank = | currency = [[ဘာမြူဒါဒေါ်လာ]] ($) | currency_code = BMD | timezone = [[အတ္တလန္တိတ်အချိန်ဇုန်|AST]]{{efn| ဘာမြူဒါ၏ စံတော်ချိန်သည် ဂရင်းနစ်စံတော်ချိန် (GMT) ထက် လေးနာရီနောက်ကျပါသည်။<ref> {{cite web |title=Time Zone Act |url=http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020203134/http://www.bermudalaws.bm/laws/Consolidated%20Laws/Time%20Zone%20Act%201929.pdf |archive-date=20 October 2020 }} </ref> UTC သည် GMT မှ 0.9 စက္ကန့်ထက် ပို၍ ကွာဟခွင့်မပြုပါ။ }} | utc_offset = – 04:00 | timezone_DST = [[အတ္တလန္တိတ်အချိန်ဇုန်|ADT]] | utc_offset_DST = – 03:00 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ဘယ် | calling_code = [[မြောက်အမေရိက နံပါတ်စီမံချက်|+1]] | iso_code = {{hlist|[[ISO 3166-2:BM|BM]]|[[ISO 3166-1 alpha-3|BMU]]}} | cctld = [[.bm]] |website=https://www.gov.bm/|common_languages=[[ဘာမြူဒါ အင်္ဂလိပ်]]|native_name=|native_name_lang=}} '''ဘာမြူဒါ'''{{efn|{{IPAc-en|b|ər|ˈ|m|j|uː|d|ə}}}}{{efn|သမိုင်းကြောင်းအရ '''ဘာမြူဒါစ်များ''' သို့မဟုတ် '''ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုများ''' ဟု လူသိများခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းအမည်ကို "ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုများ (ခေါ်) ဘာမြူဒါကျွန်းများ၏ ဘုရင်ခံနှင့် စစ်သေနာပတိချုပ်" အဖြစ် [[ဘာမြူဒါဘုရင်ခံ]]၏ တရားဝင်ဘွဲ့အမည်တွင် ယနေ့တိုင် သုံးစွဲဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=https://www.raremaps.com/gallery/detail/58869/map-of-bermuda-islands-alias-somers-islands-prepared-by-perm- |title=Map of Bermudas Islands alias the Somers Isles |access-date=8 May 2025 |archive-date=17 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250917002016/https://www.raremaps.com/gallery/detail/58869/map-of-bermuda-islands-alias-somers-islands-prepared-by-perm- |url-status=live }}</ref>}} သည် [[အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ|မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အတွင်းရှိ [[ဗြိတိန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေများ|ဗြိတိန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေ]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ နယ်မြေ၏အပြင်ဘက်ရှိ အနီးဆုံးကုန်းမြေမှာ အနောက်-အနောက်မြောက်ဘက်သို့ {{convert|1035|km|0|abbr=on}} ခန့်အကွာရှိ [[အမေရိကန်ပြည်နယ်]] [[မြောက်ကာရိုလိုင်းနား]]တွင်ဖြစ်သည်။ ဘာမြူဒါသည် [[ဘာမြူဒါရှိ ကျွန်းများစာရင်း|ကျွန်းပေါင်း ၁၈၁ ကျွန်း]]ပါဝင်သော [[ကျွန်းစု]]တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း အရေးပါဆုံးကျွန်းများမှာ တံတားများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားပြီး ကုန်းမြေတစ်ခုတည်းအဖြစ် မြင်တွေ့ရသည်။ ၎င်းသည် ကုန်းမြေဧရိယာ {{convert|54|km2|sqmi}} ရှိသည်။ ဘာမြူဒါတွင် ဆောင်းရာသီ၌ နွေးထွေးပြီး နွေရာသီ၌ ပူပြင်းသော အပူပိုင်းရာသီဥတုရှိသည်။ ၎င်း၏ ရာသီဥတုသည် [[သမုဒ္ဒရာရာသီဥတု|သမုဒ္ဒရာ]]ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကိုလည်း ပြသပြီး [[မြောက်ကမ္ဘာခြမ်း]]ရှိ အခြားကမ်းရိုးတန်းဒေသများနှင့် ဆင်တူကာ သမုဒ္ဒရာမှ ပူနွေးစိုစွတ်သောလေသည် စိုထိုင်းဆ အတော်အတန်မြင့်မားမှုကို အာမခံပေးပြီး အပူချိန်ကို တည်ငြိမ်စေသည်။ ဘာမြူဒါသည် [[အနောက်လေတိုက်ခတ်မှုများ#အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းများနှင့် အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု|ပြန်ကွေ့လာသော]] [[အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်း]]များမှ ပြင်းထန်သောရာသီဥတုဒဏ်ကို ခံရနိုင်ချေရှိသော်လည်း ၎င်းသည် သန္တာကျောက်တန်းနှင့် ချဉ်းကပ်လာသောမုန်တိုင်းများ၏ ဦးတည်ရာနှင့် ပြင်းထန်မှုကို ကန့်သတ်ပေးသည့် [[အဓိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရာ ဒေသ|Main Development Region]] ၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိမှုတို့မှ အကာအကွယ်အနည်းငယ်ရရှိသည်။ [[ဘာမြူဒါ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေများ|ရပ်ကွက်ကိုးခု]]အဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည့် ဘာမြူဒါသည် မြို့တော် [[ဟမ်မီတန်မြို့၊ ဘာမြူဒါ|ဟမ်မီတန်မြို့]]တွင်ရှိသော [[ဘာမြူဒါပါလီမန်|လွှတ်တော်နှစ်ရပ်]]ပါဝင်သည့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ [[ပါလီမန်ဒီမိုကရေစီ]]စနစ်ဖြစ်သည်။ ပါလီမန်၏ အောက်လွှတ်တော်ဖြစ်သော [[ဘာမြူဒါ လွှတ်တော်|လွှတ်တော်]]သည် ၁၆၂၀ ခုနှစ်မှ စတင်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့အသက်တမ်းအရင့်ဆုံး ဥပဒေပြုလွှတ်တော်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ဘာမြူဒါ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]သည် အစိုးရအကြီးအကဲဖြစ်ပြီး [[ဘာမြူဒါဘုရင်ခံ|ဘုရင်ခံ]]မှ တရားဝင်ခန့်အပ်ကာ၊ ဘုရင်ခံကို [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ ဘုရင်စနစ်|ဘုရင်]]၏ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဗြိတိန်အစိုးရမှ အဆိုပြုတင်သွင်းသည်။ နိုင်ငံခြားရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးတာဝန်ကို ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းမှ တာဝန်ယူထားသည်။ [[၁၉၉၅ ဘာမြူဒါလွတ်လပ်ရေးဆန္ဒခံယူပွဲ|လွတ်လပ်ရေးဆန္ဒခံယူပွဲ]]ကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပခဲ့ရာ အများစုက လွတ်လပ်ရေးကို ကန့်ကွက်မဲပေးခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်စာရင်းအရ ဘာမြူဒါတွင် လူဦးရေ ၆၄,၀၀၀ ခန့်ရှိပြီး ၎င်းသည် ဗြိတိန်အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နယ်မြေများတွင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံးနယ်မြေဖြစ်လာစေသည်။ အဓိကအားဖြင့် အာဖရိက၊ ဥရောပနှင့် [[အမေရိက၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ|အမေရိကန်ဌာနေတိုင်းရင်းသား]]တို့၏ မျိုးရိုးနှောထားသော ကွဲပြားသည့်လူဦးရေဖြစ်သော [[ဘာမြူဒါလူမည်းများ]]<ref>{{cite book |author=indexed by A. C. Hollis Hallett. Updated by: C. F. E. Hollis Hallett |date=2005 |title=19th Century Church Registers of Bermuda |url=https://nmb.bm/member-portal/product/19th-century-church-registers-of-bermuda-pdf |location=Bermuda |publisher=Juniperhill Press and Bermuda Maritime Museum Press |at=Page x, Guide to the Use of this Index: Coloured and White |isbn=0-921992-23-8 |quote=Today, the term 'Coloured' as a racial distinction referring to the Black population is no longer used, but in the period covered by this index it was the usual term and has been retained......We suspect that the clergy generally made a decision whether they would describe a person as 'White', and the 'Coloured' designation was used for everyone not described as 'White'. Users of this index should not confine themselves to 'White' or 'Coloured' registers (where they are separated) but should look at both. They should also not take too seriously the indication 'Col.' or 'Wh.' that appears often under Comments; these were occasionally written into the margins of the register by the clergyman or parish clerk. |archive-date=7 April 2024 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407163518/https://nmb.bm/member-portal/product/19th-century-church-registers-of-bermuda-pdf/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21588 |title=Genetic Ancestry and Indigenous Heritage in a Native American Descendant Community in Bermuda |year=2011 |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=146 |issue=3 |pages=392–405 |doi=10.1002/ajpa.21588 |pmid=21994016 |access-date=7 April 2024 |quote=the non-white population....we analyzed genetic variation among members of this community....Our results reveal that the majority of mitochondrial DNA (mtDNA) and Y-chromosome haplotypes are of African and West Eurasian origin. However, unlike other English-speaking New World colonies, most African mtDNA haplotypes appear to derive from central and southeast Africa, reflecting the extent of maritime activities in the region........RESULTS: mtDNA diversity...The majority of mtDNA lineages observed in Bermudians (68%) originated in Africa....West Eurasian haplogroups comprised 31% of the Bermudian mtDNA haplotypes..... Y-chromosome diversity...one-third of the Bermudian male participants, had three NRY haplogroups of African ancestry...West Eurasian haplogroups accounted for the majority of the male participants and the vast majority of their Y-chromosomes....More than two-thirds of the mtDNAs (68%) are of African origin, and approximately one-third of them (31%) are of European origin. By contrast, Native American lineages constitute less than 1% of Bermudian mtDNAs, somewhat less was expected based on oral histories and archival data....The NRY haplogroup data likewise reveal clear contributions from the same two major source areas. However, the trend is reversed, with European lineages accounting for 66% of St. David's Islander Y-chromosomes and African lineages accounting for 32% of them. Native American haplogroups comprised only 2% of Bermudian Y-chromosomes, less than anticipated based on oral history and archival data. |issn=0002-9483 |last1=Gaieski |first1=Jill B. |last2=Owings |first2=Amanda C. |last3=Vilar |first3=Miguel G. |last4=Dulik |first4=Matthew C. |last5=Gaieski |first5=David F. |last6=Gittelman |first6=Rachel M. |last7=Lindo |first7=John |last8=Gau |first8=Lydia |last9=Schurr |first9=Theodore G. |author10=((Genographic Consortium)) |bibcode=2011AJPA..146..392G |url-access=subscription |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407172445/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.21588 |url-status=live }}</ref>သည် လူဦးရေ၏ ၅၀% ခန့်ပါဝင်ပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် ဗြိတိသျှ၊ အိုင်းရစ်ရှ်နှင့် ပေါ်တူဂီနွယ်ဖွားများဖြစ်သော [[ဘာမြူဒါလူဖြူများ]]သည် လူဦးရေ၏ ၃၀% ပါဝင်သည်။ အခြားလူမျိုးများမှ သို့မဟုတ် လူမျိုးစပ်အဖြစ် ခံယူထားသူ အုပ်စုငယ်များလည်းရှိပြီး လူဦးရေ၏ ၃၀% ခန့်မှာ ဘာမြူဒါဖွားမဟုတ်ပေ။ [[ဗြိတိသျှမြောက်အမေရိက]]တွင် ကျန်ရှိနေသော နောက်ဆုံးနယ်မြေဖြစ်သည့် (၁၈၆၇ [[ကနေဒါကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း]]နှင့် [[နယူးဖောင်လန်ကိုလိုနီ]]သည် ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် [[နယူးဖောင်လန်ဒိုမီနီယံ]]ဖြစ်လာပြီးနောက်) ဘာမြူဒါတွင် [[ဘာမြူဒါ အင်္ဂလိပ်|အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား၏ ထူးခြားသော ဒေသိယစကား]]ရှိပြီး အမေရိကန်၊ ကနေဒါနှင့် [[ဓနသဟာယ ကာရစ်ဘီယံ]]အပါအဝင် အမေရိကတိုက်ရှိ အခြားအင်္ဂလိပ်စကားပြောနိုင်ငံများနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ ခိုင်မာသောဆက်ဆံရေးရှိသည်။ ၎င်းသည် [[ကာရစ်ဘီယံအသိုက်အဝန်း]]၏ အပေါင်းပါအဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ==လူ့သမိုင်းကြောင်း== {{main|ဘာမြူဒါ၏သမိုင်းကြောင်း}} ===ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း=== [[File:Map of Bermuda 1511 legatio babylonica.jpg|thumb|upright=1.25|ပီတာ မာတီရာ ဒီ'အန်ဂီအဲရာ ရေးသားသော ''Legatio Babylonica'' စာအုပ်ပါ ၁၅၁၁ ခုနှစ်က ရေးဆွဲခဲ့သည့် [[ပီတာ မာတီရာ မြေပုံ|ဘာမြူဒါကျွန်းများ၏ ပထမဆုံးမြေပုံ]]|alt=]] ဘာမြူဒါကို ၁၅၀၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းတွင် စပိန်စူးစမ်းရှာဖွေသူ [[ဟွမ်း ဒီ ဘာမုဒက်ဇ်]]က ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး သူ့ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda">{{cite encyclopedia |title=Bermuda |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica|Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Bermuda |access-date=23 August 2019 |edition=online |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528082525/https://www.britannica.com/place/Bermuda |archive-date=28 May 2019 |url-status=live}}</ref><ref name="Morison1974">{{Cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |authorlink = Samuel Eliot Morison |title=The European Discovery of America: The southern voyages, 1492–1616 |publisher=Oxford University Press |year=1974 |isbn=978-0-19-501377-1 |location=New York, NY |language=en}}</ref> ၎င်းကို ရှာဖွေတွေ့ရှိချိန်တွင် ဌာနေလူဦးရေ မရှိခဲ့ပါ။{{sfn|McGovern|Harris|2018|p=10}} ၎င်းကို ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် သမိုင်းပညာရှင် [[ပက်ဒရို မာတီရာ|ပက်ဒရို မာတီရာ ဒီ အန်ဂလဲရီးယား]]မှ ထုတ်ဝေသော ''[[Legatio Babylonica]]'' တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီး ထိုနှစ်၏ စပိန်ရေကြောင်းဇယားများတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Frommers - History of Bermuda">{{Cite web |title=History in Bermuda |url=https://www.frommers.com/destinations/bermuda/in-depth/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823091941/https://www.frommers.com/destinations/bermuda/in-depth/history |archive-date=23 August 2019 |access-date=23 August 2019 |website=Frommer's}}</ref> စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများသည် အဆိုပါကျွန်းများကို လတ်ဆတ်သောအသားနှင့်ရေများ ဖြည့်တင်းရန် နေရာတစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သင်္ဘောပျက်ခဲ့သော ပေါ်တူဂီရေတပ်သားများသည် ယခင်က Spanish Rock ဟုခေါ်သော [[စပစ်တယ်ပေါင့် သဘာဝထိန်းသိမ်းရေးနယ်မြေ|Portuguese Rock]] ပေါ်တွင် ၁၅၄၃ ခုနှစ် ကမ္ပည်းထိုးမှုအတွက် တာဝန်ရှိသည်ဟု ယခုအခါ ယူဆကြသည်။<ref>{{cite web |title=Portuguese Rock |website=communityandculture.bm |place=Bermuda |publisher=Department of Community & Cultural Affairs |url=http://www.communityandculture.bm/pages/portuguese-rock |url-status=live |access-date=1 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017030428/http://www.communityandculture.bm/pages/portuguese-rock |archive-date=17 October 2018}}</ref> ဝိဉာဉ်များနှင့် နတ်ဆိုးများ၏ ဒဏ္ဍာရီများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရာ ယခုအခါ ၎င်းတို့မှာ ဆူညံသော ငှက်များ (အများစုမှာ [[ဘာမြူဒါ ပက်ထရယ်]] သို့မဟုတ် ''ခေါင်း'' ဟုခေါ်သော)၏ အော်သံများ<ref>{{cite news |title=The cahow: Saved from hog, rat, and man |date=2 December 1973 |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1973/12/02/archives/no-longer-extinct-the-cahow-saved-from-hog-rat-and-man-cahow-david.html |url-status=live |access-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820015736/https://www.nytimes.com/1973/12/02/archives/no-longer-extinct-the-cahow-saved-from-hog-rat-and-man-cahow-david.html |archive-date=20 August 2019}}</ref>နှင့် မိတ်ဆက်ယူလာသော တောဝက်ရိုင်းများ၏ ညအချိန် ဆူညံသံများမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref>{{cite web |date=2 June 2016 |title=Haunted Bermuda: 5 ghosts you might meet on the island |website=gotobermuda.com |publisher=Bermuda Tourism Authority |url=https://www.gotobermuda.com/list/haunted-bermuda-5-ghosts-you-might-meet-on-the-island |url-status=live |access-date=13 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919190805/https://www.gotobermuda.com/list/haunted-bermuda-5-ghosts-you-might-meet-on-the-island |archive-date=19 September 2020}}</ref> မကြာခဏ မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရမှု အခြေအနေများနှင့် အန္တရာယ်ရှိသော သန္တာကျောက်တန်းများကြောင့် ထိုကျွန်းစုသည် "နတ်ဆိုးတို့၏ကျွန်း" ဟု လူသိများလာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last=Baker |first=Juanae |date=31 October 2014 |title=Looking at the tale of the "Isle of Devils" |website=[[Bernews]] |url=http://bernews.com/2014/10/looking-tale-isle-devils/ |url-status=live |access-date=10 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811032854/http://bernews.com/2014/10/looking-tale-isle-devils/ |archive-date=11 August 2018}}</ref> စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီတို့သည် ထိုနေရာတွင် အခြေချနေထိုင်ရန် ကြိုးပမ်းမှုမရှိခဲ့ပေ။ ===အင်္ဂလိပ်တို့၏ အခြေချနေထိုင်မှု=== [[File:The Generall Historie of Virginia, New-England, and the Summer Isles by Captain John Smith.jpg|thumb|[[ဂျွန် စမစ် (စူးစမ်းရှာဖွေသူ)|ဂျွန်စမစ်]]သည် [[ဗာဂျီးနီးယား]]နှင့် [[နယူးအင်္ဂလန်]]တို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ၁၆၂၄ ခုနှစ်တွင် ဘာမြူဒါအကြောင်း [[ဗာဂျီးနီးယား၊ နယူးအင်္ဂလန်နှင့် ဆမ်မာကျွန်းစုများ၏ အထွေထွေသမိုင်း|ပထမဆုံးသမိုင်းများထဲမှတစ်ခု]]ကို ရေးသားခဲ့သည်။]] နောက်ရာစုနှစ်တစ်ခုကြာအောင် ထိုကျွန်းသို့ မကြာခဏလာရောက်လည်ပတ်ခဲ့သော်လည်း အခြေချနေထိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါ။ အင်္ဂလိပ်တို့သည် [[ကမ္ဘာသစ်]]ကို အာရုံစိုက်လာခဲ့ပြီး ၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် [[ဗာဂျီးနီးယား၊ ဂျိမ်းစ်တောင်း]]၌ ကိုလိုနီတည်ထောင်ခြင်းဖြင့် မြောက်အမေရိကတွင် ဗြိတိသျှတို့၏ ကိုလိုနီပြုခြင်းကို စတင်ခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်အကြာတွင် ဂျိမ်းစ်တောင်းကိုလိုနီအား ကူညီရန် အခြေချနေထိုင်သူ ရာပေါင်းများစွာ၊ ရိက္ခာနှင့် ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများပါသော သင်္ဘောခုနစ်စင်းပါသည့် [[ရေတပ်စုငယ်]]တစ်ခုသည် အင်္ဂလန်မှ ထွက်ခွာလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Nicholls |first=Mark |date=3 May 2011 |title=Sir George Somers (1554–1610) |website=Encyclopedia Virginia |url=http://encyclopediavirginia.org/Somers_Sir_George_1554-1610 |url-status=live |access-date=15 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709030535/http://encyclopediavirginia.org/Somers_Sir_George_1554-1610 |archive-date=9 July 2012}}</ref> သို့သော်လည်း ထိုရေတပ်စုငယ်သည် မုန်တိုင်းကြောင့် ကွဲသွားခဲ့ပြီး အထင်ကရ သင်္ဘောဖြစ်သော ''[[Sea Venture]]'' သည် နစ်မြုပ်ခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ဘာမြူဒါ၏ သန္တာကျောက်တန်းပေါ်သို့ တက်မောင်းဝင်ခဲ့ရာ ခရီးသည်နှင့် သင်္ဘောသားအားလုံး အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Lefroy |first=John Henry |title=Memorials of the Discovery and Early Settlement of the Bermudas or Somers Islands 1515–1685, Volume I |date=1981 |publisher=The Bermuda Historical Society and The Bermuda National Trust (the first edition having been published in 1877, with funds provided by the Government of Bermuda), printed in Canada by The University of Toronto Press |location=Bermuda |page=49}}</ref><ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> အခြေချနေထိုင်သူများသည် ဂျိမ်းစ်တောင်း၏ တကယ့်အခြေအနေများအကြောင်းကို သင်္ဘောသားများထံမှ ကြားသိခဲ့ရပြီးနောက် ဆက်လက်ထွက်ခွာရန် ဆန္ဒမရှိဘဲ ဘာမြူဒါတွင်နေရန် ပုန်ကန်ရန် အကြိမ်ကြိမ်ကြိုးစားခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ဆက်နေရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်အစိုးရထူထောင်ရန် အခွင့်အရေးရှိသည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ အခြေချနေထိုင်မှုအသစ်သည် အကျဉ်းသားအလုပ်ကြမ်းစခန်းဖြစ်လာပြီး ''Deliverance'' နှင့် ''Patience'' ဟူသော သင်္ဘောနှစ်စင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name="Kelly">{{cite web |last=Kelly |first=Joseph |date=24 June 2019 |title=How the survivor of a 1609 shipwreck brought democracy to America: Stephen Hopkins, colonist at both Jamestown and Plymouth, proposed a government based on consent of the governed |url=https://www.zocalopublicsquare.org/2019/06/24/how-the-survivor-of-a-1609-shipwreck-brought-democracy-to-america/ideas/essay/ |access-date=19 February 2022 |website=zocalopublicsquare.org |type=essay |archive-date=26 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626112345/https://www.zocalopublicsquare.org/2019/06/24/how-the-survivor-of-a-1609-shipwreck-brought-democracy-to-america/ideas/essay/ |url-status=live }}</ref> ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့သည် သင်္ဘော ''Plough'' ဆိုက်ရောက်လာပြီးနောက် Virgineola ဟု တရားဝင်အမည်ပေးထားသော ကျွန်းစုတွင် အခြေချနေထိုင်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Sir George Somers |department=History of England |website=Historic-uk.com |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/Sir-George-Somers/ |url-status=live |access-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127044729/https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofEngland/Sir-George-Somers/ |archive-date=27 January 2021}}</ref> နယူးလန်ဒန် (စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့ဟု အမည်ပြောင်း) ကို ထိုနှစ်တွင် အခြေချခဲ့ပြီး ကိုလိုနီ၏ ပထမဆုံးမြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name=Smithsonian>{{cite magazine |title=Bermuda – history and heritage |date=6 November 2007 |magazine=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]] |url=http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/bermuda-history-heritage.html |access-date=3 December 2008 |archive-url=https://archive.today/20120524174308/http://www.smithsonianmag.com/travel/destination-hunter/bermuda-history-heritage.html |archive-date=24 May 2012}}</ref><ref name="Frommers - History of Bermuda"/> ၎င်းသည် [[ကမ္ဘာသစ်]]တွင် အဆက်မပြတ် လူနေထိုင်ခဲ့သည့် ရှေးအကျဆုံး အင်္ဂလိပ်မြို့ဖြစ်သည်။<ref name=Smithsonian/> ၁၆၁၆ နှင့် ၁၆၂၀ ခုနှစ်များတွင် အချို့သောငှက်များနှင့် ငယ်ရွယ်သော [[ပင်လယ်လိပ်]]များကို အမဲလိုက်ခြင်းအား တားမြစ်သည့်ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။<ref>{{cite report |author=Meggs, Martin |title=Developing a Small Island GIS: the Bermuda Experience |publisher=Bermuda Department of Planning}}</ref> ကျွန်းစု၏ ကန့်သတ်ထားသော ကုန်းမြေဧရိယာနှင့် အရင်းအမြစ်များသည် ဘာမြူဒါလွှတ်တော်မှ ''ကျွန်ုပ်တို့၏ ငယ်ရွယ်သောလိပ်များကို သတ်ဖြတ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သည့်ဥပဒေ (An Act Agaynst The Killing Of Ouer Young Tortoyses)'' ကို ပြဋ္ဌာန်းစေခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ [[ကမ္ဘာသစ်]]၏ အစောဆုံး ထိန်းသိမ်းရေးဥပဒေဖြစ်နိုင်သည်။<ref>{{cite book |last1=Carr |first1=Archie |title=So Excellent A Fishe |date=1967 |publisher=The Natural History Press |isbn=0-292-77595-4 |page=n7 |url=https://archive.org/details/soexcellentfishe0000unse/page/n7/mode/2up?q=bermuda |access-date=25 July 2025}}</ref> ====ဘာမြူဒါတွင် ကျွန်စနစ်==== {{main|ဗြိတိသျှအမေရိကတွင် ကျွန်စနစ်}} ၁၆၁၅ ခုနှစ်တွင် ဆာဂျော့ခ်ျဆမ်မာစ်ကို အစွဲပြု၍ ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုများဟု အမည်ပြောင်းခဲ့သော ကိုလိုနီအား [[ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုကုမ္ပဏီ]]ထံ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Bermuda's 400th birthday |date=11 February 2009 |website=Bearboa.files.wordpress.com |url=http://bearboat.files.wordpress.com/2009/02/tvlbt-bda-bd-11feb09_sailingtravel1.pdf |url-status=live |access-date=8 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221215346/http://bearboat.files.wordpress.com/2009/02/tvlbt-bda-bd-11feb09_sailingtravel1.pdf |archive-date=21 February 2014}}</ref><ref>{{cite web |title=Somers Garden |website=Bermuda-attractions.com |url=http://www.bermuda-attractions.com/bermuda_0002ae.htm |url-status=live |access-date=8 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103145820/http://www.bermuda-attractions.com/bermuda_0002ae.htm |archive-date=3 November 2012}}</ref> ဘာမြူဒါနွယ်ဖွားများသည် [[ကာရိုလိုင်းနားကိုလိုနီ]]တွင် အခြေချနေထိုင်ကြပြီး [[အမေရိက၏ ဗြိတိသျှကိုလိုနီပြုခြင်း|အမေရိကရှိ အခြားအင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီများ]] ထူထောင်ရာတွင် ပါဝင်ကူညီခဲ့သဖြင့် အခြားနေရာများစွာကို ထိုကျွန်းစုကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပထမဆုံး [[ကျွန်စနစ်|ကျွန်]]များကို ကျွန်းများပေါ်တွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ [[အာဖရိက ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ|အာဖရိကမှ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]]ကို [[အတ္တလန္တိတ်ကျွန်ကုန်သွယ်မှု|အာဖရိကကျွန်ကုန်သွယ်မှု]]မှတစ်ဆင့် အမေရိကသို့ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်းခံရသူများနှင့် ကမ္ဘာသစ်ကိုလိုနီများမှ ကျွန်ပြုခြင်းခံရသော [[အမေရိက၏ ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]]တို့ ရောနှောပါဝင်သည်။<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> ပထမဆုံးကျွန်နှစ်ဦးသည် ဘာမြူဒါသို့ ၁၆၁၆ ခုနှစ်တွင် အာဖရိကမှမဟုတ်ဘဲ အနောက်အင်ဒီများမှ ရောက်ရှိလာပြီး တစ်ဦးမှာ လူမည်းဖြစ်ကာ နောက်တစ်ဦးမှာ အမေရိကန်ဌာနေတိုင်းရင်းသားဖြစ်သည်။ ဘာမြူဒါဘုရင်ခံ တာကာက ဘာမြူဒါတွင် ပုလဲငုပ်ရန်အတွက် ကျွန်များကိုရှာဖွေရန် သင်္ဘော "''Edwin''" ကို အနောက်အင်ဒီများသို့ စေလွှတ်ခဲ့ပြီးနောက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |author=<!-- not stated --> |date=23 February 2025 |title=Bermuda's Black History: The 17th and 18th Centuries |url=https://www.thebermudian.com/heritage/heritage-heritage/bermudas-black-history-the-17th-and-18th-centuries |website=The Bermudian magazine |location=Bermuda |publisher=The Bermudian |access-date=27 February 2025 |archive-date=27 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227121734/https://www.thebermudian.com/heritage/heritage-heritage/bermudas-black-history-the-17th-and-18th-centuries/ |url-status=live }}</ref> ငုပ်ရန် ပုလဲမရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အမေရိကနှင့် ကာရစ်ဘီယံမှ ဆင်းသက်လာသော လူမည်းကျွန်အမြောက်အမြားကို ကျွန်းပေါ်သို့ ဆက်လက်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခဲ့သည်။<ref name="slavery">{{cite web |title=History and Culture |url=https://bdalondonoffice.co.uk/discover-bermuda/history-and-culture/#:~:text=The%20first%20slaves%20were%20brought,Colony%20to%20import%20Black%20people. |website=bdalondonoffice.co.uk |publisher=Government of Bermuda |access-date=4 October 2024}}</ref> လူမည်းလူဦးရေတိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ လူဖြူအခြေချနေထိုင်သူများကြားတွင် ပုန်ကန်မည်ကိုကြောက်ရွံ့မှုလည်း တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၁၆၂၃ ခုနှစ်တွင် လူမည်းများသည် ၎င်းတို့၏သခင်ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ဆေးရွက်ကြီး သို့မဟုတ် အခြားထွက်ကုန်များကို ကုန်ပစ္စည်းများအတွက် ဝယ်ယူခြင်း၊ ရောင်းချခြင်း၊ လဲလှယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖလှယ်ခြင်းတို့ကို တားမြစ်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ကျွန်များကြားတွင် မငြိမ်မသက်မှုများသည် နောက်ဆယ်စုနှစ်များအတွင်း အကြိမ်ပေါင်းများစွာ မျှော်မှန်းထားသည့်အတိုင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၆၅၆၊ ၁၆၆၁၊ ၁၆၇၃၊ ၁၆၈၂၊ ၁၇၃၀ နှင့် ၁၇၆၁ ခုနှစ်များတွင် အဓိကပုန်ကန်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၇၆၁ ခုနှစ်တွင် ကျွန်းပေါ်ရှိ လူမည်းအများစုပါဝင်သော ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကျွန်ခြောက်ဦးကို ကွပ်မျက်ခဲ့ပြီး လူမည်းအားလုံး၏ အခမ်းအနားများကို တားမြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Slavery in Bermuda |url=https://www.sankofabermuda.com/time-line |website=sankabermuda |publisher=Sankofa Bermuda |access-date=4 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007093922/https://www.sankofabermuda.com/time-line |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Slavery in Bermuda |url=https://historiclandlosscoi.bm/wp-content/uploads/2022/02/AL39-Bhattacharya-2017.pdf |website=bermuda-attractions.com/bermuda2 |publisher=Bermuda Attractions |access-date=4 October 2024 |archive-date=14 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250114175410/https://historiclandlosscoi.bm/wp-content/uploads/2022/02/AL39-Bhattacharya-2017.pdf |url-status=live }}</ref> ===အင်္ဂလိပ်ပြည်တွင်းစစ်=== {{main|ဘုရင့်နိုင်ငံသုံးခုစစ်ပွဲများအတွင်း အင်္ဂလိပ်တို့၏ ပင်လယ်ရပ်ခြားပိုင်ဆိုင်မှုများ}} [[File:Bermuda Coronelli.jpg|thumb|၁၆၉၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်နေ့က [[ဗင်စန်ဇို ကိုရိုနယ်လီ]] ရေးဆွဲခဲ့သော ဘာမြူဒါမြေပုံ]] ၁၆၄၉ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်ပြည်တွင်းစစ်အပြီး လန်ဒန်မြို့၊ [[ဝှိုက်ဟောလ်နန်းတော်]]တွင် ဘုရင် [[အင်္ဂလန်မှ ချားလ်စ် ၁|ပထမ ချားလ်စ်]] အား ခေါင်းဖြတ်ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။ ထိုပဋိပက္ခသည် ဘာမြူဒါသို့ ကူးစက်လာခဲ့ပြီး ကိုလိုနီနေသူအများစုသည် ဘုရင်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိမှု ပြင်းထန်စွာ ရှိလာခဲ့သည်။ ဘုရင့်ဘက်တော်သားများက ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုကုမ္ပဏီ၏ ဘုရင်ခံကို ဖြုတ်ချပြီး ဂျွန်ထရင်မင်ဟမ်ကို ၎င်းတို့၏ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည် ([[ဘာမြူဒါဘုရင်ခံ]]ကို ကြည့်ပါ)။ ဘာမြူဒါ၏ ပြည်တွင်းစစ်ကို ပြည်သူ့စစ်များက အဆုံးသတ်ပေးခဲ့ပြီး သဘောထားကွဲလွဲသူများကို [[ဝီလျံ ဆေးလ်]] လက်အောက်တွင် [[ဘဟားမားစ်]]တွင် အခြေချနေထိုင်ရန် တွန်းပို့ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |author=Forbes, Keith Archibald |title=Bermuda's History from 1500 to 1699 |website=bermuda-online.org |url=http://www.bermuda-online.org/history.htm |access-date=22 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715004332/http://bermuda-online.org/history.htm |archive-date=15 July 2017}}</ref> ပုန်ကန်သော [[ကာဗယ်လီယာ|ဘုရင့်ဘက်တော်သား]] ကိုလိုနီများဖြစ်သော ဘာမြူဒါ၊ ဗာဂျီးနီးယား၊ [[ဘာဘေးဒိုးစ်]]နှင့် [[အန်တီဂွါ]]တို့သည် [[ဘာဘေးဒိုးစ်၊ ဗာဂျီးနီးယား၊ ဘာမြူဒါနှင့် အန်တီဂိုတို့နှင့် ကုန်သွယ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့်ဥပဒေ|အင်္ဂလန်၏ ရမ်းပါလီမန်က ချမှတ်သည့် ပြစ်ဒဏ်ပေးသည့် အက်ဥပဒေ]]၏ ပစ်မှတ်များ ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=An Act for prohibiting Trade with the Barbadoes, Virginia, Bermuda, and Antego |date=October 1650 |website=British History Online (british-history.ac.uk) |url=https://www.british-history.ac.uk/no-series/acts-ordinances-interregnum/pp425-429 |url-status=live |access-date=15 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110023102/https://www.british-history.ac.uk/no-series/acts-ordinances-interregnum/pp425-429 |archive-date=10 January 2021}}</ref> ဘုရင့်ဘက်တော်သား ကိုလိုနီများသည်လည်း ကျူးကျော်ရန် ခြိမ်းခြောက်ခံခဲ့ရသည်။ ဘာမြူဒါအစိုးရသည် နောက်ဆုံးတွင် အင်္ဂလန်ပါလီမန်နှင့် ဘာမြူဒါတွင် လက်ရှိအခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းထားသည့် သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၆၅၅ ခုနှစ်တွင် ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား ၅၄ ဦးသည် [[ဂျမေကာ]]ကျွန်းတွင် အပြီးအပိုင်အခြေချနေထိုင်သည့် ပထမဆုံးအင်္ဂလိပ်လက်အောက်ခံများ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၆၅၈ ခုနှစ်တွင် [[အိုလီဗာ ခရွမ်းဝဲလ်|ခရွမ်းဝဲလ်]]၏ [[ဂျမေကာကျူးကျော်မှု]]အပြီး နောက်ထပ် ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား (၂၀၀) ဖြင့် ဆက်လက်ခဲ့သည်။<ref>Kennedy, Jean (1971). "The Isle of Devils: Bermuda under the Somers Island Company 1609 – 1685." London: Collins. pp. 215, 266.</ref><ref>Wilkinson, Henry (1933). "The Adventurers of Bermuda: A history of the island from its discovery until the dissolution of the Somers Island Company in 1684." London: Oxford University Press. pp. 300–301.</ref><ref>Jarvis, Michael J. (2010). "In the Eye of All Trade: Bermuda, Bermudians, and the Maritime Atlantic World, 1680–1783." Chapel Hill: University of North Carolina Press. pp. 45, 67.</ref> ===၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်း=== [[File:Bermuda Gazette - 12 November 1796.jpg|thumb|right|စပိန်နှင့် ၎င်း၏မဟာမိတ်များကို ဆန့်ကျင်သည့် [[ပုဂ္ဂလိကပိုင်စစ်သင်္ဘော]]စနစ်အတွက် တောင်းဆိုနေသော ၁၇၉၆ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၂ ရက်နေ့ထုတ် ''ဘာမြူဒါဂေဇက်''၊ ၎င်းတွင် ပုဂ္ဂလိကစစ်သင်္ဘောနှစ်စင်းအတွက် သင်္ဘောသားခေါ်ယူကြောင်း ကြော်ငြာများပါရှိသည်။]] ၁၇ ရာစုတွင် ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုကုမ္ပဏီသည် ဘာမြူဒါနွယ်ဖွားများအား မြေမှဝင်ငွေရရှိရန် လယ်ယာလုပ်ကိုင်ရန် လိုအပ်သဖြင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေးကို ဖိနှိပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် [[ကိုလိုနီခေတ် ဗာဂျီးနီးယား|ဗာဂျီးနီးယားကိုလိုနီ]]သည် ထုတ်လုပ်သော [[ဆေးရွက်ကြီး]]၏ အရည်အသွေးနှင့် အရေအတွက်တွင် ဘာမြူဒါထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်ခဲ့သည်။ ဘာမြူဒါနွယ်ဖွားများသည် ၁၇ ရာစု အတော်စောစောပိုင်းတွင် ပင်လယ်ရေကြောင်းဆိုင်ရာ အလုပ်အကိုင်များဘက်သို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း ဆမ်မာစ်ကျွန်းစုကုမ္ပဏီသည် စိုက်ပျိုးရေးမှ လှည့်ထွက်ခြင်းကို နှိမ်နင်းရန် ၎င်း၏အခွင့်အာဏာအားလုံးကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုသည် ကျွန်းသားများအား ၁၆၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုမ္ပဏီ၏ ပဋိညာဉ်စာတမ်းကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းပေးရန် တောင်းဆိုစေခဲ့ပြီး ရရှိခဲ့ကာ ကုမ္ပဏီကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> ဘာမြူဒါနွယ်ဖွားများသည် စိုက်ပျိုးရေးကို လျင်မြန်စွာ စွန့်လွှတ်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေးဘက်သို့ ကူးပြောင်းကာ လယ်ယာမြေများကို ဒေသခံ ဂျူနီပါပင်များ (''[[Juniperus bermudiana]]''၊ ဘာမြူဒါအာရဇ်ပင်) ဖြင့် ပြန်လည်စိုက်ပျိုးခဲ့သည်။ [[တာ့ခ်ကျွန်းများ]]အပေါ် ထိရောက်သောထိန်းချုပ်မှု ထူထောင်ကာ ဘာမြူဒါနွယ်ဖွားများသည် ဆားကုန်သွယ်မှုစတင်ရန်အတွက် ၎င်းတို့၏ရှုခင်းကို သစ်တောပြုန်းတီးစေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးဖြစ်လာပြီး နောက်ရာစုနှစ်အတွင်း ဘာမြူဒါ၏စီးပွားရေး၏ အုတ်မြစ်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ဘာမြူဒါနွယ်ဖွားများသည် [[ဝေလငါးဖမ်းခြင်း]]၊ [[ပုဂ္ဂလိကပိုင်စစ်သင်္ဘောစနစ်]]နှင့် ကုန်သည်ကုန်သွယ်ရေးကိုလည်း အပြင်းအထန် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Henry Campbell |title=Bermuda from sail to steam: the history of the island from 1784 to 1901 |date=1973 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-215932-8 |location=London}}</ref> အထူးသဖြင့် [[စိန့်ဒေးဗစ်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|စိန့်ဒေးဗစ်ကျွန်း]]ရှိ ကျွန်းသားအချို့သည် ၎င်းတို့၏မျိုးရိုးကို အမေရိကန်ဌာနေတိုင်းရင်းသားများထံ ယနေ့တိုင် ခြေရာကောက်ကြပြီး အခြားသူများမှာ ထိုသို့သောမျိုးရိုးရှိကြောင်း သတိမထားမိကြပေ။ ရာပေါင်းများစွာသော အမေရိကန်ဌာနေတိုင်းရင်းသားများကို ဘာမြူဒါသို့ သင်္ဘောဖြင့် ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ လူသိအများဆုံး ဥပမာများမှာ ၁၇ ရာစုတွင် [[နယူးအင်္ဂလန်]]ကိုလိုနီများမှ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးကာ ကျွန်အဖြစ်ရောင်းစားခံခဲ့ရသည့် ပီကော့၊ ဝမ်ပနိုအက်၊ ပိုဒန့်ခ်၊ နစ်ပ်မတ်ခ်၊ နာရာဂန်းဆက် နှင့် အခြားသော [[အယ်လ်ဂွန်ကွီယံလူမျိုးများ]] ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် [[ပီကော့စစ်ပွဲ]]နှင့် [[ဘုရင်ဖိလစ်၏စစ်ပွဲ]]များအပြီးတွင်၊ အချို့ကို [[မက္ကဆီကို]]ကဲ့သို့ ဝေးကွာသောနေရာများမှ ခေါ်ဆောင်လာသည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။<ref>{{Cite journal |last=Bialuschewski |first=Arne |last2=Fisher |first2=Linford D. |date=2017-01-01 |title=Guest Editor’s Introduction: New Directions in the History of Native American Slavery Studies |url=https://read.dukeupress.edu/ethnohistory/article/64/1/1/63076/Guest-Editor-s-Introduction-New-Directions-in-the |journal=Ethnohistory |language=en |volume=64 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1215/00141801-3688327 |issn=0014-1801|url-access=subscription }}</ref> ===အမေရိကန်လွတ်လပ်ရေးစစ်ပွဲ=== [[အမေရိကန်တော်လှန်ရေး|အမေရိကန်တော်လှန်ရေး]]အပေါ် ဘာမြူဒါ၏ မပြတ်သားမှုသည် ၁၇၇၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် [[ကွန်တီနန်တယ်ကွန်ဂရက်]]က ၁၇၇၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၀ ရက်နောက်ပိုင်း ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ အိုင်ယာလန်နှင့် အနောက်အင်ဒီများနှင့် ကုန်သွယ်မှုပိတ်ပင်ရန် ဆုံးဖြတ်သောအခါ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော ပိတ်ဆို့မှုသည် ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီအချင်းချင်း ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးပြိုလဲမှု၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုနှင့် လူထုမငြိမ်မသက်မှုများကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဂရိတ်ဗြိတိန်နှင့် နိုင်ငံရေးဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်း မရှိသဖြင့် [[ဟင်နရီ တာကာ (ဘာမြူဒါကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌ)|တာကာမိသားစု]]သည် ၁၇၇၅ ခုနှစ် မေလတွင် အခြားရပ်ကွက်နေသူ ရှစ်ဦးနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့ပြီး ပိတ်ပင်မှုမှ ကင်းလွတ်ခွင့်ရရန် ရည်ရွယ်ကာ ဇူလိုင်လတွင် [[ကွန်တီနန်တယ်ကွန်ဂရက်]]သို့ ကိုယ်စားလှယ်များစေလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ဟင်နရီတာကာသည် စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများအတွက် အမေရိကန်ကုန်စည်များလဲလှယ်ခွင့်ပြုသည့် ပိတ်ပင်မှုတွင်ပါသော အပိုဒ်ခွဲတစ်ခုကို သတိပြုမိခဲ့သည်။ တာကာသည် [[ပင်ဆယ်ဗေးနီးယား]] [[ဘေးကင်းရေးကော်မတီများ (အမေရိကန်တော်လှန်ရေး)|ဘေးကင်းရေးကော်မတီ]]နှင့် တွေ့ဆုံသောအခါ [[ဘင်ဂျမင် ဖရန်ကလင်]]မှ အဆိုပါအပိုဒ်ခွဲကို အတည်ပြုခဲ့သည်။ သီးခြားအားဖြင့် အခြားသူများက [[ပက်တန် ရန်ဒေါ့ဖ်]]၊ ချာလ်စ်တောင်း ဘေးကင်းရေးကော်မတီနှင့် [[ဂျော့ခ်ျ ဝါရှင်တန်]]တို့နှင့် ဤစီးပွားရေးအစီအစဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့သည်။<ref name=Jarvis>{{cite book |last=Jarvis |date=2010 |first=Michael |title=In the Eye of All Trade |place=Chapel Hill, NC |publisher=University of North Carolina Press |isbn=978-0-8078-7284-0 |pages=385–389}}</ref> ချာလ်စ်တောင်း၊ [[ဖီလာဒဲလ်ဖီးယား]] နှင့် နယူးပို့တို့မှ အခြေပြုသော အမေရိကန်လှေ သုံးစင်းသည် ဘာမြူဒါသို့ ရွက်လွှင့်လာခဲ့ပြီး ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဘုရင်ခံ [[ဂျော့ခ်ျ ဂျိမ်းစ် ဘရွီရာ]] အိပ်ပျော်နေစဉ် ဘာမြူဒါ ယမ်းတိုက်မှ ယမ်းစည်ပေါင်း ၁၀၀ ကို ယူဆောင်ကာ အဆိုပါလှေများပေါ်သို့ တင်ဆောင်ခဲ့သည်။ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် အောက်တိုဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် ကွန်တီနန်တယ်ကွန်ဂရက်က ဘာမြူဒါအား ၎င်းတို့၏ကုန်သွယ်ရေးပိတ်ပင်မှုမှ ကင်းလွတ်ခွင့်ပေးခဲ့ပြီး ဘာမြူဒါသည် သစ္စာမဲ့မှုအတွက် နာမည်ရခဲ့သည်။ ထိုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှပါလီမန်က အမေရိကန်ပုန်ကန်သည့်ကိုလိုနီများနှင့် ကုန်သွယ်ခြင်းကိုတားမြစ်ရန် [[တားမြစ်ချက်အက်ဥပဒေ]]ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး HMS ''Scorpion'' အား ကျွန်းကိုစောင့်ကြည့်ရန် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ကျွန်း၏ခံတပ်များကို အမြောက်မြားဖြုတ်ယူခဲ့သည်။ သို့တိုင်၊ စစ်အတွင်း တရားမဝင်ကုန်သွယ်မှုသည် ခိုင်မာသော မိသားစုဆက်သွယ်မှုများတစ်လျှောက် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် လှေ ၁၂၀ ဖြင့် ဘာမြူဒါသည် [[စိန့်ယူစတေးရှပ်စ်]]နှင့် ၁၇၈၁ ခုနှစ်အထိ ဆက်လက်ကုန်သွယ်ခဲ့ပြီး မြောက်အမေရိကန်ဆိပ်ကမ်းများသို့ ဆားထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။<ref name=Jarvis/>{{rp|389–415}} ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် HMS ''Nautilus'' က ကျွန်းကို လုံခြုံစေခဲ့ပြီး စက်တင်ဘာလတွင် {{HMS|Galatea|1776|6}} က နောက်မှလိုက်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ဗြိတိသျှကပ္ပတိန်နှစ်ဦးသည် ဆုကြေးငွေဖမ်းဆီးခြင်းကိုသာ ပို၍အာရုံစိုက်နေပုံရပြီး အောက်တိုဘာလတွင် ''Nautilus'' မထွက်ခွာမီအထိ ကျွန်းပေါ်တွင် ပြင်းထန်သောရိက္ခာပြတ်လပ်မှုကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၁၇၇၈ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်စစ်ထဲဝင်လာပြီးနောက် [[ဟင်နရီ ကလင်တန် (ဗြိတိသျှတပ်မတော်အရာရှိ၊ ၁၇၃၀ ဖွား)|ဟင်နရီကလင်တန်]]သည် မေဂျာ [[ဝီလျံ ဆပ်သာလန် (ဗြိတိသျှတပ်မတော်အရာရှိ)|ဝီလျံဆပ်သာလန်]]၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်တွင် ကျွန်းကို ပြန်လည်ခံတပ်ခိုင်ခံ့စေခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ၁၇၇၈-၁၇၇၉ ဆောင်းရာသီတွင် ပြင်သစ်နှင့် အမေရိကန် သင်္ဘော ၉၁ စင်းကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ပြီး လူဦးရေအား ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုအစွန်းသို့ တစ်ဖန်ရောက်ရှိစေခဲ့သည်။ တော်ဝင်ရေတပ်၊ ဗြိတိသျှမြို့စောင့်တပ်နှင့် [[သစ္စာခံ (အမေရိကန်တော်လှန်ရေး)|သစ္စာခံ ပုဂ္ဂလိကစစ်သင်္ဘော]]များ၏ ပေါင်းစပ်အားထုတ်မှုများကြောင့် ဘာမြူဒါကုန်သွယ်မှုမှာ ဆိုးရွားစွာ အဟန့်အတားဖြစ်ခဲ့ရာ ၁၇၇၉ ခုနှစ်တွင် ကျွန်းပေါ်၌ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name=Jarvis/>{{rp|416–427}} ၁၇၈၀ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ခ်ျဘရွီရာ ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ဘုရင်ခံရာထူးသည် တက်ကြွသော သစ္စာခံတစ်ဦးဖြစ်သူ ၎င်း၏သား ဂျော့ခ်ျ ဂျူနီယာသို့ ကူးပြောင်းခဲ့သည်။ သူ၏ခေါင်းဆောင်မှုအောက်တွင် ကုန်သွယ်မှုခိုးသွင်းခြင်းကို ရပ်တန့်ခဲ့ပြီး ဘာမြူဒါကိုလိုနီခေတ်အစိုးရကို စိတ်တူကိုယ်တူ သစ္စာခံများဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ဟင်နရီတာကာပင်လျှင် ပုဂ္ဂလိကစစ်သင်္ဘောအများအပြားရှိနေသောကြောင့် အမေရိကန်နှင့် ကုန်သွယ်မှုကို စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။<ref name=Jarvis/>{{rp|428–433}} ဘာမြူဒါ၏ ပထမဆုံးသတင်းစာဖြစ်သော ''[[ဘာမြူဒါဂေဇက်]]'' ကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။<ref name=Stark>{{cite book |last=Stark |first=James Henry |year=1897 |title=Stark's Illustrated Bermuda Guide |quote=A description of everything on or about these places of which the visitor or resident may desire information, including their history, inhabitants, climate, agriculture, geology, government, and resources |publisher=J.H. Stark |place=Bermuda Island (Bermuda Islands) |page=250 |url=https://books.google.com/books?id=T11qAAAAMAAJ&q=1784%20bermuda%20stockdale&pg=PA150 |access-date=7 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414015429/https://books.google.com/books?id=T11qAAAAMAAJ&pg=PA150&q=1784%20bermuda%20stockdale |archive-date=14 April 2021 |url-status=live}}</ref><ref name="200th">{{cite web |last=Rigby |first=Neil |date=26 January 1984 |title=1984 – 200th anniversary of Bermuda's first newspaper and postal service |website=bermudastamps.co.uk |url=http://www.bermudastamps.co.uk/1984/01/26/200th-anniversary-bermudas-first-newspaper-postal-service/ |url-status=live |access-date=7 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144144/http://www.bermudastamps.co.uk/1984/01/26/200th-anniversary-bermudas-first-newspaper-postal-service/ |archive-date=12 June 2018}}</ref><ref name=TBG>{{cite web |title=The Bermuda Gazette |publisher=[[ယူနိုက်တက်စတိတ်ကွန်ဂရက်စာကြည့်တိုက်]] |url=https://www.loc.gov/item/sn89049233/ |url-status=live |access-date=7 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140020/https://www.loc.gov/item/sn89049233/ |archive-date=12 June 2018}}</ref> အယ်ဒီတာ [[ဂျိုးဇက် စတော့ဒေးလ်]]သည် သူ့မိသားစုနှင့်အတူ ဘာမြူဒါသို့ပြောင်းရွှေ့ကာ သတင်းစာတည်ထောင်ရန် ငွေကြေးမက်လုံးပေးခံခဲ့ရသည်။ သူသည် အခြားပုံနှိပ်ဝန်ဆောင်မှုများကိုလည်း ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပြီး ဘာမြူဒါ၏ ပထမဆုံး ပြည်တွင်းစာပို့ဝန်ဆောင်မှုကို လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ''ဘာမြူဒါဂေဇက်'' ကို စာရင်းသွင်းရောင်းချခဲ့ပြီး စာရင်းသွင်းသူများထံ ပေးပို့ကာ စတော့ဒေးလ်၏ ဝန်ထမ်းက အခကြေးငွေဖြင့် စာများကိုလည်း ပေးပို့ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last=Stockdale |first=Joseph |date=17 January 1784 |title=Untitled advertisement |newspaper=Bermuda Gazette |place=Stockdale House, Printer's Alley, St. George's Town, St. George's Parish, Bermuda}}</ref> ===၁၉ ရာစု=== [[File:RML 11 inch 25 ton gun at Fort George in Bermuda.jpg|thumb|left|ဘာမြူဒါ၊ [[စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့၊ ဘာမြူဒါ|စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့]]ရှိ [[ဖို့တ်ဂျော့ခ်ျ၊ ဘာမြူဒါ|ဖို့တ်ဂျော့ခ်ျ]]တွင် တွေ့ရသော [[RML ၁၁ လက်မ ၂၅ တန် အမြောက်]]]] [[အမေရိကန်တော်လှန်ရေး]]အပြီးတွင် [[တော်ဝင်ရေတပ်]]သည် ဘာမြူဒါရှိ ဆိပ်ကမ်းများကို စတင်တိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အနောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ သင်္ဘောလမ်းကြောင်းများကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ကျွန်းများ၏ အဓိကရေတပ်အခြေစိုက်စခန်းအဖြစ် ဆောင်ရွက်ရန် [[အိုင်ယာလန်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|အိုင်ယာလန်ကျွန်း]]ရှိ ကြီးမားသော တော်ဝင်ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းတွင် အလုပ်စတင်ခဲ့သည်။ သင်္ဘောကျင်းကို ကာကွယ်ရန်အတွက် [[ဗြိတိသျှတပ်မတော်]]က [[ဘာမြူဒါမြို့စောင့်တပ်]]ကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ကျွန်းစုအား အလွန်ခံတပ်ခိုင်ခံ့စေခဲ့သည်။ ဗြိတိန်နှင့် အမေရိကန်ကြား [[၁၈၁၂ စစ်ပွဲ]]အတွင်း [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ မီးရှို့မှု|ဝါရှင်တန်ဒီစီနှင့် ချက်စပိတ်ကို ဗြိတိသျှတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများ]]ကို ဘာမြူဒါမှ စီစဉ်စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် တော်ဝင်ရေတပ်၏ [[မြောက်အမေရိကနှင့် အနောက်အင်ဒီများ ဌာနချုပ်|မြောက်အမေရိကဌာနခွဲ]] ဌာနချုပ်ကို [[ဟယ်လီဖက်စ်၊ နိုဗာစကိုရှာ]]မှ မကြာသေးမီကမှ ပြောင်းရွှေ့ထားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=How Britain's Atlantic island territory played a role in eight different conflicts |date=23 July 2021 |department=Bermuda at War |website=MilitaryHistoryNow.com |url=https://militaryhistorynow.com/2021/07/22/bermuda-at-war-how-britains-atlantic-island-territory-played-a-role-in-eight-different-conflicts/ |url-status=live |access-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216033523/https://militaryhistorynow.com/2021/07/22/bermuda-at-war-how-britains-atlantic-island-territory-played-a-role-in-eight-different-conflicts/ |archive-date=16 February 2022 |language=en-US}}</ref> [[File:The Harbor at St. George, Bermuda from Sugar Loaf Hill.jpg|thumb|right|မူလမြို့တော် [[စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့၊ ဘာမြူဒါ|စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့]]ရှိ မာလက်ပင်လယ်အော်နှင့် [[စိန့်ဂျော့ခ်ျဆိပ်ကမ်း၊ ဘာမြူဒါ|ဆိပ်ကမ်း]]]] ၁၈၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ဘန်နီဒစ် အာနိုးလ်]]၏သား ဂျိမ်းစ်အာနိုးလ်သည် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော အမေရိကန်တိုက်ခိုက်မှုများမှ ဘာမြူဒါ၏ တော်ဝင်ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းကို ခိုင်ခံ့စေခဲ့သည်။<ref>{{cite report |author=Howes, James |year=2005 |title=Attack on Baltimore launched from Bermuda in the ''War of 1812'' |website=atlascom.us |url=http://www.atlascom.us/keys.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315162318/http://www.atlascom.us/keys.htm |archive-date=15 March 2008}}</ref> ယနေ့တွင် ဘာမြူဒါ၏ ရေကြောင်းပြတိုက်ပါဝင်သော [[ဘာမြူဒါအမျိုးသားပြတိုက်]]သည် တော်ဝင်ရေတပ်သင်္ဘောကျင်း၏ မြို့ရိုးအတွင်း ရှိသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့တောင်ပိုင်းကမ်းခြေနှင့် နီးကပ်မှုကြောင့် [[အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ်]]အတွင်း ဘာမြူဒါကို [[ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်းပြည်နယ်များ]]၏ [[အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ်၏ ပိတ်ဆို့ကျော်လွှားသူများ|ပိတ်ဆို့ကျော်လွှားသူများ]]က ၎င်းတို့၏ တောင်ပိုင်းပြည်နယ်များနှင့် အင်္ဂလန်သို့ အသွားအပြန်ခရီးစဉ်များတွင် ယူနီယံရေတပ်သင်္ဘောများ၏ ပိတ်ဆို့ကင်းလှည့်မှုကို ရှောင်လွှဲရန် ရပ်နားရာစခန်းအဖြစ် မကြာခဏ အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref name="Frommers - History of Bermuda"/><ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> ထို့နောက် ပိတ်ဆို့ကျော်လွှားသူများသည် အင်္ဂလန်မှ မရှိမဖြစ် စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများကို သယ်ယူကာ တန်ဖိုးရှိသော ဝါဂွမ်းများကို အင်္ဂလန်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ကွန်ဖက်ဒရိတ်အေးဂျင့်များအတွက် ကြံစည်မှုဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့သော စိန့်ဂျော့ခ်ျမြို့ရှိ Globe Hotel ဟောင်းကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ ပြတိုက်အဖြစ် ထိန်းသိမ်းထားသည်။ ====အင်္ဂလိပ်-ဘိုအာစစ်ပွဲ==== [[အင်္ဂလိပ်-ဘိုအာစစ်ပွဲ]] (၁၈၉၉-၁၉၀၂) အတွင်း [[ဘိုအာ]] [[စစ်သုံ့ပန်း]] ၅,၀၀၀ ကို ဘာမြူဒါရှိ ကျွန်းငါးကျွန်းတွင် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို စစ်ပွဲအပေါ် ၎င်းတို့၏အမြင်အရ နေရာချထားခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှဘုရင်အား သစ္စာခံရန် ငြင်းဆန်သော "ဘစ်တာအင်းန်ဒါးစ်" ({{langx|af|[[Bittereinder]]s}}) များကို [[ဒါရယ်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|ဒါရယ်ကျွန်း]]တွင် ထိန်းသိမ်းကာ တင်းကျပ်စွာ စောင့်ကြပ်ခဲ့သည်။ အခြားကျွန်းများဖြစ်သည့် [[မော်ဂန်ကျွန်း၊ ဂရိတ်ဆောင်း၊ ဘာမြူဒါ|မော်ဂန်ကျွန်း]]တွင် အရာရှိ ၂၇ ဦးအပါအဝင် လူ ၈၈၄ ဦး၊ [[တာကာကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|တာကာကျွန်း]]တွင် ဘိုအာစစ်သုံ့ပန်း ၈၀၉ ဦး၊ ဘတ်ကျွန်းတွင် ၆၀၇ ဦးနှင့် [[ပို့စ်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|ပို့စ်ကျွန်း]]တွင် ၃၅ ဦးတို့ကို ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ [[ဟင်ဆန်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|ဟင်ဆန်ကျွန်း]]တွင် အရွယ်မရောက်သေးသော အကျဉ်းသားများကို နေရာချခဲ့သည်။ စခန်းသုသာန်မှာ [[လောင်းကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|လောင်းကျွန်း]]ပေါ်တွင် ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Bermuda |department=Camps for Boers |website=Angloboerwar.com |url=https://www.angloboerwar.com/other-information/89-prisoner-of-war-camps/1838-camp-for-boers-bermuda |access-date=15 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212184554/https://www.angloboerwar.com/other-information/89-prisoner-of-war-camps/1838-camp-for-boers-bermuda |archive-date=12 December 2018 }}</ref> ''[[နယူးယောက်တိုင်းမ်]]'' သတင်းစာက ဘာမြူဒါသို့အသွားတွင် ဘိုအာစစ်သုံ့ပန်းများ၏ ပုန်ကန်ရန်ကြံစည်မှုနှင့် ဒါရယ်ကျွန်းပေါ်တွင် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=The prisoner at Bermuda – Boers attempted to mutiny in the course of the voyage – martial law on Darrell's Island |orig-date=30 June 1901 |date=10 June 2012 |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1901/06/30/archives/the-prisoners-at-bermuda-boers-attempted-to-mutiny-in-the-course-of.html |access-date=15 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029224716/http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20615FB355F1B738DDDA90B94DE405B818CF1D3 |archive-date=29 October 2013}}</ref> အကျော်ကြားဆုံးထွက်ပြေးလွတ်မြောက်သူမှာ "ဗြိတိသျှအစိုးရအား ဆန့်ကျင်ကြံစည်မှုနှင့် သူလျှိုစွပ်စွဲချက်"ဖြင့် တစ်သက်တစ်ကျွန်းအပြစ်ပေးခံနေရသော ဘိုအာစစ်သုံ့ပန်း ကပ္ပတိန် [[ဖရစ်ဇ် ဂျူးဘတ် ဒူကိန်း]] ဖြစ်သည်။{{sfn|Ronnie|1995|p=37}} ၁၉၀၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့ညတွင် ဒူကိန်းသည် သူ၏တဲမှ ခိုးထွက်ကာ သံဆူးကြိုးခြံစည်းရိုးကို ကျော်ဖြတ်ပြီး မုန်တိုင်းဒဏ်ခံနေရသော ရေပြင်ကိုဖြတ်ကာ ကင်းလှည့်လှေများနှင့် ထွန်းလင်းတောက်ပသော မီးမောင်းများကိုရှောင်တိမ်းရင်း အဝေးရှိ [[ဂစ်ဘ်ဟေးလ် မီးပြတိုက်]]ကို လမ်းညွှန်အဖြစ်အသုံးပြုကာ ပင်မကျွန်းပေါ်သို့ ဆိုက်ရောက်သည်အထိ {{convert|1.5|mi|km}} ကူးခတ်ခဲ့သည်။{{sfn|Ronnie|1995|pp=54, 63}} သူသည် အမေရိကန်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ကမ္ဘာစစ်နှစ်ခုစလုံးတွင် ဂျာမနီအတွက် သူလျှိုဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးဒူကိန်းကို [[ဒူကိန်းသူလျှိုကွန်ရက်]]ကို ဦးဆောင်မှုဖြင့် [[အက်ဖ်ဘီအိုင်]]မှ ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ယနေ့တိုင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမိုင်းတွင် ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိခဲ့သည့် အကြီးမားဆုံး သူလျှိုအမှုအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။{{sfn|Duffy|2014|p=2}} ===၂၀ နှင့် ၂၁ ရာစု=== [[File:Bermuda harbour 1926.jpg|thumb|၁၉၂၀ ခုနှစ်များအလယ်ပိုင်းက [[ဟမ်မီတန်ဆိပ်ကမ်း၊ ဘာမြူဒါ|ဟမ်မီတန်ဆိပ်ကမ်း]]]] [[File:Winston Churchill visiting Bermuda for the Western Summit in December 1953.jpg|thumb|၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ဝင်စတန်ချာချီက သုံးနိုင်ငံထိပ်သီးအစည်းအဝေးကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။]] [[File:The Queen of Bermuda in Bermuda, late 1952 or very early 1953.jpg|thumb|ဟမ်မီတန်ဆိပ်ကမ်းရှိ {{SS|Queen of Bermuda}}၊ c. ဒီဇင်ဘာ ၁၉၅၂ / ဇန်နဝါရီ ၁၉၅၃]] [[File:The Queen of Bermuda departing the island in December 1952 or January 1953.jpg|thumb|၁၉၅၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ~ ၁၉၅၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကျွန်းမှထွက်ခွာနေသော အက်စ်အက်စ် ''ဘာမြူဒါဘုရင်မ''။ ဒဗွန်ရှိုင်းယားဆိပ်ခံတံတားသည် အရှေ့ဘက်တွင်ရှိသည်။]] ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ဘာမြူဒါသည် ပင်လယ်ရေကြောင်းဖြင့် ရောက်ရှိလာသော အမေရိကန်၊ ကနေဒါနှင့် ဗြိတိသျှ ခရီးသွားများအတွက် ရေပန်းစားသော နေရာတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်၏ အမေရိကန် [[စမု့တ်-ဟော်လီ အကောက်ခွန်အက်ဥပဒေ]]သည် အမေရိကန်သို့ တင်သွင်းသော ကုန်ပစ္စည်းများအပေါ် ကာကွယ်ရေးဝါဒီ ကုန်သွယ်မှု [[အကောက်ခွန်]]များ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ရာ အမေရိကသို့ ဘာမြူဒါ၏ တစ်ချိန်က ထွန်းကားခဲ့သော စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန် တင်ပို့ကုန်သွယ်မှု ကျဆုံးစေခဲ့ပြီး အခြားဝင်ငွေရင်းမြစ်အဖြစ် ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာစေရန် အားပေးခဲ့သည်။ ထိုကျွန်းသည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အရက်တားမြစ်ချက်]] ခေတ် (၁၉၂၀-၁၉၃၃) အတွင်း တရားမဝင် အရက်မှောင်ခိုကူးသည့် ဗဟိုချက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name="Frommers - History of Bermuda"/><ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> ဘာမြူဒါတွင် ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း ရထားလမ်းတစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် [[ဘာမြူဒါရထားလမ်း]]အဖြစ် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ကာ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် စွန့်ပစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Horn |first=Simon |date=c. 2010 |title=Building the Bermuda Railway |website=bermudarailway.net |url=http://www.bermudarailway.net/then/history/building/building.html |access-date=4 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904140343/http://www.bermudarailway.net/then/history/building/building.html |archive-date=4 September 2014}}</ref> လမ်းကြောင်းမှာ ယခုအခါ ဘာမြူဒါရထားလမ်းလျှောက်လမ်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Bermuda Railway Trail |publisher=Bermuda Dept. of Tourism |url=http://www.bermudatourism.com/180.aspx |access-date=14 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106092332/http://www.bermudatourism.com/180.aspx |archive-date=6 January 2010}}</ref> ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် အကြိမ်ပေါင်းများစွာ မအောင်မြင်ခဲ့ပြီးနောက် [[စတင်ဆင် ဒက်ထရွိုက်တာ]] [[ရေပြင်ဆင်းသက်လေယာဉ်]]တစ်စင်းသည် နယူးယောက်စီးတီးမှ ဘာမြူဒါသို့ ပျံသန်းခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကျွန်းများသို့ ရောက်ရှိဖူးသည့် ပထမဆုံးလေယာဉ်ဖြစ်သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် [[ဒေါ့ချ် လုဖ့်ဟန်ဆာ]]မှ [[အေဇိုရက်စ်]]မှတစ်ဆင့် [[ဘာလင်]]မှ နယူးယောက်စီးတီးသို့ ဆက်လက်ပျံသန်းမည့် ရေပြင်ဆင်းသက်လေယာဉ်ခရီးစဉ်များကို စမ်းသပ်စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Unusual place – unusual story – heroic crew |website=Old QSL cards (oldQSLcards.com) |url=http://oldqslcards.com/UNUSUAL_PLACE.pdf |url-status=live |access-date=15 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310164030/http://oldqslcards.com/UNUSUAL_PLACE.pdf |archive-date=10 March 2012}}</ref> ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် [[အင်ပါယာလေကြောင်းလိုင်း]]နှင့် [[ပန်အမေရိကန်ကမ္ဘာ့လေကြောင်းလိုင်း|ပန်အမေရိကန်လေကြောင်းလိုင်း]]တို့သည် နယူးယောက်နှင့် [[ဘော်လ်တီမိုးမြို့]]တို့မှ [[ဒါရယ်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ]]သို့ စီစဉ်ထားသော [[ရေပြင်ဆင်းသက်လေယာဉ်]] လေကြောင်းလိုင်းဝန်ဆောင်မှုများကို စတင်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဟမ်မီတန် မင်းသမီး နှင့် ဘိချ်ကလပ်|ဟမ်မီတန်မင်းသမီးဟိုတယ်]]သည် စိစစ်ဖြတ်တောက်ရေးဗဟိုဌာန ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဥရောပ၊ အမေရိကန်နှင့် အရှေ့ဖျားသို့ ပေးပို့သော စာတိုက်၊ ရေဒီယိုနှင့် ကြေးနန်းဆက်သွယ်မှုအားလုံးကို [[ဗြိတိသျှလုံခြုံရေးညှိနှိုင်းမှု]] (BSC) ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သော ဗြိတိသျှအင်ပါယာစိစစ်ရေးမှ ဆင်ဆာ ၁,၂၀၀ က ၎င်းတို့၏ ဦးတည်ရာသို့ မလမ်းကြောင်းမပေးမီ ကြားဖြတ်ဖမ်းယူကာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last=Hodgson |first=Tim |date=25 April 2016 |title=Celebrating a wartime spy chief |newspaper=The Royal Gazette |url=https://www.royalgazette.com/other/news/article/20160425/celebrating-a-wartime-spy-chief/ |url-status=live |access-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013060307/https://www.royalgazette.com/other/news/article/20160425/celebrating-a-wartime-spy-chief/ |archive-date=13 October 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Hamilton Princess & Beach Club |quote=a Fairmont managed hotel – luxury hotel in Hamilton |series=Fairmont, Hotels & Resorts |website=Fairmont.com |url=https://www.fairmont.com/hamilton-bermuda/ |url-status=live |access-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012002635/https://www.fairmont.com/hamilton-bermuda/ |archive-date=12 October 2019}}</ref> BSC သည် FBI နှင့် အနီးကပ်လုပ်ဆောင်နေချိန်တွင် ဆင်ဆာများသည် [[ကာ့ဖ်ဖရက်ဒရစ်လုဒ်ဝစ်ခ်#ကွန်ရက်တည်ဆောက်ခြင်း|ဂျိုးကေကွင်း]]အပါအဝင် အမေရိကန်တွင် လှုပ်ရှားနေသော ဝင်ရိုးတန်းသူလျှိုအများအပြားကို ရှာဖွေတွေ့ရှိဖမ်းဆီးရန် တာဝန်ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Martin |first=David |date=11 November 2011 |title=Bermuda's WWII espionage role |website=BerNews |url=https://bernews.com/2011/11/bermudas-second-world-war-espionage-role/ |url-status=live |access-date=8 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107220921/http://bernews.com/2011/11/bermudas-second-world-war-espionage-role/ |archive-date=7 November 2020 }}</ref> ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် [[ကင်ဒ်လေလေတပ်အခြေစိုက်စခန်း|ကင်ဒ်လေကွင်း]] (ယခု [[အယ်လ်အက်ဖ် ဝိတ်ခ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]]) တွင် ကုန်းတွင်းအခြေစိုက်လေယာဉ်များဖြင့် ဆင်းသက်ကာ ပုံမှန်စီစဉ်ထားသော စီးပွားဖြစ်လေကြောင်းလိုင်းဝန်ဆောင်မှုကို စတင်လည်ပတ်ခဲ့ပြီး ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်ရှိစေရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် နိုင်ငံတကာစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် ဘာမြူဒါ၏စီးပွားရေး၏ ကြီးစိုးသောကဏ္ဍအဖြစ် ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို အစားထိုးခဲ့သည်။ တော်ဝင်ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းနှင့် ၎င်းနှင့်ဆက်စပ်နေသော စစ်မြေပြင်အခြေစိုက်စခန်းသည် ၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဘာမြူဒါ၏စီးပွားရေးအတွက် အရေးပါဆဲဖြစ်သည်။ များပြားလှသော ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများအပြင် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များသည် ဒေသခံရောင်းချသူများထံမှ ရိက္ခာနှင့် အခြားပစ္စည်းများ ဝယ်ယူရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]မှစတင်၍ [[ရေတပ်လေတပ်စခန်း ဘာမြူဒါ အဆက်စခန်း|ရေတပ်လေတပ်စခန်း]]နှင့် [[ယူအက်စ်အန် ရေငုပ်သင်္ဘောအခြေစိုက်စခန်း၊ အော်ဒနန့်ကျွန်း၊ ဘာမြူဒါ|ရေငုပ်သင်္ဘောအခြေစိုက်စခန်း]]အပါအဝင် အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများသည်လည်း ဘာမြူဒါတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ အမေရိကန်စစ်တပ်၏ တည်ရှိမှုသည် ၁၉၉၅ ခုနှစ်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။<ref name="bermuda-online.org">{{Cite web |title=American military bases in Bermuda 1941 to 1995 |website=Bermuda Online |url=http://www.bermuda-online.org/milquit.htm |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109070825/http://www.bermuda-online.org/milquit.htm |archive-date=9 November 2018}}</ref> တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရွယ်ရောက်ပြီးသူတိုင်းအတွက် မဲပေးခွင့်နှင့် နှစ်ပါတီနိုင်ငံရေးစနစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda" /> တစ်ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မဲပေးခွင့်ကို ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဘာမြူဒါ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့သည်၊ ယင်းမတိုင်မီက မဲပေးခွင့်သည် အချို့သော ပိုင်ဆိုင်မှုအဆင့်ပေါ်တွင် မူတည်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဘာမြူဒါဘုရင်ခံ [[ရစ်ချတ် ရှားပဲလ်]]သည် လူထုမငြိမ်မသက်မှုများကာလအတွင်း ပြည်တွင်း [[လူမည်းစွမ်းအားလှုပ်ရှားမှု|လူမည်းစွမ်းအား]] စစ်သွေးကြွများ၏ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> ကျွန်းများအတွက် လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် အတန်အသင့် လှုပ်ရှားမှုအချို့ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ၎င်းကို [[၁၉၉၅ ဘာမြူဒါလွတ်လပ်ရေးဆန္ဒခံယူပွဲ|၁၉၉၅ ခုနှစ် ဆန္ဒခံယူပွဲ]]တွင် ပြတ်ပြတ်သားသား ပယ်ချခဲ့သည်။<ref name="Encyclopedia Britannica - Bermuda"/> [[၂၀၂၀ နွေရာသီအိုလံပစ်]]တွင် [[ဖလော်ရာ ဒပ်ဖီ]]သည် [[၂၀၂၀ နွေရာသီအိုလံပစ် – အမျိုးသမီးများအတွက် ထရိုင်အက်သလွန်|အမျိုးသမီးထရိုင်အက်သလွန်]]ပြိုင်ပွဲတွင် ဘာမြူဒါ၏ ပထမဆုံးသော အိုလံပစ်ရွှေတံဆိပ်ကို ရရှိသောအခါ ဘာမြူဒါသည် ရွှေတံဆိပ်ရရှိသည့် အသေးငယ်ဆုံးသော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |author=O'Kane, Caitlin |date=27 July 2021 |title=Bermuda wins its first gold medal, becoming the smallest country to win gold at the Summer Olympics |website=[[CBS News]] (cbsnews.com) |url=https://www.cbsnews.com/news/bermuda-olympics-gold-womens-triathlon/ |archive-date=15 October 2022 |access-date=15 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015144330/https://www.cbsnews.com/news/bermuda-olympics-gold-womens-triathlon/ |url-status=live }}</ref> ==ကြည့်ရှုရန်== * [[ဘာမြူဒါ၏စီးပွားရေး]] * [[ဘာမြူဒါနှင့်သက်ဆိုင်သော ဆောင်းပါးများ၏ အညွှန်း]] * [[ဘာမြူဒါ၏ယဉ်ကျေးမှု#ထင်ရှားသော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်များ|ထင်ရှားသော ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်များ]] * [[ဘာမြူဒါ၏သမိုင်းကြောင်း#ထင်ရှားသော သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များ|ထင်ရှားသော ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား သမိုင်းဝင်ပုဂ္ဂိုလ်များ]] * [[ဘာမြူဒါ၏ နိုင်ငံရေး#ထင်ရှားသော နိုင်ငံရေးပုဂ္ဂိုလ်များ|ထင်ရှားသော ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား နိုင်ငံရေးပုဂ္ဂိုလ်များ]] * [[ဘာမြူဒါရှိ အားကစားနှင့် အပန်းဖြေမှု#ထင်ရှားသော အားကစားပုဂ္ဂိုလ်များ|ထင်ရှားသော ဘာမြူဒါနွယ်ဖွား အားကစားပုဂ္ဂိုလ်များ]] * [[ဘာမြူဒါ၏ ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်]] * [[ဘာမြူဒါရှိ စိတ်ဝင်စားဖွယ်နေရာများ]] * [[ဘာမြူဒါရှိ ဆက်သွယ်ရေးစနစ်]] * [[ဘာမြူဒါတြိဂံ]] == ရှင်းလင်းချက်များ == {{Notelist}} ==ကိုးကားချက်များ== === ကိုးကားချက်များ === {{Reflist}} === အထွေထွေနှင့် ကိုးကားထားသော စာအုပ်စာတမ်းများ === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Duffy |first=Peter |title=Double Agent |publisher=Scribner |year=2014 |isbn=978-1-4516-6795-0 |location=New York}} * {{Cite book |last1=McGovern |first1=Terrance |title=Defenses of Bermuda 1612–1995 (Fortress 112) |last2=Harris |first2=Edward |publisher=Osprey Publishing c/o Bloomsbury Publishing |year=2018 |location=New York}} * {{Cite book |last=Ronnie |first=Art |title=Counterfeit Hero: Fritz Duquesne, Adventurer and Spy |publisher=Naval Institute Press |year=1995 |isbn=1-55750-733-3 |location=Annapolis, Md. |oclc=605599179}} * {{Cite book |title=The New American Desk Encyclopedia |publisher=Signet |year=1993 |isbn=0-451-17566-2 |edition=Third |location=New York, NY |chapter=Bermuda |chapter-url=https://archive.org/details/newamericandeskenewy00newy |chapter-url-access=registration}} {{Refend}} ==ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်== * Anonymous, but probably written by John Smith (1580–1631): ''The Historye of the Bermudaes or Summer Islands''. University of Cambridge Press, 2010. {{ISBN|978-1108011570}}. * Boultbee, Paul G., and David F. Raine. ''Bermuda''. Oxford: ABC-Clio Press, 1998. * Connell, John. (1994). [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14662049408447675 "Britain's Caribbean colonies: The End of the Era of Decolonisation?"] {{subscription required}} ''The Journal of Commonwealth & Comparative Politics'', 32(1), 87–106. {{doi|10.1080/14662049408447675}}. * {{Citation |last1=Glover |first1=Lorri |author2=Daniel Blake Smith |year=2008 |title=The Shipwreck That Saved Jamestown: The Sea Venture Castaways and the Fate of America |location=New York |publisher=Henry Holt and Co. |isbn=978-0-8050-8654-6 |oclc=177818614}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== {{Sister project links|commons=yes|commonscat=yes|wikt=yes|n=yes|q=yes|s=Portal:Bermuda|b=yes|voy=yes|d=Q23635}} * [[ဘာမြူဒါအစိုးရ]]၏ [https://www.gov.bm/ တရားဝင် ဝက်ဘ်ဆိုဒ်] * [http://www.gotobermuda.com/ ဘာမြူဒါ ခရီးသွားလုပ်ငန်း] * [https://www.bermuda.com/ ဘာမြူဒါ လမ်းညွှန်] * [https://www.parliament.bm/ ဘာမြူဒါ ပါလီမန်] * [https://www.bermudachamber.bm/ ဘာမြူဒါ ကုန်သည်ကြီးများအသင်း] * [https://web.archive.org/web/20060926195143/http://bermuda-online.org/forts.htm ၁၆၀၉ ခုနှစ်မှ ဘာမြူဒါ၏ ဗြိတိသျှတပ်မတော် ခံတပ်များ] (archived 26 September 2006) * {{Wikiatlas|Bermuda}} {{Bermuda topics}} {{Navboxes |title = ဘာမြူဒါနှင့် သက်ဆိုင်သော ဆောင်းပါးများ |list = {{Countries of North America}} {{British dependencies}} {{British overseas territories}} {{Outlying territories of European countries |collapsed}} {{Caribbean Community (CARICOM) |collapsed}} {{English official language clickable map}} }} {{United Nations list of non-self-governing territories}} {{Authority control}} {{Coord|32.32|N|64.74|W|type:country_region:BM|display=title}} [[ကဏ္ဍ:ဘာမြူဒါ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာမြူဒါရှိ မီးတောင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ ကျွန်းစုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဘာမြူဒါ တြိဂံ]] [[ကဏ္ဍ:ဗြိတိသျှ မြောက်အမေရိက]] [[ကဏ္ဍ:ဗြိတိန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နယ်မြေများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ]] [[ကဏ္ဍ:မြောက်အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၏ ကျွန်းများ]] ai8f8ydg603a7hmlytms86ez8l86utu 0 286059 1038198 1034223 2026-06-14T06:50:10Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038198 wikitext text/x-wiki '''တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်အသီးသီး (ပြည်သူ့လွှတ်တော်၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ် လွှတ်တော်များ) တွင် ရွေးကောက်ခံရခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)]] အရ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]က တိုက်ရိုက်အမည်စာရင်းတင်သွင်းကာ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရသည့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ကိုယ်စားလှယ်များ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် လွှတ်တော်အသီးသီးရှိ စုစုပေါင်း အမတ်နေရာများ၏ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း (လေးပုံတစ်ပုံ) ကို ရယူထားသည်။ == ပြည်သူ့လွှတ်တော် တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်များ == [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် ၁၁၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းများကို ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်က ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ  ၇ ရက်တွင် ကြေညာချက်အမှတ် (၃၂ /၂၀၂၆ )ဖြင့် ထုတ်ပြန်​ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်သားပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အမည်စာရင်းထုတ်ပြန်ကြေညာ |url=https://presoffministry.gov.mm/my/node/24724 |url-status=live |access-date=၁၇ မတ် ၂၀၂၆}}</ref> {| class="wikitable sortable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် !အမည် |- |၁ |ကြည်း ၂၄၉၀၄ |ဗိုလ်ချုပ် |ရဲကျော်သူ |- |၂ |ကြည်း ၂၅၀၇၀ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |စိုးညွန့် |- |၃ |ကြည်း ၂၁၈၇၉ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |အောင်စိုး |- | rowspan="2" |၄ |<s>ကြည်း ၂၂၇၇၀</s> |<s>ဗိုလ်မှူးချုပ်</s> |<s>ညီညီအောင်</s> |- |ကြည်း ၂၉၁၉၇ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |ကျော်လင်းအောင် |- |၅ |ကြည်း ၂၃၉၅၅ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |မြတ်ကို |- |၆ |ကြည်း ၂၄၁၄၃ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |ဇော်မင်းအောင် |- |၇ |ကြည်း ၂၈၃၈၀ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |မင်းကြည် |- |၈ |ကြည်း ၂၈၇၀၂ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |ဝင်းမြိုင် |- |၉ |ကြည်း ၂၉၅၇၈ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |မျိုးမင်းအောင် |- |၁၀ |ကြည်း ၃၃၄၆၆ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |ဉာဏ်သိန်းဦး |- |၁၁ |ရေ ၃၄၇၀ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |ရဲလွင် |- |၁၂ |လေ ၂၄၂၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ခန့်နေသွေး |- |၁၃ |ကြည်း ၂၀၆၈၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်ကျော်ဦး |- |၁၄ |ကြည်း ၂၃၃၅၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဝင်းကိုကို |- |၁၅ |ကြည်း ၂၃၆၇၆ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်စိုးမိုးခိုင် |- |၁၆ |ကြည်း ၂၆၀၆၉ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်ခင်စိုးဝင်း |- |၁၇ |ကြည်း ၂၆၀၈၁ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်ဥမ္မာစော |- |၁၈ |ကြည်း ၂၆၀၈၇ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်နိုင် |- |၁၉ |ကြည်း ၂၆၁၃၀ |ဗိုလ်မှူးကြီး |နေမျိုးဝေ |- |၂၀ |ကြည်း ၂၇၄၈၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး |မြင့်ဇော် |- |၂၁ |ကြည်း ၂၈၂၆၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး |သန့်စင်အောင် |- |၂၂ |ကြည်း ၂၈၃၀၀ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အေးဝင်း |- |၂၃ |ကြည်း ၃၁၁၇၈ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ထွန်းနိုင်မင်း |- |၂၄ |ကြည်း ၃၃၁၄၇ |ဗိုလ်မှူးကြီး |မျိုးမင်းထွန်း |- |၂၅ |ကြည်း ၃၄၀၀၉ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဝင်းကိုဦး |- | rowspan="2" |၂၆ |<s>ကြည်း ၃၄၁၆၅</s> |<s>ဗိုလ်မှူးကြီး</s> |<s>မြင့်ကို</s> |- |ကြည်း ၂၇၄၇၂ |ဗိုလ်မှူးကြီး |မျိုးမြင့်အောင် |- |၂၇ |ရေ ၃၉၃၇ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ကိုကိုမောင် |- |၂၈ |ရေ ၃၉၇၂ |ဗိုလ်မှူးကြီး |မင်းဝေ |- |၂၉ |လေ ၂၃၂၆ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်ကျော်ဦး |- |၃၀ |ကြည်း ၃၆၇၅၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဝင်းဇော် |- |၃၁ |လေ ၂၈၂၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်ကိုမြင့် |- |၃၂ |ကြည်း ၂၂၄၆၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ထွန်းလင်းဦး |- |၃၃ |ကြည်း ၂၃၁၃၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်ဝင်းလင်းချို |- |၃၄ |ကြည်း ၂၃၆၇၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်ခင်ဥမ္မာကြိုင် |- |၃၅ |ကြည်း ၂၄၀၉၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်မင်းဆွေ |- |၃၆ |ကြည်း ၂၄၂၃၀ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |လှနိုင် |- |၃၇ |ကြည်း ၂၅၂၅၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မျိုးထက်ဝင်း |- |၃၈ |ကြည်း ၂၅၅၁၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်ခိုင်ခိုင်စု |- |၃၉ |ကြည်း ၂၇၀၆၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်ကျော်လင်း |- |၄၀ |ကြည်း ၂၇၂၇၃ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်သူဦး |- |၄၁ |ကြည်း ၂၇၃၄၉ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |အေးခိုင် |- |၄၂ |ကြည်း ၂၇၄၀၉ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |နိုင်ဝင်း |- |၄၃ |ကြည်း ၂၇၄၃၉ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |သန့်ဇင် |- |၄၄ |ကြည်း ၂၈၂၀၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇေယျာမင်း |- |၄၅ |ကြည်း ၂၈၂၈၀ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇော်မြင့်သူ |- |၄၆ |ကြည်း ၂၈၂၈၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇော်မင်းဦး |- | rowspan="2" |၄၇ |<s>ကြည်း ၂၈၄၅၁</s> |<s>ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး</s> |<s>အောင်နီ</s> |- |ကြည်း ၂၇၉၂၉ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇော်မြင့်ဦး |- |၄၈ |ကြည်း ၂၈၅၂၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မော်သူရိန် |- |၄၉ |ကြည်း ၂၉၃၉၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်သူထက် |- |၅၀ |ကြည်း ၂၉၆၆၃ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇော်မျိုးထက် |- |၅၁ |ကြည်း ၃၀၀၆၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇော်မျိုးထွန်း |- |၅၂ |ကြည်း ၃၀၅၅၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မြစန်း |- |၅၃ |ကြည်း ၃၁၂၂၈ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်သူရ |- |၅၄ |ကြည်း ၃၁၂၅၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မောင်ဝေ |- |၅၅ |ကြည်း ၃၁၃၇၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |တင်သောင်းလင်း |- |၅၆ |ကြည်း ၃၁၃၇၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ထိန်လင်း |- |၅၇ |ကြည်း ၃၁၆၄၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |နေလင်းအောင် |- |၅၈ |ကြည်း ၃၁၈၂၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |နိုင်လင်း |- |၅၉ |ကြည်း ၃၂၃၆၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မျိုးသူအောင် |- |၆၀ |ကြည်း ၃၃၅၀၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မင်းဇော်လင်း |- |၆၁ |ကြည်း ၃၃၅၃၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |နိုင်ဝင်းဌေး |- |၆၂ |ကြည်း ၃၅၅၉၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ထွန်းလင်းနိုင် |- |၆၃ |ကြည်း ၃၅၆၅၀ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဉာဏ်ဝေဖြိုး |- |၆၄ |ကြည်း ၃၇၁၅၃ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဇာနည်မော်ဝင်း |- |၆၅ |ကြည်း ၃၇၄၆၃ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |လွင်မောင်စိုး |- |၆၆ |ကြည်း ၃၉၀၀၀ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဉာဏ်မင်းမောင် |- |၆၇ |ကြည်း ၃၉၀၅၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်ဇင်လတ် |- |၆၈ |ကြည်း ၃၉၅၈၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ထွန်းလင်းမောင် |- |၆၉ |ကြည်း ၄၂၅၂၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်စွာဝင်း |- |၇၀ |ကြည်း ၄၂၅၇၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဉာဏ်ထွဋ်ဆွေ |- |၇၁ |အင်န် ၆၆၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဒေါ်လင်းလင်းကို |- | rowspan="2" |၇၂ |<s>ကြည်း ၂၅၂၉၅</s> |<s>ဗိုလ်မှူး</s> |<s>ဇော်ဇော်မိုး</s> |- |လေ ၂၀၈၄ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်မျိုးကျော် |- |၇၃ |ကြည်း ၂၉၇၉၁ |ဗိုလ်မှူး |တင်လင်း |- |၇၄ |ကြည်း ၃၃၁၂၁ |ဗိုလ်မှူး |ဉာဏ်မျိုးကျော် |- |၇၅ |ကြည်း ၃၄၇၅၂ |ဗိုလ်မှူး |စောကျော်အောင် |- |၇၆ |ကြည်း ၃၄၇၆၅ |ဗိုလ်မှူး |သက်စိုးအောင် |- |၇၇ |ကြည်း ၃၆၄၄၃ |ဗိုလ်မှူး |မျိုးသန့် |- |၇၈ |ကြည်း ၃၇၇၀၁ |ဗိုလ်မှူး |ဝင်းဟန် |- |၇၉ |ကြည်း ၃၈၁၀၂ |ဗိုလ်မှူး |တင်နိုင်ဝင်း |- |၈၀ |ကြည်း ၄၃၆၇၃ |ဗိုလ်မှူး |ဝေယံအောင် |- |၈၁ |ကြည်း ၄၅၃၀၃ |ဗိုလ်မှူး |လင်းအောင်သက် |- |၈၂ |ကြည်း ၄၅၃၉၈ |ဗိုလ်မှူး |ရဲလင်းထက် |- |၈၃ |ကြည်း ၄၆၆၄၃ |ဗိုလ်မှူး |လင်းထိုက်အောင် |- |၈၄ |ကြည်း ၄၆၇၀၇ |ဗိုလ်မှူး |ဖြိုးသူခန့် |- |၈၅ |ကြည်း ၄၆၇၇၇ |ဗိုလ်မှူး |အောင်မျိုးဝင်း |- |၈၆ |ကြည်း ၄၈၇၅၂ |ဗိုလ်မှူး |ရဲနောင်ဇော် |- |၈၇ |ကြည်း ၄၉၈၈၆ |ဗိုလ်မှူး |ဇင်မင်းကို |- |၈၈ |ကြည်း ၅၁၈၄၉ |ဗိုလ်မှူး |နေလွင်ထူး |- |၈၉ |ကြည်း ၅၂၅၄၈ |ဗိုလ်မှူး |ဇော်ဖြိုးအောင် |- |၉၀ |ကြည်း ၅၂၆၉၀ |ဗိုလ်မှူး |အောင်ဖြိုးဝေ |- |၉၁ |လေ ၂၅၉၉ |ဗိုလ်မှူး |စိုးမင်းအေး |- |၉၂ |လေ ၂၇၄၁ |ဗိုလ်မှူး |မိုးဦးကျော် |- |၉၃ |အင်န် ၆၂၈ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်သူဇာရွှေ |- |၉၄ |အင်န် ၆၃၇ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်ခင်သူဇာ |- |၉၅ |အင်န် ၆၄၅ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်ဖြူဖြူဖွေးမြင့် |- |၉၆ |အင်န် ၇၄၈ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်ခင်မင်းမင်းမြတ် |- |၉၇ |အင်န် ၇၈၂ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်နွယ်နီလာအေး |- |၉၈ |အင်န် ၈၀၂ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်စန္ဒာသန်း |- |၉၉ |အင်န် ၈၅၀ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်သန်းသန်းဝင်း |- |၁၀၀ |ကြည်း ၆၀၈၈၃ |ဗိုလ်ကြီး |ထွန်းလင်းဟန် |- |၁၀၁ |ကြည်း ၆၃၁၀၈ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်သိမ့်သိဂ္ဂထွေးအောင် |- |၁၀၂ |ကြည်း ၆၇၄၉၆ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်ယမင်းအောင် |- |၁၀၃ |ကြည်း ၆၇၄၉၉ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်အိအိထွန်း |- |၁၀၄ |ကြည်း ၆၇၅၀၀ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်အိနန္တာဦး |- |၁၀၅ |ကြည်း ၆၇၅၁၇ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်ခင်ငြိမ်းချမ်း |- |၁၀၆ |ကြည်း ၆၉၄၁၂ |ဗိုလ်ကြီး |ပိုင်ဇင်ဦး |- |၁၀၇ |ကြည်း ၆၉၅၉၉ |ဗိုလ်ကြီး |ရဲလင်းနိုင် |- |၁၀၈ |ကြည်း ၇၀၂၀၈ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်နှင်းဝေဝေသန်း |- |၁၀၉ |အင်န် ၉၁၇ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်မာမာမြင့် |- |၁၁၀ |အင်န် ၉၂၈ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်သဇင်လှိုင် |} == အမျိုးသားလွှတ်တော် တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်များ == [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ် (၅၆) ဦး၏ အမည်စာရင်းများကို ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်က ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ  ၈ ရက်တွင် ကြေညာချက်အမှတ် (၃၃/၂၀၂၆ )ဖြင့် ထုတ်ပြန်​ကြေညာသည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်သား အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အမည်စာရင်းကြေညာခြင်း |url=https://www.uec.gov.mm/news_preview_detail.php?action=news_detail1&news_id=%2B2n9oEkuQGQ4cKjLV2s9yPtkYJngbZihIVbLTJCHVAE%3D |url-status=live |access-date=19 March 2026 |website=UEC}}{{Dead link|date=April 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် !အမည် |- |၁ |ကြည်း ၂၅၈၁၄ |ဗိုလ်ချုပ် |ကျော်သူရအေး |- |၂ |ကြည်း ၂၀၇၇၅ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |လှမျိုး |- |၃ |ကြည်း ၂၀၈၃၄ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |ဝင်းကိုကို |- |၄ |ကြည်း ၂၃၇၅၀ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |အောင်အောင် |- |၅ |ကြည်း ၂၆၁၁၄ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |နန်းနန်းနိုင် |- |၆ |ကြည်း ၂၆၈၈၄ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |သန်းသန်းအောင် |- |၇ |လေ ၁၉၆၂ |ဗိုလ်မှူးချုပ် |မြင့်သောင်း |- |၈ |ကြည်း ၂၃၉၂၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |စိုးမိုးကျော် |- |၉ |ကြည်း ၂၃၉၆၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်အောင်ဟန် |- |၁၀ |ကြည်း ၂၅၀၇၇ |ဗိုလ်မှူးကြီး |စိုးမြင့်အောင် |- |၁၁ |ကြည်း ၂၅၇၂၈ |ဗိုလ်မှူးကြီး |သက်ခိုင် |- |၁၂ |ကြည်း ၂၅၇၈၀ |ဗိုလ်မှူးကြီး |တင်အောင်မြင့် |- |၁၃ |ကြည်း ၂၅၈၆၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |လှိုင်ဝင်း |- |၁၄ |ကြည်း ၂၆၁၈၁ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဆန်းသင်း |- |၁၅ |ကြည်း ၂၆၇၆၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ညီညီတင် |- |၁၆ |ကြည်း ၂၆၇၇၁ |ဗိုလ်မှူးကြီး |စိုးရွှေ |- |၁၇ |ကြည်း ၂၆၇၇၆ |ဗိုလ်မှူးကြီး |သက်ဇင်ထွန်း |- |၁၈ |ကြည်း ၂၆၇၉၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဖြိုးမင်းဝင်း |- |၁၉ |ကြည်း ၂၆၈၃၄ |ဗိုလ်မှူးကြီး |မင်းဇော် |- |၂၀ |ကြည်း ၂၆၈၈၆ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ဇော်မင်းထက် |- |၂၁ |ကြည်း ၂၇၅၅၈ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ခင်ဇော် |- |၂၂ |ကြည်း ၂၈၁၉၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး |မိုးဦးဝင်း |- |၂၃ |ကြည်း ၃၂၉၁၁ |ဗိုလ်မှူးကြီး |အောင်သန်းလင်း |- |၂၄ |ကြည်း ၂၇၃၅၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဝင်းသန်း |- |၂၅ |ကြည်း ၂၇၃၇၀ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မောင်မောင်စိုး |- |၂၆ |ကြည်း ၂၉၃၇၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |ဝင်းမြင့်ထွန်း |- |၂၇ |ကြည်း ၃၂၈၄၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |သန့်ဇင်ထွန်း |- |၂၈ |ကြည်း ၃၃၅၁၈ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |မိုးမောင်သန်း |- |၂၉ |ကြည်း ၂၃၀၄၈ |ဗိုလ်မှူး |ဇဝန |- |၃၀ |ကြည်း ၂၈၄၇၇ |ဗိုလ်မှူး |သက်ထွန်းဦး |- |၃၁ |ကြည်း ၃၂၄၃၂ |ဗိုလ်မှူး |ပြည်ထွန်း |- |၃၂ |ကြည်း ၃၃၅၆၅ |ဗိုလ်မှူး |မိုးမင်းသန့် |- |၃၃ |ကြည်း ၃၄၇၁၁ |ဗိုလ်မှူး |တင့်လွင်အေး |- |၃၄ |ကြည်း ၃၅၁၈၈ |ဗိုလ်မှူး |နိုင်ဝင်းလတ် |- |၃၅ |ကြည်း ၃၆၃၁၃ |ဗိုလ်မှူး |သန်းထွက်ကျော် |- |၃၆ |ကြည်း ၃၆၄၅၄ |ဗိုလ်မှူး |ကျော်ဇေယျာဝင်း |- |၃၇ |ကြည်း ၃၆၅၁၈ |ဗိုလ်မှူး |ဇေယျာဝင်း |- |၃၈ |ကြည်း ၃၉၁၈၇ |ဗိုလ်မှူး |သန်းထွန်းကျော် |- |၃၉ |ကြည်း ၃၉၂၂၄ |ဗိုလ်မှူး |ထက်လွင်ဦး |- |၄၀ |ကြည်း ၄၁၂၀၅ |ဗိုလ်မှူး |ဖြိုးဝေအောင် |- |၄၁ |ကြည်း ၄၃၀၀၄ |ဗိုလ်မှူး |ဇော်ဝင်းထက် |- |၄၂ |ကြည်း ၄၅၄၅၄ |ဗိုလ်မှူး |ဝင်းမင်းထွန်း |- |၄၃ |ကြည်း ၄၇၇၆၁ |ဗိုလ်မှူး |ဇော်မင်းလတ် |- |၄၄ |ကြည်း ၅၂၇၈၉ |ဗိုလ်မှူး |ကျော်ဇင်ဝင်း |- |၄၅ |ရေ ၄၀၈၄ |ဗိုလ်မှူး |တင်ထက် |- |၄၆ |ရေ ၄၄၂၆ |ဗိုလ်မှူး |အောင်ခိုင်လင်း |- |၄၇ |လေ ၃၂၁၄ |ဗိုလ်မှူး |နေကျော်လင်း |- |၄၈ |လေ ၃၃၀၅ |ဗိုလ်မှူး |သန်းထွန်းဦး |- |၄၉ |အင်န် ၇၂၁ |ဗိုလ်မှူး |ဒေါ်မော်မော်သန်း |- |၅၀ |ကြည်း ၅၄၈၄၃ |ဗိုလ်ကြီး |သက်အောင် |- |၅၁ |ကြည်း ၆၇၅၀၁ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်ခင်ရတနာဝင်းအောင် |- |၅၂ |ကြည်း ၆၇၅၀၉ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်ဖြူဖြူမောင် |- |၅၃ |ကြည်း ၆၇၅၅၀ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်ဖြိုးဖြိုးဝေ |- |၅၄ |ကြည်း ၆၉၃၅၄ |ဗိုလ်ကြီး |ခိုင်စိုးလင်း |- |၅၅ |ကြည်း ၇၀၁၈၁ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်စုမြတ်ဝေ |- |၅၆ |ကြည်း ၇၄၂၉၄ |ဗိုလ်ကြီး |ဒေါ်ဖြိုးသီရိမွန် |} == တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ == === ကချင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် !အမည် |- |(၁) |ကြည်း ၂၇၃၅၁ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်သူရ |- |(၂) |ကြည်း ၂၆၇၈၄ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ကျော်ကဇယ |- |(၃) |ကြည်း ၃၇၂၆၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး |သန်းမင်းဦး |- |(၄) |ကြည်း ၃၀၀၀၃ |ဗိုလ်မှူး |တင်ဦးဦး |- |(၅) |ကြည်း ၃၀၇၆၄ |ဗိုလ်မှူး |ကျော်သူမျိုး |- |(၆) |ကြည်း ၅၁၄၃၃ |ဗိုလ်ကြီး |ရန်အောင်ခိုင် |- |(၇) |ကြည်း ၅၇၄၆၇ |ဗိုလ်ကြီး |သန်းပိုင်စိုး |- |(၈) |ကြည်း ၆၁၄၇၂ |ဗိုလ်ကြီး |တင်ဦးဦးကျော် |- |(၉) |ကြည်း ၆၄၄၁၀ |ဗိုလ်ကြီး |ပြည့်အောင် |- | rowspan="2" |(၁၀) |<s>ကြည်း ၇၄၁၆၀</s> |<s>ဗိုလ်ကြီး</s> |<s>ရဲကိုမြင့်</s> |- |ကြည်း ၆၉၄၇၀ |ဗိုလ်ကြီး |အောင်မျိုးသူ<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဦး အစားထိုးပြောင်းလဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/83238 |access-date=2026-05-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |(၁၁) |လေ ၃၉၅၄ |ဗိုလ်ကြီး |တင်တိုး |} === ကယားပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၆၈၆၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းစိုးအောင် |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၅၇၉၀ |ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ကျော်မြင့် |- |( ၃ ) |ကြည်း ၅၂၇၈၁ |ဗိုလ်ကြီး ခန့်စည်သူ |- |( ၄ ) |အင်န် ၉၁၉ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ကြူကြူခိုင် |} === ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၃၂၈၃၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၄၀၉၆ |ဗိုလ်မှူးကြီး သန်းထိုက် |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၅၇၈၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်သူရဝင်း |- |( ၄ ) |ကြည်း ၄၂၆၅၃ |ဗိုလ်ကြီး ခိုင်ထွန်းဦး |- |( ၅ ) |ကြည်း ၇၁၇၁၁ |ဗိုလ်ကြီး ဇော်ဝင်းဌေး |- |( ၆ ) |ကြည်း ၇၃၂၄၈ |ဗိုလ်ကြီး စိုးပြည့်ဘို |} === ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် !အမည် |- |၁ |ကြည်း ၃၀၁၈၄ |ဗိုလ်မှူးကြီး |ခင်မောင်ကျော် |- |၂ |ကြည်း ၂၅၉၉၄ |ဗိုလ်မှူးကြီး |စောထွန်း |- |၃ |ကြည်း ၃၅၄၁၉ |ဗိုလ်မှူး |အာကာကျော်မိုး |- |၄ |ကြည်း ၆၄၅၈၃ |ဗိုလ်ကြီး |ဇော်ရဲနိုင် |} === စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၄၉၉၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး ဝင်းတင်စိုး |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၇၉၃၂ |ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းမင်းဦး |- |( ၃ ) |ကြည်း ၂၈၇၇၉ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ပိုင်ဦး |- |( ၄ ) |ကြည်း ၂၉၁၀၉ |ဗိုလ်မှူး မင်းထွဋ် |- |( ၅ ) |ကြည်း ၃၃၆၈၈ |ဗိုလ်မှူး မင်းဇော် |- |( ၆ ) |ကြည်း ၃၄၉၂၁ |ဗိုလ်မှူး သန့်ဇင်ဦး |- |( ၇ ) |ကြည်း ၄၁၂၇၂ |ဗိုလ်မှူး ကြည်သာအောင် |- |( ၈ ) |ကြည်း ၄၇၉၄၅ |ဗိုလ်မှူး ဝေဖြိုးသာ |- |( ၉ ) |ကြည်း ၅၀၉၂၉ |ဗိုလ်မှူး အောင်ကိုကိုဝင်း |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၅၁၆၄၀ |ဗိုလ်မှူး နေလင်းထွန်း |- |( ၁၁ ) |ကြည်း ၅၃၇၂၈ |ဗိုလ်မှူး ငြိမ်းချမ်းကို |- |( ၁၂ ) |လေ ၃၀၅၃ |ဗိုလ်မှူး သိန်းလင်းထွန်း |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၃၅၀၅၁ |ဗိုလ်ကြီး တိုးမြင့်ဝင်း |- |( ၁၄ ) |ကြည်း ၅၀၉၈၃ |ဗိုလ်ကြီး ကျော်ကျော် |- |( ၁၅ ) |ကြည်း ၅၁၄၂၂ |ဗိုလ်ကြီး သန်းနိုင်ထွန်း |- |( ၁၆ ) |ကြည်း ၅၃၄၁၇ |ဗိုလ်ကြီး ရဲရန်နိုင် |- |( ၁၇ ) |ကြည်း ၅၃၅၄၈ |ဗိုလ်ကြီး ဖြိုးပြည့်စုံ |- |( ၁၈ ) |ကြည်း ၅၉၃၁၅ |ဗိုလ်ကြီး ကျော်ဝင်းသန့် |- |( ၁၉ ) |ကြည်း ၆၇၅၃၀ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်သီရိဟန် |- |( ၂၀ ) |ကြည်း ၇၄၄၅၀ |ဗိုလ်ကြီး ထက်အောင်ရှိင်း |- |( ၂၁ ) |လေ ၃၅၀၂ |ဗိုလ်ကြီး ထွန်းသန်းဝင်း |} === တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- | rowspan="2" |( ၁ ) |<s>ကြည်း ၃၁၆၆၇</s> |<s>ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းဇော်မြင့်</s> |- |ကြည်း ၃၃၁၃၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး ရန်ကြီးအောင်<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်သား တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဦး အစားထိုးပြောင်းလဲခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82263 |access-date=2026-04-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၇၁၅၁ |ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ကိုလတ် |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၁၉၈၈ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး နန်းထက်ဝင်း |- |( ၄ ) |လေ ၂၇၃၅ |ဗိုလ်မှူး မျိုးသက်ဦး |- |( ၅ ) |ကြည်း ၆၆၂၃၈ |ဗိုလ်ကြီး ဇင်ကိုမောင် |- |( ၆ ) |ရေ ၄၆၇၇ |ဗိုလ်ကြီး မင်းပြည့် |- |( ၇ ) |လေ ၄၁၄၆ |ဗိုလ်ကြီး သက်ပိုင်မိုး |} === ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၉၁၇၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး ညီလင်းချို |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၇၉၇၈ |ဗိုလ်မှူးကြီး သန်းလှိုင်ဝင်း |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၃၇၉၇ |ဗိုလ်မှူး ထွန်းထွန်း |- |( ၄ ) |ကြည်း ၃၃၈၆၉ |ဗိုလ်မှူး လေးနိုင် |- |( ၅ ) |ကြည်း ၃၄၉၅၆ |ဗိုလ်မှူး ဇော်လင်းအောင် |- |( ၆ ) |ကြည်း ၃၅၃၆၄ |ဗိုလ်မှူး ဟိန်းဇေမြင့် |- |( ၇ ) |ကြည်း ၃၇၈၁၀ |ဗိုလ်မှူး ကျော်သက်နိုင် |- |( ၈ ) |ကြည်း ၄၈၁၈၀ |ဗိုလ်မှူး ခိုင်လွင်ထူး |- |( ၉ ) |ကြည်း ၄၈၄၄၅ |ဗိုလ်မှူး မင်းသူအောင် |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၃၆၆၄၅ |ဗိုလ်ကြီး မျိုးမင်းဇော် |- |( ၁၁ ) |ကြည်း ၃၉၄၁၄ |ဗိုလ်ကြီး လူမော်မြင့် |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၄၉၀၉၇ |ဗိုလ်ကြီး မောင်မောင်လွင် |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၅၁၀၉၁ |ဗိုလ်ကြီး သန်းမြတ်လင်း |- |( ၁၄ ) |ကြည်း ၅၂၆၃၁ |ဗိုလ်ကြီး တင်မောင်လွင် |- |( ၁၅ ) |ကြည်း ၅၇၄၅၉ |ဗိုလ်ကြီး ဖြိုးသူရမောင် |- |( ၁၆ ) |ကြည်း ၆၂၂၄၅ |ဗိုလ်ကြီး အောင်စစ်မောင် |- |( ၁၇ ) |ကြည်း ၇၉၂၄၁ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်သဲနုဇာ |- |( ၁၈ ) |လေ ၄၀၂၈ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်နီလာမြင့် |- |( ၁၉ ) |အင်န် ၈၇၉ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ဇင်မာဝမ်း |} === မကွေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၂၄၀၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး မိုးမင်းသိန်း |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၆၈၇၀ |ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်သန်းဆွေ |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၆၅၀၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဇော်ဦးလတ် |- |( ၄ ) |ကြည်း ၂၈၄၆၃ |ဗိုလ်မှူး ကျော်ကျော်စိုး |- |( ၅ ) |ကြည်း ၄၈၃၈၅ |ဗိုလ်မှူး ဇာနည်မောင် |- |( ၆ ) |ကြည်း ၄၈၄၆၅ |ဗိုလ်မှူး အောင်စိုးထွန်း |- |( ၇ ) |ကြည်း ၅၁၂၄၅ |ဗိုလ်မှူး လွင်မိုး |- |( ၈ ) |လေ ၂၈၈၈ |ဗိုလ်မှူး နိုင်လင်း |- |( ၉ ) |အင်ဂျင်နီယာ ၈၀၃ |ဗိုလ်မှူး ဒေါ်အိအိဝင်း |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၃၄၉၆၀ |ဗိုလ်ကြီး ကျော်ထွန်း |- |( ၁၁ ) |ကြည်း ၅၀၀၇၄ |ဗိုလ်ကြီး ခိုင်ဇော်ဝေ |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၅၁၅၆၃ |ဗိုလ်ကြီး ဉာဏ်လင်းထွန်း |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၅၃၈၄၄ |ဗိုလ်ကြီး သက်ပိုင်ဦး |- |( ၁၄ ) |ကြည်း ၅၄၄၄၁ |ဗိုလ်ကြီး မျိုးမင်းထွန်း |- |( ၁၅ ) |ကြည်း ၅၆၀၆၅ |ဗိုလ်ကြီး မိုးဇေယျာဌေး |} === မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၃၂၁၃၂ |ဗိုလ်မှူးကြီး နေလင်းစိုး |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၆၇၈၈ |ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်စိန်ထွန်း |- |( ၃ ) |ကြည်း ၂၆၉၃၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး နိုင်လင်း |- |( ၄ ) |ကြည်း ၂၈၃၂၄ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်ဝင်း |- |( ၅ ) |ကြည်း ၃၂၅၇၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မြင့်နိုင် |- |( ၆ ) |ကြည်း ၃၀၄၁၉ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး သက်နိုင်ဦး |- |( ၇ ) |ကြည်း ၃၀၅၄၆ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မျိုးမြင့်လေး |- |( ၈ ) |ကြည်း ၃၇၉၀၉ |ဗိုလ်မှူး အေးလင်းထွန်း |- |( ၉ ) |ကြည်း ၃၉၂၄၇ |ဗိုလ်မှူး ဌေးဦးခိုင် |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၄၇၄၅၆ |ဗိုလ်မှူး ကျော်ကိုဦး |- | rowspan="2" |( ၁၁ ) |<s>ကြည်း ၅၁၃၂၂</s> |<s>ဗိုလ်ကြီး ဝဏ္ဏနိုင်</s> |- |ကြည်း ၃၈၂၈၉ |ဗိုလ်မှူး မင်းသူခလှိုင် |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၄၂၆၄၀ |ဗိုလ်ကြီး အောင်ထွန်း |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၅၂၇၀၂ |ဗိုလ်ကြီး မိုးမင်းသူ |- |( ၁၄ ) |ကြည်း ၅၃၇၈၉ |ဗိုလ်ကြီး နေဇော်စိုး |- |( ၁၅ ) |ကြည်း ၆၇၄၉၀ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ငြိမ်းဆုရည် |- |( ၁၆ ) |ကြည်း ၆၇၅၀၆ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်အိထက်ပိုင် |- |( ၁၇ ) |ကြည်း ၇၀၂၀၂ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါအိမွန်လှိုင် |- |( ၁၈ ) |ကြည်း ၇၁၅၅၆ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်စိမ်းလဲ့ချို |} === မွန်ပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ရေ ၃၄၇၅ |ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်ဝင်းသိန်း |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၆၈၂၉ |ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်စွာမြင့် |- |( ၃ ) |ကြည်း ၂၄၉၂၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး မောင်မောင်လတ် |- |( ၄ ) |ကြည်း ၄၄၁၃၈ |ဗိုလ်မှူး ညီဗိုလ်ဗိုလ်စိုး |- |( ၅ ) |အင်န် ၇၄၉ |ဗိုလ်မှူး ဒေါ်ငုဝါကြည် |- |( ၆ ) |အင်န် ၇၈၅ |ဗိုလ်မှူး ဒေါ်သက်သက်စိုး |- |( ၇ ) |အင်န် ၉၂၅ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်မြင့်မြင့်နွယ် |- |( ၈ ) |အင်န် ၉၅၅ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်သူဇာ |} === ရခိုင်ပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၅၇၇၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်သူရ |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၆၈၇၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး ထွန်းထွန်းဝင်း |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၄၇၃၈ |ဗိုလ်မှူး ကျော်ဇေယျ |- |( ၄ ) |ကြည်း ၅၅၀၄၇ |ဗိုလ်ကြီး လွှမ်းမိုးနိုင် |- |( ၅ ) |ကြည်း ၅၉၅၃၁ |ဗိုလ်ကြီး စစ်မင်းနိုင် |- | rowspan="2" |( ၆ ) |<s>ကြည်း ၇၄၁၆၉</s> |<s>ဗိုလ်ကြီး လွင်လောင်မြတ်</s> |- |ကြည်း ၅၃၇၆၄ |ဗိုလ်ကြီး မျိုးညွန့် |- |( ၇ ) |ရေ ၅၃၈၇ |ဗိုလ်ကြီး သက်ကိုကိုဦး |} === ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၁၈၉၇ |ဗိုလ်မှူးကြီး ဝင်းတင့် |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၆၂၄၂ |ဗိုလ်မှူးကြီး ဇော်မျိုးထွဋ် |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၃၆၃၈ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး တင်မျိုးလတ် |- |( ၄ ) |ရေ ၄၂၀၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး သက်တင်အောင် |- |( ၅ ) |လေ ၂၄၂၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဝေမိုးအောင် |- |( ၆ ) |အင်ဂျင်နီယာ ၅၃၇ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဒေါ်အေးအေးမာ |- |( ၇ ) |ကြည်း ၂၈၄၇၀ |ဗိုလ်မှူး သက်နိုင်ဦး |- |( ၈ ) |ကြည်း ၂၀၆၆၈ |ဗိုလ်မှူး လှထွန်း |- |( ၉ ) |ကြည်း ၃၃၅၂၀ |ဗိုလ်မှူး ကျော်မိုးသွင် |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၃၇၆၆၇ |ဗိုလ်မှူး နိုင်ထွန်းအောင် |- |( ၁၁ ) |ကြည်း ၃၈၅၃၃ |ဗိုလ်မှူး အောင်ဖြိုးဟန် |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၄၀၉၅၄ |ဗိုလ်မှူး ပြည့်ဝင်းအောင် |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၄၀၉၈၂ |ဗိုလ်မှူး စိုးလင်းနောင် |- |( ၁၄ ) |ကြည်း ၄၃၁၁၄ |ဗိုလ်မှူး ကျော်ကျော် |- |( ၁၅ ) |ကြည်း ၄၃၆၆၈ |ဗိုလ်မှူး ဆန်းမောင်မောင်မြင့် |- |( ၁၆ ) |ကြည်း ၄၇၄၃၈ |ဗိုလ်မှူး သိုက်ထွန်းဇော် |- |( ၁၇ ) |ရေ ၄၂၄၄ |ဗိုလ်မှူး ဖြိုးသူရကျော် |- |( ၁၈ ) |ရေ ၄၃၈၄ |ဗိုလ်မှူး ကျော်ကျော်မင်း |- |( ၁၉ ) |လေ ၂၆၁၂ |ဗိုလ်မှူး ဝင်းနိုင် |- |( ၂၀ ) |လေ ၃၀၈၂ |ဗိုလ်မှူး ဆွေမြင့်ဦး |- |( ၂၁ ) |ကြည်း ၂၈၅၇၆ |ဗိုလ်ကြီး ထွန်းမြင့်လတ် |- | rowspan="2" |( ၂၂ ) |<s>ကြည်း ၅၁၂၇၆</s> |<s>ဗိုလ်ကြီး ဝဏ္ဏစိန်မြင့်</s> |- |ကြည်း ၅၃၈၈၄ |ဗိုလ်ကြီး ကျော်သူနိုင် |- |( ၂၃ ) |ကြည်း ၅၄၇၇၄ |ဗိုလ်ကြီး ဟန်ဇော်လင်း |- |( ၂၄ ) |ကြည်း ၅၈၁၂၂ |ဗိုလ်ကြီး ခင်မောင်ချို |- |( ၂၅ ) |ကြည်း ၆၂၀၆၈ |ဗိုလ်ကြီး ပြည့်အောင်စိုး |- |( ၂၆ ) |ကြည်း ၆၂၅၁၈ |ဗိုလ်ကြီး စိုးထက်အောင် |- |( ၂၇ ) |ကြည်း ၇၀၂၀၀ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ဝင်းရွှေစင်ထွန်း |- |( ၂၈ ) |ကြည်း ၇၁၅၅၉ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ခင်စန္ဒာကျော် |- |( ၂၉ ) |ကြည်း ၇၁၅၆၂ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်သဲနုစံ |- |( ၃၀ ) |အင်န် ၈၅၉ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ကြူကြူထွန်း |- |( ၃၁ ) |အင်န် ၉၃၅ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ခင်ရတနာလှိုင် |} === ရှမ်းပြည်နယ်လွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၂၄၉၇၀ |ဗိုလ်မှူးကြီး စိန်ဝင်း |- |( ၂ ) |ကြည်း ၂၅၇၅၅ |ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်မျိုးသန်း |- |( ၃ ) |ကြည်း ၂၇၄၀၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး မြင့်မောင် |- |( ၄ ) |ကြည်း ၃၀၅၄၅ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ညီညီတင် |- |( ၅ ) |ကြည်း ၃၂၃၇၂ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဝင်းကျော်ကျော် |- |( ၆ ) |လေ ၂၇၇၁ |ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး အောင်စိုး |- |( ၇ ) |ကြည်း ၂၉၁၃၂ |ဗိုလ်မှူး ကျော်သူဝင်း |- |( ၈ ) |ကြည်း ၂၄၀၅၀ |ဗိုလ်မှူး လှမိုးသိန်း |- |( ၉ ) |ကြည်း ၂၅၂၉၇ |ဗိုလ်မှူး ကျော်စိုးလင်း |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၂၈၇၈၃ |ဗိုလ်မှူး မင်းခေါင် |- |( ၁၁ ) |ကြည်း ၃၂၅၇၇ |ဗိုလ်မှူး ဇော်ဝင်းဦး |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၃၃၄၀၄ |ဗိုလ်မှူး အောင်သူရ |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၃၆၄၃၀ |ဗိုလ်မှူး ဖြိုးသီဟကျော် |- |( ၁၄ ) |ကြည်း ၃၈၈၁၃ |ဗိုလ်မှူး အောင်ကိုကို |- |( ၁၅ ) |ကြည်း ၄၀၄၂၉ |ဗိုလ်မှူး ဖြိုးထက်ဦး |- |( ၁၆ ) |ကြည်း ၄၂၃၈၁ |ဗိုလ်မှူး ဇော်မျိုးဝေ |- |( ၁၇ ) |ကြည်း ၄၅၄၁၇ |ဗိုလ်မှူး အောင်အောင်မျိုး |- |( ၁၈ ) |ကြည်း ၄၇၁၄၇ |ဗိုလ်မှူး စိုင်းလောင်မုန်း |- |( ၁၉ ) |ကြည်း ၄၇၆၁၄ |ဗိုလ်မှူး ဉာဏ်လင်းဇော် |- |( ၂၀ ) |အင်ဂျင်နီယာ ၈၁၄ |ဗိုလ်မှူး ဒေါ်ခင်သန္တာအုန်းသိန်း |- |( ၂၁ ) |အင်ဂျင်နီယာ ၈၄၀ |ဗိုလ်မှူး ဒေါ်ဝေနှင်းအောင် |- |( ၂၂ ) |ကြည်း ၃၃၇၃၁ |ဗိုလ်ကြီး တေဇာအောင် |- |( ၂၃ ) |ကြည်း ၃၅၀၇၅ |ဗိုလ်ကြီး ကျော်ဝင်းလှိုင် |- |( ၂၄ ) |ကြည်း ၄၂၇၁၅ |ဗိုလ်ကြီး စိုးမင်းဌေး |- |( ၂၅ ) |ကြည်း ၄၉၀၉၈ |ဗိုလ်ကြီး သော်ဇင်ဝင်း |- |( ၂၆ ) |ကြည်း ၄၉၅၀၈ |ဗိုလ်ကြီး ညီညီထွန်း |- |( ၂၇ ) |ကြည်း ၅၂၀၁၉ |ဗိုလ်ကြီး မျိုးမင်းစိုး |- |( ၂၈ ) |ကြည်း ၅၂၅၄၁ |ဗိုလ်ကြီး ဇေယျာလင်း |- |( ၂၉ ) |ကြည်း ၅၉၂၆၆ |ဗိုလ်ကြီး ဇင်မင်းထွန်း |- |( ၃၀ ) |ကြည်း ၆၅၅၈၂ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်နန်းဟေမာဝေညို |- |( ၃၁ ) |ကြည်း ၆၇၁၇၆ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ပြုံးသီင်္ဂီ |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၇၂၉၅၁ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ဖြိုးသဇင်ကျော် |- |( ၃၃ ) |ကြည်း ၇၄၂၉၈ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်မေစစ်သူ |} === ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီလွှတ်တော် === {| class="wikitable" !စဉ် !ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် !အဆင့် / အမည် |- |( ၁ ) |ကြည်း ၃၀၃၃၉ |ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး |- |( ၂ ) |ကြည်း ၃၁၈၈၃ |ဗိုလ်မှူးကြီး သန်းထွန်းအောင် |- |( ၃ ) |ကြည်း ၃၄၇၁၇ |ဗိုလ်မှူး နေဝင်းနောင် |- | rowspan="2" |( ၄ ) |<s>ကြည်း ၃၉၆၇၃</s> |<s>ဗိုလ်မှူး အောင်ဇော်ထိုက်</s> |- |ကြည်း ၄၅၀၄၉ |ဗိုလ်မှူး ဇာနည်စိုး |- |( ၅ ) |ကြည်း ၄၇၅၂၁ |ဗိုလ်မှူး ဇေယျာလင်း |- |( ၆ ) |ကြည်း ၄၇၇၆၉ |ဗိုလ်မှူး သက်ပိုင်ထွဏ် |- |( ၇ ) |ကြည်း ၄၈၈၄၂ |ဗိုလ်မှူး ဖြိုးဝေငြိမ်း |- |( ၈ ) |ရေ ၄၂၆၈ |ဗိုလ်မှူး ကျော်တေဇ |- |( ၉ ) |ကြည်း ၄၈၃၆၁ |ဗိုလ်ကြီး ဇော်ဝမ်း |- |( ၁၀ ) |ကြည်း ၅၃၇၅၈ |ဗိုလ်ကြီး ထွန်းခိုင်လင်း |- |( ၁၁ ) |ကြည်း ၆၅၅၀၇ |ဗိုလ်ကြီး ထွန်းလင်းနောင် |- |( ၁၂ ) |ကြည်း ၆၆၀၈၄ |ဗိုလ်ကြီး အောင်သူစိုး |- |( ၁၃ ) |ကြည်း ၇၁၀၅၄ |ဗိုလ်ကြီး ဝေယံမင်းခန့် |- |( ၁၄ ) |ရေ ၅၂၅၄ |ဗိုလ်ကြီး ဖြိုးဝေအောင် |- |( ၁၅ ) |လေ ၄၂၃၂ |ဗိုလ်ကြီး သန်းထိုက်ဇော် |- |( ၁၆ ) |လေ ၄၃၄၃ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ဟန်နီအောင်မိုး |- |( ၁၇ ) |အင်န် ၈၇၈ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်မေသူသူဝင်း |- |( ၁၈ ) |အင်န် ၉၆၁ |ဗိုလ်ကြီး ဒေါ်ကြေးမုံဝင်း |} == ကိုးကား == {{Reflist}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်များ}} [[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်သား လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားလွှတ်တော်]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] qjiuchh2ow6scmh910d7hm56bvxdify 0 286113 1038120 1037508 2026-06-14T06:35:38Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038120 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Rubik's_cube.svg|alt=A Rubik's cube with one side rotated|right|thumb|ရူဘစ်ကုဗတုံး (Rubik's Cube) ၏ လှည့်ကစားမှုများသည် ရူဘစ်ကုဗတုံး အုပ်စု (Rubik's Cube group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။]] သင်္ချာပညာတွင် '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ [[အစု]]ဝင်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ ၎င်းအစုအတွင်းရှိ တတိယအစုဝင်တစ်ခုကို ထုတ်ပေးနိုင်သော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု (set) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative property) ပြည့်စုံရမည်။ ထို့ပြင် ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) တစ်ခု ပါရှိရမည်။ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်အစုဝင် (inverse element) တစ်ခုစီ မဖြစ်မနေ ပါရှိရမည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များ (integers) သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) ဖြင့် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကိန်းများ၊ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ (geometric shapes) နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းရင်းအဖြေများ (polynomial roots) ကဲ့သို့သော သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (mathematical structures) ကို တစ်ပြေးညီ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန်အတွက် အုပ်စုဟူသော သဘောတရားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ (geometry) ဘာသာရပ်တွင် အချိုးညီမှုများ (symmetries) နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (geometric transformations) ကို လေ့လာရာ၌ အုပ်စုများသည် သဘာဝအလျောက် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ အချိုးညီမှုများသည် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ထိုအရာဝတ္ထု၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetry group) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော အမျိုးအစားတစ်ခု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ယေဘုယျ အုပ်စု (general group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဂျီဩမေတြီရှိ အချိုးညီအုပ်စုများတွင် လီအုပ်စုများ (Lie groups) ပါဝင်လာတတ်သည်။ လီအုပ်စုများကို အမှုန်ရူပဗေဒ (particle physics) ၏ စံမော်ဒယ် (Standard Model) တွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ပွန်ကာရေး အုပ်စု (Poincaré group) ဆိုသည်မှာ အထူးနှိုင်းရသီအိုရီ (special relativity) ရှိ အာကာသအချိန် (spacetime) ၏ အချိုးညီမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော လီအုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မော်လီကျူး ဓာတုဗေဒ (molecular chemistry) တွင် အချိုးညီမှုကို ဖော်ပြရာ၌ အမှတ်အုပ်စုများ (point groups) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်းများ (polynomial equations) ကို လေ့လာရာမှ အုပ်စုဟူသော သဘောတရား ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အီဗာရစ်စ်တီ ဂယ်လ်ဝါ (Évariste Galois) သည် ညီမျှခြင်းတစ်ခု၏ ကိန်းရင်းအဖြေများ (roots) မှဖြစ်ပေါ်လာသော အချိုးညီအုပ်စုအတွက် အုပ်စု (group) ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို ယခုအခါ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကိန်းသီအိုရီ (number theory) နှင့် ဂျီဩမေတြီ ကဲ့သို့သော အခြားနယ်ပယ်များမှ ပံ့ပိုးမှုများ ရရှိပြီးနောက် အုပ်စုသဘောတရားကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၁၈၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ခိုင်မာစွာ အခြေချနိုင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အုပ်စုသီအိုရီ (modern group theory) သည် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး အုပ်စုများကို သီးခြားလေ့လာသည်။ အုပ်စုများကို စူးစမ်းလေ့လာရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ၎င်းတို့ကို ပိုမိုငယ်ရွယ်ပြီး နားလည်ရလွယ်ကူသော အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲထုတ်ရန် အယူအဆအမျိုးမျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုပိုင်းများ (subgroups)၊ စားလဒ်အုပ်စုများ (quotient groups) နှင့် ရိုးရှင်းအုပ်စုများ (simple groups) တို့ဖြစ်သည်။ အုပ်စုသီအိုရီ ပညာရှင်များသည် အုပ်စုများ၏ သရုပ်မဲ့ ဂုဏ်သတ္တိများ (abstract properties) အပြင် ၎င်းတို့ကို ခိုင်မာစွာ ဖော်ပြနိုင်သည့် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးကိုလည်း လေ့လာကြသည်။ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (representations of the group) မှတစ်ဆင့် လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (computational group theory) ရှုထောင့်မှလည်း လေ့လာကြသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စုများ (finite groups) အတွက် သီအိုရီတစ်ခုကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် အဆုံးရှိ ရိုးရှင်းအုပ်စုများကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification of finite simple groups) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုများ (finitely generated groups) ကို ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များအဖြစ် လေ့လာသည့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုသီအိုရီ (geometric group theory) သည် အုပ်စုသီအိုရီတွင် တက်ကြွသော နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အုပ်စု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition of Group) == '''အုပ်စု (group)''' ဆိုသည်မှာ [[အစု]] (set) <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ '''အုပ်စု နဂိုမှန်အဆိုများ (group axioms)''' ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' <math>\forall a,b,c \in G: (a \star b) \star c = a \star (b \star c)</math> *'''ထပ်တူရအစုဝင် (identity element)''' <math>\exists e \in G, \forall a \in G: e \star a = a \star e = a</math> *'''ပြောင်းပြန် (inverse)''' <math>\forall a \in G, \exists a^{-1} \in G: a \star a^{-1} = a^{-1} \star a = e</math> ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>a</math> အတွက်မဆို ပြောင်းပြန် <math>a^{-1}</math> သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် <math>G</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) ဖြစ်သည်။ '''အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group)''' ဆိုသည်မှာ အစုဝင်နှစ်ခု မြှောက်သည့် အစီအစဉ်သည် အရေးမကြီးသော အုပ်စုတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ (commutativity) ဖြစ်သော <math>\forall a,b \in G : a \star b = b \star a</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ == အုပ်စု၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Basic Properties of a Group) == ===ပြောင်းပြန်၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness of the Inverse)=== ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ အုပ်စုတစ်ခု ဆိုသည်မှာ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန် တစ်ခုစီရှိနေသော '''[[မိုနွိုက်]] (monoid)''' တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ [[မိုနွိုက်]]တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> တွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ ဤတစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (multiplicative notation) ဖြင့် <math>x^{-1}</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (additive notation) တွင်မူ <math>-x</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>y</math> နှင့် <math>y'</math> နှစ်ခုစလုံးသည် အစုဝင် <math>x</math> ၏ ပြောင်းပြန်များဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြည့်ပါ။ ယူနစ်အစုဝင် <math>e</math> ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၊ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ပြောင်းပြန်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တို့ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်မည်ဆိုလျှင် <math>y' = y'e = y'(xy) = (y'x)y = ey = y</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>y' = y</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ ===အနုတ်ထပ်ကိန်းများ (Negative Exponents)=== [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]]တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> နှင့် အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> အတွက်မဆို အနုတ်ထပ်ကိန်း (negative exponent) ကို <math>x^{-n} = (x^{-1})^n</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ [[မိုနွိုက်]]များအတွက် ပြဋ္ဌာန်းထားသော ပုံမှန်ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း စည်းမျဉ်းများကို ကိန်းပြည့်များအားလုံးအထိ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ===ဘယ်ယူနစ်နှင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ လုံလောက်မှု (Sufficiency of Left Unit and Left Inverses)=== [[အစု]] <math>G</math> တွင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>G</math> တွင် ဘယ်ယူနစ် (left unit) <math>e</math> ပါဝင်ခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>ex = x</math> ဖြစ်မည်။ ထို့ပြင် အစုဝင်တိုင်းတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခုစီ ရှိခဲ့လျှင် မည်သည့် <math>x \in G</math> အတွက်မဆို <math>yx = e</math> ဖြစ်စေမည့် <math>y \in G</math> တစ်ခု တည်ရှိမည်။ ဤအခြေအနေများ ပြည့်စုံပါက <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ် (two-sided unit) ဖြစ်လာသည်။ ထို့အတူ ဘယ်ပြောင်းပြန်တိုင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) ဖြစ်လာသောကြောင့် <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>a \in G</math> ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>b \in G</math> သည် <math>a</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ကြောင့် <math>ba = e</math> ဖြစ်သည်။ ညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>b</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ <math>bab = eb</math> ကို ရရှိမည်။ <math>e</math> သည် ဘယ်ယူနစ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>eb = b</math> ဖြစ်ပြီး <math>bab = b</math> သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ ယခုအခါ <math>c \in G</math> သည် <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါက <math>cb = e</math> ဖြစ်လာမည်။ အထက်ပါညီမျှခြင်း <math>bab = b</math> ၏ ဘယ်ဘက်ခြမ်း နှစ်ဖက်စလုံးကို <math>c</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်လျှင် <math>cbab = cb</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>cb</math> နေရာတွင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ <math>eab = e</math> ဖြစ်သွားပြီး ယင်းမှတစ်ဆင့် <math>ab = e</math> ဟု ထပ်မံရရှိသည်။ ဤအချက်က <math>b</math> သည် <math>a</math> အတွက် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) လည်းဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>ab = e</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>a</math> သည်လည်း <math>b</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဖြစ်လာသည်။ ထို့ပြင် <math>ae</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် <math>e</math> သည် ညာယူနစ် (right unit) အဖြစ် မည်သို့လုပ်ဆောင်ကြောင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ <math>ae = a(ba) = (ab)a = ea = a</math> <math>e</math> သည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ယူနစ်ဖြစ်ပြီး အစုဝင်တိုင်းတွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်ရှိနေသောကြောင့် <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ == အုပ်စု ဥပမာများ (Examples of Groups) == ===ပုံဖော်မှုများ၏ အုပ်စု (Group of Mappings)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ဗလာမဟုတ်သောအစု တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ <math>S</math> မှ <math>G</math> သို့ ပုံဖော်ထားသော ဖန်ရှင်များ (mappings) ၏ အစု <math>M(S, G)</math> သည် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များ မြှောက်ခြင်း (pointwise multiplication) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ပုံဖော်မှုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>f, g \in M(S, G)</math> ၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(fg)(x) = f(x)g(x)</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏ပြောင်းပြန်ကိုမူ <math>f^{-1}(x) = f(x)^{-1}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အကယ်၍ <math>G</math> သည် ဖလှယ်ရအုပ်စု (commutative group) ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>M(S, G)</math> သည်လည်း ဖလှယ်ရအုပ်စုဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခြေအနေမျိုးတွင် ၎င်းကို အပေါင်းပုံစံဖြစ်သော <math>f + g</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ===ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (Permutation Group)=== <math>S</math> ကို ဗလာမဟုတ်သော[[အစု]]တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>S</math> မှ <math>S</math> သို့ ကိုယ်တိုင်ပြန်လည်ပုံဖော်ထားသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှုများ (bijective mappings) အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ပုံမှန်ပေါင်းစပ်ပုံဖော်ခြင်း (standard composition of mappings) အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity map) သည် ၎င်း၏ ယူနစ်အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုကို ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု (permutation group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{Perm}(S)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ ===ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group)=== <math>k</math> ကို ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>V</math> ကို <math>k</math> အပေါ်အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆပါ။ <math>V</math> မှ <math>V</math> သို့ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) <math>k</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) စုစည်းထားသည့် [[အစု]]သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) ဟုခေါ်ဆိုပြီး <math>GL(V)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အလားတူပင် <math>k</math> မှ ကိန်းများပါဝင်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် <math>n \times n</math> ကိန်းအုံများ (matrices) အစုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း အောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို <math>GL(n, k)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ <math>n \ge 2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေများတွင် ဤအုပ်စုသည် ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ===အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု (Group of Automorphisms)=== [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] တစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု <math>A</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ (automorphisms) သည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤအုပ်စုကို <math>\text{Aut}(A)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပါမြူတေးရှင်းအုပ်စု <math>\text{Perm}(S)</math> နှင့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု <math>GL(V)</math> တို့ နှစ်ခုစလုံးသည် ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]]ဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ၏ တိကျသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ ===စံ ကိန်းစနစ်များ (Standard Number Systems)=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers)၊ ကိန်းစစ်များ (real numbers) နှင့် ကိန်းထွေးများ (complex numbers) ၏ [[အစု]]တစ်ခုစီသည် အပေါင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို အသီးသီးဖွဲ့စည်းကြသည်။ ထို့ပြင် ဤကိန်းစနစ်တစ်ခုစီအတွင်းရှိ သုညမဟုတ်သော အစုဝင်များ စုစည်းထားသည့် အစုများသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုများကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ===ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (Cyclic Group)=== အကယ်၍ အုပ်စု <math>G</math> အတွင်းရှိ အစုဝင်တိုင်းကို သတ်မှတ်ထားသော အစုဝင် <math>a \in G</math> ၏ ထပ်ကိန်း <math>a^n</math> (ကိန်းပြည့် <math>n</math>) ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်ပါက ထိုအုပ်စု <math>G</math> ကို ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအစုဝင် <math>a</math> ကို ဆိုက်ကလစ်ထုတ်လုပ်ကိန်း (cyclic generator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ အုပ်စုကို အပေါင်းသင်္ကေတစနစ်ဖြင့် ရေးသားထားပါက အစုဝင်တိုင်းကို <math>na</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။ * ကိန်းပြည့်များအစု <math>\mathbf{Z}</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် <math>1</math> နှင့် <math>-1</math> ဟူ၍ ထုတ်လုပ်ကိန်း နှစ်ခု တိတိကျကျ ပါဝင်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော အပေါင်းကိန်းပြည့် <math>n</math> တစ်ခုအတွက် ကိန်းထွေးစနစ်အတွင်းရှိ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်းများ (n-th roots of unity) သည် အရွယ်အစား <math>n</math> ရှိသော မြှောက်ခြင်းအခြေခံ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ အစုဝင် <math>e^{2\pi i/n}</math> သည် ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဤအုပ်စုအတွက် အခြားသော ထုတ်လုပ်ကိန်းများသည် <math>e^{2\pi ir/n}</math> ပုံစံဖြင့် တည်ရှိကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>r \in \mathbf{Z}</math> ဖြစ်ပြီး <math>r</math> သည် <math>n</math> နှင့် နှိုင်းရသုဒ္ဓ (relatively prime) ဖြစ်ရမည်။ ဤအုပ်စုအတွက် ထုတ်လုပ်ကိန်းကို ပရစ်မစ်တစ် <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ယူနစ်ရင်း (primitive n-th root of unity) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ===အစီအစဉ်-၈ ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အုပ်စုများ (Non-abelian Groups of Order 8)=== အစီအစဉ်-၈ (order 8) ရှိသော ဖလှယ်၍မရသည့် အခြေခံအုပ်စု (non-abelian group) နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပထမတစ်ခုမှာ စတုရန်း၏ အချိုးညီမှုများ အုပ်စု (group of symmetries of the square) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>\sigma</math> နှင့် <math>\tau</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\sigma^4 = \tau^2 = e</math> နှင့် <math>\tau\sigma\tau^{-1} = \sigma^3</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်များကို လိုက်နာကြသည်။ ဒုတိယတစ်ခုမှာ ကွာတာနီယွန် အုပ်စု (quaternion group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>i</math> နှင့် <math>j</math> တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသည်။ <math>k = ij</math> နှင့် <math>m = i^2</math> ဟု သတ်မှတ်လိုက်ပါက ၎င်း၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်ချက်များကို <math>i^4 = j^4 = k^4 = e</math> ၊ <math>i^2 = j^2 = k^2 = m</math> နှင့် <math>ij = mji</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == အုပ်စုပိုင်းများ နှင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများ (Subgroups and Other Structures) == ===တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (Direct Product)=== <math>\{G_i\}_{i \in I}</math> ကို အုပ်စုများ မိသားစု (family of groups) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါမည်။ တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ် (direct product) <math>\prod_{i \in I} G_i</math> ဆိုသည်မှာ [[အစု]] <math>G_i</math> များ၏ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (cartesian product) ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် မြှောက်ခြင်း (componentwise multiplication) ဖြင့် အုပ်စု တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးထားခြင်းဖြစ်သည်။ အစုဝင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(x_i)_{i \in I}</math> နှင့် <math>(y_i)_{i \in I}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_i)_{i \in I} (y_i)_{i \in I} = (x_i y_i)_{i \in I}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ယူနစ်အစုဝင်သည် သက်ဆိုင်ရာ ယူနစ်အစုဝင်များ၏ မိသားစုဖြစ်သော <math>(e_i)_{i \in I}</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်ကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် တွက်ချက်ပြီး <math>(x_i^{-1})_{i \in I}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စုနှစ်ခုဖြစ်သော <math>G_1</math> နှင့် <math>G_2</math> အတွက်ဆိုလျှင် ဤသဘောတရားသည် [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] <math>G_1 \times G_2</math> အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားမည်ဖြစ်သည်။ ယင်းအခြေအနေတွင် မြှောက်လဒ်ကို <math>(x_1, x_2)(y_1, y_2) = (x_1 y_1, x_2 y_2)</math> ဟု တွက်ချက်နိုင်သည်။ ===အုပ်စုပိုင်း (Subgroup)=== <math>G</math> ကို အုပ်စုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါ။ <math>G</math> ၏ အစုပိုင်း (subset) <math>H</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါ အခြေအနေသုံးရပ်နှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို အုပ်စုပိုင်း (subgroup) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ * ၎င်းတွင် <math>G</math> ၏ ယူနစ်အစုဝင် ပါဝင်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း နိယာမအောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (closure property) ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x, y \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>xy \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ * ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းအောက်တွင်လည်း အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x \in H</math> ဖြစ်ပါက <math>x^{-1} \in H</math> ဖြစ်ရမည်။ ယူနစ်အစုဝင် တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော အုပ်စုပိုင်းကို အသေးအဖွဲ အုပ်စုပိုင်း (trivial subgroup) ဟု သုံးနှုန်းသည်။ '''အုပ်စုပိုင်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (Intersection of Subgroups)''' အုပ်စု <math>G</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော မည်သည့် အုပ်စုပိုင်းများ မိသားစု၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) မဆိုသည် <math>G</math> ၏ အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။ ===အုပ်စု၏ ထုတ်လုပ်ကိန်းများ (Generators of a Group)=== <math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>S</math> သည် ၎င်း၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>G</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းကို <math>S</math> မှ အစုဝင်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းပြန်များကို အသုံးပြု၍ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ်များ (finite products) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်ပါက အစု <math>S</math> သည် <math>G</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည် (generates) ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤအခြေအနေကို <math>G = \langle S \rangle</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် <math>G</math> ၏ အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းသည် <math>G</math> ကိုယ်တိုင်ဖြစ်နေပါက <math>G</math> သည် <math>S</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုဖြစ်သည်။ ယင်းသို့ မြှောက်လဒ်များအားလုံး စုစည်းထားသော အစုသည် မူလသဘောတရားအရ <math>S</math> ကို ငုံထားသည့် အငယ်ဆုံး အုပ်စုပိုင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗလာမြှောက်လဒ် (empty product) သည် ယူနစ်အစုဝင်ကို ထုတ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ ===အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းများ (Finitely Generated Subgroups)=== <math>G</math> အတွင်းရှိ အဆုံးရှိအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသော <math>x_1, \dots, x_n</math> မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အုပ်စုပိုင်းကို <math>\langle x_1, \dots, x_n \rangle</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များဖြစ်သော <math>k_1, \dots, k_r \in \mathbf{Z}</math> ကို အသုံးပြု၍ <math>x_{i_1}^{k_1} \cdots x_{i_r}^{k_r}</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သော အစုဝင်အားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ အစုဝင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သော <math>x \in G</math> သည် ဆိုက်ကလစ် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးမည်ဖြစ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> တည်ဆောက်ပုံ == <math>G</math> သည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုနှင့် ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> တို့ ပါဝင်သည့် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတွက်ချက်မှုသည် မြှောက်ခြင်းတွက်ချက်မှု ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{B}G</math> ကို <math>G</math> မှတစ်ဆင့် အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများ (Objects)''': အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ ပါဝင်သည်။ ၎င်းကို ဤနေရာတွင် <math>*</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms)''': <math>*</math> မှ <math>*</math> သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များကို (hom-set) <math>\text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီသည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''[[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (endomorphism)''' တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း (categorical composition) <math>g \circ h</math> ကို အုပ်စုမြှောက်ခြင်း <math>gh</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ *'''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (Identity Morphism)''': တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထု အတွက် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>1_{*}</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းကို အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e \in G</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ နဂိုမှန်အဆိုများကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Category Axioms) === *ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် ပြည့်စုံရန်အတွက် တည်ဆောက်ထားသော အချက်အလက်များသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unitality)''' တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ''': ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခုတွဲ <math>f, g, h \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>(f \circ g) \circ h = f \circ (g \circ h)</math> ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>\mathbf{B}G</math> ရှိ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်းကို အောက်ပါ အုပ်စုမြှောက်ခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ *<math>(fg)h = f(gh)</math> *<math>G</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိပြီးသားဖြစ်သဖြင့် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို ပြည့်စုံစေသည်။ *'''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ''': မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> အတွက်မဆို ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင်နှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများသည် <math>1_{*} \circ g = g</math> နှင့် <math>g \circ 1_{*} = g</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေရမည်။ <math>1_{*}</math> အစား အုပ်စု ထပ်တူရအစုဝင် <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>eg = g \quad \text{and} \quad ge = g</math> *အုပ်စုတစ်ခုရှိ ထပ်တူရအစုဝင်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဤအချက်သည် မူလကတည်းက ပြည့်စုံပြီးဖြစ်သည်။ *ထို့ကြောင့် <math>\mathbf{B}G</math> သည် မှန်ကန်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ <math>\blacksquare</math> === ဂရုပွိုက် ဂုဏ်သတ္တိကို အတည်ပြုခြင်း (Verifying Groupoid Property) === *'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် '''[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism)''' ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုဖြစ်ရန် မော်ဖစ်ဇင် <math>f</math> အတွက် <math>f \circ f^{-1} = 1</math> နှင့် <math>f^{-1} \circ f = 1</math> ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f^{-1}</math> တစ်ခု တည်ရှိရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}G</math> အတွက် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းဖြစ်သော <math>g \in \text{Hom}_{\mathbf{B}G}(*, *)</math> သည် အုပ်စု <math>G</math> ၏ အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အုပ်စု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အစုဝင် <math>g</math> တိုင်းတွင် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေမည့် ပြောင်းပြန် <math>g^{-1} \in G</math> တစ်ခုစီ ပိုင်ဆိုင်သည်။ *<math>gg^{-1} = e \quad \text{and} \quad g^{-1}g = e</math> *ယင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>g \circ g^{-1} = 1_{*} \quad \text{and} \quad g^{-1} \circ g = 1_{*}</math> *ဤအချက်က <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> တိုင်းသည် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]]တစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ <math>\mathbf{B}G</math> သည် မော်ဖစ်ဇင်တိုင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာရှိသည့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သောကြောင့် အုပ်စုတစ်ခုသည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း တိကျစွာပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီကြောင်း (equivalent) အတည်ပြုနိုင်သည်။ <math>\blacksquare</math> == အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များအား ဖန်တာများအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Group Homomorphisms as Functors) == <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့သည် အုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများကို <math>\mathbf{B}G</math> နှင့် <math>\mathbf{B}H</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]] (functor) <math>F: \mathbf{B}G \to \mathbf{B}H</math> တစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုများ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်သည့် ပုံဖော်မှုများ ပါဝင်သည်။ *'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Objects)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုကို <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဆီသို့ ပုံဖော်ပေးရမည်။ <math>\mathbf{B}H</math> တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ရှိသောကြောင့် ဤပုံဖော်မှုသည် အသေးအဖွဲဖြစ်ပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ *'''မော်ဖစ်ဇင်များအပေါ် သက်ရောက်မှု (On Morphisms)''': <math>F</math> သည် <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် အုပ်စုများ၏ အခြေခံအစုများကြားရှိ ဖန်ရှင် <math>F: G \to H</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ *ဖန်တာ <math>F</math> သည် အောက်ပါ နဂိုမှန်အဆို (axioms) နှစ်ခုကို ပြည့်စုံစေရမည်။ *'''ထပ်တူရအစုဝင်ကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Identity)''': <math>F(1_{*}) = 1_{F(*)}</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု သီအိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရအားဖြင့် ဤအချက်သည် <math>F</math> က <math>G</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ကို <math>H</math> ၏ ထပ်တူရအစုဝင်ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>F(e_G) = e_H</math> ဖြစ်သည်။ *'''ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ထိန်းသိမ်းခြင်း (Preservation of Composition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ <math>g_1, g_2</math> အတွက်မဆို <math>F(g_2 \cdot g_1) = F(g_2) \cdot F(g_1)</math> ဖြစ်သည်။ အုပ်စု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အုပ်စုမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသောကြောင့် ဤအချက်သည် <math>F(g_2 g_1) = F(g_2) F(g_1)</math> သို့ တိုက်ရိုက် ကူးပြောင်းသွားသည်။ *ဤဖန်တာဖြစ်တည်မှု အခြေအနေ (functoriality conditions) နှစ်ခုသည် အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) တစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ပါ နဂိုမှန်အဆိုများ အတိအကျပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုများကြားရှိ ဖန်တာ (functor) တစ်ခုသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အသုံးပြုလေ့ရှိသော အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (group homomorphism) နှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ == ကွန်ဂျူဂိတ်အား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်း (Conjugation as a Natural Transformation) == အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီများအဖြစ် မှတ်ယူထားသည့် အုပ်စုနှစ်ခု <math>G</math> နှင့် <math>H</math> တို့ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ထို့ပြင် ၎င်းတို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#ဖန်တာ (Functor)|ဖန်တာ]]အတွဲ (parallel pair of functors) <math>F, K: \mathbf{B}G \rightrightarrows \mathbf{B}H</math> ကိုလည်း စဉ်းစားပါ။ အထက်တွင် သက်သေပြခဲ့သည့်အတိုင်း <math>F</math> နှင့် <math>K</math> တို့သည် အုပ်စု [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]များ ဖြစ်ကြသည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ#သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation)|သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (natural transformation) <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအချက်များ လိုအပ်သည်။ *'''အစိတ်အပိုင်းများ (Components)''' <math>\mathbf{B}G</math> ၏ တစ်ခုတည်းသော အရာဝတ္ထုနှင့် ဆက်စပ်နေသည့် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည်။ <math>\mathbf{B}H</math> အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းစွာပင် <math>H</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစိတ်အပိုင်းကို အုပ်စုဝင် <math>h \in H</math> အဖြစ် သတ်မှတ်မည်။ *'''သဘာဝကျမှု အခြေအနေ (Naturality Condition)''': <math>\mathbf{B}G</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>g</math> အတွက်မဆို သဘာဝကျမှုဆိုင်ရာ စတုရန်းသည် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေရမည် (commute)။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း <math>\alpha: F \Rightarrow K</math> တစ်ခုအတွက် စည်းမျဉ်းအရ <math>K(g) \cdot \alpha_{*} = \alpha_{*} \cdot F(g)</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ *ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ မော်ဖစ်ဇင်များနေရာတွင် အုပ်စုဝင်များကို အစားထိုးလိုက်သောအခါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ အုပ်စုမြှောက်ခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝကျမှု အခြေအနေသည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ *<math>K(g) h = h F(g)</math> *<math>H</math> သည် အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ပြောင်းပြန် <math>h^{-1}</math> မဖြစ်မနေ ရှိနေမည်ကို အာမခံနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုညီမျှခြင်း၏ ညာဘက်မှ <math>h^{-1}</math> ဖြင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ *<math>K(g) = h F(g) h^{-1}</math> *ဤညီမျှခြင်းက [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] <math>K</math> သည် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>F</math> အား အစုဝင် <math>h \in H</math> ဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugate) ပြုလုပ်ထားခြင်း အတိအကျဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။ ထို့ကြောင့် အုပ်စု ကတ်တဂိုရီများကြားရှိ ဖန်တာများအကြား သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် ပစ်မှတ်အုပ်စုအတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြင့် ကွန်ဂျူဂိတ်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ==ကိုးကား== * {{cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=211 |edition=Revised 3rd |publisher=Springer-Verlag |location=New York |year=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0 |pages=}} [[ကဏ္ဍ:အုပ်စုသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] 24nlpttqi5xp1mkpnu1mq2nrzh1tihf 0 286154 1038190 1034492 2026-06-14T06:48:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-လွင့်စင် +လွင့်စဉ်) 1038190 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit accident | name = ၂၀၂၆ ဘန်ကောက် ရထားတိုက်မှု ဖြစ်စဉ် | image = 2026_Bangkok_Train_Incident_-_Image_8.jpg | image_size = | caption = အခင်းဖြစ်ပွားရာနေရာ | coordinates = {{Coord|13|45|00.6|N|100|33|48.4|E|}} | date = ၁၆ မေ ၂၀၂၆ | time = 16:35 ([[UTC+07:00]]) | location = မက္ကဆန်ရပ်ကွက်, [[ရာချာထေဝီမြို့နယ်]], [[ဘန်ကောက်မြို့]] | country = {{flag|Thailand}} | line = Eastern Line ရထားလိုင်း | operator = ထိုင်းနိုင်ငံမီးရထား | type = ထိတိုက်မှု | cause = အလိုအလျောက် ရထားလမ်းကူးတားဆီးကိရိယာ ချို့ယွင်းမှုနှင့် မူးယစ်နေသော ယာဉ်မောင်း (သံသယရှိ) | vehicles = 10 | passengers = 0 | crew = | deaths = 8 | injuries = 33 | damage = }}  ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[ဘန်ကောက်မြို့]] မက္ကဆန် (Makkasan) ဘူတာအနီးရှိ [[မီးရထား]]သံလမ်းကူးနေရာ၌ ကုန်တင်ရထားအပြင်းစားတစ်စင်းသည် ခရီးသည်တင်ဘတ်စ်ကားတစ်စီး အပါအဝင် အခြားသော မော်တော်ယာဉ်အချို့နှင့် ဆင့်ကဲတိုက်မိမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ရာမှတစ်ဆင့် ပြင်းထန်သော မီးလောင်မှုနှင့် ပေါက်ကွဲမှုအများအပြား ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်ကြောင့် လူ ၈ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး အခြားလူ ၃၃ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ [[ဖိုင်:2026 Bangkok Train Incident - Image 8.jpg|thumb|ရထားတိုက်ခိုက်မှု အခင်းဖြစ်ပွားနေရာ]] == အခင်းဖြစ်စဉ် == ကုန်သေတ္တာနှင့် ကုန်စည်များ တင်ဆောင်လာသည့် အမှတ် (၂၁၂၆) ကုန်တင်ရထားသည် လာင်ချာဘန် (Laem Chabang) မှ ဘန်ဆူးလမ်းဆုံ ဘူတာကြီး (Bang Sue Junction) သို့ မောင်းနှင်လာစဉ် အဆောက်-ဒင်ဒန်းလမ်းမကြီး (Asok-Din Daeng Road) ပေါ်ရှိ မီးရထားသံလမ်းကူးနေရာ၌ လေဆိပ်ရောက် ဘန်ကောက်အမြန်ရထားလမ်း (Airport Rail Link) ၏ မက္ကဆန်ဘူတာအနီးတွင် ဘန်ကောက် အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအဖွဲ့ (BMTA) ပိုင် လိုင်းနံပါတ် (၂၀၆) ခရီးသည်တင်ဘတ်စ်ကားတစ်စီးနှင့် မော်တော်ဆိုင်ကယ်တစ်စီးတို့ကို ဝင်တိုက်မိခဲ့ရာမှတစ်ဆင့် ပြင်းထန်သော မီးလောင်မှု ချက်ချင်းဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဆိုင်ကယ်အချို့နှင့် ဆိုင်ကယ်စီးနင်းသူအချို့ လမ်းပေါ်သို့ လွင့်စဉ်သွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Train-bus collision kills at least 8 in Bangkok |url=https://gulfnews.com/world/asia/train-bus-collision-kills-at-least-8-in-bangkok-1.500542800 |access-date=16 May 2026 |publisher=[[Gulf News]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Eight found dead after freight train hits Bangkok bus near Makkasan |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40066302 |access-date=16 May 2026 |publisher=[[The Nation (Thailand)|The Nation]]}}</ref> <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=รถไฟชนรถเมล์จุดตัดทางรถไฟอโศก เกิดไฟลุกท่วม เสียชีวิต 8 ราย บาดเจ็บ 32 |trans-title=A train collided with a bus at the Asoke railway crossing, resulting in a fire that killed 8 people and injured 32. |url=https://www.bbc.com/thai/articles/c0j2q3wvedno |access-date=16 May 2026 |publisher=[[BBC News]] |language=Thai}}</ref>အဆိုပါ ဘတ်စ်ကားသည် ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှု ပြင်းထန်နေခြင်းကြောင့် မီးနီမိကာ မီးရထားသံလမ်းပေါ်တွင် ရပ်တန့်နေခဲ့သဖြင့် မီးရထားလမ်းကူး ဂိတ်တံခါးများ ပိတ်၍မရအောင် ဖြစ်နေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Eight killed and dozens injured after freight train hits bus in Thailand |url=https://anewz.tv/world/world-news/20148/eight-killed-after-freight-train-crashes-into-bus-in-bangkok/news |access-date=16 May 2026 |publisher=AnewZ}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Freight train and bus crash kills at least eight in Bangkok |url=https://www.bbc.com/news/articles/c98rez3x0nwo |access-date=16 May 2026 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> တိုက်မိပြီးနောက်ပိုင်း မိနစ်ပိုင်းအတွင်း ဘတ်စ်ကားတစ်စီးလုံး မီးဟုန်းဟုန်းတောက် လောင်ကျွမ်းသွားခဲ့ပြီး မီးသည် ဆီတိုင်ကီသို့ ကူးစက်သွားချိန်တွင် ပေါက်ကွဲမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရထားသည် ပျက်စီးသွားသော ယာဉ်အကြွင်းအကျန်များကို သံလမ်းအတိုင်း မီတာ ၅၀ ခန့် (ပေ ၁၆၀ ခန့်) အကွာအဝေးအထိ တွန်းတိုက်သွားခဲ့ရာမှတစ်ဆင့် အနီးနားရှိ အခြားသော မော်တော်ယာဉ်များနှင့် ဆိုင်ကယ်များကိုပါ ထပ်မံတိုက်မိခဲ့သဖြင့် မီးသည် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ယာဉ်များဆီသို့ လျင်မြန်စွာ ကူးစက်လောင်ကျွမ်းသွားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=At least 8 dead in Bangkok bus-train collision |url=https://www.bangkokpost.com/learning/easy/3256125/at-least-8-dead-in-bangkok-bustrain-collision |access-date=16 May 2026 |publisher=[[Bangkok Post]]}}</ref>အခင်းဖြစ်ပွားရာနေရာမှ ဗီဒီယိုမှတ်တမ်းအရ မီးရထားသည်လည်း မီးလောင်ကျွမ်းမှုကြောင့် တစ်စင်းလုံး မည်းတူးသွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ အဆိုပါ မီးလောင်မှုကို တစ်နာရီမပြည့်မီအချိန်အတွင်း ငြှိမ်းသတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ရထားတိုက်မှုအတွင်း မော်တော်ဆိုင်ကယ် ၆ စီး၊ ကိုယ်ပိုင်ကား ၁ စီး၊ ပစ်ကပ်ဗင်ကား ၁ စီးနှင့် ဘတ်စ်ကား ၁ စီးတို့ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=เปิดลิสต์ความเสียหายวิบัติกลางกรุง รถไฟสินค้าชนวินาศกวาดเรียบรถ 10 คัน |trans-title=A list of devastating damages in the heart of Bangkok has been released: a freight train collision wiped out 10 cars. |url=https://www.amarintv.com/news/crime/546124 |access-date=16 May 2026 |publisher=[[Amarin TV]] |language=Thai}}</ref>ဘတ်စ်ကားပေါ်တွင် လိုက်ပါလာသည့် ခရီးသည်ဦးရေ အတိအကျကိုမူ မသိရှိရသေးသော်လည်း လိုက်ပါလာသူအားလုံးကို ပြန်လည်ကယ်ဆယ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=At Least 8 Dead, 35 Injured After Freight Train Smashes into Bus, Causing It to Burst into Flames Near Busy Airport |url=https://people.com/8-killed-35-injured-after-freight-train-smashes-into-bus-11976915 |access-date=16 May 2026 |publisher=[[People (magazine)|People]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=A cargo train hits a public bus at a Bangkok rail crossing, killing at least 8 |url=https://www.ctvnews.ca/world/article/a-cargo-train-hits-a-public-bus-at-a-bangkok-rail-crossing-killing-at-least-8/ |access-date=16 May 2026 |publisher=[[CTV News]]}}</ref> == ထိခိုက်နစ်နာသူများ == လူရှစ်ဦးသေဆုံးပြီး ၃၃ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့အနက် နှစ်ဦးမှာ စိုးရိမ်ရသည့်အခြေအနေတွင် ရှိနေသည်။ <ref name="Khaosod">{{Cite news |date=17 May 2026 |title=AUTHORITIES IDENTIFY TWO VICTIMS IN DEADLY BANGKOK TRAIN-BUS CRASH |url=https://www.khaosodenglish.com/news/2026/05/17/authorities-identify-two-victims-in-deadly-bangkok-train-bus-crash/ |access-date=17 May 2026 |publisher=[[Khaosod#Khaosod English|Khaosod English]]}}</ref> အချို့သောရင်းမြစ်များက လူ ၃၅ ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Freight train crashes into bus killing 8 in Bangkok, Thailand |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2026/05/16/thailand-freight-train-bus-crash-bangkok/6561778958953/ |access-date=16 May 2026 |publisher=[[United Press International]]}}</ref> ဒဏ်ရာရရှိသူများကို ကာမီလီယန်ဆေးရုံတွင် ခြောက်ဦးအပါအဝင် ဆေးရုံအမျိုးမျိုးသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=17 May 2026 |title=PM Anutin orders relief and inquiry after Bangkok train-bus crash |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40066333 |access-date=17 May 2026 |publisher=[[The Nation (Thailand)|The Nation]]}}</ref> ဒဏ်ရာရရှိသူ ၁၅ ဦးကို ယာဉ်တိုက်မှုဖြစ်ပွားပြီး တစ်ရက်အကြာတွင် ဆေးရုံမှဆင်းခွင့်ပြုခဲ့သည်။ <ref name="Khaosod" /> [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ထိုင်းနိုင်ငံဝန်ကြီးချုပ်]] [[အာနုထင်း ချာန်ဝီရာကွန်း|အနုတင်ချန်ဗီရာကူးလ်]] က သက်ဆိုင်ရာအေဂျင်စီများအား ဒဏ်ရာရရှိသူများကို ဂရုစိုက်ရန်နှင့် သေဆုံးသူ၏ မိသားစုများကို ထောက်ပံ့ရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=Anutin orders full care for victims of Makkasan train-bus crash |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40066307 |access-date=17 May 2026 |publisher=[[The Nation (Thailand)|The Nation]]}}</ref> သေဆုံးသူ ရှစ်ဦးစလုံးသည် ဘတ်စ်ကားပေါ်တွင် ရှိနေခဲ့ကြသည်။ <ref name="Thai PBS">{{Cite news |date=16 May 2026 |title=8 dead, 32 injured as train-bus collision sparks inferno at Makkasan crossing |url=https://world.thaipbs.or.th/detail/61363 |access-date=16 May 2026 |publisher=[[Thai Public Broadcasting Service]]}}</ref> <ref>{{Cite news |date=16 May 2026 |title=At least eight dead, 32 injured in Thailand after freight train hits bus |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/least-eight-dead-32-injured-thailand-after-freight-train-hits-bus-2026-05-16/ |access-date=16 May 2026 |publisher=[[Reuters]]}}</ref> သေဆုံးသူများ၏ ရုပ်အလောင်းများသည် မမှတ်မိနိုင်လောက်အောင် မီးလောင်ဒဏ်ရာများ ရရှိခဲ့သည်။ ရထားကုန်တင်ကွန်တိန်နာ၏ ရှေ့ဘက်အနီးတွင် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ဘတ်စ်ကားပေါ်ရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်ထံမှ လာခြင်းဟုတ်မဟုတ် မသေချာပါ။ <ref name="BBC Thai">{{Cite news |date=16 May 2026 |title=รถไฟชนรถเมล์จุดตัดทางรถไฟอโศก เกิดไฟลุกท่วม เสียชีวิต 8 ราย บาดเจ็บ 32 |trans-title=A train collided with a bus at the Asoke railway crossing, resulting in a fire that killed 8 people and injured 32. |url=https://www.bbc.com/thai/articles/c0j2q3wvedno |access-date=16 May 2026 |publisher=[[BBC News]] |language=Thai}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.bbc.com/thai/articles/c0j2q3wvedno "รถไฟชนรถเมล์จุดตัดทางรถไฟอโศก เกิดไฟลุกท่วม เสียชีวิต 8 ราย บาดเจ็บ 32"] &#x5B;A train collided with a bus at the Asoke railway crossing, resulting in a fire that killed 8 people and injured 32.&#x5D; (in Thai). [[ဘီဘီစီသတင်း|BBC News]]. 16 May 2026<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 May</span> 2026</span>.</cite> [[Category:CS1 Thai-language sources (th)]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ထိုင်းနိုင်ငံ ဘေးအန္တရာယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ]] </ref> မှုခင်းဆိုင်ရာအရာရှိများသည် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် သေဆုံးသူအားလုံး၏ အထောက်အထားများကို အတည်ပြုနိုင်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။ မေလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အာဏာပိုင်များက သားကောင်နှစ်ဦးမှာ Sisaket ပြည်နယ် ၊ Ban Kratai Don မှ အသက် ၃၄ နှစ်အရွယ် Teekha Teekha-Utmakorn နှင့် အသက် ၅၇ နှစ်အရွယ် Tiam Phuangyod တို့ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref name="Khaosod" /> အလောင်း ရှစ်လောင်းနှင့် နောက်ထပ် အကြွင်းအကျန် သုံးလောင်းကို Institute of Forensic Medicine သို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ <ref name="NT2">{{Cite news |date=17 May 2026 |title=DNA confirmation of Makkasan crash victims expected by Tuesday- |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40066331 |access-date=17 May 2026 |publisher=[[The Nation (Thailand)|The Nation]]}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံသား ပါဝင်မှု === ရထားတိုက်မှုတွင် သေဆုံးသူ ၈ ဦးအနက် မြန်မာနိုင်ငံသား ၁ ဦး ပါဝင်ကြောင်း ထိုင်းမှုခင်းဆေးပညာဌာန အတည်ပြုသည်။ ရထားတိုက်မှုကြောင့် အနီးနားရှိ ယာဉ်မောင်းနှင့် ဆိုင်ကယ်စီးနင်းသူ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရကာ မြန်မာ ၅ ဦး ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေ ၁၉ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ဘန်ကောက်ရထားတိုက်မှုက သေဆုံးသူ ၈ ဦးထဲ မြန်မာ ၁ ဦးပါဝင် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgrp1972qent |access-date=2026-05-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သေဆုံးသူမှာ ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့နယ်၊ ကျုံဖဲကျေးရွာဇာတိ အသက် ၃၆ နှစ်အရွယ် မအေးအေးမြင့် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=2026-05-20 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် - ‘‘သူတို့(နေပြည်တော်)က အတိုက်အခံအင်အားစုတွေနဲ့ဆွေးနွေးလိုပုံပြလာတယ်’’ - မလေးရှားနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3628nxlj03t |access-date=2026-05-20 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} snygni7knb1grzi6lysihz3ikf4xak5 0 286165 1038146 1036604 2026-06-14T06:40:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038146 wikitext text/x-wiki {{Short description|မျက်နှာ၏ အစိတ်အပိုင်း}} {{About|မျက်နှာပေါ်ရှိ အစိတ်အပိုင်း|အခြားအသုံးပြုမှုများအတွက်|ချင်း (disambiguation)}} '''မေး''' သို့မဟုတ် '''မေးစေ့'''({{lang-en|Chin}}) သို့မဟုတ် ခန္ဓာဗေဒအရ '''မန်းတဲလ် နယ်ပယ်''' ({{lang-la|Mentum}}) ဆိုသည်မှာ [[လူ]]၏ မျက်နှာအောက်ပိုင်း၊ အောက်နှုတ်ခမ်း၏ အောက်ဘက်တွင် တည်ရှိပြီး အောက်မေးရိုးခွံ ([[Mandible]]) ၏ ရှေ့ဘက်သို့ ချွန်ထွက်နေသော အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ဖွံ့ဖြိုးပြီးသော လူသားဦးခေါင်းခွံတစ်ခုတွင် မေးသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၀.၇ စင်တီမီတာမှ ၁.၁ စင်တီမီတာခန့်အထိ ရှေ့သို့ ထွက်နေတတ်သည်။ လူသားတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု သမိုင်းကြောင်းတွင် ဖွံ့ဖြိုးသော မေးစေ့ ပိုင်ဆိုင်ထားခြင်းသည် [[ဟိုမိုဆေပီယန်း|ဟိုမိုဆေပီယန်]] (''Homo sapiens'') ခေါ် ခေတ်သစ်လူသားများကို [[နေအန်ဒါသာရ်လူသား|နေအန်ဒါသာရ်]] (Neanderthals) ကဲ့သို့သော ရှေးဦးလူသား မျိုးနွယ်စုများမှ [[ခန္ဓာဗေဒ]]အရ ကွဲပြားစေသည့် ထူးခြားသော သရုပ်လက္ခဏာတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|chapter=The origin of anatomically modern humans in western Europe | editor1-last = Smith | editor1-first = Fred H. | editor2-last = Spencer | editor2-first = Frank | title = The Origins of Modern Humans: A World Survey of the Fossil Evidence| vauthors = Stringer CB, Hublin JJ, Vandermeersch B |year=1984| publisher = Alan R. Liss, Inc. |location=New York|pages=51–135}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schwartz JH, Tattersall I | s2cid = 2656256 | title = The human chin revisited: what is it and who has it? | journal = Journal of Human Evolution | volume = 38 | issue = 3 | pages = 367–409 | date = March 2000 | pmid = 10683306 | doi = 10.1006/jhev.1999.0339 | bibcode = 2000JHumE..38..367S }}</ref> သတ္တဝါလောကတွင် [[ပရိုင်းမိတ်]] (Primate) နို့တိုက်သတ္တဝါများထဲ၌ လူသားတစ်မျိုးတည်းတွင်သာ မေးစေ့ ရှိသည်။ သံစူးသည့်အခါ၊ ခွေးရူး ကိုက်သည့်အခါမျိုးတွင် မေးခိုင်ပိုး ဝင်ကာ မေးခိုင်ရောဂါ ဖြစ်တတ်သည်။ ယင်းသို့ ဖြစ်လျှင် အချိန်မနှောင်းမီ [[မေးခိုင်ရောဂါကာကွယ်ဆေး]] ထိုးရလေသည်။ == ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ အယူအဆများ == မေးစေ့သည် အဘယ်ကြောင့် လူသားများတွင်သာ သီးသန့်ဖွံ့ဖြိုးလာရသလဲ ဆိုသည့် အချက်နှင့် ပတ်သက်၍ ပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ကွဲပြားလျက် ရှိသည်။ === အစာဝါးခြင်းဆိုင်ရာ တွန်းအား === ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် လူဝစ် ရောဘင်ဆင် (Louis Robinson)<ref>{{Cite journal| vauthors = Robinson L |date=1913|title=The story of the chin|journal=Knowledge|volume=36|pages=410–420}}</ref> က အစာကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဝါးရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖိအား (Masticatory stresses) ကို ခံနိုင်ရန်အတွက် အောက်မေးရိုး ရှေ့ပိုင်း အရိုးထု ပိုမိုထူထဲလာရာမှ မေးစေ့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ အလားတူပင် ဒေးဗစ် ဒေးဂလင် (David J. Daegling)<ref>{{Cite journal| vauthors = Daegling DJ |date=1993|title=Functional morphology of the human chin |journal=Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews |volume=1|issue=5|pages=170–177|doi=10.1002/evan.1360010506 |s2cid=85195021}}</ref> ကလည်း မေးစေ့သည် အစာဝါးစဉ် မေးရိုးကွေးညွတ်မှုကို ခံနိုင်ရည်ရှိစေရန် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံအရ လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲလာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းပြသည်။ သို့သော်လည်း အချို့ပညာရှင်များက မေးစေ့ရှိခြင်းသည် အစာဝါးခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်မသက်ဆိုင်ဟု ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Ichim I, Swain M, Kieser JA | title = Mandibular biomechanics and development of the human chin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_journal-of-dental-resear_2006-07_85_7/page/638 | language = en-US | journal = Journal of Dental Research | volume = 85 | issue = 7 | pages = 638–42 | date = July 2006 | pmid = 16798865 | doi = 10.1177/154405910608500711 | s2cid = 28529235 }}</ref> === မျက်နှာတွင်း ကြွက်သားနှင့် ခန္ဓာဗေဒ ဖွံ့ဖြိုးမှု === မိုက်ကယ် ကိုကရဲလ် (Michael Coquerelle) နှင့်အဖွဲ့၏ လေ့လာမှုများအရ မေးစေ့၏ အခြေခံပုံစံ (Inverted-T shape) သည် မိခင်ဝမ်းတွင်း သန္ဓေသားဘဝကတည်းက စတင်ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း မွေးဖွားပြီးစ အရွယ်ရောက်မှသာ အရိုးပြန်လည်ပုံသွင်းခြင်း ဖြစ်စဉ် (Bone remodeling) ကြောင့် ပိုမိုထင်ရှားလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Coquerelle|first1=Michael|last2=Prados-Frutos|first2=Juan Carlos|last3=Rojo|first3=Rosa|last4=Drake|first4=Abby Grace|last5=Murillo-Gonzalez|first5=Jorge Alfonso|last6=Mitteroecker|first6=Philipp | name-list-style = vanc |date= September 2017 |title=The Fetal Origin of the Human Chin|journal=Evolutionary Biology|language=en|volume=44|issue=3|pages=295–311|doi=10.1007/s11692-017-9408-9|bibcode=2017EvBio..44..295C |s2cid=38431987|issn=0071-3260}}</ref> လူသားများ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုတွင် မျက်နှာအရွယ်အစား သေးငယ်လာခြင်း၊ လျှာနှင့် လည်ချောင်းတွင်း ကြွက်သားများအတွက် နေရာချန်ရန် မေးရိုးအပေါ်ပိုင်း (သွားအိမ် တည်ရှိရာနေရာ) က နောက်သို့ ဆုတ်သွားပြီး မေးရိုးအောက်ပိုင်းက ရှေ့တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် မေးစေ့အဖြစ် ထွက်ပေါ်လာရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဟော်လတန် (Holton) နှင့်အဖွဲ့က ဆိုသည်။<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Holton NE, Bonner LL, Scott JE, Marshall SD, Franciscus RG, Southard TE | title = The ontogeny of the chin: an analysis of allometric and biomechanical scaling | journal = Journal of Anatomy | volume = 226 | issue = 6 | pages = 549–59 | date = June 2015 | pmid = 25865897 | pmc = 4450959 | doi = 10.1111/joa.12307 }}</ref> အချို့ကမူ ၎င်းကို အခြားဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုများ၏ ဘေးထွက်ရလဒ် တစ်ခု (Spandrel) အဖြစ်သာ ရှုမြင်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last1=von Cramon-Taubadel |first1=Noreen |last2=Scott |first2=Jill E. |last3=Robinson |first3=Chris A. |last4=Schroeder |first4=Lauren |date=2026-01-29 |title=Is the human chin a spandrel? Insights from an evolutionary analysis of ape craniomandibular form |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=1 |article-number=e0340278 |doi=10.1371/journal.pone.0340278 }}</ref> === လူမှုရေးနှင့် ဟော်မုန်းဆိုင်ရာ အယူအဆ === မနုဿဗေဒပညာရှင် ရောဘတ် ဖရန်စစ္စကပ် (Robert Franciscus) ၏ အဆိုအရ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၈၀,၀၀၀ ကာလခန့်တွင် လူသားတို့သည် အမဲလိုက်ရာမှ ပိုမိုကြီးမားသော လူမှုကွန်ရက်များနှင့် မဟာမိတ်များ ဖွဲ့စည်းသည့် လူနေမှုပုံစံသို့ ပြောင်းလဲလာခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ ပဋိပက္ခများ လျော့နည်းသွားပြီး အထူးသဖြင့် အမျိုးသားများတွင် တက်စတိုစတီရုန်း (Testosterone) ဟော်မုန်းပမာဏ ကျဆင်းလာကာ မျက်နှာနှင့် မေးရိုးတည်ဆောက်ပုံ ပြောင်းလဲလျက် မေးစေ့ ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆသည်။<ref name="sciencedaily.com">{{cite web | date = April 13, 2015 | title = Why we have chins: Our chin comes from evolution, not mechanical forces | publisher = ScienceDaily | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2015/04/150413183745.htm }}</ref> == မေးချိုင့် == '''မေးချိုင့်''' ({{lang-en|Cleft chin}}) သို့မဟုတ် မေးနှစ်ခွ သို့မဟုတ် မေးစေ့နှစ်ခွ ဆိုသည်မှာ မေးစေ့အလယ်တည့်တည့်တွင် "Y" ပုံသဏ္ဌာန် အချိုင့် သို့မဟုတ် အမြှောင်း ဖြစ်နေခြင်းကို ခေါ်ဆိုသည်။<ref name=jax /> ၎င်းသည် သန္ဓေသားဘဝ ဖွံ့ဖြိုးမှုကာလအတွင်း အောက်မေးရိုးခွံ၏ လက်ဝဲဘက်နှင့် လက်ယာဘက် အရိုးနှစ်ခု သို့မဟုတ် ကြွက်သားနှစ်ခုသည် အလယ်တွင် အပြည့်အဝ ပေါင်းစပ်မသွားခြင်းကြောင့် အောက်ခံအရိုးတွင် အချိုင့်အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိဘမှ သားသမီးသို့ လက်ဆင့်ကမ်းတတ်သော မန်ဒဲလီးယန်း [[မျိုးရိုးဗီဇ]] လက္ခဏာ (Mendelian trait) တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များနှင့် ဗီဇပြောင်းလဲဖော်ပြမှု နှုန်း (Variable penetrance) အပေါ် မူတည်သဖြင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးတွင် မေးစေ့အချိုင့်မရှိသော်လည်း သားသမီးတွင် ရှိလာနိုင်သည်။<ref>{{cite web |last=Starr |first=Barry |url=https://www.thetech.org/ask-a-geneticist/articles/2004/ask47/ |title=What genes cause cheek and chin dimples? |website=The Tech Interactive |date=September 3, 2004}}</ref> ခရိုမိုဇုန်း ၂ (Chromosome 2) ပေါ်ရှိ `rs11684042` ဟုခေါ်သော မျိုးရိုးဗီဇအမှတ်အသားသည် မေးစေ့အချိုင့်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။<ref>{{Cite web |title=Cleft Chin |url=https://www.ancestry.com/lp/traits/cleft-chin |website=AncestryDNA Traits Learning Hub}}</ref> ဥရောပ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်အာရှသားများတွင် အတွေ့ရများသည်။ == မေးနှစ်ထပ် == '''မေးစေ့နှစ်ထပ်''' ({{lang-en|Double chin}}) ဖြစ်ရခြင်းသည် မေးရိုးလိုင်းပြတ်သားမှု ပျောက်ဆုံးသွားခြင်း ဖြစ်ပြီး အဓိက အကြောင်းရင်း နှစ်ရပ်ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ * '''အဆီစုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ခြင်း:''' ကိုယ်အလေးချိန် လွန်ကဲသူများတွင် [[လည်ပင်း]]တဝိုက်ရှိ အရေပြားအောက် ဆဲလ်အဆီလွှာများ (Subcutaneous fat) တွဲကျလာပြီး အရေးအကြောင်းဖြစ်ကာ ဒုတိယမေးစေ့တစ်ခုကဲ့သို့ ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last1=Panfilov|first1=Dimitrije E. |title=Cosmetic Surgery Today|date=2005|publisher=Thieme Medical Publishers|isbn=1-58890-334-6|page=64}}</ref> * '''အရိုးဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် ဖြစ်ခြင်း:''' ကိုယ်အလေးချိန် ပုံမှန်ရှိသူများတွင် ဖြစ်တတ်သည်။ အောက်မေးရိုးခွံသည် ရှေ့သို့ လုံလောက်အောင် ထွက်မနေဘဲ လည်ပင်းဆီသို့ တဖြည်းဖြည်း နစ်ဝင်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ မေးရိုး ပြုပြင်ခြင်း (Genioplasty) သို့မဟုတ် မေးရိုးရှေ့တိုးခွဲစိတ်ခြင်း (Orthognathic surgery) ဖြင့် ကုသနိုင်သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ခန္ဓာဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:မျက်နှာ]] 2pojdmv4w0xrjmkv827mf4lkrkcy8sj 0 286173 1038145 1036642 2026-06-14T06:40:24Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038145 wikitext text/x-wiki {{Short description|လူသေအလောင်း}} {{Redirect-several|အလောင်း|သေဆုံးသူ၏ ခန္ဓာကိုယ်|လူသေကောင်}} [[File:Disderi_2.jpg|thumb|ပါရီကွန်မြူနတ်များ၏ အလောင်းများ]] '''အလောင်း''' (Cadaver) ဆိုသည်မှာ [[သေဆုံး|သေဆုံးပြီးသော]] [[လူ့ခန္ဓာကိုယ်]] တစ်ခုဖြစ်သည်။ အလောင်းများကို [[ဆေးကျောင်းသား|ဆေးကျောင်းသားများ]]၊ [[သမားတော်|သမားတော်များ]] နှင့် အခြားသော သိပ္ပံပညာရှင်များက [[ခန္ဓာဗေဒ]] လေ့လာရန်၊ ရောဂါဖြစ်ပွားရာနေရာများ ဖော်ထုတ်ရန်၊ သေဆုံးရသည့် အကြောင်းရင်းများ ဆုံးဖြတ်ရန်နှင့် သက်ရှိလူတစ်ဦး၏ ချို့ယွင်းချက်ကို ပြုပြင်ရန်အတွက် [[တစ်ရှူး (ဇီဝဗေဒ)|တစ်ရှူး]] ထောက်ပံ့ပေးရန် စသည်တို့တွင် အသုံးပြုကြသည်။ ဆေးကျောင်းမှ ကျောင်းသားများသည် ၎င်းတို့၏ ပညာရေး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် အလောင်းများကို လေ့လာပြီး ခွဲစိတ်စစ်ဆေးကြသည်။ အလောင်းများကို လေ့လာသူများတွင် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များနှင့် အနုပညာကျောင်းသားများလည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.rxlist.com/script/main/art.asp?articlekey=12491|title=Definition of Cadaver|work=RxList|access-date=2018-12-03|language=en}}</ref> ထို့အပြင် အလောင်းကို ခွဲစိတ်ကိရိယာများ၏ တီထွင်ဖန်တီးမှုနှင့် အကဲဖြတ်မှုတွင် အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref>van den Haak, Lukas; Alleblas, Chantal; Rhemrev, Johann P.; Scheltes, Jules; Nieboer, Theodoor Elbert; Jansen, Frank Willem. National Institutes for Health - National Library of Medicine, National Center for Biotechnology Information: December 4, 2017 [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28946605/ "Human cadavers to evaluate prototypes of minimally invasive surgical instruments: A feasibility study"]. Retrieved April 9, 2023.</ref> ''Cadaver'' ဟူသော ဝေါဟာရကို တရားရုံးများတွင် (အနည်းငယ်သော်မှာ သတင်းစာကဲ့သို့သော မီဒီယာများတွင်) သေဆုံးသူ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို ရည်ညွှန်းရန်နှင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များတွင် အလောင်းများရှာဖွေသည့် ကယ်ဆယ်ရေးအဖွဲ့များက အသုံးပြုသည်။ ထိုစကားလုံးသည် [[လက်တင်]] စကားလုံး ''cadere'' ("ကျဆုံးသည်" သို့မဟုတ် "သေဆုံးသည်") မှ ဆင်းသက်လာသည်။ ဆက်စပ်အသုံးအနှုန်းများတွင် ''cadaverous'' (အလောင်းနှင့်တူသော) နှင့် ''[[cadaveric spasm]]'' (သေဆုံးပြီးနောက် ခန္ဓာကိုယ် တုန်ခါမှု သို့မဟုတ် ဆတ်ခနဲလှုပ်ရှားမှုဖြစ်စေသော ကြွက်သားတောင့်တင်းမှု) တို့ ပါဝင်သည်။ အလောင်းတစ်ရှူး အစားထိုးကုသမှု (Cadaver graft) ဆိုသည်မှာ ချို့ယွင်းချက် သို့မဟုတ် ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ကို ပြုပြင်ရန်အတွက် သေဆုံးသူ၏ ခန္ဓာကိုယ်မှ တစ်ရှူးကို သက်ရှိလူတစ်ဦးထံ အစားထိုးခြင်းဖြစ်သည်။ အလောင်းများကို ၎င်းတို့၏ ဆွေးမြည့်မှုအဆင့်များအတွက် လေ့လာနိုင်ပြီး ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခု သေဆုံးပြီး မည်မျှကြာပြီဖြစ်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ရန် အထောက်အကူပြုသည်။<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://medicine.academic.ru/1240/Cadaver|title=Cadaver|encyclopedia=Academic Dictionaries and Encyclopedias|access-date=2018-12-03|language=en}}</ref> ပန်းချီကားများနှင့် ရေးဆွဲမှုများတွင် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို ပိုမိုတိကျစွာ သရုပ်ဖော်ရန်အတွက် အနုပညာတွင် အလောင်းများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref>''New Oxford Dictionary of English'', 1999. '''cadaver''' Medicine: or poetic/literary: a cait.</ref> ==လူသေအလောင်း ဆွေးမြည့်ခြင်း== {{Main|လူ့ခန္ဓာကိုယ် ဆွေးမြည့်ခြင်း}} [[File:Postmortem interval changes (stages of death).png|thumb|400px|သေဆုံးပြီးနောက် အပြောင်းအလဲများ၏ အချိန်ဇယား (သေဆုံးခြင်းအဆင့်ဆင့်)]] [[File:13-11-12-rechtsmedizin-berlin-charite-by-RalfR-20.jpg|thumb|ဘာလင် [[Charité]] ရှိ မှုခင်းဆေးပညာဌာနရှိ အအေးခန်းထဲတွင် အလောင်း]] ဆွေးမြည့်ခြင်း အဆင့်အမျိုးမျိုးကို လေ့လာခြင်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခု မည်မျှကြာကြာ သေဆုံးနေသည်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် အထောက်အကူပြုနိုင်သည်။ ===ဆွေးမြည့်ခြင်း အဆင့်များ=== # ပထမအဆင့်မှာ [[Autolysis (biology)|အော်တိုလိုင်စစ်]] (Autolysis) ဖြစ်ပြီး မိမိကိုယ်ကို အစာခြေခြင်းဟု ပို၍ အသိများသည်။ ဤအဆင့်တွင် ခန္ဓာကိုယ်၏ ဆဲလ်များသည် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် [[အစာခြေအင်ဇိုင်း]] များ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကြောင့် ပျက်စီးသွားသည်။ သို့သော် ဤအင်ဇိုင်းများသည် ဆဲလ်များအတွင်း လုပ်ငန်းဆောင်တာများ ရပ်တန့်သွားသောကြောင့် ထွက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး တက်ကြွသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုအနေဖြင့် မဟုတ်ပါ။ တစ်နည်းဆိုရသော် အော်တိုလိုင်စစ်သည် သက်ရှိဆဲလ်များမှ အာဟာရများကို တက်ကြွစွာ အစာခြေသည့် ဖြစ်စဉ်နှင့် ဆင်တူသော်လည်း သေဆုံးသွားသော ဆဲလ်များသည် လူကြိုက်များသော စာပေများတွင် မကြာခဏ ဖော်ပြလေ့ရှိသကဲ့သို့ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် တက်ကြွစွာ အစာမခြေနိုင်သလို အော်တိုလိုင်စစ်၏ အဓိပ္ပါယ်တူစကားလုံး – ''မိမိကိုယ်ကို အစာခြေခြင်း'' – မှာ ထင်ရှားနေသည်နှင့်လည်း မတူပါ။ အော်တိုလိုင်စစ်၏ ရလဒ်အနေဖြင့် အရည်များ ထွက်လာပြီး အရေပြားအလွှာများကြားသို့ စိမ့်ဝင်ကာ အရေပြား ကွာကျလာစေသည်။ ဤအဆင့်တွင် [[ယင်ကောင်|ယင်ကောင်များ]] (ရှိပါက) သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အပေါက်များဖြစ်သော မျက်လုံး၊ နှာခေါင်း၊ ပါးစပ်၊ နား၊ ပွင့်နေသော ဒဏ်ရာများနှင့် အခြားအပေါက်များတွင် ဥများ စတင်ဥကြသည်။ အကောင်ပေါက်လာသော [[Calliphora latifrons|အသားစားယင်ကောင်]] လောက်ကောင်များ ([[လောက်ကောင်]]များ) သည် နောက်ပိုင်းတွင် အရေပြားအောက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီး ခန္ဓာကိုယ်ကို စတင်စားသုံးကြသည်။ # ဆွေးမြည့်ခြင်း၏ ဒုတိယအဆင့်မှာ ဖောင်းကားလာခြင်း (Bloating) ဖြစ်သည်။ အစာအိမ်အတွင်းရှိ ဘက်တီးရီးယားများသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ တစ်ရှူးများကို စတင်ဖြိုခွဲပြီး ဓာတ်ငွေ့များ ထုတ်လွှတ်ကာ အူများအတွင်း စုပုံလာသည်။ [[အူသိမ်]] စောစီးစွာ ပြိုကျသွားခြင်းကြောင့် ထိုဓာတ်ငွေ့များ ပိတ်မိနေသည်။ ဤဖောင်းကားခြင်းသည် အဓိကအားဖြင့် ဝမ်းဗိုက်နှင့် တစ်ခါတစ်ရံ ပါးစပ်၊ လျှာ၊ လိင်အင်္ဂါများတွင် ဖြစ်ပွားသည်။ ဤသည်မှာ အများအားဖြင့် ဆွေးမြည့်ခြင်း၏ ဒုတိယပတ်ဝန်းကျင်တွင် ဖြစ်ပွားသည်။ ဓာတ်ငွေ့များ လွတ်ထွက်သွားနိုင်လောက်သည်အထိ ခန္ဓာကိုယ် ဆွေးမြည့်သွားသည်အထိ ဓာတ်ငွေ့စုပုံခြင်းနှင့် ဖောင်းကားခြင်းသည် ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေမည်ဖြစ်သည်။ # တတိယအဆင့်မှာ [[ပုပ်ဆွေးခြင်း]] (Putrefaction) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နောက်ဆုံးနှင့် အကြာဆုံးအဆင့်ဖြစ်သည်။ ပုပ်ဆွေးခြင်းတွင် ခန္ဓာကိုယ်၏ ပိုကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်းများ ပြိုကွဲပြီး တစ်ရှူးများ အရည်ပျော်သွားသည်။ အစာခြေအင်္ဂါများ၊ ဦးနှောက်နှင့် အဆုတ်တို့သည် ပထမဆုံး ပြိုကွဲသွားသည့်အရာများဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အခြေအနေများတွင် သုံးပတ်အကြာတွင် ကိုယ်အင်္ဂါများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ မရနိုင်တော့ပါ။ ကြွက်သားများကို ဘက်တီးရီးယားများက စားသုံးခြင်း သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်များက စားသုံးခြင်းခံရနိုင်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် တစ်ခါတစ်ရံ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာပြီးနောက် ကျန်ရှိနေသည်မှာ [[အရိုးစု]] သာဖြစ်သည်။ အက်ဆစ်ကြွယ်ဝသော မြေဆီလွှာများတွင် အရိုးစုသည် နောက်ဆုံးတွင် ၎င်း၏ အခြေခံဓာတုပစ္စည်းများအဖြစ်သို့ ပျော်ဝင်သွားလိမ့်မည်။ ဆွေးမြည့်မှုနှုန်းသည် အပူချိန်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်အပါအဝင် အကြောင်းရင်းများစွာပေါ်တွင် မူတည်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်သည် ပိုမိုပူနွေးပြီး စိုထိုင်းလေလေ၊ ခန္ဓာကိုယ်သည် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ပြိုကွဲလေလေဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |url=http://aboutforensics.co.uk/decomposition/ |title=Decomposition – The Forensics Library |website=aboutforensics.co.uk |language=en-US |access-date=2017-02-06 |archive-date=2020-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010023414/https://aboutforensics.co.uk/decomposition/ |url-status=dead }}</ref> [[Carrion#ခြုံငုံသုံးသပ်ချက်|အသေကောင်စားသတ္တဝါများ]] ရှိနေခြင်းသည်လည်း ၎င်းတို့က ဆွေးမြည့်နေသော ခန္ဓာကိုယ်၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စားသုံးလိုက်သောကြောင့် အရိုးစု ပေါ်ထွက်လာစေသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== အလောင်းများကို အသုံးပြုခြင်း၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အငြင်းပွားဖွယ်ရာများ၊ သိပ္ပံဆိုင်ရာတိုးတက်မှုများနှင့် တွေ့ရှိချက်အသစ်များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ ဘီစီ ၃ ရာစု ရှေးခေတ်ဂရိတွင် စတင်၍ Chalcedon မှ Herophilus နှင့် Ceos မှ Erasistratus<ref name = "Hulkower_2011">{{cite book | last = Hulkower | first = Raphael | year = 2011 | title = From sacrilege to privilege: "the tale of body procurement for anatomical dissection in the United States" | publisher = Albert Einstein College of Medicine }}</ref> ဆိုသည့် သမားတော်နှစ်ဦးသည် အလက်ဇန္ဒြီးယားတွင် အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို လေ့ကျင့်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် ခန္ဓာဗေဒကို သင်ယူသည့် အဓိကနည်းလမ်းဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name = "Ghosh_2015">{{cite journal | vauthors = Ghosh SK | title = Human cadaveric dissection: a historical account from ancient Greece to the modern era | journal = Anatomy & Cell Biology | volume = 48 | issue = 3 | pages = 153–69 | date = September 2015 | pmid = 26417475 | pmc = 4582158 | doi = 10.5115/acb.2015.48.3.153 }}</ref> ဤသူနှစ်ဦးစလုံး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်း၏ ရေပန်းစားမှုသည် လုံးဝအသုံးမပြုသည့်အထိ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၁၂ ရာစုတွင် ပြန်လည်နိုးထလာခဲ့ပြီး ၁၇ ရာစုတွင် ပိုမိုရေပန်းစားလာကာ ထိုအချိန်မှစ၍ ယနေ့ထက်တိုင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> [[File:Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp.jpg|thumb|Rembrandt ၏ ''[[ဒေါက်တာ Nicolaes Tulp ၏ ခန္ဓာဗေဒသင်ခန်းစာ]]'' သည် ၁၆၃၂ ခုနှစ်တွင် အမ်စတာဒမ်တွင် ကျင်းပခဲ့သော ခန္ဓာဗေဒသင်ခန်းစာကို ပြသထားသည်။]] Herophilus နှင့် Erasistratus တို့သည် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးရန်အတွက် အလောင်းများကို အသုံးပြုရန် ခွင့်ပြုချက်ရခဲ့သော်လည်း ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် အလောင်းများကို အသုံးပြုခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ တားမြစ်ချက်များစွာ ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ထိုခံစားချက်များသည် နှစ်ပေါင်းရာနှင့်ချီ၍ ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃ ရာစုတွင် ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်း အမြစ်တွယ်လာချိန်မှ ၁၈ ရာစုဝန်းကျင်အထိ ၎င်းကို ဂုဏ်သိက္ခာမဲ့ခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ခြင်းနှင့် ကျင့်ဝတ်မဲ့သော အပြုအမူတို့နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိခဲ့သည်။ ဤအယူအဆအများအပြားမှာ ဘာသာရေးယုံကြည်ချက်များနှင့် အလှအပဆိုင်ရာ တားမြစ်ချက်များကြောင့်ဖြစ်ပြီး<ref name = "Ghosh_2015" /> လူထုနှင့် ဘုရားကျောင်း၏ ယုံကြည်ချက်များတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်နေခဲ့သည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းသည် ၁၂ ရာစုဝန်းကျင်တွင် တစ်ဖန်ပြန်လည် စတင်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို ဂုဏ်သိက္ခာမဲ့သည်ဟု ရှုမြင်ဆဲဖြစ်သော်လည်း လုံးဝတားမြစ်ခြင်းမခံရပေ။ ယင်းအစား ဘုရားကျောင်းက အချို့သော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို တားမြစ်ရန်နှင့် ခွင့်ပြုရန်အတွက် အမိန့်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ သိပ္ပံဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုအတွက် အလွန်အရေးပါသော အမိန့်တစ်ခုကို ၁၂၃၁ ခုနှစ်တွင် Holy Roman ဧကရာဇ် Frederick II က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref name = "Ghosh_2015" /> ဤအမိန့်တွင် ခန္ဓာဗေဒလေ့လာမှုများအတွက် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို ငါးနှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးရမည်ဖြစ်ပြီး ဆေးပညာ သို့မဟုတ် ခွဲစိတ်မှုဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်သင်ကြားနေသူ သို့မဟုတ် လက်ရှိလေ့ကျင့်နေသူအားလုံး တက်ရောက်ရန် လိုအပ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။<ref name = "Ghosh_2015" /> ယင်းကြောင့် ဘီစီ ၃၀၀ နောက်ပိုင်း ပထမဆုံးသော ခွင့်ပြုချက်ရသည့် လူ့ခန္ဓာကိုယ် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး Mondino de Liuzzi က လူသိရှင်ကြား ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name = "Ghosh_2015" /> ဤအချိန်ကာလသည် လူ့ခန္ဓာကိုယ် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းက သိပ္ပံပညာအတွက် မည်သို့အကျိုးပြုနိုင်သည်ကို အလွန်စိတ်အားထက်သန်မှုဖြစ်စေခဲ့ပြီး ဥရောပတစ်ခွင်မှ ကျောင်းသားများကို ဆေးပညာစတင်လေ့လာရန် ဆွဲဆောင်ခဲ့သည်။ တွေ့ရှိချက်အသစ်များနှင့် တိုးတက်မှုများကြောင့် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းအပေါ် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဖြေလျှော့မှုသည် သိသိသာသာ လျော့ကျသွားသော်လည်း အများပြည်သူ၏ ရှုမြင်ပုံမှာ ဆက်လက်၍ အနုတ်လက္ခဏာဆောင်ဆဲဖြစ်သည်။ ဤသို့သော ရှုမြင်မှုကြောင့် အလောင်းများရရှိရန် တစ်ခုတည်းသော တရားဝင်ရင်းမြစ်မှာ ကွပ်မျက်ခံရသော (များသောအားဖြင့် ကြိုးပေးခံရသော) ရာဇဝတ်သားများ၏ အလောင်းများဖြစ်သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းခံရရန် "ထိုက်တန်သော" ပြစ်မှုကျူးလွန်သူအများအပြားနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုများပင်လျှင် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခံရခြင်းသည် ရာဇဝတ်မှု သို့မဟုတ် သေဒဏ်ထက်ပင် ပိုမိုကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းပြီး အရှက်ရစရာဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ကွယ်လွန်သူနှင့် မကြာမီ ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခံရတော့မည့်သူများ၏ ဆွေမျိုးများနှင့် မိတ်ဆွေများက ကြိုးပေးရာနေရာမှ ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်များထံ အလောင်းများ ပို့ဆောင်ခြင်းကို ရပ်တန့်ရန် ကြိုးစားသောအခါ တိုက်ပွဲများနှင့် တစ်ခါတစ်ရံ အဓိကရုဏ်းများပင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name = "Mitchell_2011">{{cite journal | vauthors = Mitchell PD, Boston C, Chamberlain AT, Chaplin S, Chauhan V, Evans J, Fowler L, Powers N, Walker D, Webb H, Witkin A | display-authors = 6 | title = The study of anatomy in England from 1700 to the early 20th century | journal = Journal of Anatomy | volume = 219 | issue = 2 | pages = 91–99 | date = August 2011 | pmid = 21496014 | pmc = 3162231 | doi = 10.1111/j.1469-7580.2011.01381.x }}</ref> ထိုအချိန်က အစိုးရ (၁၇ ရာစု) သည် ကြီးလေးသော ရာဇဝတ်မှုများကျူးလွန်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် ခြိမ်းခြောက်မှုတစ်ခုအနေဖြင့် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို အသုံးပြုကာ အဆိုပါစိုးရိမ်မှုများကို အခွင့်ကောင်းယူခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ကြိုးပေးခြင်းဖြင့် အပြစ်ပေးသည့် ပြစ်မှုအရေအတွက်ကိုပင် ရာဇဝတ်မှု ၂၀၀ ကျော်အထိ တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။<ref name = "Mitchell_2011" /> သို့သော်လည်း အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းသည် ပိုမိုရေပန်းစားလာသည်နှင့်အမျှ ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်များသည် အလောင်းများရရှိရန် အခြားနည်းလမ်းများ ရှာဖွေလာကြရသည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ တက္ကသိုလ်များမှ အလောင်းများ လိုအပ်ချက် မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ လူများသည် သင်္ချိုင်းဂူဖောက်ထွင်းမှုများ စတင်ပြုလုပ်လာကြသည်။ ဤအလောင်းများကို သယ်ယူပြီး ဒေသခံ ခန္ဓာဗေဒပါမောက္ခများထံ ပြန်လည်ရောင်းချကာ ၎င်းတို့၏ ကျောင်းသားများအတွက် အသုံးပြုကြသည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ထိခိုက်ခံရသူမှာ အများအားဖြင့် ဆင်းရဲသားများ သို့မဟုတ် ဘေးဖယ်ခံထားရသော လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သောကြောင့် သင်္ချိုင်းဂူဖောက်ထွင်းမှုနှင့်ပတ်သက်၍ လူထုက မျက်ကွယ်ပြုလေ့ရှိသည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ချမ်းသာသော သို့မဟုတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် ထင်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်များ ထိခိုက်ခံရပါက ပိုမိုအသံထွက်လာပြီး ယင်းက ၁၇၈၈ ခုနှစ် နယူးယောက်တွင် Resurrection Riot ဟု အသိများသော အဓိကရုဏ်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဆရာဝန်တစ်ဦးက ပြတင်းပေါက်မှ စူးစမ်းကြည့်နေသော ကောင်လေးတစ်ယောက်ကို အလောင်း၏လက်မောင်းကို ဝှေ့ယမ်းပြခဲ့ရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုကောင်လေးသည် အိမ်သို့သွားပြီး ဖခင်ဖြစ်သူကို ပြောပြခဲ့သည်။ မကြာသေးမီက ကွယ်လွန်သွားသော ဇနီး၏ သင်္ချိုင်းကို ဖောက်ထွင်းခံရမည်ကို စိုးရိမ်၍ သွားရောက်စစ်ဆေးရာ အမှန်တကယ် ဖောက်ထွင်းခံထားရကြောင်း သိရှိခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ဤဇာတ်လမ်းသည် ပျံ့နှံ့သွားပြီး လူများက ဒေသခံ သမားတော်များနှင့် ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်များကို စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။ အဓိကရုဏ်းသည် လူပေါင်း ၅၀၀၀ အထိ ကြီးထွားလာပြီး အဆုံးတွင် ဆေးကျောင်းသားများနှင့် ဆရာဝန်များ ရိုက်နှက်ခံရကာ လူခြောက်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ယင်းမှ အမေရိကန်အစိုးရ၏ Anatomy Acts ကဲ့သို့သော ဥပဒေဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဤအက်ဥပဒေများသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် အလောင်းများရရှိရန် အခြားလမ်းကြောင်းများကို ဖွင့်ပေးခဲ့ပြီး မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သည် ပထမဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၈၃၀ နှင့် ၁၈၃၃ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့သည် အမိမဲ့အဖမဲ့အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးရန်အတွက် အသုံးပြုခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> နောက်ပိုင်းတွင် ပြည်နယ်အားလုံးနီးပါး၌ ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး သင်္ချိုင်းဂူဖောက်ထွင်းမှုမှာ အခြေခံအားဖြင့် ပပျောက်သွားခဲ့သည်။ နှစ်များတစ်လျှောက် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို ပိုမိုလက်ခံလာခဲ့သော်လည်း ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် အမေရိကန်လူထု၏ သဘောမတူမှုကို ဆက်လက်ခံနေရဆဲဖြစ်သည်။ သဘောမတူမှုသည် အများအားဖြင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကန့်ကွက်မှုများနှင့် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို အမိမဲ့အဖမဲ့အလောင်းများနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှု၏ အမှတ်အသားတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်းတို့မှ လာသည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို အပြုသဘောဆောင်သောအလင်းတွင် ပြသရန် ကြိုးစားသူ အများအပြားရှိခဲ့ပြီး ဥပမာအားဖြင့် ထင်ရှားသော နယူးယောက်သမားတော် ၂၀၀ က ၎င်းတို့သေဆုံးပြီးနောက် ၎င်းတို့၏ခန္ဓာကိုယ်ကို လှူဒါန်းမည်ဟု လူသိရှင်ကြား ကြေညာခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ဤသည်နှင့် အခြားကြိုးပမ်းမှုများသည် အနည်းငယ်မျှသာ အကူအညီဖြစ်ခဲ့ပြီး အကျင့်ပျက်သော ဈာပနလုပ်ငန်းကို ဖော်ထုတ်မှုကြောင့် လူထု၏သဘောထားမှာ ပိုမိုထိခိုက်ခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> သေဆုံးခြင်း၏ ကုန်ကျစရိတ်သည် မယုံနိုင်လောက်အောင် မြင့်မားပြီး ဈာပနအိမ်အများအပြားသည် လူများကို ပေးသင့်သည်ထက် ပိုမိုပေးဆောင်စေရန် လှည့်ဖြားနေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> ဤဖော်ထုတ်မှုများသည် အမည်းစက်ကို မဖယ်ရှားနိုင်သော်လည်း လူတစ်ဦးနှင့် ၎င်းတို့၏မိသားစုများသည် ကြံစည်တတ်သော ဈာပနဒါရိုက်တာများ၏ သားကောင်ဖြစ်မည်ကို ကြောက်ရွံ့မှုဖြစ်စေကာ လူများကို ခန္ဓာကိုယ်လှူဒါန်းရန် ပြန်လည်စဉ်းစားစေခဲ့သည်။<ref name = "Hulkower_2011" /> == အနုပညာတွင် == အစောပိုင်းသမိုင်းကတည်းက အနုပညာတွင် အလောင်းများကို ထည့်သွင်းခြင်းနှင့် ကိုယ်စားပြုခြင်း သာဓကများမှာ မြောက်မြားလှသည်။ ဥပမာအားဖြင့် Neo-Assyrian ခေတ်မှ မြစ်ပေါ်တွင် မျောနေသော အလောင်းများ၏ ကျောက်ဆစ်ရုပ်ကြွများ (ဘီစီ ၆၄၀ ခန့်)၊ Aristophanes ၏ ဟာသ The Frogs (ဘီစီ ၄၀၅) တို့မှ ''[[memento mori]]'' နှင့် [[cadaver monument]]များအထိ ဖြစ်သည်။ ခေတ်အဆက်ဆက် ခန္ဓာဗေဒကို လေ့လာခြင်းနှင့် သင်ကြားခြင်းသည် လူ့အလောင်းများနှင့် အလုပ်လုပ်သည့်အခါ တွေ့ရှိချက်များ၏ ပုံကြမ်းများနှင့် အသေးစိတ်ရေးဆွဲမှုများမရှိဘဲ ဖြစ်မလာနိုင်ပါ။ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ၏ တည်နေရာကို အနုပညာဆန်စွာ သရုပ်ဖော်ခြင်းသည် ခန္ဓာဗေဒလေ့လာရာတွင်လည်းကောင်း၊ လူ့ခန္ဓာကိုယ်နှင့် အလုပ်လုပ်သူများကို အကူအညီပေးရာတွင်လည်းကောင်း အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ဤရုပ်ပုံများသည် လူအများစု ကိုယ်တွင်းသို့ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ မမြင်ဖူးနိုင်သည့် တစ်ခုတည်းသော တစေ့တစောင်း မြင်ကွင်းအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။<ref name=":3">{{cite journal | vauthors = Mavrodi A, Paraskevas G | title = Evolution of the paranasal sinuses' anatomy through the ages | journal = Anatomy & Cell Biology | volume = 46 | issue = 4 | pages = 235–38 | date = December 2013 | pmid = 24386595 | pmc = 3875840 | doi = 10.5115/acb.2013.46.4.235 }}</ref> ဒါဗင်ချီသည် [[Andreas Vesalius]] နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး Vesalius ၏ စာအုပ် "De Humani Corporis Fabrica" ကို သရုပ်ဖော်ရန် လူငယ်အနုပညာရှင်များစွာနှင့်လည်း လက်တွဲခဲ့သည်။ ယင်းက ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ အင်္ဂါရပ်များကို ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ ဖော်ပြရန်အတွက် အညွှန်းတပ်ခြင်းကို စတင်အသုံးပြုစေခဲ့သည်။ Vesalius သည် ဤလုပ်ငန်းအမျိုးအစားနှင့် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းအတွက် အလောင်းများ မရရှိနိုင်သောကြောင့် သူ၏အလုပ်တွင် ကွပ်မျက်ခံရသော ရာဇဝတ်သားများ၏ အလောင်းများကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ သူသည် သူ၏ရေးဆွဲမှုများတွင် အနုပညာမြောက်စွာ တန်ဖိုးထားသည့် စိတ်ဓာတ်ကို အသုံးချရန် အတော်အတန်အားထုတ်ခဲ့ပြီး ဤသရုပ်ဖော်မှုများတွင် အကူအညီပေးရန် အခြားအနုပညာရှင်များကိုလည်း ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref name=":3" /> လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို လေ့လာခြင်းသည် ဆေးဆရာများနှင့် ကျောင်းသားများအတွက်သာ သီးသန့်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာရှင်အများအပြားသည် ၎င်းတို့၏ကျွမ်းကျင်မှုကို လက်ရာမြောက်သော ရေးဆွဲမှုများနှင့် ပန်းချီကားများမှတစ်ဆင့် ထင်ဟပ်ပြသခဲ့ကြသည်။ လူနှင့်တိရစ္ဆာန် ခန္ဓာဗေဒကို အသေးစိတ်လေ့လာခြင်းအပြင် အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းကို [[အီတလီ ဉာဏ်သစ်အရုဏ်ဦး|အီတလီ ဉာဏ်သစ်အရုဏ်ဦးခေတ်]]မှ [[လီယိုနာဒိုဒါဗင်ချီ]] က သူ၏လက်ရာများမှတစ်ဆင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပိုမိုတိကျစွာ သရုပ်ဖော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သူသည် ၁၄၆၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော [[Andrea del Verrocchio]] လက်အောက်တွင် အလုပ်သင်အဖြစ် အပြင်ပန်းရှုထောင့်မှ ခန္ဓာဗေဒကို လေ့လာခဲ့သည်။<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.leonardodavinci.net|title=Leonardo Da Vinci – The Complete Works – Biography |website=leonardodavinci.net|access-date=2018-11-19}}</ref> သူ၏ အလုပ်သင်ကာလအတွင်း လီယိုနာဒိုသည် ၁၄၇၂ ခုနှစ်တွင် ကြွက်သားများနှင့် အရွတ်များကဲ့သို့သော ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများ၏ အသေးစိတ်ဗားရှင်းများကို ရေးဆွဲရာတွင် ကျွမ်းကျင်လာခဲ့သည်။<ref name=":03" /> လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို သရုပ်ဖော်ရန် သူ၏ချဉ်းကပ်မှုသည် ဗိသုကာပညာကို လေ့လာခြင်းနှင့် ဆင်တူပြီး သူကိုယ်တိုင်မြင်တွေ့ခဲ့သည့်အရာ၏ ရှုထောင့်မျိုးစုံနှင့် သုံးဖက်မြင်ရှုထောင့်များကို ပံ့ပိုးပေးသည်။ ယင်း၏ ပထမဆုံးသာဓကတစ်ခုမှာ ၁၄၈၉ ခုနှစ်တွင် ဦးခေါင်းခွံကို ရေးဆွဲရန် သုံးဖက်မြင်ရှုထောင့်များကို အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/anat/hd_anat.htm|title=Anatomy in the Renaissance |website=metmuseum.org|date=October 2002 |access-date=2018-11-19}}</ref> Verrocchio လက်အောက်တွင် ထပ်ဆင့်လေ့လာမှုများအရ လီယိုနာဒိုဒါဗင်ချီ၏ ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ လက်ရာအချို့ကို သူ၏စာအုပ် ''A Treatise on Painting'' တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=YGmAAwAAQBAJ&pg=736 |title=The Notebooks of Leonardo Da Vinci|last= Da Vinci|first=Leonardo | name-list-style = vanc |date=1967|publisher=Lulu.com|isbn=978-1105310164|language=en}}</ref>{{self-published inline|date=February 2020}} နှစ်အနည်းငယ်ကြာပြီးနောက် ၁၅၁၆ ခုနှစ်တွင် သူသည် ပါမောက္ခနှင့် ခန္ဓာဗေဒပညာရှင် [[Marcantonio della Torre]] နှင့် အီတလီနိုင်ငံ ဖလောရန့်စ်မြို့တွင် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး သူ၏လေ့လာမှုကို ထပ်မံတိုးချဲ့ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦးသည် [[Hospital of Santa Maria Nuova]] နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် [[မီလန်]] နှင့် [[ရောမ]] ရှိ ဆေးရုံများတွင် လူအလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းများ စတင်ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ သူ၏လေ့လာမှုမှတစ်ဆင့် ဒါဗင်ချီသည် ကွယ်လွန်သွားသော မိခင်နှင့် သူမ၏မမွေးသေးသောကလေး၏ အလောင်းကို အသုံးပြု၍ သားအိမ်အတွင်းရှိ လူသန္ဓေသား၏ သဘာဝအနေအထားကို ပထမဆုံး တိကျစွာ ရေးဆွဲနိုင်ခဲ့သူဖြစ်နိုင်သည်။<ref name=":12">{{Cite journal|last=Wilkins|first=David G. | name-list-style = vanc |date=2001|title=Review of The Writings and Drawings of : Order and Chaos in Early Modern Thought|url=https://archive.org/details/sixteenth-century-journal_summer-2001_32_2/page/509|journal=The Sixteenth Century Journal|volume=32|issue=2|pages=509–11|doi=10.2307/2671780|jstor=2671780 }}</ref> သူသည် စုစုပေါင်း ခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှု ၃၀ ခန့် ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name=":22">{{cite journal | vauthors = Jastifer JR, Toledo-Pereyra LH | title = Leonardo da Vinci's foot: historical evidence of concept | journal = Journal of Investigative Surgery | volume = 25 | issue = 5 | pages = 281–85 | date = October 2012 | pmid = 23020268 | doi = 10.3109/08941939.2012.725011 | s2cid = 19186635 }}</ref> အလောင်းများနှင့် သူ၏အလုပ်က ချက်ကြိုး၊ သားအိမ်၊ သားအိမ်ခေါင်းနှင့် မိန်းမကိုယ်တို့၏ ပထမဆုံးရေးဆွဲမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး အမြွှာကလေးများကိစ္စတွင် သားအိမ်၌ အခန်းများစွာရှိသည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်များကို နောက်ဆုံးတွင် ငြင်းဆိုနိုင်ခဲ့သည်။<ref name=":12" /> ၁၅၀၄ မှ ၁၅၀၇ ခုနှစ်အတွင်း သူသည် နွားတစ်ကောင်၏ ဦးနှောက်ကို ventricular cavities အတွင်းသို့ ပြွန်ထည့်ကာ ဖယောင်းပူထိုးသွင်းပြီး ဦးနှောက်ကိုခြစ်ထုတ်ကာ ventricles ပုံစံခွက် ကျန်ရစ်စေခြင်းဖြင့် စမ်းသပ်ခဲ့သည်ဟု အစီရင်ခံထားသည်။ ဒါဗင်ချီ၏ ကြိုးပမ်းမှုများသည် ဦးနှောက်၏ ventricular စနစ်ကို လေ့လာရာတွင် အလွန်အကူအညီဖြစ်ခဲ့သည်။<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Paluzzi A, Belli A, Bain P, Viva L | title = Brain 'imaging' in the Renaissance | url = https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2007-12_100_12/page/540 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 100 | issue = 12 | pages = 540–43 | date = December 2007 | pmid = 18065703 | pmc = 2121627 | doi = 10.1177/014107680710001209 }}</ref> ဒါဗင်ချီသည် အနုပညာမှတစ်ဆင့် ခန္ဓာကိုယ်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ သရုပ်ဖော်ရန်အတွက် အရေပြားအောက်ရှိ စက်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ မည်သို့ဖြစ်ပျက်နေသည်ကို နားလည်သဘောပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name=":22" /> ဥပမာအားဖြင့် သူသည် အလောင်း၏ မျက်နှာအရေပြားကို ဖယ်ရှားပြီး နှုတ်ခမ်းကို လှုပ်ရှားစေသော အသေးစိတ်ကြွက်သားများကို ပိုမိုနီးကပ်စွာ လေ့လာရေးဆွဲကာ ထိုစနစ်၏ အလုံးစုံနားလည်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Citation|last=Pater|first=Walter | name-list-style = vanc | doi = 10.1017/cbo9781139062213.007|pages=98–129|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1139062213 |title=The Works of Walter Pater |year=2011 |chapter=Leonardo da Vinci }}</ref> သူသည် ခြေဖဝါးနှင့် ခြေမျက်စိကိုလည်း စေ့စေ့စပ်စပ် လေ့လာခဲ့ပြီး ယနေ့ခေတ် ဆေးခန်းသုံး သီအိုရီများနှင့် လက်တွေ့လုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် ကိုက်ညီဆဲဖြစ်သည်။<ref name=":22" /> ပခုံးနှင့် သူ၏အလုပ်သည်လည်း ၎င်း၏လှုပ်ရှားမှုနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ခေတ်သစ်နားလည်မှုအား ထင်ဟပ်စေပြီး ကြိုးများနှင့် စက်သီးများနှင့် နှိုင်းယှဉ်သည့် စက်ပိုင်းဆိုင်ရာဖော်ပြချက်ကို အသုံးပြုထားသည်။<ref name=":22" /> သူသည် [[အာရုံကြောခန္ဓာဗေဒ]] ကို ပထမဆုံးလေ့လာသူတစ်ဦးလည်းဖြစ်ပြီး မျက်စိ၊ အမြင်အာရုံကြောများနှင့် ကျောရိုးတို့၏ ခန္ဓာဗေဒနားလည်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ကြီးမားသောတိုးတက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော် ကံမကောင်းစွာဖြင့် နောက်ပိုင်းတွေ့ရှိသော သူ၏မှတ်စုများမှာ စနစ်တကျမရှိဘဲ သူ၏ ပြောင်းပြန်စာရေးသားခြင်းအလေ့အထ (ကြေးမုံစာ) ကြောင့် နားလည်ရန် ခက်ခဲခဲ့သည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Nanda A, Khan IS, Apuzzo ML | title = Renaissance Neurosurgery: Italy's Iconic Contributions | journal = World Neurosurgery | volume = 87 | pages = 647–55 | date = March 2016 | pmid = 26585723 | doi = 10.1016/j.wneu.2015.11.016 }}</ref> ရာစုနှစ်များစွာကြာအောင် အနုပညာရှင်များသည် ခန္ဓာဗေဒလေ့လာမှုနှင့် အလောင်းများကို အသုံးပြုခြင်းမှ ရရှိသော အသိပညာကို အသုံးပြု၍ ၎င်းတို့၏ အနုပညာလက်ရာများနှင့် အများအားဖြင့် ပန်းချီကားများတွင် လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ပိုမိုတိကျပြီး သက်ဝင်လှုပ်ရှားသော ကိုယ်စားပြုမှုကို တင်ပြရန် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ Michelangelo နှင့်/သို့မဟုတ် Raphael တို့သည်လည်း ခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name=":3" /> ==သိပ္ပံပညာတွင် အရေးပါမှု== {{Multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Leonardo da vinci, Studies of human skull.jpg | caption1 = လီယိုနာဒိုဒါဗင်ချီမှ လူ့ဦးခေါင်းခွံကို [[Study (art)|လေ့လာမှု]] | image2 = Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg | caption2 = လီယိုနာဒိုဒါဗင်ချီမှ လူ့သန္ဓေသားကို လေ့လာမှု }} အလောင်းများကို သိပ္ပံပညာအုပ်စုတစ်ဝှမ်းရှိ မတူညီသော ကဏ္ဍများစွာတွင် အသုံးပြုကြသည်။ သိပ္ပံပညာအတွက် အလောင်းများကို အသုံးပြုခြင်း၏ အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုမှာ ၎င်းတို့က လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ခန္ဓာဗေဒနှင့်ပတ်သက်သော အချက်အလက် အမြောက်အမြားကို သိပ္ပံပညာအား ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အလောင်းများသည် သိပ္ပံပညာရှင်များအား လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ စူးစမ်းလေ့လာရန် ခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများနှင့် ကိုယ်အင်္ဂါများကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဂရိသိပ္ပံပညာရှင်နှစ်ဦးဖြစ်သော Chalcedon မှ Herophilus နှင့် Ceos မှ Erasistratus တို့သည် ဘီစီ ၃ ရာစုတွင် အလောင်းများကို ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name=":7">{{cite journal | vauthors = von Staden H | title = The discovery of the body: human dissection and its cultural contexts in ancient Greece | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 65 | issue = 3 | pages = 223–41 | date = 1992 | pmid = 1285450 | pmc = 2589595 }}</ref> အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းဖြင့် Herophilus သည် ဦးနှောက်အတွင်းရှိ ventricles လေးခုကြားရှိ ကွာခြားချက်၊ ဦးနှောက်အာရုံကြော ခုနစ်စုံကို ဖော်ထုတ်ခြင်း၊ အာရုံခံအာရုံကြောများနှင့် မော်တာအာရုံကြောများကြား ကွာခြားချက်၊ မျက်စိအတွင်းရှိ မျက်ကြည်လွှာ၊ မြင်လွှာနှင့် choroid အလွှာတို့ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခြင်း အပါအဝင် လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ခန္ဓာဗေဒနှင့်ပတ်သက်သော တွေ့ရှိချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ Herophilus သည် လူ့နှလုံးအတွင်းရှိ အဆို့ရှင်များကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး Erasistratus က အဆို့ရှင်များမှတစ်ဆင့် သွေးစီးဆင်းမှုကို ပြောင်းပြန်မလှည့်နိုင်ကြောင်း စမ်းသပ်ခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ Erasistratus သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ သွေးပြန်ကြောများနှင့် သွေးလွှတ်ကြောများအတွင်းရှိ အသေးစိတ်အချက်အလက်များစွာကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီး ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့သည်။ Herophilus သည် လူ့အသည်း၊ မုန့်ချိုအိတ်နှင့် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး မျိုးပွားမှုစနစ်များအကြောင်း ဖော်ပြချက်များကို လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းဖြင့် နောက်ပိုင်းတွင် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ အလောင်းများက Herophilus အား သန္ဓေသားလောင်းများ ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးရာ သားအိမ်သည် bicameral မဟုတ်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်နိုင်စေခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ အခန်းနှစ်ခန်းရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့သော သားအိမ်၏ မူလအယူအဆနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော်လည်း Herophilus က သားအိမ်သည် အခန်းတစ်ခန်းသာရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ Herophilus သည် အမျိုးသမီးမျိုးပွားမှုစနစ်အတွင်းရှိ မျိုးဥအိမ်၊ broad ligaments နှင့် ပြွန်များကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name=":7" /> ဤအချိန်ကာလအတွင်း လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ခန္ဓာဗေဒကို နားလည်မှုတိုးတက်စေရန် အလောင်းများသည် တစ်ခုတည်းသောနည်းလမ်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ Galen (အေဒီ ၁၃၀-၂၀၁) သည် Aristotle နှင့် အခြားဂရိသမားတော်များ၏ ကျော်ကြားသောလက်ရာများကို လူ့ခန္ဓာကိုယ်အပေါ် သူ၏နားလည်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/history_02|title=Comparative Anatomy: Andreas Vesalius|website=evolution.berkeley.edu|access-date=2018-12-04}}</ref> ဤအချိန်ကာလအတွင်း လူ့ခန္ဓာကိုယ်လေ့လာမှုနှင့်ပတ်သက်၍ သင်ကြားရာတွင် Galen ၏ ခန္ဓာဗေဒနှင့် ဇီဝကမ္မဗေဒသည် အထင်ရှားဆုံးနည်းလမ်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။<ref name=":8" /> ခေတ်သစ်လူ့ခန္ဓာဗေဒ၏ဖခင်ဟု သိကြသော Andreas Vesalius (၁၅၁၄-၁၅၆၄) သည် Galen ၏တွေ့ရှိချက်များနှင့် လူ့အလောင်းများကို ကိုယ်တိုင်ခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှုများအပေါ် အခြေခံ၍ သူ၏အသိပညာကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name=":8">{{cite journal | vauthors = Zampieri F, ElMaghawry M, Zanatta A, Thiene G | title = Andreas Vesalius: Celebrating 500 years of dissecting nature | journal = Global Cardiology Science & Practice | volume = 2015 | issue = 5 | pages = 66 | date = 2015-12-22 | pmid = 28127546 | pmc = 4762440 | doi = 10.5339/gcsp.2015.66 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Leslie|first=Mitch|date=2003-08-08|title=Lesson From the Anatomy Master |url= http://science.sciencemag.org/content/301/5634/netwatch|journal=Science |volume=301 | issue = 5634 |pages=741 |doi=10.1126/science.301.5634.741a|s2cid=220091493|url-access=subscription}}</ref> Vesalius သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းပိုင်း အစိတ်အပိုင်းများ မည်သို့အလုပ်လုပ်သည်ကို ဆေးကျောင်းသားများ အသိအမှတ်ပြုနားလည်စေရန်အတွက် အလောင်းများကို အကြိမ်များစွာ ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခဲ့သည်။ အလောင်းများသည် Vesalius အား ဂရိသမားတော် Galen မှ ဦးနှောက်နှင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ အချို့သောလုပ်ဆောင်ချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ ထုတ်ဝေခဲ့သော ယခင်အယူအဆများကို မှားယွင်းကြောင်း သက်သေပြရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite book | vauthors = Simpkins CA, Simpkins AM | date = 2013 | chapter = The Birth of a New Science | title = Neuroscience for Clinicians | pages = 3–24 | publisher = Springer | location = New York | doi = 10.1007/978-1-4614-4842-6_1 | isbn = 978-1-4614-4841-9 }}</ref> Vesalius က Galen သည် လူ့ခန္ဓာဗေဒကို ကောင်းစွာနားလည်ရန် အလောင်းများကို ဘယ်သောအခါမှ အသုံးမပြုခဲ့ဘဲ ၎င်းအစား သူ၏ရှေ့တော်ဆက်များထံမှ ယခင်အသိပညာကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု ကောက်ချက်ချခဲ့သည်။<ref name=":8" /> == ဆေးပညာနယ်ပယ်တွင် အရေးပါမှု == ယနေ့ခေတ်တွင် လူ့ [[အကြမ်းစားခန္ဓာဗေဒ]] ဆိုင်ရာ အသိပညာကို ထပ်ဆင့်ရရှိရန် ဆေးပညာနှင့် ခွဲစိတ်မှုအတွင်း အလောင်းများကို အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Cornwall J, Stringer MD | title = The wider importance of cadavers: educational and research diversity from a body bequest program | journal = Anatomical Sciences Education | volume = 2 | issue = 5 | pages = 234–47 | date = October 2009 | pmid = 19728368 | doi = 10.1002/ase.103 | s2cid = 21914260 | doi-access = free }}</ref> ခွဲစိတ်ဆရာဝန်များသည် ခွဲစိတ်ကုသမှုဆိုင်ရာ စိတ်ဝင်စားသည့် ဧရိယာအတွင်း ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော သွေဖည်မှုများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် သက်ရှိလူနာများကို ခွဲစိတ်မှုမပြုလုပ်မီ အလောင်းများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးလေ့လာခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite journal| vauthors = Prakash KG, Saniya K | title = A study on radial artery in cadavers and its clinical importance. | journal = International Journal of Medical Research & Health Sciences | date = January 2014 | volume = 3 | issue = 2 | pages = 254–62 | doi = 10.5958/j.2319-5886.3.2.056 | url=https://www.ijmrhs.com/medical-research/a-study-on-radial-artery-in-cadavers-and-its-clinicalimportance.pdf }}</ref> ခွဲစိတ်မှုဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအသစ်များသည် အလောင်းတစ်ခုကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းမှ ကြိုတင်အသိပညာဖြင့် ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတွင်း ပါဝင်သော အတားအဆီးများစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။<ref>{{cite journal | vauthors = Eizenberg N | title = Anatomy and its impact on medicine: Will it continue? | journal = The Australasian Medical Journal | volume = 8 | issue = 12 | pages = 373–77 | date = 2015-12-30 | pmid = 26759611 | pmc = 4701898 | doi = 10.4066/AMJ.2015.2550 }}</ref> အလောင်းများသည် ဆေးကျောင်းသားများနှင့် ဆရာဝန်များအား လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ မတူညီသောလုပ်ဆောင်ချက်များအကြောင်း အသိပညာပေးရုံသာမက လူ့ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း ချွတ်ယွင်းမှုဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းများစွာကိုလည်း ပံ့ပိုးပေးပါသည်။ ဂရိသမားတော် Galen (အေဒီ ၂၅၀) သည် လူတစ်ဦး၏ဘဝအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဖြစ်အပျက်များနှင့် သေဆုံးပြီးနောက် တွေ့ရှိရသော အတွင်းပိုင်းဆိုးကျိုးများကို ပထမဆုံး ဆက်စပ်ဖော်ပြသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ အလောင်းတစ်ခု၏ ရိုးရှင်းသော [[သူချင်းခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်း]] တစ်ခုသည် သေစေတတ်သော ရောဂါများ သို့မဟုတ် ရောဂါလက္ခဏာများ၏ မူလဇစ်မြစ်ကို ဆုံးဖြတ်ရန် ကူညီပေးနိုင်သည်။ သူချင်းခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းများသည် အချို့သော ဆေးဝါးများ သို့မဟုတ် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများသည် အလောင်းအတွင်း မည်မျှထိရောက်မှုရှိကြောင်းနှင့် လူသားများသည် အချို့သော ဒဏ်ရာများကို မည်သို့တုံ့ပြန်ကြောင်း သတင်းအချက်အလက်များကိုလည်း ပံ့ပိုးပေးနိုင်သည်။<ref>{{Cite book|title=After We Die: The Life and Times of the Human Cadaver|last=Cantor|first=Norman | name-list-style = vanc |publisher=Georgetown University Press|year=2010|location=Washington, D.C.}}</ref> အူအတက်ဖြတ်ခြင်းများကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တစ်နှစ်လျှင် အကြိမ် ၂၈၀၀၀ ပြုလုပ်ပြီး နည်းပညာ simulation များဖြင့်မဟုတ်ဘဲ လူသားအလောင်းများပေါ်တွင် ဆက်လက်လေ့ကျင့်နေဆဲဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/2016/07/body-donation-cadavers-anatomy-medical-education/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730192132/http://news.nationalgeographic.com/2016/07/body-donation-cadavers-anatomy-medical-education/|url-status=dead|archive-date=July 30, 2016|title=The Secret Lives of Cadavers|last=McCall|first=Matt | name-list-style = vanc |date=July 29, 2016|website=National Geographic}}</ref> ခန္ဓာကိုယ်၏ မြင်သာသော တည်ဆောက်ပုံများကို လေ့လာသော ဆေးကျောင်းတွင် သာမန်သင်တန်းဖြစ်သည့် Gross anatomy သည် ကျောင်းသားများအား လက်တွေ့သင်ယူနိုင်သော ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ခု ရရှိစေပါသည်။ သုတေသနအတွက် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များ၏ အပြင်ဘက်တွင်လည်း အလောင်းများ လိုအပ်ချက်မှာ ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ Science Care နှင့် Anatomy Gifts Registry ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများသည် အလောင်းများကို အလိုအပ်ဆုံးနေရာများသို့ ပေးပို့ရန် ကူညီပေးသည်။<ref name=":0" /> ==ခွဲစိတ်စစ်ဆေးရာတွင် အသုံးပြုရန် ထိန်းသိမ်းခြင်း== ခန္ဓာဗေဒလေ့လာမှုနှင့် ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းအတွက် အလောင်းတစ်ခုသည် အသုံးဝင်ပြီး စံပြဖြစ်ရန် ခန္ဓာကိုယ်ကို အအေးခန်းထားရှိရမည် သို့မဟုတ် ထိန်းသိမ်းမှုလုပ်ငန်းစဉ်ကို သေဆုံးပြီး ၂၄ နာရီအတွင်း စတင်ရမည်။<ref>{{Cite news | first = Matt | last = McCall | name-list-style = vanc | url=https://news.nationalgeographic.com/2016/07/body-donation-cadavers-anatomy-medical-education/| archive-url=https://web.archive.org/web/20160730192132/http://news.nationalgeographic.com/2016/07/body-donation-cadavers-anatomy-medical-education/| url-status=dead| archive-date=July 30, 2016|title=The Secret Lives of Cadavers|date=2016-07-29|access-date=2018-11-26 | work = National Geographic }}</ref> ဤထိန်းသိမ်းခြင်းကို [[ဆေးစိမ်ခြင်း]] အရည်များအသုံးပြုသည့် ဆေးစိမ်နည်းဖြင့်ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် [[ပလပ်စတီနေးရှင်း]] (plastination) ဟုခေါ်သော နည်းလမ်းသစ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ပြီးမြောက်အောင်မြင်နိုင်သည်။ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ပညာရေးဆိုင်ရာ အနေအထားတွင် ခန္ဓာဗေဒခွဲစိတ်စစ်ဆေးမှုအတွက် ခန္ဓာကိုယ်များ ပြင်ဆင်ရာတွင် အားသာချက်များနှင့် အားနည်းချက်များ ရှိကြသည်။ === ဆေးရည်များဖြင့် ဆေးစိမ်ခြင်း === [[File:Atelier Nadar - Pedro II. (1825-1891), König von Brasilien, auf seinem Totenbett in Paris (Zeno Fotografie).jpg|thumb|ဧကရာဇ် [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ၏ Pedro II]] အား ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ကလာပ်ထားရှိပုံ။ သူ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဇင့် နှင့် အလူမီနီယမ် [[ဟိုက်ဒရိုကလိုရိုက်]] ခြောက်လီတာ (၁.၅၈၅ ဂါလံ) အား [[ဘုံသွေးလွှတ်ကြော]] ထဲသို့ ထိုးသွင်း၍ ဆေးစိမ်ခဲ့သည်။{{sfn|Besouchet|1993|p=603}} ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် မှတ်တမ်းထိန်း Luís Gastão d'Escragnolle Dória က သုံးထပ်ခေါင်းတလား၏ သလင်းကျောက်သားဖြင့် ခြပ်ထားသော ခဲဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် အတွင်းအခွံမှတစ်ဆင့် ရုပ်ကလာပ်ကို လေ့လာကြည့်ရှုပြီးနောက် ၎င်း၏ ထိန်းသိမ်းမှုအခြေအနေကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။{{sfn|Rezzutti|2019|pp=498–499}}{{sfn|Besouchet|1993|p=606}}]] ဓာတုအရည်များဖြင့် ဆေးစိမ်သည့်အလေ့အထကို ရာစုနှစ်များစွာ အသုံးပြုလာခဲ့သည်။ ဤထိန်းသိမ်းနည်းပုံစံ၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်များမှာ ခန္ဓာကိုယ်ဆွေးမြည့်ခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်၊ တစ်ရှူးများ၏ အရောင်နှင့် ပျော့ပျောင်းမှုကို ထိန်းသိမ်းရန်၊ ဇီဝဗေဒနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အန္တရာယ်များကို ကာကွယ်ရန်နှင့် ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများကို ၎င်းတို့၏ သဘာဝပုံစံအတိုင်း ထိန်းသိမ်းရန်ဖြစ်သည်။<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Brenner E | title = Human body preservation – old and new techniques | journal = Journal of Anatomy | volume = 224 | issue = 3 | pages = 316–44 | date = March 2014 | pmid = 24438435 | pmc = 3931544 | doi = 10.1111/joa.12160 }}</ref> ယင်းကို ၎င်းတို့၏ ရည်ရွယ်ချက်များအလိုက် အုပ်စုများခွဲခြားနိုင်သော ဓာတုပစ္စည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြီးမြောက်အောင်မြင်စေသည်။ ပိုးသတ်ဆေးများကို ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော ပိုးမွှားများကိုသတ်ရန် အသုံးပြုသည်။ တာရှည်ခံဆေးများကို ဆွေးမြည့်စေသော သက်ရှိများ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ရပ်တန့်ရန်၊ ဤသက်ရှိများကို အာဟာရချို့တဲ့စေရန်နှင့် ဆွေးမြည့်ခြင်းကို တားဆီးရန် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ ဓာတုဖွဲ့စည်းပုံများကို ပြောင်းလဲရန် အသုံးပြုသည်။ အမျိုးမျိုးသော ပြုပြင်မွမ်းမံသည့်ပစ္စည်းများကို တစ်ရှူးများ၏ အစိုဓာတ်၊ pH နှင့် osmotic ဂုဏ်သတ္တိများကို ထိန်းသိမ်းရန် သွေးခဲခြင်းမှကာကွယ်သည့်ဆေးများနှင့်အတူ နှလုံးသွေးကြောစနစ်အတွင်း သွေးခဲခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် အသုံးပြုသည်။ တစ်ရှူးများမှ စိတ်မချမ်းသာဖွယ် အနံ့များ သို့မဟုတ် သဘာဝမကျသော အရောင်များကို သယ်ဆောင်ခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် အခြားသော ဓာတုပစ္စည်းများကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name=":1" /> ဆေးစိမ်သည့်အလေ့အထသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ရာပေါင်းများစွာအတွင်း များစွာပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် ခေတ်သစ်ဆေးစိမ်ခြင်းတွင် [[အူထုတ်ယူခြင်း]] မပါဝင်တော့ပါ။ အကြောင်းမှာ ၎င်းသည် ခန္ဓာဗေဒလေ့လာမှုအတွက် အားနည်းချက်ဖြစ်စေသော နည်းလမ်းများဖြင့် ကိုယ်အင်္ဂါများကို နှောင့်ယှက်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> ဓာတုပစ္စည်းများ၏ အရောအနှောများကဲ့သို့ပင် ယနေ့ခေတ်လေ့ကျင့်နေသော ဆေးစိမ်သူများသည် အလောင်းအတွင်းသို့ အရည်များကို မိတ်ဆက်ရန် မတူညီသောနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ အရည်ကို သွေးလွှတ်ကြောစနစ် (ပုံမှန်အားဖြင့် carotid သို့မဟုတ် femoral သွေးလွှတ်ကြောများမှတစ်ဆင့်)၊ ပင်မခန္ဓာကိုယ်အခေါင်းပေါက်များ၊ အရေပြားအောက်သို့ ထိုးသွင်းနိုင်သည် သို့မဟုတ် အလောင်းကို နှစ်မြှုပ်ခြင်းဖြင့် အရေပြား၏ အပြင်ဘက်မျက်နှာပြင်တွင် အရည်များနှင့် ထိတွေ့စေနိုင်သည်။<ref>{{Cite journal | vauthors = Batra AP, Khurana BS, Mahajan A, Kaur N | title = Embalming and Other Methods of Dead Body Preservation | journal = International Journal of Medical Toxicology & Legal Medicine | date = 2010 | volume = 12 | issue = 3 | pages = 15–19 |url=https://www.researchgate.net/publication/261438780 }}</ref> မတူညီသော ဆေးစိမ်ခြင်းဝန်ဆောင်မှုများသည် မတူညီသော အမျိုးအစားများနှင့် အရည်အချိုးများကို အသုံးပြုသော်လည်း ပုံမှန်ဆေးစိမ်သည့် ဓာတုပစ္စည်းများတွင် [[ဖော်မယ်လ်ဒီဟိုက်]]၊ [[ဖီနော]]၊ [[မီသနော]] နှင့် [[ဂလစ်စရင်း]] တို့ပါဝင်သည်။<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.einstein.yu.edu/administration/environmental-health-safety/training/anatomy-students.aspx|title=Training for Anatomy Students|work=Environmental Health & Safety|publisher=Albert Einstein College of Medicine|access-date=2018-11-26|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125173202/https://www.einstein.yu.edu/administration/environmental-health-safety/training/anatomy-students.aspx|url-status=dead}}</ref> ဤအရည်များကို ရင်းမြစ်ပေါ်မူတည်၍ အချိုးအစားအမျိုးမျိုးဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေအမြောက်အမြားနှင့်လည်း ရောစပ်ထားသည်။ ==== ဓာတုပစ္စည်းများနှင့် ဆေးစိမ်ခြင်းတွင် ၎င်းတို့၏ အခန်းကဏ္ဍများ ==== [[File:Unknown location. Embalming surgeon at work on soldier's body LOC cwpb.01887.jpg|thumb|အလုပ်လုပ်နေသော ဆေးစိမ်ခွဲစိတ်ဆရာဝန်]] ဖော်မယ်လ်ဒီဟိုက်ကို ဆေးစိမ်သည့် လုပ်ငန်းစဉ်တွင် အလွန်ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ၎င်းသည် တာရှည်ခံဆေးဖြစ်ပြီး ဘက်တီးရီးယား၊ မှိုနှင့် အင်းဆက်များကို သေစေသည်။ ၎င်းသည် ဆွေးမြည့်စေသော အဏုဇီဝသက်ရှိများကို အလောင်းပေါ်နှင့် အလောင်းအတွင်း ရှင်သန်ခွင့်မပြုခြင်းဖြင့် ဆွေးမြည့်ခြင်းကို တားဆီးပေးသည်။ ၎င်းသည် ၎င်းကိုအသုံးပြုထားသော တစ်ရှူးများကို ဤသက်ရှိများအတွက် အာဟာရအဖြစ် မဆောင်ရွက်နိုင်စေရန်လည်း ပြုပြင်ပေးသည်။ ဖော်မယ်လ်ဒီဟိုက်သည် ကောင်းမွန်သော ပိုးသတ်ဆေးဖြစ်သော်လည်း အချို့သော အားနည်းချက်များလည်းရှိသည်။ ဆေးစိမ်ရာတွင် အသုံးပြုသောအခါ ၎င်းသည် သွေးခဲစေပြီး တစ်ရှူးများကို မာကျောစေကာ အရေပြားကို မီးခိုးရောင်ဖြစ်စေပြီး ၎င်း၏အခိုးအငွေ့များသည် အနံ့ဆိုးထွက်ကာ ရှူမိပါက အဆိပ်ဖြစ်စေသည်။ သို့သော်လည်း ၎င်း၏ ဆွေးမြည့်ခြင်းကို တားဆီးနိုင်စွမ်းနှင့် တစ်ရှူးများ၏ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ကြံ့ခိုင်မှုကို မပျက်စီးစေဘဲ တာရှည်ခံစေနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref name=":1" /> ဖီနောသည် ဘက်တီးရီးယားနှင့် မှိုဆန့်ကျင်ပစ္စည်းအဖြစ် လုပ်ဆောင်သည့် ပိုးသတ်ဆေးဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၎င်း၏အရည်ပျော်ပုံစံတွင် မှိုကြီးထွားမှုကို တားဆီးပေးသည်။ ၎င်း၏ပိုးသတ်နိုင်သော အရည်အသွေးများသည် ပရိုတင်းများကို သဘာဝပျက်စေပြီး ဆဲလ်နံရံများကို ဖြိုဖျက်နိုင်စွမ်းပေါ်တွင် မူတည်သော်လည်း ကံမကောင်းစွာဖြင့် ၎င်းတွင် တစ်ရှူးများကို ခြောက်သွေ့စေသည့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံ အရောင်ပြောင်းခြင်းကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။<ref name=":1" /> မီသနောသည် ပိုးသတ်နိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည့် ဖြည့်စွက်ပစ္စည်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဆေးစိမ်အရည်၏ osmotic မျှခြေကို ထိန်းညှိပေးပြီး အအေးဒဏ်ကာကွယ်သည့် ပစ္စည်းကောင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လူသားများအတွက် ပြင်းထန်စွာ အဆိပ်သင့်ကြောင်း မှတ်သားထားသည်။<ref name=":1" /> ဂလစ်စရင်းသည် အလောင်း၏တစ်ရှူးများအတွင်း အရည်ကို ထိန်းသိမ်းပေးသော စိုစွတ်စေသည့်ပစ္စည်းဖြစ်သည်။ ၎င်းကိုယ်တိုင်က စစ်မှန်သော ပိုးသတ်ဆေးမဟုတ်သော်လည်း ၎င်းကို ဖော်မယ်လ်ဒီဟိုက်နှင့် ရောစပ်ခြင်းဖြင့် ဖော်မယ်လ်ဒီဟိုက်၏ ပိုးသတ်နိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိများ၏ ထိရောက်မှုကို များစွာတိုးမြှင့်ပေးသည်။<ref name=":1" /> ==== ရိုးရာနည်းဖြင့် ဆေးစိမ်ထားသော အလောင်းများကို အသုံးပြုခြင်း၏ အားသာချက်များနှင့် အားနည်းချက်များ ==== ရိုးရာနည်းဖြင့် ဆေးစိမ်ထားသော အလောင်းများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဆေးပညာသင်ကြားရေးအတွက် စံနှုန်းဖြစ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်နေဆဲဖြစ်သည်။ ဒစ်ဂျစ်တယ်မော်ဒယ်များ သို့မဟုတ် ဓာတုအလောင်းများကဲ့သို့သော ပိုမိုအဆင့်မြင့်သည့် နည်းပညာများ ထွန်းကားလာသော်လည်း ဆေးပညာနှင့် သွားဘက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းအများအပြားသည် ယနေ့ထက်တိုင် ၎င်းတို့ကို ဦးစားပေးနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Klaus RM, Royer DF, Stabio ME | title = Use and perceptions of plastination among medical anatomy educators in the United States | journal = Clinical Anatomy | volume = 31 | issue = 2 | pages = 282–92 | date = March 2018 | pmid = 29178370 | doi = 10.1002/ca.23025 | s2cid = 46860561 }}</ref> ဆေးရည်ဖြင့်ဆေးစိမ်ထားသော အလောင်းများသည် ဆေးစိမ်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်တွင် အသုံးပြုသော ဓာတုပစ္စည်းအချို့မှာ အဆိပ်သင့်ပြီး မပြည့်စုံစွာ ဆေးစိမ်ထားသော အလောင်းများသည် ရောဂါကူးစက်နိုင်ခြေရှိသောကြောင့် ဤအခြားနည်းလမ်းများထက် ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်များအတွက် ကျန်းမာရေးအန္တရာယ် ပိုမိုမြင့်မားစေသည်။<ref name=":2" /> === ပလပ်စတီနေးရှင်း === {{Multiple image | direction = vertical | width = 150 | image1 = Gunther von Hagens 2.jpg | caption1 = Gunther von Hagens | image2 = | caption2 = ပလပ်စတီနေးရှင်းအတွက် ပြင်ဆင်နေသော အလောင်းတစ်ခု }} [[Gunther von Hagens]] သည် ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ Heidelberg တက္ကသိုလ်၌ ပလပ်စတီနေးရှင်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။<ref name=":6">{{Cite journal|last=Pashaei|first=Shahyar | name-list-style = vanc |date=December 2010|title=A Brief Review on the History, Methods and Applications of Plastination |journal=International Journal of Morphology |volume=28 |issue=4 |pages=1075–79 |doi=10.4067/s0717-95022010000400014 |doi-access=free }}</ref> ဤအလောင်းထိန်းသိမ်းနည်းတွင် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်းရှိ အရည်နှင့် ပျော်ဝင်နိုင်သော အဆီဓာတ်များကို ပလတ်စတစ်ဖြင့် အစားထိုးခြင်းပါဝင်သည်။<ref name=":6" /> ရလာသော ထိန်းသိမ်းထားသည့် ခန္ဓာကိုယ်များကို ပလပ်စတီနိတ် (plastinates) ဟုခေါ်သည်။ တစ်ကိုယ်လုံးပလပ်စတီနေးရှင်းသည် ရိုးရာဆေးစိမ်နည်းနှင့် နည်းလမ်းတူစွာ စတင်သည်။ ဆေးစိမ်အရည်များနှင့် ရေအရောအနှောကို သွေးလွှတ်ကြောထိုးသွင်းမှုမှတစ်ဆင့် အလောင်းအတွင်းသို့ စုပ်ယူသည်။ ဤအဆင့်ပြီးပါက ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်သည် လေ့လာရန်အတွက် သီးခြားခန္ဓာဗေဒဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများကို ဖော်ထုတ်ရန် ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများကို ခွဲစိတ်ရန် ရွေးချယ်နိုင်သည်။ လိုချင်သော ခွဲစိတ်မှုပြီးပါက အလောင်းကို အက်စီတုန်းထဲတွင် နှစ်မြှုပ်သည်။ အက်စီတုန်းသည် ခန္ဓာကိုယ်မှ အစိုဓာတ်နှင့် ပျော်ဝင်နိုင်သော အဆီများကို ဆွဲထုတ်ပြီး ၎င်းတို့နေရာတွင် အစားထိုးရန် စီးဝင်သည်။ ထို့နောက် အလောင်းကို လေ့ကျင့်သူ နှစ်သက်ရာ ပလတ်စတစ် သို့မဟုတ် ရီဇင် ရေချိုးခန်းထဲတွင် ထားရှိပြီး forced impregnation ဟုခေါ်သော အဆင့် စတင်သည်။ ရေချိုးခန်းသည် အက်စီတုန်းကို အငွေ့ပျံစေသည့် လေဟာနယ်တစ်ခု ဖန်တီးပေးပြီး ၎င်းထွက်သွားစဉ် ပလတ်စတစ် သို့မဟုတ် ရီဇင်ကို ဆဲလ်များအတွင်းသို့ ဆွဲသွင်းသည်။ ၎င်းပြီးပါက အလောင်းကို နေရာချကာ ၎င်းအတွင်းရှိ ပလတ်စတစ်ကို မာကျောစေပြီး နမူနာကို အသုံးပြုရန် အဆင်သင့်ဖြစ်ပါသည်။<ref>{{Cite news|url=https://bodyworlds.com/plastination/plastination-technique/|title=Plastination Technique |work=Körperwelten|access-date=2018-11-26 }}</ref> ==== ပလပ်စတီနိတ်များအသုံးပြုခြင်း၏ အားသာချက်များနှင့် အားနည်းချက်များ ==== ပလပ်စတီနိတ်များသည် တာရှည်ခံပြီး အဆိပ်အတောက်မရှိကာ သိုလှောင်ရလွယ်ကူသော နမူနာများကို ပံ့ပိုးပေးသည့်အတွက် ခန္ဓာဗေဒလေ့လာရာတွင် အားသာချက်ရှိသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် ရိုးရာနည်းဖြင့် ဆေးစိမ်ထားသော အလောင်းများကို အမှန်တကယ် အနိုင်မရသေးပါ။ ပလပ်စတီနိတ်ပြုလုပ်ထားသော အလောင်းများသည် အချို့အဖွဲ့အစည်းများအတွက် လက်လှမ်းမမီနိုင်ခြင်း၊ ဆေးစိမ်ထားသော အလောင်းကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးစဉ်အတွင်း ရရှိသော အတွေ့အကြုံသည် ပိုမိုတန်ဖိုးရှိသည်ဟု အချို့ပညာတတ်များက ယုံကြည်ကြပြီး အချို့မှာ ပလပ်စတီနိတ်များကို ရယူရန် သို့မဟုတ် အသုံးပြုရန် အရင်းအမြစ်များ မရှိကြပါ။<ref name=":5" /> ==အလောင်းခိုးခြင်း== {{Main article|အလောင်းခိုး}} [[File:Railings used to protect graves from body snatchers Wellcome M0015588.jpg|alt=|thumb|225x225px|အလောင်းခိုးယူသူများထံမှ သင်္ချိုင်းများကို ကာကွယ်ရန် အသုံးပြုသော သံစည်းရိုးများ]] နိုင်ငံတော်မှထောက်ပံ့သော လူသတ်သမားများစွာ၏ အလောင်းများရှိသော်လည်း ဤအလောင်းများထဲမှ အနည်းငယ်ကိုသာ လူတိုင်းခွဲစိတ်စစ်ဆေးရန် ရရှိနိုင်ခဲ့သည်။ ပထမဆုံး မှတ်တမ်းတင်ထားသော အလောင်းခိုးယူမှုကို ၁၃၁၉ ခုနှစ်တွင်{{needs citation|date=November 2022}} [[သင်္ချိုင်းဂူဖောက်ထွင်းမှု]] အတွက် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသော ဆေးကျောင်းသား လေးဦးက ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ၁၇၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် အလောင်းခိုးယူသူ အများစုမှာ ဆရာဝန်များ၊ ခန္ဓာဗေဒပါမောက္ခများ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ ကျောင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၈၂၈ ခုနှစ်တွင် အချို့သော ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်များသည် တူးဖော်ခြင်းကို လုပ်ဆောင်ရန် အခြားသူများကို ပေးချေခဲ့ကြသည်။ ဤအသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းတွင် လူများကို ဆေးပညာ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် "ရှင်ပြန်ထမြောက်သူများ" (resurrection men) အဖြစ် အများအားဖြင့် သိကြသည်။<ref name=":04">{{cite journal | vauthors = Waite FC | title = Grave Robbing in New England | journal = Bulletin of the Medical Library Association | volume = 33 | issue = 3 | pages = 272–94 | date = July 1945 | pmid = 16016694 | pmc = 194496 }}</ref> London Borough Gang သည် ၁၈၀၂ မှ ၁၈၂၅ အထိ လုပ်ကိုင်ခဲ့သော ရှင်ပြန်ထမြောက်သူများအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ဤလူများသည် ကျောင်းအများအပြားသို့ အလောင်းများကို ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပြီး ကျောင်းများမှ အဖွဲ့ဝင်များသည် ဤလူများ အကျဉ်းကျခြင်းမှ လွတ်မြောက်စေရန် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ပြိုင်ဘက်အဖွဲ့များမှ အဖွဲ့ဝင်များသည် အခြားအဖွဲ့များ၏ အဖွဲ့ဝင်များကို မကြာခဏ တိုင်ကြားလေ့ရှိသည် သို့မဟုတ် လူထု မငြိမ်သက်မှုဖြစ်စေရန် သင်္ချိုင်းမြေကို အရှက်ခွဲကာ ပြိုင်ဘက်အဖွဲ့များ လည်ပတ်နိုင်ခြင်းမရှိစေရန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name=":04" /> == လူသတ်မှု ကျူးလွန်သူများ၏ အလောင်းများကို ရောင်းချခြင်း == ၁၈၂၇ မှ ၁၈၂၈ ခုနှစ်အတွင်း [[စကော့တလန်]] တွင် [[West Port လူသတ်မှုများ]] ဟု သိကြသည့် လူအတော်များများ အသတ်ခံခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့၏ အလောင်းများကို သုတေသနရည်ရွယ်ချက်များအတွက် ဆေးကျောင်းများသို့ ရောင်းချခဲ့သည်။ [[Anatomy Act 1832]] သည် သေဆုံးသူ၏ ဆွေမျိုးများက ၎င်းတို့၏ ဆွေမျိုးများကို ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် အခြားသော သိပ္ပံဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် အသုံးပြုရန် တင်ပြခဲ့ကြောင်း သေချာစေရန် ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{clarification needed|date=July 2022}} West Port လူသတ်မှုများအပေါ် လူထုတုံ့ပြန်မှုသည် ဤဥပဒေကြမ်း အတည်ပြုခြင်းအပြင် [[London Burkers]] မှ ကျူးလွန်ခဲ့သော လုပ်ရပ်များ၏ အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ လူများကို သတ်ဖြတ်ပြီး အလောင်းကို ရောင်းချသည့် ဇာတ်လမ်းများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ လူသိများသော အမှုနှစ်ခုမှာ Burke နှင့် Hare တို့၏အမှုနှင့် Bishop၊ May နှင့် Williams တို့၏အမှုဖြစ်သည်။ [[File:Burke Murdering Margery Campbell.jpg|thumb|Burke မှ Margery Campbell ကို သတ်ဖြတ်နေပုံ]] * ''[[Burke and Hare]]'' – Burke နှင့် Hare သည် တည်းခိုခန်းတစ်ခု လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ ငှားရမ်းနေထိုင်သူ တစ်ဦး သေဆုံးသွားသောအခါ ၎င်းတို့သည် [[အက်ဒင်ဗာရာ]] ရှိ [[Robert Knox (surgeon)|Robert Knox]] ၏ ခန္ဓာဗေဒစာသင်ခန်းသို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး အလောင်းအတွက် ခုနစ်ပေါင် ရရှိခဲ့သည်။ အမြတ်အစွန်း ရနိုင်သည်ကို သဘောပေါက်သွားသောအခါ ၎င်းတို့သည် လာမည့်တစ်နှစ်အတွင်း လူ ၁၆ ဦးကို [[အသက်ရှူကျပ်ခြင်း]] ဖြင့် သတ်ဖြတ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ အလောင်းများကို Knox သို့ ရောင်းချခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ငှားရမ်းနေထိုင်သူတစ်ဦးသည် သူမ၏အိပ်ရာသို့ ပြန်လာရာ အလောင်းတစ်ခုကို တွေ့ရှိသောအခါ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ Hare သည် လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အတွက် Burke ကို ဆန့်ကျင်ထွက်ဆိုခဲ့ပြီး Burke သည် အပြစ်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိကာ ကြိုးပေးခံခဲ့ရပြီး လူသိရှင်ကြား ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=B2QUBAAAQBAJ|title=The Anatomy Murders | quote = Being the True and Spectacular History of Edinburgh's Notorious Burke and Hare and of the Man of Science Who Abetted Them in the Commission of Their Most Heinous Crimes|last=Rosner|first=Lisa | name-list-style = vanc |year=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0812203554 }}</ref> * London Burkers, ''[[Bishop, May and Williams]]'' – ဤအလောင်းခိုးယူသူများသည် အသက် ၁၀၊ ၁၁ နှင့် ၁၄ နှစ်အရွယ်ရှိ ကောင်လေးသုံးယောက်ကို သတ်ပစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အလောင်းများကို ရောင်းချခဲ့သော ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်သည် သံသယ ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ ထွက်ခွာမှုကို နှောင့်နှေးစေရန် ခန္ဓာဗေဒပညာရှင်က သူသည် ပေါင် ၅၀ တန် ငွေစက္ကူတစ်ခုကို ဖြတ်ရန် လိုအပ်သည်ဟု ဆိုကာ ရဲကိုခေါ်ခိုင်းပြီး ထိုလူများကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ Bishop က သူ၏ထွက်ဆိုချက်တွင် သူ၏အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းအတွင်း အလောင်း ၅၀၀ မှ ၁၀၀၀ အထိ ခိုးယူခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/b29289920|title=The history of the London Burkers | quote = Containing a faithful and authentic account of the horrid acts of the noted Resurrectionists, Bishop, Williams, May, etc., etc., and their trial and condemnation at the Old Bailey for the wilful murder of Carlo Ferrari, with the criminals' confessions after trial. Including also the life, character, and behaviour of the atrocious Eliza Ross. The murderer of Mrs. Walsh, etc., etc|date=1832|location = London | vauthors = Kelly T | publisher =Wellcome Library}}</ref> ==မော်တော်ယာဉ် ဘေးကင်းလုံခြုံရေး== [[Crash test dummy]] များ မတီထွင်မီက မော်တော်ယာဉ်များ ပိုမိုဘေးကင်းလုံခြုံစေရန် အလောင်းများကို အသုံးပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/02/18/us/samuel-alderson-crashtest-dummy-inventor-dies-at-90.html|title=Samuel Alderson, Crash-Test Dummy Inventor, Dies at 90|last=Fox|first=Margalit |work=The New York Times |date=18 February 2005 | name-list-style = vanc |access-date=2018-11-14|language=en}}</ref> အလောင်းများသည် ကာလာမှန်ကာများမှ ထိုင်ခုံခါးပတ် လေအိတ်များအထိ ယာဉ်များ၏ ဘေးကင်းလုံခြုံရေး အင်္ဂါရပ်များဆိုင်ရာ လမ်းညွှန်ချက်များ သတ်မှတ်ရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။ အလောင်း crash test dummy များကို ပထမဆုံးမှတ်တမ်းတင်အသုံးပြုမှုကို ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် [[Lawrence Patrick]] က လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို စမ်းသပ်ရန် သူ့ကိုယ်ပိုင်ခန္ဓာကိုယ်နှင့် သူ၏ကျောင်းသားများကို အသုံးပြုပြီးနောက် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ပထမဆုံး အလောင်းအသုံးပြုမှုမှာ အလောင်းတစ်လောင်းကို ဓာတ်လှေကားရိုးတံတစ်ခုထဲသို့ ပစ်ချသောအခါဖြစ်သည်။ လူ့ဦးခေါင်းခွံသည် မည်သည့်ထိခိုက်မှုမျိုးမဆို မခံစားရမီ တစ်စက္ကန့်အထိ တစ်တန်ခွဲအလေးချိန်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိကြောင်း သူသိရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.autoblog.com/2013/10/24/the-driving-dead-human-cadavers-still-used-in-car-crash-testing/|title=The Driving Dead: Human Cadavers Still Used In Car Crash Testing|work=Autoblog|access-date=2018-11-14 }}</ref> ၁၉၉၅ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုတွင် အလောင်းစမ်းသပ်မှုများမှစ၍ ကားများတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော တိုးတက်မှုများသည် ဒဏ်ရာ ၁၄၃,၀၀၀ နှင့် သေဆုံးမှု ၄၂၅၀ ကို တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ အလောင်း၏ စမ်းသပ်မည့် နေရာ၏အရိုးပေါ်တွင် အသေးစား [[အရှိန်တိုင်းကိရိယာ]] များကို တပ်ဆင်သည်။ ထို့နောက် linear impactor များ၊ ချိန်သီးများ သို့မဟုတ် အလေးချိန်ကျဆင်းခြင်းအပါအဝင် မတူညီသောကိရိယာများဖြင့် အလောင်းအား ထိခိုက်ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေသည်။ အလောင်းကို ယာဉ်တိုက်မှုတစ်ခု အတုယူပြုလုပ်သည့် impact sled ပေါ်တွင်လည်း ထားရှိနိုင်သည်။ ဤစမ်းသပ်မှုများပြီးပါက အလောင်းကို ဓာတ်မှန်ရိုက်စစ်ဆေးကာ မည်သည့်ပျက်စီးမှုကိုမဆို ရှာဖွေပြီးနောက် ခန္ဓာဗေဒဌာနသို့ ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။<ref name="pmid7723096">{{cite journal | vauthors = King AI, Viano DC, Mizeres N, States JD | title = Humanitarian benefits of cadaver research on injury prevention | journal = The Journal of Trauma | volume = 38 | issue = 4 | pages = 564–69 | date = April 1995 | pmid = 7723096 | doi = 10.1097/00005373-199504000-00016}}</ref> အလောင်းအသုံးပြုမှုသည် ၂၀၁၁ Explorer တွင် မိတ်ဆက်ခဲ့သော Ford ၏ ဖောင်းကားနိုင်သော နောက်ထိုင်ခုံခါးပတ်များကို အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။<ref>{{Cite magazine|url=https://www.wired.com/2010/08/how-a-cadaver-made-your-car-safer/|title=How Cadavers Made Your Car Safer|magazine=WIRED|access-date=2018-11-14 }}</ref> === အလောင်း crash test dummy များအပေါ် လူထုအမြင် === ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် New York Times ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ် ထုတ်ဝေပြီးနောက် ယာဉ်တိုက်မှုစမ်းသပ်မှုတွင် အလောင်းများအသုံးပြုခြင်းကို လူထုသိရှိလာခဲ့သည်။ ဆောင်းပါးသည် [[Heidelberg University School of Medicine|Heidelberg တက္ကသိုလ်]] ၏ အရွယ်ရောက်ပြီးသူနှင့် ကလေးအလောင်းပေါင်း ၂၀၀ ခန့်ကို အသုံးပြုမှုကို အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/11/24/world/german-university-said-to-use-corpses-in-auto-crash-tests.html|title=German University Said to Use Corpses in Auto Crash Tests|work=The New York Times |date=24 November 1993 | agency = The Associated Press |access-date=2018-11-14|language=en}}</ref> လူထုကန့်ကွက်မှုများပြီးနောက် တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် အလောင်းများ၏ မိသားစုများက စမ်းသပ်မှုများတွင် ၎င်းတို့အသုံးပြုမှုကို အတည်ပြုခဲ့ကြောင်း သက်သေပြရန် အမိန့်ထုတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news|url=https://www.deseretnews.com/article/322514/GERMAN-UNIVERSITY-MUST-PROVE-FAMILIES-OKD-TESTS-ON-CADAVERS.html?pg=all|archive-url=https://web.archive.org/web/20141005033356/http://www.deseretnews.com/article/322514/GERMAN-UNIVERSITY-MUST-PROVE-FAMILIES-OKD-TESTS-ON-CADAVERS.html?pg=all|url-status=dead|archive-date=October 5, 2014|title=German university must prove families ok'd tests on cadaver |date=1993-11-24|work=DeseretNews.com|access-date=2018-11-14 }}</ref> == ရှု == * [[Anatomy Act 1832]] * [[Andreas Vesalius]] * [[သူချင်းခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်း]] * [[Body farm]] * [[Cadaverine]]၊ ဆွေးမြည့်နေစဉ်အတွင်း ထွက်လာသော အနံ့ဆိုးတစ်မျိုး * [[လူ့ရုပ်ကြွင်းများ ထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း]] * [[ခွဲစိတ်စစ်ဆေးခြင်း]] * [[Eloise သုသာန်]] * ''[[Kadaververwertungsanstalt]]'' * [[ရင်ခွဲရုံ]] *[[Necroviolence]]၊ အလောင်းများကို အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်း ==ကိုးကား== {{Reflist}} == ဆက်ဖတ် == {{refbegin}} * {{cite book|last=Jones|first=D. Gareth | name-list-style = vanc |title=Speaking for the Dead: Cadavers in Biology and Medicine|location=Aldershot|publisher=Ashgate|year=2000|isbn=978-0-7546-2073-0}} * {{cite book|last=Roach|first=Mary| name-list-style = vanc |title=Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers|location=New York|publisher=W. W. Norton and Company Inc.|year=2003}} * {{cite book|last=Shultz|first=Suzanne| name-list-style = vanc |title=Body Snatching: the Robbing of Graves for the Education of Physicians|location=Jefferson, North Carolina|publisher=McFarland & Company Inc.|year=1992}} * {{cite journal| vauthors = Wright-St Clair RE |title=Murder For Anatomy|journal=New Zealand Medical Journal|volume=60|pages=64–69|date=February 1961}} * {{cite book| last1 = Besouchet| first1 = Lídia| year = 1993| language = Portuguese| title = Pedro&nbsp;II e o Século&nbsp;XIX| edition = 2nd| publisher = Nova Fronteira| location = Rio de Janeiro | isbn = 978-85-209-0494-7}} {{refend}} * {{cite book| last1 = Rezzutti| first1 = Paulo| year = 2019| language = pt| title = D. Pedro II: a história não contada: O último imperador do Novo Mundo revelado por cartas e documentos inéditos| publisher = Leya; 2019| location = | isbn = 978-85-7734-677-6}} * {{cite journal |last=Benkel |first=Thorsten |last2=Meitzler |first2=Matthias |title=Materiality and the Body. Explorations at the End of Life |journal=Mortality |volume=24 |issue=2 |year=2019 |pages=231–246}} == ပြင်ပလင့် == {{Commons category|Human corpses}} {{wiktionary|cadaver|corpse|lich}} * [https://www.cnn.com/2004/LAW/03/10/cadaver.case/index.html Documents: Cadavers Netted Hundreds of Thousands] * [https://archive.today/20130415050422/http://www.issuesinmedicalethics.org/151br40.html Selling Bodies, Making Profits] * [https://web.archive.org/web/20040823091315/http://www.hindu.com/2004/07/28/stories/2004072805250500.htm Medicos Foil Bid to Sell Cadavers] * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5637687 Origins of Exhibited Cadavers Questioned] {{Death}} [[Category:အလောင်းများ]] 7h3mnc3uqmwbonuezncvo86z7k0my5d 0 286206 1037934 1037800 2026-06-13T12:53:20Z Salai Rungtoi 22844 /* ဘဝနိဂုံး */ 1037934 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|image=Princess Bajrakitiyabha.jpg|caption=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ (၂၀၁၃)|name=ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ|title= ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး |succession= [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]ဆိုင်ရာ ထိုင်းသံအမတ်ကြီး {{Infobox officeholder/office | termstart = 4 September 2012 | termend = 1 October 2014 | nominator = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | primeminister = [[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]] | predecessor = Somsak Suriyawong | successor = Attayut Srisamut }} |birth_date={{birth date|df=yes|1978|12|07}} |birth_place= [[ဘန်ကောက်မြို့]] |death_date= {{Death date and age|df=yes|2026|6|11|1978|12|7}} |death_place= ချူလာလောင်းကွန်းဆေးရုံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ |full name= ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာ ဒေဝရဝတီ |house= [[မဟိတလ အတုလျတေဇ|မဟိတလ]] |dynasty= [[စကြီမင်းဆက်]] |father= [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] (ရာမ ၁၀) |mother=Soamsawali Kitiyakara |religion= [[ထေရဝါဒ]] |occupation={{hlist|Ambassador|attorney}}|signature=Signature of Bajrakitiyabha Mahidol, 2022.png}}'''ဝဇိရကိတ္တိယာဘာ နရိန္ဒြာဒေဝရဝတီ၊ ရာဇစာရိနီ သီရိဝဇိရမင်းသမီး'''{{Efn|ထိုင်း: พัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดี, ထိုင်းအသံထွက် - ဖက်ချာရကီတီယာဘာ နရိဒြာထေ့ဖရဝဒီ, RTGS: Phatchara Kitiyapha Narenthira Thepphayawadi}} (၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၈ - ၁၁ ဇွန် ၂၀၂၆) သည် ထိုင်းတော်ဝင်မင်းသမီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ သံအမတ်ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ '''မင်းသမီး ဘာ''' <ref>{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |date=20 December 2022 |title=Who is Princess Bha? Thailand's presumed royal heir is lying in hospital |url=https://theguardian.com/world/2022/dec/21/who-is-princess-bha-thailands-presumed-royal-heir-is-lying-in-hospital |access-date=7 December 2023 |website=The Guardian}}</ref> သို့မဟုတ် '''ပက်တီ''' <ref name="Patty">{{Cite web |date=29 May 2005 |title=Commencement 2005: Cell phones, cameras, congratulations, challenges and a princess |url=https://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114015633/http://www.news.cornell.edu/stories/may05/commencement/commencement_color.jw.html |archive-date=14 January 2012 |access-date=21 October 2011 |website=Cornell University News Service}}</ref> ဟုလည်း လူသိများသည်။ မင်းသမီးသည် ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်မင်းမြတ် [[ဘူမိဗလအတုလျတေဇ]]နှင့် မိဖုရား [[သီရိခေတ်]]တို့၏ ပထမဆုံး မြေးတော်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ် [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ|ဝချီရာလောင်ကွန်း]]၏ သားသမီးခုနစ်ပါးတွင် ပထမဇနီးဖြစ်သူ ဆွမ်ဆဝါလီမင်းသမီးမှ မွေးဖွားသော တစ်ဦးတည်းသော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ မင်းသမီး ဘာ သည် ခမည်းတော် ဘုရင်ဝချီရာလောင်ကွန်း ၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံ၍ ဘုရင်မအဖြစ် သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သူမ၏ အငယ်ဆုံးမောင်တော် မင်းသား[[ဒီပင်္ကရ ရံသိဇောတိ]]အတွက် ဘုရင်ခံအဖြစ် သော်လည်းကောင်း နန်းတက်လိမ့်မည်ဟု အများက အလေးအနက် ခန့်မှန်းတွေးဆခဲ့ကြသည်။<ref name="NYTobit">{{cite web |date=12 June 2026 |title=Princess Bha, Seen by Some as Heir to Thai Throne, Dies at 47 |url=https://www.nytimes.com/2026/06/11/world/asia/thai-princess-bajrakitiyabha-bha-dead-coma.html |accessdate=12 June 2026 |publisher=[[The New York Times]]}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးသည် ခွေးလေးများကို လမ်းလျှောက်ခေါ်သွားစဉ် နှလုံးရောဂါအခြေအနေကြောင့် သတိလစ်လဲကျသွားခဲ့သည်။ သုံးနှစ်ခွဲကြာ သတိမေ့မြော (coma) နေခဲ့ပြီးနောက် နောက်ဆက်တွဲ ဝေဒနာများကြောင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။ မင်းသမီးသည် ခမည်းတော်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံရန် အလားအလာအရှိဆုံးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ရှုမြင်ခံခဲ့ရသူဖြစ်သောကြောင့် သူမ၏ ကွယ်လွန်မှုသည် ထိုင်းထီးနန်းဆက်ခံရေး အစီအစဉ်အတွက် မရေရာမသေချာမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။<ref name="BBCobit">{{cite web |date=12 June 2026 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |accessdate=12 June 2026 |publisher=[[BBC]]}}</ref> == ဘဝနိဂုံး == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁၂) ရက်နေ့တွင် မင်းသမီးဝဇိရကိတ္တိယာဘာသည် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့၊ ညနေ ၇ နာရီ ၄၈ မိနစ်တွင် နတ်ရွာစံကံတော်ကုန် သွားကြောင်း ထိုင်း[[တော်ဝင်နန်းတော် (ဘန်ကောက်)|တော်ဝင်နန်းတော်]]က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-12 |title=Thai Princess Bajrakitiyabha dies after more than three years in coma |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzzndx780o |access-date=2026-06-12 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> == မှတ်စု == {{Notelist}} == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:၁၉၇၈ မွေးဖွားသူများ]] <references /> [[ကဏ္ဍ:ထိုင်း တော်ဝင်မင်းသမီးများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] e5uo7oz8zd21b8zdtdse1raph58yinb 0 286242 1038220 1032929 2026-06-14T06:54:27Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ, -သြ +ဩ) 1038220 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious group | group = ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ | flag = File:Dharma Wheel (2).svg | flag_caption = | image = | image_caption = | population = {{Circa|'''၁၆.၆ သန်း'''|lk=yes}} (၉၇.၁%) ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင်<ref name="The World Factbook">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cambodia/|title=Cambodia|date=October 4, 2022|publisher=Central Intelligence Agency|via=CIA.gov|access-date=January 24, 2021|archive-date=June 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610095311/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cambodia/|url-status=dead}}</ref> | founder = | regions = ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတစ်ဝန်း | tablehdr = | religions = [[File:Dharma Wheel.svg|18px]] [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | scriptures = | languages = [[ခမာဘာသာစကား|ခမာ]]၊ [[ပါဠိဘာသာစကား|ပါဠိ]] နှင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ|အခြားဘာသာစကားများ]] | related-c = | website = | notes = }} {{TheravadaBuddhism|Countries}} {{Buddhism}} '''ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ''' သို့မဟုတ် '''ခမာဗုဒ္ဓဘာသာ'''<ref>{{Cite book |first=Ben |last=Kiernan |author-link=Ben Kiernan |title=Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=9780195160765 |page=375 }}</ref> ({{langx|km|ព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា}}, [[ခမာဘာသာ၏ ရောမအက္ခရာဖလှယ်ခြင်း#UNGEGN|UNGEGN]]: {{transliteration|km|Preăh Pŭtthôsasânéa noŭ Kâmpŭchéa}}) သည် အနည်းဆုံး ၅ ရာစုကတည်းက တည်ရှိခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အစောဆုံးပုံစံမှာ [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] အမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၌ ထင်ရှားသော [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ပုံစံမှာ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ကမ္ဘောဒီးယားဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် နိုင်ငံ၏ [[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်ဘာသာ]]အဖြစ် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ၁၃ ရာစုမှစ၍ ([[ဒီမိုကရက်တစ် ကမ္ပူးချီးယား|ခမာနီခေတ်]]မှလွဲ၍) ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတော်ဘာသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ၏ ၉၇.၁ ရာခိုင်နှုန်းသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref name="The World Factbook"/><ref>{{cite web |title=Religious Composition by Country, 2010-2050 |url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/percent/Asia-Pacific/ |website=Pew Research Center |access-date=13 August 2018 |date=2015-04-02 |archive-date=2018-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116083458/http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/2010/percent/Asia-Pacific/ |url-status=live }}</ref> ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ဆက်တိုက်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော တိုင်းပြည်များနှင့် အင်ပါယာများစွာကို ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ မတူညီသော လမ်းကြောင်းနှစ်သွယ်ဖြင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အစောဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများသည် ဟိန္ဒူလွှမ်းမိုးမှုများနှင့်အတူ ဟိန္ဒူကုန်သည်များမှတစ်ဆင့် [[ဖူနန်ပြည်]]သို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းသမိုင်းတွင်၊ အန်ကောအင်ပါယာခေတ်၌ ကမ္ဘောဒီးယားသည် [[ဒွါရဝတီ]]နှင့် [[ဟရိဘုဉ္ဇယျ]] [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]တိုင်းပြည်များ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထုံးတမ်းစဉ်လာအမျိုးမျိုးကို စုပ်ယူသောအခါ ဒုတိယမြောက် ဗုဒ္ဓဘာသာ လမ်းကြောင်းတစ်ခု ခမာယဉ်ကျေးမှုအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ခမာသမိုင်း၏ ပထမနှစ်ထောင်စုနှစ်အတွင်း ကမ္ဘောဒီးယားကို [[ဟိန္ဒူဘုရင်များ]] ဆက်တိုက် အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး၊ [[ဖူနန်ပြည်]]မှ [[ပထမ ဇေယျဝရ်မန်]]၊ မဟာယာနဝါဒီဖြစ်လာသော [[သတ္တမ ဇေယျဝရ်မန်]] နှင့် [[ပထမ သူရိယဝရ်မန်]] ကဲ့သို့သော ရံဖန်ရံခါ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင်များလည်း ရှိခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထုံးတမ်းစဉ်လာအမျိုးမျိုးတို့သည် ဟိန္ဒူဘုရင်များနှင့် အိမ်နီးချင်း မွန်-ထေရဝါဒ တိုင်းပြည်များ၏ သည်းခံခွင့်လွှတ်မှုအောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနယ်မြေတစ်လျှောက် ငြိမ်းချမ်းစွာ အတူယှဉ်တွဲတည်ရှိခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== {{Main|ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ သမိုင်းကြောင်း}} [[File:2016 Phnom Penh, Wat Phnom (07).jpg|thumb|[[ဝပ်ဖနွမ်|ဝပ်ပြီအာချေဒြီ ဘိုရာပေါက်]]]] ===ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အစောပိုင်း သာသနာပြုများ=== အတည်မပြုနိုင်သော သီဟိုဠ်ရင်းမြစ်များက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဘီစီ ၃ ရာစုတွင် မဟာဗုဒ္ဓဘာသာအုပ်ချုပ်သူ ဘုရင် [[အသောက]] လက်ထက်၌ တစ်ချိန်က အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းမကြီးကို ရည်ညွှန်းသော သုဝဏ္ဏဘူမိ သို့မဟုတ် 'ရွှေကျွန်းဆွယ်' သို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြသည်။ ဤရင်းမြစ်များအရ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ အသောက၏မြို့တော် [[ပါဋလိပုတ္တ]]တွင် ကျင်းပသော ဘီစီ ၂၇၄ ခုနှစ် မဟာသံဃာယနာတင်ပွဲကြီးအပြီး သောဏနှင့် ဥတ္တရ အမည်ရှိ ရဟန်းနှစ်ပါးသည် ဤဒေသတွင် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမများ ပြန့်ပွားစေရန် စေလွှတ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကွဲအမျိုးမျိုးတို့သည် နောက်ထောင်စုနှစ်ခန့်အတွင်း ဗြဟ္မဏဝါဒနှင့် ဒေသခံ နတ်ကိုးကွယ်မှုဘာသာများနှင့် ပြိုင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဤကာလအတွင်း အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုသည် အလွန်ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last =Tully|first= John|title=France on the Mekong|year=2002}}</ref> ===ဖူနန်=== ဘီစီ ၁၀၀ နှင့် အေဒီ ၅၀၀ ကြားတွင် ထွန်းကားခဲ့သော [[ဖူနန်ပြည်]]သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ပြီး ဖူနန်ဘုရင်များသည် [[ဗိဿနိုး]]နှင့် [[သီဝ]]တို့ကို ကိုးကွယ်မှုကို ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။ ဤခေတ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဖူနန်တွင် ဒုတိယဘာသာအဖြစ် ရှိနေပြီးဖြစ်သည်။<ref name=gyallay>Gyallay-Pap, Peter. "Notes of the Rebirth of Khmer Buddhism," ''Radical Conservativism''.{{Title incomplete}}</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အေဒီ ၄၅၀ ခန့်မှစ၍ ၎င်း၏တည်ရှိမှုကို စတင်အခိုင်အမာပြုလာခဲ့ပြီး သတ္တမရာစုအကုန်ပိုင်းတွင် တရုတ်ခရီးသည် [[ရီကျိမ် (ဘုန်းတော်ကြီး)|ယီကျိမ်]]က လေ့လာတွေ့ရှိခဲ့သည်။ မန္ဒြသေန နှင့် သံဃာဘာရ အမည်ရှိ ဖူနန်မှ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းနှစ်ပါးသည် ၅ ရာစုမှ ၆ ရာစုအတွင်း တရုတ်နိုင်ငံတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာသုတ္တန်များစွာကို [[သက္ကတဘာသာ]]မှ [[တရုတ်ဘာသာစကား]]သို့ ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="T'oung Pao 1958. p. 185">''T'oung Pao: International Journal of Chinese Studies.'' 1958. p. 185</ref> ထိုကျမ်းများထဲတွင် မဟာယာန ''[[ပညာပါရမီတာ|မဟာပညာပါရမိတာ မဉ္ဇုသီရိပရိဝတ်သုတ္တ]]'' လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{citation|url=http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0010.html|title=The Korean Buddhist Canon: A Descriptive Catalog (T 232)|access-date=2013-12-31|archive-date=2019-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125213120/http://www.acmuller.net/descriptive_catalogue/files/k0010.html|url-status=live}}</ref> ဤကျမ်းကို ရဟန်းနှစ်ပါးစလုံးက သီးခြားစီ ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။<ref name="T'oung Pao 1958. p. 185"/> [[ဘုရားလောင်း]] [[မဉ္ဇုသီရိ]]သည် ဤကျမ်းတွင် ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ [[File:Guimet 5887 Avalokiteshvara.jpg|thumb|right|upright|[[အဝလောကိတေသွာရ]] [[ဘုရားလောင်း]]၏ ကမ္ဘောဒီးယားရုပ်တု။ သဲကျောက်၊ အေဒီ ၇ ရာစု။]] ===ချန်လ=== ချန်လာပြည်သည် ဖူနန်ကို အစားထိုးခဲ့ပြီး အေဒီ ၅၀၀ မှ ၇၀၀ အထိ တည်တံ့ခဲ့သည်။ ချန်လာခေတ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အားနည်းခဲ့သော်လည်း သမ္ဘောပြိကုက် ကျောက်စာ (၆၂၆) နှင့် [[အဝလောကိတေသွာရ]] ရုပ်တုများ တည်ထားခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော စီရန်ရိ ကျောက်စာများ (၇၉၁) တွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်း ရှင်သန်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ အန်ကောခေတ်မတိုင်မီ အချို့သော ရုပ်တုများသည် သက္ကတအခြေပြု [[သဗ္ဗတ္ထိဝါဒ]] ဗုဒ္ဓဘာသာ တည်ရှိခဲ့သည်ကို ညွှန်ပြနေသည်။{{Citation needed|date=February 2008}} ခမာပုံစံ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များသည် အေဒီ ၆၀၀ မှ ၈၀၀ ခုနှစ်အတွင်းကာလမှ အများအပြားရှိသည်။ မဟာယာန ဘုရားလောင်းရုပ်တုများစွာသည်လည်း ဤကာလမှ စတင်ခဲ့ပြီး ရှီဝနှင့် ဗိဿနိုး၏ လွှမ်းမိုးထားသော ဟိန္ဒူရုပ်တုများနှင့် အတူတွေ့ရလေ့ရှိသည်။ စီရန်ရိပြည်နယ်၊ တာပရွမ် ဘုရားကျောင်းမှ ခရစ်နှစ် ၆၂၅ ခန့်ဟု သတ်မှတ်ရသော ကျောက်စာတစ်ခုက ဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မ၊ သံဃာ သုံးရပ်လုံး စည်ပင်တိုးတက်နေကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Harv|Rawson|1990">{{Harv|Rawson|1990}}</ref>{{Dubious|date=June 2012}} ===အန်ကော=== [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] ဒေဝရာဇာ ဘုရင်မှ မဟာယာန ဘုရားလောင်း-ဘုရင်သို့ ကူးပြောင်းမှုသည် တဖြည်းဖြည်းနှင့် သိသာထင်ရှားမှုမရှိဘဲ ဖြစ်နိုင်သည်။ ထင်ရှားသော [[ဝိသျှနိုးဝါဒ|ဗိဿနိုးဝါဒီ]]နှင့် [[သျှီဝဝါဒ|သီဝဝါဒီ]] ယုံကြည်မှု ထုံးတမ်းစဉ်လာများသည် [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]]နှင့် [[အဝလောကိတေသွာရ|ဘုရားလောင်း အဝလောကိတေသွာရ]]တို့ကို ကိုးကွယ်မှုသို့ လမ်းကြောင်းပြောင်းသွားခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ [[သိုင်းလန္ဒြပြည်|သိုင်းလန္ဒြ]] တိုင်းပြည်သည် ရှစ်ရာစုအကုန်နှင့် ကိုးရာစုအစပိုင်းတွင် ကမ္ဘောဒီးယားကို လက်အောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် ဩဇာချယ်လှယ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယ ဇေယျဝရ်မန်]] (အေဒီ ၈၀၂-၈၆၉) သည် အန်ကောခေတ်၏ ပထမဆုံးဘုရင်ဖြစ်ပြီး မိမိကိုယ်ကို [[ဟိန္ဒူ]] ဒေဝရာဇာအဖြစ် ကြေညာကာ [[သီဝ]]နှင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူသည် သူ၏နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ လွှမ်းမိုးမှုကို ပိုမိုဖော်ရွေစွာ ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။<ref name=omurray>O'Murray, Stephen. ''Angkor Life''.{{Title incomplete}}</ref>{{Title incomplete}} မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာသည် သူ၏အင်ပါယာတွင် ပိုမိုခိုင်မာအမြစ်တွယ်လာခဲ့သည်။ သီရိဝိဇယနယ်မြေများတွင် ပြန့်ပွားခဲ့သော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံသည် ဘင်္ဂလားဒေသရှိ [[ပါလမင်းဆက်]] ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းရှိ [[နာလန္ဒာ]] တက္ကသိုလ်တို့နှင့် ဆင်တူသည်။ {{blockquote|မေဂဓ (ယခု ဘီဟာ) ရှိ ဘင်္ဂလား နာလန္ဒာတက္ကသိုလ်သည် ပါလမင်းဆက် [၇၅၀-၁၀၆၀] ၏ အကာအကွယ်အောက်တွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၏ သီအိုရီဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနဖြစ်ခဲ့သည်။ တန္တရယောဂ၏ ဆန်းကြယ်မှုဖြင့် ရောယှက်နေသော (အာရိယန်ခေတ်မတိုင်မီ အရှေ့မြောက်အိန္ဒိယ ယုံကြည်မှု ထုံးတမ်းစဉ်လာအချို့ကို ပြန်လည်ရှင်သန်စေနိုင်သည့်) ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ သီဝဝါဒီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူမှုများကို မေဂဓတွင် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ထို့နောက် အထူးသဖြင့် ဂျားဗားသို့ ကျွန်းဆွယ်နှင့် အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်သို့ တင်ပို့ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ကိုးရာစုနှောင်းပိုင်း ရိုလောင်အနီးမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ပထမယသော်ဝရ်မန် (၈၈၉-၉၁၀) သည် နာလန္ဒာ၏ ဘာသာပေါင်းစုံယှဉ်တွဲမှုလွှမ်းမိုးသော [[သီဝဘာသာဝင်|သီဝဘာသာဝင်]] ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦး ဖြစ်ပုံရသည်။ သူ၏ဆက်ခံသူများ (အထူးသဖြင့် စတုတ္ထဇေယျဝရ်မန်) သည် သီဝအပြင် ဗိဿနိုးနှင့် ဗြဟ္မာကဲ့သို့သော [[သုံးပါးတစ်ဆူ (ဟိန္ဒူ)|ဟိန္ဒူသုံးပါးတစ်ဆူ]]ကို မိမိတို့ကိုယ်ကို မြှုပ်နှံခဲ့ပြီး ယင်းတို့ကို မျိုးရိုးလိုက်သော ပုရောဟိတ်မိသားစုများက ဆက်လက်ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဒုတိယ ရာဇေန္ဒြဝရ်မန်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အပြင်းအထန်လေ့လာခဲ့သည်။<ref name="Harv|Rawson|1990"/>{{verify quote|date=September 2025}}}} သိုင်းလန္ဒြမင်းဆက်သည် ဂျားဗားတွင် ထူးခြားဆန်းကြယ်သော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားကျောင်း [[ဘိုရောဗုဓော]] (၇၅၀–၈၅၀) ကိုလည်း တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဘိုရောဗုဓောသည် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ နောက်ပိုင်းတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော အံ့မခန်းအန်ကောအဆောက်အဦးစီမံကိန်းများ၊ အထူးသဖြင့် [[အန်ကောဝပ်]] နှင့် [[အန်ကောထွမ်]] တို့အတွက် လှုံ့ဆော်မှုဖြစ်ပုံရသည်။{{Citation needed|date=March 2012}} အန်ကောခေတ်အတွင်း ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ကျင့်သုံးခဲ့သော ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အဓိကပုံစံမှာ တန္တရယောဂဆိုင်ရာ သဘောထားများ ပြင်းထန်စွာ လွှမ်းမိုးထားသော မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်သည်။ {{blockquote|ဂျားဗား၊ ဆူမားတြားနှင့် ကမ္ဗောဇ [ကမ္ဘောဒီးယား] တို့တွင် တန္တရယာန ပျံ့နှံ့မှုသည် ယခုအခါ အိန္ဒိယအရှေ့တိုင်း၏ ဤအစိတ်အပိုင်းများရှိ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သီဝဘာသာတို့၏ စရိုက်လက္ခဏာကို ခေတ်သစ်သုတေသနများက အတိအကျ အတည်ပြုနိုင်ခဲ့သည့် အချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၉ ရာစု ကမ္ဗောဇကျောက်စာတွင် ဒုတိယဇေယျဝရ်မန်၏ နန်းတွင်း၌ တန္တရကျမ်းများ သင်ကြားပို့ချကြောင်း တိကျသောအထောက်အထားရှိပြီးဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစု ကမ္ဗောဇမှတ်တမ်းတစ်ခုတွင် 'ပါရမီတို့၏ တန္တရများ' ကို ရည်ညွှန်းထားသည်။ အန်ကောထွမ်၏ အပျက်အစီးများကြားမှ တန္တရနတ်ဘုရား ဧကန်အမှန်ဖြစ်သော ဟေဝဇ္ဇရ၏ ရုပ်တုများကို ပြန်လည်တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ကမ္ဗောဇကျောက်စာအများအပြားသည် ၎င်းတို့၏ [[ဟိန္ဒူ]] [[ဗြဟ္မဏ]] ဂုရုများထံမှ မဟာလျှို့ဝှက်ချက် (Vrah Guhya) သို့ စတင်သွင်းခံရသော ဘုရင်အများအပြားကို ရည်ညွှန်းသည်။ သီဝဘာသာမှတ်တမ်းများက သီဝဘာသာအတွင်းသို့ စိမ့်ဝင်လာသော [[တန္တရ]] အဆုံးအမများကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြသည်။<ref name=omurray/>{{verify quote|date=September 2025}}}} {{blockquote|သို့သော် တန္တရယာနသည် ဂျားဗားနှင့် ဆူမားတြားတွင် ပိုမိုအရေးပါလာခဲ့ပုံရသည်။ ထိုနေရာတွင် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် [[သီဝဘာသာ]]၊ နှစ်ခုစလုံးသည် တန္တရဩဇာများ နက်ရှိုင်းစွာ ပြည့်နှက်နေပြီး ဤကာလအတွင်း အချင်းချင်း ရောယှက်လေ့ရှိသည်ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ဂျားဗားကျွန်းဟောင်း ဋီကာဖြင့် ရှင်းလင်းထားသော သက္ကတကျမ်းများပါဝင်သည့် သံဟျံကမာဟာယာနိကန် (Sang Hyang Kamahayanikan) သည် မဟာယာနနှင့် မန္တရာယာနကို သင်ကြားရန် ရည်ရွယ်သည်ဟု ဆိုထားသည်။<ref name=omurray/>{{verify quote|date=September 2025}}}} အန်ကောအင်ပါယာ အာဏာတိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ တည်ရှိမှုနှင့် ကြီးထွားလာသော လွှမ်းမိုးမှုသည် ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ဘုရင် ယသော်ဝရ်မန်သည် ၈၈၇-၈၈၉ ခုနှစ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားကျောင်းများစွာကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ၏ ဒဏ္ဍာရီလာဝင်ရိုးဖြစ်သော [[မြင်းမိုရ်တောင်]]၏ မဏ္ဍလကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤဘုရားကျောင်းများအနက် အကြီးဆုံးမှာ အန်ကောအဆောက်အဦး၏ ဗဟိုချက်မအနီးတွင် တည်ရှိသော ဖနွမ်ကန်ဒါလ် သို့မဟုတ် "ဗဟိုတောင်" ဖြစ်သည်။ ဘုရင် ဒုတိယ ရာဇေန္ဒြဝရ်မန် (၉၄၄-၉၆၈) သည် "ဗုဒ္ဓဘာသာကို အပြင်းအထန်လေ့လာခဲ့သည်။ သူသည် သီဝဘာသာဝင်အဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သော်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သူ ကဝိန္ဒြာရိမထာနကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ကဝိန္ဒြာရိမထာနသည် ဗုဒ္ဓနှင့် သီဝအတွက် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ပဉ္စမဇေယျဝရ်မန် (ရာဇေန္ဒြဝရ်မန်၏သား) သည်လည်း သီဝကို ဆက်လက်ကိုးကွယ်သူအဖြစ် ဆက်ရှိခဲ့သည်။ သူသည်လည်း သူ၏ကိုယ်ပိုင်ဝန်ကြီးချုပ် ကိရ်တိပဏ္ဍိတကို မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ သင်ယူမှုနှင့် နိမိတ်ဖတ်မှုတို့ကို အားပေးမြှင့်တင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။"<ref name=omurray/>{{verify quote|date=September 2025}} ===ပထမ သူရိယဝရ်မန်=== [[ပထမ သူရိယဝရ်မန်]] (၁၀၀၆–၁၀၅၀)<ref>{{Cite book|title = The Cambridge History of Southeast Asia: Volume 1, From Early Times to C.1800|url = https://archive.org/details/chronologyorigi01munsgoog|publisher = Cambridge University Press|date = 1992-01-01|isbn = 9780521355056|language = en|first = Nicholas|last = Tarling}}</ref> ကို သတ္တမဇေယျဝရ်မန်မှလွဲ၍ အကြီးကျယ်ဆုံးသော ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင်များထဲမှ တစ်ပါးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ပထမသူရိယဝရ်မန်၏ မူလဇာစ်မြစ်မှာ မရေရာသော်လည်း သူသည် သူ၏အလုပ်အကိုင်ကို ကမ္ဘောဒီးယားအရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများက ညွှန်ပြသည်။ သူသည် ခမာထီးနန်းအတွက် ပြိုင်ဘက်တောင်းဆိုမှုများကြား အငြင်းပွားသည့်ကာလတစ်ခုအပြီးတွင် ထီးနန်းတက်လာခဲ့သည်။ ခမာထီးနန်းကို တောင်းဆိုမှုသည် ဖခင်ဘက်မှမျိုးရိုးကိုသာ မဟုတ်ဘဲ တောင်းဆိုမှု၏တရားဝင်မှုကို အောင်မြင်စွာ ထောက်ခံသည့် မည်သည့်မျိုးရိုးကိုမဆို ထင်ပေါ်စေသည့် တော်ဝင်မိခင်ဘက်မှ မျိုးရိုးကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုသည်။<ref>{{Cite book|title = The Cambridge History of Southeast Asia: Volume 1, From Early Times to C.1800|url = https://archive.org/details/chronologyorigi01munsgoog|publisher = Cambridge University Press|date = 1992-01-01|isbn = 9780521355056|language = en|first = Nicholas|last = Tarling|page = [https://archive.org/details/chronologyorigi01munsgoog/page/n203 191]-192}}</ref> မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာကို အားကြိုးမာန်တက် ထောက်ခံသူဖြစ်သော်လည်း သူသည် သူ၏နန်းသက်အတွင်း ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ကြီးထွားလာသော တည်ရှိမှုနှင့် ပျံ့နှံ့မှုကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ခြင်း သို့မဟုတ် အဟန့်အတားမပြုခဲ့ပေ။ {{blockquote|အမှန်စင်စစ်၊ ကျောက်စာများက သူသည် ပညာရှိသော မဟာယာနဝါဒီများနှင့် ဟီနယာနဝါဒီများထံမှ ဉာဏ်ပညာကို ရှာဖွေခဲ့ပြီး ရှီဝကိုင်ဝလျမိသားစု၏ နန်းတွင်းပုရောဟိတ်ချုပ် (purohitar) အဖြစ် မျိုးရိုးလိုက်ခန့်အပ်ခံရမှုကို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ အနည်းဆုံး ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်ဟု ညွှန်ပြသည်။ သူရိယဝရ်မန်၏ ကွယ်လွန်ပြီးမှပေးသော နိဗ္ဗာနပဒဘွဲ့၊ 'နိဗ္ဗာန်သို့ ကြွသွားတော်မူသော ဘုရင်' သည် သူသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်ကြောင်း အခိုင်မာဆုံးအထောက်အထားဖြစ်သည်။"<ref name=omurray/>{{Verify quote|date=September 2025}}}} ===သတ္တမ ဇေယျဝရ်မန်=== [[File:Cambodia, Angkor, Angkor Wat Period, 12th century - Naga-Enthroned Buddha - 1963.263 - Cleveland Museum of Art.tif|thumb|နဂါးပေါ်တွင် ထိုင်နေသော ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်၊ ၁၂ ရာစု၊ အန်ကော]] အထင်ရှားဆုံးသော ခမာဗုဒ္ဓဘာသာဘုရင် [[သတ္တမ ဇေယျဝရ်မန်]] (၁၁၈၁–၁၂၁၅) သည် အန်ကော၏ နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ဗုဒ္ဓဘာသာကို တည်ထောင်ရန် မမောမပန်း ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။{{Citation needed|date=June 2007}} သတ္တမဇေယျဝရ်မန်သည် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်ပြီး မိမိကိုယ်ကို ဓမ္မရာဇာ၊ ဘုရားလောင်းတစ်ပါးအဖြစ် ခံယူကာ သူ၏တာဝန်မှာ အမှုတော်ထမ်းခြင်းနှင့် ကောင်းမှုပြုခြင်းအားဖြင့် "လူများကို ကယ်တင်ရန်" ဖြစ်ပြီး ထိုလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း လွတ်မြောက်ရန်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူခဲ့သည်။ ဇေယျဝရ်မန်သည် နတ်ဘုရားဟောင်းများအပေါ် သူ၏ဆည်းကပ်မှုကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာထုံးတမ်းစဉ်လာများနှင့် ပိုမိုပွင့်လင်းစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်လာခဲ့သည်။ သူ၏အုပ်ချုပ်မှုသည် ဟိန္ဒူအတိတ်နှင့် ပြတ်သားသော ပိုင်းခြားမျဉ်းတစ်ခုကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၂၀၀ မတိုင်မီက ဘုရားကျောင်းများရှိ အနုပညာလက်ရာများသည် ဟိန္ဒူနတ်ကွန်းမှ ဇာတ်ကွက်များကို အများအားဖြင့် သရုပ်ဖော်ခဲ့သည်။ ၁၂၀၀ နောက်ပိုင်းတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဇာတ်ကွက်များသည် စံပြုအနုပညာလက်ရာများအဖြစ် စတင်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သတ္တမဇေယျဝရ်မန် နန်းသက်အတွင်း၊ ဒေဝရာဇာ နတ်-ဘုရင် အယူအဆမှ [[သံဃာ]] သို့မဟုတ် ရဟန်းများဦးဆောင်သော အသိုင်းအဝိုင်း အယူအဆဆီသို့ ကူးပြောင်းမှုတစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ ရှေးယခင်ကာလများတွင် အထက်တန်းလွှာ ဗြဟ္မဏ ဘုန်းတော်ကြီးများနှင့် နတ်-ဘုရင်များအတွက် ဘုရားကျောင်းများ တည်ဆောက်ရန် ကြီးမားသောအားထုတ်မှုနှင့် အရင်းအမြစ်များကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခဲ့သည်။ ဇေယျဝရ်မန်လက်ထက်တွင် ဤအရင်းအမြစ်များကို စာကြည့်တိုက်များ၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဆောင်များ၊ အများပြည်သူဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများနှင့် သာမန်လူများ ပိုမိုဝင်ရောက်နိုင်သော "လောကီ" စီမံကိန်းများ တည်ဆောက်ရန် ပြန်လည်ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ သတ္တမဇေယျဝရ်မန်ကိုယ်တိုင်က မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဝင်ဖြစ်သော်လည်း ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၏ တည်ရှိမှုသည် ပိုမိုထင်ရှားလာခဲ့သည်။}<ref>Direk Duangloi, Mallika Phumathon, Phrapalad Raphin Buddhisaro. (2019). THERAVADA BUDDHISM IN CAMBODIA: POST-ANGKOR PERIOD-ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကမ္ဘောဒီးယားတွင်-အန်ကောခေတ်လွန်ကာလ။ ဗုဒ္ဓဘာသာအာဆီယံလေ့လာရေးဂျာနယ်။ Vol 4, No 1 (2019),34-54. [ထိုင်းဘာသာ] http://ojs.mcu.ac.th/index.php/BAS/article/view/6678 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809052425/http://ojs.mcu.ac.th/index.php/BAS/article/view/6678 |date=2022-08-09 }}</ref> {{blockquote|ဤသီဟိုဠ်အခြေပြု ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ရှေးရိုးစွဲဝါဒကို အရှေ့တောင်အာရှတွင် ၁၁ ရာစု၌ တလိုင်း (မွန်) ရဟန်းများက ပထမဆုံး ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး ထိုဒေသ၏ တောင်ဘက်ကျွန်းစွန်းပိုင်းများတွင် ၁၃ ရာစု၌ အစ္စလာမ်နှင့်အတူ လူထုအခြေပြုလှုပ်ရှားမှုအဖြစ် ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။ လော့ဘူရီကဲ့သို့သော ကျောက်စာများအပြင် သုဝဏ္ဏဘူမိ၏ ဘာသာရေးနေရာသည် ပြောင်းလဲနေကြောင်း အခြားသော လက္ခဏာများလည်း ရှိခဲ့သည်။ သတ္တမဇေယျဝရ်မန်၏သားဟု ယုံကြည်ရသော ခမာရဟန်း တာမလိန္ဒသည် ပါဠိကျမ်းဂန်ကို လေ့လာရန် ၁၁၈၀ ခုနှစ် မြန်မာဦးဆောင်သော သီရိလင်္ကာသာသနာပြုအဖွဲ့တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၁၉၀ တွင် သူပြန်လာသောအခါ သူ၏နန်းတွင်း၌ သီဟိုဠ်ဂိုဏ်း၏ တပည့်များရှိခဲ့သည်။ ၁၂၉၆-၉၇ ခုနှစ်တွင် အန်ကောသို့ တရုတ်သာသနာပြုအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ ချူတာလွန်က ခမာမြို့တော်၌ ပါဠိထေရဝါဒရဟန်းများ သိသာထင်ရှားစွာ ရှိနေကြောင်း အတည်ပြုသည်။"<ref name=gyallay/>{{verify quote|date=September 2025}}}} ===အန်ကောကျဆင်းခြင်းနှင့် ထေရဝါဒတိုင်းပြည် ပေါ်ထွန်းလာခြင်း=== ၁၃ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ နိုင်ငံတော်ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘုရင် သတ္တမဇေယျဝရ်မန်သည် သူ၏သားတော် တာမလိန္ဒကို [[သီရိလင်္ကာ]]သို့ ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းအဖြစ် ခံယူရန်နှင့် [[ပါဠိ]] ကျမ်းစာထုံးတမ်းစဉ်လာများအရ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို လေ့လာရန် စေလွှတ်ခဲ့သည်။ တာမလိန္ဒသည် ထို့နောက် ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ပြန်လာပြီး သူရရှိခဲ့သော ထေရဝါဒလေ့ကျင့်မှုအရ ဗုဒ္ဓဘာသာထုံးတမ်းစဉ်လာများကို မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး အန်ကောအင်ပါယာတစ်လျှောက် ရာစုနှစ်များစွာ တည်ရှိခဲ့သော ကာလရှည်ကြာ ထေရဝါဒတည်ရှိမှုကို လှုံ့ဆော်အားပေးခဲ့သည်။ တာမလိန္ဒသည် သီရိလင်္ကာရှိ ကျော်ကြားသော [[မဟာဝိဟာရ]] ကျောင်းတိုက်တွင် လေ့လာခဲ့သည့်ကာလ (၁၁၈၀-၁၁၉၀) အတွင်း၊ သီရိလင်္ကာတွင် "စစ်မှန်သောယုံကြည်မှု" အဖြစ် ဟောကြားခဲ့သော တက်ကြွသော ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးအစားသစ်တစ်ခု ပေါ်ပေါက်နေသည်။ ဤဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံသည် ၉ ရာစုနှင့် ၁၀ ရာစုများတွင် သီရိလင်္ကာ၌ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ပျက်စီးလုနီးပါးဖြစ်စေခဲ့သော တမီလ်တို့နှင့် စစ်ပွဲများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အနည်းငယ် စစ်သွေးကြွဆန်ပြီး အလွန်အမင်း စည်းကမ်းတင်းကျပ်သည်။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် သီရိလင်္ကာတွင် ရှင်သန်ရပ်တည်ရန် ရုန်းကန်ခဲ့ရစဉ် ၎င်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကမ္ဘာတစ်ခွင်လုံး ပြန်လည်ဆန်းသစ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်းကို တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် မြန်မာ၊ [[ဇင်းမယ်]]၊ မွန်တိုင်းပြည်များ၊ [[လန်န]]၊ [[သုခေါဒယတိုင်းပြည်|သုခေါဒယ]]၊ လာအိုနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတို့ကို ဖြတ်ကျော်ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။<ref name=keyes>Keyes, Charles. ''The Golden Peninsula''.</ref>{{Title incomplete}} ၁၃ ရာစုတွင်၊ ယိုးဒယား၊ မြန်မာ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် သီရိလင်္ကာတို့၏ မွန်-ခမာစကားပြော နယ်မြေများမှ လှည့်လည်သာသနာပြုများသည် ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ တာမလိန္ဒမင်းသားသည် ဆယ်နှစ်ကြာ ရဟန်းဝတ်ပြီးနောက် ပြန်လာသောအခါ သူသည် မထေရ်၊ သက်ကြီးရဟန်းတစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ ရှေးရိုးစွဲဝါဒကို အခိုင်အမာဆုပ်ကိုင်ကာ တန္တရအလေ့အကျင့်များကဲ့သို့သော မဟာယာန "ဆန်းသစ်တီထွင်မှုများ" ကို ငြင်းပယ်သည့် ဤတက်ကြွသော ထေရဝါဒဂိုဏ်းသို့ ရဟန်းခံပေးနိုင်သော အရည်အချင်းရှိသည်။ ခမာလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ကူးပြောင်းမှုသည် လူ့အဖွဲ့အစည်းအဆင့်တိုင်းတွင် [[အကြမ်းမဖက်သော တော်လှန်ရေး]]တစ်ခုနှင့် တူညီခဲ့သည်။ ခမာယဉ်ကျေးမှု၏ ဤရုတ်တရက်နှင့် နားမလည်နိုင်သော အသွင်ကူးပြောင်းမှုကို ပညာရှင်များက ရှင်းပြရန် ရုန်းကန်နေကြရသည်။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ၎င်း၏ဖြန့်ကျက်မှုတွင် အားလုံးပါဝင်နိုင်ပြီး တစ်လောကလုံးဆိုင်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အောင်မြင်ခဲ့သည်။ အထက်တန်းလွှာများနှင့် နန်းတွင်းမှသာမက ကျေးရွာများနှင့် တောင်သူလယ်သမားများကြားတွင်ပါ တပည့်များနှင့် ရဟန်းများကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး ခမာလူထုကြားတွင် ၎င်း၏လူကြိုက်များမှုကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။<ref name=keyes/> {{blockquote|အန်ကောခေတ်လွန်ကာလသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပါဠိထေရဝါဒ ထုံးတမ်းစဉ်လာ၏ သိသိသာသာ မြင့်တက်လာမှုနှင့် ဗြဟ္မဏဝါဒနှင့် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ ဘာသာရေးထုံးတမ်းစဉ်လာများ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကျဆင်းလာမှုကို မြင်တွေ့ခဲ့ရသည်။ သီရိလင်္ကာသို့ သာသနာပြုအဖွဲ့တစ်ခု၏ ၁၄၂၃ ခုနှစ် ထိုင်းမှတ်တမ်းတစ်ခုက သီဟိုဠ်ဂိုဏ်း၏ ရှေးရိုးမဟာဝိဟာရဂိုဏ်းကို ကမ္ပူးချီးယားသို့ ထပ်မံယူဆောင်လာသော ခမာရဟန်း ရှစ်ပါးကို ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော် ဤအဖြစ်အပျက်သည် ထေရဝါဒနယ်မြေများတွင် ပုရောဟိတ်လူတန်းစားဖွဲ့စည်းပုံမှ ကျေးရွာအုပ်စုအခြေပြု ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစနစ်သို့ ဖြစ်ပေါ်နေသော လေးနက်သည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုကို ဖုံးကွယ်ထားသည်။ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစည်းကမ်းကို လိုက်နာရင်း ရဟန်းများသည် ၎င်းတို့၏ ဝပ်များ (သို့) ဘုရားကျောင်း-ကျောင်းတိုက်များကို ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ ဘာသာရေးဌာနများအဖြစ်သာမက လူထုအတွက် ပညာရေး၊ လူမှုဝန်ဆောင်မှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုစင်တာများအဖြစ်ပါ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေခဲ့သည်။ ဝပ်များသည် သင်ယူမှုနှင့် လူထုပညာရေး၏ အဓိကရင်းမြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အစောပိုင်း အနောက်တိုင်း စူးစမ်းရှာဖွေသူများ၊ အခြေချနေထိုင်သူများနှင့် သာသနာပြုများက မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ ကမ္ပူးချီးယား၊ လာအိုနှင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ အမျိုးသားဦးရေကြားတွင် ကျယ်ပြန့်သော စာတတ်မြောက်မှုကို အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုအထိ ထေရဝါဒနယ်မြေအားလုံးမဟုတ်လျှင်အများစုတွင် စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းသည် ဥရောပ၏နှုန်းထက် ကျော်လွန်ခဲ့သည်။ ကမ္ပူးချီးယားတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ခမာဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို ထုတ်လွှင့်သူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=gyallay/>{{verify quote|date=September 2025}}{{better source|date=September 2025}}}} အနောက်ဘက်တွင် ယိုးဒယား နှင့် အရှေ့ဘက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့ ထွန်းကားလာမှုနှင့်အတူ ဂန္ထဝင်အန်ကောအင်ပါယာ ပျောက်ကွယ်သွားပြီး ယနေ့ခေတ် ကမ္ဘောဒီးယား၏အစ စတင်ခဲ့သည်။ ဤအချိန်မှစ၍ ကမ္ဘောဒီးယားသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ===ဗုဒ္ဓဘာသာ အလယ်ခေတ်များ=== [[File:Life of Gautama Buddha. Painting. Cambodia. 18th c. Toulon Asian Art Museum.jpg|thumb|ဂေါတမဗုဒ္ဓ၏ဘဝ ပန်းချီကား။ ကမ္ဘောဒီးယား။ ၁၈ ရာစု။ တူရွန်အာရှအနုပညာပြတိုက်။]] ဇိနကာလမာလီကျမ်းက ၁၅ ရာစုအတွင်း ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် သီရိလင်္ကာအကြား ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်မှုများအကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် ၁၉၆၇ နှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားမှ မဟာနန္ဒသိဒ္ဓိ ဦးဆောင်သော ရဟန်းရှစ်ပါးနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ နဗ္ဗိသပူရမှ ရဟန်း ၂၅ ပါးတို့သည် သီဟိုဠ်မထေရ်များထံမှ ဥပသမ္ပဒကံဆောင်ရန် သီရိလင်္ကာသို့ ကြွရောက်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အန်ကောသည် တိုးတက်လာသော တောတောင်များအောက်တွင် ပြိုလဲသွားသည်နှင့်အမျှ ထေရဝါဒကမ္ဘောဒီးယား၏ အာဏာဗဟိုချက်သည် ယနေ့ခေတ် [[ဖနွမ်းပင်]]ဆီသို့ တောင်ဘက်သို့ ရွေ့ပြောင်းသွားခဲ့သည်။ ဖနွမ်းပင်သည် မူလက မဲခေါင်မြစ်နှင့် [[ထန်းလျက်မြစ်]]တို့ ဆုံရာရှိ မြစ်ကမ်းဘေး ဈေးငယ်လေးတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဖနွမ်းပင်ကို အမျိုးသမီးကြီး ပျဉ်သည် ရေကြီးရာသီတွင် [[ကုက္ကိုပင်]]တစ်ပင်ပေါ်၌ "မျက်နှာလေးဘက်ရှိသော ဗုဒ္ဓ" ရုပ်တုတစ်ဆူ မျောပါလာသည်ကို တွေ့ရှိသောအခါ တည်ထောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် ထိုဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်ကို ဆယ်ယူခဲ့ပြီး ထိုရုပ်တုကို ထားရှိရန် ဝပ်ဖနွမ်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မျက်နှာလေးဘက်ရှိသော ဗုဒ္ဓ [အရပ်လေးမျက်နှာသို့ မျက်နှာမူသော ဗုဒ္ဓ] သည် ခမာဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်ပုံသင်္ကေတပညာတွင် အရေးပါပြီး၊ ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဗုဒ္ဓ-ဘုရင်နှင့် မကြာခဏ ခွဲခြားသတ်မှတ်လေ့ရှိသော နောင်လာမည့်ဘုရား [[အရိမေတ္တေယျ]] ၏ နိုင်ငံတော် တည်ထောင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အလယ်ခေတ် ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ကျင့်သုံးခဲ့သော ဗုဒ္ဓဘာသာအမျိုးအစားကို ပါမောက္ခ [[ဖရန်ဆွာ ဘီဇို]] နှင့် [[အရှေ့ဖျားဒေသ ပြင်သစ်ကျောင်း]]မှ သူ၏လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များက ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လေ့လာခဲ့ကြသည်။ သူတို့သည် ဤထုံးတမ်းစဉ်လာတွင် [[တန္တရယာန|တန္တရ]]နှင့် [[အရှေ့တိုင်း၏ လျှို့ဝှက်အစွမ်းသတ္တိများ|လျှို့ဝှက်နက်နဲသော]] အစိတ်အပိုင်းများကို ဖော်ထုတ်တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းကို "[[တန္တရထေရဝါဒ]]" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ၁၄၃၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ယိုးဒယားကျူးကျော်မှုကြောင့် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင်များသည် အန်ကောကို အပြီးတိုင်စွန့်ခွာခဲ့သောအခါ နန်းတော်သည် ဖနွမ်းပင်၏ မြောက်ဘက်မိုင်အနည်းငယ်အကွာ ဥဒေါင်တောင်ပေါ်တွင် တည်ရှိခဲ့သည်။ အနောက်ဘက်မှ ယိုးဒယားကျူးကျော်မှုများနှင့် အရှေ့ဘက်မှ ဗီယက်နမ်ကျူးကျော်မှုများသည် [[ခမာအင်ပါယာ]]ကို အားနည်းစေခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်ကျူးကျော်သူများသည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ဖိနှိပ်ရန်နှင့် ခမာလူမျိုးများအား မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာကို ကျင့်သုံးရန် အတင်းအကျပ်ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် ယိုးဒယားတို့သည် ကမ္ဘောဒီးယားကို အခါအားလျော်စွာ ကျူးကျော်ပြီး ထေရဝါဒဘာသာကို ကာကွယ်ရန်ကြိုးပမ်းမှုဖြင့် "မယုံကြည်သူများ" ကို မောင်းထုတ်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ထွန်းကားလာသော အင်အားကြီးနှစ်ခုကြား ဤအာဏာလွန်ဆွဲမှုသည် ၁၆ ရာစုတွင် ဥရောပသားများ ရောက်ရှိလာသည်အထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ ===ကိုလိုနီခေတ်=== ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ၁၆ ရာစုတွင် ကမ္ဘောဒီးယား၌ ဆက်လက်ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဘုရင် ဓမ္မရာဇာ၏ ဆွေမျိုးတစ်ဦးဖြစ်သော ဘုရင် အန်ချန်း (၁၅၁၆-၁၅၆၆) သည် ရိုသေကိုင်းရှိုင်းသော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူသည် သူ၏မြို့တော်တွင် စေတီပုထိုးများနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားနေရာအနှံ့အပြားတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာနတ်ကွန်းများစွာကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပိုမိုလူကြိုက်များလာစေရန်အတွက် ဘုရင် ဗာရွမ်ရီချီယာ၏သားတော်နှင့် ဆက်ခံသူ ဘုရင်သတ္ထာ (၁၅၇၆-၁၅၄၉) သည် ၁၆ ရာစုတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာနတ်ကွန်းဖြစ်လာသော အန်ကောဝပ်၏ ပြာသာဒ်ကြီးများကို ပြန်လည်မွမ်းမံခဲ့သည်။ ဥရောပဩဇာလွှမ်းမိုးမှု လှိုင်းလုံးကြီးတစ်ခုစီသည် ကက်သလစ်သာသနာပြုများနှင့်အတူ လိုက်ပါလာခဲ့သော်လည်း ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ခမာလူမျိုးများအား ဘာသာပြောင်းစေရန် နိုင်ငံခြားသားများ၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို အံ့အားသင့်ဖွယ် ခံနိုင်ရည်ရှိကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ငြိမ်းချမ်းရေးသည် အခါအားလျော်စွာ ဘာသာရေးအရ လှုံ့ဆော်သော အကြမ်းဖက်မှုများ၊ အနှစ်တစ်ထောင်ပြည့် ပုန်ကန်မှုများ အပါအဝင် ရံဖန်ရံခါ ပျက်ပြားခဲ့သည်။ ၁၇၊ ၁၈ နှင့် ၁၉ ရာစုများအတွင်း ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရေးတွင် ထိုင်း၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုသည် ဘာသာရေးကိစ္စများသို့ပါ ထိုင်းဩဇာကို ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ဘုရင် [[နော်ရိုဒမ်]]၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ ထိုင်း [[ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ]] မှ ရဟန်းများသည် ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ဓမ္မယုတ္တိကအုပ်စုကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=83">{{Harv|Harris|2001|p=83}}</ref> အသစ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သော ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းသည် တော်ဝင်ထောက်ပံ့မှုမှ အကျိုးခံစားခဲ့ရသော်လည်း လက်ရှိ မဟာနိကာယ ([[မဟာနိကာယ]]) ဂိုဏ်းနှင့် မကြာခဏ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=83"/> ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းကို ခမာလူမျိုးထက် ထိုင်းနန်းတော်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိသည်ဟု တစ်ခါတစ်ရံ စွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|pp=83–4}}</ref> ပြင်သစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်အတွင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးများ ဦးဆောင်သော အကြမ်းဖက်မှုများသည် ပြင်သစ်ကို ဆန့်ကျင်ရန် အခါအားလျော်စွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရဟန်းများ၏ ပညာရေးတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများနှင့် အထွေထွေဘာသာရပ်များ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name="Rajavaramuni 1984 p">{{Harv|Rajavaramuni|1984|p=}}</ref> ကမ္ဘောဒီးယားကလေးများ၏ မူလတန်းပညာရေးကို ဘုရားကျောင်းစာသင်ကျောင်းများတွင် ဆက်လက်သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ရဟန်းများကိုလည်း ရပ်ရွာဖွံ့ဖြိုးရေးစီမံကိန်းများတွင် ပါဝင်လာစေရန် တိုက်တွန်းအားပေးခဲ့သည်။<ref name="Rajavaramuni 1984 p"/> ===ခမာနီခေတ်=== ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် ကွန်မြူနစ်ခမာနီတို့ ကမ္ဘောဒီးယားကို သိမ်းပိုက်သောအခါ၊ ဤဘာသာကို "[[ဖောက်ပြန်သော]]" ဘာသာအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ဗုဒ္ဓဘာသာကို လုံးဝဖျက်ဆီးရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး အောင်မြင်လုနီးပါးဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>[http://d.dccam.org/Archives/Documents/DK_Policy/DK_Policy_DK_Constitution.htm Cambodian Constitution 1975-1979] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923135931/http://d.dccam.org/Archives/Documents/DK_Policy/DK_Policy_DK_Constitution.htm |date=2021-09-23 }} - Article 20: "''ကမ္ပူးချီးယား နိုင်ငံသားတိုင်းသည် မည်သည့်ဘာသာကိုမဆို ကိုးကွယ်ခွင့်နှင့် မည်သည့်ဘာသာကိုမျှ မကိုးကွယ်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။ [[ဒီမိုကရက်တစ် ကမ္ပူးချီးယား]] နှင့် ကမ္ပူးချီးယားပြည်သူများကို ထိခိုက်နစ်နာစေသော ဖောက်ပြန်သောဘာသာများကို လုံးဝတားမြစ်သည်''။"</ref> ၁၉၇၉ ခုနှစ် ဗီယက်နမ်ကျူးကျော်မှုအချိန်တွင် ရဟန်းတော်များနှင့် ဘာသာရေးပညာရှင်တိုင်းနီးပါးသည် အသတ်ခံရခြင်း သို့မဟုတ် ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခံခဲ့ရပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားကျောင်းနှင့် စာကြည့်တိုက်တိုင်းနီးပါး ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာအပေါ် ခမာနီတို့၏ မူဝါဒများ—ရဟန်းများကို အတင်းအဓမ္မလူဝတ်ကြောင်ချခြင်း၊ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် အဆုံးစွန်တွင် မလိုက်လျောသောရဟန်းများကို ကွပ်မျက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်—သည် ကမ္ဘောဒီးယား၏ ဗုဒ္ဓဘာသာအဖွဲ့အစည်းများကို ထိရောက်စွာ ဖျက်ဆီးပစ်ခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=74">{{Harv|Harris|2001|p=74}}</ref> ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်ပြီး ကွပ်မျက်ခြင်းမှ ရှောင်လွှဲနိုင်ခဲ့သော ရဟန်းများသည် လူဝတ်ကြောင်များကြားတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ဖျားနာသူများ သို့မဟုတ် ဒုက္ခရောက်သူများအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာထုံးတမ်းများကို တိတ်တဆိတ် ပြုလုပ်ပေးခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=74"/> ခမာနီများ အာဏာမရရှိမီ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ရဟန်းအရေအတွက် ခန့်မှန်းချက်များမှာ ကွဲပြားပြီး ၆၅,၀၀၀ မှ ၈၀,၀၀၀ ကြားရှိသည်။<ref name="Rajavaramuni 1984 p=78-82">{{Harv|Rajavaramuni|1984|pp=78–82}}</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာပြန်လည်ထူထောင်ရေးကာလတွင် တစ်ကမ္ဘာလုံးရှိ ကမ္ဘောဒီးယားရဟန်းအရေအတွက်မှာ ၃,၀၀၀ ထက်နည်းသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=75-6">{{Harv|Harris|2001|pp=75–6}}</ref> ကမ္ဘောဒီးယား [[နိကာယ]] နှစ်ခုစလုံး၏ သာသနာပိုင်များသည် ၁၉၇၅-၁၉၇၈ ကာလအတွင်း တစ်ချိန်ချိန်တွင် ပျက်စီးသွားခဲ့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ သေဆုံးရခြင်းအကြောင်းရင်းကို မသိရှိရပေ။<ref name="Rajavaramuni 1984 p=78-82"/> ထိုင်းဘုရင်စနစ်နှင့် ဆက်စပ်မှုကြောင့် ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းမှ ရဟန်းများသည် နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းမှုအတွက် သီးသန့်ပစ်မှတ်ထားခံခဲ့ရဖွယ်ရှိသည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=84}}</ref> ===ခမာနီခေတ်လွန်=== ဗီယက်နမ်တပ်ဖွဲ့များက ခမာနီတို့ကို အနိုင်ယူပြီးနောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၌ ဗုဒ္ဓဘာသာကို တရားဝင် ဆက်လက်ဖိနှိပ်ခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=74" /> ဗီယက်နမ်ကျောထောက်နောက်ခံပြု [[ကမ္ပူးချီးယားပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်မှုအပေါ် စိန်ခေါ်မှုများကြောင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ် နွေရာသီမှစတင်၍ ဗုဒ္ဓဘာသာအပေါ် မူဝါဒများ ဖြေလျှော့လာခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=75">{{Harv|Harris|2001|p=75}}</ref> ခမာနီခေတ်အတွင်း ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခံခဲ့ရပြီး ဗီယက်နမ်တွင် ပြန်လည်ရဟန်းခံခဲ့သော ရဟန်းအုပ်စုတစ်စုကို ကမ္ဘောဒီးယားသို့ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး၊<ref>{{Harv|Harris|2001|p=93}}</ref> ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ပါးဖြစ်သူ ရှင်တက်ဗောင်ကို ပေါင်းစည်းထားသော ကမ္ဘောဒီးယားသံဃာသစ်၏ ပထမဆုံး [[သံဃရာဇာ]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းနှင့် မဟာနိကာယကြား ခွဲခြားမှုကို တရားဝင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=75"/> ရဟန်းအသစ်များ၏ ရဟန်းခံခြင်းကို အစိုးရက အများပြည်သူဆိုင်ရာ သဒ္ဓါတရားပြသမှုအဖြစ် ထောက်ပံ့ခဲ့ပြီး ရဟန်းခံခြင်းဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=75-6"/> ဗီယက်နမ်စစ်တပ် ဆုတ်ခွာသွားပြီးနောက် အမည်သစ်ဖြင့် [[ကမ္ဘောဒီးယားပြည်သူ့ပါတီ]]သည် ဗုဒ္ဓဘာသာသံဃာနှင့် မိမိကိုယ်ကို ချိန်ညှိရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ် မူဝါဒထုတ်ပြန်ချက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကမ္ဘောဒီးယား၏ "နိုင်ငံတော်ဘာသာ" အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=76}}</ref> ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ဘုရင် [[သီဟနု]]သည် ပြည်ပနန်းပယ်မှ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီး ဓမ္မယုတ်နှင့် မဟာနိကာယဂိုဏ်းတစ်ခုစီအတွက် [[သံဃရာဇာ]]သစ်တစ်ပါးစီ ခန့်အပ်ခဲ့ရာ ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ ဖန်တီးခဲ့သော ပေါင်းစည်းထားသည့်စနစ်၏ အဆုံးသတ်ကို ထိရောက်စွာ အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=77}}</ref> ==ကမ္ဘောဒီးယား သံဃာ== ၁၈၅၅ ခုနှစ်မှစ၍ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းသံဃာအဖွဲ့အစည်းကို ၁၉၈၁ နှင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ်ကြား ခဏတာ ပေါင်းစည်းခဲ့သည့်ကာလမှလွဲ၍ [[မဟာနိကာယ]] နှင့် [[ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ]] ဟူ၍ နှစ်ပိုင်းခွဲခြားထားသည်။ မဟာနိကာယသည် ကမ္ဘောဒီးယားရဟန်းများ၏ အများစု၏ သစ္စာခံမှုကို တောင်းဆိုထားသော အလွန်ကြီးမားသည့် ရဟန်းဂိုဏ်းနှစ်ခုအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယသည် တော်ဝင်ထောက်ပံ့မှုရှိသော်လည်း သေးငယ်သော လူနည်းစုအဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိပြီး ၎င်း၏ တင်းကျပ်သော စည်းကမ်းနှင့် ထိုင်းနှင့် ဆက်သွယ်မှုတို့ကြောင့် အနည်းငယ် သီးခြားဖြစ်နေသည်။ မဟာနိကာယ ရဟန်းအဆင့်အတန်း—''[[ကမ္ဘောဒီးယား၏ သာသနာပိုင်|သံဃရာဇ်]]'' (သံဃရာဇာ) ဦးဆောင်သော—သည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းတွင် ပြန်လည်တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ကမ္ဘောဒီးယားအစိုးရနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်သွယ်မှုရှိခဲ့သည်<ref>{{Harv|Harris|2001|pp=92–6}}</ref> မဟာနိကာယမှ အဆင့်မြင့်အရာရှိများသည် အစိုးရအား ဝေဖန်မှုများကို ဆန့်ကျင်ပြောဆိုခြင်းနှင့် အတိုက်အခံရပ်တည်ချက်များကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုသော ရဟန်းများအား ဖမ်းဆီးရန် တောင်းဆိုခြင်းအပါအဝင် အစိုးရမူဝါဒများကို ထောက်ခံပြောဆိုလေ့ရှိသည်။<ref name="Harris 2001 p=88-92">{{Harv|Harris|2001|pp=88–92}}</ref> မဟာနိကာယအဆင့်အတန်းမှ အရာရှိများသည် ဘုရားကျောင်းများ၏ လည်ပတ်မှုကို ကြီးကြပ်ရန် လူဝတ်ကြောင်ကော်မတီများသို့ အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်ပြီး ၎င်းကော်မတီများသည် ဘုရားကျောင်းများသည် ရဟန်းများ သို့မဟုတ် လူဝတ်ကြောင်ထောက်ခံသူများမှ အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများအတွက် စုစည်းရာနေရာများ မဖြစ်လာစေရန် သေချာစေရန်လည်း ဆောင်ရွက်သည်<ref>{{Harv|Harris|2001|p=95}}</ref> သို့သော်လည်း မဟာနိကာယဂိုဏ်းအတွင်း ကွဲပြားမှုများ ရှိနေပါသည်။ ===ခေတ်သစ်ဝါဒီများနှင့် ရှေးရိုးဝါဒီများ=== [[File:Preah Pithu T Monks - Siem Reap.jpg|thumb|ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဆယ်ကျော်သက်ရဟန်းများ]] သံဃာအတွင်း "ခေတ်သစ်ဝါဒီများ" နှင့် "ရှေးရိုးဝါဒီများ" အကြား ကွဲပြားမှုများကို ၁၉၁၈ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် ကမ္ဘောဒီးယား၌ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=78">{{Harv|Harris|2001|p=78}}</ref> ကျယ်ပြန့်စွာပြောရလျှင် "ခေတ်သစ်ဝါဒီများ" သည် ဗုဒ္ဓဘာသာအဖွဲ့အစည်းများအပေါ် အနောက်တိုင်း၏ ဝေဖန်မှုများကို ခေတ်သစ်လောကီအသိပညာနှင့် [[ထေရဝါဒ]] သွန်သင်ချက်များ၏ ကျမ်းစာအရင်းအမြစ်ဖြစ်သော [[ပါဠိတိပိဋက]] နှစ်ခုစလုံး၏အလင်းတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသွန်သင်ချက်များ—အထူးသဖြင့် ဒဿနိက နှင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားဆိုင်ရာ—ကို ပြန်လည်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းဖြင့် တုံ့ပြန်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=78"/> "ရှေးရိုးဝါဒီများ" သည် အခြားတစ်ဖက်တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း ပါးစပ်ပြောစဉ်လာမှတစ်ဆင့် လက်ဆင့်ကမ်းလာသော အလေ့အကျင့်များနှင့် သွန်သင်ချက်များကို ဆက်လက်စွဲမြဲရန် ပိုမိုနှစ်သက်သည်။ ထိုအလေ့အကျင့်များသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ကောင်းမှုပြုခြင်းဆိုင်ရာ အခမ်းအနားများ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် သမာဓိတရားထိုင်ခြင်းဖြင့် "မြင့်မားသောအခြေအနေများ" သို့ ရောက်ရှိခြင်းတို့ကို ဗဟိုပြုသည်။<ref name="Harris 2001 p=78" /> ရှေးရိုးဝါဒီများသည် [[ဝိပဿနာ]] တရားထိုင်ခြင်းကို ခေတ်သစ်စိတ်ဝင်စားမှုအား တိုင်းတစ်ပါးသား၏ အဟန်အယောင်အဖြစ် ငြင်းပယ်လေ့ရှိပြီး ပါဠိ [[တိပိဋက]] ၏ အကြောင်းအရာများကို လေ့လာရန်၊ ဘာသာပြန်ရန်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရန် ကြိုးပမ်းမှုများထက် ပါဠိကျမ်းပိုဒ်များကို အလွတ်ကျက်မှတ်ခြင်းနှင့် ရွတ်ဆိုခြင်းကို အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=96-101">{{Harv|Harris|2001|pp=96–101}}</ref> နှစ်ပေါင်းများစွာကြာအောင် [[မဟာဃောသာနန္ဒ]] သည် မဟာနိကာယ ခေတ်သစ်ဝါဒီများ၏ အထင်ရှားဆုံးနှင့် အသိအမှတ်ပြုနိုင်ဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=79}}</ref> သူ၏ [[ဓမ္မယာတြာ]] အစီအစဉ်နှင့် ကမ္ဘောဒီးယားလူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် လူမှုရေးပြောင်းလဲမှုကို အကျိုးသက်ရောက်စေရန် သံဃာ၏ဩဇာကို အသုံးပြုရန် အခြားကြိုးပမ်းမှုများမှတစ်ဆင့် မဟာဃောသာနန္ဒသည် ယခင်က ကမ္ဘောဒီးယားဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်းများကြားတွင် မမြင်ဖူးသော [[စေ့စပ်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ပုံစံတစ်ခုကို ကမ္ဘောဒီးယားသို့ ယူဆောင်လာခဲ့သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|pp=79–83}}</ref> ဤခေတ်သစ်ဆန်သော၊ စေ့စပ်ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံသည် အနောက်တိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များနှင့် [[အစိုးရမဟုတ်သောအဖွဲ့အစည်းများ|NGO များ]] ကြားတွင် အလွန်ရေပန်းစားကြောင်း သက်သေပြခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် မဟာဃောသာနန္ဒနှင့် အခြားခေတ်သစ်ခေါင်းဆောင်များ၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို ၎င်းတို့၏ ထောက်ခံမှုနှင့် ရန်ပုံငွေကို ချေးငှားခဲ့သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=80}}</ref> ကမ္ဘောဒီးယားအစိုးရ၏ အဆင့်မြင့်အရာရှိများသည် ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မဟာနိကာယရဟန်းများထဲမှ အရှေးရိုးအစွဲဆုံးသူများ၊ အထူးသဖြင့် ''ဗောရန်'' ဟုခေါ်သော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၏ အဖွဲ့ဝင်များကို ထောက်ခံလေ့ရှိသည်။ ဤသည်မှာ ပါဠိနှင့် ခမာဘာသာ ဂါထာများနှင့် တရားစကားများကို အလွတ်ရွတ်ဆိုခြင်း၏ လောကီထိရောက်မှုကို ကြွားလုံးထုတ်သော အလွန်ရှေးရိုးဆန်သော လှုပ်ရှားမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|pp=96–7}}</ref> ''ဗောရန်'' လှုပ်ရှားမှုမှ ရဟန်းများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပါဠိနှင့်ပတ်သက်၍ သိသာထင်ရှားသော အသိပညာမရှိဘဲ၊ အစွမ်းထက်သည်ဟု ယူဆသော အချို့သော ဂါထာများနှင့် ကျမ်းစာများကို အလွတ်ကျက်မှတ်ခြင်းနှင့် ရွတ်ဆိုခြင်းကို အာရုံစိုက်သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=97}}</ref> ''ဗောရန်'' ရဟန်းများက ဤဂါထာများ ရွတ်ဆိုခြင်းကို ထောက်ပံ့ခြင်းဖြင့် လူဝတ်ကြောင်ထောက်ခံသူများသည် ငွေကြေး သို့မဟုတ် အလုပ်အကိုင်အောင်မြင်မှုကဲ့သို့သော ချက်ချင်းလက်ငင်း၊ လောကီအကျိုးများကို ဖြစ်ပေါ်စေမည့် ကြီးမားသော ကောင်းမှုများကို ဆည်းပူးနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Harris 2001 p=96-101"/> အဆင့်မြင့် ကမ္ဘောဒီးယားအရာရှိအများအပြား ([[ဟွန်ဆန်]] အပါအဝင်) သည် ''ဗောရန်'' ဘုရားကျောင်းများကို ထောက်ပံ့ခဲ့ပြီး လူကြိုက်အများဆုံး ဘုရားကျောင်းများ၏ ကျယ်ပြန့်သော တိုးချဲ့မှုများနှင့် ကြွယ်ဝသော အလှဆင်မှုများကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|pp=98–101}}</ref> ''ဗောရန်'' ရဟန်းများသည် ပါဠိကျမ်းများ ရွတ်ဆိုခြင်းဖြင့် အစောပိုင်းက မှားယွင်းသောလုပ်ရပ်များ၏ ကံဆိုင်ရာအကျိုးကို ရှောင်ရှားနိုင်သည် သို့မဟုတ် လျှော့ချနိုင်သည်ဟု "အုပ်စုလိုက်နောင်တရခြင်း" ထုံးတမ်းများ၏ ထိရောက်မှုကိုလည်း သင်ကြားပေးသည်။<ref name="Harris 2001 p=99-101">{{Harv|Harris|2001|pp=99–101}}</ref> နှစ်သစ်ကူး နောင်တရခြင်းအခမ်းအနားများမှ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤထုံးတမ်းများသည် ကမ္ဘောဒီးယားလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အချို့သောအစိတ်အပိုင်းများကြားတွင် အလွန်ရေပန်းစားလာခဲ့ပြီး ယခင် မဟာနိကာယသံဃရာဇာဖြစ်သော [[တက်ဗောင်]] က ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=99-101"/> ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဓမ္မယုတ္တိကဂိုဏ်းသည် မဟာနိကာယ ခေတ်သစ်ဝါဒီများနှင့် ရှေးရိုးဝါဒီများကြားတွင် အလယ်အလတ် အနေအထားကို ရယူထားပုံရသည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|p=87}}</ref> ထိုင်းရှိ ဓမ္မယုတ္တိကဂိုဏ်းကဲ့သို့ပင် ၎င်းတို့သည် ရှေးရိုးဝါဒီအဖွဲ့မှ ရဟန်းများထက် ကျမ်းဂန်လေ့လာမှုနှင့် ပါဠိဘာသာစကားဗဟုသုတအပေါ် ပိုမိုမြင့်မားသော အလေးပေးမှုကို ထားရှိသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ၎င်းတို့သည် ရဟန်းများအား လူမှုဖွံ့ဖြိုးရေး၏ အကျိုးဆောင်များအဖြစ် ခေတ်သစ်ဆန်သော၊ စေ့စပ်ထားသည့် အယူအဆကို လက်မခံဘဲ၊ စာလေ့လာခြင်း၊ တရားထိုင်ခြင်းနှင့် လူဝတ်ကြောင်ထောက်ခံသူများအတွက် ကောင်းမှုပြုခွင့်များ ဖန်တီးပေးခြင်းတို့၏ ရှေးရိုးဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍများကို အနီးကပ် ဆက်လက်စွဲမြဲရန် နှစ်သက်သည်။ ==="ရဟန်းငယ်များ" လှုပ်ရှားမှု=== ကမ္ဘောဒီးယားသံဃာအတွင်း အခြားကွဲပြားမှုတစ်ခုကို "ရဟန်းငယ်များ" လှုပ်ရှားမှုဟု ခေါ်ဆိုသည့်အရာတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၎င်းမှာ လက်ရှိအစိုးရအပေါ် လူသိရှင်ကြားဆန့်ကျင်ပြောဆိုနေသော နိုင်ငံရေးတက်ကြွသော ရဟန်းအုပ်စုငယ်တစ်ခု (အဓိကအားဖြင့် မဟာနိကာယ) ဖြစ်သည်။<ref name="Harris 2001 p=88-92"/> "ရဟန်းငယ်များ" သည် အဓိကအားဖြင့် ဖနွမ်းပင်နှင့် အနီးတစ်ဝိုက်ရှိ ဘုရားကျောင်းများမှ ဆွဲထုတ်ထားသော ဂိုဏ်းဝင်ငယ်များ ဖြစ်ကြသည်။ စေ့စပ်ခေတ်သစ်ဝါဒီများနှင့် မတူဘဲ ၎င်းတို့၏ စိတ်ဝင်စားမှုသည် လူမှုဖွံ့ဖြိုးရေးအစီအစဉ်များကို အကူအညီပေးရန် သံဃာ၏အခွင့်အာဏာကို အသုံးပြုခြင်းမဟုတ်ဘဲ အစိုးရမူဝါဒများနှင့် အဂတိလိုက်စားမှုအပေါ် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်မှုကို ဖော်ပြရန်ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ကုလသမဂ္ဂစောင့်ကြည့်သည့် ရွေးကောက်ပွဲများအပြီးကတည်းက ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ရဟန်းများကို မဲပေးခွင့်ပြုခဲ့သည် (အချို့သော သက်ကြီးရဟန်းများက ဆန့်ကျင်သော လှုပ်ရှားမှုတစ်ခု)။ ယင်းသည် သံဃာကို နိုင်ငံရေးအင်အားစုအဖြစ် အကြီးအကျယ် စည်းရုံးခြင်းသို့ မဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သော်လည်း အချို့သော ရဟန်းငယ်များအား ပါလီမန်နိုင်ငံရေးတွင် ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ ပါဝင်လာစေခဲ့သည်။ ဤရဟန်းငယ်အများအပြားသည် အတိုက်အခံပုဂ္ဂိုလ် [[ဆမ်ရိန်စီ]] နှင့် သူ၏နိုင်ငံရေးပါတီဖြစ်သော [[ဆမ်ရိန်စီပါတီ|SRP]] တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။<ref>{{Harv|Harris|2001|pp=91–2}}</ref> ရဟန်းငယ်များ လှုပ်ရှားမှု၏ အဖွဲ့ဝင်များသည် အစိုးရ၏ အမှားများဟု ယူဆရသည်များကို အာရုံစိုက်လာစေရန် ရည်ရွယ်၍ ဖနွမ်းပင်တွင် လူထုဆန္ဒပြပွဲများ ပါဝင်ခြင်းနှင့် စည်းရုံးခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မဟာနိကာယအဆင့်အတန်းသည် ဤနိုင်ငံရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားမှုပုံစံကို ရှုတ်ချခဲ့ပြီး အချို့ရဟန်းများကို ဖမ်းဆီးရန် တောင်းဆိုခြင်းနှင့် အခြားရဟန်းများကို လူဝတ်ကြောင်လှန်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref name="Harris 2001 p=88-92" /> ==ခမာအမျိုးသားရေးဝါဒနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ== [[File:Gautama Buddha gains nirvana.jpg|thumb|right|[[ဝပ်ဗိုထမ်]] တွင် ဂေါတမဗုဒ္ဓကို သရုပ်ဖော်ထားသော နံရံဆေးရေးပန်းချီ]] ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာသည် ၂၀ ရာစုတွင် ခမာအမျိုးသားရေးလက္ခဏာနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုကို လှုံ့ဆော်ပေးခဲ့ပြီး အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံအဖြစ် ကမ္ဘောဒီးယားလွတ်လပ်ရေးကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။{{Citation needed|date=June 2007}} ခမာလူမျိုးများအား အိမ်နီးချင်း ထေရဝါဒနိုင်ငံ ယိုးဒယားအပေါ် ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ သစ္စာစောင့်သိမှုမှ ခွဲထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းမှုတွင် ပြင်သစ်တို့သည် ခမာဘာသာစကားလေ့လာမှုများနှင့် ခမာဗုဒ္ဓဘာသာလေ့လာမှုများကို အလေးပေးခြင်းဖြင့် ခမာလက္ခဏာ၏ ခံစားချက်ကို အားပေးခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားရဟန်းများ အဆင့်မြင့်ပညာအတွက် ယိုးဒယားသို့ ခရီးသွားခြင်းမှ တားဆီးရန် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအတွင်း ပါဠိစာသင်ကျောင်းများ တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခမာဘာသာစကားလေ့လာရေးစင်တာများသည် ကမ္ဘောဒီးယားအမျိုးသားရေးဝါဒ၏ မွေးရပ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ==ကမ္ဘောဒီးယား၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ== [[File:Wat near Ream Naval Base 04.jpg|thumb|[[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ ရိမ်မြို့|ရိမ်]] ရှိ ဘုရားကျောင်းတစ်ခုမှ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်]] ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာသည် အခြားဗုဒ္ဓဘာသာအဖွဲ့များနှင့် တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဆက်သွယ်မှုမရှိသော်လည်း အခြားနိုင်ငံများ၊ အထူးသဖြင့် ထိုင်း၊ လာအို၊ မြန်မာနှင့် သီရိလင်္ကာတို့မှ ထေရဝါဒရဟန်းများသည် လိုအပ်သော ရဟန်းအရေအတွက်ကို ဖြည့်တင်းရန်အတွက် ဘာသာရေးအခမ်းအနားများတွင် ပါဝင်နိုင်သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာကို ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ပြင်ဆင်ခဲ့သော စည်းမျဉ်းများနှင့်အညီ တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဘုရင်စနစ်ကာလအတွင်း ဘုရင်က ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ မင်းသား သီဟနုသည် ထီးနန်းစွန့်ပြီး နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲအဖြစ် အုပ်ချုပ်နေချိန်၌ပင် ဤအခန်းကဏ္ဍတွင် ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ သူသည် ရဟန်းဂိုဏ်းခေါင်းဆောင်များနှင့် အခြားအဆင့်မြင့် ရဟန်းတော်များကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် သီဟနု ဖြုတ်ချခံရပြီးနောက် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲသစ် လောန်နိုလ်က ဤခေါင်းဆောင်များကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။<ref name=country/> ရဟန်းဂိုဏ်းနှစ်ခုသည် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ရဟန်းများကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ရဟန်းများ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော် ပါဝင်သော ပိုမိုကြီးမားသောအုပ်စုမှာ မဟာနိကာယ ဖြစ်သည်။ ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းမှာ အလွန်သေးငယ်သည်။ ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းကို ၁၈၆၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံမှ ကမ္ဘောဒီးယား၏ အုပ်ချုပ်ရေးအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်းသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို တော်ဝင်မိသားစုနှင့် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များက လက်ခံကျင့်သုံးခြင်းကြောင့် ဂုဏ်သိက္ခာရရှိခဲ့သော်လည်း ၎င်း၏နောက်လိုက်များသည် ပထဝီအနေအထားအရ ဖနွမ်းပင်ဧရိယာတွင်သာ ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ ဂိုဏ်းနှစ်ခုကြားရှိ အနည်းငယ်သော ကွဲပြားချက်များထဲတွင် ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းမှ ဘိက္ခုများ (ရဟန်းများ) က ရဟန်းများကို အုပ်ချုပ်သည့် စည်းမျဉ်းများကို ပိုမိုတင်းကျပ်စွာ လိုက်နာခြင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် မဟာနိကာယဂိုဏ်း၌ ဝပ်ပေါင်း ၂,၇၀၀ ခန့်တွင် ရဟန်းခံပြီးသော ရဟန်း ၅၂,၀၀၀ ကျော်ရှိခဲ့ပြီး ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်း၌ ဝပ် ၁၀၀ ကျော်တွင် ရဟန်း ၁,၄၆၀ ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၌ မဟာနိကာယဝပ် ၂,၈၀၀ ကျော်နှင့် ဓမ္မယုတ်ဝပ် ၃၂၀ ကျော် တည်ရှိခဲ့သည်။ ဖနွမ်းပင်ပြီးလျှင် ဓမ္မယုတ်ဝပ်အများဆုံးကို ဘတ်တမ်ဘန်း၊ စတိုယ်ထရိန်း၊ ပရေးဗင်း၊ ကမ်ပုတ် နှင့် ကမ်ပေါင်ထွန်ပြည်နယ်များတွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name=country/> ဂိုဏ်းတစ်ခုစီတွင် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်အကြီးအကဲရှိပြီး အဆင့် ၁၁ ဆင့်ရှိသော အထက်အောက်အဆင့်အတန်းအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အောက်ဆုံးအဆင့် ခုနစ်ဆင့်ကို {{transliteration|km|ဌာနနုကြမ်}} ဟု စုပေါင်းခေါ်ဆိုသည်။ အထက်ဆုံးအဆင့် လေးဆင့်ကို {{transliteration|km|ရာဇဂဏ}} ဟု ခေါ်သည်။ မဟာနိကာယဂိုဏ်းတွင် {{transliteration|km|ရာဇဂဏ}} ၌ ရဟန်း ၃၅ ပါးရှိသည်။ ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်းတွင် ၂၁ ပါးရှိသည်။ ဤအမြင့်ဆုံးအဆင့်များသို့ ခန့်အပ်ခံရရန် ရဟန်းတစ်ပါးစီသည် အနည်းဆုံး အနှစ်နှစ်ဆယ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရမည်။<ref name=country/> ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်များမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဘိက္ခုနှင့် ဝပ်တို့ဖြစ်သည်။ အစဉ်အလာအားဖြင့် ကျေးရွာအုပ်စုတိုင်းတွင် ဝိညာဉ်ရေးဗဟိုဌာနတစ်ခု၊ ဝပ်တစ်ခုရှိပြီး ထိုနေရာတွင် ဘိက္ခုငါးပါးမှ ခုနစ်ဆယ်ကျော်အထိ သီတင်းသုံးကြသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားကျေးလက်ဒေသရှိ ပုံမှန်ဝပ်တစ်ခုတွင် နတ်ကွန်းတစ်ခု၊ ဘိက္ခုများအတွက် ကျောင်းဆောင်များစွာ၊ ခန်းမတစ်ခု၊ မီးဖိုချောင်၊ သီလရှင်များအတွက် ရပ်ကွက်နှင့် ရေကန်တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော နံရံဖြင့် ကာရံထားသည့် ခြံဝန်းတစ်ခု ပါဝင်သည်။ ရဟန်းအရေအတွက်သည် ဒေသခံလူဦးရေ၏ အရွယ်အစားအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များနှင့် ရှားရှားပါးပါးကိစ္စများတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဓာတ်တော်များပါရှိသော ပလ္လင်တစ်ခုပါဝင်သည့် နတ်ကွန်းကို အဓိကအခမ်းအနားများအတွက်နှင့် များသောအားဖြင့် ဘိက္ခုများအတွက်သာ အသုံးပြုရန် သီးသန့်ထားသည်။ အခြားအခမ်းအနားများ၊ ရဟန်းများနှင့် လူဝတ်ကြောင်များအတွက် အတန်းများ၊ ထမင်းစားခြင်းများကို ခန်းမတွင် ပြုလုပ်သည်။ မိသားစုဝင်များ၏ အရိုးပြာများပါဝင်သော စေတီများကို နတ်ကွန်းအနီးတွင် တည်ဆောက်သည်။ ဒေသခံကလေးများ ပြုစုစောင့်ရှောက်သော သစ်သီးပင်များနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဥယျာဉ်များသည်လည်း ဒေသခံဝပ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ အဓိကဝင်ပေါက်သည် များသောအားဖြင့် အခမ်းအနားအသုံးပြုရန်အတွက်သာဖြစ်ပြီး အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူသည်။ အခြားဝင်ပေါက်များသည် နံရံအနီးတစ်ဝိုက်ရှိ အခြားနေရာများတွင်ရှိသည်။ ဂိတ်တံခါးများ မရှိပါ။<ref name=country/> စတိန်းဘာ့ဂ်က ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းလူဦးရေအပေါ် ဘိက္ခုအချိုးအစားမှာ ထူးခြားကြောင်း မှတ်ချက်ပြုသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းများတွင် ခန့်မှန်းခြေ ဘိက္ခု ၁၀၀,၀၀၀ (သာမဏေခန့်မှန်းခြေ ၄၀,၀၀၀ အပါအဝင်) သည် ခန့်မှန်းခြေ ငါးသန်းခန့်ရှိသော လူဦးရေကို ဝန်ဆောင်မှုပေးခဲ့သည်။ ဤမြင့်မားသောအချိုးအစားသည် သံဃာထဲသို့ ဝင်ရောက်ရန်နှင့် ထွက်ခွာရန် လွယ်ကူမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှာ သံသယဖြစ်ဖွယ်မရှိပေ။ ဘိက္ခုဖြစ်လာခြင်းနှင့် သံဃာမှ ထွက်ခွာခြင်းသည် သီအိုရီအရ၊ ကမ္ဘောဒီးယားအမျိုးသားအားလုံးနီးပါးသည် အသက်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ကျော်လျှင် ဘိက္ခုအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ကြသော်လည်း၊ တစ်ဦးချင်းရွေးချယ်မှုကိစ္စများဖြစ်သည်။ လူငယ်အများစုသည် အပြည့်အဝရဟန်းခံထားသော ဘိက္ခုများ (ဘိက္ခု) ဖြစ်လာရန် မရည်ရွယ်ကြဘဲ ၎င်းတို့သည် တစ်နှစ်ထက်နည်းသော ကာလအတွင်း ရဟန်းအဖြစ် ဆက်လက်နေထိုင်ကြသည်။ သို့သော် သားတစ်ယောက်၏ ယာယီဘိက္ခုအဖြစ် ရဟန်းခံခြင်းသည် ၎င်း၏မိဘများအတွက် ကြီးမားသော ကောင်းမှုကို ဆောင်ကြဉ်းပေးပြီး မိဘအသက်ရှင်စဉ်အတွင်း သားဖြစ်သူက ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို မလုပ်ဆောင်ခဲ့ပါက မိဘတစ်ဦး၏ဈာပနတွင် အစီအစဉ်များ ပြုလုပ်ပေးသည်အထိ အလွန်အရေးကြီးသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဝပ်တစ်ခုတွင် ဘိက္ခုအတန်းအစားနှစ်မျိုးရှိသည်- သာမဏေများ (သာမဏေ သို့မဟုတ် နေင်) နှင့် ဘိက္ခုတို့ဖြစ်သည်။ ရဟန်းခံခြင်းကို ဧပြီလလယ်မှ ဇူလိုင်လလယ်အထိ မိုးရာသီအတွင်း ကျင်းပသည်။<ref name=country/> ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများသည် အချို့သောရဟန်းများ အမြဲတမ်းရဟန်းဖြစ်လာသော်လည်း ရဟန်းအဖြစ် ဆက်လက်နေထိုင်ရန် ထာဝရသစ္စာကတိမပြုကြပါ။ အစဉ်အလာအားဖြင့် ၎င်းတို့သည် ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက ရဟန်းဖြစ်လာကြသည်။ အသက် ခုနစ်နှစ်တွင် သာမဏေဖြစ်လာနိုင်သော်လည်း လက်တွေ့တွင် ဆယ့်သုံးနှစ်သည် သာမဏေများအတွက် အစောဆုံးအသက်ဖြစ်သည်။ ဘိက္ခုတစ်ပါးသည် အနည်းဆုံး အသက်နှစ်ဆယ်ရှိရမည်။ ရဟန်း၏ဘဝကို ဗုဒ္ဓဘာသာဥပဒေဖြင့် အုပ်ချုပ်ပြီး ဝပ်အတွင်းနေထိုင်မှုသည် တင်းကျပ်သော လုပ်ရိုးလုပ်စဉ်ကို လိုက်နာသည်။ ဘိက္ခုတစ်ပါးသည် အခြေခံသီလဆယ်ပါးအပြင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းစည်းကမ်းဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်း ၂၂၇ ချက်ကို လိုက်နာသည်။ ၎င်းတို့တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အားလုံး လိုက်နာသင့်သော ငါးပါးသီလလည်း ပါဝင်သည်။ ရဟန်းကောင်းခြင်းအတွက် ငါးပါးသီလက မွန်းတည့်ပြီးနောက် အစာမစားခြင်း၊ မည်သည့်ဖျော်ဖြေမှုတွင်မဆို ပါဝင်ခြင်း (သီဆိုခြင်း၊ ကခုန်ခြင်းနှင့် ရုပ်ရှင်များ သို့မဟုတ် ရုပ်မြင်သံကြားကြည့်ခြင်း)၊ ကိုယ်ပိုင်အလှဆင်ပစ္စည်းများ အသုံးပြုခြင်း၊ ဇိမ်ခံအိပ်ရာပေါ်တွင် အိပ်စက်ခြင်းနှင့် ငွေကိုင်တွယ်ခြင်းကို တားမြစ်သည်။ ထို့အပြင် ရဟန်းတစ်ပါးသည် သီလရှိရန်လည်း မျှော်လင့်သည်။ ထို့ပြင် ရဟန်းများသည် နိုင်ငံရေးကိစ္စများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုအားလုံးကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် မဲပေးခွင့် သို့မဟုတ် မည်သည့်နိုင်ငံရေးရာထူးကိုမျှ ကိုင်တွယ်ခွင့်မရှိသည့်အပြင် တရားဝင်စာရွက်စာတမ်းတစ်ခုကို သက်သေခံခြင်း သို့မဟုတ် တရားရုံးတွင် ထွက်ဆိုခြင်းလည်း မပြုလုပ်နိုင်ပါ။ ရဟန်း၏ပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင့်မြတ်သည်ဟု ယူဆသောကြောင့်၊ သူ့ကို လူဝတ်ကြောင်များနှင့် သက်ဆိုင်သော သာမန်ပြည်သူ့ဥပဒေများနှင့် ပြည်သူ့တာဝန်များ၏ အပြင်ဘက်တွင် ရှိသည်ဟု ယူဆသည်။ သို့သော် ဤအလေ့အကျင့်အချို့သည် ခေတ်သစ်ကာလတွင် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများသည် PRK အစိုးရတွင်ပင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref name=country/> အမျိုးသမီးများကို ရဟန်းမခံသော်လည်း အသက်ကြီးသောအမျိုးသမီးများ၊ အထူးသဖြင့် မုဆိုးမများသည် သီလရှင်ဖြစ်လာနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဝပ်တွင်နေထိုင်ပြီး ဘုရားကျောင်း၏နေ့စဉ်ဘဝတွင် အရေးပါသောအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ သီလရှင်များသည် ဆံပင်နှင့် မျက်ခုံးမွှေးများကို ရိတ်ကြပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် ရဟန်းများနှင့် တူညီသော သီလများကို လိုက်နာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ပလ္လင်များကို ပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် အိမ်မှုကိစ္စအချို့ကို လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။<ref name=country/> ==ကမ္ဘောဒီးယားလူနေမှုဘဝတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏အခန်းကဏ္ဍ== [[File:BuddhistMonk01a.jpg|thumb|upright|ခမာ [[ဒေါင်ချီး]] ။ [[ဗရယ်ယွန်]] ဘုရားကျောင်း၊ အန်ကောဝပ်၊ စီရန်ရိ၊ ကမ္ဘောဒီးယား (ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၅)။]] ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများကို ကမ္ဘောဒီးယားလူနေမှုဘဝတွင် လုပ်ငန်းဆောင်တာများစွာ ဆောင်ရွက်ရန် အစဉ်အလာအတိုင်း ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် တရားဝင်ကျေးရွာပွဲတော်များ၊ အခမ်းအနားများ၊ မင်္ဂလာဆောင်များနှင့် ဈာပနများအားလုံးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် မွေးကင်းစကလေးငယ်များကို အမည်မှည့်ခေါ်သည့် အခမ်းအနားများနှင့် အခြားအသေးစား အခမ်းအနားများ သို့မဟုတ် ဘဝအကူးအပြောင်း ထုံးတမ်းများတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ပေမည်။ သို့သော် ရဟန်းများသည် အခမ်းအနားများကို ဦးဆောင်ခြင်းမပြုခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ ထိုအခန်းကဏ္ဍကို ''အာချာ'' သို့မဟုတ် အခမ်းအနားမှူးအား ပေးအပ်ထားသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ရဟန်း၏အဓိကလုပ်ငန်းမှာ ကောင်းချီးမင်္ဂလာဆုတောင်းများ ရွတ်ဆိုရန်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် မကြာခဏ ကုသသူများဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ရိုးရာခမာယဉ်ကျေးမှုတွင် ၎င်းတို့၏အခန်းကဏ္ဍသည် ခေတ်သစ်စိတ်ရောဂါဆရာဝန်များနှင့် အနီးစပ်ဆုံးတူသော ကျင့်သုံးသူများဖြစ်ခဲ့သည်။{{citation needed|date=May 2015}}{{dubious|date=May 2015}} ၎င်းတို့သည် ဗေဒင်ပညာတွင်လည်း ကျွမ်းကျင်ခဲ့ပေမည်။ ရဟန်းသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ခမာယဉ်ကျေးမှုနှင့် တန်ဖိုးများကို လက်ဆင့်ကမ်းခြင်းတွင် ထူးခြားသောရာထူးကို ရယူထားသည်။ သူ၏နေထိုင်မှုပုံစံဖြင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တစ်ဦး လိုက်နာနိုင်သည့် အကျိုးအရှိဆုံးသော အပြုအမူ၏ သက်ရှိစံပြတစ်ဦးကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ သူသည် လူဝတ်ကြောင်များအတွက် ကောင်းမှုရရှိရန် အခွင့်အလမ်းများစွာကိုလည်း ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ရာစုနှစ်များစွာကြာအောင် ရဟန်းများသည် ကျေးလက်အသိုင်းအဝိုင်းများတွင် နေထိုင်သော တစ်ဦးတည်းသော စာတတ်သူများဖြစ်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ဘုရားကျောင်းအစေခံများ၊ သာမဏေများနှင့် ရဟန်းအသစ်ခံယူသူများအတွက် ဆရာများအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအထိ စာတတ်မြောက်သော ကမ္ဘောဒီးယားအမျိုးသားအများစုသည် သံဃာ၏ သင်ကြားပို့ချမှုဖြင့်သာ စာတတ်မြောက်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name=country>[[ဖက်ဒရယ် သုတေသနဌာန]]။ Russell R. Ross, ed. "ကမ္ဘောဒီးယားလူနေမှုဘဝတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏အခန်းကဏ္ဍ"။ [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html ''Cambodia: A Country Study.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406111400/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/khtoc.html |date=2011-04-06 }} သုတေသနကို ၁၉၈၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ ''ဤဆောင်းပါးသည် အများပြည်သူပိုင် ဒိုမိန်းတွင်ရှိသော ဤရင်းမြစ်မှ စာသားများကို ပေါင်းစပ်ထားသည်။''</ref> ပြင်သစ်ထံမှ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် လူငယ်ကမ္ဘောဒီးယားပညာတတ်များသည် ရဟန်းများအပေါ် ၎င်းတို့၏သဘောထားကို ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာမှ အထွေထွေဝေးကွာသွားမှုကို ဖော်ပြရာတွင် ဗစ်ခ်ရီက မနုဿဗေဒပညာရှင် [[မေ မေကို အီဘီဟာရာ]] ၏ အစောပိုင်းလက်ရာနှင့် သူ၏ကိုယ်ပိုင်လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို ကိုးကားဖော်ပြသည်။ ခမာနီတို့သည် လူငယ်များအား ဘာသာရေးဆန့်ကျင်ရေး ခံစားချက်များကို သွတ်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်မှာ အကြောင်းမှာ နောက်ပိုင်းလူငယ်များသည် ရိုးရာအစဉ်အလာ ယာယီတာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် ဆယ်ကျော်သက်အရွယ်တွင်ပင် ရဟန်းဖြစ်ရန် စိတ်ဝင်စားမှု လျော့နည်းလာသောကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု သူကအကြံပြုသည်။ ရဟန်းများကိုယ်တိုင်က ၎င်းတို့၏ ရိုးရာကန့်သတ်ချက်အချို့ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်လာခဲ့သည်။ ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း အချို့သောရဟန်းများသည် ပြင်သစ်အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆန္ဒပြခဲ့ခြင်း သို့မဟုတ် ပုန်ကန်ခဲ့ခြင်းများရှိပြီး ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် ရဟန်းများသည် ကွန်မြူနစ်များကိုဆန့်ကျင်သော အစိုးရလိုလားသော ဆန္ဒပြပွဲများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ရဟန်းများအပေါ် ဆန့်ကျင်သောခံစားချက်များသည် ခမာနီတို့ကြားတွင် အမြင့်ဆုံးသို့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် အစပိုင်းတွင် ရဟန်းများကို သွတ်သွင်းရန်နှင့် လူဝတ်ကြောင်များထံ ဘာသာရေးဆန့်ကျင်ရေးအယူအဆများ ဖြန့်ဝေရန် အတင်းအကျပ်ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ခမာနီအစိုးရလက်ထက်တွင် ရဟန်းများကို ဝပ်များမှ အတင်းအဓမ္မထုတ်ပယ်ခဲ့ပြီး ကာယလုပ်အားလုပ်ရန် အတင်းအကျပ်ခိုင်းစေခဲ့သည်။ [[ဒီမိုကရက်တစ် ကမ္ပူးချီးယား]] ၏ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၀ သည် ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်ကို ခွင့်ပြုခဲ့သော်လည်း "နိုင်ငံကို ထိခိုက်စေသော" ဖောက်ပြန်သောဘာသာများအားလုံးကို ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးက ဗုဒ္ဓဘာသာသည် တော်လှန်ရေးနှင့် မကိုက်ညီကြောင်း၊ အမြတ်ထုတ်ခြင်း၏ လက်နက်ကိရိယာတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤအစိုးရလက်ထက်တွင် ဖင်လန်စုံစမ်းရေးကော်မရှင်၏ ကိုးကားချက်အရ "ဘာသာရေးကျင့်သုံးခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့ပြီး ဘုရားကျောင်းများကို စနစ်တကျ ဖျက်ဆီးခဲ့သည်" ဟုဆိုသည်။ [[ခမာနီ]] အစိုးရလက်ထက်တွင် ရဟန်း ၅၀,၀၀၀ သေဆုံးခဲ့သည်ဟု လေ့လာသူများက ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်ကျူးကျော်မှုအပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဘာသာရေး၏အခြေအနေသည် ခမာနီခေတ်မတိုင်မီက ၎င်း၏အခြေအနေနှင့် အနည်းဆုံး တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဆင်တူသည်။<ref name=country/> [[ကမ္ပူးချီးယားပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] အကြောင်း အပြုသဘောဆောင်စွာ ရေးသားခဲ့သူ Michael Vickery ၏အဆိုအရ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာကို လူသိရှင်ကြားလိုက်နာကျင့်သုံးမှု ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အစိုးရမူဝါဒများက ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံသားများအား ဗုဒ္ဓဘာသာကို ယုံကြည်ရန် သို့မဟုတ် မယုံကြည်ရန် လွတ်လပ်ခွင့်ကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ Vickery က ဤပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့သော ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ကွဲပြားချက်အချို့ကို ကိုးကားဖော်ပြသည်- ဘာသာရေးကိစ္စများကို PRK ၏ [[FUNSK|ကမ္ပူးချီးယား (သို့မဟုတ် ခမာ) အမျိုးသားတည်ဆောက်ရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးအတွက် ညီညွတ်သောတပ်ဦး]] (KUFNCD) မှ ကြီးကြပ်ခဲ့သည်၊ ယင်းမှာ အမျိုးသမီးများ၊ လူငယ်များ၊ အလုပ်သမားများနှင့် ဘာသာရေးအုပ်စုများကို စည်းရုံးခြင်းဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို ထောက်ခံသော အစုလိုက်အပြုံလိုက်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။<ref>See The Kampuchean, or Khmer, United Front for National Construction and Defense, ch. 4</ref> ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ဓမ္မယုတ်ဂိုဏ်း ပြန်လည်မတည်ထောင်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းသာ ရှိခဲ့သည်။ ရဟန်းများ၏ အဖွဲ့အစည်းကိုလည်း ရိုးရှင်းအောင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သံဃရာဇာ (ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ၏ အကြီးအကဲ) ကို ပြဌာန် (ဥက္ကဋ္ဌ) ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ ဝပ်များလိုချင်သော အသိုင်းအဝိုင်းများသည် ခွင့်ပြုချက်အတွက် ဒေသဆိုင်ရာ တပ်ဦးကော်မတီထံ လျှောက်ထားရသည်။ ဝပ်များကို ဒေသခံလူဝတ်ကြောင်များ၏ ကော်မတီတစ်ခုက စီမံခန့်ခွဲသည်။ ပုဂ္ဂလိကရန်ပုံငွေများသည် စစ်ပွဲနှင့် ခမာနီခေတ်အတွင်း ပျက်စီးခဲ့သော ဝပ်များကို ပြန်လည်ထူထောင်ရန်အတွက် ပေးချေခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် ပြန်လည်ထူထောင်ထားသော ဝပ်များကို ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာအသိုင်းအဝိုင်းမှ ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တစ်ခု၏ ကနဦး ရဟန်းခံပွဲအပြီးတွင် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းထားသော အထက်အောက်အဆင့်အတန်းတစ်ခုမှ ရဟန်းများကို ရဟန်းခံပေးခဲ့သည်။ ဤရဟန်းခံခြင်း၏ တရားဝင်မှုကို ဆက်လက်မေးခွန်းထုတ်ခဲ့သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ၁၉၇၅ မတိုင်မီကထက် နည်းသော ဝပ်တစ်ခုလျှင် ရဟန်းနှစ်ပါးမှ လေးပါးသာ ရှိသည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဝပ်ပေါင်း ၇၄၀ တွင် ရဟန်း ၄,၉၃၀ ခန့် သီတင်းသုံးခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာအထွေထွေညီလာခံက တစ်နှစ်အကြာတွင် တက်ကြွသော ဝပ် ၁,၈၂၁ တွင် ရဟန်း ၇,၀၀၀ ရှိကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ၁၉၆၉ ခုနှစ်က ဝပ် ၃,၀၀၀ ကျော်တွင် ရဟန်း ၅၃,၄၀၀ နှင့် သာမဏေရဟန်း ၄၀,၀၀၀ ခန့်က တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်ဟု လေ့လာသူများက ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ Vickery က "အစိုးရသည် ရိုးရာဗုဒ္ဓဘာသာအတွက် လွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန် ၎င်း၏ကတိကို စောင့်ထိန်းခဲ့သော်လည်း ၎င်းကို တက်ကြွစွာ အားမပေးခဲ့ပါ" ဟု အကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်၍ သူ၏လေ့လာတွေ့ရှိချက်များကို အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name=country/> [[File:Vipassana.jpg|thumb|right|[[ဗီဆက် ဗိုချာအား]] သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဖွားမြင်ခြင်း၊ ဘုရားဖြစ်ခြင်းနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်းတို့ကို အထိမ်းအမှတ်ပြုသည်။]] မာတင်သည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းများတွင် ဘာသာရေးအခြေအနေနှင့် ပတ်သက်၍ နောက်ထပ်၊ ပို၍အဆိုးမြင်သော အမြင်တစ်ခုကို ပေးသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်လေ့လာမှုတစ်ခုတွင် PRK သည် ဘာသာရေးလွတ်လပ်ခွင့်၏ အချို့သောရှုထောင့်များကိုသာ ပြင်ပလူများအား ပြသခဲ့သည်ဟု သူမက အခိုင်အမာဆိုသည်။ ပြန်လည်ထူထောင်ထားသော ဝပ်အနည်းငယ်တွင် သီတင်းသုံးနေသော သက်ကြီးရဟန်း နှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးသာရှိပြီး လူထုတက်ရောက်မှုမှာလည်း နည်းပါးကြောင်း သူမက ဖော်ပြသည်။ ရဟန်းများသည် ၎င်းတို့၏ အစာကို စုဆောင်းရန် သို့မဟုတ် သာသနာ့နေ့များတွင်သာ နံနက်ခင်းတစ်နာရီအတွက် ဝပ်များမှ ထွက်ခွာခွင့်ရှိသည်။ မိမိတို့၏ယုံကြည်မှုကို ကျင့်သုံးသော လူဝတ်ကြောင်များသည် ရဟန်းများနှင့် အသက်တူခန့်ရှိပြီး ၎င်းတို့သည် ညနေခင်းများတွင်သာ ဝပ်များသို့ လည်ပတ်ခွင့်ရှိသည်။ အစိုးရအသိပေးစာတစ်ခုကလည်း ရိုးရာနှစ်သစ်ကူးပွဲတော် ကျင်းပခြင်းကို ရပ်ဆိုင်းရန် အရာထမ်းများအား ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ အချို့သော [[ဗုဒ္ဓဘာသာပွဲတော်များ]]ကို သည်းခံနေဆဲဖြစ်သော်လည်း နိုင်ငံတော်က လှူဒါန်းမှုများအပေါ် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း အခွန်ကောက်ခံခဲ့သည်။ မာတင်က ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ပြင်ပတွင် နိုင်ငံတော်ဖိနှိပ်မှုနှင့် ထောက်ခံမှုမရှိခြင်းတို့ကြောင့်၊ ပြည်တွင်းတွင် တရားဝင်မဟုတ်သော ရဟန်းများကြောင့် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာခေါင်းဆောင်နှစ်ဦးဖြစ်သော ရှင်လောင်ချင်မ်နှင့် ရှင်တက်ဗောင်တို့သည် ဗီယက်နမ်မှဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခံထားရကြောင်း သူမက မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ရှင်တက်ဗောင်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ၏ အကြီးအကဲ၊ PRK ၏ ခမာအမျိုးသားလွှတ်တော်၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနှင့် KUFNCD အမျိုးသားကောင်စီ၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း တာဝန်ယူခဲ့သည်။ "အစည်းအဝေးတွေမှာ ဗီယက်နမ်ကျွမ်းကျင်သူတွေပါတဲ့ ခမာအုပ်ချုပ်ရေးအာဏာပိုင်တွေက 'ဘာသာဆိုတာ အဆိပ်လိုပါပဲ၊ ဘိန်းလိုပါပဲ၊ သူတို့တိုက်ပွဲဝင်နိုင်အောင် စစ်တပ်ကို ပိုက်ဆံပေးတာက ပိုကောင်းပါတယ်' လို့ ပြောကြတယ်လို့ ဘတ်တမ်ဘန်းက ဒုက္ခသည်တစ်ဦးရဲ့ ကိုးကားချက်ကို သူမက ကိုးကားဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။"<ref name=country/> ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ကမ္ဘောဒီးယားဒုက္ခသည့်အုပ်စုများကြားတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဆက်လက်ခိုင်မာနေပြီး၊ တိုင်းတစ်ပါးယဉ်ကျေးမှု၏ အာရုံပျံ့လွင့်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရသော ရဟန်းငယ်အချို့သည် ရဟန်းဘောင်မှ ထွက်ခွာရန် ရွေးချယ်ကာ လူဝတ်ကြောင်ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ကမ္ဘောဒီးယားဝပ် ၁၂ ခုရှိပြီး ရဟန်း ၂၁ ပါးခန့်ရှိသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် မြောက်အမေရိကတစ်ခွင်ရှိ ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ ကြီးမားသောအလှူဒါနဖြင့် ထောက်ပံ့ထားသော ဝါရှင်တန်ဒီစီအနီးတွင် ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာဝပ်တစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဤဝပ်သည် အရှေ့တောင်အာရှပြင်ပတွင် ရဟန်းခံပွဲများ ပြုလုပ်နိုင်သော သိမ်နယ်နိမိတ်ရှိသည့် အနည်းငယ်သောဝပ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name=country/> {{multiple image|caption_align=left|header_align=center | align = right | direction = vertical | width = | image1 = Khmer New Year GA2010-223.jpg | caption1 = | image2 = Khmer New Year GA2010-128.jpg | caption2 = [[ကမ္ဘောဒီးယားနှစ်သစ်ကူး]] ဆင်နွှဲပွဲများ | image3 = | caption3 = }} အဓိကကမ္ဘောဒီးယားနှစ်ပတ်လည်ပွဲတော်အများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာပွဲတော်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ [[ကမ္ဘောဒီးယားနှစ်သစ်ကူး|ချိုချနမ်]] (နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်) ကို ဧပြီလလယ်တွင် ကျင်းပသည်။ ၎င်းသည် ခမာနီအစိုးရလက်ထက်တွင် ခွင့်ပြုခဲ့သော ပွဲတော်အနည်းငယ်ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ပြုစုမ်ဘင်]] ကို စက်တင်ဘာလ သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပပြီး ကွယ်လွန်သွားသော ဘိုးဘေးများနှင့် ရင်းနှီးသောမိတ်ဆွေများအတွက် အမှတ်တရနေ့ဖြစ်သည်။ [[မာဃပူဇာ|မက်ဗိုချာအား]] ကို ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ နောက်ဆုံးတရားတော်ကို အထိမ်းအမှတ်ပြုသည်။ [[ဗုဒ္ဓနေ့|ဝိဿာခဗိုချာအား]] ကို ဧပြီလ သို့မဟုတ် မေလတွင် ကျင်းပပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ ဖွားမြင်ခြင်း၊ ဘုရားဖြစ်ခြင်းနှင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်း သုံးချက်မြောက်နှစ်ပတ်လည်ဖြစ်သည်။ [[ဝါတွင်း|ချိုဗိုဆာ]] ကို ဇွန်လ သို့မဟုတ် ဇူလိုင်လတွင် ကျင်းပသည်။ ၎င်းသည် ရဟန်းများ ဘုရားကျောင်းဝင်းအတွင်း၌သာ နေထိုင်ရမည့် ကျင့်ဝတ်ရာသီ၏အစကို အမှတ်အသားပြုသည်။ [[ကထိန်|ကထိန်]] သည် ဤရာသီ၏အဆုံးကို အမှတ်အသားပြုသည်။ စက်တင်ဘာလတွင် ကျင်းပပြီး အထူးသဖြင့် ရဟန်းများအား သင်္ကန်းလှူဒါန်းမှုများ ပါဝင်သည်။ ကထိန်ကို ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းများတွင် PRK ၌ ဆက်လက်ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=country/> ကမ္ဘောဒီးယားဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဗုဒ္ဓဘာသာမတိုင်မီက [[နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့် ဗြဟ္မဏအလေ့အကျင့်များနှင့် ယှဉ်တွဲတည်ရှိပြီး အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ရောယှက်နေသည်။ ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးအများစုသည် ၎င်းတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် (သို့မဟုတ် မွတ်စ်လင်မ်) ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ၊ မဖြစ်သည်ဖြစ်စေ ကြွယ်ဝသော သဘာဝလွန်ကမ္ဘာတစ်ခုကို ယုံကြည်ကြသည်။ ဖျားနာသောအခါ သို့မဟုတ် အခြားအကျပ်အတည်းအချိန်များတွင် သို့မဟုတ် သဘာဝလွန်အကူအညီကိုရှာရန် ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးများသည် နတ်အမျိုးမျိုးကို သာဓုခေါ်နိုင်သော သို့မဟုတ် အကူအညီရယူနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ရသော ဆရာတစ်ဦး၏အကူအညီကို စာရင်းသွင်းနိုင်သည်။ ဒေသခံနတ်များသည် အရာဝတ္ထုအမျိုးမျိုးတွင် ကိန်းအောင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး ၎င်းတို့အတွက် နတ်ကွန်းများကို အိမ်များ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားကျောင်းများ၊ လမ်းများတစ်လျှောက်နှင့် သစ်တောများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name=country/> သဘာဝလွန်အရာများ အမျိုးအစားများစွာ တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် နားမလည်နိုင်သော အသံများ သို့မဟုတ် အဖြစ်အပျက်များအားဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကို သိသာစေသည်။ ဤဖြစ်ရပ်များထဲတွင် {{transliteration|km|ခမောင်ချ်}} (သရဲများ)၊ [[ပြိတ္တာ|ပြိတ်]] နှင့် {{transliteration|km|ဘီဆာချ်}} (အထူးသဖြင့် ဆိုးရွားသော နတ်ဆိုးများ၊ အကြမ်းဖက်၊ အချိန်မတန် သို့မဟုတ် သဘာဝမကျသော သေဆုံးမှုများဖြင့် သေဆုံးသွားသူများ၏ ဝိညာဉ်များ)၊ {{transliteration|km|အာရက်}} (နတ်ဆိုးများ၊ များသောအားဖြင့် အမျိုးသမီး)၊ {{transliteration|km|နိက်တာ}} (သက်မဲ့အရာဝတ္ထုများတွင် ကိန်းအောင်းသော အစောင့်နတ်များ)၊ {{transliteration|km|မနိုင်းဖဒီး}} (အိမ်၏အစောင့်များ)၊ {{transliteration|km|မီဘာ}} (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်များ)၊ နှင့် {{transliteration|km|[[မရင်ကောင်ဗီရယ်]]}} (တိရစ္ဆာန်များ၏ နတ်သမီးကဲ့သို့သော အစောင့်များ) တို့ပါဝင်သည်။ ဝိညာဉ်အားလုံးကို သင့်လျော်သောရိုသေမှုပြသရမည်ဖြစ်ပြီး {{transliteration|km|မနိုင်းဖဒီး}} နှင့် {{transliteration|km|မရင်ကောင်ဗီရယ်}} မှလွဲ၍ ၎င်းတို့သည် ဆိုးသွမ်းမှုမှ အသက်အန္တရာယ်ရှိသောဖျားနာမှုများအထိ ပြဿနာဖြစ်စေနိုင်သည်။ အသက်ရှင်သောသူများအတွက် သေဆုံးသွားသူများ၏ဝိညာဉ်များကို ရိုသေမှုပြသရန် အရေးကြီးသောနည်းလမ်းမှာ ဝိညာဉ်များအတွက် အစာပေးခြင်းဖြစ်သည်။ ဤအစာကို မပေးပါက ဝိညာဉ်သည် ပြစ်မှားသောသူအတွက် ပြဿနာဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ကလေးတစ်ယောက်သည် သေဆုံးသွားသောမိခင်၏ဝိညာဉ်အတွက် အစာမပေးပါက၊ ထိုဝိညာဉ်သည် ကလေးအတွက် ကံဆိုးမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။<ref name=country/> ဝိညာဉ်ကမ္ဘာနှင့် ဆက်ဆံရာတွင် အကူအညီကို {{transliteration|km|ကရု}} (ရှမန် သို့မဟုတ် ဝိညာဉ်ဆရာ)၊ {{transliteration|km|အာချာ}} (ထုံးတမ်းဆရာ)၊ {{transliteration|km|ထမုပ်}} (စုန်းမ၊ ကဝေဆရာ) သို့မဟုတ် {{transliteration|km|ရုပ် အာရက်}} (နတ်ကတော်၊ များသောအားဖြင့် အမျိုးသား) ထံမှ ရယူနိုင်သည်။ {{transliteration|km|ကရု}} သည် ဝတ်ဆင်သူအား ဘေးအန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ရန် လက်ဖွဲ့များနှင့် အဆောင်များကို ပြင်ဆင်ပေးသော ကဝေဆရာတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ သူသည် ဖျားနာမှုများကို ကုသနိုင်သည်၊ ပျောက်ဆုံးသောအရာများကို ရှာဖွေနိုင်သည်၊ မှော်ဆေးရည်များကို ပြင်ဆင်နိုင်သည်။ အစဉ်အလာအားဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားလူမျိုးများသည် အကာအကွယ်အဆောင်များနှင့် ပတ်သက်၍ ခိုင်မာသောယုံကြည်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စစ်သားများက ကျည်ဆန်တားရန် အဆောင်များကို ပုံမှန်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ {{transliteration|km|ကရု}} သည် အဆောင်တစ်ခုကို ပြင်ဆင်ရန်နှင့် ၎င်းနှင့် ပိုင်ရှင်ကြားတွင် သဘာဝလွန်ဆက်သွယ်မှုတစ်ခု တည်ဆောက်ရန် တန်ခိုးရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ {{transliteration|km|ကရု}} တစ်ဦးသည် ဒေသတွင်းတွင် အတော်အတန် ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် တန်ခိုးကို ရယူနိုင်သည်။ {{transliteration|km|ကရု}} အများအပြားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=country/> နောက်ထပ်မှော်ဆရာတစ်မျိုးမှာ {{transliteration|km|အာချာ}} ဖြစ်ပြီး ထုံးတမ်းအရ ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်သည်။ သူသည် {{transliteration|km|ဝပ်}} တစ်ခုတွင် အခမ်းအနားမှူးတစ်မျိုးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဘဝအကူးအပြောင်း အခမ်းအနားများနှင့် ဆက်စပ်သော ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုထုံးတမ်းများ ကျင်းပရာတွင် ကျွမ်းကျင်သူအဖြစ်လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ {{transliteration|km|ရုပ် အာရက်}} များသည် သဘာဝလွန်အရာများ ပူးကပ်နိုင်ပြီး ဝိညာဉ်ကမ္ဘာနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်သော နတ်ကတော်များဖြစ်သည်။ {{transliteration|km|ထမုပ်}} များသည် ဖျားနာမှုများကို ဖြစ်စေသော ကဝေဆရာများဖြစ်သည်။<ref name=country/> [[ဗေဒင်တွက်ခြင်း|ဗေဒင်ဆရာ]]များနှင့် [[နက္ခတ်ဗေဒင်]]ဆရာများ—ဟောင်တေး—သည် ကမ္ဘောဒီးယားလူနေမှုဘဝတွင် အရေးပါသည်။ ၎င်းတို့ကို အိမ်ထောင်ရေး၊ အိမ်သစ်ဆောက်လုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ခရီးရှည်ထွက်ခြင်းကဲ့သို့သော အရေးကြီးသော ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အနာဂတ်ဖြစ်ရပ်များကို ကြိုတင်ဟောပြောနိုင်ပြီး အမျိုးမျိုးသော လှုပ်ရှားမှုများအတွက် ကံကောင်းသော သို့မဟုတ် ကံမကောင်းသောရက်များကို ဆုံးဖြတ်နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name=country/> ကျေးရွာသားများသည် ဝိညာဉ်ကမ္ဘာ၏ တန်ခိုးနှင့် လိုအပ်ချက်များကို အာရုံခံစားနိုင်ကြသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းက အမေရိကန်သာသနာပြုတစ်ဦး၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ကျေးရွာသားများသည် လာမည့်နှစ် မည်သို့ဖြစ်လာမည်ကို သိရှိရန် ဒေသခံအစောင့်နတ်ကို တိုင်ပင်ခဲ့ကြသည်၊ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးသစ်တစ်ဦးသည် ပြည်နယ်တစ်ခုလုံးအတွက် နတ်များ၏အကာအကွယ်ကို တောင်းခံရန် အခမ်းအနားတစ်ခုကျင်းပခဲ့သည်၊ စစ်သားများသည် ရန်သူ၏ကျည်ဆန်များမှ ကာကွယ်ရန် နတ်ကတော်များနှင့် ရှမန်များထံမှ မှော်အဝတ်များနှင့် အဆောင်များကို ရယူခဲ့သည်။ ရန်သူတပ်ဖွဲ့များကို တိုက်ခိုက်ရန် မစ်ရှင်မထွက်ခွာမီ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးတစ်ဦးသည် အမွှေးနံ့သာများ ထွန်းညှိပြီး ရန်သူကိုအနိုင်ယူရန် နတ်တစ်ပါး၏အကူအညီကို တောင်းခံနိုင်သည်။ ဗြဟ္မဏလွှမ်းမိုးမှုများ၏ ဥပမာများမှာ အုပ်စိုးသူနှင့် ဘာကူ (တော်ဝင်နန်းတွင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဗြဟ္မဏပုရောဟိတ်အုပ်စု) တို့က ဆောင်ရွက်သော နိုင်ငံတော်၏ကောင်းကျိုးချမ်းသာနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အမျိုးမျိုးသော ထုံးတမ်းများဖြစ်သည်။ ဤထုံးတမ်းများကို ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် သီဟနုဖြုတ်ချခံရပြီးနောက် ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်ဟု အစီရင်ခံခဲ့သည် (၁၉၇၀ ခုနှစ် မတ်လအာဏာသိမ်းမှု၊ အခန်း ၁ ကိုကြည့်ပါ)။<ref name=country/> ==ရှု== {{Portal|ဗုဒ္ဓဘာသာ|ကမ္ဘောဒီးယား}} * [[ပါဠိတိပိဋက]] * [[မင်္ဂလသုတ်]] * [[မေတ္တာသုတ်]] * [[ရတနသုတ်]] * [[သမထ]] * [[ဝိပဿနာ]] ==မှတ်စု== {{reflist|2}} ==ရင်းမြစ်== *{{Citation | last1 = Bapat | first1 = P.V. | last2 = Takasaki | first2 = J.N. | title = 2500 Years of Buddhism | chapter = Progress of Buddhist Studies in Ceylon, Burma, Thailand, Cambodia, Laos, Vietnam, China and Japan | place = Delhi | editor-last = Bapat | editor-first = V.P. | publisher = Ministry of Information and Broadcasting, Government of India | chapter-url = http://www.buddhismtoday.com/english/world/figure/005-progress.htm | pages = 370–83 | access-date = 2007-06-29 | year = 1959 }} *{{Citation | last = Rawson | first = Philip | title = The Art of Southeast Asia | publisher = Thames & Hudson | year = 1990 | isbn = 0-500-20060-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/artofsoutheastas00raws_0 }} *{{Citation | last = Harris | first = Ian | title = Sangha Groupings in Cambodia | journal = Buddhist Studies Review | volume = 18 | issue = I | url =http://www.equinoxpub.com/journals/index.php/BSR/article/view/8771/6246 | pages = 73–106 | publisher = UK Association for Buddhist Studies | date= August 2001 | doi = 10.1558/bsrv.v18i1.14469 | s2cid = 247890925 | doi-access = free }} *{{Citation | last = Rajavaramuni | first = Phra Prayudh Payutto | chapter = A Doubtful Fate of Laotian and Cambodian Buddhism | title = Thai Buddhism in the Buddhist World | author-link = Prayudh Payutto | contribution-url = http://www.buddhismtoday.com/english/world/country/013-lao.htm | pages = 78–82 | publisher = Mahachulalongkorn Buddhist University | location = Bangkok | year = 1984 }} * Université Buddhique Preah Sihanouk Raj; Chau Séng (ed.); ''[https://archive.org/details/CambodgeOrganisationBuddhique/ Organisation buddhique au Cambodge];'' Phnom Penh [1961] ==လည်းရှု== *{{cite book|editor-last=Buswell|editor-first=Robert E.|title=Encyclopedia of Buddhism (Cambodia)|publisher=Macmillan Reference USA|year=2004|isbn=0-02-865718-7|pages=105–110}} *{{Citation| last = Harris| first = Ian| title = Cambodian Buddhism| publisher = University of Hawai'i Press| year = 2005| isbn = 0-8248-2765-1 }} *{{cite book|last1=Marston|first1=John Amos |last2=Guthrie|first2=Elizabeth |title=History, Buddhism, and New Religious Movements in Cambodia|date=2004|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2868-4}} *{{Citation | last = Wyatt | first = David | author-link = David K. Wyatt | title = Thailand: A Short History | publisher = Yale University Press | location = New Haven | year = 2003 | isbn = 0-300-08475-7 }} ==ပြင်ပလင့်== * [http://www.buddhismtoday.com/english/world/country/016-Buddhism%20in%20Cambodia.htm ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ] *[http://wats.sihanoukville-cambodia.com/ သီဟနုဗီလီ ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဝပ်များ] *[https://web.archive.org/web/20120907015129/http://www.cambosastra.org/wp-content/uploads/2010/10/Buddhism-and-the-making-of-democracy-in-Cambodia.pdf ကမ္ဘောဒီးယားတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒီမိုကရေစီထူထောင်ခြင်း] *[http://sangham.net/index.php/topic,1483.0.html ကမ္ဘောဒီးယားရှိ ဝိနည်းကျောင်းများစာရင်း]၊ sangham.net တွင် *[http://accesstoinsight.eu/lib/authors/vangorkom/dhammacambo_en.html ကမ္ဘောဒီးယားတွင် တရားဓမ္မ]၊ အကျော်ကြားဆုံးနှင့် ထိပ်တန်း ခမာလူဝတ်ကြောင်ဆရာ [[ဘတ်ဆိုဗွန်]] နှင့် သူ၏ဆရာ အာချန် [[သုဇင် ဗောရိဟန်ဝါနာကတ်]] တို့၏ မြင့်မြတ်သောသွန်သင်ချက်များ၊ ခရီးစဉ် ၂၀၀၀၊ [[နီနာဗန်ဂေါ်ကမ်]] ရေးသားသည်။ {{အာရှတိုက်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}} {{ဗုဒ္ဓဘာသာ အကြောင်းအရာများ}} [[Category:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[Category:နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ|ကမ္ဘောဒီးယား]] inj2jlbt4489w1bcrruz3fsodmq3dej 0 286245 1038217 1032977 2026-06-14T06:53:57Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ) 1038217 wikitext text/x-wiki {{Short description|အရည် သို့မဟုတ် ပျစ်ခဲသော မင်ကို အသုံးပြု၍ ရေးသားခြယ်သသည့် ကိရိယာ}} {{About||အခြားအသုံးများ|မင်တံ (သံတူကြောင်းကွဲ)|and|Pens (သံတူကြောင်းကွဲ)|and|PEN (သံတူကြောင်းကွဲ)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|ဇိမ်ခံမင်တံတစ်ချောင်း]] '''မင်တံ''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) သည် [[စာရေးကိရိယာ|စာရေးကိရိယာ]] တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[မင်]]ကို မျက်နှာပြင်တစ်ခုပေါ်၊ အများအားဖြင့် [[စက္ကူ]]ပေါ်သို့ [[စာရေးခြင်း]] သို့မဟုတ် [[ပုံဆွဲခြင်း]] အတွက် သုတ်လိမ်းပေးသည်။<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> အစောပိုင်း မင်တံများဖြစ်သော [[ကျူမင်တံ]]များ၊ [[ငှက်မွှေးမင်တံ]]များ၊ [[မင်တို့မင်တံ]]များနှင့် [[မျဉ်းဆွဲမင်တံ]]များသည် [[မင်တံထိပ်|မင်တံထိပ်]] ပေါ်တွင် သို့မဟုတ် အပေါက် သို့မဟုတ် ခွက်ငယ်တစ်ခုထဲတွင် မင်အနည်းငယ်ကို ထိန်းသိမ်းထားပြီး မင်တံထိပ်ကို [[မင်အိုး]]ထဲသို့ နှစ်ခြင်းဖြင့် အခါအားလျော်စွာ မင်ပြန်ဖြည့်ရန် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ထိုမင်တံများကို [[သရုပ်ဖော်ပုံဆွဲခြင်း]] နှင့် [[လက်ရေးလှရေးခြင်း]] ကဲ့သို့သော အထူးပြုအသုံးပြုမှု အနည်းငယ်တွင်သာ တွေ့ရှိရသည်။ စာရေးရန်အတွက် အသုံးပြုခဲ့သော ကျူမင်တံများ၊ ငှက်မွှေးမင်တံများနှင့် မင်တို့မင်တံများကို [[ဘောပွိုင့်မင်တံ|ဘောပွိုင့်]]များ၊ [[ရိုလာဘောမင်တံ|ရိုလာဘော]]များ၊ [[ဖောင်တိန်|ဖောင်တိန်များ]] နှင့် [[မာကာမင်တံ|ဖီလ်တာထိပ်]] သို့မဟုတ် [[ပေါရပ်စ်ပွိုင့်မင်တံ|ကြွေထည်ထိပ်]] မင်တံများဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> [[နည်းပညာပုံဆွဲခြင်း]] နှင့် [[မြေပုံရေးဆွဲခြင်း]] အတွက် အသုံးပြုခဲ့သော မျဉ်းဆွဲမင်တံများကို [[ရက်ပီဒိုဂရပ်]] ကဲ့သို့သော [[နည်းပညာမင်တံ]]များဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> ဤခေတ်မီမင်တံများအားလုံးတွင် အတွင်းပိုင်းမင်လှောင်ကန်များ ပါရှိသောကြောင့် စာရေးနေစဉ် မင်ထဲသို့ နှစ်ရန် မလိုအပ်ပါ။<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== {{multiple image | header = | align = | direction = | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Qalam2.jpg | caption1 = ရှေးခေတ်က အသုံးပြုခဲ့သော ကျူမင်တံများ | image2 = US68445.png | caption2 = ဖောင်တိန်မူပိုင်ခွင့်၊ စက်တင်ဘာ ၁၈၆၇ ရက်စွဲပါ <!-- note: M. Klein and Henry W. Wynne received US patent#68445 in 1867 for an ink chamber and delivery system in the handle of the fountain pen --> | footer = }} [[ရှေးခေတ်အီဂျစ်]]လူမျိုးများသည် [[ပါပီရပ်စ်]] လိပ်များပေါ်တွင် စာရေးသားခြင်းကို စာရေးဆရာများက ''[[Juncus maritimus]]'' သို့မဟုတ် ပင်လယ်ကျူပင်မှ ပါးလွှာသော ကျူစုတ်တံများ သို့မဟုတ် ကျူမင်တံများကို အသုံးပြုသောအခါ တီထွင်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.lib.umich.edu/pap/exhibits/writing/reed_pen.html Egyptian reed pen] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221023715/http://www.lib.umich.edu/pap/exhibits/writing/reed_pen.html |date=2007-02-21 }} Retrieved March 16, 2007.</ref> သူ၏ ''A History of Writing'' စာအုပ်တွင် [[စတီဗင် ရော်ဂျာ ဖစ်ရှာ]] က [[ဆပ်ကာရာ]] တွင် တွေ့ရှိချက်များကို အခြေခံ၍ ကျူမင်တံကို ပထမမင်းဆက် သို့မဟုတ် ဘီစီ ၃၀၀၀ ခန့်ကတည်းက [[သားရေစာ]]ပေါ်တွင် ရေးသားရန် အသုံးပြုခဲ့ဖွယ်ရှိကြောင်း အကြံပြုသည်။ ကျူမင်တံများကို [[အလယ်ခေတ်]]အထိ ဆက်လက်အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ၇ ရာစုခန့်မှစ၍ ငှက်မွှေးများဖြင့် တဖြည်းဖြည်း အစားထိုးခံခဲ့ရသည်။ ကျူ သို့မဟုတ် ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကျူမင်တံကို ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ အချို့သောဒေသများတွင် ကျောင်းသားငယ်များက ယနေ့တိုင် အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်ပြီး သစ်သားပြားငယ်များပေါ်တွင် ရေးသားရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.spinfold.com/evolution-of-pen/|title=Evolution of pen - From Reed Pen to 3Doodler - Spinfold|website=www.spinfold.com|date=April 2013|language=en-US|access-date=2017-11-30|archive-date=2021-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501031206/https://www.spinfold.com/evolution-of-pen/|url-status=live}}</ref> ကျူမင်တံသည် ပါပီရပ်စ်ကို တိရစ္ဆာန်အရေခွံများ၊ [[ဗီလမ်းစက္ကူ]] နှင့် သားရေစာများဖြင့် စာရေးမျက်နှာပြင်အဖြစ် အစားထိုးသည်အထိ ရှင်သန်ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ အရေခွံ၏ ပိုမိုချောမွေ့သော မျက်နှာပြင်သည် ပျံသန်းနေသော ငှက်မွှေးမှရသော ငှက်မွှေးမင်တံဖြင့် ပိုမိုသေးငယ်ပြီး အနုစိတ်သော စာရေးသားမှုကို ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>"pen." The Hutchinson Unabridged Encyclopedia with Atlas and Weather guide. Abington: Helicon, 2010. Credo Reference. Web. 17 September 2012</ref> ငှက်မွှေးမင်တံကို ယုဒပြည်၊ ကွမ်ရန်တွင် ဘီစီ ၁၀၀ ခန့်က ရေးသားခဲ့သော [[ပင်လယ်သေကျမ်းလိပ်များ]] အချို့ကို ရေးသားရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုကျမ်းလိပ်များကို ငှက်မွှေးများ သို့မဟုတ် ငှက်မွှေးမင်တံများဖြင့် [[ဟီဘရူးဘာသာစကား|ဟီဘရူး]] ဒေသိယစကားများဖြင့် ရေးသားခဲ့သည်။ ၇ ရာစုတွင် [[ဆီဗီးလ်၏ စိန့်အစ်ဆီဒေါ]] ၏ အရေးအသားများတွင် ငှက်မွှေးများအကြောင်း တိကျသော ကိုးကားချက်တစ်ခုရှိသည်။<ref>[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511217593&ss=ind The Etymologies of Isidore of Seville] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728093742/http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780511217593&ss=ind |date=2021-07-28 }}, Cambridge Catalogue Retrieved March 11, 2007.</ref> ငှက်မွှေးမင်တံများကို ၁၈ ရာစုတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်ပြီး ၁၇၈၇ ခုနှစ်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] ကို ရေးသားရန်နှင့် လက်မှတ်ရေးထိုးရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သတ္တုမင်တံများကို ရောမအင်ပါယာတွင် ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး နေရာအများအပြားတွင် နမူနာများကို တွေ့ရှိခဲ့ရာ၊ အထူးသဖြင့် [[ပွန်ပီယိုင်း]] တွင် တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ယခုအခါ [[နေပယ်လ်စ် ရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်]] တွင် ထိန်းသိမ်းထားသော နမူနာများသည် အေဒီ ၇၉ ခုနှစ် မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုမတိုင်မီ ၎င်းတို့၏ အသုံးပြုမှုကို သရုပ်ပြသည်။<ref>Roe, G. E. (1993). An Engineer’s View of Writing Instruments: Part 1. ''Journal of the Writing Equipment Society'', 37, p. 42.</ref><ref>Lacroux, J.-P. & Van Cleem, L. (1988). ''La mémoire des Sergent-Major''. Ramsay-Quintette, p. 37</ref> နောက်ထပ် ဥပမာတစ်ခု၊ ပုံသဏ္ဌာန်တူသော ကိုယ်ထည်နှင့် ထိပ်နှစ်ခုဖြစ်ပေါ်စေသော အလျားလိုက်ခွဲကြောင်းပါသော [[ရောမ-ဗြိတိသျှ]] ကြေးနီသတ္တုစပ် မင်တံတစ်ချောင်းကို [[ဗြိတိသျှပြတိုက်]] တွင် ထိန်းသိမ်းထားသည်။<ref>{{cite web |title=pen (Reg. No. 1865,1220.21)|url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/H_1865-1220-21?selectedImageId=935685001 |website=The British Museum |access-date=5 March 2026}}</ref> [[ဆမ်မြူရယ် ပက်ပက်စ်]] ၏ ၁၆၆၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လအတွက် ဒိုင်ယာရီတွင် 'မင်ထည့်ဆောင်ရန် ငွေမင်တံတစ်ချောင်း' အကြောင်း ကိုးကားချက်တစ်ခုရှိသည်။<ref>'This evening came a letter about business from Mr Coventry, and with it a silver pen to carry inke in, which is very necessary.' Diary of Samuel Pepys, 5 August 1663:http://www.pepysdiary.com/archive/1663/08/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019052127/http://www.pepysdiary.com/archive/1663/08/ |date=2012-10-19 }}</ref> 'အသစ်တီထွင်ထားသော' သတ္တုမင်တံများကို ၁၇၉၂ ခုနှစ်တွင် ''ဒီတိုင်းမ်'' သတင်းစာတွင် ကြော်ငြာခဲ့သည်။{{refn|ကြော်ငြာတွင် သတ္တုမင်တံထိပ်များကို နှစ်အနည်းငယ်ကြာ အသုံးပြုခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်မရှိခြင်းနှင့် သံချေးတက်လွယ်ခြင်းတို့ကြောင့် ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံခြင်းမရှိခဲ့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဆင်စွယ်လက်ကိုင်များ' နှင့် 'တစ်ခုစီတွင် ရွှေ၊ ငွေ သို့မဟုတ် သံမဏိမင်တံများ' ပါရှိသည်ဟု ရည်ညွှန်းပြီး 'မင်တံအသစ်များကို အလိုရှိသလို တပ်ဆင်နိုင်သည်' ဟုဆိုကာ မင်တံထိပ်များသာ သတ္တုဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။ ၎င်းသည် မင်တံများတွင် 'ကောင်းစွာ ပျော့ပြောင်းမှုရှိသည်' နှင့် 'သံမဏိထိပ်များ' သည် သံချေးမတက်အောင် ပြုပြင်ထားသည်၊ သံချေးတက်ခြင်းသည် 'ဤပစ္စည်းတွင် ကြာမြင့်စွာနှင့် တစ်ကမ္ဘာလုံးက ညည်းညူခဲ့သော အခြေအနေတစ်ခုဖြစ်သည်' ဟုလည်း ဆိုထားသည်။<ref>''[[ဒီတိုင်းမ်]]''၊ လန်ဒန်။ ၈ ဇွန် ၁၇၉၂၊ စာမျက်နှာ=၄</ref><ref>[https://thesteelpen.com/2017/11/07/additional-evidence-for-early-metal-pens/ Additional Evidence for Early Metal Pens] by A. Andrew on thesteelpen.com. 17 Nov 2017</ref>|group=n|name=times1}}<ref name=pitch/> သတ္တုမင်တံထိပ်တစ်ခုကို ၁၈၀၃ ခုနှစ်တွင် မူပိုင်ခွင့်တင်ခဲ့သော်လည်း စီးပွားဖြစ် အသုံးချခြင်းမရှိခဲ့ပါ။ သတ္တုမင်တံများ ထုတ်လုပ်ခြင်းအတွက် မူပိုင်ခွင့်ကို ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် [[ဘရိုင်ယန် ဒွန်ကင်]] က ရောင်းချရန် ကြော်ငြာခဲ့သည်။{{refn|၎င်းက သက်တမ်းမကုန်ဆုံးသေးသော ၁၁ နှစ် ကျန်ရှိသည့် မူပိုင်ခွင့်ကို သတ္တုမင်တံများ 'ထုတ်လုပ်ခြင်းအတွက် အထူးသင့်လျော်သော ကိရိယာတန်ဆာပလာများ' နှင့်အတူ ရောင်းချရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။<ref>''[[ဒီတိုင်းမ်]]''၊ လန်ဒန်။ ၁၅ ဩဂုတ် ၁၈၁၁၊ စာမျက်နှာ=၄</ref>|group=n|name=times2}}<ref name=pitch>[https://pitchmanpens.com/blogs/for-the-love-pens/this-history-of-the-pen-from-then-to-pitchman The Evolution of the Pen] by James Lawyer on pitchmanpens.com. 14 Jun 2019</ref> [[ဘာမင်ဂမ်]]မှ ဂျွန် မစ်ချယ်သည် ၁၈၂၂ ခုနှစ်တွင် သတ္တုမင်တံထိပ်များဖြင့် မင်တံများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် စတင်ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ထိုနောက်တွင် သံမဏိမင်တံထိပ်များ၏ အရည်အသွေးသည် သိသိသာသာ တိုးတက်လာသောကြောင့် သတ္တုမင်တံထိပ်များပါသော မင်တို့မင်တံများကို ယေဘုယျအသုံးပြုလာခဲ့သည်။{{refn|၁၈၃၂ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်ဆိုင်တစ်ဆိုင်မှ ငွေမင်တံတစ်ချောင်း ခိုးယူသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသော အမျိုးသမီးတစ်ဦးက သူမ၏ ခုခံချေပချက်တွင် သူမ၌ 'သာမန်သတ္တုမင်တံတစ်ချောင်း' ရှိသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်-<ref>''[[ဒီတိုင်းမ်]]''။ လန်ဒန်။ ၁၅ စက်တင်ဘာ ၁၈၃၂၊ စာမျက်နှာ=၃</ref>|group=n|name=times3}} {{multiple image | header = | align = | direction = | total_width = 400 | perrow = 2 | image1 = Nibs_various.jpg | caption1 = သမိုင်းဝင် မင်တို့မင်တံများ | image2 = Antique vintage fountain pens from a personal collection, photographed by Yogabrata Chakraborty.jpg | caption2 = ခေတ်ဟောင်းမင်တံများ စုဆောင်းမှု | footer = }} မင်လှောင်ကန်ပါသော မင်တံတစ်ချောင်း၏ အစောဆုံး သမိုင်းမှတ်တမ်းသည် အေဒီ ၁၀ ရာစုမှ စတင်ခဲ့သည်။ ၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[အီဂျစ်]]နိုင်ငံ၏ [[ဖာတီမစ် ကာလီဖိတ်]] ဘုရင် [[အယ်လ်မူအိဇ်|မာအတ် အယ်လ်-မူအိဇ်]] သည် သူ၏လက် သို့မဟုတ် အဝတ်အစားများကို မင်မပေစေသော မင်တံတစ်ချောင်းကို တောင်းဆိုခဲ့ပြီး မင်လှောင်ကန်ထဲတွင် မင်ထည့်ကာ မင်တံထိပ်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသော မင်တံတစ်ချောင်းကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name="bosworth1981">{{citation|journal=[[ဆီမစ်တစ်လေ့လာရေးဂျာနယ်]]|volume=XXVI|issue=i|date=Autumn 1981|title=A Mediaeval Islamic Prototype of the Fountain Pen?|first=C. E.|last=Bosworth}}</ref> ဤမင်တံသည် ဖောင်တိန်တစ်ချောင်း ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ၎င်း၏ လုပ်ဆောင်ပုံယန္တရားမှာ မသိရသေးဘဲ ၎င်းကို ဖော်ပြသည့် မှတ်တမ်းတစ်ခုသာ တွေ့ရှိရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် မင်လှောင်ကန်ပါသော မင်တံကို ၁၆၃၆ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ သူ၏ ''Deliciae Physico-Mathematicae'' (၁၆၃၆) တွင် [[ဂျာမန်]] တီထွင်သူ [[ဒန်နီရယ် ရွှင်တာ]] က ငှက်မွှေးနှစ်ချောင်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော မင်တံတစ်ချောင်းကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ ငှက်မွှေးတစ်ချောင်းသည် အခြားငှက်မွှေးတစ်ချောင်းအတွင်း မင်လှောင်ကန်အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ မင်ကို ငှက်မွှေးအတွင်း [[ဖော့ (ပစ္စည်း)|ဖော့]] ဖြင့် ပိတ်ထားသည်။ မင်ကို အပေါက်ငယ်တစ်ခုမှတစ်ဆင့် ရေးသည့်အစွန်းသို့ ညှစ်ထုတ်သည်။ ၁၈၀၉ ခုနှစ်တွင် ဘာသော်လမြူး ဖိုလ်ရှ်သည် အင်္ဂလန်တွင် မင်လှောင်ကန်ပါသော မင်တံအတွက် မူပိုင်ခွင့် ရရှိခဲ့သည်။<ref name="bosworth1981"/> [[ပါရီ]]မြို့ရှိ ကျောင်းသားတစ်ဦး၊ [[ရိုမေးနီးယား]]လူမျိုး [[ပက်ထရာရှီ ပိုအင်နာရူး]] သည် ငှက်မွှေးကို မင်လှောင်ကန်အဖြစ် အသုံးပြုသော ဖောင်တိန်တစ်ချောင်းကို တီထွင်ခဲ့သည်။ [[ပြင်သစ်အစိုးရ]] က ၎င်းကို ၁၈၂၇ ခုနှစ် မေလတွင် မူပိုင်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။<ref>Pierre Poyenar, "Plume sans fin portative, s'alimentant d'encre d'elle même" Patent FR-Poenaru, Application 3208. File: http://www.fountainpen.it/File:Patent-FR-Poenaru.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831231026/http://www.fountainpen.it/File:Patent-FR-Poenaru.pdf |date=2021-08-31 }}</ref> ထို့နောက် ၁၈၅၀ ခုနှစ်များတွင် ဖောင်တိန်မူပိုင်ခွင့်များနှင့် ထုတ်လုပ်မှု တိုးမြင့်လာခဲ့သည်။ {{multiple image | header = | align = | direction = | total_width = 300 | perrow = 2 | image1 = Ad_Brandauer_Co_1885_illustrated.jpg | caption1 = ၁၈၈၅ ခုနှစ် Brandauer & Co. ကြော်ငြာ | image2 = Ballpoint pen patent 2390636 june1943.jpg | caption2 = ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် တင်သွင်းခဲ့သော ခေတ်မီဘောပွိုင့်မင်တံ မူပိုင်ခွင့် | footer = }} ဘောပွိုင့်မင်တံအတွက် ပထမဆုံးမူပိုင်ခွင့်ကို ၁၈၈၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် [[ဂျွန် ဂျေ လောက်ဒ်]] အား ထုတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>GB Patent No. 15630, October 30, 1888</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဟန်ဂေရီသတင်းစာအယ်ဒီတာ [[လက်ဇ်လို ဘီရို]] သည် သူ၏အစ်ကို ဓာတုဗေဒပညာရှင် ဂျော့ခ်ျ၏ အကူအညီဖြင့် မင်တံအမျိုးအစားသစ်များကို စတင်ဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့ရာ ၎င်းတို့ထဲတွင် အစွန်းထိပ်၌ အပေါက်တစ်ခုအတွင်း လွတ်လပ်စွာလည်ပတ်နိုင်သော [[ဘောလုံး]]သေးသေးလေးတစ်ခု ပါဝင်သော မင်တံလည်းပါဝင်သည်။ မင်တံသည် စက္ကူပေါ်တွင် ရွေ့လျားသည်နှင့်အမျှ ဘောလုံးသည် လည်ပတ်ကာ မင်ကျည်တောင့်မှ မင်ကို ကပ်ယူပြီး စက္ကူပေါ်တွင် ချန်ထားခဲ့သည်။ ဘီရိုသည် ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ဗြိတိသျှမူပိုင်ခွင့် တင်သွင်းခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ဘီရိုညီအစ်ကိုများနှင့် သူငယ်ချင်း ဂျူအန် ဟော်ဟေး မိုင်းနေးတို့သည် [[နာဇီဂျာမနီ]]မှ ထွက်ပြေးကာ [[အာဂျင်တီးနား]]သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ၎င်းတို့သည် နောက်ထပ်မူပိုင်ခွင့်တစ်ခု တင်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{Cite patent|title=Writing instrument|gdate=1943-06-17|url=https://patents.google.com/patent/US2413904A/en}} {{Cite web |url=https://patents.google.com/patent/US2413904A/en |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=21 May 2026 |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801183207/https://patents.google.com/patent/US2413904A/en |url-status=bot: unknown }}</ref> ၎င်းတို့သည် "Bíró Pens of Argentina" ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၃ ခုနှစ် နွေရာသီတွင် ပထမဆုံး စီးပွားဖြစ်မော်ဒယ်များ ရရှိနိုင်ခဲ့သည်။<ref>[http://www.quido.cz/objevy/propis.a.htm The Ballpoint Pen] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070417165418/http://www.quido.cz/objevy/propis.a.htm |date=2007-04-17 }}, Quido Magazin. Retrieved March 11, 2007.</ref> ဖျောက်ဖျက်နိုင်သော ဘောပွိုင့်မင်တံများကို [[ပေပါမိတ်]] က ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် [[အီရေဆာမိတ်]] ကို ဈေးကွက်တင်သောအခါ မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ [[ခရိုအေးရှား]] အင်ဂျင်နီယာနှင့် တီထွင်သူ [[ဆလာဗိုလျုဘ် အက်ဒူအာ့ဒ် ပဲန်ကာလာ]] သည် ထိုစဉ်က "အော်တိုမက်တစ် ခဲတံ" ဟုခေါ်သော စက်ခဲတံ (၁၉၀၆) နှင့် ပထမဆုံး အစိုင်အခဲမင် ဖောင်တိန် (၁၉၀၇) တို့ကို ထပ်မံတီထွင်မှုအတွက် ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ခရိုအေးရှားစွန့်ဦးတီထွင်သူ [[အက်ဒ်မန် မော့စ်တာ]] နှင့် ပူးပေါင်း၍ Penkala-Moster ကုမ္ပဏီကို စတင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်က ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော မင်တံနှင့်ခဲတံစက်ရုံကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယခု ''TOZ-Penkala'' ဟုခေါ်သော ဤကုမ္ပဏီသည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ "TOZ" သည် "{{lang|hr|Tvornica olovaka Zagreb}}" ကို ကိုယ်စားပြုပြီး "[[ဇာဂရက်ဘ်]] ခဲတံစက်ရုံ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် အမျှင် သို့မဟုတ် ဖီလ်တာထိပ်မင်တံကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တိုကျိုစာရေးကိရိယာကုမ္ပဏီ|ပန်တယ်]] မှ ယူကီအို ဟိုရီးအဲ က တီထွင်ခဲ့သည်။<ref>[https://archive.today/20120526042234/http://inventors.about.com/library/inventors/blpen.htm History of Pens & Writing Instruments], About Inventors site. Retrieved March 11, 2007.</ref> Paper Mate ၏ Flair သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်ဈေးကွက်သို့ ပထမဆုံးရောက်ရှိလာသော ဖီလ်တာထိပ်မင်တံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ ထိပ်ဆုံးမှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။ ဖီလ်တာမင်တံများနှင့် ဆင်တူသော မာကာမင်တံများနှင့် ဟိုက်လိုက်တာများသည် မကြာသေးမီအချိန်များတွင် လူကြိုက်များလာခဲ့သည်။ ရိုလာဘောမင်တံများကို ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းတွင် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ပိုမိုချောမွေ့သော မျဉ်းကြောင်းကို ထုတ်လုပ်ရန် ရွေ့လျားနိုင်သော ဘောလုံးနှင့် အရည်မင်ကို အသုံးပြုသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များအစောပိုင်းအတွင်း နည်းပညာတိုးတက်မှုများက ရိုလာဘော၏ အလုံးစုံစွမ်းဆောင်ရည်ကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ [[ပေါရပ်စ်ပွိုင့်မင်တံ]] တွင် ဖီလ်တာ သို့မဟုတ် ကြွေထည်ကဲ့သို့သော ပေါက်ရှိသောပစ္စည်းအချို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အစွန်းထိပ်တစ်ခုပါရှိသည်။ အရည်အသွေးမြင့် ပုံဆွဲမင်တံတစ်ချောင်းတွင် များသောအားဖြင့် ကြွေထည်ထိပ်တစ်ခုပါရှိမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ကောင်းစွာခံနိုင်ရည်ရှိကာ စာရေးနေစဉ် ဖိအားသက်ရောက်သောအခါ ကျယ်မလာသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ လက်နှိပ်စက်နှင့် [[ကီးဘုတ် (ကွန်ပျူတာ)|ကီးဘုတ်]] ထည့်သွင်းနည်းဖြင့် [[ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာ]] တို့ တီထွင်မှုသည် အခြားသော စာရေးနည်းကို ကမ်းလှမ်းခဲ့သော်လည်း မင်တံသည် စာရေးခြင်း၏ အဓိကနည်းလမ်းအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/netguide/2003/may/05genx.htm |title=Losing touch with paper and pen |work=Rediff.com |date=2003-05-05 |access-date=2013-05-03 |archive-date=2013-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512204052/http://www.rediff.com/netguide/2003/may/05genx.htm |url-status=dead }}</ref> လူအများစုသည် ဖောင်တိန်များအပါအဝင် ဈေးကြီးသော အမျိုးအစားများနှင့် အမှတ်တံဆိပ်များကို သုံးစွဲလိုကြပြီး ၎င်းတို့ကို တစ်ခါတစ်ရံ [[ဂုဏ်အဆင့်အတန်းပြသင်္ကေတ]] အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။<ref>Guilfoil, John M. (August 17, 2008) [http://www.boston.com/business/articles/2008/08/17/the_power_of_the_pen/ The power of the pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305141957/http://www.boston.com/business/articles/2008/08/17/the_power_of_the_pen/ |date=2016-03-05 }}. ''Boston.com''</ref> ==အမျိုးအစားများ== ===ခေတ်မီ=== ယနေ့ခေတ်တွင် အသုံးများသော မင်တံများကို ရေးသည့်ထိပ်၏ ယန္တရားနှင့် မင်အမျိုးအစားပေါ် အခြေခံ၍ အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်သည်- [[File:Macro Biro tip.jpg|alt=Close-up picture of the tip of a ballpoint pen showing the ink-covered ball.|thumb|150px|ဘောပွိုင့်မင်တံ၏ ရေးသည့်ထိပ်နှင့် အတိုင်းအတာအတွက် ၁ မီလီမီတာ အဖြူရောင်အတာပြ]] * '''[[ဘောပွိုင့်မင်တံ]]''' သည် [[ပျစ်စေးမှု|ပျစ်စေး]]သော ဆီအခြေပြုမင်ကို ရေးသားနေသည့် မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် လိမ့်သွားသော [[ဘောလ်ဘယ်ရင်ခွက်|သေးငယ်မာကျောသော စက်လုံး]] သို့မဟုတ် ဘောလုံးဖြင့် ထုတ်ပေးသည်။ ဘောလုံးကို မင်တံထိပ်၏ အပေါက်တစ်ခုအတွင်းတွင် တစ်ဝက်ကို အပြင်သို့ထုတ်၍ ကျန်တစ်ဝက်ကို မင်တံ၏မင်လှောင်ကန်မှ မင်ထဲတွင် နှစ်မြှုပ်ထားသည်။ ဘောလုံးလည်ပတ်သောအခါ မင်ကို—ယင်းမင် [[စိုစွတ်မှု|စိုစွတ်]]သွားသော—မင်လှောင်ကန်မှ အပြင်မျက်နှာပြင်သို့ လွှဲပြောင်းပေးသည်။ ဘောလုံးသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အချင်းတစ်မီလီမီတာအောက်ရှိပြီး [[ကြေးဝါ]]၊ [[သံမဏိ]] သို့မဟုတ် [[အဖြိုက်စတင်ကာဗိုက်]] ဖြင့် ပြုလုပ်သည်။<ref>{{cite web |title=How does a ballpoint pen work? |work=Engineering |publisher=HowStuffWorks |date=1998–2007 |url=http://science.howstuffworks.com/question683.htm |access-date=2007-11-16 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225032127/https://science.howstuffworks.com/innovation/science-questions/question683.htm |url-status=live }}</ref> မင်သည် ၎င်း၏မြင့်မားသော ပျစ်စေးမှုကြောင့် စက္ကူအတွင်းသို့ [[စိမ့်ဝင်နိုင်မှု|စိမ့်ဝင်]]ခြင်းမရှိဘဲ [[ဆံခြည်မျှင်အရှိန်]]ဖြင့် မင်တံထိပ်မှ ထွက်မသွားပေ။ ထို့ကြောင့် အနည်းဆုံးမင်ပမာဏကိုသာ ထုတ်ပေးသဖြင့် စာရေးချက်သည် ချက်ချင်းနီးပါးခြောက်သွေ့ပြီး မင်သည် အခြားမင်တံအမျိုးအစားများထက် ပိုမိုကြာရှည်ခံသည်။ ဘောပွိုင့်မင်တံများသည် ယုံကြည်စိတ်ချရပြီး၊ စွယ်စုံသုံးနိုင်ကာ ကြံ့ခိုင်သည်၊ ဈေးနှုန်းအလွန်ကျယ်ပြန့်စွာ ရရှိနိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် နေ့စဉ်စာရေးခြင်းအတွက် အသုံးအများဆုံး ကိရိယာအဖြစ် ဖောင်တိန်များကို အစားထိုးခဲ့သည်။ * '''[[ဂျယ်လ်မင်တံ]]''' သည် ရေးသည့်ထိပ်တွင် လည်ပတ်နေသော ဘောလုံးကိုအသုံးပြု၍ မင်ကိုထုတ်ပေးသည့်အတွက် ဘောပွိုင့်မင်တံနှင့် အလားတူအလုပ်လုပ်သည်။ သို့သော် ဆီအခြေပြု ဘောပွိုင့်မင်တံမင်နှင့်မတူဘဲ၊ ဂျယ်လ်မင်တံမင်တွင် [[ရေ]]အခြေပြု [[ဂျယ်လ်]] တစ်ခုပါဝင်ပြီး<ref>{{cite journal|last=Schwartz|first=Debra A.|date=September 2001|title=The Last Word: Just for the gel of it|url=http://pubs.acs.org/subscribe/archive/ci/31/i09/html/09lw.html|journal=Chemical Innovation|volume=31|issue=9|page=IBC|access-date=2018-04-08|archive-date=2020-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715202714/http://pubsapp.acs.org/subscribe/archive/ci/31/i09/html/09lw.html|url-status=live}}</ref> ၎င်းထဲတွင် [[ရောင်ခြယ်ပစ္စည်း]] တစ်ခု [[ဆိုင်းရှင်း (ဓာတုဗေဒ)|ဆိုင်းရှင်း]] အဖြစ် မျောနေသည်။ မင်သည် ပျစ်ပြီး [[အလင်းပိတ်မှု (အလင်းပညာ)|အလင်းပိတ်]] သောကြောင့် ဘောပွိုင့် သို့မဟုတ် ဖီလ်တာထိပ်မင်တံများတွင် အသုံးပြုသော ပုံမှန်မင်များထက် မည်းနက်သော သို့မဟုတ် ချောသော မျက်နှာပြင်များပေါ်တွင် ပိုမိုထင်ရှားစွာ ပေါ်လွင်သည်။ ဂျယ်လ်မင်တံများကို စာရေးခြင်းနှင့် သရုပ်ဖော်ပုံဆွဲခြင်း အမျိုးအစားများစွာအတွက် အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဂျယ်လ်ကြားခံသည် ပျော်ဝင်နိုင်သော ဆိုးဆေး၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ဖယ်ရှားပေးသောကြောင့် အရောင်သစ်များစွာနှင့် အထူးမင်အမျိုးအစားအချို့ကို ဖြစ်နိုင်စေသည်။ ဂျယ်လ်မင်တံများကို တောက်ပသော သို့မဟုတ် ပြည့်ဝသောအရောင်များ၊ နုရောင်များ၊ [[ဖလော်ရီးဆင့်|နီယွန်]]အရောင်များ၊ [[သတ္တုရောင်]]များ၊ [[တောက်ပြောင်ရောင်]]မင်များ၊ [[မီးစုန်းဓာတ်|အမှောင်ထဲတွင်လင်းသော]] မင် စသည်ဖြင့် ကျယ်ပြန့်စွာ ရရှိနိုင်သည်။ [[File:GelPen.jpg|thumb|150px|ဂျယ်လ်အခြေပြု ရိုလာဘောမင်တံတစ်ချောင်း]] * '''[[ရိုလာဘောမင်တံ]]''' သည် ဘောပွိုင့်မင်တံနှင့် ဆင်တူသော ဘောလုံးထိပ်မှတစ်ဆင့် ရေအခြေပြုမင်ကို ထုတ်ပေးသော မင်တံဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဂျယ်လ်မင်တံများကို ရိုလာဘောမင်တံ၏ အမျိုးအစားခွဲတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သော်လည်း 'ဂျယ်လ်မင်တံ' ဟူသော ဝေါဟာရကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သိရှိပြီး အသုံးပြုမှုကြောင့် လက်တွေ့တွင် 'ရိုလာဘော' ကို အရည်မင်သုံးသည့် မင်တံများအတွက် ပုံမှန်အားဖြင့် သီးသန့်သတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{Cite book |last=Florey |first=Kitty Burns |url=https://books.google.com/books?id=c7CRrquqifEC&dq=A+rollerball+pen+is+a+pen+that+dispenses+a+water-based+ink&pg=PT70 |title=Script and Scribble: The Rise and Fall of Handwriting |date=2013-10-08 |publisher=Melville House |isbn=978-1-61219-305-2 |language=en}}</ref> ဆီအခြေပြု ဘောပွိုင့်မင်တံမင်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ရိုလာဘောမင်၏ ပျစ်စေးမှုနည်းခြင်းသည် မင်တံ၏စွမ်းဆောင်ရည်အပေါ် သက်ရောက်မှုများစွာရှိသည်။ မင်သည် ပိုမိုလွယ်ကူစွာ စီးဆင်းပြီး စက္ကူထဲသို့ ပိုမိုလွယ်ကူစွာ စုပ်ယူနိုင်သောကြောင့် ယေဘုယျအားဖြင့် မင်ပိုမိုထုတ်ပေးသည်။ ၎င်းသည် ထိပ်ကို စက္ကူပေါ်တွင် ရွေ့လျားမှုကို ချောမွေ့စေခြင်းဖြင့် စာရေးသည့်အတွေ့အကြုံကို ပြောင်းလဲစေသည်။ ၎င်းသည် စက္ကူမှတစ်ဆင့် မင်ပျံ့နှံ့မှုက ဘောလုံးထိပ်မှ ချန်ထားနိုင်သော ကွက်လပ်ငယ်များကို ဖြည့်ပေးသောကြောင့် အစိုင်အခဲနှင့် မပြတ်တောက်သော မျဉ်းကြောင်းကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပိုမိုပျစ်စေးသော မင်ပမာဏအနည်းငယ် ထုတ်ပေးသည့် ဘောပွိုင့်မင်တံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ရိုလာဘောမင်တံဖြင့် စာရေးချက်သည် စာမျက်နှာပေါ်တွင် ခြောက်သွေ့ရန် အချိန်ပိုကြာပြီး စက္ကူပါးကို ဖောက်၍ တစ်ဖက်တွင် မြင်နိုင်သည်။ ရိုလာဘောမင်တံ၏ထိပ်ကို စက္ကူပေါ်တွင် ဖိထားသောအခါ ဖောင်တိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ ဆံခြည်မျှင်အရှိန်ဖြင့် မင်သည် ထိပ်မှ အဆက်မပြတ်ထွက်သည်။ ၎င်းသည် မင်စက်များ သို့မဟုတ် မင်ပေကျံမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ရိုလာဘောမင်တံသည် ဘောပွိုင့်မင်တံ၏ အဆင်ပြေမှုနှင့် ဖောင်တိန်၏ ချောမွေ့သော "မင်စို" အာနိသင်ကို ပေါင်းစပ်ရန် အစပိုင်းတွင် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့သည်။ ပြန်ဖြည့်နိုင်သော ရိုလာဘောမင်တံများသည် မကြာသေးမီက ရရှိနိုင်လာသည်။ ၎င်းတို့သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဖောင်တိန်မင်ကျည်တောင့်များကို အသုံးပြုသည်။ [[file:Fountain-pen-nib.jpg|thumb|150px|ဖောင်တိန်၏ ထိပ်]] * '''[[ဖောင်တိန်]]''' သည် ''[[မင်တံထိပ်|နစ်ဘ်]]'' မှတစ်ဆင့် ရေအခြေပြုအရည်မင်ကို အသုံးပြုသည်။ နစ်ဘ်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ရေးသည့်ထိပ်မှ အတွင်းဘက်သို့ ပါးလွှာသော အလျားလိုက်ခွဲကြောင်းပါသည့် သတ္တုပြားတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book |last=Lambrou |first=Andreas |url=https://books.google.com/books?id=OL4tcAAACAAJ&q=fountain+pen |title=Fountain Pens: Vintage and Modern |date=1989 |publisher=Sotheby's Publications |isbn=978-0-85667-362-7 |language=en}}</ref> ကမ္ဘာမြေဆွဲအားဖြင့် မောင်းနှင်ပြီး မင်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ချန်နယ်များနှင့် မြောင်းများ ဖြတ်ထားသော အထူးပုံစံဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် အစိုင်အခဲပစ္စည်းတုံးဖြစ်သော ''ဖီဒါ'' မှတစ်ဆင့် မင်လှောင်ကန်မှ နစ်ဘ်သို့ စီးဆင်းသည်။ ဖီဒါသည် မင်ကို နစ်ဘ်ရှိ အလျားလိုက်ခွဲကြောင်းသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ စာရေးနေစဉ်တွင် မင်ကို [[ဆံခြည်မျှင်အရှိန်]] ဖြင့် ဤအလျားလိုက်ခွဲကြောင်းမှ ဆွဲထုတ်သည်။ ဖောင်တိန်နစ်ဘ်သည် ဘောပွိုင့်၊ ဂျယ်လ် သို့မဟုတ် ရိုလာဘောမင်တံ၏ထိပ်နှင့်မတူဘဲ ရွေ့လျားနိုင်သော အစိတ်အပိုင်းများမရှိပါ။ ဖောင်တိန်မင်လှောင်ကန်သည် ပြန်ဖြည့်နိုင်သော သို့မဟုတ် တစ်ခါသုံးဖြစ်နိုင်သည်။ တစ်ခါသုံးအမျိုးအစားကို ''မင်ကျည်တောင့်'' ဟုခေါ်သည်။ ပြန်ဖြည့်နိုင်သော မင်လှောင်ကန်ပါသည့် မင်တံတွင် နစ်ဘ်မှတစ်ဆင့် မင်ဘူးမှ မင်ကိုဆွဲယူရန် [[ပစ္စတင်]] ကဲ့သို့သော ယန္တရားတစ်ခုပါရှိနိုင်သည်၊ သို့မဟုတ် [[အိုင်းဒရော့ပါ]] ဖြင့် ပြန်ဖြည့်ရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ ''ကျည်တောင့်ပြောင်းစက်'' ဟုလည်းသိကြသော ပြန်ဖြည့်နိုင်သော မင်လှောင်ကန်များသည် တစ်ခါသုံးကျည်တောင့်များကို အသုံးပြုရန် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသော အချို့သောမင်တံများအတွက် ရရှိနိုင်သည်။ ဖောင်တိန်ကို အမြဲတမ်း သို့မဟုတ် မတည်မြဲသောမင်များဖြင့် အသုံးပြုနိုင်သည်။ [[File:Felt Tip.jpg|thumb|150px|မာကာတစ်ချောင်း၏ ရေးသည့်ထိပ်]] * '''[[ဖီလ်တာထိပ်|ဖီလ်တာထိပ်မင်တံ]]''' (သို့) [[မာကာမင်တံ|မာကာ]] တွင် ပုံမှန်အားဖြင့် မင်လှောင်ကန်မှ မင်ဖြင့် ပြည့်ဝနေသော အမျှင်ပစ္စည်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် [[ပေါက်ရှိသောကြားခံ|ပေါက်ရှိ]] သော ထိပ်တစ်ခုပါရှိသည်။<ref>{{Cite book |last1=Sgamellotti |first1=Antonio |url=https://books.google.com/books?id=Zd7yDwAAQBAJ&dq=A+felt-tip+pen,+or+marker,+has+a+porous+tip+made+of+fibrous+material&pg=PA120 |title=Science and Art: The Contemporary Painted Surface |last2=Brunetti |first2=Brunetto Giovanni |last3=Miliani |first3=Costanza |date=2020-07-01 |publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-1-78801-469-4 |language=en}}</ref> မင်သည် ထိပ်မှထွက်သွားသည်နှင့်အမျှ ဆံခြည်မျှင်အရှိန်နှင့် ကမ္ဘာမြေဆွဲအားဖြင့်—မကြာခဏ ထိပ်တွင်အသုံးပြုသည့် အလားတူပေါက်ရှိသော ပစ္စည်းပမာဏများစွာပါဝင်သော—မင်လှောင်ကန်မှ မင်အသစ်ကို ဆွဲယူသည်။ ဖောင်တိန်ကဲ့သို့ပင် ပေါက်ရှိသော မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ရေးသားသောအခါ ဖီလ်တာထိပ်မင်တံ၏ ထိပ်မှ မင်သည် ဆံခြည်မျှင်အရှိန်ဖြင့် ထွက်သည်။ သို့သော် ဖောင်တိန်များနှင့်မတူဘဲ မာကာများစွာသည် မင်က [[စိုစွတ်မှု|စိုစွတ်]] စေသော ချောမွတ်ပြီး မစိမ့်ဝင်နိုင်သော မျက်နှာပြင်များပေါ်တွင်လည်း စိတ်ချယုံကြည်စွာ ရေးသားနိုင်ပြီး ထိုကဲ့သို့သော အသုံးချမှုများတွင် မင်သည် ရေးသည့်မျက်နှာပြင်ကို ထိထားစဉ်တွင် မင်တံမှ အဆက်မပြတ် ထွက်လေ့မရှိပါ။ အသေးဆုံး၊ ထိပ်အသေးဆုံး ဖီလ်တာထိပ်မင်တံများကို စက္ကူပေါ်တွင် ရေးသားရန် အသုံးပြုသည်။ အလယ်အလတ်အရွယ် ဖီလ်တာထိပ်များကို ကလေးများက ဆေးရောင်ခြယ်ခြင်းနှင့် ပုံဆွဲခြင်းအတွက် မကြာခဏ အသုံးပြုကြသည်။ မကြာခဏ "မာကာများ" ဟုခေါ်သော ပိုကြီးသောအမျိုးအစားများကို ပိုကြီးသောအရွယ်အစားဖြင့် ရေးသားရန်၊ မကြာခဏ ကော်ဖတ်သေတ္တာများနှင့် [[ဝှိုက်ဘုတ်]]များ ကဲ့သို့သော စက္ကူမဟုတ်သည့် မျက်နှာပြင်များပေါ်တွင် အသုံးပြုသည်။ "အရည်မြေဖြူခဲ" သို့မဟုတ် "ကျောက်သင်ပုန်းမာကာများ" ကဲ့သို့သော အမည်များဖြင့် ရည်ညွှန်းသော အထူးဖီလ်တာထိပ်မင်တံများကို [[ကျောက်သင်ပုန်း]]များ ပေါ်တွင် ရေးသားရန် အသုံးပြုသည်။ ''[[ဟိုက်လိုက်တာ]]များ'' ဟုခေါ်သော ကျယ်ပြန့်သော ထိပ်များနှင့် တောက်ပသော်လည်း [[ကြည်လင်ပြီး တစ်ဝက်ကြည်လင်မှု|ကြည်လင်]] သောမင်ပါရှိသည့် မာကာများကို ရေးသားပြီးသား သို့မဟုတ် ပုံနှိပ်ပြီးသား စာသားကို မီးမောင်းထိုးရန် အသုံးပြုသည်။ ကလေးများအတွက် သို့မဟုတ် ယာယီစာရေးခြင်း (ဝှိုက်ဘုတ် သို့မဟုတ် အပေါ်ယံပရိုဂျက်တာကဲ့သို့) အတွက် ဒီဇိုင်းထုတ်ထားသော မင်တံများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် [[အမြဲမဟုတ်သော မာကာ|မတည်မြဲသော]] မင်များကို အသုံးပြုသည်။ ကုန်ပစ္စည်းပို့သည့်သေတ္တာများ သို့မဟုတ် အခြားထုပ်ပိုးမှုများကို တံဆိပ်ကပ်ရန် အသုံးပြုသော ကြီးမားသော မာကာများသည် များသောအားဖြင့် [[အမြဲတမ်းမာကာ]] များဖြစ်သည်။ [[File:Fude pen.jpg|alt=Picture of a brush pen being used to apply ink to paper|thumb|150px|စုတ်မင်တံတစ်ချောင်း]] *'''[[စုတ်မင်တံ]]''' သည် ဖောင်တိန်များနှင့် ရိုလာဘောမင်တံများတွင် အသုံးပြုသော မင်အရည်လှောင်ကန်နှင့် ဆင်တူသည့် အရည်မင်လှောင်ကန်မှ မင်ကျွေးသော သေးငယ်သည့် [[စုတ်တံ]] ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ရေးသည့်ထိပ်ပါရှိသော မင်တံတစ်မျိုးဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book |last=Stephenson |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=h05QAAAAMAAJ&q=brush+pen |title=Graphic Design Materials & Equipment: An International Directory |date=1987 |publisher=Chartwell Books |isbn=978-1-55521-078-6 |language=en}}</ref> စုတ်မင်တံများသည် ပြန်ဖြည့်နိုင်သော သို့မဟုတ် တစ်ခါသုံးဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ရေအခြေပြု သို့မဟုတ် ရေစိုခံမင်ကိုလည်း သုံးနိုင်သည်။ ဖီလ်တာထိပ်မင်တံများနှင့် စုတ်မင်တံများ၏ အထင်ရှားဆုံးသော လုပ်ဆောင်ချက်ကွာခြားချက်မှာ ထိပ်၏ ပိုမိုကြီးမားသော [[လိုက်လျောညီထွေမှု (မက္ကင်းနစ်)|လိုက်လျောညီထွေမှု]] ဖြစ်သည်။ စုတ်မင်တံများသည် [[တရုတ်လက်ရေးလှ]] နှင့် [[ဂျပန်လက်ရေးလှ]] အတွက် [[မင်စုတ်တံ]] များ၏ ထင်ရှားသော အခြားနည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ယခုအခါ အခြားသော လက်ရေးလှပုံစံများနှင့် သရုပ်ဖော်ပုံဆွဲသူများနှင့် ကာတွန်းဆရာများကဲ့သို့သော အနုပညာရှင်များကလည်း အသုံးများသည်။ ဤအနုပညာရှင်များအတွက် ဤမင်တံများ၏ အဓိက ဆွဲဆောင်မှုမှာ ၎င်းတို့သည် သက်ရောက်သောဖိအား၏ သေးငယ်သောပြောင်းလဲမှုများကို တုံ့ပြန်ရာတွင် မျဉ်းကြောင်းအကျယ် ကွဲပြားမှုများစွာကို ခွင့်ပြုပေးခြင်းဖြစ်သည်။ [[file:AdonitDash3Stylus.jpg|thumb|150px|စတိုင်လပ်စ်မင်တံ]] * '''[[စတိုင်လပ်စ်မင်တံ]]''' (stylus pen) သည် ဗဟုဝုစ်အနေဖြင့် styli သို့မဟုတ် styluses ဟုခေါ်ဆိုပြီး၊<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/stylus|title=Stylus - Define Stylus at Dictionary.com|work=Dictionary.com|access-date=2018-04-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045520/http://dictionary.reference.com/browse/stylus|url-status=live}}</ref> ၎င်းသည် မင်ကို အသုံးမပြုဘဲ၊ ရေးသည့်မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် အဓိကအားဖြင့် ခြစ်ရာများ သို့မဟုတ် အထစ်အရစ်များ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အမှတ်အသားများကို ဖန်တီးပေးသော [[စာရေးကိရိယာ]] ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်၊ ထိပ်တွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ချွန်ထက်သော သတ္တုအစွန်းတစ်ခုသာ ပါဝင်သည်။ ဤကိရိယာများကို စာရေးခြင်းထက် အခြားသော အမှတ်အသားပြုလုပ်ခြင်းအမျိုးအစားများ၊ ဥပမာ၊ [[မြေအိုးလုပ်ငန်း]] တွင် ပုံဖော်ခြင်း သို့မဟုတ် ထွင်းထုခြင်းအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ stylus ဟူသော စကားလုံးသည် [[ထိတွေ့မျက်နှာပြင်များ]] ကို အသုံးပြုရာတွင် လက်ချောင်းထိပ်ဖြင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြစ်နိုင်သည်ထက် ပိုမိုသော [[တိကျမှုနှင့် သေချာမှု|တိကျမှု]] ရရှိရန် အသုံးပြုသော မင်တံပုံစံ ကွန်ပျူတာအသုံးအဆောင်ကိုလည်း ရည်ညွှန်းသည်။ တစ်ဖက်တွင် ဘောပွိုင့်ထိပ်နှင့် အခြားတစ်ဖက်တွင် ထိတွေ့မျက်နှာပြင်စတိုင်လပ်စ်ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ထုတ်ကုန်များလည်း ရရှိနိုင်သည်။ ===သမိုင်းဝင်=== ဤသမိုင်းဝင် မင်တံအမျိုးအစားများကို စာရေးကိရိယာများအဖြစ် ယေဘုယျအသုံးပြုမှု မရှိတော့သော်လည်း၊ လက်ရေးလှရေးဆရာများနှင့် အခြားအနုပညာရှင်များက အသုံးပြုနိုင်သည်- [[File:Brause_christian9_penholder.jpg|thumb|150px|မင်တို့မင်တံ နစ်ဘ်]] * '''[[မင်တို့မင်တံ]]''' (သို့မဟုတ် ''[[နစ်ဘ် (မင်တံ)|နစ်ဘ်]] မင်တံ'') တွင် ဖောင်တိန်ကဲ့သို့ ဆံခြည်မျှင်အရှိန်သုံး ချန်နယ်များပါသော သတ္တုနစ်ဘ်ကို မကြာခဏ သစ်သားဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော လက်ကိုင် သို့မဟုတ် ကိုင်တံပေါ်တွင် တပ်ဆင်ထားသည်။ မင်တို့မင်တံဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းမှာ ၎င်းတွင် များသောအားဖြင့် မင်လှောင်ကန်မပါရှိသောကြောင့် ပုံဆွဲခြင်း သို့မဟုတ် စာရေးနေစဉ်အတွင်း နစ်ဘ်ကို မင်ပြန်ဖြည့်ရန်အတွက် [[မင်အိုး]] ထဲသို့ အကြိမ်ကြိမ် နှစ်ရန်လိုအပ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ မင်တို့မင်တံသည် ဖောင်တိန်ထက် အချို့သော အားသာချက်များရှိသည်။ ၎င်းသည် ဖောင်တိန်ကို ပိတ်ဆို့ပျက်စီးစေမည့် [[အိန္ဒိယမင်]]၊ ပုံဆွဲမင် သို့မဟုတ် အက်ခရစ်လစ်မင်များကဲ့သို့သော ရေစိုခံအရောင်ခြယ်ပစ္စည်းပါသည့် (အမှုန်အစိုင်အခဲနှင့် ချည်နှောင်ပစ္စည်းအခြေပြု) မင်များနှင့် ဖောင်တိန်တွင် သံချေးတက်စေနိုင်သော ရိုးရာ [[အိုင်းယန်းဂေါလ်မင်]] တို့ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ မင်တို့မင်တံများကို ယခုအခါ သရုပ်ဖော်ပုံဆွဲခြင်း၊ [[လက်ရေးလှရေးခြင်း]] နှင့် ကာတွန်းများတွင် အဓိကအသုံးပြုသည်။ ''ခရိုးကွီးလ်'' ဟုသိကြသော အထူးသဖြင့် ထိပ်ချွန်သော မင်တို့မင်တံအမျိုးအစားသည် [[ဒေးဗစ် စတုန်း မာတင်]] နှင့် [[ဂျေး လင့်ချ်]] ကဲ့သို့သော အနုပညာရှင်များ၏ အကြိုက်တွေ့ရာ ကိရိယာတစ်ခုဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်း၏ ပြောင်းလွယ်ပြင်လွယ်ရှိသော သတ္တုအစွန်းသည် ပုံဆွဲနေစဉ် ဖိအားအပြောင်းအလဲကို တုံ့ပြန်ရာတွင် သိမ်မွေ့သော မျဉ်းကြောင်းများ၊ ပုံသဏ္ဌာန်များနှင့် အရိပ်အယောင်များစွာကို ဖန်တီးပေးနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ [[File:CMOC_Treasures_of_Ancient_China_exhibit_-_calligraphy_brush_with_dragon_design.jpg|thumb|150px|ရှေးခေတ်တရုတ်ပြည်၏ မင်စုတ်တံ]] * '''[[မင်စုတ်တံ]]''' သည် အရှေ့အာရှလက်ရေးလှတွင် ရိုးရာအရေးအသားကိရိယာဖြစ်သည်။ စုတ်တံ၏ကိုယ်ထည်ကို ဝါးဖြင့် သို့မဟုတ် စန္ဒကူးနီသား၊ ဖန်၊ ဆင်စွယ်၊ ငွေ၊ ရွှေကဲ့သို့သော ရှားပါးပစ္စည်းများဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ စုတ်တံ၏ထိပ်ကို ပိုးကောင်ခွေးဖြူ၊ ယုန်၊ သမင်၊ ကြက်၊ ဘဲ၊ ဆိတ်၊ ဝက် နှင့် ကျားအပါအဝင် တိရစ္ဆာန်မျိုးစုံ၏ အမွှေး (သို့မဟုတ် အမွှေးအတောင်များ) ဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ကလေးတစ်ဦးအတွက် တစ်သက်တစ်ခါ အမှတ်တရလက်ဆောင်အဖြစ် မွေးကင်းစကလေး၏ဆံပင်ကို အသုံးပြု၍ စုတ်တံပြုလုပ်သည့် ဓလေ့တစ်ခုလည်း တရုတ်နှင့် ဂျပန်နှစ်နိုင်ငံစလုံးတွင် ရှိသည်။ ဤအလေ့အကျင့်သည် ထိုကဲ့သို့သော ကိုယ်ပိုင်စုတ်တံကိုအသုံးပြု၍ အင်ပါယာစာမေးပွဲများတွင် ပထမရခဲ့သော ရှေးခေတ်တရုတ်ပညာရှိတစ်ဦး၏ ဒဏ္ဍာရီနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ လက်ရေးလှစုတ်တံများကို လက်ရေးလှရေးဆရာ၏လက်မောင်း၏ အဆက်အစပ်တစ်ခုအဖြစ် ကျယ်ပြန့်စွာ သတ်မှတ်ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် လက်ရေးလှကို မင်တံဖြင့်လည်း ရေးသားနိုင်သော်လည်း မင်တံဖြင့် လက်ရေးလှရေးခြင်းသည် ရိုးရာစုတ်တံဖြင့် လက်ရေးလှရေးခြင်းကဲ့သို့ ဂုဏ်သိက္ခာကို မခံစားရပါ။ [[File:Quill pen1.jpg|thumb|150px|ငှက်မွှေးမင်တံ]] * '''[[ငှက်မွှေးမင်တံ]]''' သည် ငှက်ကြီးတစ်ကောင်၏ [[ပျံသန်းရာတွင်သုံးသော ငှက်မွှေး|ပျံသန်းရာတွင်သုံးသော ငှက်မွှေး]] ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော မင်တံတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး အများဆုံးမှာ [[ငန်း]]ဖြစ်သည်။ ငှက်မွှေးမင်တံပြုလုပ်ရန် ငှက်မွှေးကို အချိန်ကြာမြင့်စွာထားခြင်း သို့မဟုတ် [[အပူဖြင့် ပြုပြင်ခြင်း]] ဖြင့် [[ဆေးစိမ်ခြင်း (ဓာတုဗေဒ)|ဆေးစိမ်]] ရမည်ဖြစ်ပြီး ထို့နောက် ငှက်မွှေးရိုးတံကို အလျားလိုက်ခွဲကြောင်း ဖြတ်ကာ ချွန်သောအစွန်းကို ဖန်တီးရန် ဘေးနှစ်ဖက်ကို ထွင်းယူခြင်းဖြင့် နစ်ဘ်ကို ပုံဖော်သည်။ အလေ့အကျင့်ဖြင့် သင့်လျော်သော ငှက်မွှေးများကို ဓားအသေးတစ်ချောင်းနှင့် အပူအရင်းအမြစ်တစ်ခုထက်မပိုဘဲ လျင်မြန်စွာနှင့် ဈေးပေါစွာ ငှက်မွှေးမင်တံများ ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့၏ လွယ်ကူစွာရရှိနိုင်မှုကြောင့် ငှက်မွှေးမင်တံများသည် သတ္တုမင်တို့မင်တံ၊ ဖောင်တိန်နှင့် နောက်ဆုံးတွင် ဘောပွိုင့်မင်တံတို့ အမြောက်အမြား မထုတ်လုပ်မီအထိ—၆ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအထိ—အနောက်တိုင်းတွင် ရွေးချယ်စရာ စာရေးကိရိယာများအဖြစ် အချိန်ကြာမြင့်စွာ တည်ရှိခဲ့သည်။ ငှက်မွှေးမင်တံများသည် နောက်ပိုင်းသတ္တုနစ်ဘ်ပါသော မင်တို့မင်တံများကဲ့သို့ပင် စာရေးနေစဉ်အတွင်း မင်ထဲသို့ အခါအားလျော်စွာ နှစ်ရန် လိုအပ်သည်။ [[File:Reed_Pens.jpg|thumb|150px|ကျူမင်တံများ]] * '''[[ကျူမင်တံ]]''' ကို ကျူ သို့မဟုတ် ဝါးမှ ဖြတ်ယူပြီး ကျဉ်းမြောင်းသောထိပ်တွင် အလျားလိုက်ခွဲကြောင်းတစ်ခုပါရှိသည်။ ၎င်း၏ယန္တရားသည် ငှက်မွှေးမင်တံ သို့မဟုတ် သတ္တုမင်တို့မင်တံနှင့် အခြေခံအားဖြင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ကျူမင်တံသည် ပျောက်ကွယ်လုနီးပါးဖြစ်သော်လည်း အိန္ဒိယနှင့် ပါကစ္စတန်၏ အချို့သောဒေသများရှိ ကျောင်းသားငယ်များက ယနေ့တိုင် အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်ပြီး "Takhti" ဟုခေါ်သော သစ်သားပြားငယ်များပေါ်တွင် ၎င်းတို့နှင့်အတူ စာရေးရန် သင်ယူကြသည်။<ref name=":0">{{Cite journal|last=Farah|first=Iffat|date=1991-10-01|title=School ka sabaq: Literacy in a girls' primary school in rural Pakistan|url=https://repository.upenn.edu/wpel/vol7/iss2/3|journal=Working Papers in Educational Linguistics |volume=7|issue=2|issn=1548-3134|access-date=2021-08-01|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104183931/https://repository.upenn.edu/wpel/vol7/iss2/3/|url-status=live}}</ref> * '''စက္ကူမင်တံ''' သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]နိုင်ငံ၊ [[ဂျက်ဆော]]မှ နာဆီမာ အက်ခ်တာ မှတီထွင်ခဲ့သော စက္ကူဖြင့်ပြုလုပ်ထားသည့် [[သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့်လိုက်လျောညီထွေရှိသော]] စာရေးကိရိယာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤမင်တံများသည် ဇီဝပျက်စီးနိုင်ပြီး ၎င်းတို့၏အောက်ခြေတွင် အစေ့များပါရှိသဖြင့် အသုံးပြုပြီးနောက် စိုက်ပျိုး၍ အပင်အမျိုးမျိုးအဖြစ် ကြီးထွားစေနိုင်သည်။<ref>{{Cite web |last=Rahman |first=Azibor |date=2023-07-22 |title=Paper pens that can also grow into plants! |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/paper-pens-can-also-grow-plants-3375276 |access-date=2024-06-07 |website=The Daily Star |language=en}}</ref> ==ရှု== {{div col}} * [[အက်တစ်ဗ်မင်တံ]] * [[ငွေစက္ကူအတုရှာဖွေရေးမင်တံ]] * [[ဒစ်ဂျစ်တယ်မင်တံ]] * [[မင်တံအမျိုးအစားများ၊ အမှတ်တံဆိပ်များနှင့် ကုမ္ပဏီများစာရင်း]] * [[မင်တံလည်ခြင်း]] * [[ခဲတံ]] * [[ပြန်ရုပ်သိမ်းနိုင်သောမင်တံ]] * [[အာကာသမင်တံ]] * [[နည်းပညာမင်တံ]] {{div col end}} ==မှတ်စု== {{Reflist|group=n}} ==ကိုးကား== {{Reflist|2}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{မင်တံများ}} {{မင်တံထုတ်လုပ်သူများ}} [[Category:မင်တံ| ]] [[Category:အိမ်တွင်းသုံးပစ္စည်းများ]] [[Category:ရုံးသုံးပစ္စည်းများ]] [[Category:စာရေးကိရိယာများ]] bgj0g9khrnjzlejmj8ql0v7lkw781l3 0 286297 1038215 1033104 2026-06-14T06:53:33Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို) 1038215 wikitext text/x-wiki '''အဘူဂီဒါ (Abugida)''' စာအရေးအသားစနစ်တွင် [[ဗျည်း]]နှင့် [[သရ]]တွဲများကို တစ်စုတစ်စည်းတည်း (ယူနစ်တစ်ခုအနေဖြင့်) တွဲဖက်ရေးသားကြပြီး ယင်းတွဲတစ်ခုချင်းစီသည် ဗျည်းအက္ခရာအပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ သရများကိုလည်း မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းရေးသားရသော်လည်း ၎င်းတို့သည် အရန်အဆင့်သာဖြစ်ပြီး ဗျည်းများကဲ့သို့ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း မရှိကြပေ။ [[ဖိုင်:Phrase sanskrit.svg|thumb|[[ဗြာဟ္မီအရေးအသား]]မှ ဆင်းသက်လာသော အဘူဂီဒါ စာအရေးအသားစနစ် အမျိုးမျိုးအား နှိုင်းယှဉ်ချက်]] == ဝဏ္ဏ == [[ဝဏ္ဏ]] (ဝဏ္ဏဗေဒဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများ) ကို ဗျည်းများဖြင့် တည်ဆောက်ထားပြီး ဗျည်းတစ်ခုချင်းစီတွင် ပင်ကိုသရသံ (Inherent vowel) တစ်ခုစီ ပါရှိပြီးသား ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သရကို စာဖြင့် ရေးသားထားခြင်း မရှိစေကာမူ အဆိုပါ ဝဏ္ဏ (သို့မဟုတ်) အသံထွက်ယူနစ်တွင် သရသံတစ်ခုကို မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းအသံထွက်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗမာစာတွင် ဗျည်းနှင့် သရတွဲ၍ "ဟော" ဟု ရေးသားထားသော ဝဏ္ဏကို "haw" ဟု အသံထွက်သော်လည်း၊ ဗျည်းသက်သက် "ဟ" ဟုသာ ရေးသားထားသော ဝဏ္ဏကိုမူ ပင်ကိုသရသံ ပါဝင်နေသည့်အတွက် "ha" ဟု အသံထွက်ရပါသည်။ == မူလသမိုင်း == ရှေးအကျဆုံးဟု လူသိများသော အဘူဂီဒါ (Abugida) စာရေးစနစ်မှာ ယခုခေတ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]တည်ရှိရာ ဒေသ၌ တီထွင်ခဲ့သည့် ဗြာဟ္မီအရေးအသား (Brahmi script) ဖြစ်သည်။ [[တမီးလ်ဘာသာစကား|တမီးလ်]] (Tamil)၊ [[ဒေဝနာဂရီအက္ခရာ|ဒေဝနာဂရီ]] (Devanagari)၊ [[ခမာဘာသာစကား|ခမာ]] (Khmer) နှင့် [[ထိုင်းအက္ခရာ|ထိုင်း]] (Thai) စာအရေးအသားများ အပါအဝင် ယနေ့ခေတ်တွင် တည်ရှိနေသော အဘူဂီဒါ စာရေးစနစ်အများစုသည် [[ဗြာဟ္မီအရေးအသား|ဗြာဟ္မီ]]အရေးအသားကို အခြေခံ၍ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:စာရေးခြင်း စနစ်များ]] oi3f0uvbynqpmzvc1yya9p5k4shj9hv 3 286404 1037984 1033347 2026-06-13T15:10:02Z AccountVanishRequests 123777 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Badboy21l]] မှ [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Renamed user b2f0e6ad8cde3d00e1ad79269f450edb]] သို့ စာမျက်နှာကို ပြန်ညွှန်းချန်မထားဘဲ AccountVanishRequests က ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Badboy21l|Badboy21l]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Renamed user b2f0e6ad8cde3d00e1ad79269f450edb|Renamed user b2f0e6ad8cde3d00e1ad79269f450edb]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1033347 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Badboy21l ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၃၃၊ ၂၄ မေ ၂၀၂၆ (UTC) i5wu3ur4jfhcg1bkdrw5xkfiqyxje26 0 286433 1038208 1033458 2026-06-14T06:52:24Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း +ကမ္ဘာတစ်ဝန်း) 1038208 wikitext text/x-wiki '''တိဗက်ဘာသာစကားများ''' သို့မဟုတ် '''တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ''' ({{lang-en|Tibetic languages}}) သည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]ကြီး၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာဘာသာစကား]] အုပ်စုခွဲတွင် ပါဝင်သည်။ ရှေးဟောင်းတိဗက်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး ဘာသာစကားကွဲ ၅၀ ခန့်ရှိသည်။ ဒေသိယစကားပေါင်း ၂၀၀ ကျော်အထိ ကွဲပြားကာ တိဗက်ဘာသာစကားများကို ဒေသအလိုက် အုပ်စုကြီး ရှစ်မျိုးအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။<ref name="Tournadre2014" /> တိဗက်ဘာသာစကားများကို တိဗက်ကုန်းမြေမြင့်နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်]]၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ|ပါကစ္စတန်]]၊ [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ|ဘူတန်]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အစိတ်အပိုင်းအချို့တွင် ပြောဆိုကြသည်။{{Sfn|Tournadre|Suzuki|2023}} ၎င်းတို့အနက် ဂန္ထဝင်တိဗက်ဘာသာစကား (Classical Tibetan) သည် အဓိကကျသော စာပေဘာသာစကားဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် [[တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ|တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကျမ်းစာများနှင့် စာပေများတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုသည်။ {{Short description|တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားစုခွဲ}} {{Infobox ဘာသာစကားမိသားစု | name = တိဗက်ဘာသာစကားများ | altname = တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ<br />အလယ်ပိုင်းဗောဓိနွယ် (Central Bodish) | ethnicity = [[တိဗက်လူမျိုး]]များနှင့် အခြား တိဗက်စကားပြော လူမျိုးစုများ | region = [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]] ([[တိဗက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[ချင်းဟိုင်ပြည်နယ်|ချင်းဟိုင်]]၊ [[စီချွမ်|စီချွမ်း]]၊ [[ကန်းစုပြည်နယ်|ကန်းစု]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]])၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]] ([[လာဒက်ခ်]]၊ [[ဆစ်ကင်ပြည်နယ်|ဆစ်ကင်]]၊ [[ဥတ္တရခန္ဓာပြည်နယ်|ဥတ္တရခန္ဓာ]]၊ [[ဟီမာချာပရဒေရှ်ပြည်နယ်|ဟီမာချာပရဒေရှ်]]၊ [[ အရုနာချယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်|အရုဏာချာပရဒေရှ်]]၊ [[အာသံပြည်နယ်|အာသံ]])၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ|ပါကစ္စတန်]] ([[ဂီလဂစ်-ဘော်လ်တစ်စတန်]])၊ [[နီပေါနိုင်ငံ|နီပေါ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ|ဘူတန်]] နှင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ([[ကချင်ပြည်နယ်]]) | familycolor = Sino-Tibetan | fam2 = [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] | fam3 = [[တိဗက်-ကဏောရီနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ကဏောရီနွယ်]] (?) | fam4 = [[ဗောဓိနွယ် ဘာသာစကားများ|ဗောဓိနွယ်]] | child1 = [[အလယ်ပိုင်း တိဗက်ဘာသာစကား|အလယ်ပိုင်း တိဗက်]] | child2 = [[အမ်ဒို တိဗက်ဘာသာစကား|အမ်ဒို တိဗက်]] | child3 = [[ခမ်းစ် တိဗက်ဘာသာစကား|ခမ်းစ် တိဗက်]] | child4 = [[ဇွန်ခါဘာသာစကား|ဇွန်ခါ]]–လဟိုခေး | child5 = [[လာဒက်ခီ-ဘောလ်တီဘာသာစကားများ|လာဒက်ခီ-ဘောလ်တီ]] | child6 = [[လာဟူလီ-စပီတီဘာသာစကားများ|လာဟူလီ-စပီတီ]] | child7 = [[ကျီရွန်-ကဂတေဘာသာစကားများ|ကျီရွန်-ကဂတေ]] | child8 = [[ရှာပါဘာသာစကား|ရှာပါ]] | child9 = [[ဂျီရယ်ဘာသာစကား|ဂျီရယ်]] | glotto = oldm1245 | glottorefname = Early Old Tibetan | map = Tibet provinces.png | mapcaption = တိဗက်ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေများ ပိုင်းခြားထားပုံ ပြမြေပုံ }} လက်ရှိတွင် တိဗက်ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆ သန်းခန့် ရှိပြီး ၎င်းတို့အားလုံးမှာ [[တိဗက်လူမျိုး|တိဗက်နွယ်ဖွား စစ်စစ်များ]] မဟုတ်ကြပေ။<ref name="speakers">{{Cite book |last=Tournadre |first=Nicolas |year=2014 |title=Trans-Himalayan Linguistics: Historical and Descriptive Linguistics of the Himalayan Area |publisher=De Gruyter |isbn=978-3-11-031074-0 |editor-last=Owen-Smith |editor-first=Thomas |pages=103–129 |chapter=The Tibetic languages and their classification |editor-last2=Hill |editor-first2=Nathan W.}}</ref> တိဗက်ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းသို့ ပျံ့နှံ့လာသည်နှင့်အမျှ တိဗက်ဘာသာစကားသည်လည်း အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းအထိ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများနှင့် ဆုတောင်းဂါထာများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည့်အပြင် အနောက်တိုင်းသား ကျောင်းသားအများအပြားကလည်း တိဗက်ကျမ်းစာများကို တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် ဤဘာသာစကားကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ လာဆာမြို့ ပြင်ပတွင်လည်း တိဗက်ဒေသမှ အိန္ဒိယ၊ နီပေါနှင့် အခြားနိုင်ငံများသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချနေထိုင်ကြသော ပြည်ပရောက် တိဗက်လူမျိုး ၂၀၀,၀၀0 ဝန်းကျင်ခန့်က [[လာဆာ တိဗက်ဘာသာစကား|လာဆာ တိဗက်စကား]]ကို အဓိက ပြောဆိုကြသည်။ ထို့ပြင် တိဗက်ဒေသတွင်း၌ ရာစုနှစ်များစွာ တိဗက်လူမျိုးများနှင့်အတူ နီးကပ်စွာ ယှဉ်တွဲနေထိုင်လာခဲ့သော်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည့် လူနည်းစု တိုင်းရင်းသားအုပ်စုများကလည်း ဤဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ တရုတ်အစိုးရက ခမ်းစ် (Khams) ဒေသရှိ ချန်းလူမျိုး (Qiang) များကို တိဗက်လူမျိုးစုအောက်တွင် တရားဝင် ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားသော်လည်း၊ [[ချန်းဘာသာစကားအုပ်စု|ချန်းဂျစ်ဘာသာစကားများသည်]] တိဗက်ဘာသာစကားအုပ်စုဝင် မဟုတ်ဘဲ တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားမိသားစု၏ သီးခြားကိုယ်ပိုင် ဘာသာစကားခွဲတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒလက္ခဏာအရ ဂန္ထဝင်တိဗက်ဘာသာစကားသည် [[တက်ကျသံ (ဘာသာဗေဒ)|နိမ့်မြင့်သံ]] ရှိသော ဘာသာစကားမဟုတ်သော်လည်း အလယ်ပိုင်းနှင့် ခမ်းစ်တိဗက်ဘာသာစကားကဲ့သို့သော ဒေသသုံးမျိုးကွဲများသည် သီးခြားနိမ့်မြင့်သံစနစ်များကို ကိုယ်ပိုင်ထွင်၍ အသုံးပြုလာကြသည်။ အမ်ဒို (Amdo) နှင့် လာဒါခီ-ဘောလ်တီ (Ladakhi-Balti) ဘာသာစကားကွဲများတွင်မူ နိမ့်မြင့်သံ လုံးဝမပါဝင်ပေ။ တိဗက်ဘာသာစကား၏ သဒ္ဒါပုံသဏ္ဌာန်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် စကားလုံးအနက်ကို နောက်ဆက်တွဲများ ဆက်ရိုးဆက်စဉ်ဆက်၍ ဖော်ပြသော [[သရုပ်ခွဲဘာသာစကား|စကားဆက်ဘာသာစကား (Agglutinative language)]] အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ == ဝေါဟာရဗေဒ == "တိဗက်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာဘာသာစကားအပါအဝင် နိုင်ငံတကာတွင် အသုံးပြုသော ဘုံအမည်နာမ ဖြစ်သော်လည်း၊ တိဗက်လူမျိုးများက မိမိတို့၏ ဘာသာစကားကို "ဗောဓိ" ({{langx|bo|བོད་སྐད་}}၊ ဖွတ်စ်ကေး - ''Bod skad'') ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး မိမိတို့နေထိုင်ရာ ဒေသကို "ဗောဓ်" ({{langx|bo|བོད་}}၊ ဖွတ်စ် - ''Bod'') ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။<ref>Beckwith, Christopher I. (1987). ''The Tibetan Empire in Central Asia: A History of the Struggle for Great Power among Tibetans, Turks, Arabs, and Chinese during the Early Middle Ages''. Princeton University Press. ISBN 0-691-02469-3.</ref> ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များက ခေတ်သစ် တိဗက်ဒေသသုံး ဘာသာစကားကွဲများကို စနစ်တကျ အမျိုးအစား ခွဲခြားနိုင်ရန်အတွက် "တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အသုံးပြုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းသည် လာဆာမြို့သုံး တိဗက်စကား တစ်မျိုးတည်းကိုသာမကဘဲ ရှေးဟောင်းတိဗက်စာပေစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး သဒ္ဒါနှင့် ဝေါဟာရချင်း နီးစပ်သော ဟိမဝန္တာတစ်ခွင်ရှိ ဘာသာစကား ၅၀ ကျော်ကို ခြုံငုံရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Tournadre2014" /> == မြစ်ဖျားခံရာနှင့် သမိုင်းကြောင်း == တိဗက်ဘာသာစကားများသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]]မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဘာသာဗေဒ ပညာရှင်များ၏ ခန့်မှန်းချက်အရ ဘီစီ ၄၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က တရုတ်-တိဗက် မူလဘုံစကားပြော လူဦးရေစုကြီးမှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ခွဲများ သီးခြားခွဲထွက်လာခဲ့ကြသည်။<ref>Van Driem, George (2001). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region''. Brill. ISBN 90-04-12062-9.</ref> တိဗက်စာပေနှင့် သမိုင်းဦးဘာသာစကား၏ အစောဆုံး မှတ်တမ်းမှာ ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု (တိဗက်အင်ပါယာ ခေတ်ကာလ) တွင် စတင်ခဲ့သည်။ တိဗက်ဘုရင် [[ဆုန်ဆန်ဂမ်ပို]] (Srong-btsan sgam-po) သည် နိုင်ငံတော်သုံး စာပေအင်္ဂါရပ် ဖွံ့ဖြိုးရန်အတွက် အမတ်ကြီး တုမိသမ္ဘောတ (Thon-mi Sambhoṭ) အား အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ စေလွှတ်၍ စာပေသင်ကြားစေခဲ့သည်။ တုမိသမ္ဘောတသည် အိန္ဒိယသုံး [[ဗြာဟ္မီအက္ခရာ]]နှင့် ဂုပ္တအက္ခရာတို့ကို အခြေခံကာ တိဗက်အက္ခရာစနစ်ကို တီထွင်ခဲ့ပြီး ၎င်းစနစ်သည် ခေတ်သစ်အထိ တိဗက်နွယ်ဘာသာစကားများ၏ အဓိက စာရေးသားနည်းစနစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Hill, Nathan W. (2010). "An Overview of Old Tibetan Historical Phonology". ''Language and Linguistics Compass'', 4(3), 122–138.</ref> == သမိုင်းဝင် အသံဗေဒ ပြောင်းလဲမှု == ရှေးဟောင်းတိဗက်ဘာသာစကား မှ ခေတ်သစ်တိဗက်ဘာသာစကားများသို့ ကူးပြောင်းလာသည့် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက်တွင် အသံဗေဒဆိုင်ရာ ကြီးမားသော ပြောင်းလဲမှု သုံးရပ် ဖြစ်ပွါးခဲ့သည်။ === ဗျည်းတွဲများ လျော့ပါးလာခြင်း === ရှေးဟောင်းတိဗက်စကားသည် စကားလုံးတစ်လုံး၏ အစ၌ ဗျည်းတွဲ အစုအဝေးများ ကို ပေါင်းစပ်ရွတ်ဆိုရသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - "ငါး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော စကားလုံးကို ရှေးခေတ်က "လ္ၚ" (''lnga'') ဟုလည်းကောင်း၊ "ရှစ်" ကို "ဗြ္ဂျဒ်" (''brgyad'') ဟုလည်းကောင်း ရှုပ်ထွေးစွာ ရွတ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ခေတ်သစ် လာဆာတိဗက်စကား အပါအဝင် မျိုးကွဲအများစုတွင် ထိုအစပြုဗျည်းတွဲများ သည် ရွတ်ဆိုမှု လွယ်ကူစေရန်အတွက် လုံးဝ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သော်လည်း၊ အမ်ဒို (Amdo) နှင့် လာဒါခီ (Ladakhi) ကဲ့သို့သော ကုန်းမြင့်ပုန်း ဒေသိယစကားများတွင်မူ ထိုရှေးဟောင်း အသံထွက်များ ယနေ့တိုင် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Tournadre, Nicolas (2005). "L'aire linguistique tibétaine". ''La linguistique'', 41(2), 7–54.</ref> === နိမ့်မြင့်သံ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း === အဆိုပါ အစပြုဗျည်းတွဲများနှင့် စကားလုံးအဆုံးသတ် ဗျည်းများ (Final consonants) ပျောက်ကွယ်လျော့ပါးသွားခြင်း၏ တိုက်ရိုက်ရလဒ်အနေဖြင့် ဘာသာစကားအတွင်း၌ အသံအတိုးအကျယ် နိမ့်မြင့်သံစနစ် (Tones) များ ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်။ သံပြင်းဗျည်းနှင့် သံပျော့ဗျည်းများ ပျောက်ကွယ်သွားချိန်တွင် ကျန်ရစ်သော သရသံများ၌ အသံအနိမ့်အမြင့် ကွာခြားချက်များ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားသည့် လက္ခဏာ (Phonemic tone) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကြောင့် အလယ်ပိုင်းတိဗက်စကားများတွင် နိမ့်မြင့်သံစနစ် ပေါ်ပေါက်လာရခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>DeLancey, Scott (1982). "Modern Tibetan Tonogenesis: Puzzles and Future Directions". ''Central Asiatic Journal'', 26(1/2), 21–31.</ref> === သရသံများ ပြောင်းလဲခြင်း (Vowel Mutation/Umlaut) === စကားလုံးများ၏ နောက်ပိတ်ဗျည်းများ ဖြစ်ကြသော /-d/၊ /-n/၊ /-l/ နှင့် /-s/ အသံများသည် ရာစုနှစ်များစွာအတွင်း တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်ပျောက်ကွယ်သွားရာတွင် ၎င်းတို့၏အရှေ့၌ ရှိနေသော သရသံများကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် နောက်ပိတ်အသံများကြောင့် မူလ သရသံ /a/ သည် /ɛ/ (အယ်) အသံသို့လည်းကောင်း၊ /o/ သည် /ø/ သို့လည်းကောင်း၊ /u/ သည် /y/ သို့လည်းကောင်း ရှေ့သို့တိုး၍ အသံထွက်ရသော "Umlaut" ဖြစ်စဉ်မျိုး ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Hill, Nathan W. (2011). "The Historical Phonology of Tibetan Selected Initials". ''Cahiers de Linguistique Asie Orientale'', 40(2), 165–197.</ref> == ကိုးကား == <references /> 8utyfl729qna7u4wj3ktu9ztprpnlol 0 286437 1038147 1036598 2026-06-14T06:40:57Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း +ကမ္ဘာတစ်ဝန်း) 1038147 wikitext text/x-wiki {{Short description|ဟန်တရုတ် အုပ်စုခွဲ လူမျိုးစု}} {{Infobox ethnic group | group = ကွမ်တုံးလူမျိုး<br />(Cantonese People / 广府人) | image = [[File:CANTONESE_GENTLEMEN_1.jpg|220px]] | caption = ချင်မင်းဆက် ကာလက ကန်တုံလူမျိုး လူကြီးလူကောင်းတစ်ဦး၏ ဓာတ်ပုံ | pop = သန်း ၈၀ ကျော် (ခန့်မှန်း)<ref name="CantonesePop">{{cite book |title=Encyclopedia of Diaspora: Immigrant and Refugee Cultures Around the World |publisher=Springer |year=2005 |pages=47–58}}</ref> | region1 = {{flag|China}} | pop1 = ~ သန်း ၇၀ | ref1 = <ref name="ChinaCensus">{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/ |title=National Bureau of Statistics of China |publisher=stats.gov.cn |access-date=2026-05-24 |url-status=live }}</ref> | region2 = {{flag|Hong Kong}} | pop2 = ~ ၆.၅ သန်း | region3 = {{flag|Macau}} | pop3 = ~ ၆ သိန်းကျော် | region4 = ပြည်ပရောက် တရုတ်ဒီယက်စ်ပိုရာ<br />({{flag|Malaysia}}၊ {{flag|United States}}၊ {{flag|Canada}}၊ {{flag|Vietnam}}၊ {{flag|Singapore}}) | pop4 = ~ ၅ သန်းကျော် | langs = [[ကွမ်တုန်းဘာသာစကား|ကန်တုံစကား (ယွဲ့ဘာသာစကား)]]၊ [[မန်ဒရင်း(ဘာသာစကား)|မန်ဒရင်းစကား]] | rels = [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[တာအိုဘာသာ]]၊ [[ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ]]၊ [[တရုတ်ရိုးရာဘာသာ]]<br />လူနည်းစု: [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] | related = [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]]၊ [[ဟတ်ကာလူမျိုး|ဟတ်ကာ]]၊ [[တီယိုချူးလူမျိုး]]၊[[ဟော့ကင်းလူမျိုး]] }} '''ကွမ်တုံးလူမျိုး''' ({{lang-zh|广府人/廣府人}}၊ ကွမ်ဖူရန်) သို့မဟုတ် '''ယွဲ့လူမျိုး''' ({{lang-zh|粤人/粵人}}၊ ယွဲ့ရန်) သည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်တရုတ်]] မျိုးနွယ်စုကြီး၏ ပင်မအုပ်စုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် [[ကွမ်ကျိုးမြို့|ကွမ်ကျိုးမြို့]] (ကန်တုံမြို့)၊ [[ဟောင်ကောင်]]၊ [[မကာအို]] နှင့် ပုလဲမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတစ်ဝိုက်ရှိ မြို့ကြီးများတွင် အခြေချနေထိုင်ကြပြီး ယွဲ့ဘာသာစကား ကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Cantonese1">{{Cite book |title=Chinese Overseas: Comparative Cultural Issues |publisher=Hong Kong University Press |pages=92–93}}</ref> ကျယ်ပြန့်သော သဘောအရ "ကွမ်တုံသားများ" ဆိုသည့် အသုံးအနှုန်းသည် [[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်|ကွမ်တုံ]] နှင့် [[ကွမ်ရှီး (ကျွမ့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ)|ကွမ်ရှီး]] ပြည်နယ်နှစ်ခုစလုံး (စုပေါင်း၍ လျန်ကွမ်း - Liangguang ဟု လူသိများသည်) တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသော ဟန်တရုတ်လူမျိုးအားလုံးကို ရည်ညွှန်းနိုင်သလို၊ ကွမ်တုံပြည်နယ်သားများကို သီးသန့်ခွဲခြားခေါ်ဆိုရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။<ref name="Cantonese1" /> သမိုင်းကြောင်းအရ ကွမ်ကျိုးမြို့နှင့် ပုလဲမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသကို ဗဟိုပြုခဲ့သော ကွမ်တုံးလူမျိုးများသည် ၁၉ ရာစု ဗြိတိသျှနှင့် ပေါ်တူဂီကိုလိုနီခေတ်များအတွင်း ဟောင်ကောင်နှင့် မကာအိုတို့တွင် ကွမ်တုံးဘာသာစကားကို အဓိကရုံးသုံးနှင့် လူထုဆက်သွယ်ရေးဘာသာစကားအဖြစ် အခိုင်အမာ အခြေစိုက် တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ လက်ရှိတွင် မန်ဒရင်းဘာသာစကား (ရုံးသုံးတရုတ်စကား) ၏ လွှမ်းမိုးမှု အားကောင်းလာသော်လည်း၊ကွမ်တုံးဘာသာစကားသည် ကွမ်တုံနှင့် ကွမ်ရှီးပြည်နယ်တို့တွင် အများစု နေ့စဉ်ပြောဆိုသုံးစွဲနေဆဲဖြစ်သော ပင်မဒေသန္တရဘာသာစကားအဖြစ် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ အခြားသော ယွဲ့တရုတ်ဒေသိယစကားကွဲများကို ပြောဆိုကြသူများ (ဥပမာ - ထိုက်ရှန်စကားပြော ထိုက်ရှန်လူမျိုးများ) ကိုလည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကန်တုံလူမျိုးစုအောက်၌ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ သို့ရာတွင် ကွမ်တုံပြည်နယ်အတွင်း၌ပင် နေထိုင်ကြသော်လည်း ယွဲ့နွယ်ဝင်မဟုတ်သော အခြားတရုတ်ဘာသာစကားကွဲများကို ပြောဆိုကြသည့် [[ဟတ်ကာလူမျိုး|ဟတ်ကာလူမျိုး (Hakka)]] များနှင့် မင်းစကားပြောသူများ (ဥပမာ - ဟုတ်ကင်၊ တီယိုချူး နှင့် လဲ့ကျိုး လူမျိုးစုများ) မှာမူ ကန်တုံလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား ကွဲပြားကြသဖြင့် ကွမ်တုံလူမျိုးစုအောက်တွင် အကျုံးမဝင်ပေ။ == အမည်ရင်းမြစ် == "ကွမ်တုံး" (Cantonese) ဟူသော ဝေါဟာရသည် သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း [[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်]]၏ မြို့တော်ဖြစ်သော [[ကွမ်ကျိုးမြို့]] (သမိုင်းဝင်ခေါ်ဝေါ်ပုံ: ကန်တုံမြို့ - Canton) ကို အစွဲပြု၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒအရ ပိုမိုတိကျသော မူရင်းအသံထွက်မှာ "ကွမ်ဖူရန်" ({{lang-zh|广府人/廣府人}}၊ Gwongfu ren) ဖြစ်ပြီး "ကွမ်ကျိုးအုပ်ချုပ်ရေးဒေသ (ကွမ်ဖူ) အတွင်းရှိ နေထိုင်သူများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။<ref>Guangdong Provincial Department of Culture. (2012). ''The Lingnan Culture and Cantonese Identity''. Guangdong People's Publishing House.</ref> အခြားတစ်ဖက်တွင် ၎င်းတို့အား ရှေးဟောင်းဒေသရင်းမျိုးနွယ်စုများကို အစွဲပြု၍ "ယွဲ့ရန်" ({{lang-zh|粤人/粵人}}၊ Yueren) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ခေတ်သစ်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများတွင် "ကွမ်တုံး" ဆိုသည့် စကားလုံးသည် ကွမ်တုန်းနှင့် ကွမ်ရှီးဒေသရှိ ပုလဲမြစ်ဝကျွန်းပေါ်စကားကို ပြောဆိုသော ယွဲ့ဟန်တရုတ် မျိုးနွယ်စုများကို အများစု ရည်ညွှန်းသော်လည်း၊ နိုင်ငံတကာတွင်မူ ၎င်းတို့၏ ထင်ရှားသော ဘာသာစကား၊ အစားအစာ နှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုစုစုပေါင်းကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုသည့် ဘုံအမည်နာမအဖြစ် အတည်ပြုအသုံးပြုလျက်ရှိသည်။<ref>Bolton, Kingsley (2003). ''Chinese Englishes: A Sociolinguistic History''. Cambridge University Press. ISBN 90-04-12062-9.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ကွမ်တုန်းနှင့် ကွမ်ရှီး အပါအဝင် လျန်ကွမ်းဒေသတွင် မူလက ဟန်တရုတ်မဟုတ်သော မျိုးနွယ်စုပေါင်းစုံ ပါဝင်သည့် "ပိုင်ယွဲ့" ({{lang-zh|百越}}၊ ရာစုခိုင်သော ယွဲ့မျိုးနွယ်များ) ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသခံလူမျိုးများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ခရစ်မတိုင်မီ ၂၁၄ ခုနှစ် [[လင်ချီမင်းဆက်|ချင်မင်းဆက်]] ကာလတွင် [[ချင်ရှီဟွမ်]]သည် တောင်ပိုင်းဒေသသို့ စစ်တပ်များ စေလွှတ်တိုက်ခိုက်စေခဲ့ပြီး ကွမ်ကျိုးမြို့ (ထိုခေတ်အခေါ်: ပန်ယွီ - Panyu) ကို တည်ထောင်ကာ မိမိတို့အင်ပါယာအောက်သို့ စတင်သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ ချင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်းချိန်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကျောက်ထို့ (Zhao Tuo) သည် ဒေသခံ ပိုင်ယွဲ့လူမျိုးများနှင့် ပူးပေါင်းကာ "နန်ယွဲ့နိုင်ငံ" ({{lang-zh|南越/南粵}}၊ Nanyue) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းသည် ကွမ်တုံးမျိုးနွယ်စုများ၏ ရှေးဦးနိုင်ငံရေးအစပြုမှု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Sima Qian. ''Records of the Grand Historian (Shiji)''. "Biography of Nanyue".</ref> [[ဟန်မင်းဆက်]] (Han dynasty) ကာလတွင် နန်ယွဲ့နိုင်ငံကို အင်ပါယာအတွင်း ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက် မြောက်ပိုင်းမှ ဟန်တရုတ်လူမျိုးများသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်များနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် တောင်ပိုင်းသို့ အလုံးအရင်းဖြင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ မြောက်ပိုင်းဟန်တရုတ်များ တရိပ်ရိပ် ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းသည် တန်မင်းဆက် နှင့် စုန့်မင်းဆက် များအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြောက်ပိုင်းမှ ရောက်ရှိလာသော ဟန်တရုတ်တို့၏ ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုများသည် ဒေသခံ ပိုင်ယွဲ့လူမျိုးများ၏ ဓလေ့စရိုက်များနှင့် ရောနှောပေါင်းစပ်သွားရာမှ ခေတ်သစ် "ကွမ်တုံးလူမျိုး" ဟူသော ဝိသေသလက္ခဏာနှင့် မူရင်း ရှေးဟောင်းတရုတ်အသံများ ကျန်ရှိနေသည့် ကွမ်တုံးဘာသာစကား (ယွဲ့စကား) တို့ သီးခြားထင်ရှားစွာ ကွဲထွက်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>Constable, Nicole (1996). ''Guest People: Hakka Identity in China and Abroad''. University of Washington Press.</ref> မင်မင်းဆက်နှင့် ချင်းမင်းဆက်ကာလများတွင် ကွမ်ကျိုးမြို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အဓိက ရေကြောင်းပိုးလမ်းမကြီး ဗဟိုချက်နှင့် နိုင်ငံခြားသားများနှင့် ကုန်သွယ်ခွင့်ပြုသည့် တစ်ဦးတည်းသော ဆိပ်ကမ်းမြို့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစုတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ဘိန်းစစ်ပွဲများ]]၏ ရလဒ်အဖြစ် ဟောင်ကောင်ကို ဗြိတိသျှတို့ကလည်းကောင်း၊ မကာအိုကို ပေါ်တူဂီတို့ကလည်းကောင်း ကိုလိုနီနယ်မြေအဖြစ် ရယူခဲ့ရာ ကွမ်တုံးလူမျိုးများသည် အဆိုပါဒေသများသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ပြီး ကွမ်တုံးဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို နိုင်ငံတကာအဆင့်မီ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် အနုပညာပြဇာတ်ကဏ္ဍများအထိ မြှင့်တင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref>Faure, David (2007). ''Emperor and Ancestor: State and Lineage in South China''. Stanford University Press.</ref> ၁၉ ရာစုလယ်မှ ၂၀ ရာစုအတွင်း စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းများနှင့် နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် ကွမ်တုံးလူမျိုးအများအပြားသည် အရှေ့တောင်အာရှ (မလေးရှား၊ စင်ကာပူ၊ မြန်မာ) သာမက မြောက်အမေရိက (အမေရိကန်၊ ကနေဒါ)၊ ဥရောပနှင့် ဩစတြေးလျနိုင်ငံတို့သို့ အကြီးအကျယ် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ "တရုတ်တန်း" များတွင် ကွမ်တုံးယဉ်ကျေးမှုနှင့် ကွမ်တုံးစကားသည် ကမ္ဘာသိ တရုတ်ရိုးရာကိုယ်စားပြု ပြည်ပရောက် အင်အားစုကြီးတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် အခိုင်အမာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။<ref>Pan, Lynn (1999). ''The Encyclopedia of the Chinese Overseas''. Harvard University Press.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇ နောက်ခံ == မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာလူမျိုးများနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ကွမ်တုံးလူမျိုး များ၏ မျိုးရိုးဗီဇ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ သည် အပြန်အလှန် အလွန်ဆင်တူမှု ရှိကြသည်<ref name="HUGO2009">{{cite journal |author=The HUGO Pan-Asian SNP Consortium |title=Mapping Human Genetic Diversity in Asia |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-11_326_5959/page/1541 |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1541–1545 |year=2009 |doi=10.1126/science.1177074}}</ref>။ ကွမ်တုံးလူမျိုးများနှင့် ဗမာလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) တွင် မြောက်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည့် တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O2-M122 က အဓိက လွှမ်းမိုးထားသည်<ref name="MyanmarGenetics">{{cite journal |last1=Summerer |first1=M. |last2=Horst |first2=J. |title=Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia ensures more insights into Myanmar's population history |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=14 |pages=17 |year=2014 |doi=10.1186/1471-2148-14-17}}</ref><ref name="Ping2015">{{cite journal |last1=Ping |first1=W. |last2=Yao |first2=H. B. |title=Genetic Landscape of the Guangfu Cantonese Population Inferred from Y-Chromosome Markers |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=5 |pages=e0126488 |year=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0126488}}</ref>။မြောက်ဘက်မှ ရွှေ့ပြောင်းလာသော အဆိုပါ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွား အမျိုးသားများသည် တောင်ဘက်ရှိ ဌာနေအမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်သားမွေး ပြုခဲ့ကြသည်။ ဤတွင် ကွမ်တုံးလူမျိုးများသည် ဌာနေ ပိုင်ယွဲ့ အမျိုးသမီးများနှင့် သွေးနှောခဲ့ကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးများသည် မြန်မာ့မြေပြင်တွင် စောစီးစွာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် ပိုင်ယွဲ့လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသော ရှမ်း နှင့် မွန် နွယ်ဖွား အမျိုးသမီးများနှင့် အဓိက သွေးနှောခဲ့ကြသည်<ref name="Wen2004">{{cite journal |last1=Wen |first1=B. |last2=Li |first2=H. |title=Genetic evidence supports a demic diffusion of Han culture from North to South China |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/302 |journal=Nature |volume=431 |issue=7006 |pages=302–305 |year=2004 |doi=10.1038/nature03010}}</ref><ref name="MyanmarGenetics" />။ ဤသို့ "မြောက်ပိုင်း ဖခင်ဗီဇ + တောင်ပိုင်း ဌာနေမိခင်ဗီဇ" ပေါင်းစပ်မှု ပုံသေနည်း တူညီခြင်းကြောင့် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ကွမ်တုံးလူမျိုးများသည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းသားများနှင့် မတူဘဲ အသားညိုခြင်း၊ မျက်လုံး ပိုမိုထင်ရှားခြင်း စသည့် အရှေ့တောင်အာရှဆန်သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက္ခဏာ (Phenotype) နှင့် တစ်ကိုယ်လုံးစာ DNA (Autosomal DNA) ချိတ်ဆက်မှုများတွင် အပြန်အလှန် ဆင်တူနီးစပ်မှု ရှိနေကြခြင်း ဖြစ်သည်<ref name="HUGO2009" />။ မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသနပြုချက်များအရ ကွမ်တုံးလူမျိုးများ၏ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (Y-DNA) သည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|တရုတ်မြောက်ပိုင်း ဟန်လူမျိုးများ]]နှင့် အလွန်နီးစပ်မှု ရှိကြောင်း ပြသနေသည်။ကွမ်တုံးအမျိုးသားများ၏ ၇၅% ကျော်တွင် တရုတ်ဟန်လူမျိုးများ၏ အဓိက လက္ခဏာဖြစ်သော Haplogroup O-M122(အထူးသဖြင့် O2) ပါဝင်နေသည်<ref name="Ping2015">{{cite journal |last1=Ping |first1=W. |last2=Yao |first2=H. B. |title=Genetic Landscape of the Guangfu Cantonese Population Inferred from Y-Chromosome Markers |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=5 |pages=e0126488 |year=2015 |doi=10.1371/journal.pone.0126488}}</ref>။၎င်းအချက်က သမိုင်းတစ်လျှောက် (အထူးသဖြင့် ချင် (Qin)၊ ဟန် (Han) နှင့် တန် (Tang) မင်းဆက်များအတွင်း) မြောက်ပိုင်းမှ စစ်မက်ဘေးရန်ကြောင့် တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် မြောက်ပိုင်းသား ဖခင်မျိုးရိုးများက ကွမ်တုံးဒေသ၌ အခြေချ လွှမ်းမိုးခဲ့ကြောင်း သက်သေပြနေသည်<ref name="Wen2004" />။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှုနှင့် မတူဘဲ မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်မှု (mtDNA) တွင်မူ ကွမ်တုံးလူမျိုးများသည် တရုတ်တောင်ပိုင်း ရိုးရာတိုင်းရင်းသားများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ကွမ်တုံးလူမျိုးများ၏ mtDNA တွင် တောင်ပိုင်းဒေသခံ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင်]] နှင့် [[အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားများ|ဩစထရိုနီးရှန်း]] နွယ်ဖွားများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည့် Haplogroup B, F, R နှင့် M7 လက္ခဏာများ မြင့်မားစွာ ပါဝင်နေသည်<ref name="Yao2002">{{cite journal |last1=Yao |first1=Y. G. |last2=Kong |first2=Q. P. |title=Phylogeographic differentiation of mitochondrial DNA in Han Chinese |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2002-03_70_3/page/635 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=70 |issue=3 |pages=635–651 |year=2002 |doi=10.1086/338999}}</ref>။ဤအချက်က မြောက်ပိုင်းမှ ပြောင်းရွှေ့လာသော ဟန်အမျိုးသားများသည် ကွမ်တုံးဒေသရှိ ဌာနေ ပိုင်ယွဲ့ အမျိုးသမီးများနှင့် အိမ်ထောင်သားမွေး ပြုခဲ့ကြသည့်အတွက် မိခင်ဘက်တွင် တောင်ပိုင်းသွေး ပိုမိုလွှမ်းမိုးသွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြနေသည်<ref name="Wen2004" />။ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံ မျိုးရိုးဗီဇ(Autosomal DNA) ကို လေ့လာသောအခါ ကွမ်တုံးလူမျိုးများသည် တရုတ်မြောက်ပိုင်းသားများနှင့် တရုတ်တောင်ပိုင်း တိုင်းရင်းသားများအကြား ကြားခံဗီဇ အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။ကွမ်တုံးလူမျိုးများတွင် ဟော့ကင်း (Hokkien) နှင့် ဟတ်ကာ (Hakka) လူမျိုးများကဲ့သို့ပင် မြောက်ပိုင်းဟန်ဗီဇ (Northern component) နှင့် တောင်ပိုင်းဗဟိုရက်ဗီဇ (Southern indigenous component) တို့ ပျော်ဝင်လျက်ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ စုဖွဲ့မှုသည် ဒေသတွင်းရှိ တိုင်-ကဒိုင် စကားပြော လူမျိုးစုများနှင့်လည်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း နီးစပ်မှု ရှိနေသည်<ref name="TheHUGO2009">{{cite journal |author=The HUGO Pan-Asian獨 SNP Consortium |title=Mapping Human Genetic Diversity in Asia |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-11_326_5959/page/1541 |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1541–1545 |year=2009 |doi=10.1126/science.1177074}}</ref>။ == ကိုးကား == <references /> [[ကဏ္ဍ:တရုတ် လူမျိုးများ]] gp3y78vb4dw3y4tqd048m2herol4u9s 0 286452 1038207 1033533 2026-06-14T06:52:13Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်) 1038207 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = စိုင်ပြင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | map_type = Myanmar | latitude = 22.7554 | longitude = 95.5398 | map_size = 250 | map_caption = စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း စိုင်ပြင်မြို့၏ တည်နေရာ | map_label = စိုင်ပြင် | date = ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၄ ရက် – ၁၆ ရက် | place = [[စိုင်ပြင်မြို့]]၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | result = တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်ခြင်း | combatant1 = [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]] [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] (အမှတ် ၁ ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာန) | combatant2 = [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|23px|border]] [[မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့|ရဲတပ်ဖွဲ့]] | casualties1 = မသိရှိရ | casualties2 = ၁၁ ဦးသေဆုံး | notes = "Operation OTT" (အိုးထိမ်းတွင်း စာသင်ကျောင်းဗုံးကြဲခံရမှုအတွက် သွေးကြွေးဆပ်ခြင်း) }} '''စိုင်ပြင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၄ ရက်နေ့မှ ၁၆ ရက်နေ့အထိ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] ရှိ [[စိုင်ပြင်မြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ရေးပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲကို ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF)၊ အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနချုပ်က ဦးဆောင်ကာ "'''Operation OTT'''" အမည်ဖြင့် ဆင်နွှဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=စိုင်ပြင်တွင် စစ်တပ်နှင့်ပူးပေါင်းသူများအား အရေးယူမည်ဟု သတိပေး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/6a12bd46b4daf45662204d18 |access-date=2026-05-24 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> <ref>{{Cite web |title=ဒီပဲယင်း၊ စိုင်ပြင်ရဲစခန်းကို NUG လက်အောက်ခံတပ်များ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/147607 |access-date=2026-05-24 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း== စိုင်ပြင်မြို့သည် ယခင်က [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]]၊ စိုင်ပြင်ကျေးရွာအုပ်စု အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သော ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၀ ရက်နေ့ ထုတ်ပြန်ချက်အရ စိုင်ပြင်ကျေးရွာအုပ်စုအတွင်းရှိ [[စိုင်ပြင်ရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|စိုင်ပြင်]]၊ [[စိုင်ပြင် (မြောက်)ရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|စိုင်ပြင် (မြောက်)]] နှင့် [[စိုင်ပြင် (တောင်)ရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|စိုင်ပြင် (တောင်)]] ကျေးရွာများကို စုစည်း၍ ရပ်ကွက် (၅) ခုပါဝင်သော "[[စိုင်ပြင်မြို့]]" အဖြစ် တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။စိုင်ပြင်မြို့သည် မြို့တစ်မြို့အတွက် လိုအပ်သော ရေ၊ လျှပ်စစ်မီးစသည့် အခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် မြို့ပြအင်္ဂါရပ်များဖြင့် ပြည့်စုံမှုရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://7day.news/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA-%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%96%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%85%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B8-----127242|title=စစ်ကိုင်းတိုင်းရှိ မော်လူးနှင့် စိုင်ပြင်ကို မြို့အဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်း|date=၂၃ မေ ၂၀၂၀|accessdate=၁၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၀|author=7Day News|work=7Day News|archivedate=13 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200713030111/https://7day.news/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%AD-%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA-%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AD%E1%80%AF-%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%96%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%85%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B8-----127242}}</ref> စိုင်ပြင်မြို့သည် [[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်မြောက်တိုင်း စစ်ဌာနချုပ်]] (နမခ) အခြေစိုက်ရာ [[မုံရွာမြို့]]နှင့် မိုင် ၄၀ ကျော်ဝေးပြီး မုံရွာ- ရေဦး လမ်းမကြီးဘေး တွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-05-19 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်း စစ်ရေးဖိအားတိုးလာနေချိန် စိုင်ပြင်ရဲစခန်းကို တော်လှန်ရေးတပ်များသိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/78511/ |access-date=2026-05-24 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == {{main|အိုးထိမ်းတွင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု}} စိုင်ပြင်ရဲစခန်းအား [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနချုပ်မှ ရဲဘော်အင်အား ၆၀ ခန့်ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှသ် မေလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး၊ လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအပြီးတွင် စစ်သုံ့ပန်းအချို့ကို ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ရာ၊ ၎င်းတို့ထဲတွင် သေဆုံး/ဒဏ်ရာရရှိထားသူများ၏ မိသားစုဝင်များ၊ အထူးသဖြင့် အသက် ၅ နှစ်အရွယ် ကလေးငယ်တစ်ဦးလည်း ပါဝင်ကြောင်း အမှတ် (၁) ရွှေဘိုခရိုင် စစ်ဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2026-05-19 |title=စိုင်ပြင်မြို့ရဲစခန်းကို တော်လှန်ရေးတပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး စိုင်ပြင်မြို့ကို ထိန်းချုပ် |url=https://yktnews.com/2026/05/250034/ |access-date=2026-05-24 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အဆိုပါ ရဲစခန်းသည် ရဲလုပ်ငန်းဆောင်တာများအတွက်သာမက စစ်တပ်၏ တပ်စွဲရာနေရာတစ်ခုအဖြစ်လည်း အသုံးပြုနေခြင်းဖြစ်သည်။အထူးသဖြင့် ဒေသတွင်း ပြည်သူလူထုအား လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်မှုများပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည့် သတင်းအချက်အလက်များ စုဆောင်းပေးခြင်း၊ ပစ်မှတ်များ ချပေးခြင်းတို့တွင် အဓိကကျသော နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု တော်လှန်ရေးအဖွဲ့က စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ဤစခန်းမှ ပေးပို့သည့် သတင်းအချက်အလက်များကြောင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၂ ရက်နေ့က ဒီပဲယင်းမြို့နယ်၊ အိုးထိန်းကွင်း (အိုးတိန်တွင်း) ရွာ စာသင်ကျောင်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ကျောင်းသား/သူ ၂၂ ဦး၊ ဆရာမ ၂ ဦး စုစုပေါင်း ၂၄ ဦး သေဆုံးကာ ၁၀၀ ကျော် ဒဏ်ရာရခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်အတွက် "Operation OTT" စစ်ဆင်ရေးဖြင့် လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟုလည်း တော်လှန်ရေးအဖွဲ့က တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-05-20 |title=စိုင်ပြင်ရဲစခန်းကို PDF ​တွေသိမ်းပိုက်ရှင်းလင်း |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/05/20/157586/ |access-date=2026-05-24 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ရပ်များနှင့် စစ်ဘေးရှောင်များ == စိုင်ပြင်ရဲစခန်းအား တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက သိမ်းပိုက်ပြီးနောက်တွင် စစ်တပ်သည် [[ဘုတလင်မြို့]]မှတစ်ဆင့် စိုင်ပြင်မြို့ဘက်သို့ အင်အားအလုံးအရင်းဖြင့် စစ်ကြောင်းထိုးဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ မေလ ၂၁ ရက်နေ့အထိ စစ်တပ်၏ မြေပြင်စစ်ကြောင်းများအပြင် ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များ၊ တိုက်ခိုက်ရေးရဟတ်ယာဉ်များ၊ ပါရာမော်တာများနှင့် ဒရုန်းများကို အသုံးပြု၍ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ဆက်တိုက်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-05-18 |title=စိုင်ပြင်ရဲစခန်းကို‌ သိမ်းယူခဲ့ကြောင်း PDF ရွှေဘိုခရိုင်စစ်ဌာန ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/05/18/depayin-pdf-attack-police-station/ |access-date=2026-05-24 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် [[ပဲပြစ်တော (အနောက်)ရွာ၊ ဘုတလင်မြို့နယ်|ပဲပြစ်တော]] (အနောက်)၊ ဆိပ်သာကန်၊ ကွမ်းအုံ၊ မြင်သာ၊ နတ်ရွာ၊ အုပ်ဖို၊ ကြို့ကုန်း၊ ဘီရှူး၊ လက်ပံ အပါအဝင် ဘုတလင်-စိုင်ပြင် လမ်းတစ်လျှောက်ရှိ ကျေးရွာပေါင်း ၁၅ ရွာခန့်မှ ဒေသခံပြည်သူ နှစ်သောင်းကျော်မှာ ဘေးလွတ်ရာသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေရသည်။ လေကြောင်းမှ ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အရပ်သားပြည်သူများ ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ ရှိနေကြောင်း ဒေသခံများက ပြောဆိုထားသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-05-22 |title=ဘုတလင်-စိုင်ပြင်လမ်းမှာ စစ်ကြောင်းထိုး ဗုံးကြဲ၊ ဒေသခံသောင်းချီ စစ်ပြေးနေရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/05/22/myanmar-military-conflict-thousands-displaced-budalin/ |access-date=2026-05-24 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] q1j8pqnz5r40ckiz4ziwm4jf37ponek 0 286519 1037958 1033838 2026-06-13T14:01:09Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037958 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရခဝမြစ် | native_name ={{native name|ja|荒川}} | image = Tokyo_Skytree_from_Airplane_01.jpg | image_size = 240px | image_caption = A bend in the Arakawa River <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Location of mouth in Japan | pushpin_map_alt = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|173|km|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1_location = [[Mount Kobushi]] (甲武信ヶ岳) | source1_elevation = {{Convert|2475|m|ft|abbr=on}} | mouth_location = [[Tokyo Bay]] | river_system = Arakawa | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] }} '''အရခဝမြစ်''' သို့မဟုတ် '''အရမြစ်''' (荒川) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုကျိုမြို့|တိုကျို]]နှင့် [[ဆိုင်းတမခရိုင်]]တို့တွင်ရှိသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ၁၇၃ ကီလိုမီတာ (၁၀၇ မိုင်) ရှိသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တိုင်းတာမှုအရ မြစ်ရေသည် စီးဆင်းမှုအရ 30 m3/s (1,100 cu ft/s) ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.planet.com/gallery/arakawa-river/|title=Our Planet: Arakawa River|publisher=[[Planet Labs]]|access-date=2 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311185331/https://www.planet.com/gallery/arakawa-river/|archive-date=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> ဤမြစ်သည် ဆိုင်းတမခရိုင်ရှိ [[ခိုဘုရှိတောင်]]မှ စတင်ဆင်းသက်လာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် [[တိုကျိုပင်လယ်အော်]]သို့ စီးဝင်သွားသည်။ ရေဝေရေလဲဧရိယာသည် ၂၉၄၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၁၄၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။<ref name=Potomac>{{cite web|url=http://www.potomacriver.org/2012/component/content/article/39-facts-faqs/facts-faqs/92-arakawa |title=(Arakawa - Potomac sister rivers) |date=27 January 2012 |publisher=Interstate Commission on the Potomac River Basin |access-date=27 December 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227155451/http://www.potomacriver.org/2012/component/content/article/39-facts-faqs/facts-faqs/92-arakawa |archive-date=December 27, 2013 }}</ref> ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ [[တိုနဲမြစ်]]ကဲ့သို့ပင် ဤမြစ်သည်လည်း [[တိုကျိုမြို့]]၏ ရေပိုက်များမှ ရေပေးဝေမှုအတွက် အဓိကကျသည့် မြစ်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အချက်အလက်အရ တိုကျိုမြို့တွင် ပေးဝေသည့် ရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ဤမြစ်မှ ပေးဝေလျက်ရှိသည်။ [[အိုခုဘိုမြစ်]]ရေသန့်စင်စက်ရုံသည် ဤမြစ်မှရေကို ယူကာသန့်စင်သည်။<ref>{{Cite web|url=https://www.waterworks.metro.tokyo.jp/suigen/suigen_g.html|title=水系別貯水量の推移 {{!}} 水源・水質 {{!}} 東京都水道局|website=www.waterworks.metro.tokyo.jp|language=ja|access-date=2018-08-27|archive-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001073037/https://www.waterworks.metro.tokyo.jp/suigen/suigen_g.html|url-status=dead}}</ref> ==ပြင်ပလင့်များ== *{{Commons category-inline|Arakawa River (Saitama and Tokyo)}} {{တမ်းပလိတ်:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ}} {{Coord|36|08|10|N|139|22|06|E|type:river_source:dewiki|display=title}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:တိုကျိုရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဆိုင်းတမခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 1kd5vks72k67fyc92btimn4kw1adljy 0 286593 1038113 1037898 2026-06-14T06:34:02Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038113 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = သပိတ်ကျင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | image = {{Location map | Myanmar | lat = 22.8833 | long = 95.9736 | width = 250 | float = center | border = none | label = '''သပိတ်ကျင်း''' | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံပေါ်ရှိ သပိတ်ကျင်းမြို့ တည်နေရာ }} | caption = | date = ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ – ၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ | place = [[သပိတ်ကျင်းမြို့]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | coordinates = {{coord|22|53|0|N|95|58|25|E|region:MM|display=inline,title}} | status = ၂၀၂၄ ဩဂုတ် ၂၅ ရက်တွင် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၅ ဇူလိုင် ၂၃ ရက်တွင် တပ်မတော်က ပြန်လည်ထိန်းချုပ်။ | combatant1 = [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]] [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]] / [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးတိုင်း PDF (MDY-PDF) * [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] သပိတ်ကျင်းမြို့နယ် ပကဖ | combatant2 = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] * [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] အမှတ် (၁၃) တန်းမြင့်လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကျောင်း (တွင်းငယ်) * [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ * [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|20px]] ရဲတပ်ဖွဲ့နှင့် ပျူစောထီးအဖွဲ့ | commander1 = အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ ကွပ်ကဲရေးမှူးများ | commander2 = ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းသူ (ဖမ်းဆီးခံရ) | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = အင်အား ၄၀၀ ခန့် (ကွင်း ၅၀၀ တပ်စခန်းအပါအဝင် တပ်ရင်းဌာနချုပ်များ) | casualties1 = * ၄ ဦး သေဆုံး (NUG ထုတ်ပြန်ချက်) * ၅၁ ဦး သေဆုံး (တပ်မတော်ထုတ်ပြန်ချက်) | casualties2 = * လက်နက် ၁၁၂ လက် သိမ်းဆည်းရမိ (တပ်မတော်ထုတ်ပြန်ချက်) | notes = တပ်မတော်မှ တပ်ရင်းဌာနချုပ် ပတ်ဝန်းကျင်အား နယ်မြေရှင်းလင်းခြင်း၊ တန်ပြန်တိုက်စစ်များ ဆင်နွှဲခြင်းတို့ဖြင့် ၁၁ လကြာ တိုက်ပွဲကြီး ၁၇ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ }} '''သပိတ်ကျင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] ကာလအတွင်း [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်၌]] ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ရေးပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤတိုက်ပွဲသည် [[ဧရာဝတီမြစ်]] အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ ဗျူဟာမြောက် အချက်အချာကျသော သပိတ်ကျင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရေးအတွက် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များနှင့် [[တပ်မတော်]] တို့အကြား အပြိုင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56928/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811152748/https://myanmar-now.org/mm/news/56928/ |url-status=dead }}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၏ အမြောက်ဘက်အကျဆုံးမြို့နယ်ဖြစ်သော သပိတ်ကျင်းမြို့သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) တို့၏ နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည့် ဗျူဟာမြောက်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဧရာဝတီမြစ်၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည့်အလျောက် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်းမြို့အဖြစ် ထင်ရှားပြီး မန္တလေးမြို့မှ ရေမိုင် ၇၇ မိုင်ခန့် ကွာဝေးသည်။ ပြည်တွင်းရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး၏ အဓိကလမ်းကြောင်းဖြစ်သည့် မန္တလေး-ဗန်းမော်-မြစ်ကြီးနား ရေလမ်းကြောင်းနှင့် ကူးတို့သင်္ဘောငယ်များ ပုံမှန်ပြေးဆွဲနေမှုကြောင့် ကုန်စည်စီးဆင်းမှုတွင် အရေးပါသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ကုန်းလမ်းကြောင်းအရလည်း မန္တလေးမြို့နှင့် မိုင် ၆၀၊ မိုးကုတ်မြို့နှင့် မိုင် ၄၀ ခန့်သာ ကွာဝေးသဖြင့် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) နှင့် ကချင်ပြည်နယ်တို့သို့ ဆက်သွယ်ပေးသည့် အဓိကကျသော လမ်းဆုံလမ်းခွ မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-07-21 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်တိုက်ပွဲ စစ်ကောင်စီတပ်သား ရှစ်ဦးသေ၊ ရှစ်ဦးဖမ်းဆီးခံရ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/07/21/93558/ |access-date=2026-05-26 |website=LuduNwayOo |language=my-MM |archive-date=13 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250513134201/https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/07/21/93558/ |url-status=dead }}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက်တွင် မန္တလေးပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (MDY-PDF) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များသည် သပိတ်ကျင်းမြို့ရှိ စစ်တပ်၏ ကွင်း ၅၀၀ တပ်စခန်းအပါအဝင် အမှတ် (၁၃) တန်းမြင့်လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကျောင်း (တွင်းငယ်)၊ သိပ္ပံနှင့် သုတေသနနည်းပညာတပ် နှင့် ရဲ၊ ပျူစောထီး ပူးပေါင်းအင်အား ၁၃၀ ခန့်ကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေစဉ် တပ်မတော်(လေ)သည် ဂျက်ဖိုက်တာဖြင့် ဗုံးသီး ၇၀ ကျော်၊ တိုက်ခိုက်ရေး ရဟတ်ယာဉ်နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလေယာဉ်များဖြင့် ဗုံးသီး ၁၅၀ ကျော် ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။စစ်တပ်ဘက်ကမူ ၎င်းတို့ စတင်တိုက်ခိုက်ခံရသည့်ရက်အား ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၈ ရက်မှစ၍ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref>{{Cite web |date=2025-07-24 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို လက်လွှတ်ရတာက တော်လှန်ရေးတပ်တွေအတွက်ဘာသဘောဆောင်လဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c98wx8xjp0ro |access-date=2026-05-26 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ရက်ပေါင်း ၂၀ ကျော်ကြာ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် မြို့ဦးတောင်စေတီ၌ ခံစစ်ပြင်ထားသော ကျန်ရှိသည့်ရန်သူများကို အပြီးသတ်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကာ မြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် စစ်တပ်ဘက်မှ ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းသူကို ဖမ်းဆီးခံရပြီး၊တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များသည် စစ်တပ်၏ လက်နက်ခဲယမ်းများကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့ဘက်မှ ၄ ဦး ကျဆုံးခဲ့ကြောင်း အမှတ် (၁) စစ်ဒေသက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းသိမ်းပြီး ကျန်ဗျူဟာမြောက်မြို့များကို ဆက်သိမ်းမည်ဟု NUG ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56993/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ထို့အပြင် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်ထဲရှိ ကွင်း (၅၀၀) စစ်တပ် တပ်စခန်းသည် ၂၀၂၄ ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ၏ အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=နေမင်းနီ |date=2026-02-19 |title=တကောင်းနှင့်သပိတ်ကျင်း နယ်စပ်မှ ကျေးရွာကို စစ်တပ် စတင်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72773/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဤတိုက်ပွဲသည် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] ဒုတိယလှိုင်း" (ရှမ်း-မန်း စစ်ဆင်ရေး) တွင် [[စဉ့်ကူးမြို့|စဉ့်ကူး]]နှင့် [[တကောင်းမြို့]]များအပြီး တတိယမြောက် သိမ်းပိုက်နိုင်သည့်မြို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းအောင်ပွဲကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်းရှိ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၏ စိုးမိုးနယ်မြေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာပြီး စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတို့ နယ်မြေတစ်ဆက်တည်း တည်ရှိသွားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မိုးကုတ်နှင့် စဉ့်ကူးလမ်းပိုင်းရှိ စစ်တပ်၏ ဗျူဟာမြောက် တပ်စခန်းများအားလုံး ကျရှုံးသွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-08-26 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့တွေ သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/thabeikkyin-pdf-occupied-08262024042232.html |access-date=2026-05-26 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == စစ်တပ်မှ ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခြင်း == တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ သာလွန်အင်အားမားကြောင့် ထိခိုက်ကျဆုံးဒဏ်ရာရရှိမှုများ များပြားလာသည့် စစ်တပ်သည် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်ကို လက်လွတ်ကာ ကြားခံစစ်အဆင့်ဆင့်ဖြင့် ၇ မိုင်ကျေးရွာအနီးရှိ နယ်မြေခံတပ်ရင်းဌာနချုပ် သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ထိုနေရာမှနေ၍ စစ်ရေးပြင်ဆင်မှုဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို လေကြောင်းထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးစနစ်ဖြင့် အချိန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=သပိတ်ကျင်းက စစ်စခန်းအချို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်၊ ခမောက်ကြီးတွင် လူနေအိမ်များကို စစ်တပ်မီးရှို့ |url=https://burmese.dvb.no/post/667006 |access-date=2026-05-26 |website=မန္တလေးတိုင်း၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်မှာ စစ်ကောင်စီတပ်သားတွေ အထိုင်ချတပ်စွဲထားတဲ့ စခန်းတချို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး တနင်္သာရီတိုင်း၊ ခမောက်ကြီးမြို့မှာတော့ စစ်ကောင်စီတပ်က လူနေအိမ်တွေ၊ ရာဘာပ… |language=en}}</ref> ယင်းနောက် လေကြောင်းပစ်ကူများ နှင့် ရေကြောင်းပစ်ကူ၊ လက်နက်ကြီးပစ်ကူများဖြင့် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်အတွင်းသို့ ချဉ်းကပ်ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ အကြမ်းဖက်ချေမှုန်းမှုစစ်ဆင်ရေး (Counter - Terrorism Operation) ဖြင့် တပ်ရင်းဌာနချုပ် ပတ်ဝန်းကျင်၌ စတင်၍ ခြေကုပ်ယူတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ ၆ မိုင်ကျေးရွာအားလည်းကောင်း၊ ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ၅ မိုင်ကျေးရွာအားလည်းကောင်း၊ ဇူလိုင်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ၄ မိုင် ကျေးရွာနှင့် အဆိုပါကျေးရွာအနီး တာဝါတိုင်ကုန်းအားလည်းကောင်း အသီးသီးပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက သပိတ်ကျင်းမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/72712 |access-date=2026-05-26 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့ တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့အား တပ်မတော်က အလုံးစုံပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2025-07-25 |title=သပိတ်ကျင်းသိမ်းအပြီး ၇ မိုင်၌ စစ်တပ် အင်အားပြန်စု |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2025/07/25/403793.html |access-date=2026-05-26 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> ထိုသို့ စစ်တပ်ဘက်မှ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးအတွက် စစ်ဆင်ရေးကာလကို ၁၁ လအထိ အချိန်ယူခဲ့ရသည်။တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များနှင့် ထိုစစ်ဆင်ရေးကာလအတွင်း တိုက်ပွဲကြီး ၁၇ ကြိမ်၊ ထိတွေ့မှုပေါင်း ၄၅ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၊တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များမှ ၅၁ ဦး ကျဆုံးကာ လက်နက်မျိုးစုံ ၁၁၂ လက်နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများ စစ်တပ်ဘက်က သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2025-07-25 |title=သပိတ်ကျင်းမြို့ပေါ် တွင် စစ်ကောင်စီတပ်စွဲ၊ တစ်မြို့နယ်လုံး ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/65492/ |access-date=2026-05-26 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906084031/https://myanmar-now.org/mm/news/65492/ |url-status=dead }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] trpopz959nuxv43z1dpr75stunp2xj1 0 286680 1037933 1034250 2026-06-13T12:43:45Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 3 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1037933 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | date = ၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ – ၇ ဧပြီ ၂၀၂၅ | place = [[အင်းတော်မြို့]]၊ [[ကသာခရိုင်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | map_type = Myanmar | latitude = 24.1167 | longitude = 95.6000 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အင်းတော်မြို့ တည်နေရာ | map_label = အင်းတော် | result = ကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ရရှိ | combatant1 = * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}}[[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်|KIA]] * {{flagicon image|ABSDF insignia.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|ABSDF]] * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | combatant2 = * {{flagicon image|Army Flag of Myanmar.svg}}[[တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.svg}} ([[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်|SNA]]) | commander2 = ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦး (သုံ့ပန်း) | units1 = တပ်ရင်း၊ တပ်ဖွဲ့ပေါင်း ၄၀ ကျော် ပါဝင်သော မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု | units2 = [[တပ်မ ၇၇]] (ရှေ့တန်းတပ်မဌာနချုပ်)၊ လက်အောက်ခံတပ်ရင်း ၄ ရင်း | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = အင်အား ၆၀၀ ကျော် | casualties1 = ရာဂဏန်းနီးပါး | casualties2 = ၂၀၀ ကျော် ကျဆုံး၊ အများအပြား ဖမ်းဆီးခံရ | notes = ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းအပါအဝင် အင်းတော်မြို့ရှိ အမာခံစခန်းများကို ၈ လကြာ ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[အင်းတော်မြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ၈လကျော်ကြာ မြို့သိမ်း တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် [[အမှတ်(၇၇)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|တပ်မ (၇၇)]] ရှေ့တန်းတပ်မဌာနချုပ် အခြေစိုက်ရာ ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းအပါအဝင် အမာခံစခန်းများကို လနှင့်ချီကြာ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး နှစ်ဘက်ထိခိုက်မှု များပြားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။တော်လှန်ရေးတပ်များသည် စစ်တပ်၏ တပ်မမှူးတစ်ဦး အပါအဝင် စစ်သား အများအပြားကို အရှင်ဖမ်းမိခဲ့သည့် တိုက်ပွဲအဖြစ်လည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။ထိုမြို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်များသည် တစ်နှစ်သာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး စစ်တပ်ထံ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၃၀ ရက်တွင် ပြန်လည်လက်လွှတ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းတော်မြို့ကို စစ်တပ်က ပြန်သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/814522 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=မောင်ရွှေဝါ |first=မင်းမောင် |date=2025-01-28 |title=တကျော့ပြန် အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ပြင်းထန်၊ နှစ်ဘက်အကျအဆုံးရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/60620/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=8 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208221357/https://myanmar-now.org/mm/news/60620/ |url-status=dead }}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == အင်းတော်မြို့သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ်အစပ်၊ ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနား လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ဒေသတွင်း ဆက်သွယ်ရေးအတွက် အချက်အချာကျသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ကချင်ပြည်နယ် [[နန့်စီးအောင်ရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|နန့်စီးအောင်မြို့]] အထွက်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းအဝင်ရှိ [[မော်လူးမြို့]]၏ တောင်ဘက် မိုင် ၅၀ ကျော်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကာလ]]ကတည်းကပင် အဆိုပါမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရေးအတွက် ဂျပန်နှင့် အင်္ဂလိပ်တပ်များအကြား အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြဖူးသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ အင်းတော်မြို့နယ်အတွင်း လူဦးရေ ၁၂၀,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်ကြသည်။ မြို့၏ အရှေ့ဘက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးရှိ ကသာမြို့နယ်ရှိပြီး၊ တောင်ဘက်တွင်မူ စစ်ရေးအရ အရေးပါသော ထီးချိုင့်မြို့ တည်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56595/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109035016/https://myanmar-now.org/mm/news/56595/ |url-status=dead }}</ref> စစ်ရေးအရ အင်းတော်မြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ခြင်းဖြင့် စစ်တပ်၏ ကုန်းလမ်းထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းကို အဓိက ဖြတ်တောက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရေလမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာမည့် အန္တရာယ်ကိုလည်း ကချင်ပြည်နယ်၊ စင်းခန်းရွာကို သိမ်းပိုက်ထားသော KIA တပ်များက ဟန့်တားနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ယင်းအပြင် ကချင်ပြည်နယ်သို့ ဝင်ရောက်ရာတွင် အဓိကကျသော ဗန်းမော်-မြစ်ကြီးနားလမ်းနှင့် ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနားလမ်း နှစ်ခုလုံးကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခြင်းကြောင့်၊ စစ်ကောင်စီတပ်အနေဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တပ်ဖွဲ့များထံသို့ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရာတွင် လေကြောင်းလမ်းတစ်ခုတည်းကိုသာ အားထားရမည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်သည်အထိ အရေးပါသည်။<ref>{{Cite web |last=မျိုးပြည့် |date=2026-04-29 |title=တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ ထိန်းချုပ်ထားသည့် အင်းတော်မြို့ဘက် စစ်တပ် ဦးတည် ရှေ့တိုးလာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/29/412940.html |access-date=2026-05-27 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် (၂၀၂၄ - ၂၀၂၅) == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် PDF နှင့် ABSDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို စတင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး နောက်ရက်များတွင် စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့ပြီး ဒေသခံ ၂၀,၀၀၀ ကျော် ဘေးလွတ်ရာသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး ၄ ရက်အကြာတွင် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် အရေးပါသော နဘားလမ်းဆုံစခန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းတော်မြို့နယ် နဘားလမ်းဆုံကို KIA ပူးပေါင်းတပ်များ ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.dvb.no/post/665834 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် မြို့တွင်းနေရာအများစုကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် မြို့၏ အမြင့်ဆုံးနေရာဖြစ်သော "ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်း" ရှိ တပ်မ (၇၇) ၏ ရှေ့တန်းတပ်မဌာနချုပ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ ယင်းစခန်းကုန်းတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် ဒေသတွင်းမဟာမိတ် SNA တပ်ဖွဲ့များ ပူးတွဲခုခံခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now News |date=2025-04-08 |title=အင်းတော်မြို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://www.youtube.com/watch?v=oesH4gJUF-k |access-date=2026-05-27}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လလယ်တွင် ကသာမြို့မှ စစ်ကူလာရောက်သည့် စစ်ကောင်စီတပ်များကို ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စခန်းအတွင်းမှ ထွက်လာသည့် စစ်ကောင်စီစစ်ကြောင်းကို ချေမှုန်းပြီးနောက် ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းအား အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲအတွင်း တပ်မ (၇၇) တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦး အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး ဟောင်ဝစ်ဇာအမြောက်များ၊ လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အမြားကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-04-15 |title=အဖမ်းခံထားရတဲ့ဗိုလ်မှူးချုပ်တွေနဲ့ တော်လှန်ရေးစစ်သုံ့ပန်းတွေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy7x68ly8m5o |access-date=2026-05-27 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျပန်တပ်များ အသုံးပြုခဲ့သည့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနှင့် ကွန်ကရစ်ဘန်ကာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည့် ဗျူဟာမြောက်နေရာဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီက ၎င်းနေရာကို အဆင့်မြှင့်တင်၍ ဆက်သွယ်ရေးမြောင်းများ၊ ခိုင်မာသော ခံစစ်စခန်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤစခန်းကုန်းသည် တစ်မြို့လုံးကို အပေါ်စီးမှ လွှမ်းမိုးထားနိုင်သည့်အပြင် တပ်ရင်း (၄) ရင်း၊ အင်အား (၆၀၀) ကျော်နှင့် အမြောက်ကြီးများဖြင့် အခိုင်အမာ ခုခံနိုင်ခဲ့သောကြောင့် တိုက်ပွဲမှာ (၈) လခန့် ကြာမြင့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကိုလှိုင်း |first=မင်းမောင် |date=2025-04-11 |title=၈ လကြာ တိုက်ယူခဲ့ရသည့် အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/62842/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907114549/https://myanmar-now.org/mm/news/62842/ |url-status=dead }}</ref> == အကျိုးသက်ရောက်မှု == အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတွင် တော်လှန်ရေး တပ်ရင်း၊ တပ်ဖွဲ့ပေါင်း ၄၀ ကျော် ပါဝင်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီ၏ ကုန်းလမ်းထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းကို အပြီးသတ် ဖြတ်တောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦး သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခံရခြင်းသည် စစ်ကောင်စီအတွက် ကြီးမားသော ထိခိုက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤအောင်ပွဲသည် စစ်ကောင်စီတပ်များအတွက် ကချင်ပြည်နယ်သို့ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးကို လေကြောင်းလမ်းတစ်ခုတည်းသာ အားထားရတော့မည့် အခြေအနေကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-04-29 |title=အင်းတော်ကို ပြန်သိမ်းရန် စစ်တပ် ချဉ်းကပ်၊ မြို့နှင့် ၇ မိုင်အကွာ ရောက်ရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/74281/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |title=အင်းတော်တိုက်ပွဲမှ ထွက်ပြေးသွားသည့် တပ်မ ၇၇ တပ်မမှူး အပါအဝင် စစ်သုံ့ပန်းများ အရှင်ဖမ်းမိ |url=https://burmese.dvb.no/post/700006 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == အင်းတော်မြို့အားပြန်လည် ထိန်းချုပ်ခြင်း == {{main|တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} စစ်တပ်သည် မန္တလေး-မတ္တရာ-စဉ့်ကူး-သပိတ်ကျင်းလမ်းကြောင်းနှင့် တကောင်းမြို့တို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် တကောင်းမြို့နှင့် ထီးချိုင့်မြို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းကြောင်းအား ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ထို့နောက် စစ်တပ်စစ်ကြောင်းများသည် ထီးချိုင့်မြို့မှ ကသာမြို့သို့ အဆင့်ဆင့်ချီတက်လာခဲ့ပြီး အင်းတော်မြို့အား ပြန်လည်ရရှိရေးအတွက် ကသာမြို့၌ လိုအပ်သည့် စုဖွဲ့ပြင်ဆင်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် [[ပင်းမလွတ်ရွာ၊ ကသာမြို့နယ်|ပင်းမလွတ်ရွာ]]အား လည်းကောင်း၊ နဘားလမ်းဆုံနှင့် [[နဘားရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နဘားရွာ]]အား ဧပြီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ ကန်းနီရွာ၊ [[နားရခေါင်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နားရခေါင်ရွာ]]၊ ကြာအင်းရွာ၊ ကျွန်းတောရွာနှင့် [[ကူးဆိပ်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|ကူးဆိပ်ရွာ]]တို့အား ဧပြီ ၃၀ ရက် ယနေ့နံနက်ပိုင်းတွင်လည်းကောင်း၊ အင်းတော်မြို့အား ယနေ့ညနေပိုင်းတွင်လည်းကောင်း အသီးသီးပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီး အင်းတော်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသတစ်ဝိုက်အား အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် အင်းတော်မြို့နှင့် အဆိုပါဒေသတစ်ဝိုက်အား အလုံးစုံပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82294 |access-date=2026-05-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] k6dkn5dv6xz685sc14rqkeqv59q7dk2 1038107 1037933 2026-06-14T06:33:02Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စီစစ် +စိစစ်, -မြောက်များ +မြောက်မြား) 1038107 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | date = ၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ – ၇ ဧပြီ ၂၀၂၅ | place = [[အင်းတော်မြို့]]၊ [[ကသာခရိုင်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | map_type = Myanmar | latitude = 24.1167 | longitude = 95.6000 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အင်းတော်မြို့ တည်နေရာ | map_label = အင်းတော် | result = ကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ရရှိ | combatant1 = * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}}[[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်|KIA]] * {{flagicon image|ABSDF insignia.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|ABSDF]] * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | combatant2 = * {{flagicon image|Army Flag of Myanmar.svg}}[[တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Shanni Nationalities Army.svg}} ([[ရှမ်းနီအမျိုးသားများတပ်မတော်|SNA]]) | commander2 = ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦး (သုံ့ပန်း) | units1 = တပ်ရင်း၊ တပ်ဖွဲ့ပေါင်း ၄၀ ကျော် ပါဝင်သော မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု | units2 = [[တပ်မ ၇၇]] (ရှေ့တန်းတပ်မဌာနချုပ်)၊ လက်အောက်ခံတပ်ရင်း ၄ ရင်း | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = အင်အား ၆၀၀ ကျော် | casualties1 = ရာဂဏန်းနီးပါး | casualties2 = ၂၀၀ ကျော် ကျဆုံး၊ အများအပြား ဖမ်းဆီးခံရ | notes = ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းအပါအဝင် အင်းတော်မြို့ရှိ အမာခံစခန်းများကို ၈ လကြာ ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[အင်းတော်မြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ၈လကျော်ကြာ မြို့သိမ်း တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA) နှင့် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် [[အမှတ်(၇၇)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|တပ်မ (၇၇)]] ရှေ့တန်းတပ်မဌာနချုပ် အခြေစိုက်ရာ ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းအပါအဝင် အမာခံစခန်းများကို လနှင့်ချီကြာ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး နှစ်ဘက်ထိခိုက်မှု များပြားခဲ့သည့် တိုက်ပွဲတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။တော်လှန်ရေးတပ်များသည် စစ်တပ်၏ တပ်မမှူးတစ်ဦး အပါအဝင် စစ်သား အများအပြားကို အရှင်ဖမ်းမိခဲ့သည့် တိုက်ပွဲအဖြစ်လည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။ထိုမြို့ကို တော်လှန်ရေးတပ်များသည် တစ်နှစ်သာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး စစ်တပ်ထံ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၃၀ ရက်တွင် ပြန်လည်လက်လွှတ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းတော်မြို့ကို စစ်တပ်က ပြန်သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.dvb.no/post/814522 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=မောင်ရွှေဝါ |first=မင်းမောင် |date=2025-01-28 |title=တကျော့ပြန် အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ပြင်းထန်၊ နှစ်ဘက်အကျအဆုံးရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/60620/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=8 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208221357/https://myanmar-now.org/mm/news/60620/ |url-status=dead }}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == အင်းတော်မြို့သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ်အစပ်၊ ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနား လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ဒေသတွင်း ဆက်သွယ်ရေးအတွက် အချက်အချာကျသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ ကချင်ပြည်နယ် [[နန့်စီးအောင်ရွာ၊ မိုးညှင်းမြို့နယ်|နန့်စီးအောင်မြို့]] အထွက်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းအဝင်ရှိ [[မော်လူးမြို့]]၏ တောင်ဘက် မိုင် ၅၀ ကျော်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကာလ]]ကတည်းကပင် အဆိုပါမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရေးအတွက် ဂျပန်နှင့် အင်္ဂလိပ်တပ်များအကြား အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြဖူးသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ အင်းတော်မြို့နယ်အတွင်း လူဦးရေ ၁၂၀,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်ကြသည်။ မြို့၏ အရှေ့ဘက်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းဘေးရှိ ကသာမြို့နယ်ရှိပြီး၊ တောင်ဘက်တွင်မူ စစ်ရေးအရ အရေးပါသော ထီးချိုင့်မြို့ တည်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-08-19 |title=အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56595/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=9 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251109035016/https://myanmar-now.org/mm/news/56595/ |url-status=dead }}</ref> စစ်ရေးအရ အင်းတော်မြို့ကို သိမ်းပိုက်လိုက်ခြင်းဖြင့် စစ်တပ်၏ ကုန်းလမ်းထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းကို အဓိက ဖြတ်တောက်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရေလမ်းကြောင်းမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာမည့် အန္တရာယ်ကိုလည်း ကချင်ပြည်နယ်၊ စင်းခန်းရွာကို သိမ်းပိုက်ထားသော KIA တပ်များက ဟန့်တားနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ယင်းအပြင် ကချင်ပြည်နယ်သို့ ဝင်ရောက်ရာတွင် အဓိကကျသော ဗန်းမော်-မြစ်ကြီးနားလမ်းနှင့် ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနားလမ်း နှစ်ခုလုံးကို တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များက ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခြင်းကြောင့်၊ စစ်ကောင်စီတပ်အနေဖြင့် ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တပ်ဖွဲ့များထံသို့ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရာတွင် လေကြောင်းလမ်းတစ်ခုတည်းကိုသာ အားထားရမည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသွားနိုင်သည်အထိ အရေးပါသည်။<ref>{{Cite web |last=မျိုးပြည့် |date=2026-04-29 |title=တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ ထိန်းချုပ်ထားသည့် အင်းတော်မြို့ဘက် စစ်တပ် ဦးတည် ရှေ့တိုးလာ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/29/412940.html |access-date=2026-05-27 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် (၂၀၂၄ - ၂၀၂၅) == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် PDF နှင့် ABSDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို စတင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး နောက်ရက်များတွင် စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့ပြီး ဒေသခံ ၂၀,၀၀၀ ကျော် ဘေးလွတ်ရာသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး ၄ ရက်အကြာတွင် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် အရေးပါသော နဘားလမ်းဆုံစခန်းကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=အင်းတော်မြို့နယ် နဘားလမ်းဆုံကို KIA ပူးပေါင်းတပ်များ ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.dvb.no/post/665834 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် မြို့တွင်းနေရာအများစုကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် မြို့၏ အမြင့်ဆုံးနေရာဖြစ်သော "ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်း" ရှိ တပ်မ (၇၇) ၏ ရှေ့တန်းတပ်မဌာနချုပ်ကို ဝိုင်းရံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ ယင်းစခန်းကုန်းတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် ဒေသတွင်းမဟာမိတ် SNA တပ်ဖွဲ့များ ပူးတွဲခုခံခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now News |date=2025-04-08 |title=အင်းတော်မြို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ အပြီးသတ်သိမ်းပိုက် |url=https://www.youtube.com/watch?v=oesH4gJUF-k |access-date=2026-05-27}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လလယ်တွင် ကသာမြို့မှ စစ်ကူလာရောက်သည့် စစ်ကောင်စီတပ်များကို ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ကြားဖြတ်တိုက်ခိုက် ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စခန်းအတွင်းမှ ထွက်လာသည့် စစ်ကောင်စိစစ်ကြောင်းကို ချေမှုန်းပြီးနောက် ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းအား အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲအတွင်း တပ်မ (၇၇) တပ်မမှူး ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦး အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး ဟောင်ဝစ်ဇာအမြောက်မြား၊ လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အမြားကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2025-04-15 |title=အဖမ်းခံထားရတဲ့ဗိုလ်မှူးချုပ်တွေနဲ့ တော်လှန်ရေးစစ်သုံ့ပန်းတွေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy7x68ly8m5o |access-date=2026-05-27 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ဂျပန်လှိုဏ်ဂူကုန်းသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက ဂျပန်တပ်များ အသုံးပြုခဲ့သည့် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနှင့် ကွန်ကရစ်ဘန်ကာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည့် ဗျူဟာမြောက်နေရာဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စစ်ကောင်စီက ၎င်းနေရာကို အဆင့်မြှင့်တင်၍ ဆက်သွယ်ရေးမြောင်းများ၊ ခိုင်မာသော ခံစစ်စခန်းအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤစခန်းကုန်းသည် တစ်မြို့လုံးကို အပေါ်စီးမှ လွှမ်းမိုးထားနိုင်သည့်အပြင် တပ်ရင်း (၄) ရင်း၊ အင်အား (၆၀၀) ကျော်နှင့် အမြောက်ကြီးများဖြင့် အခိုင်အမာ ခုခံနိုင်ခဲ့သောကြောင့် တိုက်ပွဲမှာ (၈) လခန့် ကြာမြင့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ကိုလှိုင်း |first=မင်းမောင် |date=2025-04-11 |title=၈ လကြာ တိုက်ယူခဲ့ရသည့် အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/62842/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=7 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250907114549/https://myanmar-now.org/mm/news/62842/ |url-status=dead }}</ref> == အကျိုးသက်ရောက်မှု == အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတွင် တော်လှန်ရေး တပ်ရင်း၊ တပ်ဖွဲ့ပေါင်း ၄၀ ကျော် ပါဝင်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီ၏ ကုန်းလမ်းထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းကို အပြီးသတ် ဖြတ်တောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးချုပ် အောင်သက်ဦး သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခံရခြင်းသည် စစ်ကောင်စီအတွက် ကြီးမားသော ထိခိုက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤအောင်ပွဲသည် စစ်ကောင်စီတပ်များအတွက် ကချင်ပြည်နယ်သို့ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးကို လေကြောင်းလမ်းတစ်ခုတည်းသာ အားထားရတော့မည့် အခြေအနေကို ဖန်တီးပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-04-29 |title=အင်းတော်ကို ပြန်သိမ်းရန် စစ်တပ် ချဉ်းကပ်၊ မြို့နှင့် ၇ မိုင်အကွာ ရောက်ရှိ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/74281/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref><ref>{{Cite web |title=အင်းတော်တိုက်ပွဲမှ ထွက်ပြေးသွားသည့် တပ်မ ၇၇ တပ်မမှူး အပါအဝင် စစ်သုံ့ပန်းများ အရှင်ဖမ်းမိ |url=https://burmese.dvb.no/post/700006 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == အင်းတော်မြို့အားပြန်လည် ထိန်းချုပ်ခြင်း == {{main|တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} စစ်တပ်သည် မန္တလေး-မတ္တရာ-စဉ့်ကူး-သပိတ်ကျင်းလမ်းကြောင်းနှင့် တကောင်းမြို့တို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် တကောင်းမြို့နှင့် ထီးချိုင့်မြို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းကြောင်းအား ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ထို့နောက် စစ်တပ်စစ်ကြောင်းများသည် ထီးချိုင့်မြို့မှ ကသာမြို့သို့ အဆင့်ဆင့်ချီတက်လာခဲ့ပြီး အင်းတော်မြို့အား ပြန်လည်ရရှိရေးအတွက် ကသာမြို့၌ လိုအပ်သည့် စုဖွဲ့ပြင်ဆင်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် [[ပင်းမလွတ်ရွာ၊ ကသာမြို့နယ်|ပင်းမလွတ်ရွာ]]အား လည်းကောင်း၊ နဘားလမ်းဆုံနှင့် [[နဘားရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နဘားရွာ]]အား ဧပြီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင်လည်းကောင်း၊ ကန်းနီရွာ၊ [[နားရခေါင်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နားရခေါင်ရွာ]]၊ ကြာအင်းရွာ၊ ကျွန်းတောရွာနှင့် [[ကူးဆိပ်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|ကူးဆိပ်ရွာ]]တို့အား ဧပြီ ၃၀ ရက် ယနေ့နံနက်ပိုင်းတွင်လည်းကောင်း၊ အင်းတော်မြို့အား ယနေ့ညနေပိုင်းတွင်လည်းကောင်း အသီးသီးပြန်လည်သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့ပြီး အင်းတော်မြို့နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသတစ်ဝိုက်အား အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူပူးပေါင်းအဖွဲ့များ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် အင်းတော်မြို့နှင့် အဆိုပါဒေသတစ်ဝိုက်အား အလုံးစုံပြန်လည်သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82294 |access-date=2026-05-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 9xwnffvecwsthqjpbvrt2xtwufi9735 0 286682 1038197 1034259 2026-06-14T06:50:00Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-မြောက်များ +မြောက်မြား) 1038197 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = မော်လူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | date = ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ - ၅ မေ ၂၀၂၆ | place = [[မော်လူးမြို့]]၊ [[ကသာခရိုင်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | map_type = Myanmar | latitude = 24.1667 | longitude = 95.5333 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း မော်လူးမြို့ တည်နေရာ | map_label = မော်လူး | result = ကာကွယ်ရေးပူးပေါင်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ရရှိ | combatant1 = * {{flagicon image|Kachin Independence Army flag.svg}} [[ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်|KIA]] * {{flagicon image|ABSDF insignia.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|ABSDF]] * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|NUG]]/[[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | combatant2 = * {{flagicon image|Army Flag of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော်]] | units1 = ကချင်နှင့် စစ်ကိုင်းအခြေစိုက် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ | units2 = စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = အင်အား ၃၀ ဝန်းကျင် | casualties1 = အသေးစိတ်မသိရှိရ | casualties2 = ၆ ဦး သေဆုံး၊ ၆ ဦး ဖမ်းဆီးခံရ | notes = နံနက် ၂ နာရီတွင် စတင်တိုက်ခိုက်ပြီး ၄ နာရီအကြာတွင် မြို့ကိုထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''မော်လူးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကသာခရိုင်]] အတွင်းရှိ [[မော်လူးမြို့]]တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကချင်လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (KIA)၊ [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] (ABSDF) နှင့် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် အဆိုပါမြို့အား စီးနင်းတိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]] ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများရှိခဲ့သော်လည်း တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် နံနက်ပိုင်းအချိန်အတွင်းမှာပင် မြို့အား ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=သူရမောင် |date=2023-12-13 |title=စစ်ကိုင်းတိုင်း မော်လူးမြို့ကို တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/46806/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == မော်လူးမြို့သည် ကသာခရိုင် အင်းတော်မြို့နယ်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး အင်းတော်မြို့၏ မြောက်ဘက်မိုင် ၂၀ အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ယင်းအပြင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ် တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် အချက်အချာကျသည့် ပြည်နယ်ချင်းဆက် လမ်းတစ်လမ်းဖြစ်သော ရွှေဘို- မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းဘေး၌ တည်ရှိသည့်အတွက် စစ်ရေးအရ အရေးပါသည့် မြို့တစ်ခုဖြစ်သည်။ယခင်က ကသာခရိုင် အင်းတော်မြို့နယ် မော်လူးကျေးရွာအုပ်စု အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ပြီး၊ မြို့အဖြစ် တိုးချဲ့ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းမှုကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၁၈ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်တွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=KNG |date=2026-05-05 |title=မော်လူးမြို့ထဲ စစ်ကော်မရှင်တပ်များဝင်ရောက် |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/05/05/am1-408/ |access-date=2026-05-27 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့၊ နံနက် ၂ နာရီခန့်တွင် တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုများသည် မော်လူးမြို့ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ချိန်တွင် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များက မိုးမလင်းမီအချိန်မှစ၍ စစ်ဆင်ရေးကို အရှိန်အဟုန်ဖြင့် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲ၏ အဓိကပစ်မှတ်မှာ မြို့တွင်း တပ်စွဲထားသည့် ရဲစခန်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုနေရာတွင် စစ်သားနှင့် ရဲအင်အား ၃၀ ဝန်းကျင်ဖြင့် အခိုင်အမာ တပ်စွဲထားခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=မင်းမောင် |date=2026-01-22 |title=မော်လူးမြို့ရှိ ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ရုံး ဗုံးကြဲခံရပြီး ပကဖ၊ KIA အပါအဝင် ၅ဦး သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/71442/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုများအနေဖြင့် မြို့ကို လျင်မြန်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ရန်အတွက် စနစ်တကျ စီမံဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ တိုက်ပွဲစတင်ပြီး ၄ နာရီခန့်အကြာ၊ နံနက် ၆ နာရီဝန်းကျင်တွင် ရဲစခန်းအား အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့တစ်မြို့လုံးကို ထိန်းချုပ်လိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲကာလအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ အဝေးပစ်အမြောက်မြားဖြင့် ပြန်လည်ပစ်ခတ်မှုများရှိခဲ့သော်လည်း တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ မြို့သိမ်းစစ်ဆင်ရေးကို တားဆီးနိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |title=မော်လူးမြို့ကို စစ်တပ် ပြန်သိမ်း |url=https://burmese.dvb.no/post/760406 |access-date=2026-05-27 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> မြို့သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် နံနက် ၇ နာရီအချိန်တွင် စစ်ကောင်စီတပ်မှ တိုက်လေယာဉ်တစ်စီးဖြင့် ဗုံး ၂ လုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ မော်လူးဈေးအတွင်းသို့ ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၆ ဦး သေဆုံးပြီး ၆ ဦးကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များသည် မတိုက်ခိုက်မီ တစ်လကျော်ကတည်းက စစ်တပ်နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များအား အလင်းဝင်ရန် ကြိုတင်အကြောင်းကြားချက်များ ထုတ်ပြန်ခဲ့သော်လည်း စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့များက လက်နက်ချခြင်းမရှိသဖြင့် ယခုကဲ့သို့ တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း တော်လှန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-05-25 |title=အင်းတော်နှင့် မော်လူးတွင် တိုက်ပွဲပြင်းထန်၊ ဒေသခံ ထောင်ချီ စစ်ရှောင်ရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/78628/ |access-date=2026-05-27 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == မော်လူးမြို့အား စစ်တပ် ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခြင်း (၂၀၂၆) == {{main|အင်းတော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် အင်းတော်မြို့အား အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်တပ်စစ်ကြောင်းများသည် အဆိုပါဒေသတစ်ဝိုက် နယ်မြေရှင်းလင်းခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်များကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် အင်းတော်မြို့၏ မြောက်ဘက် မိုင် (၂၀) အကွာတွင် တည်ရှိပြီး ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနား ကားလမ်းမပေါ်ရှိ အချက်အချာကျသော မော်လူးမြို့အား ဆက်လက်သိမ်းပိုက်ရန် စစ်နည်းဗျူဟာမြောက် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=NP News |url=https://www.npnewsmm.com/news/69fa08681bcde340cf2bdc8d |access-date=2026-05-27 |website=www.npnewsmm.com}}</ref> စစ်တပ်စစ်ကြောင်းများသည် စစ်ကြောင်းများခွဲ၍ အဆင့်ဆင့် ချီတက်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၂ ရက်နေ့တွင် [[နားမကြိုင်းရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နားမကြိုင်းရွာ]]၊ [[ပင့်တင်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|ပင့်တင်ရွာ]]နှင့် [[နဘားကြီးရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နဘားကြီးရွာ]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ပွိုင့်-၃၀၅ တောင်ကုန်းနှင့် [[ပင်ဝယ်ရွာသစ်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|ပင်ဝယ်ရွာသစ်]] တို့ကိုလည်းကောင်း၊ မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် တုံလုံရွာနှင့် ဖားပန်ရွာတို့ကိုလည်းကောင်း အသီးသီး ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-05-05 |title=တော်လှန်ရေးတပ်တွေသိမ်းပိုက်ထားတဲ့ မော်လူးမြို့ကို စစ်တပ်ပြန်ထိန်းချုပ် |url=https://myaelattathan.com/news/24243/ |access-date=2026-05-27 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref> မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် စစ်တပ်စစ်ကြောင်း များသည် [[စီပိန်းရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|စီပိန်းရွာ]]၊ [[နားခွင်းကျင်ရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်|နားခွင်းကျင်ရွာ]]နှင့် [[မော်လူးမြို့]]တို့အား အပြည့်အဝ ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ မော်လူးမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြင့် တပ်မတော်အနေဖြင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ကချင်ပြည်နယ်ကို ဆက်သွယ်ထားသည့် အဓိကလမ်းကြောင်းအား ပြန်လည်လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်စစ်ကြောင်းများက KIA နှင့် PDF အမည်ခံအကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများ ယာယီစိုးမိုးထားသည့် မော်လူးမြို့အား ပြန်လည်ထိန်းချုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/82444 |access-date=2026-05-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] g5moq03gwn05gllbrwf9hkh39khnf23 0 286714 1038138 1036949 2026-06-14T06:38:56Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038138 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] | date = ၂၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ – ၂၅ မတ် ၂၀၂၄ | place = [[ဆီဆိုင်မြို့]]၊ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း | image = A location inside the town destroyed due to the Battle of Hsihseng.jpg | caption = ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကြောင့် ပျက်စီးသွားခဲ့ရသည့် မြို့တွင်း တစ်နေရာ | map_type = Myanmar | latitude = 20.1517 | longitude = 97.2342 | map_size = 250 | map_caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ဆီဆိုင်မြို့ တည်နေရာ | map_label = ဆီဆိုင်မြို့ | result = တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်များက မြို့အား ထိန်းချုပ်ခဲ့ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်ထိုးစစ်ဖြင့် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည် | combatant1 = * {{flagicon image|Flag of the Pa-O National Liberation Army.svg}} [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်|PNLO/PNLA]] * [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားဖက်ဒရယ်ကောင်စီ|ပအိုဝ်းအမျိုးသား ဖက်ဒရယ်ကောင်စီ]] (PNFC) * {{flagicon image|Flag of PDF Myanmar.svg}} [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] * {{flagicon image|Flag of the Karenni Nationalities Defence Force.svg}} [[ကရင်နီအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့|KNDF]] | combatant2 = * {{flagicon image|Army Flag of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော်]] * {{flagicon image|Flag of the Pa-O National Organisation.svg}} ([[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်|PNA]]) | commander1 = ခွန်မြင့်ထွန်း | commander2 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | units1 = PNLA နှင့် မဟာမိတ်ပူးပေါင်းတပ်များ | units2 = * [[တပ်မတော် (ကြည်း)]] (အခြေစိုက် ခမရ ၄၂၃၊ ခမရ ၄၂၄) * ပအိုဝ်းပြည်သူ့စစ်တပ်ဖွဲ့ (PNA) | strength1 = မသိရှိရ | strength2 = မသိရှိရ | casualties1 = မသိရှိရ | casualties2 = ခမရ ၄၂၃ နှင့် ခမရ ၄၂၄ တပ်စခန်းများ ကျရှုံး | notes = ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်း၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အပြင်းထန်ဆုံးတိုက်ပွဲ ဖြစ်သည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-2023)}} }} '''ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ကာလအတွင်း ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် [[တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေးသဘောတူစာချုပ်]] (NCA) ၌ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည့် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ်]] (PNLO/PNLA) သည် စစ်အာဏာရှင်စနစ် ချုပ်ငြိမ်းရေးအတွက် လမ်းကြောင်းပြောင်းလဲကာ တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်အဖွဲ့များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ပြီးနောက်၊ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ဆီဆိုင်မြို့နယ်ရှိ စစ်စခန်းများကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=စောရယ် |date=2024-04-03 |title=စစ်ကောင်စီ ထိန်းချုပ်လိုက်သည့် ဆီဆိုင်မြို့သို့ ဒေသခံများပြန်မဝင်နိုင်သေး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/50709/ |access-date=2026-05-28 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (PNLA) နှင့် မဟာမိတ်ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် ဆီဆိုင်မြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီ၏ ခမရ (၄၂၃) နှင့် ခမရ (၄၂၄) စစ်စခန်းများကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့တစ်ခုလုံးနီးပါးကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကြောင့် တိုက်ပွဲများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြို့တော် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ပိုမိုနီးကပ်လာခဲ့ပြီး စစ်တပ်ဘက်က မြို့ကို ပြန်လည်ရရှိရန်အတွက် ပြင်းထန်သော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှုများဖြင့် တန်ပြန်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည့်အတွက် မြို့၏ ၉၀ရာခိုင်နှုန်းမှာ ပျက်စီးသွားခဲ့ရသည်။ ၃၂ ရက်ကြာ ပြင်းထန်သည့် စစ်တပ်၏ စစ်ဆင်ရေးကြောင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်တွင် တော်လှန်ရေးတပ်များသည် ဆီဆိုင်မြို့ကို စစ်တပ်လက်ထဲသို့ လွှဲအပ်လိုက်ရသည်။<ref>{{Cite web |title=ဆီဆိုင်မြို့ကို စစ်တပ်က ထိန်းချုပ်ပြီး ဒေသခံများကို နေရပ်ပြန်နေခိုင်း |url=https://burmese.dvb.no/post/650641 |access-date=2026-05-28 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ဆီဆိုင်မြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပေ ၃,၃၁၀ တွင် တည်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် ဟိုပုံးမြို့နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် မောက်မယ်မြို့နယ်၊ တောင်ဘက်တွင် ကယားပြည်နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ ညောင်ရွှေမြို့နယ်နှင့် တောင်ကြီးမြို့နယ်တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိသည်။ ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသားအများစု အေးချမ်းစွာ နေထိုင်လုပ်ကိုင်စားသောက်ကြသည့် မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ပြီး မြို့ပေါ်တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ခြေလျင်တပ်ရင်းများဖြစ်ကြသော ခလရ (၄၂၃) နှင့် ခလရ (၄၂၄) တို့ အခြေစိုက်ထားသည်။<ref>{{Cite web |last=အောင်နိုင် |date=2024-01-31 |title=ဆီဆိုင်မြို့ကို စစ်တပ်နှင့် PNO ပြန်ထိန်းချုပ်၊ တိုက်ပွဲများပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48715/ |access-date=2026-05-28 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ဒေသတွင်းတွင် ပအိုဝ်းတိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကြီး နှစ်ခုရှိရာ ပထမတစ်ခုမှာ အစဉ်အဆက် စစ်ခေါင်းဆောင်များနှင့် မဟာမိတ်ပြုခဲ့ပြီး ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသကို စိုးမိုးထားသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့ဖြစ်သည်။ စစ်ကောင်စီ၏ အဓိကအားကိုးရသော အဖွဲ့ဖြစ်သည့် PNO တွင် လက်နက်ကိုင်အင်အား ၃,၀၀၀ ခန့်အထိ ရှိနိုင်ကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် တော်လှန်ရေးတပ်များကို တိုက်ခိုက်ရန် လူအင်အားစုဆောင်း၍ လက်နက်တပ်ဆင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။ ဒုတိယအဖွဲ့မှာ လက်နက်ကိုင်အင်အား ၄၀၀ နှင့်အထက် ရှိနိုင်ကြောင်း အကဲခတ်များ ယူဆထားကြသည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ် (PNLO/PNLA) ဖြစ်သည်။ တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေးစာချုပ် (NCA) တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးထားသော PNLO/PNLA ၏ ထိပ်ပိုင်းခေါင်းဆောင်များသည် စစ်တပ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စစ်ကောင်စီ၏ “ငြိမ်းချမ်းရေး” ဆွေးနွေးပွဲတိုင်းတွင် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့သော်လည်း ယခုဆီဆိုင်တိုက်ပွဲသည် စစ်ကောင်စီကို ပထမဆုံးအကြိမ် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=ဗွီအိုအေ (မြန်မာပိုင်း) |date=2024-01-27 |title=ဆီဆိုင်ကို ပအိုဝ်းနဲ့ မဟာမိတ်ပူးပေါင်းတပ်တွေ ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-fighting-pa-o-and-alliance-capture-sac-base/7459748.html |access-date=2026-05-28 |website=ဗွီအိုအေ |language=my}}</ref> ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားရသည့် တိုက်ရိုက်အကြောင်းအရင်းမှာ ဆီဆိုင်တိုက်ပွဲများ မဖြစ်ပွားမီ ဒေသတွင်း၌ လက်နက်ခဲယမ်း အမြောက်အမြား ဖမ်းဆီးရမိသည့် ဖြစ်စဉ်များနှင့် အဓိကဆက်စပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ပင်လုံမြို့၊ ဆနင်းကျေးရွာဘက်မှ ရပ်စောက်မြို့နယ်၊ ပင်ဖြစ်ကျေးရွာဘက်သို့ မောင်းနှင်လာသည့် မော်တော်ယာဉ်တစ်စီးပေါ်မှ Type-81 အမျိုးအစား သေနတ် ၄၉၉ လက်၊ ကျည်အိမ် ၄၉၈ ခုနှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများကို လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင်လည်း ဟိုပုံးမြို့နယ်၊ စံဖူးကျေးရွာအနီး၌ မော်တော်ယာဉ် ၅ စီးဖြင့် တင်ဆောင်လာသည့် လက်နက်ခဲယမ်းများကို လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက ဖမ်းဆီးစစ်ဆေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထိုသို့ စစ်ဆေးစဉ်အတွင်း ယာဉ်တန်းပါအဖွဲ့က လက်နက်များကို မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သဖြင့် မီးလောင်ပျက်စီးသွားသော လက်နက်မျိုးစုံ ၅၀၄ လက်၊ အာပီဂျီ ၁၀ လက်၊ ၁၀၇ မမ ရှော့တိုက်ဒုံး ၆ လုံးနှင့် ခဲယမ်းအချို့ကို လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များက သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ ထိုစံဖူးကျေးရွာ ဖမ်းဆီးမှုဖြစ်စဉ်နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်ဖက်တပ်များအကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာပြီး ဆီဆိုင်မြို့အထိ တိုက်ပွဲများ ကူးစက်ဖြစ်ပွားလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဖြစ်စဉ်နောက်ပိုင်း တိုက်ပွဲများသည် ဆီဆိုင်မြို့အထိ ကူးစက်ပြန့်ပွားလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ယင်းမတိုင်မီ ဇန်နဝါရီလ ၂၁ ရက်ကလည်း ဆီဆိုင်မြို့နယ် PNLOတို့ဌာနချုပ် ဗဟိုဌာနချုပ် အဝန်းအပိုင်းရှိ နော်ထော်ကျေးရွာကို တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းမရှိဘဲ တပ်မတော်(လေ)က လေယာဉ်ဖြင့် လာရောက်ဗုံးကြဲ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lin |first=Sai Harn |date=2024-01-28 |title=ဆီဆိုင်မြို့တိုက်ပွဲ စစ်ကောင်စီ လက်နက်ကြီး၊ လေကြောင်း တိုက်ခိုက် ဘုန်ကြီးကျောင်းနှင့် အဆောက်အဦး ထိခိုက်ပျက်စီးမှုများ |url=https://burmese.shannews.org/archives/39752 |access-date=2026-05-28 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> ဆီဆိုင်မြို့တိုက်ပွဲအတွင်း ဆီဆိုင်မြို့ကို စိုးမိုးထိန်းချုပ်နိုင်ရေးအတွက် စစ်ကောင်စီနှင့် ပူးပေါင်းထားသည့် PNO ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့နှင့် စစ်ကောင်စီကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်နေသည့် PNLO တို့အကြား အားပြိုင်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီနှင့် PNO ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့ကို ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် PNLO နှင့်အတူ ကရင်နီအမျိုးသားများကာကွယ်ရေးတပ် (KNDF) နှင့် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) လက်အောက်ခံ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) မဟာမိတ်ပူးပေါင်းတပ်များက ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-01-28 |title=စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် PNO ပြည်သူ့စစ် များက ထိုးစစ်ဆင်နေသော်လည်း ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့်မဟာမိတ်တပ်များက ဆက်လက် သိမ်းပိုက်ထားဆဲ |url=https://yktnews.com/2024/01/142298/ |access-date=2026-05-28 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းတွင် ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့၏ [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]ကြောင့် စစ်ကောင်စီဘက်က အထိနာမှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရပြီးနောက်၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလအတွင်း တရုတ်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုဖြင့် [[ဟိုင်ဂင်သဘောတူညီချက်|ဟိုင်ဂင်]] အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူနိုင်ခဲ့သော်လည်း ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တိုက်ပွဲအသစ်များ ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=News |first=K. I. C. |date=2024-01-25 |title=ဆီဆိုင်မြို့နယ်တွင် လေကြောင်းဗုံးကြဲမှုများ ဆက်ဖြစ်နေ၍ ဒေသခံများ မြို့ကိုစွန့်ခွာထွက်ပြေး |url=https://kicnews.org/2024/01/%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%80/ |access-date=2026-05-28 |website=ကေအိုင်စီ - KIC News |language=en-US}}</ref> ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ချုပ် PNLO / PNLA၊ ပအိုဝ်းအမျိုးသားကာကွယ်ရေးတပ် PNDF အပါအဝင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များ ပူးပေါင်းကာ ဆီဆိုင်မြို့ပေါ်တွင် မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများကို ဇန်နဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ဆီဆိုင်မြို့လယ်မှ မြောက်ဘက် ၂ မိုင်ခန့်အကွာရှိ ခမရ-၄၂၄ တပ်ရင်းကို ဇန်နဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲဲ့ပြီး လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကြောင်း PNLO က ပုံနှင့်တကွ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |first=လွတ်လပ်သော |date=2024-01-29 |title=ဆီဆိုင်မြို့ ရဲစခန်းနှင့် တပ်စခန်းတစ်ခုကို ပအိုဝ်းတော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်သိမ်းပိုက် - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း - |url=https://burmese.monnews.org/2024/01/29/%E1%80%86%E1%80%AE%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7-%E1%80%9B%E1%80%B2%E1%80%85%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84/ |access-date=2026-05-28 |website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |language=en-US}}</ref> ထို့နောက် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဆီဆိုင်မြို့အခြေစိုက် စစ်ကောင်စီ၏ ခမရ (၄၂၃) နှင့် ခမရ (၄၂၄) စစ်စခန်းများကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် မြို့တစ်ခုလုံးနီးပါးကို ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ကြောင်း ပအိုဝ်းအမျိုးသားဖက်ဒရယ်ကောင်စီ (PNFC) ဥက္ကဋ္ဌ ဦးခွန်မြင့်ထွန်းနှင့် PNLO ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူတို့က အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=SHAN |date=2024-01-27 |title=ဆီဆိုင် ခမရ (၄၂၄) ကို တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်၊ နေဝင်းထွန်း ဦးဆောင်သည့် PNO ပြည်သူ့စစ် ပူးပေါင်းရန် PNLA တိုက်တွန်း |url=https://burmese.shannews.org/archives/39738 |access-date=2026-05-28 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> ဆီဆိုင်မြို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်လိုက်ခြင်းကြောင့် တိုက်ပွဲများသည် ရှမ်းပြည်နယ်မြို့တော် တောင်ကြီးမြို့နှင့် ပိုမိုနီးကပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်ကောင်စီဘက်က ဆီဆိုင်မြို့အား ပြန်လည်ရရှိရန်နှင့် တောင်ကြီးမြို့ကို ခုခံကာကွယ်ရန်အတွက် စစ်ကူနှင့် လက်နက်ရိက္ခာများ အင်အားဖြည့်တင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီတပ်သည် ဆိုက်ခေါင်ဘက်မှနေ၍ လက်နက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ခတ်ခြင်း၊ မြေထိုးစက်များ အသုံးပြုခြင်းနှင့် လေကြောင်းလိုင်းမှတစ်ဆင့် ပြင်းထန်စွာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lin |first=Sai Harn |date=2024-01-26 |title=ဆီဆိုင်မြို့တိုက်ပွဲ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေပြီး စစ်ကောင်စီမှ လက်နက်ကြီး၊ လေယာဉ်ဖြင့် ပစ်ကူ |url=https://burmese.shannews.org/archives/39714 |access-date=2026-05-28 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref> == စစ်တပ်၏တန်ပြန်ထိုးစစ် == ဆီဆိုင်မြို့ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ထိန်းချုပ်ပြီးနောက် စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် ပြည်သူ့စစ် (ဌာနေ) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များသည် အဓိကဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းဖြစ်သော ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးကို ပြန်လည်စိုးမိုးနိုင်ရန်အတွက် တန်ပြန်ထိုးစစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့မှစ၍ ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီးတစ်လျှောက် တိုက်ပွဲများ ၁၆ ကြိမ်ထက်မနည်း ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်က လမ်းမကြီးတစ်ခုလုံးကို အပြည့်အဝ ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် လမ်းမကြီး ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-04-02 |title=ဆီဆိုင်မှာ တိုက်ပွဲတွေ ဆက်ဖြစ်နေကြောင်း PNLA ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/hsihseng-battle-04022024015053.html |access-date=2026-05-28 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ထို့နောက် တပ်မတော်နှင့် ပြည်သူ့စစ်တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ပူးပေါင်းကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဆီဆိုင်မြို့ပတ်ဝန်းကျင်၌ တန်ပြန်ထိုးစစ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဟိုခဲဘုန်းကြီးကျောင်းနှင့် ဆေးရုံကိုလည်းကောင်း၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဆေးရုံဝန်ထမ်းအိမ်ရာနှင့် ရဲစခန်းကိုလည်းကောင်း၊ မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် မွေတော်ဘုရားကုန်းကိုလည်းကောင်း၊ မတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် စံဖူးကျေးရွာကိုလည်းကောင်း၊ မတ်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ကျောက်ကချားကျေးရွာကိုလည်းကောင်း၊ မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဘုရားဖြူလမ်းဆုံကိုလည်းကောင်း အသီးသီး ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆီဆိုင်မြို့ကို စစ်ကောင်စီနှင့် ပူးပေါင်းတပ်များက ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဒေသခံတိုင်းရင်းသားပြည်သူတို့၏ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုကြောင့် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဆီဆိုင်မြို့အား အမြန်ဆုံး ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး ပြန်လည်ထူထောင်ရေးလုပ်ငန်းများဆောင်ရွက်၊ ထောက်ပံ့ငွေများပေးအပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/54231 |access-date=2026-05-28 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == သက်ရောက်မှုများနှင့် ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ == စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ကောင်ႏမူႏဗွာ ရွာဘုန်းတော်ကြီးကျောင်း၊ ဆီဆိုင်မြို့လည်ခေါင်ရှိ အရိယာမဂ္ဂင်ဓမ္မာရုံ၊ ဟိုခဲဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းအတွင်းရှိ အဆောက်အဦးအချို့နှင့် ဒေသခံ နေအိမ် အများအပြားပျက်စီးခဲ့ပြီး ဒေသခံ တစ်သိန်းကျော် ဘေးလွတ်ရာထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရသည်။။ဆီဆိုင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲနှင့် နောက်ဆက်တွဲ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း တိုက်ပွဲများသည် ရက်ပေါင်း ၇၀ ကျော်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများနှင့် အရပ်သား ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ပအိုဝ်းလူငယ်အစည်းအရုံး (PYO) ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ဇန်နဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွင်းရှိ ဟိုပုံး၊ ဆီဆိုင်နှင့် ပင်လောင်းမြို့နယ်များတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲများကြောင့် ဘာသာရေးအဆောက်အအုံများနှင့် လူနေအိမ် ၅၀၀ နီးပါး ပျက်စီးဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် တိုက်ပွဲကာလအတွင်း အရပ်သား ၅၃ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၆၈ ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားပြီး၊ ရှမ်းတောင်တိုက်ပွဲ ရက်ပေါင်း ၇၀ ကျော်အတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ လေကြောင်းဗုံးကြဲမှု ၄၅၅ ကြိမ်နှင့် လက်နက်ကြီးပစ်ခတ်မှု အကြိမ်ရေ ၂,၅၀၀ ကျော်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် အရပ်သားသေဆုံးမှုမှာ ၅၈ ဦးအထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-24 |title=တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေတဲ့ ဆီဆိုင်မြို့မှာ ပိတ်မိနေသူတွေ ရှိနေ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/hsihseng-trapped-fighting-pnlo-01242024131156.html |access-date=2026-05-28 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> အလားတူ စစ်ရေးအရ ထိခိုက်သေဆုံးမှုများနှင့် ပတ်သက်၍ ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (PNLA) က ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ရာ၌ ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက်နေ့က ဆီဆိုင်မြို့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်မှ သေဆုံးသူ ရုပ်အလောင်း ၅၀ ခန့်နှင့်အတူ လက်နက် ၅၀ ခန့်ကို တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကြောင်း ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-03-30 |title=ဆီဆိုင်မြို့ကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကောင်စီ ထုတ်ပြန် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-statement-hsihseng-control-03302024002424.html |access-date=2026-05-28 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] 5ue8bh8v3lh457ny7cgpio3qtiai96d 0 286733 1038189 1034506 2026-06-14T06:48:37Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥက္ကဌ +ဥက္ကဋ္ဌ, -ဥ် +ဉ်) 1038189 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု | partof = [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]၊ [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]] နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | image = Mingin Township.svg | caption = ဖြစ်စဉ်ဖြစ်ပွားရာ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မင်းကင်းမြို့နယ် တည်နေရာပြမြေပုံ | date = ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက် – ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၇ ရက် <br>{{small|(တင်းမာမှု ဖြစ်ပွားသည့်ကာလ)}} | place = [[မင်းကင်းမြို့နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | result = * NUG လက်အောက်ခံ ပူးပေါင်းတပ်များက SRF ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်း အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၆ ဦးကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်း * SRF ၏ ရှေ့တန်းပွိုင့်ကုန်းစခန်း တစ်ခု စီးနင်းခံရပြီး လက်နက်ခဲယမ်းများ သိမ်းဆည်းခံရ | status = နှစ်ဖက်စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေး တင်းမာမှုများ ပြင်းထန်နေဆဲ | combatant1 = [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) * မင်းကင်းမြို့နယ် ပအဖ * မင်းကင်းမြို့နယ် ပကဖ * မြို့နယ် PDF တပ်ရင်း (၄) | combatant2 = ကြားဝင်ဖြန်ဖြေရန် တောင်းဆိုသူများနှင့် မဟာမိတ်များ * [[ပြည်သူ့တော်လှန်ရေးတပ်ဦး]] (PRF) * [[ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်တပ်တော်]] (PDO/PDA) | combatant3 = [[ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော်]] (SRF) | commander1 = [[ကျော်နီ]] <br>{{small|(NUG ပြည်ထဲရေး ဒုဝန်ကြီး)}} | commander2 = - | commander3 = စံတင်ထွန်း {{small|(ဖမ်းဆီးခံရ)}}<br>{{small|(ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် ဥက္ကဋ္ဌ)}} | strength1 = မြို့နယ် ပသုံးလုံးနှင့် ခရိုင်ကွပ်ကဲရေး ပူးပေါင်းစစ်ဘက်အင်အား | strength2 = - | strength3 = ဒေသခံ ကာကွယ်ရေးအင်အား | casualties1 = မရှိသလောက် | casualties2 = အရပ်သား ထိခိုက်မှု *၂ ဦး သေနတ်ကျည်ထိမှန် ဒဏ်ရာရ <br>{{small|(အမျိုးသား ၁ ဦး၊ အမျိုးသမီး ၁ ဦး)}} | casualties3 = *၁၆ ဦး ဖမ်းဆီးခံရ <br>{{small|(ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်း အပါအဝင်)}} * ရှေ့တန်းလက်နက်ခဲယမ်းအချို့ ဆုံးရှုံး | notes = ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ရေဂိတ်စခန်းစီးနင်းမှုနှင့် ပညာရေးဘုတ်အဖွဲ့ အငြင်းပွားမှုများမှစတင်ကာ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သူ လမ်းခုလတ်၌ ဖမ်းဆီးခံရသည်အထိ တင်းမာမှု မြင့်တက်ခဲ့သော ဖြစ်စဉ်ဖြစ်သည်။ }} '''၂၀၂၆ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် အဖွဲ့ဝင်များ ဖမ်းဆီးခံရမှု''' သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊[[မင်းကင်းမြို့နယ်]] အ တွင်း လှုပ်ရှားနေသော ဒေသခံတော်လှန်ရေး အင်အားစုများအကြား နယ်မြေစိုးမိုးမှု၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့် အငြင်းပွားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ပဋိပက္ခ ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လမှစတင်၍ ကာလရှည်ကြာ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပွတ်တိုက်မှုများ၏ နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလတွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) လက်အောက်ခံ မင်းကင်းမြို့နယ် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ (ပအဖ) နှင့် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (ပကဖ) ပူးပေါင်းတပ်များက [[ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော်]] (SRF) ၏ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်း အပါအဝင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၆ ဦးထက်မနည်းကို အင်အားသုံး ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=2026-05-27 |title=SRF ခေါင်းဆောင်နှင့် ၁၂ ဦးကို ပြစ်မှုကျူးလွန်သူဟု စွပ်စွဲပြီး NUG ဖမ်းထား |url=https://myanmar-now.org/mm/news/78701/ |access-date=2026-05-28 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းနှင့် အစောပိုင်းပဋိပက္ခများ (၂၀၂၅ ခုနှစ်) == မင်းကင်းမြို့နယ်အတွင်း နယ်မြေထိန်းချုပ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ NUG လက်အောက်ခံ အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် (SRF) အကြား ၂၀၂၅ ခုနှစ်ကတည်းက အငြင်းပွားမှုများ စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် မင်းကင်းမြို့နယ် PDF တပ်ရင်း (၄) နှင့် မြို့နယ် ပကဖ လှုပ်ရှားတပ်ဖွဲ့ အပါအဝင် ကျေးရွာ ပကဖ ပူးပေါင်းအဖွဲ့များက SRF ၏ ငအုံးရွာအနီးရှိ ရေဂိတ်စစ်ဆေးရေးစခန်းကို လက်နက်အင်အားဖြင့် ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့ရာ SRF ဘက်မှ တာဝန်မှူး ရဲဘော် ET နှင့် ရဲဘော် ယက္ခတို့အပြင် အရပ်သားနှစ်ဦး ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး လက်နက်ခဲယမ်းနှင့် ပစ္စည်းအချို့ သိမ်းဆည်းဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်က ကလေးခရိုင်ကွဲကဲရေးရုံး၏ ညွှန်ကြားချက်အရ ဖမ်းဆီးခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပကဖ ဘက်က ဆိုခဲ့သော်လည်း၊ အင်အားသုံးဖြေရှင်းမှုအပေါ် ဒေသခံပြည်သူများက ချက်ချင်းပြန်လွှတ်ပေးရန် ဆန္ဒပြကန့်ကွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအတွင်း၌လည်း မင်းကင်းမြို့နယ် ပညာရေးဘုတ်အဖွဲ့ (ယာယီ) က ကြားကာလ ပြည်သူ့အခြေပြုကျောင်း အ.ထ.က (အူ) ကို အသိအမှတ်ပြုမှု ပယ်ဖျက်ရန် NUG ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနသို့ စာပေးပို့ခဲ့သည်။ ထိုလုပ်ရပ်အပေါ် SRF ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီက ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချခဲ့ပြီး၊ ၎င်းကျောင်းသည် ကိုယ်ထူကိုယ်ထကျောင်းဖြစ်ကာ မြေပြင်ရှိ CDM နှင့် စေတနာ့ဝန်ထမ်း ဆရာ/ဆရာမများ၏ အသံကို မျက်ကွယ်ပြု၍ ရပ်ကျေး ပအဖ၊ ပကဖ များက နှောင့်ယှက်နေခြင်းဖြစ်ကြောင်း သဘောထားထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် အဖွဲ့အစည်းများအကြား တင်းမာမှု ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=2026-05-27 |title=NUG တပ်များနှင့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းရန်သွားသည့် SRF ခေါင်းဆောင် ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/78657/ |access-date=2026-05-28 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == တင်းမာမှု မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် ဒေသခံများ၏ ဆန္ဒပြမှုများ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် မင်းကင်းမြို့နယ် ရှမ်းတောကျေးရွာ၌ ဒေသခံအချို့က SRF အဖွဲ့ကို ဆန့်ကျင်သော ဆန္ဒပြပွဲတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြသူများက SRF အနေဖြင့် တော်လှန်ရေးခေါင်းစဉ်တပ်ကာ ပြည်သူကို အဓမ္မစစ်မှုထမ်းခိုင်းခြင်း၊ မြေယာသိမ်းဆည်းခြင်းနှင့် ဆက်ကြေးကောက်ခံခြင်းများ ပြုလုပ်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့ကြပြီး၊ ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လကတည်းက SRF ၏ ဖမ်းဆီးခြင်းခံထားရသော မုံဒင်းကျေးရွာ ပအဖ တာဝန်ခံ ဦးမြဝင်း အပါအဝင် ဒေသခံ သုံးဦးကို ပြန်လွှတ်ပေးရန် ကြွေးကြော်တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ယင်းစွပ်စွဲချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ SRF ပြန်ကြားရေးတာဝန်ခံက ချက်ချင်းငြင်းဆိုခဲ့ပြီး အဆိုပါဆန္ဒပြပွဲသည် လူနည်းစုက တစုံတဦး၏ တိုက်တွန်းချက်အရ ပြုလုပ်ခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ မြေယာကိစ္စမှာ ပိုင်ရှင်ပြောင်းရွှေ့သဖြင့် ပကဖက ပြည်သူပိုင်သိမ်းဆည်းခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ ရဲဘော်သစ်စုဆောင်းရာတွင် အဓမ္မခေါ်ယူခြင်းမရှိဘဲ ရပ်ကျေးအဖွဲ့များနှင့် တိုင်ပင်ခြင်းသာဖြစ်ကြောင်းနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများသည် စစ်ကောင်စီထောက်ပို့နှင့် ပတ်သက်၍ သံသယရှိသဖြင့် စစ်ဆေးနေခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း ရှင်းလင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/02/01/80559|title=စစ်မှုထမ်းနှင့် မတရားဖမ်းဆီးမှုများကြောင့် SRF ကို ဒေသခံများ ဆန္ဒပြ ၊ စွပ်စွဲချက်ကို SRF ငြင်းဆို|work=Mizzima Burmese|access-date=၂၈ မေ ၂၀၂၆|date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆}}</ref> === စစ်ရေးတင်းမာမှုနှင့် ယာယီတပ်ဆုတ်ခြင်း === ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၂ ရက်နေ့မှ စတင်၍ မင်းကင်းမြို့အနောက်မြောက်ဘက် ချင်းတွင်းမြစ်အနီးရှိ ကျေးရွာအချို့တွင် နယ်မြေအုပ်ချုပ်ရေး ထူထောင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် (SRF) နှင့် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ မင်းကင်းမြို့နယ် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးအဖွဲ့ (ပကဖ) တို့အကြား အခြေအနေများ တင်းမာလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုများကြောင့် နှစ်ဖက်တပ်များအကြား တပ်ဆိုင်ထားသည့် အနေအထားအထိ စစ်ရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုများ ရှိခဲ့သည်။ထိုသို့ တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာပြီးနောက် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဒေသခံပြည်သူများက နှစ်ဖက်တပ်များ ကျေးရွာများအတွင်းမှ ထွက်ခွာပေးရန်နှင့် ပဋိပက္ခကို ညှိနှိုင်းဖြေရှင်းပေးရန် အိတ်ဖွင့်စာပေးပို့ တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=စောရယ် |date=2026-02-05 |title=မင်းကင်းတွင် ထိပ်တိုက်တွေ့နေသည့် နှစ်ဖက်တပ်များနောက်ဆုတ်ရန် NUG နှင့် ကျောင်းသားတပ် SRF တို့သဘောတူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72166/ |access-date=2026-05-28 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ယင်းတောင်းဆိုမှုအရ မြို့နယ် ပကဖနှင့် ညှိနှိုင်း၍ အဆင်မပြေဖြစ်ခဲ့သဖြင့် NUG ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ခံ ကလေးခရိုင်ကွပ်ကဲရေးမှူး ဦးဆောင်သည့်အဖွဲ့နှင့် SRF ၏ မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးဌာနမှ တာဝန်ရှိသူများသည် ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်နေ့တွင် မင်းကင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ နေရာတစ်ခု၌ တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းရန် (Air Strike) စိုးရိမ်ရမှုနှင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ ထိခိုက်နိုင်မှုတို့ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားကာ ယင်းနေ့ ညနေ ၆ နာရီမှစတင်၍ နှစ်ဖက်တပ်များ ကျေးရွာများအတွင်းမှ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာပေးရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ကြောင်း SRF ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်း၏ ပြောကြားချက်ကို ကိုးကား၍ သတင်းမီဒီယာများက ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-05-28 |title=မင်းကင်းက အတွင်းလှိုက်လောင်နေတဲ့မီး ဘယ်လိုငြှိမ်းမလဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/feature-mm/2026/05/28/158377/ |access-date=2026-05-28 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> ==== ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းအရင်းများနှင့် နှစ်ဖက်စွပ်စွဲချက်များ ==== ဒေသခံများနှင့် မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်များ၏ အဆိုအရ ပဋိပက္ခသည် SRF ဘက်က ၂၀၂၅ ခုနှစ်မှစတင်၍ ကာကွယ်ရေးစရိတ်ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အိမ်ထောင်စုအလိုက် လစဉ်ငွေကြေး (ကျပ် ၁၅,၀၀၀ မှ ၆၀,၀၀၀ အထိ) ဖိအားပေးတောင်းခံခြင်း၊ ငွေမပေးနိုင်ပါက ရွာမှနှင်ထုတ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခြင်းနှင့် ရပ်ကျေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများမှတစ်ဆင့် ဖိအားပေးကာ အဓမ္မတပ်သားသစ်စုဆောင်းခြင်း (ရွာ ၃ ရွာမှ ဒေသခံ ၄၀ ထက်မနည်း) စသည်တို့ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟူသော လူထုတိုင်ကြားချက်များကြောင့် မြို့နယ်ပကဖအဖွဲ့က ဝင်ရောက်ဖြေရှင်းရာမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဒေသတွင်းရှိ "ကမ်းပြည့်ရွှေမျှော" လုပ်ကွက်မှ ရရှိသော စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ် ခွဲဝေမှုအပေါ် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အဝေမတည့်ဘဲ နယ်မြေချုပ်ကိုင်လိုသည့် လောဘကြောင့်လည်း ပြဿနာများ ပိုမိုကြီးထွားလာခဲ့ကြောင်း ဒေသခံအချို့က ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=မင်းကင်းက NUG နဲ့ ကျောင်းသားတပ် SRF တို့တင်းမာမှု ဘယ်လိုဖြေရှင်းနေလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cy05rj23rrxo |access-date=2026-05-28 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ယင်းစွပ်စွဲချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ SRF ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ မသူသူကျော်ကမူ မိမိတို့အနေဖြင့် အတင်းအကျပ် တပ်သားစုဆောင်းခြင်းမရှိဘဲ စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးဗျူဟာများကို ပွင့်လင်းစွာရှင်းပြ၍ ရပ်ကျေးအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများထံ လူတောင်းခံခဲ့ခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း၊ အောက်ခြေတွင် ဆက်သွယ်ရေးလွဲမှားမှုများ ရှိနိုင်ကြောင်း ချေပခဲ့သည်။ ငွေကြေးတောင်းခံမှုနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဗဟိုမှ ညွှန်ကြားချက်မရှိဘဲ ဒေသခံများနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများက ကာကွယ်ရေးအတွက် အဆင်ပြေအောင် စီစဉ်ပေးခြင်းသာဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရွှေမျှောလုပ်ကွက်များကိုလည်း မိမိတို့ တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်ထားခြင်း မရှိကြောင်း ပြန်လည်ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း SRF က မြို့နယ်ပကဖအဖွဲ့သည် ၎င်းတို့ထိန်းချုပ်ထားရာ ရှမ်းတောရွာအတွင်းသို့ အင်အားတိုးချဲ့ရန်နှင့် တပ်သားစုဆောင်းရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြန်လည်စွပ်စွဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=BVJ |date=2026-05-27 |title=SRFဥက္ကဋ္ဌကို မင်းကင်းပအဖအဖွဲ့အင်အားသုံးဖမ်းဆီးမှုအပေါ် တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့တွေ ရှုတ်ချ |url=https://www.bvjnews.com/post/srfminkin |access-date=2026-05-28 |website=BVJ |language=en}}</ref> == နှစ်ဖက်စွပ်စွဲချက်များနှင့် ဖမ်းဆီးမှုများ ထပ်မံဖြစ်ပွားခြင်း (၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ) == ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလအတွင်း မင်းကင်းမြို့နယ် ပကဖနှင့် တပ်ရင်းများက SRF အဖွဲ့ဝင်များကို ဆက်တိုက် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် လူနာရဲဘော်အကြိုသွားသည့် ရဲဘော်နှံကောင်နှင့် ရဲဘော်အောင်ကိုလတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ မေလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ခွင့်ယူပြန်လာသည့် ရဲဘော်နေလင်းဦးနှင့် ရဲဘော်ဂျိုးလေးတို့ကိုလည်းကောင်း ထပ်မံဖမ်းဆီးခဲ့သည်။မင်းကင်းမြို့နယ် ပအဖ၏ ကြေညာချက်အမှတ် (၃/၂၀၂၆) အရ SRF တပ်ဖွဲ့သည် ၎င်းတို့လှုပ်ရှားရာဒေသတွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ပကဖ ရဲဘော်နှစ်ဦးနှင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦးအား သတ်ဖြတ်မှု၊ ပြန်ပေးဆွဲမှု အပါအဝင် အခြားသော ပြစ်မှုကျူးလွန်မှု အနည်းဆုံး ၈ မှု ရှိကြောင်း တိုင်ကြားချက်များကြောင့် ဥပဒေအတိုင်း လာရောက်ဖြေရှင်းရန် အကြိမ်ကြိမ် အကြောင်းကြားခဲ့သော်လည်း လာရောက်ခြင်းမရှိဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ယင်းအပေါ် SRF ဘက်က မေလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် သဘောထားပြန်လည်ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာ၌ မိမိတို့သည် စင်ပြိုင်အုပ်ချုပ်ရေး တည်ဆောက်နေခြင်းမရှိဘဲ ဒေသခံများ တောင်းဆို၍ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးကို ဝန်းရံပေးနေခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း၊ စွပ်စွဲထားသည့် အမှု ၈ ခုကို သမာသမတ်ကျသည့် ဥပဒေပညာရှင်များနှင့် တရားဝင်ဖြေရှင်းရန် ဆန္ဒရှိကြောင်းနှင့် ဖမ်းဆီးခံထားရသည့် ရဲဘော် ၆ ဦးကို အမှုနှင့် ပတ်သက်လျှင် တရားရုံးတင်ရန်၊ မဟုတ်ပါက ပြန်လွှတ်ပေးရန် တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်စွာ |date=2026-05-27 |title=SRF တပ်ရင်းမှူးအပါ ဖမ်းဆီးခံထားရသူတွေကိုပြန်လွှတ်ဖို့ ဒေသခံတွေဆန္ဒပြ |url=https://myaelattathan.com/news/24669/ |access-date=2026-05-28 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref> == SRF ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်း ဖမ်းဆီးခံရမှုနှင့် နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၆ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၂ နာရီတွင် SRF ဥက္ကဋ္ဌ ကိုစံတင်ထွန်း၊ မင်းကင်းမြို့နယ် ပကဖ စစ်ရေးတာဝန်ခံနှင့် စစ်ကိုင်းယူနစ် ကြားကာလအစိုးရ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးတို့သည် Zoom မှတစ်ဆင့် အွန်လိုင်းဆွေးနွေးမှု ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးပွဲအပြီး တိုင်းတာဝန်ခံများ၏ လုံခြုံရေးအာမခံချက်ဖြင့် အညာလည်ရွာသို့ လူချင်းတွေ့ဆုံရန်အသွား ညနေ ၅ နာရီခန့်တွင် မင်းကင်းမြို့နယ် ပအဖ၊ ပကဖ နှင့် ပူးပေါင်းတပ်များက လမ်းခုလတ်၌ သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ကာ အင်အားသုံး ဖြတ်တောက်ဖမ်းဆီးခဲ့ကြောင်း SRF ဘက်က စွပ်စွဲသည်။ ထိုသို့ ဖမ်းဆီးစဉ် ဒေသခံပြည်သူများက ဝိုင်းဝန်းကာကွယ်ခဲ့ကြသဖြင့် ပူးပေါင်းတပ်များက သေနတ်ပစ်ဖောက် လူစုခွဲခဲ့ရာ အမျိုးသားတစ်ဦးနှင့် အမျိုးသမီးတစ်ဦး ကျည်ထိမှန် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ NUG ပြည်ထဲရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး [[ကျော်နီ|ဦးကျော်နီ]]ကမူ SRF ဥက္ကဋ္ဌအား ဖမ်းဆီးခြင်းသည် ယခင်ကတည်းက တိုင်ကြားထားသည့် လူသတ်မှု၊ ပြန်ပေးဆွဲမှု တရားခံကို လွှဲအပ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ခရိုင်ကွပ်ကဲရေးအဖွဲ့၏ စစ်ဘက်အကူအညီဖြင့် ဥပဒေအတိုင်း ဖမ်းဆီးခြင်းဖြစ်ကြောင်း မဇ္ဈိမသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။မေလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် မင်းကင်းမြို့နယ် ပကဖသည် SRF ၏ စစ်ရေးနယ်မြေ ဒေသ (၄) ရှိ ရှေ့တန်းပွိုင့်ကုန်းစခန်းကို ထပ်မံပစ်ခတ်စီးနင်းခဲ့ပြီး ရဲဘော် ၉ ဦးကို လက်နက်ခဲယမ်းများနှင့်အတူ ထပ်မံဖမ်းဆီးခဲ့သဖြင့် ဥက္ကဋ္ဌ အပါအဝင် ဖမ်းဆီးခံရသူ စုစုပေါင်း ၁၆ ဦးအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အဆိုပါဒေသရှိ ကျေးရွာများတွင် Starlink အင်တာနက်လိုင်းများ ဖြတ်တောက်ခံရပြီး သတင်းအမှောင်ချခံထားရကြောင်း၊ တိမ်းရှောင်နေရသည့် ရဲဘော်များကို ဒရုန်းများဖြင့် လိုက်လံရှာဖွေနေကြောင်း SRF က ထုတ်ပြန်ကာ ဤလုပ်ရပ်များသည် ဖက်ဆစ်စစ်တပ်၏ လုပ်ဟန်များဖြစ်၍ ပြင်းထန်စွာ ရှုတ်ချကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/05/27/91551|title=SRF ခေါင်းဆောင်ကို တိုင်ကြားမှုများကြောင့် ဖမ်းဆီးဟု NUG ပြော|work=Mizzima Burmese|access-date=၂၈ မေ ၂၀၂၆|date=၂၇ မေ ၂၀၂၆}}</ref> ယခုကဲ့သို့ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းအချင်းချင်း အင်အားသုံး ဖမ်းဆီးမှုအပေါ် ပြည်သူ့တော်လှန်ရေးတပ်ဦး (PRF) နှင့် ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်တပ်တော် (PDO/PDA) စသည့် မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းများက လက်နက်မဲ့ပြည်သူများ ထိခိုက်စေသည့် လုပ်ရပ်အဖြစ် ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ရှုတ်ချခဲ့ကြပြီး ဖမ်းဆီးထားသူများကို ချက်ချင်းလွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုထားသည်။ SRF ဘက်ကမူ ၎င်းတို့အနေဖြင့် NUG ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုကို လိုလားပြီး မိတ်ဖက်ပဋိပက္ခကို လက်နက်ကိုင်ဖြေရှင်းမည့်အစား သမာသမတ်ကျသော နည်းဥပဒေအတိုင်း စားပွဲဝိုင်းတွင် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဆွေးနွေးရန် အသင့်ရှိကြောင်း တောင်းဆိုခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=mmblogmaster |date=2026-05-27 |title=ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ ရဲဘော်စံတင်ထွန်းကို မင်းကင်းပအဖ ဖမ်းဆီးမှုအပေါ် PRF နဲ့ PDO/PDA ရှုတ်ချ |url=https://maun-mm.com/2026/05/27/pdo-pda/ |access-date=2026-05-28 |website=Maun |language=en-US}}</ref> == ပဋိပက္ခအဆုံးသတ်ခြင်း == ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော် (SRF) နှင့် မင်းကင်းမြို့နယ် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ (ပအဖ) တို့အကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ပဋိပက္ခကို နှစ်ဖက်မြေပြင်တွေ့ဆုံ၍ စားပွဲဝိုင်းတွင် ညှိနှိုင်းဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီချက် ၃ ချက်ဖြင့် ပူးတွဲထုတ်ပြန် ကြေညာခဲ့သည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များတွင် ဖမ်းဆီးထားသည့် SRF ရဲဘော်များအနက် အပြစ်မရှိသူများကို ပြန်လွှတ်ပေးရန်၊ အမှုဖွင့်ခံထားရသူများကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ဥပဒေဘောင်အတွင်းမှ ဖြေရှင်းရန်နှင့် SRF အနေဖြင့် NUG ၏ စစ်ရေးကွပ်ကဲမှုစနစ် (COC) အောက်သို့ ဝင်ရောက်ကာ တော်လှန်ရေးလုပ်ငန်းများ ဆက်လက်ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်သွားရန်တို့ ပါဝင်သည်။ဤဖြစ်စဉ်ကို ဒေသတွင်း မိတ်ဘက်တပ်ဖွဲ့များ ဖြစ်ကြသည့် ပြည်သူ့တော်လှန်ရေးတပ်ဦး (PRF)၊ ပြည်သူ့ဒီမိုကရက်တစ်တပ်တော် (PDA/PDO) တို့နှင့်အတူ စစ်အာဏာရှင်စနစ်တိုက်ဖျက်ရေး အထွေထွေသပိတ်ကော်မတီ (GSC) အပါအဝင် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်း ၁၆ ဖွဲ့က လက်နက်ဖြင့် မဖြေရှင်းဘဲ စားပွဲဝိုင်းတွင် ညှိနှိုင်းရန်နှင့် NUG အနေဖြင့် ဝင်ရောက်ဖြေရှင်းပေးရန် ကန့်ကွက်တွန်းအားပေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ယခုဖြစ်စဉ်သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လအတွင်းက တမူးအခြေစိုက် [[အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်တော်]] (NLA) ခေါင်းဆောင်ပိုင်း ဖမ်းဆီးခံရပြီးနောက် NUG, MOD အောက်သို့ PDF အဖြစ် ကူးပြောင်းခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်ကဲ့သို့ပင် NUG အစိုးရအနေဖြင့် စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းရှိ ဒေသခံကာကွယ်ရေးအဖွဲ့အစည်းများကို တစ်ခုတည်းသော စစ်ရေးကွပ်ကဲမှုအောက်သို့ စုစည်းသိမ်းသွင်းနေသည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/05/29/91685|title=ပြစ်မှုမကျူးလွန်ထားသည့် ရဲဘော်များပြန်လွှတ်ရန်နှင့် တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရန် SRF နှင့် NUG သဘောတူညီချက်ရရှိ|work=Mizzima Burmese|access-date=၂၉ မေ ၂၀၂၆|date=၂၉ မေ ၂၀၂၆}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[၂၀၂၂ မူဆယ် လက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု]] * [[ချင်းလက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄-၂၀၂၅)]] * [[၂၀၂၆ ယောဒေသ တော်လှန်ရေးအင်အားစု အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု]] * [[၂၀၂၆ မိုးဗြဲတော်လှန်ရေးအင်အားစုအချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] nh5rokqe0xyns9rcalav8gmxigo8wsx 0 286734 1038183 1034716 2026-06-14T06:47:37Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-၄င်း +၎င်း) 1038183 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Karl Marx.png|thumb|ကားလ် မာ့ခ်၊ ကတ်ပီတယ် (Das Kapital) ကိုရေးသားသူ]] '''တန်ဖိုးသဏ္ဌာန်''' (Value-form) သည် [[ကားလ် မာ့ခ်]]၏ ''ကတ်ပီတယ်'' ([[:en:Das Kapital|Das Kapital]]) ပထမအတွဲတွင် ရေးသားထားသော မာ့ခ်၏ [[နိုင်ငံရေးဘောဂဗေဒ]] ဝေဖန်ချက် ([[:en:Critique of Political Economy|Critique of Political Economy]]) တွင် အရေးပါသည့် အယူအဆတစ်ခုဖြစ်သည်။ မာ့ခ်၏ အဆိုအရ ကုန်သွယ်ရောင်းချနိုင်သော ပစ္စည်းများအားလုံးတွင် အသုံးပြုနိုင်သည့် တန်ဖိုး ([[:en:Use value|Use Value]]) နှင့် လဲလှယ်နိုင်သည့် တန်ဖိုး ([[:en:Exchange value|Exchange Value]]) ရှိသည်။ တန်ဖိုးသဏ္ဌာန်သည် ဈေးကွက်များအတွင်း လဲလှယ်မှုများ နှင့် လူတို့ကုန်သွယ်ရောင်းချနိုင်သည့် ပစ္စည်းများ၏ တန်ဖိုးများအားနှိုင်းယှဉ်သည့်အခါတွင် ထိုပစ္စည်းများအတွင်းရှိတန်ဖိုး၏ အပြင်တွင်မြင်တွေ့ရ သည့်သဏ္ဌာန်ပင်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Marx |first=Karl |title=Economic Manuscripts: Capital: Volume One |url=https://marxists.architexturez.net/archive/marx/works/1867-c1/index.htm |access-date=2026-05-29 |website=marxists.architexturez.net}}</ref> {{Communism sidebar}} == တန်ဖိုးသဏ္ဌာန် အမျိုးအစားများ == မာ့ခ်သည် တန်ဖိုးသဏ္ဌာန် အစတွင် ထိုပစ္စည်းများအား ရိုးရိုးရှင်းရှင်း နှိုင်းယှဉ်ရာမှ ငွေအဖြစ်သို့ပြောင်းလဲသွားခြင် တွင် အဆင့် ၄ ဆင့် ရှိသည် ဟူ၍ရေးသား ထား သည်။ ၎င်းတို့မှာ -<ref>{{Cite web |title=Economic Manuscripts: The Value-Form by Karl Marx |url=https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/appendix.htm |access-date=2026-05-30 |website=www.marxists.org}}</ref> ၁။ အခြေအခံတန်ဖိုးသဏ္ဌာန် ၂။ လုံးဝတန်ဖိုးသဏ္ဌာန် ၃။ အထွေထွေတန်ဖိုးသဏ္ဌာန် ၄။ ငွေတန်ဖိုးသဏ္ဌာန် တို့ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ကွန်မြူနစ်ဝါဒ]] [[ကဏ္ဍ:ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံရေးဘောဂဗေဒ]] o9hrljkb04a73so5jnlv81tbvycgtjr 0 286795 1038187 1034531 2026-06-14T06:48:17Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038187 wikitext text/x-wiki {{Infobox military unit | unit_name = အီရန်တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် | native_name = سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | native_name_lang = fa | image = Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg | image_size = 200px | caption = အီရန်တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်၏ တံဆိပ် | dates = May 5, 1979 – လက်ရှိ | country = {{flag|Iran}} | allegiance = [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] | branch = Ground Forces, Aerospace Force, Navy, Quds Force, Basij | type = Multidisciplinary military force | role = Protecting the Islamic Republic system; Internal security; Ballistic missile program | size = ~190,000 active personnel<br>~350,000–600,000 [[Basij]] volunteers | garrison = [[တီဟီရန်မြို့]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]] | nickname = ''Sepah'' or ''Pasdaran'' | motto = (Arabic: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ)<br>"And prepare against them whatever force you can" | commander-in-chief = [[Mojtaba Khamenei]] (Supreme Leader) | commander = [[Ahmad Vahidi]] (Commander-in-Chief) | battles = [[အီရန်-အီရတ်စစ်ပွဲ]]<br>[[ဆီးရီးယား ပြည်တွင်းစစ်]]<br>[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] }}'''အီရန်တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်''' (Islamic Revolutionary Guard Corps - IRGC) သည် ၁၉၇၉ ခုနှစ် အီရန်အစ္စလာမ်တော်လှန်ရေးအပြီး တည်ထောင်ခဲ့သော စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name=":1">Luce, M. (2020). Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). In Zartman, J. (Ed.). ''Conflict in the Modern Middle East: An Encyclopaedia of Civil War, Revolutions, and Regime Change''. Santa Barbara: ABC-CLIO, pp. 141-143.</ref> ဤတပ်ဖွဲ့၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ တော်လှန်ရေး၏ စံနှုန်းများနှင့် အစ္စလာမ့်စနစ်ကို ကာကွယ်ရန်ဖြစ်သည်။ အီရန်နိုင်ငံ၏ ပုံမှန်စစ်တပ်နှင့် သီးခြားတည်ရှိပြီး ၎င်းတွင် ကိုယ်ပိုင်ကြည်းတပ်၊ ရေတပ်၊ လေတပ်နှင့် ဗျူဟာမြောက် ဒုံးကျည်တပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်သည်။ ဤအဖွဲ့သည် စစ်ရေးလုပ်ဆောင်မှုများအပြင် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးကဏ္ဍများတွင်ပါ ကြီးမားသော ဩဇာအာဏာရှိသည်။ IRGC သည် [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အီရန်၏ အဓိပတိ]] (Supreme Leader) ကို တိုက်ရိုက်အစီရင်ခံပြီး အီရန်၏ အဓိက နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ <ref name=":0">Keshavarz, A. (2023, ch.3). ''The Iranian Revolutionary Guard Corps: Defining Iran's Military Doctrine''. London: Bloomsbury Academic.</ref>အထူးသဖြင့် ဆီးရီးယား၊ အီရတ်၊ [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ|လက်ဘနွန်]]နှင့် ယီမင်တို့တွင် ၎င်း၏ လက်အောက်ခံ တပ်ဖွဲ့များ (ဥပမာ- ကုဒ့စ်တပ်ဖွဲ့) မှတစ်ဆင့် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုများ ပြုလုပ်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အသိုင်းအဝိုင်းက IRGC အား အဏုမြူလက်နက် ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ဆောင်မှုများ၊ ဒုံးကျည်စမ်းသပ်မှုများနှင့် အကြမ်းဖက်အဖွဲ့များအား ထောက်ပံ့မှုဟု စွပ်စွဲသည့်အတွက် ပိတ်ဆို့အရေးယူမှုများ ချမှတ်ခံထားရသည်။ IRGC ကို အမေရိကန်နှင့် အခြားအနောက်နိုင်ငံများက အကြမ်းဖက်အဖွဲ့အစည်းစာရင်းသွင်းထားသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ၏ တပ်မတော်]] 340ae9kfrz0m5kg00dg2m2gi2nofrg1 0 286837 1038186 1034628 2026-06-14T06:48:07Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ, -ဥ် +ဉ်) 1038186 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = မတောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု | location = မတောကျေးရွာ၊ [[မင်းကင်းမြို့နယ်]] | date = ၃ ဇွန် ၂၀၂၄ | time = မနက် ၈ နာရီကျော် | partof = [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]၊[[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | coordinates = {{coord|22.5312|94.4915|display=inline,title}} | map = {{Location map | Myanmar | lat = 22.5312 | long = 94.4915 | width = 250 | label = မတောရွာ | position = right | caption = }} | map_caption = မင်းကင်းမြို့နယ်အတွင်း မတောကျေးရွာ တည်နေရာ | target = မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ တက်ရောက်နေသည့် အရပ်သားပြည်သူများ | type = လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်း | weapons = ပေါင်ချိန်ပြင်းအားမြင့်ဗုံး (၂) လုံး | fatalities = ၂၈ ဦး (ကလေးငယ်များ ပါဝင်) | injuries = ၅၄ ဦးထက်မနည်း | perpetrators = [[ဖိုင်:Flag of the Armed Forces (Tatmadaw) of Myanmar.svg|23px]] [[တပ်မတော် (လေ)]] | notes = {{Bulleted list |တိုက်လေယာဉ် (၁) စီးဖြင့် မင်္ဂလာဆောင်ထမင်းကျွေးပွဲပြုလုပ်နေစဉ် ဗုံး (၂) လုံး ကြဲချတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ |စစ်ကောင်စီဘက်မှ PDF ခေါင်းဆောင်ပိုင်း မင်္ဂလာပွဲဖြစ်သည်ဟု သတင်းမှားဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ မြေပြင်တွင် ရွှေမျောလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သည့် အရပ်သားပြည်သူများသာ ဖြစ်သည်။ |ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ဆောင်နေချိန်တွင် မြစ်တစ်ဖက်ကမ်း မင်းကင်းမြို့တွင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်မှ ၆၀ မမ လက်နက်ကြီးများဖြင့် ထပ်မံပစ်ခတ်နှောင့်ယှက်ခဲ့သည်။}} }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''မတောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မင်းကင်းမြို့နယ်]]၊ [[မတောရွာ၊ မင်းကင်းမြို့နယ်|မတောကျေးရွာ]]တွင် [[၂၀၂၄]] ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃ ရက်နေ့၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ထိုဖြစ်စဉ်သည် မတောကျေးရွာ၌ မင်္ဂလာဆောင် ထမင်းကျွေးပွဲ ကျင်းပနေစဉ် တပ်မတော်(လေ)က လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ကလေးငယ်များအပါအဝင် ဒေသခံ အရပ်သားပြည်သူ ၂၉ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-06-03 |title=မင်းကင်းက မင်္ဂလာဆောင် ဗုံးကြဲခံရမှု သေဆုံးသူ ၂၉ ဦးရှိ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c6pp75z1q4vo |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-06-12 |title=သေတွင်းကလွတ်သူ သတို့သမီးပြန်ပြောပြတဲ့ မင်းကင်း၊ မတောရွာမင်္ဂလာဆောင်ဗုံးကြဲခံရမှု |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cv2234pqdjdo |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-06-04 |title=မင်းကင်းမြို့မှ မင်္ဂလာဆောင်ကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူ ၂၈ ဦးအထိတိုးလာ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52949/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == မတောကျေးရွာသည် မင်းကင်းမြို့တစ်ဖက်ကမ်း၊ ချင်းတွင်းမြစ်ကမ်းဘေးတွင် တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်မတိုင်မီ ကာလများတွင် ဒေသခံ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (PDF) ပူးပေါင်းအဖွဲ့များ၏ စစ်ရေးဖိအားပေးမှုနှင့် ပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် မင်းကင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီတပ်နှင့် လက်နက်ကိုင် ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အားကောင်းသော ကျေးရွာများမှာ ရိက္ခာစုဆောင်းခြင်းနှင့် စီးပွားရေးအရ ကျပ်တည်းမှုများနှင့် ရင်ဆိုင်နေရချိန် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မတောရွာမင်္ဂလာဆောင်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှု စစ်ပွဲဆိုင်ရာရာဇဝတ်မှုမြောက်ဟု NUG ဝန်ကြီးပြော |url=https://burmese.dvb.no/post/655178 |access-date=2026-05-30 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-06-03 |title=မင်းကင်းမှာ မင်္ဂလာပွဲ ဗုံးကြဲခံရပြီး လူနှစ်ဆယ်ကျော်သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/airstrike-mingin-06032024040945.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃ ရက်နေ့ နံနက် ၈ နာရီကျော်အချိန်တွင် မတောကျေးရွာ၌ မင်္ဂလာဆောင် ထမင်းကျွေးပွဲ ကျင်းပနေစဉ် စစ်ကောင်စီတပ်၏ တိုက်လေယာဉ်တစ်စီးက ရွာအတွင်းသို့ ပေါင်ချိန်ပြင်းအားမြင့် ဗုံး ၂ လုံး ကြဲချခဲ့သည်။ ဗုံးတစ်လုံးမှာ မင်္ဂလာဆောင်အိမ်နှင့် မင်္ဂလာမဏ္ဍပ်ကြားသို့ ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ပြီး နောက်ထပ်တစ်လုံးမှာ မင်္ဂလာဆောင်အိမ်အနီးသို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ မြေကြီးမာနေသည့် အခြေအနေကြောင့် ဗုံးအစအနများ ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ပိုမိုပျံ့နှံ့သွားခဲ့ရာ လူထိခိုက်သေဆုံးမှု များပြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-06-04 |title=မင်းကင်းမှာ မင်္ဂလာဆောင် ဗုံးကြဲခံရမှု သေဆုံးသူ ၂၈ ဦးအထိရှိလာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/airstrike-mingin-06042024005149.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် မင်္ဂလာဆောင်အိမ်နှင့် အနီးနားရှိ နေအိမ်အချို့ ပျက်စီးခဲ့ပြီး ပွဲတက်ရောက်နေသူများနှင့် အရပ်သား ၂၉ ဦး သေဆုံးကာ ၃၀ ထက်မနည်း ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီလိုလားသော တယ်လီဂရမ်ချန်နယ်များတွင် အဆိုပါ မင်္ဂလာဆောင်သည် PDF ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး၏ မင်္ဂလာပွဲဖြစ်ပြီး မင်းကင်းမြို့ကို တိုက်ခိုက်ရန် ဆွေးနွေးနေခြင်းကြောင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့ကြသော်လည်း၊ မြေပြင်ကူညီရေးအဖွဲ့များနှင့် [[ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ်တော်|ကျောင်းသားတော်လှန်ရေးတပ် (SRF)]] ခေါင်းဆောင်များ၏ ပြောကြားချက်အရ သတို့သမီးမှာ ရွှေမျောလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သူ ဒေသခံတစ်ဦးသာဖြစ်ပြီး တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ ခေါင်းဆောင်များ ရောက်ရှိနေသည်ဟူသော သတင်းမှားကြောင့် ဗုံးကြဲခံရခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်ပွားချိန်တွင် သတို့သားနှင့် သတို့သမီးမှာ ဘေးလွတ်ရာသို့ တိမ်းရှောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဟန်သစ် |date=2024-06-05 |title=လူ ၃၀ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် မင်္ဂလာဆောင်ဗုံးကြဲခံရမှု ဖြစ်စဉ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/52976/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲနှင့် ကယ်ဆယ်ရေး == ထို ဖြစ်စဉ်သည် သေဆုံးသူအရေအတွက် ၂၈ ဦးအထိ ရှိခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ဒဏ်ရာရသူ ၅၄ ဦးထက်မနည်း ရှိခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့ထဲမှ ၁၂ ဦးသည် ပြင်းထန်ဒဏ်ရာ ရခဲ့သည်။လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဒေသခံများမှာ ထပ်မံတိုက်ခိုက်ခံရမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် ဒဏ်ရာရရှိသူများကို ခေါ်ဆောင်ကာ တောတောင်များအတွင်းသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြသည်။ မြေပြင်ကယ်ဆယ်ရေးအဖွဲ့များက ရှာဖွေကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ဆောင်နေချိန်တွင် ချင်းတွင်းမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းရှိ မင်းကင်းမြို့တွင်းမှ စစ်ကောင်စီတပ်က ၆၀ မမ လက်နက်ကြီးများဖြင့် လှမ်းမျှော်ပစ်ခတ်ခြင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) ကျေးရွာများဖြစ်သော ပန်းဆက်ရွာနှင့် တောင်ဖြူရွာများဘက်မှ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှု ပြုလုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် လူနာသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ကူညီကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ငန်းများ ဇွန်လ ၃ ရက် ညနှောင်းပိုင်းအထိ ကြန့်ကြာခဲ့ရသည်။ သေဆုံးသူများ၏ ဈာပနကို ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မင်းကင်း၊ မတောရွာ မင်္ဂလာဆောင် ဗုံးကြဲခံရမှု လူ ၃၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ဒဏ်ရာရ ၆၀ ဦးကျော်ကို သုံးနေရာခွဲပြီး ကုသမှုများပေးနေ |url=https://cjplatform.com/56202412/ |access-date=2026-05-30 |website=cjplatform.com |language=en}}</ref> == သေဆုံးခဲ့သည့် အရပ်သားပြည်သူများစာရင်း == စစ်ကောင်စီ၏ လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည့် အတည်ပြု အရပ်သားပြည်သူ ၂၈ ဦး၏ စာရင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-06-05 |title=မင်းကင်း၊ မတောကျေးရွာ မင်္ဂလာဆောင်ကို စစ်ကောင်စီက လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကျဲမှု သေဆုံးသူ ကလေးငယ် ၇ ဦး အပါအဝင် ပြည်သူ ၂၈ ဦး၏ အမည်များ ရရှိ |url=https://yktnews.com/2024/06/165958/ |access-date=2026-05-30 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:80%;" |- style="background:#efefef;" ! အမှတ် !! အမည် !! အသက် !! နေရပ်လိပ်စာ !! မှတ်ချက် |- | ၁ || ဖိုးလပြည့် || ၁၂ နှစ် || ယုံသာကျေးရွာ || ကလေးငယ် |- | ၂ || ဦးမောင်ကြီး || ၅၅ နှစ် || ယုံသာကျေးရွာ || |- | ၃ || မစုစံ || ၂၃ နှစ် || ယုံသာကျေးရွာ || |- | ၄ || ဒေါ်ညွန့်ကြည် || ၆၂ နှစ် || ပုထိုးလုံးရွာ || |- | ၅ || ဒေါ်မြတင် || ၇၁ နှစ် || ကျွန်းတော်ကျေးရွာ || |- | ၆ || ကိုတူးနိုင် || ၂၉ နှစ် || ပျဉ်းပင်မှော်ကျေးရွာ || |- | ၇ || မထားထား || ၃၂ နှစ် || ကလေး၀ကျေးရွာ || |- | ၈ || ဦးမင်းမင်း ||ID ၅၇ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၉ || ဦးဆွေဇင်ဦး || ၅၀ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၀ || ဒေါ်ခင်မျိုးကြည် || ၄၇ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၁ || ကိုကျော်ကျော်ဦး || ၂၈ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၂ || ဒေါ်ရွှေကြည် || ၆၅ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၃ || ဦးကျော်မင်းထွဋ် || ၃၅ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၄ || ဦးယမင်းသူ || ၃၈ နှစ် || မတောကျေးရွာ || မဇင်မာသူ/မချမ်းမေ တို့၏ ဖခင် |- | ၁၅ || ဒေါ်ခင်ထွေးကြည် || ၃၅ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၆ || ဦးယမင်းသူ၏သမီး || ၂ နှစ် || မတောကျေးရွာ || ကလေးငယ် (အမည်မသိရ) |- | ၁၇ || ဦးဇင်ကိုဦး || ၃၄ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၈ || ဦးမင်းသူ || ၃၉ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၁၉ || ကိုကျော်သူရ || ၂၀ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၀ || မဇင်မာသူ || ၁၀ နှစ် || မတောကျေးရွာ || ကလေးငယ် |- | ၂၁ || မဇင်မာလင်း || ၁၈ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၂ || ဦးအဲသိန်း ||၄၅ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၃ || မောင်ဖြိုးဇာနည်သိန်း || ၁၈ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၄ || မောင်စိုင်းထက်အောင် || ၈ နှစ် || မတောကျေးရွာ || ကလေးငယ် |- | ၂၅ || ဒေါ်မိပန့် || ၅၅ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၆ || ကိုလင်းဇော် || ၃၈ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၇ || ဒေါ်စန်းနွဲ့ || ၅၇ နှစ် || မတောကျေးရွာ || |- | ၂၈ || မချမ်းမေ || ၄ နှစ် || မတောကျေးရွာ || ကလေးငယ် |} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] jo7gr7evir641l1vblodo24akx7zptq 0 286848 1038165 1035616 2026-06-14T06:44:39Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038165 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ) | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု | image = File:Rakhine State, Chin State, and Anyar during the Myanmar Civil War (2025).png | image_size = 280px | alt = ရခိုင်၊ ချင်းနှင့် အညာဒေသ စစ်ရေးပြမြေပုံ | caption = ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းနှင့် အညာဒေသ စစ်ရေးထိန်းချုပ်မှုပြ မြေပုံ {{legend|#FCE94F|အာရက္ခတပ်တော် (AA) ထိန်းချုပ်နယ်မြေ}} {{legend|#ff9999|တပ်မတော် ထိန်းချုပ်နယ်မြေ}} * '''ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ အနီရောင်အစက် ၃ ခု'''သည် တပ်မတော် ထိန်းချုပ်ထားဆဲ မြို့နယ် ၃ ခု ([[စစ်တွေမြို့|စစ်တွေ]]၊ [[ကျောက်ဖြူမြို့|ကျောက်ဖြူ]]၊ [[မာန်အောင်မြို့|မာန်အောင်]]) ကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ | date = ၁၃ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ – လက်ရှိ | place = [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ချင်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း ([[ပလက်ဝမြို့နယ်]]) | territory = အာရက္ခတပ်တော် (AA) မှ ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ် ၁၇ မြို့အနက် ၁၄ မြို့နှင့် ချင်းပြည်နယ် ပလက်ဝမြို့ (ဗျူဟာမြောက် ဝင်ပေါက်များအားလုံး) ကို အပြည့်အဝ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ထား။ | status = ဖြစ်ပွားဆဲ (Ongoing) | combatant1 = {{ubl|{{flagicon|MYA}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]}} * {{armed forces|Myanmar}} ** {{army|Myanmar}} ** {{navy|Myanmar}} ** {{air force|Myanmar}} **{{flagicon image|Flag of the Arakan Liberation Party.svg}}[[ရခိုင်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးပါတီ|ALP]] | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) <br>'''မဟာမိတ်များ:''' * {{flagicon image|Flag of the Myanmar National Democratic Alliance Army.svg}} [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|MNDAA]] * {{flagicon image|Flag of the Ta'ang National Liberation Army.svg}} [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] * ဒေသခံ တော်လှန်ရေးပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ | combatant3 = | commander1 = {{flagicon|MYA}} [[မင်းအောင်လှိုင်]] | commander2 = {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[ထွန်းမြတ်နိုင်]] <br>[[ညိုထွန်းအောင်]] | commander3 = | units1 = * {{flagicon image|MM Western RMC Flag.svg}} [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|နပခ]] * {{flagicon image|Emblem of the Myanmar Navy.svg}} [[ဓညဝတီ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်]] * {{air force|Myanmar}} * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] * {{flagicon image|Myanmar Police Emblem.png}} [[နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့]] | units2 = * အာရက္ခတပ်တော် (AA) စစ်ကြောင်းများ | units3 = | strength1 = မသိရသေး | strength2 = မသိရသေး | strength3 = | casualties1 = များပြား (သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခံရသူ ရာချီရှိ) | casualties2 = မသိရသေး | casualties3 = | notes = ၂၀၂၃ နိုဝင်ဘာ ၁၃ ရက်တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အပစ်ရပ်စဲရေး ပျက်ပြားပြီးနောက် တိုက်ပွဲများ တကျော့ပြန် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] အတွင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ချင်းပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်း ([[ပလက်ဝမြို့နယ်]]) တို့တွင် [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) နှင့် [[တပ်မတော်]] တို့ အကြား ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည့် စစ်ရေးပဋိပက္ခကြီး ဖြစ်သည်။၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ သဘောတူညီချက်အရ ရရှိထားသည့် ယာယီအပစ်ရပ်စဲရေးသည် [[၂၀၂၃]] ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ပျက်ပြားသွားခဲ့ပြီးနောက် တစ်ကျော့ပြန် တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း အာရက္ခတပ်တော်သည် တပ်မတော်၏ ဗျူဟာကုန်းများနှင့် [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|အနောက်ပိုင်းတိုင်း စစ်ဌာနချုပ်]] အပါအဝင် နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ရင်း အမြောက်အမြားကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ မြို့နယ်အများစုကို ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-04-13 |title=ရခိုင်မှာ ဘာတွေဆက်ဖြစ်နေလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c72p6vynev3o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == [[၂၀၁၅]] ခုနှစ် နှစ်ဆန်းပိုင်းက ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သော အာရက္ခတပ်တော် (AA) နှင့် တပ်မတော်တို့အကြား နှစ်ဖက်တိုက်ပွဲများသည် [[၂၀၂၀]] ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် ယာယီရပ်စဲခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |title=ရခိုင်ပြည်နယ်မှာ တပ်မတော်နဲ့ အေအေအကြား ဘာလို့တိုက်ပွဲတွေ ပြင်းထန်နေလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-46643681 |access-date=2026-05-30 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် မတည်ငြိမ်မှုကို အကြောင်းပြု၍ တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားသော မဲဆန္ဒနယ်အားလုံး၌ ရွေးကောက်ပွဲ ပြန်လည်ကျင်းပနိုင်စေရန် တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှုကို ရှေးရှု၍ နှစ်ဖက်တိုက်ပွဲများ ရပ်ဆိုင်းလိုက်ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ရခိုင်ပြည်နယ်နေ့နှင့် ဒို့တာဝန်အရေးသုံးပါး |url=http://www.moi.gov.mm/article/49102 |access-date=2026-05-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်သည် စာချုပ်စာတမ်းမရှိဘဲ အလွတ်သဘော ညှိနှိုင်းသဘောတူညီချက် (Gentleman Agreement) မျှသာ ဖြစ်ခဲ့သဖြင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၌ တစ်ကျော့ပြန်တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့ရသည်။ သို့ရာတွင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။မည်သည့်ရက်တွင် ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်ကို နှစ်ဖက်စလုံးက မထုတ်ပြန်ခဲ့ဘဲ နိုဝင်ဘာ ၂၆ ရက်တွင် ၎င်းတို့ အပစ်ရပ်ပြီဖြစ်ကြောင်းသာ နှစ်ဖက် ထုတ်ဖော်ပြောကြားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်ပိုင်း) ၌ စတင်ခဲ့သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] စစ်ရေးပဋိပက္ခတွင် အာရက္ခတပ်တော် (AA) ပါဝင်ဆင်နွှဲခဲ့ပြီးနောက်၊ နိုဝင်ဘာ ၁၃ ရက်တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း၌ နှစ်ဖက်တိုက်ပွဲများ တစ်ကျော့ပြန် ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2022-11-26 |title=အေအေနဲ့ စစ်ကောင်စီ အပစ်ရပ်မှု - ရခိုင်ပြည်သူတွေကို စဉ်းစားပြီး လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ အပစ်ရပ်ခဲ့တယ်လို့ အေအေပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c9rll05196xo |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရက္ခိုင်တပ်တော်(AA) နှင့် စစ်ကောင်စီတို့ကြား အပစ်ရပ်လိုက်ပြီဟု စစ်ကောင်စီပြော |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/6381e44b6dd2ad341b3fefba |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲအစဦးကာလ လှုပ်ရှားမှုများ (နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃) == [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]ကို တစ်နိုင်ငံလုံးအနှံ့ ဆင်နွှဲသွားမည်ဟု [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ် (၃) ဖွဲ့]]က ကြေညာပြီးနောက်၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]အတွင်း၌ ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်မှစတင်ကာ တကျော့ပြန်တိုက်ပွဲများ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲစတင်ခဲ့သည့် ၁၀ ရက်တာကာလအတွင်း အာရက္ခတပ်တော် (AA) သည် စစ်ကောင်စီ၏ ဗျူဟာမြောက် ကင်းစခန်းများကို အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့အထိ တိုက်ပွဲ ၁၀ ရက်တာအတွင်း အာရက္ခတပ်တော်သည် စစ်ကောင်စီ၏ အဓိက နယ်ခြားစောင့်ရဲကင်းစခန်း ၄ ခုကို ထိုးစစ်ဆင် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့်အပြင်၊ စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ စွန့်လွှတ်ဆုတ်ခွာသွားခဲ့သည့် နယ်ခြားစောင့်ကင်းစခန်းနှင့် ရဲစခန်း ပေါင်း ၄၀ ကျော်ကိုလည်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အာရက္ခတပ်တော်မှ ထိုးစစ်ဆင်သိမ်းပိုက်ခဲ့သော အဓိကစခန်းများမှာ [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်]]ရှိ ဒုံးပိုက်နယ်ခြားစောင့်ရဲကင်းစခန်းနှင့် ချိန်ခါလိန်ရဲကင်းစခန်း၊ [[မောင်တောမြို့နယ်|မောင်တောအခြေစိုက်]] ဒုံးညိုနယ်ခြားစောင့်ရဲကင်းစခန်း၊ [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|ဘူးသီးတောင်အခြေစိုက်]] ခထီးလှစခန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသည်နှင့်အမျှ စစ်ကောင်စီလက်အောက်ခံ ရဲစခန်းအချို့မှာ လက်နက်ချအညံ့ခံခြင်းနှင့် စခန်းစွန့်ခွာ၍ နီးစပ်ရာ စစ်ကောင်စီဗျူဟာကုန်းများသို့ သွားရောက်ပူးပေါင်းခြင်းများ ရှိခဲ့ပြီး၊ အာရက္ခတပ်တော်ဘက်မှလည်း စစ်ဘက်၊ ရဲဘက်တပ်ဖွဲ့ဝင်များအနေဖြင့် အမြန်ဆုံး ဆက်သွယ်လက်နက်ချရန် သတိပေးထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.dmgburmese.com/%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8/aa-captures-junta-bases.html|title=ရခိုင်တိုက်ပွဲ (၁၀) ရက်အတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်စခန်း ၄၀ ကျော် AA သိမ်းပိုက်ထားပြီ|work=DMG သတင်းဌာန|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၆|date=၂၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃}}</ref> တိုက်ပွဲအစဦးကာလတွင် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ် [[ပေါက်တောမြို့]]တို့တွင် တိုက်ပွဲများ အပြင်းထန်ဆုံး ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ပလက်ဝမြို့နယ်ရှိ ဗျူဟာမြောက် “တရွန်အိုင်ဗျူဟာ” နှင့် “နှုးဘူးဗျူဟာ” ကုန်းများကို အာရက္ခတပ်တော်က နိုဝင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့မှစတင်ကာ အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ စစ်ကောင်စီဘက်မှ လေကြောင်းဖြင့် လက်နက်ခဲယမ်းရိက္ခာများ လာရောက်ချပေးခဲ့ရပြီး နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီ၏ ထောက်ပို့ပစ္စည်းအချို့ကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်။ ထို့အတူ ပေါက်တောမြို့အတွင်း၌လည်း နှစ်ဖက်တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီဘက်မှ ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များဖြင့် မြို့တွင်းသို့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တရွန်အိုင်ဗျူဟာကုန်းမှ ရရှိသည့်အမြောက်ကြီးနှင့်အောင်ပွဲခံရဲဘော်များပုံ AA ထုတ်ပြန် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/657012102687beb19d1f5952 |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်မှ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ၁၀ ရက်တာကာလအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်၏ လက်နက်ကြီး၊ လက်နက်ငယ်များဖြင့် ရမ်းသမ်းပစ်ခတ်မှုများကြောင့် အရပ်သား သေဆုံးနှင့် ဒဏ်ရာရရှိသူ ၈၀ ဦးခန့်အထိ ရှိလာခဲ့သည်ဟု အေအေဘက်ကစွပ်စွဲချက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် လက်နက်ကြီးအန္တရာယ်နှင့် စစ်ဘေးဒဏ်ကြောင့် ပေါက်တော၊ ရသေ့တောင်၊ ဘူးသီးတောင်၊ မောင်တော၊ ပုဏ္ဏားကျွန်းနှင့် မင်းပြားမြို့နယ်တို့မှ နေရပ်စွန့်ခွာထွက်ပြေးရသည့် စစ်ဘေးဒုက္ခသည်ဦးရေမှာလည်း တိုက်ပွဲစစချင်း ၁၀ ရက်အတွင်း ၆ သောင်းနီးပါးအထိ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-05-01 |title=ရခိုင်မှာ မိုး၊ လေပြင်းထန်ပြီး စစ်ရှောင်တွေ အရေးပေါ်အကူအညီလို |url=https://myanmar-now.org/mm/news/74330/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ဗျူဟာမြောက် ဝင်ပေါက်များနှင့် စစ်ရေးထိန်းချုပ်မှု == ရခိုင်တစ်ပြည်နယ်လုံးကို အပြည့်အဝ စစ်ရေးအရ စိုးမိုးနိုင်ရန်အတွက် အာရက္ခတပ်တော် (AA) သည် ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ အဓိက ဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သည့် ကုန်းလမ်း၊ ရေလမ်း ဗျူဟာမြောက် ဝင်ပေါက်များကို ဦးတည်ပိတ်ဆို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ စုစုပေါင်း မြို့နယ် ၁၇ မြို့နယ်အနက် ၁၄ မြို့နယ်ကို အာရက္ခတပ်တော်က သိမ်းပိုက်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်မှာ မြို့တော်စစ်တွေအပါအဝင် ၃ မြို့နယ်တွင်သာ တပ်စွဲထားနိုင်တော့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-02-09 |title=ရခိုင် ရှေးဟောင်းမြောက်ဦးမြို့ကို AA ထိန်းချုပ် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-seize-mrauku-02092024002135.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> အာရက္ခတပ်တော်သည် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]ကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်စပ်နှင့် ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း ရေလမ်းဗျူဟာဖြစ်သော ချင်း-ရခိုင်စပ် ပလက်ဝတောင်ကြားလမ်း ဝင်ပေါက်ကို အစောဆုံး စိုးမိုးနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[အမ်းမြို့နယ်]]ရှိ စစ်ကောင်စီ၏ အဓိက စစ်ဗျူဟာအခြေစိုက်ရာ [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] (အပခ) ဝန်းကျင်နှင့် မင်းဘူး-အမ်း ကားလမ်းမကြီးကို ပိတ်ဆို့ထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် မကွေး-အညာဘက် အမ်းတောင်ကြားလမ်းဝင်ပေါက်မှ စစ်ကောင်စီ စစ်ကူလာနိုင်မည့် လမ်းကြောင်းကို ဖြတ်တောက်ထားနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ ရခိုင်တောင်ပိုင်း [[ဂွမြို့နယ်]]ကို သိမ်းပိုက်ခြင်းဖြင့်လည်း ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးဘက်မှ ကုန်းလမ်းဖြင့် စစ်ကောင်စီ စစ်ကူတက်လာမည့် ဂွတောင်ကြားလမ်း ဝင်ပေါက်ကိုပါ အပြည့်အဝ အပိတ်အဆို့ ပြုလုပ်ထားနိုင်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-12-12 |title=မောင်တော နခခ ၅ ကို ၅၅ ရက်ကြာ တစ်ဆင့်ချင်း သိမ်းခဲ့တဲ့အာရက္ခတပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ceqljez9095o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == အာရက္ခတပ်တော် ထိန်းချုပ်ထားသည့် မြို့နယ်များ == အာရက္ခတပ်တော်သည် တကျော့ပြန်တိုက်ပွဲစတင်ဆင်နွဲပြီးနောက် ၂နှစ်ခွဲအတွင်း ရခိုင်ပြည်နယ် အတွင်းရှိ အမ်းမြို့အခြေစိုက် [[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]] အပါအဝင် မြို့နယ် ၁၇ မြို့ အနက် ၁၄ မြို့အထိ သိမ်းပိုက်ထားနိုင်ခဲ့ပြီး ပြည်နယ်၏ နယ်မြေ စုစုပေါင်း ၈၂.၃၅ ရာခိုင်နှုန်းအထိ စိုးမိုးထားနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-12-12 |title=မောင်တော နခခ ၅ ကို ၅၅ ရက်ကြာ တစ်ဆင့်ချင်း သိမ်းခဲ့တဲ့အာရက္ခတပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ceqljez9095o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ဖဒူထွန်းအောင် |date=2025-08-11 |title=သိမ်းထားသည့် မြို့များကို တရုတ်ဖိအားဖြင့် ပြန်လွှဲပေးရန် မရှိဟု AA ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/66163/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%; width:90%;" |- style="background:#efefef;" ! style="width:5%;" | အမှတ် !! style="width:15%;" | မြို့နယ်အမည် !! style="width:20%;" | သိမ်းပိုက်သည့် ရက်စွဲ !! style="width:40%;" | နောက်ဆက်တွဲ အခြေအနေ !! style="width:20%;" | တိုက်ပွဲများ |- | ၁ || [[ပေါက်တောမြို့နယ်|ပေါက်တော]] || ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2024-01-20 |title=ပေါက်တောမြို့ကို AA သိမ်းလိုက်ပြီဟု ဒေသခံများဆို |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48338/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ပေါက်တောမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၂ || [[မင်းပြားမြို့နယ်|မင်းပြား]] || ၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[မင်းပြားမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၃ || [[ကျောက်တော်မြို့နယ်|ကျောက်တော်]] || ၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=admin |date=2024-02-07 |title=ကျောက်တော်မြို့ကို AA သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့ကိုစွန့်ခွာပြေးသည့် စစ်ကောင်စီ၏ Navy ၂ စီး ကိုပါ ပစ်ခတ်နှစ်မြှုပ် |url=https://ayartimes.com/?p=32318 |access-date=2026-05-30 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ကျောက်တော်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၄ || [[မြောက်ဦးမြို့နယ်|မြောက်ဦး]] || ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-02-09 |title=ရခိုင် ရှေးဟောင်းမြောက်ဦးမြို့ကို AA ထိန်းချုပ် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-seize-mrauku-02092024002135.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[မြောက်ဦးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၅ || [[မြေပုံမြို့နယ်|မြေပုံ]] || ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=မြေပုံမြို့နယ်က လက်ကျန်ရေတပ်စခန်း ရုပ်သိမ်း |url=https://burmese.dvb.no/post/710276 |access-date=2026-05-30 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> || ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[မြေပုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၆ || [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်|ပုဏ္ဏားကျွန်း]] || ၄ မတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-03-05 |title=ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့ကို AA သိမ်းပိုက်လိုက်ကြောင်း ဒေသခံတွေပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/ponenagyun-aa-03042024234053.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၇ || [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်|ရမ်းဗြဲ]] || ၁၁ မတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2024-03-11 |title=ရမ်းဗြဲမြို့ကို သုံးလကြာ ထိုးစစ်ဆင်ပြီးနောက် AA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/50039/ |access-date=2026-05-30 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ရမ်းဗြဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၈ || [[ရသေ့တောင်မြို့နယ်|ရသေ့တောင်]] || ၁၇ မတ် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-03-18 |title=ရသေ့တောင်မြို့ကို AA အပြီးသတ်သိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-outpost-seized-rathedaung-03172024224604.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ရသေ့တောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၉ || [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်|ဘူးသီးတောင်]] || ၁၈ မေ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-05-18 |title=ဘူးသီးတောင်မြို့ကို သိမ်းလိုက်ကြောင်း AA ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/butheedaung-aa-occupie-05182024095332.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ဘူးသီးတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၀ || [[သံတွဲမြို့နယ်|သံတွဲ]] || ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=သံတွဲအကျဉ်းထောင်ကိုသိမ်းပိုက်ပြီး မြို့တွင်းကိုပါ AA ထိန်းချုပ် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/66967b5bb9627d108fab45e9?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR3DFeD_nfDhPxV_AB6Irg9_pcEYzbVxIi076vr5_d1VMlNlmOnY6fSVcX8_aem_wr8JrhO5Hf27rGBdor24vg |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[သံတွဲမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၁ || [[မောင်တောမြို့နယ်|မောင်တော]] || ၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[မောင်တောမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၂ || [[တောင်ကုတ်မြို့နယ်|တောင်ကုတ်]] || ၁၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-12-16 |title=တောင်ကုတ်မြို့နယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီး အမ်းနဲ့ ဂွကို AA ထိုးစစ်ဆင် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-attack-ann-and-gwa-12162024021418.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[တောင်ကုတ်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၃ || [[အမ်းမြို့နယ်|အမ်း]] || ၂၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |title=အမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကာလအတွင်း ပျက်စီးသွားသည့် အရပ်သားပြည်သူများ၏ နေအိမ်အဆောက်အအုံများ (ဓာတ်ပုံသတင်း) |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/68650da4bab948d833dca783 |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[အမ်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |- | ၁၄ || [[ဂွမြို့နယ်|ဂွ]] || ၂၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄<ref>{{Cite web |date=2024-12-29 |title=ဂွမြို့ကလက်ကျန်တပ်ကို အေအေက သိမ်းပြီး ဂွမြို့ကို ထိန်းချုပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c2ex273xrw2o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref>|| ထိန်းချုပ်ထားဆဲ|| [[ဂွမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ]] |} == စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခံရသည့် စစ်ဘက်အရာရှိကြီးများ == {{main|အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် သိမ်းပိုက်ခံရခြင်း}} ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သော တစ်ကျော့ပြန် ရခိုင်စစ်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်ဘက်မှ စစ်သည်နှင့် ရဲအင်အား ၁,၀၀၀ ကျော် အာရက္ခတပ်တော် (AA) ၏ စစ်သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည့် အဓိက စစ်ဘက်အရာရှိကြီးများ (ဗိုလ်မှူးချုပ် ၄ ဦးနှင့် ဗိုလ်မှူးကြီး ၁ ဦး) ၏ စာရင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-12-27 |title=ရခိုင်က ဗိုလ်မှူးချုပ်လေးဦး ကံကြမ္မာ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c2ex1nl9kj2o |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:95%; width:95%;" |- style="background:#efefef; text-align:center;" ! style="width:15%;" | အမည် !! style="width:12%;" | စစ်ဘက်အဆင့် !! style="width:23%;" | တာဝန် / အခြေစိုက်စခန်း !! style="width:15%;" | ဖမ်းဆီးရက်စွဲ !! style="width:35%;" | ဖမ်းဆီးခံရသည့် ဖြစ်စဉ်အကျဉ်း |- | ဇော်မင်းထွန်း || ဗိုလ်မှူးချုပ် || အမှတ် (၉) စစ်ဆင်မှုကွပ်ကဲရေးဌာနချုပ် (စကခ-၉) တပ်မှူး || ၂၀၂၄ || ကျောက်တော်တိုက်ပွဲအပြီး စစ်တွေသို့ စစ်သင်္ဘောဖြင့် ဆုတ်ခွာစဉ် ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း၌ သင်္ဘောနစ်မြုပ်ကာ လက်ရဖမ်းဆီးခံရ။ (ပထမဆုံး ဖမ်းမိသည့် ဗိုလ်မှူးချုပ်) |- | သူရိန်ထွန်း || ဗိုလ်မှူးချုပ် || အမှတ် (၁၅) စစ်ဆင်ရေးဌာနချုပ် (စကခ-၁၅) တပ်မှူး / ဒေသကွပ်ကဲရေးမှူး || ၂၀၂၄ || မောင်တောမြို့ရှိ အရေးပါသော နခခ (၅) စခန်းအား AA က ၅ လကြာ ပိတ်ဆို့ပြီး မြေအောက်လိုဏ်ခေါင်းတူး၍ ထိုးဖောက်သိမ်းပိုက်ချိန်တွင် ဖမ်းမိ။ (OTS ဆင်း) |- | ကျော်ကျော်သန်း || ဗိုလ်မှူးချုပ် || အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းဦးစီးမှူး / ယာယီကွပ်ကဲရေးမှူး || ၂၀၂၄ || အမ်းမြို့နယ်ရှိ အပခ ဌာနချုပ် နောက်ဆုံးခံစစ်ရုံးခန်းအထိ AA က ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်စဉ် ရိက္ခာနှင့် ရေပြတ်တောက်ကာ လက်နက်ချဖမ်းခံရ။ (OTS-၂၁ ဆင်း) |- | သောင်းထွန်း || ဗိုလ်မှူးချုပ် || အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ဒုတိယတိုင်းမှူး || ၂၀၂၄ || အမ်းမြို့နယ် အပခ ဌာနချုပ် ကျဆုံးသည့် နောက်ဆုံးတိုက်ပွဲအတွင်း တိုင်းဦးစီးချုပ်နှင့်အတူ လက်ရဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်းခံရ။ (DSA-၄၁ ဆင်း) |- | ညီညီဝင်း || ဗိုလ်မှူးကြီး || စကခ (၉) လက်အောက်ခံ နည်းဗျူဟာ (၃) စစ်ဗျူဟာမှူး || ၂၀၂၄ || ကျောက်တော် ကုလားတန်မြစ်ကြောင်း တပ်ဆုတ်တိုက်ပွဲအတွင်း ဒဏ်ရာများနှင့်အတူ လက်ရဖမ်းဆီးခံရ။ |} == ဆက်စပ်တိုက်ပွဲများ == {{main|ပလက်ဝမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ}} ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ [[ပလက်ဝမြို့နယ်]] ကိုလည်း အာရက္ခတပ်တော်က ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက်တွင် အပြည့်အဝ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-01-14 |title=ပလက်ဝတစ်နယ်လုံးကို AA သိမ်းပိုက် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-plaetwa-military-01142024133525.html |access-date=2026-06-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == စစ်ကောင်စီတပ်များ ကျန်ရှိနေသည့် မြို့နယ်များ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:95%; width:90%;" |- style="background:#efefef;" ! style="width:5%;" | အမှတ် !! style="width:15%;" | မြို့နယ်အမည် !! style="width:40%;" | လက်ရှိအခြေအနေ !! style="width:40%;" | နောက်ဆက်တွဲ အခြေအနေ |- | ၁ || [[စစ်တွေမြို့နယ်|စစ်တွေ]] || ဒေသကွပ်ကဲမှုစစ်ဌာနချုပ် ရှိရာမြို့ || ပိတ်ဆို့ခံထားရ |- | ၂ || [[ကျောက်ဖြူမြို့နယ်|ကျောက်ဖြူ]] || ဓညဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ် တည်ရှိ || စစ်ရေးတင်းမာဆဲ |- | ၃ || [[မာန်အောင်မြို့နယ်|မာန်အောင်]] || ကျွန်းမြို့ဖြစ်ပြီး စစ်ကောင်စီတပ်များ ရှိနေဆဲ || အခြေအနေ တည်ငြိမ်လျှက်ရှိ |} == လူသားချင်းစာနာထောက်ထားမှုဆိုင်ရာ ထိခိုက်မှုများ == === ၂၀၂၆ === * [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ရမ်းဗြဲမြို့နယ်]]၊ ပိန္နဲတောင်ကျေးရွာရှိ စစ်ဘေးရှောင်စခန်းအား စစ်လေတပ်က ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စစ်ဘေးရှောင် နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း ဒေသခံများက ပြောကြားသည်။<ref>{{Cite web |title=ရမ်းဗြဲတွင် စစ်ရှောင်စခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၂ ဦးသေ၊ ၅ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/149355 |access-date=2026-06-03 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] * [[အညာ စစ်မြေပြင်]] * [[ချင်း စစ်မြေပြင်]] == ကိုးကား == {{Reflist}} [[Category:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[Category:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[Category:၂၀၂၅ ပဋိပက္ခများ]] [[Category:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[Category:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ စစ်ဆင်ရေးများ]] [[Category:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏_ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] 6h0djqhh2d1lx2vnj194us2468mtxo6 0 286866 1038184 1034709 2026-06-14T06:47:47Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-မှုး +မှူး) 1038184 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ဘူးသီးတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] | image = | image_size = | alt = ဘူးသီးတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | caption = ဘူးသီးတောင်အခြေစိုက် ခမရ (၅၆၄) တပ်ရင်းဌာနချုပ်အား အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ခဲ့စဉ် (ဓာတ်ပုံ - AA Info Desk) | date = ၂၅ မတ် ၂၀၂၄ – ၁၈ မေ ၂၀၂၄ | place = [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | territory = အာရက္ခတပ်တော် (AA) မှ ဘူးသီးတောင်အခြေစိုက် အမှတ် (၁၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁၅)၊ ဗျူဟာဌာနချုပ်နှင့် မြို့နယ်တွင်းရှိ စစ်စခန်းများအပါအဝင် နယ်ခြားစောင့်ရဲစခန်းအားလုံး တစ်ခုမကျန် အပြည့်အဝ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်ခဲ့ | status = အာရက္ခတပ်တော် (AA) က အပြည့်အဝ သိမ်းပိုက်အောင်ပွဲခံခဲ့ | combatant1 = {{ubl|{{flagicon|MYA}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]}} * {{armed forces|Myanmar}} ** {{army|Myanmar}} ** {{air force|Myanmar}} ** {{flagicon image|Flag of the Myanmar Police Force.svg}} [[မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့]] ** {{flagicon image|Myanmar Police Emblem.png}} [[နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့]] ** စစ်တပ် နှင့် ပူးပေါင်းထားသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) | commander1 = စကခ (၁၅) မှူး၊ ဘူးသီးတောင်ဗျူဟာမှူးနှင့် တပ်ရင်းမှူးများ | commander2 = [[ထွန်းမြတ်နိုင်]]<br> [[ညိုထွန်းအောင်]] | units1 = * အမှတ် (၁၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁၅) * ဘူးသီးတောင်ဗျူဟာဌာနချုပ် * ခြေလျင်/ခြေမြန်တပ်ရင်း (ခလရ/ခမရ) ၁၁ ရင်း * အမြောက်တပ်ရင်း၊ ထောက်ပို့တပ်ရင်း၊ GE တပ်ရင်းများ * နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့ (နခခ ၃၊ နခခ ၈) | units2 = အာရက္ခတပ်တော် (AA) အထူးစစ်ကြောင်းများ | strength1 = မသိရ | strength2 = မသိရ | casualties1 = များပြား (ထောင်ချီ ထွက်ပြေး/သေဆုံး/ဖမ်းဆီးခံရ) | casualties2 = မသိရ | notes = ဘူးသီးတောင်မြို့တွင် အခြေစိုက်သည့် အမှတ် (၁၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် သည် ရခိုင်ပြည်နယ်ထဲရှိ စစ်တပ်စခန်းများထဲ အင်အားအကြီးဆုံးထဲမှတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မေလ ၂ ရက်တွင် အေအေ က သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည် | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''ဘူးသီးတောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃-လက်ရှိ)]] စစ်မျက်နှာအတွင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်]]ရှိ [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်(ကြည်း)]]၏ အဓိက စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်ကြီးတစ်ခုဖြစ်သော [[အမှတ်(၁၅)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်|အမှတ် (၁၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] (စကခ-၁၅)၊ လက်အောက်ခံ ဗျူဟာဌာနချုပ်နှင့် ခြေလျင်၊ ခြေမြန်၊ အမြောက်၊ ထောက်ပို့၊ စစ်အင်ဂျင်နီယာတပ်ရင်း အားလုံးအပါအဝင် နယ်ခြားစောင့်စခန်းများ အားလုံးကို [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) က အပြီးသတ် ချေမှုန်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် ဗျူဟာမြောက် တိုက်ပွဲကြီးဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-05-18 |title=ဘူးသီးတောင်မြို့ကို သိမ်းလိုက်ကြောင်း AA ကြေညာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/butheedaung-aa-occupie-05182024095332.html |access-date=2026-05-30 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ဘူသီးတောင် ညောင်ချောင်းနယ်ခြားစောင့်စခန်းတစ်ခုလုံး စွန့်ခွာထွက်ပြေး |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65af2b44d7412b2fb81a549d |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> ဤတိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လကုန်ပိုင်းမှ စတင်ကာ အရှိန်အဟုန်မြင့်လာခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် မေလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဘူးသီးတောင်မြို့ပေါ်ရှိ စစ်တပ်စခန်းအားလုံးကို အာရက္ခတပ်တော်က တစ်ခုမကျန် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်အောင်ပွဲခံနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဘူးသီးတောင်မြို့အဝင် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်း ၄ ခုအထိ AA သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/66421a953f0bb87788b099af |access-date=2026-05-30 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ်နှင့် တပ်စခန်းများ ကျဆုံးမှု == အာရက္ခတပ်တော်သည် ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်အတွင်းရှိ စစ်ကောင်စီ၏ ရှေ့တန်းစခန်းများနှင့် ခံစစ်တပ်ရင်းများကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ/မတ်လမှစတင်၍ တစ်ခုပြီးတစ်ခု အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ စစ်ကောင်စီဘက်မှ ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များနှင့် Y-12 လေယာဉ်များအသုံးပြုကာ အဆက်မပြတ် ဗုံးကြဲခုခံခဲ့သော်လည်း ဘူးသီးတောင်အခြေစိုက် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁၅) အပါအဝင် လက်အောက်ခံတပ်ရင်းများအားလုံး ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့် ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=ဘူးသီးတောင် တောင်ပိုင်းမှ စစ်ကောင်စီ နယ်ခြားစောင့်စခန်းများ ဆက်လက်စခန်းစွန့်ခွာ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/news/detail/65afcfe1d7412b2fb81c8886 |access-date=2026-05-30 |website=နိရဉ္ဇရာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-18 |title=မေ ၁၈ ရက် နိုင်ငံတဝန်း သတင်းအနှစ်ချုပ် - ကချင်၊ ဝိုင်းမော်အနီးမှာ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cyx65d257rvo |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-08 |title=ဘူးသီးတောင် စကခ ကျဆုံးမှု နဲ့ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်ရေးမျက်နှာစာ အပြောင်းအလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cj7mpjjx55eo |access-date=2026-05-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; font-size:95%; width:95%; text-size-adjust: none;" |- style="background:#efefef; text-align:center;" ! style="width:14%;" | ရက်စွဲ !! style="width:51%;" | သိမ်းပိုက်ခံရသည့် တပ်ရင်း / စခန်းအမည် !! style="width:35%;" | မှတ်ချက် |- | ၂၅ မတ် ၂၀၂၄ || စကခ (၁၅) လက်အောက်ခံ ခြေမြန်တပ်ရင်း - ခမရ (၅၅၂) || ဘူးသီးတောင်အတွင်း အစောဆုံး သိမ်းပိုက်ခံရသည့် တပ်ရင်းများအနက် တစ်ခု။ |- | ၅ ဧပြီ ၂၀၂၄ || ခြေမြန်တပ်ရင်းဌာနချုပ် - '''ခမရ (၅၆၄)''' || နံနက် ၈ နာရီအချိန်တွင် တပ်ရင်းတစ်ခုလုံးအား AA က အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်။ |- | ၂ မေ ၂၀၂၄ || * အမှတ် (၁၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ-၁၅) ဌာနချုပ်ရုံး<br>* ခြေမြန်တပ်ရင်း - ခမရ (၅၅၁)<br>* ခြေမြန်တပ်ရင်း - ခမရ (၅၆၅) || ဘူးသီးတောင်အခြေစိုက် ပင်မစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်ကြီး စတင်ပြိုလဲသည့်နေ့။ |- | ၁၂ မေ ၂၀၂၄ || * ခြေမြန်တပ်ရင်း - ခမရ (၃၄၅)<br>* ခြေမြန်တပ်ရင်း - ခမရ (၃၅၂) || မြို့အဝင်ရှိ လက်ကျန်တပ်ရင်းများကို AA က စတင်စီးနင်းသိမ်းပိုက်။ |- | ၁၃ မေ ၂၀၂၄ || နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့စခန်း - နခခ (၃) || ပြင်းထန်သော လေကြောင်းဗုံးကြဲမှုများကြားမှ ထပ်မံသိမ်းပိုက်ရရှိ။ |- | ၁၄ မေ ၂၀၂၄ || * ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခမရ (၃၅၃)<br>* ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခမရ (၅၃၅)<br>* ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခမရ (၂၆၃)<br>* ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခမရ (၂၃၃) || မြို့တွင်းပိုင်းခံစစ်ကြောင်းများ ထပ်မံကျဆုံး။ |- | ၁၆ မေ ၂၀၂၄ || နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့စခန်း - နခခ (၈) || မြို့ပတ်ဝန်းကျင်အား အပြည့်အဝ ပိတ်ဆို့ပြီးစီး။ |- | ၁၈ မေ ၂၀၂၄ || * ဘူးသီးတောင်ဗျူဟာဌာနချုပ်<br>* အမြောက်တပ်ရင်း - အမတ (၃၇၈)<br>* ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခလရ (၂၃၄)<br>* ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခလရ (၃၄၅)<br>* ခြေလျင်တပ်ရင်း - ခလရ (၃၅၂)<br>* ထောက်ပို့တပ်ရင်း<br>* စစ်အင်ဂျင်နီယာတပ်ရင်း - GE တပ်ရင်း || ဘူးသီးတောင်မြို့ပေါ်ရှိ တပ်စခန်းအားလုံး တစ်ခုမကျန် အပြီးသတ်ကျဆုံးသည့်နေ့။ |} == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] cpgfrkb6n9k4qm77sz1y8kugy3iknzu 0 286895 1038180 1034761 2026-06-14T06:47:07Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038180 wikitext text/x-wiki {{Infobox Government agency | agency_name = အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့<br><small>(National Security Bureau - NSB)</small> | logo = State Seal of the Republic of the Union of Myanmar.svg | logo_width = 150px | logo_caption = ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် တံဆိပ်တော် | form_date = ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်<br>(၁၃၈၈ ခုနှစ်၊ ကဆုန်လဆန်း ၆ ရက်) | jurisdiction = {{flag|Myanmar}} | headquarters = နေပြည်တော် | budget = ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး ဘဏ္ဍာရေးအသုံးစရိတ် | parent_agency = ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ | coordinates = {{Infobox | subbox = yes | headerstyle = background-color:#efefef; font-weight:bold; text-align:center; | header1 = ခေါင်းဆောင်မှုအဖွဲ့ဝင်များ | label2 = ဥက္ကဋ္ဌ | data2 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] <br><small>(နိုင်ငံတော်သမ္မတ)</small> | label3 = ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁) | data3 = ဒုတိယသမ္မတ (၁)<br> [[ညိုစော]] | label4 = ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) | data4 = တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် <br> [[ရဲဝင်းဦး]] | label5 = အတွင်းရေးမှူး | data5 = တပ်မတော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် <br> [[ကျော်ကိုထိုက်]] }} }} '''အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့''' ('''National Security Bureau - NSB''') သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေးကဏ္ဍအား ဆောင်ရွက်ရန် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက် တွင် အမိန့်အမှတ် (၄၆/၂၀၂၆) ဖြင့် အသစ်ထပ်မံဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် အဆင့်မြင့်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။အဆိုပါအဖွဲ့ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်က ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယသမ္မတ (၁) က ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်က ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) အဖြစ်လည်းကောင်း ပါဝင်ကွပ်ကဲကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-30 |title=မေ ၃၀ ရက်သတင်းအနှစ်ချုပ်-စစ်ရေး၊ နိုင်ငံရေးနဲ့ သံတမန်ရေး တိုက်ခံနေရတယ်လို့ အေအေပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4g76mp373eo |access-date=2026-05-31 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) အရ နိုင်ငံတော်၏ အဆင့်မြင့်ဆုံး ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ချမှတ်ရန်အတွက် "[[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] (ကာလုံ - NDSC)" ကို အခြေခံဥပဒေပုဒ်မ ၂၀၁ အရ ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ထားရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတော်၏ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာများနှင့် ပတ်သက်၍ အကြံပေးနိုင်ရန်အတွက် "[[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] (National Security Advisor - NSA)" ရာထူးကိုလည်း ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း စစ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြောင်းလဲလာသည့် ခေတ်ကာလအခြေအနေများအရ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနများအကြား နေ့စဉ်လုံခြုံရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို ပိုမိုထိရောက် လျင်မြန်စွာ ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်နိုင်ရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ "အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့ (National Security Bureau - NSB)" ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် အသစ်ထပ်မံ တိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေးကျင်းပ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် တက်ရောက်အမှာစကားပြောကြား |url=https://myanmar.gov.mm/news-media/news/-/asset_publisher/qzf6zC5YZloQ/content/%25E1%2580%2595%25E1%2580%25BC%25E1%2580%258A%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2591%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25AC%25E1%2580%2584%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2585%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259E%25E1%2580%2599%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2599%25E1%2580%2590%25E-853 |access-date=2026-05-31 |website=myanmar.gov.mm |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်ခန့်အပ်ခြင်း |url=http://moi.gov.mm/index.php/news/81981 |access-date=2026-05-31 |website=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ယင်းမတိုင်မီ ယခင် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့ဟူ၍ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]] က ၂၀၂၁ ခုနှစ် ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၉ ရက်တွင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ဖူးပြီး ထိုစဉ်က အဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌအပါအဝင် စုစု​ပေါင်း အဖွဲ့ဝင် ဦးရေမှာ ၁၀ ဦး ရှိခဲ့သည်။ ဥက္ကဋ္ဌတာဝန်ကို တပ်မ​တော်ကာကွယ်​ရေးဦးချုပ် က လည်း​ကောင်း၊ အတွင်း​ရေးမှူးအဖြစ် ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် တွဲဖက်အတွင်း​ရေးမှူးအဖြစ် တပ်မတော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်ကလည်း​​​ကောင်း တာဝန်ယူ​ဆောင်ရွက်ပြီး ကျန်အဖွဲ့ဝင်ခုနစ်ဦးမှာ ပြည်​ထောင်စုဝန်ကြီးများဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=■ အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့ (National Security Bureau - NSB)ကို နိုင်ငံ​တော်သမ္မတကဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ယူပြီး ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းထား |url=https://news-eleven.com/article/312284 |access-date=2026-05-31 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> လက်ရှိ အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့ (NSB) ၏ ပင်မလုပ်ငန်းတာဝန်များမှာ ပြည်ထောင်စုမပြိုကွဲရေး၊ တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်မှုမပြိုကွဲရေးနှင့် အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရေးဟူသည့် ဒို့တာဝန်အရေး (၃) ပါးကို ဦးထိပ်ထား၍ နိုင်ငံတော်၏ အခြေအနေအရပ်ရပ်အား ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဆောင်ရွက်ရာတွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနများအားလုံး အတူတကွ ပေါင်းစပ်၍ အမျိုးသားလုံခြုံရေးတာဝန်များကို ထိရောက်စွာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သွားရန် ရည်ရွယ်ချက်ထားရှိသည်။ ထို့အပြင် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းတာဝန်များကို အနီးကပ် ညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်နိုင်ရန်အတွက် အဖွဲ့တွင် ပါဝင်သော ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနများမှ ကိုယ်စားလှယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် "ရုံးအဖွဲ့" အား သီးသန့်တည်ထောင်ထားရှိမည် ဖြစ်သည်။ ယင်းရုံးအဖွဲ့၏ လုပ်ငန်းစဉ်အရပ်ရပ်ကိုမူ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီးမှ အဓိက ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲ၍ ဝန်ကြီးဌာနများအကြား ညှိနှိုင်းပေါင်းစပ် ဆောင်ရွက်ပေးရမည် ဖြစ်သည်။ အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့ (NSB) ၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုနှင့် ဘဏ္ဍာငွေခွဲဝေသုံးစွဲမှုအရပ်ရပ်အတွက်မူ ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ရုံး၏ ဘဏ္ဍာရေးအသုံးစရိတ် (Budget) မှ တိုက်ရိုက်ကျခံသုံးစွဲသွားရန် ပြဋ္ဌာန်းထားရှိပြီး၊ ယင်းအမိန့်ကို နိုင်ငံတော်သမ္မတ မင်းအောင်လှိုင်က လက်မှတ်ရေးထိုး ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၂ ရက် ထုတ် အတွဲ (၇၉)၊ အမှတ် (၂၁) ပြန်တမ်းစာစောင်ကို စာပေဗိမာန်စာအုပ်အရောင်းဆိုင် များမှတစ်ဆင့် စတင်ဖြန့်ချိ e-book {{!}} Printing and Publishing Department |url=https://www.moi.gov.mm/ppd/book/3711 |access-date=2026-05-31 |website=www.moi.gov.mm}}</ref> == အဖွဲ့ဝင်များ == အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးတို့ ပါဝင်ကြပြီး၊ တပ်မတော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်က အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် တာဝန်ယူဆောင်ရွက်သည်။<ref>{{Cite web |last=MPATV |date=2026-05-30 |title=MPA 7 AM News Update {{!}} May 31, 2026 |url=https://www.youtube.com/watch?v=iVUYQKJP-KY |access-date=2026-05-31}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left;" |- style="background-color:#efefef; text-align:center;" ! style="width:8%;" | စဉ် ! style="width:52%;" | ရာထူး / တာဝန် (မူရင်းဌာန) ! style="width:40%;" | အမျိုးသားလုံခြုံရေးအဖွဲ့ (NSB) ပါ တာဝန် |- | style="text-align:center;" | (က) | နိုင်ငံတော်သမ္မတ | style="text-align:center; font-weight:bold;" | ဥက္ကဋ္ဌ |- | style="text-align:center;" | (ခ) | ဒုတိယသမ္မတ (၁) | style="text-align:center; font-weight:bold;" | ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၁) |- | style="text-align:center;" | (ဂ) | တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် | style="text-align:center; font-weight:bold;" | ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) |- | style="text-align:center;" | (ဃ) | ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (င) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (စ) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ဆ) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ဇ) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ဈ) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ည) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန်ဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ဋ) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ဌ) | ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန | style="text-align:center;" | အဖွဲ့ဝင် |- | style="text-align:center;" | (ဍ) | တပ်မတော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ် | style="text-align:center; font-weight:bold;" | အတွင်းရေးမှူး |} == ကိုးကား == {{reflist}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ‎]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုများ]] l5mcbjlprkkokv43zmgwmoe5o8whxfc 0 286918 1038162 1035930 2026-06-14T06:44:00Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်) 1038162 wikitext text/x-wiki {{current}} {{Infobox civilian attack | title = ၂၀၂၆ နမ့်ခမ်း ပေါက်ကွဲမှု | image = | image_size = | alt = | caption = | map = {{Location map | Myanmar | lat = 23.8437 | long = 97.7060 | width = 245 | label = ကောင်းတပ်ရွာ | caption = ကောင်းတပ်ရွာ တည်နေရာပြ မြေပုံ }} | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[နမ့်ခမ်းမြို့နယ်]]၊ မန့်နောင်ကျေးရွာအုပ်စု၊ [[ကောင်းတပ်ရွာ၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်|ကောင်းတပ်ရွာ]]အနီး၊ ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း | target = | coordinates = {{Coord|23.8437004089355|97.7060089111328|region:MM|format=dms|display=inline,title}} | date = ၃၁ မေ ၂၀၂၆ | time = ၁၂:၃၀ ဝန်းကျင် | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] ([[UTC+06:30|UTC+6:30]]) | type = မတော်တဆ ပေါက်ကွဲမှု | weapons = မိုင်းတွင်းကျောက်ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုရန် သိုလှောင်ထားသော ယမ်းပျော့များ ပေါက်ကွဲခြင်း | fatalities = ၄၃ ဦး (နမ့်ခမ်းဆေးရုံရောက်စာရင်းအရ တရားဝင်အတည်ပြု) | injuries = ၁၁၂ ဦး (အနည်းငယ်ထိခိုက် ၇၅ ဦး၊ ပြင်းထန်းဒဏ်ရာရ ၃၇ ဦး) | perpetrators = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] နှင့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] အလွန် ဖြစ်ရပ်များ | notes = [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] ၏ လက်နက်ခဲယမ်း သိုလှောင်ရာနေရာအဖြစ် ဖော်ပြမှုလည်းရှိခဲ့ပြီး ပေါက်ကွဲမှုအရှိန်ကြောင့် ကောင်းတပ်ရွာအတွင်းရှိ ဒေသခံများ၏ နေအိမ်မှန်များ အားလုံး ကွဲကြေပျက်စီးခဲ့သည်။ }} '''၂၀၂၆ နမ့်ခမ်း ပေါက်ကွဲမှု''' သည် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ [[မူဆယ်ခရိုင်]]၊ [[နမ့်ခမ်းမြို့နယ်]]၊ မန့်နောင်ကျေးရွာအုပ်စုရှိ [[ကောင်းတပ်ရွာ၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်|ကောင်းတပ်ရွာ]]အနီး၌ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ပြင်းထန်သော ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မိုင်းတွင်းကျောက်ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုရန် သိုလှောင်ထားသော "[[ယမ်း]]ပျော့" များ မတော်တဆ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့်ဟု [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|TNLA]] က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး တရုတ်နိုင်ငံသား ၃ ဦး အပါအဝင် လူပေါင်း ၄၃ သေဆုံးခဲ့ပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိသူ ၁၁၂ ဦးအထိ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နမ့်ခမ်းတွင် ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်ပြီး ထိခိုက်သေဆုံးသူ များပြား |url=https://burmese.dvb.no/post/891329 |access-date=2026-05-31 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=SHAN |date=2026-05-31 |title=နမ့်ခမ်းမြို့အနီး ပေါက်ကွဲမှုကြီး ဖြစ်ပွား၊ သေဆုံးသူ ၂၀ ကျော်အထိရှိလာ၊ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူ (၇၀)ကျော်ရှိ |url=https://burmese.shannews.org/archives/52862 |access-date=2026-05-31 |website=သျှမ်းသံတော်ဆင့် |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-06-01 |title=တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် နမ့်ခမ်းက ယမ်းရုံပေါက်ကွဲမှုနဲ့ သေဆုံးမှုများနောက်ကွယ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cgmp01427e8o |access-date=2026-06-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၃၁ ရက်နေ့တွင် [[တအာင်း အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|တအာင်း (ပလောင်) အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်]] (TNLA) ထိန်းချုပ်ထားသည့် နမ့်ခမ်းမြို့နယ်၊ မန့်နောင်ကျေးရွာအုပ်စု၊ [[ကောင်းတပ်ရွာ၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်|ကောင်းတပ်ရွာ]]အနီးရှိ သိုလှောင်ရုံ တွင် မတော်မဆဖြစ်ပြီး ကြီးမားသည့် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ လက်နက်ခဲယမ်း သိုလှောင်ထားသည့် နေရာဟူ၍ ကနဦးသတင်းများတွင် ဖော်ပြချက်ရှိခဲ့ပြီး ပြင်းထန်သော ပေါက်ကွဲမှုကြီးအရှိန်ကြောင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ဒေသခံများ၏ နေအိမ်မှန်များ အားလုံးကွဲကြေပျက်စီးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=MizzimaTV |date=2026-05-31 |title=နမ့်ခမ်းမြို့ ကောင်းတပ်ကျေးရွာအနီး ပြင်းထန်ပေါက်ကွဲမှု အနည်းဆုံး ၃ ဦးသေဆုံး |url=https://www.youtube.com/watch?v=kdWiESsMScw |access-date=2026-05-31}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုနှင့် ကယ်ဆယ်ရေး == ကနဦး မြေပြင်သတင်းများတွင် အဆိုပါ ပေါက်ကွဲမှုအတွင်း နေရာ၌ပင် သေဆုံးသူ ၁၅ ဦးထက်မနည်း ရှိခဲ့ရာမှ နောက်ဆုံးသိရှိရသော အခြေအနေများအရ သေဆုံးသူသည် ဆက်တိုက် တိုးလာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အပျက်အစီးပုံများကြားတွင် ပိတ်မိနေသူများကိုလည်း ကယ်ဆယ်ရေးသမားများက ဆက်လက်ကယ်ထုတ်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-05-31 |title=မေ ၃၁ ရက်သတင်းအနှစ်ချုပ် - မန္တလေးမှာ အာဆင်နယ်နဲ့ PSG ပွဲကြည့်ရင်း ရိုက်မှုဖြစ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ce9pe39d4y4o |access-date=2026-05-31 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိသူများကို နမ့်ခမ်းပြည်သူ့ဆေးရုံသို့ အရေးပေါ် ပို့ဆောင်ကာ လူနာများအတွက် အရေးပေါ် သွေးအကူအညီများအပါအဝင် ဆေးဝါးကုသမှုများဖြင့် အသက်ကယ်ပေးခဲ့ရသည်။ အဆိုပါ ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ငန်းများအတွက် နမ့်ခမ်းမြို့နှင့် အနီးနားရှိ [[မူဆယ်မြို့]]မှ လူမှုကူညီရေး ပရဟိတအသင်း တစ်ဒါဇင်နီးပါးခန့်က မြေပြင်တွင် ရုပ်အလောင်းများနှင့် ဒဏ်ရာရသူများကို ရှာဖွေကယ်ထုတ်ခြင်းလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။[[ဧရာဝတီသတင်းဌာန]]သည် ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် လူပေါင်း ၅၀ ဝန်းကျင် သေဆုံးခဲ့ပြီး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိသူ ၇၀ ဦးကျော်အထိ ရှိခဲ့ကြောင်း လူမှုကယ်ဆယ်ရေးအသင်းများ၏ ပြောကြားချက်ကို ကိုးကားပြီး သတင်းရေးသားဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://bur.mizzima.com/2026/05/31/91870|title=နမ့်ခမ်းမြို့ ကောင်းတပ်ကျေးရွာအနီး ပြင်းထန်ပေါက်ကွဲမှု အနည်းဆုံး ၃ ဦးသေဆုံး|work=Mizzima Burmese|access-date=၃၁ မေ ၂၀၂၆|date=၃၁ မေ ၂၀၂၆}}</ref> == တရုတ်နိုင်ငံ၏ တုံ့ပြန်မှု == တရုတ်နိုင်ငံ၊ ရွှေလီမြို့တစ်ဖက်ခြမ်းတွင် ရှိသည့် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပြင်းအားမြင့် ပေါက်ကွဲမှုအလွန် နောက်ဆက်တွဲ ကိစ္စရပ်များကို ကိုင်တွယ်နိုင်ရန်အတွက် လိုအပ်သည့် အကူအညီများကို ပံ့ပိုးပေးသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ မစ္စတာ လင်ကျန်း (Lin Jian) က ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Triumph |first=Ojo |date=2026-06-01 |title=46 Killed as Explosion Destroys Hundreds of Homes in Myanmar Village |url=https://www.arise.tv/46-killed-as-explosion-destroys-hundreds-of-homes-in-myanmar-village/ |access-date=2026-06-02 |language=en-US}}</ref> ထို့ပြင် တအာင်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော် (TNLA) ထိန်းချုပ်ထားသော နမ့်ခမ်းမြို့နယ်၊ ကောင်းတပ်ကျေးရွာ ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုများကိုလည်း အနီးကပ် ဆက်လက်စောင့်ကြည့်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်သည့် တရုတ်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ပုံမှန်သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၌ မစ္စတာ လင်ကျန်းက ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Foreign Ministry Spokesperson Lin Jian’s Regular Press Conference on June 1, 2026_Embassy of the People's Republic of China in the Republic of South Africa |url=https://za.china-embassy.gov.cn/eng/fyrth/202606/t20260601_11922642.htm |access-date=2026-06-02 |website=za.china-embassy.gov.cn}}</ref> == တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်နှင့် အကြောင်းရင်း == ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ယင်းနေ့ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၃၁ ရက် ညနေပိုင်းတွင် ပလောင်ပြည်နယ်လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး (PSLF/TNLA) က တရားဝင် ထုတ်ပြန်ချက်တစ်ရပ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ထုတ်ပြန်ချက်အရ မွန်းလွဲ ၁၂ နာရီခန့်က ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ပြင်းထန်သော ပေါက်ကွဲမှုမှာ စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်ခံရခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေးဌာနပိုင် မိုင်းတွင်းကျောက်ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုရန် သိုလှောင်ထားသော "ယမ်းပျော့" များ မတော်တဆ ပေါက်ကွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန် ဝန်ခံခဲ့သည်။ထို့အပြင် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိသူနှင့် သေဆုံးသူစာရင်းအား ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2026-05-31 |title=TNLA ပိုင် ယမ်းသိုလှောင်ရုံ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဒေသခံ ၂၀ ဝန်းကျင်သေဆုံးမှုအပေါ် ဝမ်းနည်းကြောင်း TNLA ထုတ်ပြန် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/tnla-%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA-%E1%80%9A%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%B6/ |access-date=2026-05-31 |work=New Day Myanmar |language=en-US}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; margin:1em auto; line-height:1.6; font-size: 90%;" |- ! colspan="6" style="background:#8b0000; color:white; text-align:center; font-size:1.15em; padding:0.5em;" | (က) အသက်ဆုံးရှုံးရသူများစာရင်း (၄၃)ဦး |- style="background:#f2d7d5; text-align:center; font-weight:bold;" | rowspan="2" style="width:10%;" | စဉ် | colspan="2" style="width:40%;" | လူကြီး (အသက် ၁၁ နှစ်အထက်) | colspan="2" style="width:40%;" | ကလေး (အသက် ၁နှစ်မှ ၁၁နှစ်ထိ) | rowspan="2" style="width:10%;" | စုစုပေါင်း |- style="background:#f2d7d5; text-align:center; font-weight:bold;" | style="width:20%;" | ကျား | style="width:20%;" | မ | style="width:20%;" | ကျား | style="width:20%;" | မ |- | style="text-align:center;" | ၁ | style="text-align:center;" | ၆ | style="text-align:center;" | ၁ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ၇ |- | style="text-align:center;" | ၂ | style="text-align:center;" | ၂၃ | style="text-align:center;" | ၁၃ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ၃၆ |- | style="background:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;" | စုစုပေါင်း | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၂၉ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၁၄ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ဝ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ဝ | style="background:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;" | ၄၃ |- | colspan="6" style="background:#ffffff; font-size: 95%; padding:0.5em;" | '''မှတ်ချက်။''' ။သေဆုံးသူ (၄၃)ထဲမှ (၇)ဦးသည် ကုသမှု ခံယူနေစဉ် ဆုံးပါးသွားသော လူနာဖြစ်ပြီး ကျန်သော (၃၆)ဦးသည် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားရာနေရာတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ |} {| class="wikitable" style="width:100%; margin:1em auto; line-height:1.6; font-size: 90%;" |- ! colspan="6" style="background:#d4ac0d; color:black; text-align:center; font-size:1.15em; padding:0.5em;" | (ခ) အနည်းငယ်ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူ (လူနာ)စာရင်း (၇၅)ဦး |- style="background:#fcf3cf; text-align:center; font-weight:bold;" | rowspan="2" style="width:10%;" | စဉ် | colspan="2" style="width:40%;" | လူကြီး (အသက် ၁၁ နှစ်အထက်) | colspan="2" style="width:40%;" | ကလေး (အသက် ၁နှစ်မှ ၁၁နှစ်ထိ) | rowspan="2" style="width:10%;" | စုစုပေါင်း |- style="background:#fcf3cf; text-align:center; font-weight:bold;" | style="width:20%;" | ကျား | style="width:20%;" | မ | style="width:20%;" | ကျား | style="width:20%;" | မ |- | style="text-align:center;" | ၁ | style="text-align:center;" | ၃၃ | style="text-align:center;" | ၂၆ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ၅၉ |- | style="text-align:center;" | ၂ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ၁၀ | style="text-align:center;" | ၆ | style="text-align:center;" | ၁၆ |- | style="background:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;" | စုစုပေါင်း | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၃၃ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၂၆ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၁၀ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၆ | style="background:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;" | ၇၅ |} {| class="wikitable" style="width:100%; margin:1em auto; line-height:1.6; font-size: 90%;" |- ! colspan="6" style="background:#e67e22; color:white; text-align:center; font-size:1.15em; padding:0.5em;" | (ဂ) ပြင်းထန်းဒဏ်ရာရသူ လူနာစာရင်း (၃၇)ဦး |- style="background:#f9ebd2; text-align:center; font-weight:bold;" | rowspan="2" style="width:10%;" | စဉ် | colspan="2" style="width:40%;" | လူကြီး (အသက် ၁၁ နှစ်အထက်) | colspan="2" style="width:40%;" | ကလေး (အသက် ၁နှစ်မှ ၁၁နှစ်ထိ) | rowspan="2" style="width:10%;" | စုစုပေါင်း |- style="background:#f9ebd2; text-align:center; font-weight:bold;" | style="width:20%;" | ကျား | style="width:20%;" | မ | style="width:20%;" | ကျား | style="width:20%;" | မ |- | style="text-align:center;" | ၁ | style="text-align:center;" | ၉ | style="text-align:center;" | ၁၉ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ၂၈ |- | style="text-align:center;" | ၂ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ဝ | style="text-align:center;" | ၅ | style="text-align:center;" | ၄ | style="text-align:center;" | ၉ |- | style="background:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;" | စုစုပေါင်း | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၉ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၁၉ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၅ | style="background:#efefef; text-align:center;" | ၄ | style="background:#efefef; text-align:center; font-weight:bold;" | ၃၇ |- | colspan="6" style="background:#ffffff; font-size: 95%; padding:0.5em;" | '''မှတ်ချက်။''' ။ဤလူနာစာရင်းများသည် နမ့်ခမ်းဆေးရုံတွင် ရောက်ရှိလာသော လူနာစာရင်းသာ ဖြစ်သည်။ |} == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပေါက်ကွဲမှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:နမ့်ခမ်းမြို့နယ်]] 3diyu0rnojzbckjgqtbvj9r2ziw6b3z 0 286944 1038175 1035027 2026-06-14T06:46:20Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038175 wikitext text/x-wiki နာဂလိုဏ်ဂူကလေးဝတောရကျောင်းတိုက် (သို့မဟုတ် နာဂလိုဏ်ဂူပရိယတ္တိစာသင်တိုက်) သည် ရန်ကုန်မြို့ မရမ်းကုန်းမြို့နယ် တွင် တည်ရှိပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများ၊ လိုဏ်ဂူပုံစံဗိသုကာလက်ရာများနှင့် ဆွမ်းခံသံဃာအပါး ရာချီရှိသော စာသင်တိုက်အဖြစ် လူသိများထင်ရှားသည့် သာသနိကနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တည်နေရာနှင့် လမ်းညွှန်လိပ်စာ - ရန်ကုန်မြို့၊ မရမ်းကုန်းမြို့နယ်၊ အမှတ် (၅) ရပ်ကွက်၊ စွယ်တော်မြတ်စေတီအနီး ကလေးဝတောရကျောင်းဝင်းအတွင်း။ထူးခြားချက် - ကုန်းမြင့်ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး စွယ်တော်မြတ်စေတီတော်သို့ သွားရောက်ဖူးမြော်ရင်း တစ်ပါတည်း ဝင်ရောက်ဖူးမြော်နိုင်ပါသည်။ အဓိကထူးခြားချက်များနှင့် လေ့လာနိုင်သည့်နေရာများနာဂလိုဏ်ဂူဘုရား - နဂါးတို့ပျော်စံရာ လိုဏ်ဂူတော်ပုံစံ ထုဆစ်ပူဇော်ထားပြီး ဂူအတွင်းပိုင်းတွင် စိတ်အေးချမ်းသာစွာ တရားဘာဝနာပွားများနိုင်ပါသည်။အဘိုးကလေးဝဆရာတော် - ကျောင်းတိုက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထူးခြားဆန်းကြယ်သည့် သမိုင်းကြောင်းများဖြင့် သက်တော်ရှည် သာသနာပြုခဲ့သော ဆရာတော်ကြီး ဖြစ်သည်။ပရိယတ္တိစာသင်တိုက် - သံဃာတော်များနှင့် ကိုရင်ငယ်အပါး ရာပေါင်းများစွာ သီတင်းသုံးကာ ဗုဒ္ဓစာပေများ သင်ကြားရာ ထင်ရှားသော စာသင်တိုက်ကြီး ဖြစ်သည်။ဆွမ်းဆန်စိမ်းလောင်းလှူခြင်း - နေ့စဉ်နံနက်ပိုင်းတွင် ကျောင်းတိုက်အတွင်းရှိ သံဃာတော်များ အစဉ်လိုက် ဆွမ်းခံကြွလေ့ရှိသဖြင့် အလှူရှင်များ စုပေါင်းဆွမ်းလောင်းလှူခြင်း ကုသိုလ်ယူနိုင်ပါသည်။ သွားရောက်ရန် အကြံပြုချက် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု - သာသနာ့နယ်မြေဖြစ်၍ မြန်မာ့ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်ညီညွတ်သော ရိုးရာဝတ်စုံ သို့မဟုတ် လုံခြုံသော အဝတ်အစားများ ဝတ်ဆင်ရပါမည်။ အလှူအတန်း - ကျောင်းတိုက်ရှိ သံဃာတော်များအတွက် ဆွမ်းပဒေသာပင် လှူဒါန်းခြင်း သို့မဟုတ် နဝကမ္မအလှူငွေများကို ကျောင်းဝေယျာဝစ္စအဖွဲ့ထံ တိုက်ရိုက်လှူဒါန်းနိုင်သလို တစ်ပါးခြင်းစီ ကိုယ်တိုင်ကိုကျ လှူဒါန်းနိုင်ပါသည်။ ဤကျောင်းသည် - စား, ဝတ်, နေ, ကျန်းမာ, ပညာ စသည် တာဝန်(၅)ရပ်ကို အခကြေးငွေ တစ်စုံတရာပေးစရာမလိုပဲ တက်ရောက်သင်ယူ သင်ကြားနိုင်သော မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ၏ ညွှန်ကြားကြီးကြပ်မှုဖြင့် အခမဲ့ တက်ရောက်နိုင်သော အစိုးရစာသင်ကျောင်းတစ်ကျောင်းဖြစ်ပါသည်။ စတင်ဖွင့်လှစ်ခြင်း - ကလေးဝ ဟု ညွှန်းဆိုသလို ဝ အက္ခရာ ဝ ၊ ပထမကလေးဝဆရာတော် ကလေးဝအဘိုးဆရာတော်ဘုရားသည် နာဂလိုဏ်ဂူဘုရားကုန်းတော်ပေါ်သို့ စတင်ရောက်ရှိစဉ် 5jnrucwrlieobzo7vvm2pc42befhyj8 0 286987 1038173 1035160 2026-06-14T06:46:00Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်) 1038173 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = ရသေ့တောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] | image = {{Location map | Myanmar | lat = 20.4854 | long = 92.7516 | width = 250 | float = center | label = ရသေ့တောင်မြို့ | caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာပြ မြေပုံ }} | image_size = | alt = | caption = | date = မတ်လဆန်း – ၁၇ မတ် ၂၀၂၄<br>(၂ ပတ်ခန့်) | place = [[ရသေ့တောင်မြို့]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | territory = [[အာရက္ခတပ်တော်|AA]] က ရသေ့တောင်မြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းအားလုံးကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ပြီး မြို့ကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ | status = AA အောင်ပွဲ | combatant1 = {{flagicon|Myanmar}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] * ခမရ (၅၃၆) * ခမရ (၅၃၇) * ခမရ (၅၃၈) | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) | commander1 = | commander2 = | strength1 = မသိရ | strength2 = မသိရ | casualties1 = စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် စစ်သင်တန်းပေးထားသည့် ရိုဟင်ဂျာအချို့ ကျဆုံး<br>တပ်ဖွဲ့ဝင် ၂၀၀ ခန့် စစ်သင်္ဘောများဖြင့် ဆုတ်ခွာထွက်ပြေး<br>လက်နက်ခဲယမ်း အများအပြား ဆုံးရှုံး။ | casualties2 = မသိရ | notes = | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''ရသေ့တောင်မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] စစ်မျက်နှာအတွင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ရသေ့တောင်မြို့]]အခြေစိုက် [[တပ်မတော်]] တပ်ရင်းများကို [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) က နှစ်ပတ်ခန့် အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ကာ အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် တိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး ရသေ့တောင်မြို့ရှိ တပ်မတော်၏ အခိုင်အမာတပ်ရင်း သုံးခုလုံးကို AA က အလုံးစုံ သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး မြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-03-18 |title=ရသေ့တောင်မြို့ကို AA အပြီးသတ်သိမ်းယူ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-outpost-seized-rathedaung-03172024224604.html |access-date=2026-06-01 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=The Irrawaddy News |date=2024-03-18 |title=AA တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်လိုက်တဲ့ ရသေ့တောင်မြို့ |url=https://www.youtube.com/watch?v=9On7ePsxQ7A |access-date=2026-06-01}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရသေ့တောင်မြို့အခြေစိုက် တပ်ရင်း ၃ခုစလုံးကို အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း AA အတည်ပြုထုတ်ပြန် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65f734450cc6b97545213b3f |access-date=2026-06-01 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2024-02-16 |title=မြို့ ၆ မြို့ကို သိမ်းထားသော AA က ရသေ့တောင်မြို့ကို စတင်ချဉ်းကပ် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/49311/ |access-date=2026-06-01 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် မဟာဗျူဟာမြောက် တည်နေရာ == ရသေ့တောင်မြို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ်၏ မြို့တော် [[စစ်တွေမြို့]]၏ မြောက်ဘက် ၄၂ မိုင်ခန့်အကွာ [[မယူမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိပြီး ကုလားတန်မြစ်ဝှမ်းနှင့် မယူကမ်းရိုးတန်းဒေသကို ဆက်သွယ်ပေးထားသည့် မဟာဗျူဟာမြောက် ကုန်းလမ်း၊ ရေလမ်းဆုံရာ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။တပ်မတော် သည် ရသေ့တောင်မြို့အား စစ်တွေမြို့ ကာကွယ်ရေးအတွက် အရေးပါသော ရှေ့တန်းခံစစ်မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြို့အနီးတွင် ခြေမြန်တပ်ရင်း သုံးခုဖြစ်သည့် ခမရ (၅၃၆)၊ ခမရ (၅၃၇) နှင့် ခမရ (၅၃၈) တို့ကို အခိုင်အမာ အခြေစိုက်စခန်းချ၍ စစ်ရေးအရ စိုးမိုးထားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရသေ့တောင်ကို သိမ်းပိုက်ရေး AA အရှိန်အဟုန်မြှင့် ထိုးစစ်ဆင်နေဆဲ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-103752 |access-date=2026-06-01 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-09-19 |title=ရသေ့တောင်မြို့ကို စစ်ကောင်စီက ကုန်းလမ်းရေလမ်း ပိတ်ထား |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c5104xdx3y1o |access-date=2026-06-01 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် စတင်ခဲ့သော [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်းမှ တစ်ကျော့ပြန် တိုက်ပွဲများ]]အတွင်း AA သည် စစ်တွေမြို့ပတ်ပတ်လည်ရှိ မြို့နယ်များကို တစ်ခုပြီးတစ်ခု သိမ်းပိုက်လာခဲ့ရာ ရသေ့တောင်မြို့ရှိ စစ်တပ် တပ်ရင်းများသည် စစ်တွေမြို့ခံစစ်အတွက် နောက်ဆုံးကျန်ရှိသော အဓိက အကာအကွယ်တံတိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်တပ် သည် ၎င်းတို့၏ ခံစစ်မကျစေရန်အတွက် ဒေသခံ ရိုဟင်ဂျာလူငယ်များကို အတင်းအဓမ္မ စစ်မှုထမ်းခိုင်းကာ အပူတပြင်း စစ်သင်တန်းပေး၍ ဤတိုက်ပွဲအတွင်း ရှေ့တန်းမှ ခုခံခိုင်းခဲ့သည် ဆိုသော အေအေ၏ စွပ်စွဲချက်လည်း ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ထိုစွပ်စွဲချက်ကို တပ်မတော် ဘက်က မည်သည့်တုံ့ပြန်ချက်ကိုမျှ မပြုလုပ်ခဲ့ပေ။<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2024-03-18 |title=ရသေ့တောင်မြို့ကို AA သိမ်းပိုက် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/03/18/89973/ |access-date=2026-06-01 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> အာရက္ခတပ်တော် သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ (၁၃) ရက်နေ့တွင် ရသေ့တောင်မြို့နယ်၊ ချိန်ခါလီနယ်ခြားစောင့်စခန်း အပါအဝင် စစ်ရေးအရအရေးပါပြီး အားနည်းသည့် တပ်စခန်းများကို ဗျူဟာမြောက်ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်မှုများနှင့်အတူ အခြားသော စစ်စခန်းများအား တစ်ခုပြီးတစ်ခု မရပ်မနားဆက်တိုက် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပလက်ဝဒေသ၊ ကျောက်တော်၊ မင်းပြား၊ မြောက်ဦး၊ ရသေ့တောင်၊ ဘူးသီးတောင်၊ ပုဏ္ဏားကျွန်း၊ ရမ်းဗြဲ၊ မြေပုံ၊ ပေါက်တော၊ သံတွဲ နှင့် ကျိန္တလီမြို့များရှိ စစ်စခန်းအားလုံးကို စစ်ဆင်ရေး (၁) နှစ် မပြည့်မီကာလအတွင်း သိမ်းပိုက်ထိန်းချုပ် နိုင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=AA |first=ULA / |date=2024-11-13 |title=အာရက္ခ နှင့် ပလက်ဝဒေသစစ်ဆင်ရေး (၁) နှစ်ပြည့် သတင်းထုတ်ပြန်ချက် |url=https://www.arakanarmy.net/post/%E1%80%A1-%E1%80%9B%E1%80%80-%E1%80%81-%E1%80%94-%E1%80%84-%E1%80%95%E1%80%9C%E1%80%80-%E1%80%9D%E1%80%92-%E1%80%9E%E1%80%85%E1%80%85-%E1%80%86%E1%80%84-%E1%80%9B-%E1%81%81-%E1%80%94-%E1%80%85-%E1%80%95-%E1%80%8A-%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84-%E1%80%91-%E1%80%90-%E1%80%95-%E1%80%94-%E1%80%81-%E1%80%80 |access-date=2026-06-01 |website=ARAKAN ARMY |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ရသေ့တောင်မြို့နယ် ကိုးတန်ကောက်နယ်ခြားစောင့်စခန်း AA သိမ်းလိုက်ပြီဟု သတင်းထွက်နေ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65c5da2aee3b73a614689e84 |access-date=2026-06-01 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ် == ရသေ့တောင်မြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးအတွက် AA က မြို့အခြေစိုက် စစ်တပ်၏ ခြေမြန်တပ်ရင်းများဖြစ်ကြသော ခမရ (၅၃၆)၊ ခမရ (၅၃၇) နှင့် ခမရ (၅၃၈) တို့ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လဆန်းပိုင်းမှစတင်ကာ နှစ်ပတ်ခန့်ကြာအောင် ပိတ်ဆို့ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။စစ်တပ် ဘက်မှ အဆိုပါ တပ်ရင်းများမကျစေရန်အတွက် ကြည်း၊ ရေ၊ လေ တိုက်ခိုက်မှု ပစ်ကူများအပြင်းအထန် အသုံးပြု၍ ခုခံခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရသေ့တောင်တိုက်ပွဲပြင်းထန်၊ မြို့ကို သိမ်းရန် လက်တစ်ကမ်းသာလို |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65e96d42f2da3bb9b9ffcb1b |access-date=2026-06-01 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> သို့သော်လည်း အာရက္ခတပ်တော်၏ ထိုးစစ်ကြောင့် စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းများ ပြိုလဲခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် တပ်စခန်းအားလုံးကို AA က အပြီးသတ် သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တပ်စခန်းများတွင် အခြေချသည့် စစ်သား ၂၀၀ ခန့်သည် တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်သင်္ဘောများဖြင့် လာရောက်ခေါ်ဆောင်ကာ ဆုတ်ခွာထွက်ပြေးသွားခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=LuduNwayOo |date=2022-09-27 |title=ရသေ့တောင်မြို့နယ်က စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းတစ်ခုကို AA တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2022/09/27/54697/ |access-date=2026-06-01 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref> == ထိခိုက်မှုနှင့် သိမ်းဆည်းရမိမှုများ == တိုက်ပွဲအပြီး တပ်စခန်းများကို ရှင်းလင်းရာတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင်များ၏ ရုပ်အလောင်းများနှင့် စစ်ကောင်စီက အတင်းအဓမ္မ စစ်သင်တန်းပေးထားသည့် ရိုဟင်ဂျာအချို့၏ ရုပ်အလောင်းများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် စစ်ကောင်စီတပ်မှ ထားပစ်ခဲ့သော လက်နက်ခဲယမ်းမီးကျောက် အမြောက်အမြားကိုလည်း အာရက္ခတပ်တော် က သိမ်းဆည်းရမိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |last=AA |first=ULA / |date=2024-03-17 |title=ရက္ခိုင့်ပြည် တိုက်ပွဲသတင်းများ |url=https://www.arakanarmy.net/post/%E1%80%9B%E1%80%80-%E1%80%81-%E1%80%84-%E1%80%95-%E1%80%8A-%E1%80%90-%E1%80%80-%E1%80%95-%E1%80%9E%E1%80%90%E1%80%84-%E1%80%99 |access-date=2026-06-01 |website=ARAKAN ARMY |language=en}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] ctteg17sacxdwk285hjj9e85vfu8k7v 0 286991 1038136 1036969 2026-06-14T06:38:35Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038136 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = မြောက်ဦးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | width = | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] | image = [[ဖိုင်:HtukKanThein.jpg|250px]] | image_size = | alt = မြောက်ဦးမြို့ရှိ ထုက္ကန်သိမ်ပုထိုးတော်ကြီး | caption = မြောက်ဦးမြို့ရှိ ထုက္ကန်သိမ်ပုထိုးတော်ကြီး | date = ၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ – ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ | place = [[မြောက်ဦးမြို့]]နှင့် မြောက်ဦးမြို့နယ်၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | territory = [[အာရက္ခတပ်တော်]] က မြောက်ဦးမြို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်ရင်းများနှင့် ရဲစခန်းအားလုံးကို သိမ်းပိုက်ပြီး မြို့တစ်ခုလုံးကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ | status = AA အောင်ပွဲ | combatant1 = {{flagicon|Myanmar}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] * ခမရ (၅၄၀) * ခမရ (၃၇၇) * ခမရ (၃၇၈) * မြောက်ဦးခရိုင်ရဲစခန်း * မြောင်းဘွေကျေးရွာရဲစခန်း * အမှတ် (၃၁) ရဲတပ်ရင်း | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) | commander1 = | commander2 = | strength1 = မသိရ | strength2 = မသိရ | casualties1 = မသိရ | casualties2 = မသိရ | notes = တိုက်ပွဲကြောင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် မြောက်ဦးရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုပြတိုက် လက်နက်ကြီး ထိမှန်ခဲ့သည်။ဘီစီ ၆ ရာစု၊ အေဒီ ၄ ရာစု နှင့် ၁၅ ရာစု တို့တွင် ထင်ရှားခဲ့သ်ည့ ဓညဝတီခေတ်၊ [[ဝေသာလီခေတ်]]၊ မြောက်ဦးခေတ် တို့မှ ကျောက်စာ၊ ရုပ်တု နှင့် ပန်းကန်ပြားအချို့ ထိခိုက်ပျက်စီးသွားခဲ့ရသည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''မြောက်ဦးမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] စစ်မျက်နှာအတွင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုမြို့တော် [[မြောက်ဦးမြို့]]ရှိ [[တပ်မတော်]] ၏ အခြေစိုက်ခြေမြန်တပ်ရင်းများနှင့် ရဲတပ်ရင်းစခန်းများကို အာရက္ခတပ်တော် (AA) က တစ်ခုပြီးတစ်ခု အဆင့်ဆင့် ပိတ်ဆို့ထိုးစစ်ဆင်ကာ အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် တိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလကုန်ပိုင်းမှ စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် မြို့တွင်းနောက်ဆုံးကျန်ရှိသည့် အမှတ် (၃၁) ရဲတပ်ရင်းကို AA က အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ကာ မြောက်ဦးမြို့တစ်ခုလုံးကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ရခိုင်မင်းနေမြို့တော်ဟောင်း မြောက်ဦးကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65c51e3cee3b73a61466c253 |access-date=2026-06-01 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-12-27 |title=မြောက်ဦးခရိုင်ရဲစခန်းကို AA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47298/ |access-date=2026-06-01 |website=Myanmar Now |language=en-US |archive-date=24 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250424025811/https://myanmar-now.org/mm/news/47298/ |url-status=dead }}</ref> == နောက်ခံဖြစ်စဉ် == အေဒီ ၁၅ ရာစု တွင် ရခိုင်ဘုရင် [[မင်းစောမွန်]] တည်ထောင်ခဲ့သည့် မြောက်ဦးမြို့အား ကမ္ဘာ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) စာရင်းဝင်နိုင်ရေးအတွက် ဒေသခံများနှင့် သက်ဆိုင်ရာ ပညာရှင်များက ၂၀၁၇ ခုနှစ်မှစတင်၍ ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |last=ရဲခေါင်မြင့်မောင် |date=2023-10-26 |title=မြောက်ဦးကို နိုင်ငံအဆင့်ဥပဒေတွေနဲ့ အရင်ကာကွယ်ထားသင့်ကြောင်း ယူနက်စကို ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/mrauku-unesco-rakhine-10262023152111.html |access-date=2026-06-01 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> ပြည်ပမှ ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များကို ငှားရမ်းကာ မြေပြင်ကွင်းဆင်းအချက်အလက်များ ပြုစုပြီး ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်း အဆိုပြုလွှာ (Nomination Dossier) ကို ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပဲရစ်မြို့ရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ဗဟိုဌာန (UNESCO World Heritage Centre) သို့ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် တင်သွင်းထားသည်။မြောက်ဦးမြို့တွင် ရှေးဟောင်းရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက် လည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး ထို ပြတိုက် တွင် ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်ပြခန်း၊ ကျောက်စာနှင့် ရုပ်ကြွများ၊ စဉ့်ထည်နှင့် အသုံးအဆောင် ပြခန်း၊ ပန်းချီနှင့် ဓာတ်ပုံပြခန်း တို့ရှိကာ ဓညဝတီခေတ်၊ ဝေသာလီခေတ်၊ လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ ပြသထားရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=မြောက်ဦးဒေသ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းဝင်ရောက်ရေး အကြိုလှုပ်ရှားမှု အနဂ္ဃရတနာမြေ - မြောက်ဦးဓာတ်ပုံပြပွဲ ဖွင့်လှစ် {{!}} News and Periodical Enterprise |url=https://www.moi.gov.mm/npe/meaakuudes-kmbhaaameanccaarngwngreaakre-akiulupraamu-angghrttnaame-meaakuudhaattpunppai-phnglc |access-date=2026-06-01 |website=www.moi.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြောက်ဦးရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက် – Ministry of Hotels, Tourism and Culture |url=https://www.moculture.gov.mm/archeology-and-national-museum/branches-and-libraries/research-museum/myout-oo-museum/ |access-date=2026-06-01 |language=en-US}}</ref> အာရက္ခတပ်တော် (AA) သည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် ချင်းပြည်နယ် [[ပလက်ဝမြို့နယ်]]တို့ရှိ စစ်ကောင်စီတပ်စခန်းများကို ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးမြို့သည် စစ်ရေးအရ အချက်အချာကျသဖြင့် စစ်ကောင်စီက မြို့အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ခမရ (၅၄၀)၊ ခမရ (၃၇၇) နှင့် ခမရ (၃၇၈) ဟူသော ခြေမြန်တပ်ရင်း သုံးခုအပြင်၊ ခရိုင်ရဲစခန်းနှင့် ရဲတပ်ရင်းများကို အခိုင်အမာ ချထားခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် မြောက်ဦးမြို့ ရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်သို့ ထိမှန်ပျက်စီးခဲ့ပြီးနောက် အဆိုပါ နယ်မြေခံတပ်ရင်းများကို ထိထိရောက်ရောက် တုံ့ပြန်သွားမည်ဟု AA က ကြေညာကာ မြောက်ဦးမြို့သိမ်းထိုးစစ်ကို အရှိန်မြှင့်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |first=မိုးဦး |date=2024-01-23 |title=ရခိုင်မြောက်ပိုင်း ၅ မြို့ သိမ်းယူနိုင်ရေး AA ဆက်လက်ထိုးစစ်ဆင်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48399/ |access-date=2026-06-01 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == တိုက်ပွဲဖြစ်စဉ်အဆင့်ဆင့် == အာရက္ခတပ်တော် (AA) သည် မြောက်ဦးမြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ရန်အတွက် စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ဘက်နှင့် ရဲဘက်စခန်းများကို အဆင့်ဆင့် ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာတွင် မြောက်ဦးမြို့မြောက်ဘက်ရှိ ခရိုင်ရဲစခန်းကို ၃ ရက်ကြာ အပြင်းအထန် တိုက်ခိုက်ပြီးနောက် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2023-12-27 |title=မြောက်ဦးမြို့ ခရိုင်ရဲစခန်းကို ရက္ခိုင့်တပ်တော်က အပြီးသတ် သိမ်းပိုက် |url=https://yktnews.com/2023/12/137552/ |access-date=2026-06-01 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> ၎င်းနောက် မြောက်ဦးမြို့တောင်ဘက် ၁၁ မိုင်ခန့်အကွာရှိ ရဲများနှင့် စစ်ကောင်စီတပ်သားများ အင်အားဖြည့်တင်းထားသော မြောင်းဘွေကျေးရွာရဲစခန်းကို ဒီဇင်ဘာလ ၂၈ ရက် နံနက် ၂ နာရီတွင် ထပ်မံထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ ဒီဇင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ရောင်နီ |date=2023-12-30 |title=မြောက်ဦး-မင်းပြားကားလမ်း‌ပေါ်ရှိ မြောင်းဘွေရဲစခန်းကို AA သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47557/ |access-date=2026-06-01 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၇ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မြောက်ဦးမြို့နယ်ရှိ တပ်မတော် သင်းကျစ်တော်တောင်စခန်းကို AA) က အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=admin |date=2024-01-08 |title=မြောက်ဦးသင်း ကျစ်တော်တောင်စခန်းကို AA အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ရရှိ |url=https://ayartimes.com/?p=30700 |access-date=2026-06-01 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ကျောက်တော်တောင်ရှည်တောင်ဗျူဟာနှင့် မြောက်ဦးသင်းကျစ်တော်တောင်မှ လက်နက်အမြောက်အမြားသိမ်းဆည်းရမိ |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/659bfd17afccc5dd2e9dc0b6 |access-date=2026-06-01 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> ထို့နောက် မြို့တွင်းရှိ အဓိက ခြေမြန်တပ်ရင်းတစ်ခုဖြစ်သော ခမရ (၅၄၀) စခန်းကို ဆက်လက်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ရာ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၃၀ ရက် ညပိုင်းတွင် အပြီးသတ် ချေမှုန်းသိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခမရ (၅၄၀) ပြိုလဲပြီးနောက် ကျန်ရှိနေသည့် ခမရ (၃၇၇) နှင့် ခမရ (၃၇၈) တပ်ရင်းများကိုလည်း ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ တပ်ရင်းများကို ချေမှုန်းပြီးနောက် မြောက်ဦးမြို့၏ နောက်ဆုံးခံစစ်ကုန်းအဖြစ် ကျန်ရှိနေသော အမှတ် (၃၁) ရဲတပ်ရင်းကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးမြို့တစ်ခုလုံးသည် စစ်ကောင်စီကင်းစင်နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=မိုးဦး |first=ရောင်နီ |date=2024-02-01 |title=မြောက်ဦးတွင် စစ်တပ်စခန်းကျ၊ ပုဏ္ဏားကျွန်းတွင် ရွာမီးရှို့ခံရပြီး စိတ်ရောဂါသည် အသတ်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/48744/ |access-date=2026-06-01 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ ပျက်စီးမှုနှင့် စစ်ရာဇဝတ်မှု စွပ်စွဲချက်များ == တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေစဉ် ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့ နံနက် ၅နာရီခွဲ ဝန်းကျင် တွင် မြောက်ဦးမြို့ ရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်သို့ လက်နက်ကြီးကျည် ထိမှန်ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။ ထိုသို့ တိုက်ခိုက်ခံရမှုကြောင့် ဘီစီ ၆ ရာစု၊ အေဒီ ၄ ရာစု နှင့် ၁၅ ရာစု တို့တွင် ထင်ရှားခဲ့သည့် ဓညဝတီခေတ်၊ [[ဝေသာလီခေတ်]]နှင့် မြောက်ဦးခေတ်တို့မှ အစားထိုးမရနိုင်သော နှစ်ထောင်ချီသက်တမ်းရှိ ကျောက်စာတိုင်များ၊ ရှေးဟောင်းရုပ်တုများနှင့် ပန်းကန်ပြားအချို့ ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်ပျက်စီးသွားခဲ့ရကြောင်း ဒေသခံများ၏ မြေပြင်ကြည့်ရှုချက်ကို ကိုးကားပြီး RFA သတင်းဌာနက ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2023-12-27 |title=မြောက်ဦးပြတိုက်ကို တိုက်ခိုက်မှု စစ်ရာဇဝတ်မှုမြောက်ကြောင်း NUG ပြော |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mrauk-u-ancient-museum-weapon-12272023031552.html |access-date=2026-06-01 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> သမိုင်းဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုအရ တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သည့် အမျိုးသားအမွေအနှစ်များကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ဆီးခြင်းသည် စစ်ရာဇဝတ်မှု ကျူးလွန်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနက ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးမှုများ ထပ်မံမဖြစ်ပွားစေရန်နှင့် ကျူးလွန်ခဲ့သည့် စစ်ကောင်စီတပ်ကို အရေးယူနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်သွားမည်ဟု ဆိုသည်။အာရက္ခတပ်တော် ကလည်း ဖြစ်ရပ်ဖြစ်ခဲ့သည့် နေ့တွင်းချင်းမှာပင် ရခိုင်မင်းဆက် ထီးနန်းစိုက်ခဲ့သည့် မြောက်ဦးမြို့ရှိ ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များ လက်နက်ကြီးကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး ယင်းမှာ စစ်ကောင်စီ၏ ရည်ရွယ်တိုက်ခိုက်မှုဖြစ်၍ ထိထိရောက်ရောက် တုံ့ပြန်မည်ဟု ရက္ခိုင့်အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (ULA) ရက္ခိုင့်တပ်တော်( AA) က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-12-26 |title=မြောက်ဦးဒေသဖျက်ဆီးမှုအတွက် ထိရောက်စွာတုံ့ပြန်မည်ဟု AA ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/47236/ |access-date=2026-06-01 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> အဆိုပါ စွပ်စွဲချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ တပ်မတော် ဘက်က မြောက်ဦးပြတိုက်အား လက်နက်ကြီးဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်းမရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး၊ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) က မြို့ပေါ်ရှိ ရဲစခန်းနှစ်ခုကို ရှော့တိုက်ဒုံးဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ရာတွင် ပြတိုက်နှင့် လူနေအိမ်များပေါ်သို့ ကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာများမှတစ်ဆင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=တပ်မတော်မှ မြောက်ဦးရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုပြတိုက်ကို လက်နက်ကြီးဖြင့်ပစ်ခတ်ခဲ့၍ ကျောက်စာခန်းကိုကျရောက်ခဲ့ပြီး ကျောက်စာများပျက်စီးသွားခဲ့ကြောင်း မဟုတ်မမှန် သတင်းများ ရေးသားဖြန့်ဝေလျက်ရှိ |url=http://www.moi.gov.mm/news/49560 |access-date=2026-06-01 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> == စစ်သုံ့ပန်းများ ပြန်လည်လွှတ်ပေးခြင်း == မြောက်ဦးမြို့နယ်တစ်ခုလုံးကို အာရက္ခတပ်တော် (AA) က ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် တိုက်ပွဲအတွင်း ဖမ်းဆီးရမိခဲ့သည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် စစ်သုံ့ပန်းများနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင်များကို ULA/AA က စိစစ်ပြီး အသုတ်လိုက် ပြန်လည်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲကာလအတွင်း ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခဲ့သူများအနက် ပထမအသုတ်အဖြစ် စစ်သုံ့ပန်းမိသားစုဝင် ၃၁၃ ဦးကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအတွင်း လွှတ်ပေးခဲ့သည်။ထို့နောက် ဒုတိယအသုတ်အဖြစ် ကလေးငယ်များနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများ အပါအဝင် မြောက်ဦးမြို့နယ်မှ စစ်သုံ့ပန်းနှင့် မိသားစုဝင် ၁၈၄ ဦးကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ထပ်မံလွှတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=AA က မြောက်ဦးမှ စစ်သုံ့ပန်းနှင့် သုံ့ပန်းမိသားစုဝင် ၁၈၄ ဦးကိုလည်း လွှတ်ပေး |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/682c5ff3c8875ede02b1508b |access-date=2026-06-01 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၃ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြောက်ဦးမြို့နယ်]] fhv46p0y6kq5m7hpqyfjowvixgssebl 0 287008 1038114 1037895 2026-06-14T06:34:12Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038114 wikitext text/x-wiki အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) တွင် '''ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' (homomorphism) ဆိုသည်မှာ အမျိုးအစားတူညီသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) နှစ်ခုကြားရှိ တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှု (map) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤအက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများဆိုရာ၌ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (groups) နှစ်ခု၊ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (rings) နှစ်ခု သို့မဟုတ် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]များ (vector spaces) နှစ်ခု စသည်တို့ ပါဝင်သည်။ '''ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဟူသော စကားလုံးသည် ရှေးဟောင်းဂရိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် တူညီသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ὁμός (homos) နှင့် ပုံစံ သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် μορφή (morphe) ဟူသော စကားလုံးတို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဤစကားလုံးကို သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် စတင်အသုံးပြုလာခြင်းမှာ ဂျာမန်စကားလုံး ähnlich (ဆင်တူသော) ကို ဂရိစကားလုံး ὁμός (တူညီသော) သို့ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားစွာ ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပုံရသည်။<ref>{{Cite book|last=Fricke|first=Robert|url=https://archive.org/details/vorlesungenber01fricuoft/page/n5/mode/2up|title=Vorlesungen über die Theorie der automorphen Functionen|language=de|date=1897–1912|publisher=B. G. Teubner|oclc=29857037}}</ref> ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ဟူသော ဝေါဟာရသည် ၁၈၉၂ ခုနှစ်ခန့်ကပင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၎င်းဝေါဟာရကို ဂျာမန် သင်္ချာပညာရှင် ဖဲလစ် ကလိုင်း (Felix Klein) က စတင်သုံးစွဲခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref>See: {{cite journal |last1=Ritter |first1=Ernst |title=Die eindeutigen automorphen Formen vom Geschlecht Null, eine Revision und Erweiterung der Poincaré'schen Sätze |language=de |journal=Mathematische Annalen |date=1892 |volume=41 |pages=1–82 |doi=10.1007/BF01443449 |s2cid=121524108 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102918109&view=1up&seq=15 |trans-title=The unique automorphic forms of genus zero, a revision and extension of Poincaré's theorem |quote=[footnote p. 22:] Ich will nach einem Vorschlage von Hrn. Prof. Klein statt der umständlichen und nicht immer ausreichenden Bezeichnungen: 'holoedrisch, bezw. hemiedrisch u.s.w. isomorph' die Benennung 'isomorph' auf den Fall des ''holoedrischen'' Isomorphismus zweier Gruppen einschränken, sonst aber von 'Homomorphismus' sprechen, ...|trans-quote=Following a suggestion of Prof. Klein, instead of the cumbersome and not always satisfactory designations "holohedric, or hemihedric, etc. isomorphic", I will limit the denomination "isomorphic" to the case of a ''holohedric'' isomorphism of two groups; otherwise, however, [I will] speak of a "homomorphism", ...}} {{cite journal |last1=Fricke |first1=Robert |title=Ueber den arithmetischen Charakter der zu den Verzweigungen (2,3,7) und (2,4,7) gehörenden Dreiecksfunctionen |language=de |journal=Mathematische Annalen |date=1892 |volume=41 |issue=3 |pages=443–468 |doi=10.1007/BF01443421 |s2cid=120022176 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044102918109&view=1up&seq=471 |trans-title=On the arithmetic character of the triangle functions belonging to the branch points (2,3,7) and (2,4,7) |quote=[p. 466] Hierdurch ist, wie man sofort überblickt, eine homomorphe*) Beziehung der Gruppe Γ(63) auf die Gruppe der mod. n incongruenten Substitutionen mit rationalen ganzen Coefficienten der Determinante 1 begründet. ... *) Im Anschluss an einen von Hrn. Klein bei seinen neueren Vorlesungen eingeführten Brauch schreibe ich an Stelle der bisherigen Bezeichnung 'meroedrischer Isomorphismus' die sinngemässere 'Homomorphismus'.|trans-quote=Thus, as one immediately sees, a homomorphic relation of the group Γ(63) is based on the group of modulo n incongruent substitutions with rational whole coefficients of the determinant 1. ... Following a usage that has been introduced by Mr. Klein during his more recent lectures, I write in place of the earlier designation 'merohedral isomorphism' the more logical 'homomorphism'.|url-access=subscription }}</ref> ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ (linear maps) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့ကို လေ့လာသော ဘာသာရပ်မှာ မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (linear algebra) ဖြစ်သည်။ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ဟူသော သဘောတရားကို မော်ဖစ်ဇင် (morphism) ဟူသော အမည်ဖြင့် အခြားသော တည်ဆောက်ပုံများစွာသို့ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ရှိသည်။ ဤတည်ဆောက်ပုံများသည် အခြေခံအစုများ (underlying sets) မရှိသော သို့မဟုတ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မဟုတ်သော တည်ဆောက်ပုံများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤသို့ ယေဘုယျပြုခြင်းသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) ၏ အစပြုရာနေရာ ဖြစ်သည်။ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism)၊ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (endomorphism) သို့မဟုတ် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (automorphism) စသည်တို့လည်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ အမျိုးအစားတူညီသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စုများ နှစ်ခု၊ [[ဖီးလ်ဒ်]]များ (fields) နှစ်ခု သို့မဟုတ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှုမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ယင်းတည်ဆောက်ပုံများ၏ သင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများ (operations) ကို ထိန်းသိမ်းထားပေးသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ တူညီသော တည်ဆောက်ပုံပါရှိသည့် [[အစု]]များ (sets) <math>A</math> နှင့် <math>B</math> နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f: A \to B</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>\cdot</math> သည် ယင်းတည်ဆောက်ပုံ၏ တွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ပြည့်စုံရမည်ဖြစ်သည်။ လွယ်ကူစေရန်အတွက် ဤနေရာတွင် ၎င်းတွက်ချက်မှုကို နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) အဖြစ် ယူဆထားသည်။ *<math>f(x\cdot y)=f(x)\cdot f(y)</math> ဤညီမျှခြင်းသည် အစု <math>A</math> ၏ အစုဝင်များ (elements) ဖြစ်ကြသော <math>x</math> နှင့် <math>y</math> အတွဲတိုင်းအတွက် မှန်ကန်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>A</math> နှင့် <math>B</math> နှစ်ခုလုံး၏ တွက်ချက်မှုအတွက် တူညီသောသင်္ကေတကို အသုံးပြုထားသော်လည်း အမြဲတမ်းထိုကဲ့သို့ဖြစ်လေ့မရှိပါ။ ပုံဖော်မှု <math>f</math> သည် တွက်ချက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသည် (preserving the operation) သို့မဟုတ် တွက်ချက်မှုနှင့် ကိုက်ညီမှု (compatible with the operation) ရှိသည်ဟု မကြာခဏ ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ==အညွှန်း== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] anm6ii1cj93mbjugn6fvl0pqzhfnehs 0 287010 1038171 1035280 2026-06-14T06:45:40Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038171 wikitext text/x-wiki သင်္ချာ (Mathematics) တွင် '''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism)''' ဆိုသည်မှာ သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (Mathematical structures) နှစ်ခုကြားရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တည်ဆောက်ပုံတစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အခြားတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု၏ အဓိပ္ပါယ်တူညီသော အစိတ်အပိုင်းများဆီသို့ [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] (Bijective) ဖြစ်စွာ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဤဝေါဟာရသည် ရှေးဟောင်းဂရိစကားလုံးများဖြစ်သော တူညီသည်ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည့် isos နှင့် ပုံသဏ္ဌာန်ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည့် morphe တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ == အဓိပ္ပါယ်သတ်မှတ်ချက် == === စကြဝဠာ အက္ခရာသင်္ချာ === '''စကြဝဠာ အက္ခရာသင်္ချာ (Universal algebra)''' တွင် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (Algebraic structures) နှစ်ခုကြားရှိ ဖန်ရှင် (Function) <math>\varphi</math> ကို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ ဤတည်ဆောက်ပုံများတွင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ) |အုပ်စုများ]] (Groups)၊ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)| ကွင်းများ]] (Rings)၊ ဖီးလ်ဒ်များ (Fields) သို့မဟုတ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces) အစရှိသည်တို့ ပါဝင်နိုင်သည်။ *<math>\varphi</math> သည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ဖြစ်ရမည်။ *<math>\varphi</math> သည် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Homomorphism) ဖြစ်ရမည်။ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံနှစ်ခုကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ရှိနေပါက ၎င်းတည်ဆောက်ပုံနှစ်ခုကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ် (Isomorphic)''' ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်သည်။ <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်ဆိုသော အဆိုကို <math>\simeq</math> သို့မဟုတ် <math>X \cong Y</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံနှစ်ခုကြားရှိ <math>\varphi</math> သည် ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ပါက <math>\varphi^{-1}</math> သည်လည်း ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် အမြဲတမ်း ဖြစ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ === [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (Category theory) တွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို မော်ဖစ်ဇင် (Morphism) <math>f\colon X \to Y</math> တစ်ခုအဖြစ် ယေဘုယျ သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းမော်ဖစ်ဇင်တွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (Inverse) ဖြစ်သော <math>f^{-1}\colon Y \to X</math> ရှိရမည်။ *<math>f \circ f^{-1} = \operatorname{id}_Y</math> *<math>f^{-1} \circ f = \operatorname{id}_X</math> အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ဆက်သွယ်ချက်ဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများကြားရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဤသတ်မှတ်ချက်၏ အထူးအခြေအနေများ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရား၏ အခြားသော အထူးအခြေအနေများလည်း ရှိသေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ (Topological spaces) နှင့် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (Continuous functions) ကတ်တဂိုရီ (Category) တွင် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် (Homeomorphism) များကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထို့ပြင် ပုံဖော်မှုများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (Homotopy classes) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် အသုံးပြုသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီတွင် ဟိုမိုတိုပီ ထပ်တူညီမှု (Homotopy equivalence) များကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ယူဆသည်။ == အရေးပါမှု == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ဂုဏ်သတ္တိသည် မည်သည့် [[ဖန်တာ]] (Functor) အောက်တွင်မဆို မပြောင်းလဲဘဲ တည်ရှိနေခြင်းမှာ အလွန် အရေးကြီးသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ကတ်တဂိုရီ <math>C</math> အတွင်းရှိ <math>f\colon X \to Y</math> သည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>F\colon C \to D</math> သည် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်ပါက <math>F(f)\colon F(X) \to F(Y)</math> သည်လည်း ကတ်တဂိုရီ <math>D</math> အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Algebraic topology) တွင် ရပ်ဝန်းများကို ဆက်စပ်ရာ၌ ဤဂုဏ်သတ္တိကို မကြာခဏ အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ရပ်ဝန်းနှစ်ခုသည် ဟိုမီယိုမောဖစ် (Homeomorphic) ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ အခြေခံအုပ်စုများ (Fundamental groups) သည်လည်း အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ [[ကဏ္ဍ:မော်ဖစ်ဇင်]] sguru2t96arm1pw4kwi731p55p73coi 0 287080 1038168 1035447 2026-06-14T06:45:09Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-လွင့်စင် +လွင့်စဉ်, -တုန့်ပြန် +တုံ့ပြန်, -ဥ် +ဉ်) 1038168 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ၂၀၂၆ ပန်ဆန်း ပေါက်ကွဲမှု | image = | image_size = | alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | location = [[ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]၊ [[ပန်ဆန်းမြို့]]၊ [[ယောင်ပန် (ဝ)ရွာ၊ ပန်ဆန်း (ပန်ခမ်း)မြို့နယ်|ယောင်ပန်ကျေးရွာ]] | target = ယမ်းချက်စက်ရုံ (သတ္တုတွင်းသုံးနှင့် မီးရှူးမီးပန်းသုံး ယမ်းသိုလှောင်ရုံ) | coordinates = | date = ၇ ဧပြီ ၂၀၂၆ | time = ၁၆:၀၀ နာရီ ဝန်းကျင် | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] ([[UTC+06:30|UTC+6:30]]) | type = မတော်တဆ ပေါက်ကွဲမှု | weapons = သိုလှောင်ထားသော ယမ်းများနှင့် ဓာတုဗေဒပစ္စည်းများ ပေါက်ကွဲခြင်း | fatalities = ၅၀ ဦးထက်မနည်း (ကနဦး တွက်ချက်မှုအရ ၅၀ ကျော်) | injuries = ဆယ်ဂဏန်းကျော် (အလုပ်သမား ၅၀ မှ ၆၀ ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုရှိ) | perpetrators = | partof = | notes = တရုတ်နိုင်ငံသားတစ်ဦး ဦးဆောင်လည်ပတ်သည့် စက်ရုံဖြစ်ပြီး၊ ပေါက်ကွဲမှုပြင်းအားကြောင့် ၁ မိုင်မှ ၃ မိုင်အကွာရှိ ယောင်ပန်ရွာ လူနေအိမ်များနှင့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်ခြမ်း ပူအယ်မြို့နယ်အထိ တုန်ခါမှုများ ခံစားခဲ့ရသည်။ }} '''၂၀၂၆ ပန်ဆန်း ပေါက်ကွဲမှု'''သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|၀ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း]]၏ ဌာနချုပ် တည်ရှိရာ [[ပန်ဆန်းမြို့]]၊ [[ယောင်ပန် (ဝ)ရွာ၊ ပန်ဆန်း (ပန်ခမ်း)မြို့နယ်|ယောင်ပန်ကျေးရွာ]]ရှိ ယမ်းချက်စက်ရုံ (ဓာတုဗေဒစက်ရုံ)၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပြင်းအားမြင့် မတော်တဆ ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။အဆိုပါ ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် စက်ရုံအတွင်း လုပ်ကိုင်နေသည့် ဝလူမျိုးများ၊ မြန်မာတိုင်းရင်းသားများနှင့် တရုတ်နိုင်ငံသား အလုပ်သမားများအပါအဝင် လူပေါင်း ၅၀ ထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့ပြီး၊ ဆယ်ဂဏန်းကျော် ပြင်းထန်စွာ ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-04-08 |title=ဝပြည်နယ် ၊ပန်ဆမ်းမြို့က ယမ်းသိုလှောင်စက်ရုံပေါက်ကွဲလို့ လူအများအပြားသေဆုံး |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/04/08/%e1%80%9d%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%94%e1%80%9a%e1%80%ba-%e1%81%8a%e1%80%95%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%86%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b7%e1%80%80/ |access-date=2026-06-02 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့ ညနေပိုင်း ၄ နာရီအချိန်တွင် ပန်ဆန်းမြို့၊ ယောင်ပန်ရွာရှိ ယမ်းသိုလှောင်ရုံ (ယမ်းချက်စက်ရုံ) တွင် အကြီးစား ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အဆိုပါ အဆောက်အအုံနှင့် အနားတွင် နေထိုင်သူ အများအပြား ထိခိုက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပွားပြီးနောက် စက်ရုံနေရာတွင် မီးခိုးငွေ့များနှင့် မီးလောင်ကျွမ်းမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ အဆောက်အအုံတစ်လုံး ပြိုကျပျက်စီးခဲ့သည်။ တရုတ်လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာ [[ဝီချက်]] (WeChat) ပေါ်တွင် ပြန့်နှံ့ခဲ့သည့် ရုပ်သံဖိုင်များအရ မီးသတ်သမားများ မီးငြှိမ်းသတ်နေရပြီး၊ သေဆုံးခဲ့သူအချို့၏ ခန္ဓာကိုယ် အပိုင်းအစများမှာလည်း ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်ပွားရာ ပတ်ဝန်းကျင်တစ်ဝိုက်တွင် ပြန့်ကျဲနေခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title="ဝ"ဒေသက ယမ်းချက်စက်ရုံပေါက်ကွဲမှုသေဆုံးထိခိုက်သူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c04xg1r3kpno |access-date=2026-06-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ပေါက်ကွဲသည့် အရှိန်သည် စက်ရုံ၏ ၁ မိုင်မှ ၃ မိုင်ဝန်းကျင် အကွာအဝေးအထိ ပြင်းထန်သဖြင့် ယောင်ပန်ရွာအတွင်းရှိ လူနေအိမ်များ တုန်ခါခဲ့ပြီး နေအိမ်အချို့၏ အမိုးများနှင့် ပြတင်းပေါက်မှန်များ ပျက်စီးကျိုးပဲ့ကာ နံရံများ ကွာကျခဲ့သည်။ စက်ရုံအတွင်းမှ ပေါက်ကွဲစအချို့သည် ရွာအတွင်းသို့ လွင့်စဉ်လာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ပန်ဆန်းမြို့နှင့် ထိစပ်နေသည့် တရုတ်နိုင်ငံဘက်ခြမ်း ယူနန်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပူအယ်မြို့နယ်အတွင်း၌လည်း ပေါက်ကွဲသံများ ကြားခဲ့ရပြီး နေအိမ်အချို့ ပေါက်ကွဲရှိန်ကြောင့် တုန်ခါမှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-04-08 |title=ပန်ဆန်းတွင် ယမ်းသိုလှောင်ရုံ ပေါက်ကွဲမှု ထိခိုက်သေဆုံးသူများ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73920/ |access-date=2026-06-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုနှင့် ကယ်ဆယ်ရေး == မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်များနှင့် ဒေသခံများ၏ အဆိုအရ စက်ရုံအတွင်း ပုံမှန်အလုပ်လုပ်သည့် အလုပ်သမား ဦးရေမှာ လူပေါင်း ၅၀ မှ ၆၀ ဝန်းကျင်အထိ ရှိပြီး၊ ပေါက်ကွဲမှု ပြင်းထန်လွန်းသဖြင့် စက်ရုံအတွင်းရှိသူများ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ရန် ခဲယဉ်းကြောင်း သိရသည်။ ဒေသအခြေစိုက် Wa News Land သတင်းဌာနက လူ ၅၀ နှင့် ၆၀ ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှုရှိပြီး သေဆုံးသူများရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊ ဝတပ်ဖွဲ့နှင့် နီးစပ်သည့် သတင်းရင်းမြစ်များအရ ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့ ညနေပိုင်းအထိ သေဆုံးသူ အရေအတွက်သည် ၅၀ ကျော်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် ဒဏ်ရာရရှိသူ ဆယ်ချီရှိပြီး ၎င်းတို့ကို ပန်ဆန်းဆေးရုံနှင့် အနီးနားရှိ ဆေးရုံများသို့ ပို့ဆောင်ထားရှိသည်။ ဒဏ်ရာရလူနာ အများအပြားမှာ ပြင်းထန်းသည့် မီးလောင်ဒဏ်ရာများ ရရှိထားသဖြင့် မြန်မာဘက်ခြမ်းရှိ ဆေးရုံများတွင် သွေးမလုံလောက်မှု၊ ခွဲစိတ်ခန်းမလုံလောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဒဏ်ရာရသူအချို့ကို တရုတ်နိုင်ငံဘက်ခြမ်း ပူအယ်မြို့ရှိ ဆေးရုံများသို့ ရွှေ့ပြောင်းရန် စီစဉ်ခဲ့သော်လည်း နယ်စပ်ဖြတ်ကျော်ရန် အထောက်အထားများ ချက်ချင်းပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲခြင်းကြောင့် အဆင်မပြေမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-04-09 |title=လက်ဘနွန်ကို အစ္စရေးတိုက်ခိုက်မှု အပစ်ရပ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန်ချိုးဖောက်မှုလို့ အီရန်ပြော - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cwyvwxld1x2t |access-date=2026-06-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုနှင့် တုံ့ပြန်မှုများ == အဆိုပါ ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်ပွားသည့် စက်ရုံသည် တရုတ်နိုင်ငံသားတစ်ဦး ဦးဆောင်လည်ပတ်နေသည့် စက်ရုံဖြစ်ပြီး ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်ပွားပြီးနောက် စက်ရုံတာဝန်ခံ တရုတ်နိုင်ငံသားအား ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော် (UWSA) က ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းကာ စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ စက်ရုံနှင့် ပတ်သက်၍ ဒေသခံအချို့က ဝထိန်းချုပ်ဒေသအတွင်းရှိ သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်းများအတွက် ယမ်းထုတ်လုပ်ပေးသည့် စက်ရုံဟု ဖော်ပြကြပြီး၊ အချို့က ပွဲတော်ရာသီနှင့် သင်္ကြန်ကာလအတွက် မီးရှူးမီးပန်းနှင့် ဗျောက်အိုးများ ထုတ်လုပ်ရာမှ မတော်တဆ ပေါက်ကွဲခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း ယူဆကြသည်။ အခြား ဝတပ်ဖွဲ့နှင့် နီးစပ်သည့် သတင်းရင်းမြစ်တစ်ခုအရ အဆိုပါစက်ရုံ၌ သတ္တုတွင်းသုံး ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများအပြင် ဝတပ်ဖွဲ့၏ လက်နက်ကျည်ထိပ်ဖူး အမျိုးအစားအချို့ကိုပါ ထုတ်လုပ်ကြောင်း ဆိုသည်။<ref>{{Cite web |title=‘ဝ’ တပ်ဖွဲ့ထိန်းချုပ်ရာ ပန်ဆန်းမြို့၌ ယမ်းသိုလှောင်ရုံပေါက်ကွဲ ထိခိုက်သေဆုံးသူ များပြား |url=https://burmese.dvb.no/post/135473 |access-date=2026-06-02 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref> ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့ ညပိုင်းတွင် ဝအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့က အသိပေးစာ ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာတွင် အဆိုပါစက်ရုံမှာ ဓာတုဗေဒစက်ရုံဖြစ်ပြီး အရေးပေါ်ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ငန်းများကို ကွင်းဆင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ထိခိုက်သေဆုံးမှုစာရင်း အတိအကျကို ထည့်သွင်းဖော်ပြခြင်း မရှိသော်လည်း ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ သက်ဆိုင်ရာဌာနများက စစ်ဆေးရေးလုပ်ငန်းအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းကာ စစ်ဆေးမှုများ ပြုလုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး စစ်ဆေးမှုရလဒ်များကို အချိန်နှင့်တပြေးညီ ကြေညာသွားမည်ဟု ဆိုသည်။ ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးပါတီ၏ ဒုတိယအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးကလည်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် မတော်တဆ ပေါက်ကွဲမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဝမ်းနည်းကြောင်းကို Douyin လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် တရုတ်ဘာသာဖြင့် ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=ဝတပ်ဖွဲ့ဌာနချုပ်ရှိတဲ့ပန်ဆန်းမြို့ပြင်မှာယမ်းသို​လှောင်ထားတဲ့စက်ရုံမီးလောင်ပေါက်ကွဲ{{!}} People's Spring |url=https://www.youtube.com/shorts/dEMCv1B-7zU |access-date=2026-06-02 |language=my-MM}}</ref> == ယခင်ဖြစ်ပွားခဲ့ဖူးသော ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်များ == ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော် (UWSA) ထိန်းချုပ်နယ်မြေအတွင်း ယခင်ကလည်း အလားတူ လုပ်ငန်းသုံး ဖောက်ခွဲရေးပစ္စည်းများနှင့် ဂတ်စ်အိုးများ ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်များ ဖြစ်ပွားခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{Cite web |date=2022-05-06 |title=UWSA ထိန်းချုပ်နယ်မြေ မက်မန်းဆိုင်သတ္တုတွင်း ပေါက်ကွဲမှု သေဆုံးထိခိုက်မှု များပြား |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mine-explosion-in-uwsa-05062022084608.html |access-date=2026-06-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; margin:1em auto; line-height:1.6; font-size: 90%;" |- ! colspan="5" style="background:#4682b4; color:white; text-align:center; font-size:1.15em; padding:0.5em;" | UWSA ထိန်းချုပ်နယ်မြေအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဓိကပေါက်ကွဲမှုဖြစ်စဉ်များ နှိုင်းယှဉ်ချက် |- style="background:#b0c4de; text-align:center; font-weight:bold;" | style="width:15%;" | ရက်စွဲ / ခုနှစ် | style="width:20%;" | တည်နေရာ | style="width:20%;" | ပေါက်ကွဲသည့် အဆောက်အအုံအမျိုးအစား | style="width:15%;" | သေဆုံးသူ | style="width:15%;" | ဒဏ်ရာရရှိသူ |- | '''၃ မတ် ၂၀၁၉''' | [[မိုင်းမောမြို့နယ်]] | လုပ်ငန်းသုံး ဂတ်စ်အိုးများ သိုလှောင်သည့် အဆောက်အအုံ | style="text-align:center;" | ၁၆ ဦး | style="text-align:center;" | ၄၈ ဦး |- | '''၄ မေ ၂၀၂၂''' | ဝိန်းကောင်ခရိုင်၊ မက်မန်းဆိုင်သတ္တုတွင်း | ယမ်းသိုလှောင်သည့် အဆောက်အအုံ | style="text-align:center;" | ၁၀ ဦးထက်မနည်း | style="text-align:center;" | ၂၀ ကျော် |- | '''၇ ဧပြီ ၂၀၂၆''' | ပန်ဆန်းမြို့၊ ယောင်ပန်ရွာ | ယမ်းချက်စက်ရုံ (ဓာတုဗေဒစက်ရုံ) | style="text-align:center;" | ၅၀ ဦးထက်မနည်း | style="text-align:center;" | ဆယ်ဂဏန်းကျော် |} == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ဘေးအန္တရာယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပေါက်ကွဲမှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] 05fwkrfqgfujg0cvzsqsv2itt14pse0 0 287086 1038156 1036099 2026-06-14T06:42:54Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ုု +ု) 1038156 wikitext text/x-wiki '''ကျိုက်ပဒိုင်စေတီတော်''' (သို့မဟုတ်) '''ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သနပ္ပင်မြို့နယ်|သနပ်ပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာ၊ သနပ်ပင်မြို့နယ်|ကျိုက်ပဒိုင်ကြီးရွာ]]တွင်ရှိသည့် စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ [[တာတိုင်ဘုရားများ|တာတိုင်ဘုရား (၁၁) ဆူ]]တွင် ပါဝင်သည့် စေတီလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="dir">https://pddbago.net/?page_id=145</ref><ref name="moi">https://www.moi.gov.mm/npe/saareaakphuumeaakmnny-ttaattiungbhuraamaachii</ref><ref name="mrtv">https://mrtv.gov.mm/en/radioprogram/paikhuumiu-kiukpdiungkeraa-reheaangsmiungwng-rettigunlechntteaarng-chutteaangpnny</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၉ ခုနှစ်တွင် ဂန္ဓဝါရီရသေ့သည် သုဝဏ္ဏပဗ္ဗတောင်တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဆံတော်မြတ်သုံးဆူကို ဌာပနာက တည်ထားခဲ့သည်။ အုတ်ကျောက်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းကာ စေတီကဲ့သို့ တည်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ သက္ကရာဇ် ၂၆၄ ခုနှစ်တွင် ဟံသာဝတီခေတ် (၆) ဆက်မြောက်ဘုရင်ဖြစ်သည့် ဂိန္ဒရာဇာမြင်းသည် စေတီတော်ကို ဉာဏ်တော် ၇ တောင်ရှိသည့် စေတီတော်အဖြစ် တည်ကာ ရတနာ (၇) ပါးစီခြယ်ထားသည့် ရွှေထီးတော်ကို လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် ဒုတိယဟံသာဝတီခေတ်၊ တတိယဟံသာဝတီခေတ်များ ကုန်ဆုံးသည့်အချိန်အထိ စေတီတော်ကို ပြုပြင်မွမ်းမံမည့်သူ မရှိခဲ့ပေ။ နောင်အခါ ကလိပ္ပတံလက်ပံဖြူဆရာတော်သည် စေတီအနီးဝန်းကျင်ရှိ ရွာသူရွာသားများကို ဟောပြောစည်းရုံးကာ စေတီတော်အား ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ စေတီတော်သည် ဉာဏ်တော် ၇၂ တောင် (၁၀၈ ပေ) ရှိလာခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ပရဝဏ်သည် တစ်ဧကခွဲ ရှိသည်။ <ref name="mrtv"/> ==ဘုရားပွဲတော်== ကျိုက်ပဒိုင်ရွှေတိဂုံလေးစေတီတော်ကို နှစ်စဉ် တပေါင်းလပြည့်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။<ref name="dir"/> ==လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး== ပဲခူးမြို့ ရွှေမော်ဓော်ဘုရားကြီး၏ တောင်ဘက်မုခ်ရှိ ဆံတော်တွင်း လမ်းမကြီးအတိုင်း သွားရောက်နိုင်သည်။<ref name="dir"/> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[ကဏ္ဍ:တာတိုင်ဘုရားများ]] 1lsmtds9oggtojoa986a69kt64bsj7i 0 287098 1038166 1035530 2026-06-14T06:44:49Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ရုတ်သိမ်း +ရုပ်သိမ်း) 1038166 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = မြေပုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့် [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)]] | date = နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ – ၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄ <br>(ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းတိုက်ပွဲ: ၁၀ ဧပြီ – ၂၃ ဧပြီ ၂၀၂၄)<br>(နောက်ဆုံးလက်ကျန် အမြောက်စခန်း ရုပ်သိမ်းမှု: ဇွန် ၂၀၂၄) | place = [[မြေပုံမြို့]]၊ စညှင်းရွာ (ပွိုင့် ၂၅၃ ကုန်း)၊ ကျွန်းသာယာ နှင့် [[မြေပုံမြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] | territory = အာရက္ခတပ်တော် (AA) က မြေပုံမြို့နယ်တစ်ခုလုံးရှိ မြို့ပေါ်တပ်စခန်းများ၊ စကခ (၅) လက်အောက်ခံ နည်းဗျူဟာ (၃) ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းစခန်းနှင့် ကျွန်းသာယာရှိ ခဝဲအမြောက်စခန်းတို့ကို အပြည့်အဝ စိုးမိုးထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ | status = အာရက္ခတပ်တော် (AA) က အပြည့်အဝ သိမ်းပိုက်အောင်ပွဲခံခဲ့ | combatant1 = {{ubl|{{flagicon|MYA}} [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]}} * {{armed forces|Myanmar}} ** ရှေ့တန်းအမှတ် (၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် *** နည်းဗျူဟာအမှတ် (၃) စခန်း (ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်း) ** [[အမြောက်တပ်ဖွဲ့]] *** ခဝဲအမြောက်စခန်း (ကျွန်းသာယာ - ကျောက်ဖြူမှ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲ) ** တပ်မတော်(ရေ) * မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့ | combatant2 = {{flagicon image|Flag of the Arakan Army, under the United League of Arakan.svg}} [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) | commander1 = မြေပုံမြို့နယ်အခြေစိုက် စစ်ဘက်၊ နည်းဗျူဟာအရာရှိများနှင့် ရဲဘက်စခန်းမှူးများ | commander2 = [[ထွန်းမြတ်နိုင်]]<br> [[ညိုထွန်းအောင်]] | strength1 = မြို့တွင်း စစ်သားများ နှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များ၊ ပွိုင့် ၂၅၃ စခန်းမှ နည်းဗျူဟာအင်အားများ၊ ကျွန်းသာယာစခန်းမှ အမြောက်တပ်ဖွဲ့ဝင်များ | strength2 = မသိရ | casualties1 = ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းတိုက်ပွဲအတွင်း အလုံးအရင်းဖြင့် ချေမှုန်းခံရ။ မြို့တွင်းတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် မိသားစုဝင် ၃၀၀ ကျော်နှင့်အတူ ကျောက်ဖြူသို့ ထွက်ပြေးခဲ့။ ကျွန်းသာယာ ခဝဲအမြောက်စခန်းမှ တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ဇွန်လတွင် စစ်တွေနှင့် ကျောက်ဖြူဘက်သို့ ဆုတ်ခွာထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ | casualties2 = မသိရ | notes = မြေပုံမြို့ပေါ်၌ အခြေစိုက်တပ်ရင်းများ သီးသန့်တပ်စွဲထားခြင်း မရှိသော်လည်း၊ မြို့နယ်အတွင်းရှိ အခိုင်အမာဗျူဟာကုန်းများနှင့် ကျွန်းစခန်းများကို အပြည့်အဝ ချေမှုန်းနိုင်ရန် အာရက္ခတပ်တော်က လပေါင်းများစွာ စစ်ဆင်ရေးတိုးမြှင့်ခဲ့ရသည်။ | campaignbox = {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} }} '''မြေပုံမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ'''သည်   [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]] နှင့်  [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃-လက်ရှိ)]] အတွင်း [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကျောက်ဖြူခရိုင်]]၊ [[မြေပုံမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ တပ်စခန်းများ၊ ရဲစခန်းများနှင့် ပင်လယ်ရိုးတန်းစိုးမိုးရေး စခန်းများကို [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) က ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်၍ မြို့နယ်တစ်ခုလုံးအား အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ မြေပုံမြို့ပေါ်၌ အခြေစိုက်တပ်ရင်းများ တပ်စွဲထားခြင်း မရှိသဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြေပုံမြို့ပေါ်ကို အာရက္ခတပ်တော်က အလွယ်တကူ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း မြေပုံမြို့နယ်တစ်ခုလုံးကို အပြည့်အဝ စိုးမိုးထိန်းချုပ်နိုင်ရန်အတွက် အခိုင်အမာခံစစ်ပြင်ထားသည့် ရှေ့တန်းဗျူဟာကုန်းများကို လပေါင်းများစွာ ဆက်လက်ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2024-02-16 |title=မြေပုံမြို့ကို AA သိမ်းပိုက်၊ AA ထိန်းချုပ်တဲ့မြို့ ခုနစ်မြို့အထိ ရှိလာ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/aa-seized-seven-cities-02162024000156.html |access-date=2026-06-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြေပုံမြို့ကိုလည်း ရက္ခိုင့်တပ်တော်သိမ်းပိုက် |url=https://www.bnionline.net/mm/news-103345 |access-date=2026-06-02 |website=နိုင်ငံတကာမြန်မာ့သတင်း |language=my}}</ref> == နောက်ခံသမိုင်း == မြေပုံမြို့သည် စစ်ရေးအရ အခြေစိုက်တပ်ရင်းကြီးများ မရှိသော်လည်း နယ်မြေစိုးမိုးရေးအတွက် တပ်စခန်းများနှင့် ရဲစခန်းများ အခြေစိုက်ရာ မြို့ဖြစ်သည်။ အာရက္ခတပ်တော်၏ ထိုးစစ်များကြောင့် နယ်မြေကျဉ်းမြောင်းလာပြီးနောက် မြေပုံမြို့တွင် နေရာယူထားသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင် ၃၀၀ ကျော်နှင့်အတူ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့ နံနက် ၁ နာရီခန့်တွင် ဇက်ရေယာဉ် များဖြင့် [[ကျောက်ဖြူမြို့]]ဘက်သို့ ကြိုတင်ထွက်ပြေး တပ်ဆုတ်သွားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် မြေပုံမြို့ပေါ်ရှိ လက်ကျန်တပ်စခန်းများနှင့် ရဲစခန်းအားလုံးကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြောင်း အာရက္ခတပ်တော်က တရားဝင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မြေပုံမြို့ကိုလည်း ရက္ခိုင့်တပ်တော်သိမ်းပိုက် |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/65ce94ba51ee081f8c5290b0 |access-date=2026-06-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == စညှင်းရွာ အရှေ့ဘက် ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းတိုက်ပွဲ (ဧပြီ ၂၀၂၄) == မြေပုံမြို့ပေါ်အား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မြေပုံမြို့နယ်အတွင်း ကျန်ရှိနေသေးသည့် အခြေစိုက်စခန်းကြီးတစ်ခုဖြစ်သော ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းစခန်း ကို အာရက္ခတပ်တော်က ဆက်လက်ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါစခန်းသည် မြေပုံမြို့နယ်၊ စညှင်းကျေးရွာ၏ အရှေ့ဘက် တစ်မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး ရှေ့တန်းအမှတ် (၅) စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (စကခ - ၅) ၏ အောက်တွင်ရှိသော နည်းဗျူဟာအမှတ် (၃) စခန်း ဖြစ်သည်။အာရက္ခတပ်တော်သည် ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းစခန်းကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စတင်ထိုးစစ်ဆင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။အာရက္ခတပ်တော်သည် (၁၄) ရက်တိုင်တိုင် ပြင်းထန်စွာ အပြန်အလှန် ထိုးစစ်ဆင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပွိုင့် ၂၅၃ ဗျူဟာကုန်းစခန်းတစ်ခုလုံးကို အပြီးသတ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-02-16 |title=မြေပုံမြို့ပေါ်ရှိ စစ်တပ်နှင့်ရဲစခန်းများအားလုံးကို AA က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီး ရက္ခိုင့်တပ်တော်က ထိန်းချုပ်ထားသော မြို့ ၇ ခုရှိလာ |url=https://yktnews.com/2024/02/146063/ |access-date=2026-06-02 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}</ref> == ကျွန်းသာယာ ခဝဲအမြောက်စခန်း စွန့်ခွာခြင်းနှင့် မြေပြင်အခြေအနေ == ဗျူဟာကုန်းများ ကျဆုံးပြီးနောက် မြေပုံမြို့နယ်အပိုင် ကျွန်းသာယာကျွန်း၌ နောက်ဆုံးလက်ကျန် ခဝဲရေတပ်စခန်း တစ်ခုသာ ကျန်ရှိတော့သည်။ အဆိုပါစခန်းသည် ကျောက်ဖြူမြို့နှင့် မြေပုံအကြား ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိပြီး ရခိုင်ပင်လယ်ကမ်းခြေ တောင်နှင့် မြောက်ကို စိုးမိုးထားသော စစ်ရေးအရ အရေးပါသည့် စခန်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကျောက်ဖြူအခြေစိုက် စစ်ကောင်စီတပ်က တိုက်ရိုက်ကိုင်တွယ် ကွပ်ကဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။သို့သော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်မြို့နယ်ဖြစ်သည့် ကျောက်ဖြူမြို့နယ်အတွင်း တပ်ရင်းများ (အမှတ် ၃၂ ရဲတပ်ရင်း၊ ခလရ ၃၄၊ ခမရ ၅၄၂၊ ခမရ ၅၄၃) ကို အာရက္ခတပ်တော်က အပြင်းအထန် ထိုးစစ်ဆင်လာပြီး တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်လာခြင်းကြောင့် စစ်ကောင်စီသည် ဇွန်လပထမပတ်တွင် ၎င်းခဝဲရေတပ်စခန်းအား စွန့်ခွာကာ စစ်တွေတပ်နယ်နှင့် ကျောက်ဖြူဘက်သို့ ဆုတ်ခွာထွက်ပြေးသွားခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=မြေပုံမြို့နယ်က လက်ကျန်ရေတပ်စခန်း ရုပ်သိမ်း |url=https://burmese.dvb.no/post/710276 |access-date=2026-06-02 |website=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြေပုံမြို့နယ်မှ နောက်ဆုံးလက်ကျန် ကျွန်းသာယာအမြောက်တပ်ရုပ်သိမ်းပြီး ဆုတ်ခွာသွား |url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/684e2e853f3269dd2276b434 |access-date=2026-06-02 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၄ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] ejky720d6e7t3kha78gfhnjsopg1ea1 0 287116 1038112 1037903 2026-06-14T06:33:52Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဖြန့်ချီ +ဖြန့်ချိ) 1038112 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|Name=ဆုဖ်ယန် စတီဗင်|image=Sufjan Stevens at Port City Music Hall, October 3, 2009 08.jpg|Background=တစ်ကိုယ်တော် အဆိုတော်|Img_capt=၂၀၀၉ ခုနှစ် Port City Music Hall တွင် ဖျော်ဖြေနေသော Sufjan Stevens|birth_date={{birth date and age|1975|07|01|mf=yes}}|birth_place=[[ဒီထရွိုက်, မီချီဂန်ပြည်နယ်]], အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|Genre=* Indie folk — အင်ဒီ ဖို့ခ် * chamber pop — ခမ်းဘာ ပေါ့ပ် * folktronica — ဖို့ခ်ထရိုနီကာ * indie rock — အင်ဒီ ရော့ခ် * electronica — အီလက်ထရွန်းနစ်|Occupation={{flatlist| * ဂီတပညာ * တေးရေး * တေးဆို}}|Years_active=၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ|Label={{flatlist| * [[Asthmatic Kitty]] * [[Sounds Familyre Records|Sounds Familyre]] * Orchard}}|website={{URL|music.sufjan.com}}|module={{Infobox person|embed=yes | signature = Sufjan Stevens sig.svg }}}} '''ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်''' ({{lang-en|Sufjan Stevens}}) သည် အမေရိကန်နိုင်ငံသား တေးရေး၊ တေးဆို နှင့် တူရိယာအမျိုးမျိုးကိုတီးခတ်နိုင်သော multi-instrumentalist တေးဂီတပညာရှင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏အကြီးဆုံးမြို့တော်ဖြစ်သော ဒီထရွိုက် (Detroit ) မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] ကိုသက်ဝင်ယုံကြည်သူဖြစ်ပြီး၊ ထို ယုံကြည်ချက်သည်လည်း သူ၏ တစ်ကိုယ်တော်သီချင်း စာသားများတွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ သူသည် တစ်ကိုယ်တော် စတူဒီယို အယ်လ်ဘမ် (၁၀) ချက်နှင့်အပြင် အခြားသောအနုပညာရှင်များစွာနှင့် ပူးပေါင်းဖန်တီးထားသော အယ်လ်ဘမ်များစွာကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် [[ဂရမ်မီဆု]] (Grammy Award) နှင့် [[အော်စကာဆု]] (Academy Award) ဆန်ကာတင်စာရင်းများတွင် ပါဝင်ဖူးသည့် အနုပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ် ၏ပထမဆုံး အယ်လ်ဘမ် ဖြစ်သော A Sun Came သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နဲ့အတူ ပူတွဲတည်ထောင်ခဲ့သည့် Asthmatic Kitty Records မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Illinois အယ်လ်ဘမ်ကြောင့် စတီဗင်စ် သည်လူသိများလာခဲ့ပြီး Billboard Top Heatseekers ဇယားတွင် နံပါတ် (၁) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်ဘမ်တွင် ပါဝင်သည့် “Chicago” သီချင်းသည်လည်းအောင်မြင်မှုရရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များခဲ့ပါသေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင်ထွက်ရှိခဲ့သော [https://www.sonyclassics.com/callmebyyourname/ Call Me by Your Name] ရုပ်ရှင်အတွက်ဇာတ်ဝင်တေး များကိုလည်း ရေးစပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်အတွက် ဖန်တီးခဲ့သော “Mystery of Love” သီချင်းဖြင့် [[အော်စကာဆု]] ပေးပွဲ၏ အကောင်းဆုံးမူရင်းဇာတ်ဝင်တေးဆု (Best Original Song) နှင့် [[ဂရမ်မီဆု]] ပေးပွဲ၏ ရုပ်ရှင်နှင့်ရုပ်မြင်သံကြားမီဒီယာအတွက် အကောင်းဆုံးရေးစပ်သီချင်းဆုများအတွက်ဆန်ကာတင်စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ စတီဗင်စ်သည် The Age of Adz အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် အီလက်ထရိုနီကာ (Electronica) ပုံစံ၊ Seven Swans အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် လိုဖိုင်ဖော့ခ် (Lo-fi folk) ပုံစံမှ Illinois အယ်လ်ဘမ်အဖြစ် သံစုံတီးဝိုင်းဆန်သော ပုံစံနှင့် [[ခရစ္စမတ်]] အပြင်အဆင်ပါဝင်သည့် Songs for Christmas အယ်လ်ဘမ်များအထိ ဂီတပုံစံ အမျိုးမျိုးကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ သူသည် တူရိယာအမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး သီချင်းတစ်ပုဒ်အတွင်း၌ပင် တူရိယာအများအပြားကို ကိုယ်တိုင်တီးခတ်၍ အသံသွင်းလေ့ရှိသည်။ စတီဗင်စ် ၏သီချင်းများတွင် ဘာသာရေး၊ စိတ်ခံစားချက်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ မိသားစု၊ တစ်စုံတစ်ယောက်အကြောင်းအရာများကိုထင်ရှားစွာ ဖော်ကျူးလေ့ရှိခြင်းကြောင့်လည်း လူသိများသည်။ ၂၀၁၅ ခုနစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သော Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ်သည် အင်ဒီး အသိုင်းအဝိုင်ကို အတော်လေးလှုတ်ခတ်စေနိုင်ခဲ့ပြီး [https://pitchfork.com/ Pitchfork Magazine] ၏ (၂၅) နှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် စာရင်းတွင် နံပါတ် (၁၈) ချိတ်ခဲ့သည်။ သူ၏ ၁၀ ခုမြောက် စတူဒီယိုအယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော Javelin ကို လည်း ၂၀၂၃ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ == ဘဝဇာတ်ကြောင်း၊ မိသားစု နှင့် ပညာရေး == စတီဗင်စ် ကို ဒီထရွိုက်မြို့ (Detroit) တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး အသက် ၉ နှစ်အထိ ထိုမြို့တွင် နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ အလန်ဆန်မြို့ (Alanson) သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ ရက်စ်ဂျစ် (Rasjid) နှင့် မိထွေးဖြစ်သူ ဖတ် (Pat) တို့က ကျွေးမွေးစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြပြီး အိုရီဂွန်ပြည်နယ် (Oregon) တွင် နေထိုင်သော မိခင် အရင်းဖြစ်သူ ကာရီ (Carrie) ထံ ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်လည်ပတ်လေ့ရှိသည်။ မိခင်ဖြစ်သူသည် နောက်ပိုင်းတွင် လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နှင့်အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ပြီး၊ ဘရမ်စ် သည်တေးသံသွင်းအဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော Asthmatic Kitty Records ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် လစ်သူယေးနီးယား (Lithuanian) နှင့် ဂရိ (Greek) မျိုးနွယ်ဖွားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ “ဆုဖ်ယန်” (Sufjan) ဟူသော အမည်သည် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] မတိုင်ခင် [[အာရပ်]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် သုံးခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအာရပ်အမည်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အဘူ-ဆုဖ်ယန်-အိဗ်နု-ဟာ့ဘ် (Abu Sufyan ibn Harb) အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်။ သူ့မွေးဖွားချိန်တွင် မိဘများ ပါဝင်ခဲ့သည့်ဘာသာပေါင်းစုံ ဝိဉာဉ်ရေးဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်း ဆူဘွတ် (Subud) ကို တည်ထောင်သူက ဤအမည်ကို မှည့်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စတီဗင်စ်သည် Detroit Waldorf School၊ Alanson အစိုးရကျောင်းနှင့် Interlochen Arts Academy တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး Harbor Light Christian School မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် မီချီဂန်ပြည်နယ် ဟော်လန် (Holland) မြို့ရှိ Hope College သို့ တက်ရောက်ခဲ့ကာ ဂုဏ်ထူး အဆင့်ဖြင့်ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ နယူးယောက်မြို့ရှိ The New School မှ (Creative Writing) ဘာသာရပ်ဖြင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (MFA) ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ကျောင်းတက်နေစဉ် ကာလအတွင်း စတီဗင်စ် သည် အော်ဘို (Oboe) နှင့် အင်္ဂလိပ်ဟွန်း (English horn) သို့မဟုတ် (Cor anglais) လေမှုတ်တူရိယာတို့ကို လေ့လာခဲ့ပြီး သူ့၏ အယ်လ်ဘမ်များတွင်လည်း ကိုယ်တိုင်တီးမှုတ်အသံသွင်းခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် Hope College သို့ မတက်ရောက်မီအထိ ဂစ်တာတီးခြင်းကို မသင်ယူခဲ့သေးပေ။ == ဂီတလုပ်ငန်းသက်တမ်း == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens at Belfast's Spring and Airbrake, 13th October 2005.jpg|thumb|346x346px|၂၀၀၅ ခုနစ် Belfast Bar တွင်ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ဟော်လန် (Holland) မြို့တွင် Marzuki အမည်ရှိသည့်(Folk-rock) တီးဝိုင်း နှင့် Con Los Dudes တီးဝိုင်းတို့တွင်အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ကာ ဂီတ လောကထဲသို့ စတင်ခြေလှန်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် Danielson Famile တီးဝိုင်းအတွက်လည်း တူရိယာအမျိုးမျိုးကို ပါဝင် တီးခတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးစာသင်နှစ်အတွင်း စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး တစ်ကိုယ်တော်အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော A Sun Came ကို ကိုယ်တိုင်ရေးစပ်အသံသွင်းခဲ့ပြီး ဖခင်ဖြစ်သူ လိုဝဲလ် ဘရမ်စ် (Lowell Brams) နဲ့အတူ Asthmatic Kitty Records မှတစ်ဆင့် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နယူးယောက်မြို့သို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကာ The New School for Social Research တွင် စာပေရေးသားခြင်ဆိုင်ရာ သင်တန်းကို တက်ရောက်ခဲ့သည်။ ကျောင်း၌ ရှိနေစဉ်အတွင်း ဝတ္ထုတိုရေးနည်းများကို လေ့လာခဲ့ပြီး ဝတ္ထုရှည်တစ်ပုဒ်ရေးသားနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သီချင်းရေးစပ်ခြင်းဘက်ကိုသာ ပြန်လည်ဦးတည်လာခဲ့သည်။ == Michigan အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် [[နယူးယောက်မြို့]] တွင် နေထိုင်စဉ်ကာလအတွင်း [[တရုတ်|တရုတ်ရာသီခွင်]] (၁၂) ရာသီဖွား တိရစ္ဆာန်များကိုအခြေခံကာ ဒုတိယမြောက် အယ်လ်ဘမ်ဖြစ်သော 'Enjoy Your Rabbit ' ကို [[အီလက်ထရွန်းနစ် ဂီတ|အီလက်ထရွန်နီကာဂီတ]] အမျိုးအစားအဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ထို့နောက် စတီဗင်စ် သည် Folk ဂီတနှင့် တူရိယာသီးသန့်တီးခတ်မှုများ ပါဝင်သည့် 'Michigan' အယ်လ်ဘမ်ကို အသက် (၂၈)နှစ်ပြည့်မွေးနေ့ဖြစ်သော ဂျူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၃ ခုနစ်တွင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] သည် စတီဗင်စ် ၏မွေးရပ်မြေဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တွင် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]] ၏စီးပွားရေးအဖွံဖြိုးဆုံးပြည်နယ်များထဲ တစ်ခုဖြစ်သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မှု စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မပြေလည်မှု များလာသည်နဲ့အမျှ အလုပ်လက်မဲ့များ၊ လူဦးရေကျဆင်းမှုများကြောင့် အမေရိကန် ၏ "Rust Belt" ပြည်နယ်အဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်ပြီး စတီဗင်စ် သည် [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] အကြောင်းဖွဲ့ဆိုထားသည် 'Michigan' အယ်လ်ဘမ် တွင် အလုပ်ကိုင်အခွင့်အလမ်းရှာပါးမှုများ၊ စီးပွားရေးဆိုင်ရာအခက်ခဲတွေအကြောင်း၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း [[မီချီဂန်ပြည်နယ်]] ၏ အလှတရားများ၊ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ အပြင် စတီဗင်စ် ၏ ငယ်ဘဝအကြောင်းအရာများစွာကိုပါ စုံစုံလင်လင် ဖော်ပြထားသည်။ 'Michigan' အယ်လ်ဘမ် သည် experimental သံစဉ်အဖြစ်တည်ရှိသော်လည်း ပိုပြီး နူးညံ့သော Chamber Folk/ Pop သံစဉ်ဘက်ကိုကူးပြောင်းလာသော စတီဗင်စ် ၏ ပထမဆုံး Record ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == Illinois အယ်လ်ဘမ် နှင့် ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142908702.jpg|thumb|332x332px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ထို အယ်လ်ဘမ်မှစတင်၍ စတီဗင်စ် သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ၏ ပြည်နယ် ၅၀ အတွက် အယ်လ်ဘမ်တစ်ခုထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းအစီအစဉ်ကို “ပြည်နယ် ၅၀ ပရောဂျက်” (Fifty States Project) ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ထို ပရောဂျက်အတွက် ဒုတိယမြောက်လက်ရာဖြစ်သော Illinois အယ်လ်ဘမ်ကိုလည်း ၂၀၀၅ ခုနစ်တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ llinois အယ်လ်ဘမ်သည် [[ချီကာဂိုမြို့]] (Chicago)၊ ဒီကေတာမြို့ (Decatur) နှင့် [[ဂျက်ဆင်ဗီးလ်မြို့]] (Jacksonville) အကြောင်း ၊ ၁၈၉၃ ခုနှစ်က ကမ္ဘာ့ပြပွဲ (World’s Columbian Exposition) အကြောင်း ၊ ကာစီမီယာ ပူလက်စကီးနေ့( Casimir Pulaski Day) တွင် သူ့၏သူငယ်ချင်း ကွယ်လွန်သွားခြင်းအကြောင်း၊ ကဗျာဆရာ ကားလ် ဆန်းဘာ့ဂ် (Carl Sandburg)နှင့် ကွင်းဆက်လူသတ်သမား ဂျွန်ဝိန်းဂေစီ(John Wayne Gacy) တို့အကြောင်းများ ပါဝင်သည်။ စတီဗင်စ် သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တစ်ခုလုံးကို ထိုအယ်လ်ဘမ်အတွက် အချက်အလက်ရှာဖွေခြင်းနှင့် သီချင်းရေးသားခြင်းတို့ဖြင့် အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။အဆိုပါ အယ်လ်ဘမ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖြန့်ချိရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း မူရင်းအယ်လ်ဘမ်ကာဗာ တွင် [[စူပါမင်း|စူပါမန်း]] (Superman) ပုံရိပ်ကို [[ဒီစီ ရုပ်စုံ|DC]] ရုပ်ပြစာအုပ်တိုက်၏ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ အသုံးပြုထားသောကြောင့် ဥပဒေရေးရာ ပြဿနာအနည်းငယ်ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထုတ်ဝေမှုနှောင့်နှေး စေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီနိုင်းဓာတ်ပြား နှစ်ချပ်တွဲ ပါဝင်သော ပထမဆုံးအချပ်ရေ ၅,၀၀၀ ၏ မျက်နှာဖုံးရှိ စူပါမန်းပုံပေါ်၌ ပူဖောင်းစတစ်ကာ ကပ်ထားခဲ့ရသည်။ ပုံနှိပ်မှုများနှင့် CD ထွက်ရှိမှုများတွင်မူ စူပါမန်းပုံရိပ်ရှိသည့် နေရာကို အလွတ်ထားခဲ့ကြရသည်။ llinois အယ်လ်ဘမ်သည် လူအများ၏ ချီးကျူးခြင်းကိုခံခဲ့ရပြီး Metacritic ဝဘ်ဆိုက်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် အမြင့်ဆုံးအယ်လ်ဘမ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် PLUG Independent Music Awards တွင်စတီဗင် သည် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်ဆု၊ အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ်မျက်နှာဖုံးဆုနှင့် တစ်နှစ်တာအကောင်းဆုံး အမျိုးသားအနုပညာရှင်ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့ကြသည်။ Pitchfork၊ No Ripcord နှင့် Paste မဂ္ဂဇင်းတို့ကလည်း Illinois ကို၂၀၀၅ ခုနှစ်၏ အကောင်းဆုံး အယ်လ်ဘမ် အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် စတီဗင်စ် သည်အချပ်ရေ ၅ သိန်းအောက်သာ ရောင်းချရခဲ့ရသော်လည်း ထူးခြားထင်ရှားသည့်အယ်လ်ဘမ်များကို ပေးအပ်သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ် Pantheon ဆုကိုလည်း ရရှိခဲ့သေးသည်။ စတီဗင်စ် သည် llinois အသံသွင်းစဉ်က ကျန်ရှိနေခဲ့သော တေးဂီတ (၂၁) ပုဒ်ကို စုစည်း၍ The Avalanche အမည်အဖြစ် ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့ အယ်လ်ဘမ်အသစ် ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် CD ၅ ချပ်ပါဝင်သော Songs for Christmas အယ်လ်ဘမ်ကို ထပ်မံ ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် ၏ နောက်ဆက်တွဲလက်ရာများသည် နောက်ထွက်ရှိလာမည့် “ပြည်နယ် ၅၀” ပရောဂျက်များနှင့်ဆက်စပ်နေနိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ထိုပရောဂျက်သည် အမှန်တကယ် အပြီးသတ်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ ‘ကြော်ငြာပရိုမိုးရှင်းလှည့်ကွက် (Promotional Gimmick) ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ == Carrie & Lowell အယ်လ်ဘမ် == [[ဖိုင်:Sufjan Stevens --- Paramount Theatre --- 11.02.10 - 5142905652.jpg|thumb|340x340px|၂၀၁၀ ခုနစ် Paramount Theatre တွင် ဖျော်ဖြေနေသော စတီဗင်စ်]] ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် Asthmatic Kitty Records က Carrie & Lowell အမည်ရှိ အယ်လ်ဘမ်အသစ်ကို ထုတ်ဝေမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ် ထွက်ရှိပြီးချိန်တွင် ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ ချီးကျူးမှုများစွာကို ရရှိခဲ့သည့်အပြင် Stereogum က ယင်းအယ်လ်ဘမ်ကို ဆယ်စုနှစ်တာအတွင်း အကောင်းဆုံးအယ်လ်ဘမ် အဖြစ်စာရင်းထည့်သွင်းခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သာမန်သီချင်းအယ်လ်ဘမ် တစ်ခုထက် သာမကဘဲ တစ်စုံတစ်ယောက် ချစ်ရသူတစ်ဦးဦးကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရသူတိုင်းအတွက် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားမှုပေးနိုင်သည့် ဂီတအနုပညာလက်ရာတစ်ခုအဖြစ် ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထားခြင်းခံရသည်။ ထိုအယ်လ်ဘမ်သည် စတီဗင်စ် ၏ မိခင် ဖြစ်သူ Carrie နှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော ဘဝအတွေ့အကြုံ၊ သားအမိဆက်ဆံရေး၊ ခါးသီးသော ဘဝအတွေ့အကြုံများကြားက အခက်အခဲများကို အခြေခံ၍ ရေးစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မိခင် ဖြစ်သူ Carrie သည် ဘိုင်ပိုလာရောဂါ (Bipolar) နှင့်စကစ်ဇိုဖရီးနီးယား (Schizophrenia) ရောဂါ များ ခံစားခဲ့ရပြီး [[မူးယစ်ဆေးဝါး]]လည်း စွဲလမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် စတီဗင်စ် အသက် ၁ နှစ်သားအရွယ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူ Carrie က စွန့်ခွာသွားခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် စတီဗင်စ် ၏ ဘဝအပေါ် ကောင်းမွန်စွာပြုစုပေးခဲ့သော ပထွေးဖြစ်သူ Lowell Brams နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်တရ အကြောင်းအရာများလည်း ပါဝင်ရေးစပ်ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မိခင်ဖြစ်သူသည် [[ကင်ဆာရောဂါ|အစာအိမ်ကင်ဆာ]] ရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန် သွားခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် မိခင်ကွယ်လွန်ခြင်းအတွက် အလွန်အမင်းဝမ်းနည်းကြေကွဲခဲ့ရပြီး ထိုခံစားချက်ကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရန်၊ မိခင်နှင့် အတိတ်က ဆက်ဆံရေးကို ပြန်လည် တမ်းတနားလည်လက်ခံနိုင်ရန်ကြိုးစားရင်း ဤအယ်လ်ဘမ်ကိုရေးသားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်ကို ရေးသားနေစဉ်နှင့် အသံသွင်းနေစဉ်ကာလသည် သူ၏ဘဝတွင် "အလွန်မှောင်မိုက်သော နှစ်တစ်နှစ်" ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ပြောခဲ့သည်။ သီချင်းရေးလိုက်လျှင် စိတ်သက်သာရာရမည်ဟု မျှော်လင့်ခဲ့သော်လည်း အမှန်တကယ်တွင် သောကနှင့် သံသယများ ပိုမိုနက်ရှိုင်းသွားစေခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘမ်ရှိ သီချင်းအချို့ကို လမ်းဘေးဟိုတယ်အခန်းငယ်လေးများထဲတွင် iPhone တစ်လုံးကိုသာ အသုံးပြု၍ အကြမ်းဖျင်း အသံဖမ်းယူခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ အယ်လ်ဘမ်တွင် နားဆင်သူတိုင်း ဝမ်းအနည်းရဆုံး သီချင်းဖြစ်သော Fourth of July (ဂျူလိုင်လ ၄ ရက်)သည် ဆေးရုံခုတင်ပေါ်တွင်မိခင်ဖြစ်သူနှင့် နောက်ဆုံးပြောခဲ့သောစကားများကို အပြန်အလှန် ပုံစံမျိုးဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားသည်။သီချင်းထဲတွင် မိခင်ဖြစ်သူက ပူဆွေးနေသော သားဖြစ်သူ စတီဗင်စ် ကို ''အမေတို့ လမင်းကြီးကို ကြည့်သင့်ပြီလား...'' ''အမေ့ရဲ့ တင်ကြီးငှက်ကလေးရယ်။ ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''ဘဝကြီးကို အကောင်းဆုံးဖြတ်သန်းလိုက်၊ အချိန်တွေရှိနေတုန်း။'' ''မီးစာတွေကျန်နေသေးတုန်း။'' ''သား စကားတွေ လုံလောက်အောင်ပြောခဲ့ပြီးပါပြီ။'' ''အမေ့ရဲ့ သိန်းငှက်ငယ်လေးရယ်.. ဘာလို့များ ငိုနေရတာလဲ။'' ''Tillamook မီးလောင်မှုကြီးကနေ သားဘာတွေများ လေ့လာခဲ့သလဲအမေ့ကိုပြောစမ်းပါဦး။'' ''ဒါမှမဟုတ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့ကပဲဖြစ်ဖြစ်ပေါ့။'' ''အမေတို့ အားလုံး သေကြရမှာပဲကွယ်....'' ဆိုသည့် စာသားဖြင့် အဆုံးသတ်ထားသည်။ ဤအယ်လ်ဘမ်သည် ဖန်တီးသူ အနုပညာရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်တွေးတိုင်း နာကျင်ရသည့် ဘဝဒဏ်ရာတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ သောကရောက်နေရသော နားဆင်သူ သန်းပေါင်းများစွာအတွက်မူ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကုစားရာ ကရုဏာတရားအပြည့်ရှိသည့် လက်ရာတစ်ခု အဖြစ် သမိုင်းတွင်ကျန်ရစ်စေခဲ့သည်။ == Javelin အယ်လ်ဘမ် == စတီဗင်စ် သည် ဂီတ သက်တမ်း (၂၈) နှစ် အတွင်း တွင်ထမဆုံးအနေဖြင့်သူ့၏ လိင်ရပ်တည်ချက်နှင့် သူ့ချစ်သူအကြောင်း ဖွင့်ချခဲ့ပါသည်။ သူ့၏ (၁၀)ချပ်မြောက် အယ်လ်ဘမ်သစ်ဖြစ်သော Javelin သည် ၂၀၂၃ ခုနစ်၊ ဧပြီလ တွင်ဆုံးပါးသွားပြီဖြစ်သော သူ့၏ချစ်သူ Evans Richardson အတွက် ရည်စူးပြီးထုတ်ထားသည့်အကြောင်း [[အင်စတာဂရမ်]] အကောင့်မှ တဆင့် ပွင့်လင်းစွာ ရေးသားရင်း သူ၏ Queer ဖြစ်တည်မှုကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် အသိပေးရှင်းပြခဲ့သည်။ စတီဗင်စ် သည် ဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုကျော်ကြာ အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း သူ့၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးကိစ္စ နဲ့ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုကို လုံးဝလျှို့ဝှက်ထားခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ယခင်ကတည်းက သီချင်းစာသားများထဲတွင်အမျိုးသားအချင်းချင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်သော အကြောင်းများကို ထည့်သွင်းရေးသားလေ့ရှိသည်။ The Predatory Wasp of the Palisades: စကောက်စကင်မ့် (Boy Scout) တက်ခဲ့စဉ်က သူငယ်ချင်းအချင်းချင်း မေတ္တာမျှခဲ့သည့် အမှတ်တရ အကြောင်း၊ Casimir Pulaski Day: တွင်ကင်ဆာရောဂါဖြင့်ဆုံးပါးသွားသော ငယ်ချစ်ဦး သူငယ်ချင်းတစ်ဦးအကြောင်း များရေးထားသောကြောင့် ပရိသတ် အများစုသည် သူ့၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွှန်မှုကို စိတ်ဝင်စားစွာ စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြသည်။ သူ့သီချင်းများသည် ကျား/မ ရှူ့ထောင့်နှစ်မျိုး ရေးထားသည်ဟု ဆိုကြသလို တချို့သည်လည်း စတီဗင်စ် သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] စစ်စစ် ဖြစ်သောကြောင့် သီချင်းစာသားများသည် [[ယေရှု ခရစ်တော်|ယေရှု]] ကိုရည်ညွှန်းကြသည့်ဟု ငြင်းခုန်လေ့ရှိကြသည်။ Javelin သည် သူ့၏ indie folk အယ်လ်ဘမ်ဟောင်းများ ဖြစ်ကြသော All Delighted People, Seven Swans နှင့် Carrie & Lowell တို့၏ အငွေ့အသက် များ အားလုံးကို ပြန်လည်ခံစားရစေပါသည်။ သီချင်း(၁၀)ပုဒ်လုံးသည် တစ်ပုဒ်နှင့် တစ်ပုဒ်အချိတ်အဆက် မိမိရှိလှသလို အပိတ်သီချင်းကလည်း ရုပ်ရှင်ကားတစ်ကား၏ လွမ်းမောစရာဇာတ်သိမ်းခန်းလေးတစ်ခု ကြည့်ရသလိုခံစားရစေပါသည်။ စာပေလေ့လာလိုက်စားပြီး ပန်းချီ နှင့် ကဗျာဘက်အားသန် သော ဂီတသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည့်အတွက် စာသားရေးဖွဲ့ပုံလည်း ခမ်းနား လှပါသည်။ Javelin အယ်လ်ဘမ်သည် Pitchfork ၏ Best New Album 8.6/10 အဖြစ်ဖော်ပြခြင်းလည်းခံခဲ့ရသည်။ {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Sufjan Stevens ရရှိခဲ့သော ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ ! scope="col" | Award ! scope="col" | Year ! scope="col" | Nominee(s) ! scope="col" | Category ! scope="col" | Result ! scope="col" class="unsortable"| {{Abbr|Ref.|References}} |- ! scope="row"|[[Academy Awards]] | 2018 |rowspan="5"|"[[Mystery of Love]]" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/news/oscars-2018-sufjan-stevens-nominated-for-best-original-song/|title=Oscars 2018: Sufjan Stevens Nominated for Best Original Song|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 23, 2018}}</ref> |- ! scope="row"|AMFT Awards | 2017 | Best Song Written For Visual Media | {{won}} |<ref>{{Cite web|url=https://amft-awards.jimdosite.com/winners/|title=Winners|publisher=AMFT Awards}}</ref> |- ! scope="row"|Awards Circuit Community Awards | 2017 | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb">{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm2014294/awards|title=Sufjan Stevens- Awards|publisher=[[IMDb]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[Critics Choice Awards]] | 2018 | Best Song | {{Nominated}} |<ref>{{Cite news|url=https://envelope.latimes.com/awards/critics-choice/2018/|title=Complete List of nominees and winners of the 23rd critic choice awards|newspaper=[[Los Angeles Times]]}}</ref> |- ! scope="row"|[[David di Donatello]] Awards | 2019 | [[David di Donatello for Best Original Song|Best Original Song]] | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Dorian Awards]] | 2019 | 2018 Oscar's Performance | TV Musical Performance of the Year | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[Georgia Film Critics Association]] | 2018 |rowspan="2"|"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="4" scope="row"|[[Gold Derby Awards]] | rowspan="2"|2018 | rowspan="2"|Original Song | {{Nominated}} | rowspan="4"|<ref name="IMDb"/> |- | rowspan="2"|"Visions of Gideon" | {{WON}} |- | rowspan="2"|2020 | rowspan="2"|Original Song of the Decade | {{Nominated}} |- |rowspan="4"|"[[Mystery of Love]]" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Grammy Awards]] | 2019 | [[Grammy Award for Best Song Written for Visual Media|Best Song Written for Visual Media]] | {{Nominated}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/sufjan-stevens/243557|title=Sufjan Stevens- Grammy Awards|website=[[Grammys]]}}</ref> |- ! scope="row"|Guild of Music Supervisors Awards | 2018 | Best Song/Recording Created for a Film | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Hawaii Film Critics Society | 2018 | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|Houston Film Critics Society Awards | 2018 |"Visions of Gideon" | Best Original Song | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! scope="row"|[[International Cinephile Society Awards]] | 2018 |"[[Call Me by Your Name: Original Motion Picture Soundtrack|Call Me By Your Name]]" | Best Original Score | {{Nominated}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|International Online Cinema Awards | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Original Song | {{Won}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! scope="row"|New Mexico Film Critics | 2017 |"[[Mystery of Love]]" | Best Original Song | {{Won}} |<ref name="IMDb"/> |- ! rowspan="2" scope="row"|Online Film & Television Association | rowspan="2"|2018 | "[[Mystery of Love]]" | rowspan="2"|Best Music, Original Song | {{Nominated}} | rowspan="2"|<ref name="IMDb"/> |- | "Visions of Gideon" |{{Nominated}} |- ! rowspan="7" scope="row"|[[PLUG Independent Music Awards]] | rowspan="6"|2006 | rowspan="3"|"[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | Album of the Year | {{Won}} | rowspan="7"|<ref>{{Cite magazine|url=https://www.spin.com/2006/02/bloc-party-sufjan-win-plug-awards/|title=Bloc Party, Sufjan Win At Plug Awards|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=February 3, 2006 }}</ref> |- | Album/Art Packaging of the Year |{{Won}} |- |Indie Rock Album of the Year |{{Nominated}} |- |rowspan="2"|Himself |Artist of the Year |{{Nominated}} |- |Male Artist of the Year |{{Won}} |- |"Chicago" |Song of the Year |{{Nominated}} |- |2007 |Himself |Male Artist of the Year |{{Nominated}} |- ! scope="row"|[[Shortlist Music Prize]] | 2005 | "[[Illinois (Sufjan Stevens album)|Illinois]]" | | {{Won}} |<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/5229/shortlist_music_prize_finalists_announced/news/|title=Shortlist Music Prize Finalists Announced|website=[[Stereogum]]|date=April 27, 2007 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405182205/http://www.mtv.com/news/1527296/sufjan-stevens-wins-new-pantheon-award/|url-status=dead|archive-date=April 5, 2016|title=Sufjan Stevens wins new pantheon Award|publisher=[[MTV]]}}</ref> |- {{end}} === Studio albums === * ''[[:en:A_Sun_Came|A Sun Came]]'' (2000) * ''[[:en:Enjoy_Your_Rabbit|Enjoy Your Rabbit]]'' (2001) * ''[[:en:Michigan_(album)|Michigan]]'' (2003) * ''[[:en:Seven_Swans|Seven Swans]]'' (2004) * ''[[:en:Illinois_(Sufjan_Stevens_album)|Illinois]]'' (2005) * ''[[:en:The_Age_of_Adz|The Age of Adz]]'' (2010) * ''[[:en:Carrie_&_Lowell|Carrie & Lowell]]'' (2015) * ''[[:en:The_Ascension_(Sufjan_Stevens_album)|The Ascension]]'' (2020) * ''[[:en:Convocations_(album)|Convocations]]'' (2021) * ''[[:en:Javelin_(album)|Javelin]]'' (2023) === Collaborative albums === * ''[[:en:Sisyphus_(album)|Sisyphus]]'' (2014), with [[:en:Serengeti_(rapper)|Serengeti]] and [[:en:Son_Lux|Son Lux]] as [[:en:Sisyphus|Sisyphus]] * ''[[:en:Planetarium_(album)|Planetarium]]'' (2017), with [[:en:Bryce_Dessner|Bryce Dessner]], [[:en:Nico_Muhly|Nico Muhly]], and James McAlister * ''[[:en:The_Decalogue_(soundtrack)|The Decalogue]]'' (2019), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] * ''[[:en:Aporia_(Sufjan_Stevens_and_Lowell_Brams_album)|Aporia]]'' (2020), with Lowell Brams * ''[[:en:A_Beginner's_Mind|A Beginner's Mind]]'' (2021), with [[:en:Angelo_De_Augustine|Angelo De Augustine]] * ''[[:en:Reflections_(Timo_Andres,_Conor_Hanick,_and_Sufjan_Stevens_album)|Reflections]]'' (2023), with [[:en:Timo_Andres|Timo Andres]] and [https://conorhanick.com/ Conor Hanick] === Compilations and additional releases === * ''[[:en:The_Avalanche_(Sufjan_Stevens_album)|The Avalanche]]'' (2006) * ''[[:en:Songs_for_Christmas_(Sufjan_Stevens_album)|Songs for Christmas]]'' (2006) * ''[[:en:The_BQE_(soundtrack)|The BQE]]'' (2009) <small>(soundtrack)</small> * ''[[:en:All_Delighted_People|All Delighted People]]'' (2010) * ''[[:en:Silver_&_Gold_(Sufjan_Stevens_album)|Silver & Gold]]'' (2012) [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]] ocjmeehntp24xtxt2bynxnjawsjyozw 0 287132 1038087 1035608 2026-06-14T04:37:44Z EmausBot 5629 [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည် 1038087 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] h7fuqwvhissij62evvc3bew20rzqmzl 0 287202 1038124 1037292 2026-06-14T06:36:31Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥ် +ဉ်) 1038124 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific prefix = ဒေါက်တာ | name = ခိုင်ခိုင်စိုး | image = | caption = | office1 = [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန]] <br/>ဒုတိယဝန်ကြီး | appointer1 = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] | president1 = [[မင်းအောင်လှိုင်]] | term_start1 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | term_end1 = | minister1 = [[မြင့်ကြိုင်]] | alongside1 = [[လင်းဇော်ထွန်း]] နှင့် အတူ | predecessor1 = ဌေးလှိုင် | successor1 = | office2 = ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန <br/>ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် | term_start2 = ၆ မတ် ၂၀၂၆ | term_end2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ | predecessor2 = | successor2 = | birth_date = ၁၉၇၀ | birth_place = | nationality = [[မြန်မာနိုင်ငံသား|မြန်မာ]] | party = | education = B.Sc (Mathematics) <br/>DCSc <br/>DPS (Mumbai) <br/>Dip in Development Studies <br/>Master in Demography and Population Studies (Mahidol) | occupation = လူဦးရေပညာရှင် နှင့် နိုင်ငံရေးသမား }} '''ဒေါက်တာ ခိုင်ခိုင်စိုး'''သည် လက်ရှိ [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]]၏ ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမား နှင့် လူဦးရေပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၃ ရက်နေ့ သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ၏ အိန္ဒိယခရီးစဉ် အပြီးတွင် သမ္မတ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အဖြစ် စတင် တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။ <ref>{{Cite web |last=မေခ |date=2013-03-29 |title=မြို့နယ် ၂၀ အတွင်း စမ်းသပ်သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/03/29/36652.html |access-date=2026-06-04 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=လူမျိုး အချက်အလက်တွေ မထုတ်ပြန်နိုင်သေး |url=https://www.bbc.com/burmese/42374591 |access-date=2026-06-04 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း {{!}} News and Periodical Enterprise |url=https://www.moi.gov.mm/npe/gunnthuucheaangbhaimaa-gunnthuucheaangttnchipmaa-khiimngapnng |access-date=2026-06-04 |website=www.moi.gov.mm}}</ref> == ပညာရေး == ဒေါက်တာ ခိုင်ခိုင်စိုး သည် ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှစတင်ကာ [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] တွင် သင်္ချာဘာသာရပ်ဖြင့် သိပ္ပံဘွဲ့ (B.Sc, Mathematics) ကို သင်ယူခဲ့ပြီး၊ ၁၉၉၅ မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အထိ [[ရန်ကုန်ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်]] တွင် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံဒီပလိုမာ (DCSc)၊ ၁၉၉၆ မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အထိ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[မွမ်ဘိုင်းမြို့]]ရှိ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူဦးရေပညာသိပ္ပံသိပ္ပံ (IIPS) တွင် လူဦးရေပညာဒီပလိုမာ (DPS) တို့ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၀၁ မှ ၂၀၀၂ ခုနှစ်အထိ [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] တွင် ဖွံ့ဖြိုးမှုပညာ ဘွဲ့လွန်ဒီပလိုမာ (Post Grad Diploma in Development Studies) ကိုလည်းကောင်း၊ ၂၀၀၄ မှ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] [[မဟီတလတက္ကသိုလ်|မဟီဒေါတက္ကသိုလ်]] (Mahidol University) တွင် လူဦးရေနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဆိုင်ရာပညာ မဟာဘွဲ့ (Master's degree, Demography and Population Studies) ကို Grade: A ဖြင့်လည်းကောင်း ထူးချွန်စွာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ထို့နောက် လူဦးရေနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဆိုင်ရာပညာ ဖြင့် ဒေါက်တာဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Processing the data |url=https://myanmar.unfpa.org/en/processing-data |archive-url=https://web.archive.org/web/20240927033045/https://myanmar.unfpa.org/en/processing-data |archive-date=27 September 2024 |access-date=2026-06-04 |website=UNFPA- Myanmar |language=en-US |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=ကြည့်ရှုမှု ၈.၄ ထောင် ကြိမ် · တုံ့ပြန်မှု ၃၇၀ ခု {{!}} ကိုဗစ်-၁၉ ကပ်ရောဂါဟာ အမျိုးသမီးများ၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများအပေါ် ပိုမိုထိခိုက်စေပါတယ်။ ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာနမှ ညွှန်ကြားရေးမှူး ဒေါက်တာခိုင်ခိုင်စိုးက လူဦးရေကိန်းဂဏန်းအချက်အလက်ကို အခြေခံပြီး အခုလိုပြောပါတယ်။ “၂၀၁၄ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာသန်းခေါင်စာရင်းအရ မြန်မာနိုင်ငံမှာ သက်ကြီးဦးရေနှင့် အမျိုးသမီးဦးရေက ပိုမိုများပြားနေပါတယ်။ ဒါကြောင့် COVID-19 နှင့်ပတ်သက်ပြီး ကာကွယ်၊ တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်ရာမှာ သူတို့တွေအပေါ်သက်ရောက်မှုကို အထူးအလေးထားပြီး ဆောင်ရွက်သွားဖို့လိုပါတယ်။” COVID-19 has a great impact on women and elder population. “Since Myanmar has larger population of elder people and women according to 2014 Myanmar Population and Housing Census, we need to strengthen the COVID-19 response and prevention more attentively.” – Dr. Khaing Khaing Soe, Department of Population, Ministry of Labour, Immigration and Population. #WPD2020 Department of Population {{!}} UNFPA Myanmar |url=https://www.facebook.com/reel/756342591780855/ |access-date=2026-06-04 |language=my}}</ref> == ဝန်ထမ်းဘဝ == ဒေါက်တာခိုင်ခိုင်စိုးသည် ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာနတွင် လုပ်ငန်းခွင်သက်တမ်းတစ်လျှောက် တောက်လျှောက် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်ပြီး၊ သမ္မတဦးသိန်းစိန် လက်ထက်မှစ၍ အဆိုပါဦးစီးဌာန၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည့်အပြင် ၂၀၁၄ ခုနှစ် အထွေထွေလူဦးရေနှင့် အိမ်အကြောင်းအရာ သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူမှုလုပ်ငန်းစဉ်တွင်လည်း ဦးစီးဌာန၏ အရေးပါသောကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၅l ခုနှစ် မတ်လတွင် ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန၏ ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်အဖြစ် စတင်အစမ်းခန့် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် အဆိုပါ ရာထူးအဆင့်ကို အတည်ပြုခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=ဝန်ထမ်းအဖွဲ့အစည်းအကြီးအမှူး ပြောင်းရွှေ့ခန့်ထားခြင်း၊ ဝန်ထမ်းအဖွဲ့အစည်းအကြီးအမှူးများ အတည်ပြုခန့်ထားခြင်းနှင့် ဝန်ထမ်းအဖွဲ့အစည်းအကြီးအမှူး ခန့်ထားခြင်း |url=http://moi.gov.mm/index.php/news/80627 |access-date=2026-06-04 |website=moi.gov.mm |language=en}}</ref> == ဒုတိယဝန်ကြီးဘဝ == ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ က ၎င်းအား လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန၏ ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခဲ့ရာ အစိုးရအဖွဲ့၏ ဒုတိယဝန်ကြီး ၄၆ ဦးအနက် အမျိုးသမီးဒုတိယဝန်ကြီး ၄ ဦးတွင် တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။လက်ရှိတွင် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန၏ ဒုတိယဝန်ကြီးတာဝန်ကို [[လင်းဇော်ထွန်း|ဦးလင်းဇော်ထွန်း]]နှင့်အတူ တွဲဖက်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း |url=http://www.moi.gov.mm/announcements/81614 |access-date=2026-06-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref> ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၃ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်၏ အိန္ဒိယနိုင်ငံခရီးစဉ်အပြီး နေပြည်တော် တပ်မတော်လေဆိပ်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိချိန်၌ သမ္မတ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူအဖြစ် ခရီးစဉ်အခြေအနေများကို သတင်းမီဒီယာများသို့ ထွက်ပေါ်ရှင်းလင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ယခင်အစိုးရသက်တမ်းများတွင် သမ္မတ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူများအဖြစ် သမ္မတဦးသိန်းစိန်လက်ထက်တွင် [[ရဲထွဋ် (ပြန်ကြားရေး)|ဦးရဲထွဋ်]]၊ သမ္မတဦးဝင်းမြင့်လက်ထက်တွင် [[ဇော်ဌေး|ဦးဇော်ဌေး]] နှင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းကာလများတွင် နိုင်ငံအကြီးအကဲနှင့် တပ်မတော် တို့၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အဖြစ် ဗိုလ်ချုပ် [[ဇော်မင်းထွန်း]] အစရှိသည့် အမျိုးသားများကသာ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-06-04 |title=၂၀၂၆ ဇွန် ၄ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာမှာရှိနေတဲ့တရုတ်လွှမ်းမိုးမှုကြီးမားနေတယ်လို့ အမေရိကန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c5yx1zj4j91t |access-date=2026-06-04 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၇၀| }} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသမီး နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးများ]] [[ကဏ္ဍ:ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများ]] 55yy6c2q0kykag0jcp38x3v3q53fwyq 0 287227 1038111 1037913 2026-06-14T06:33:42Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-၀င် +ဝင်, -ပရိတ်သတ် +ပရိသတ်, -စကြာဝဠာ +စကြဝဠာ) 1038111 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = HobbyTown USA Oshkosh interior under construction 2002 (The Backrooms).jpg | caption = 4chan ဝဘ်ဆိုက်ပေါ်မှ "The Backrooms" မူရင်းပုံ | genre = * အင်နာလော့ဂ် * အင်တာနက် မြို့ပြဒဏ္ဍာရီ * ပြိုင်ဘက်စကြဝဠာ * ကြားခံနေရာလွတ် | creator = Backrooms, internet users | based_on = 4chan creepypasta }} '''The Backrooms''' ဆိုသည်မှာ [[အင်တာနက်]] ပေါ်မှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော အဆုံးအစ မရှိသည့် စိတ်ကူးယဉ်ကြောက်စရာ ကောင်းသော အဝါရောင်ဝင်္ကပါ အခန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို ပုံ သည် ၂၀၁၉ ခုနစ်တွင် [https://4chan.org/ 4chan] ဟုခေါ်သော imageboard [[ဝက်ဘ်ဆိုဒ်|ဝက်ဘ်ဆိုက်]]တစ်ခုမှ စတင်လူသိများလာခဲ့သည်။ 4chan အသုံးပြုသူတစ်ဦးသည် အဆိုပါ အဝါရောင် နံရံကပ်စက္ကူများ၊ ဟောင်းနွမ်းသော [[ကော်ဇော|ကော်ဇောခင်း]]များ၊ [[အဝါရောင်]] မီးချောင်းအလင်းရောင်များဖြင့် ပြည့်နက်နေသော လူသူမရှိသည့် အခန်းပုံတစ်ပုံကို တင်ခဲ့ရာမှ '''The Backrooms''' ဆိုသည့် အယူအဆ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထို အရာသည် ပုံမှန်အားဖြင့် လက်ရှိကမ္ဘာမြေမှ မမျှော်လင့်ဘဲ မတော်တဆ နံရံတစ်ခုထဲကို မှားယွင်းစွာ ဝင်ရောက်သွားနိုင် ပြီး အရှိတရားထဲမှ ပျောက်ကွယ်သွား ကာ ရောက်ရှိသွားနိုင်သောထူးဆန်းသည့်နေရာတစ်ခုအဖြစ် စိတ်ကူးယဉ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုနေရာသည် သာမန်အခန်းများလို မြင်ရသော်လည်း အဆုံးမရှိသလို ကျယ်ပြန့်လှပြီး အခန်းတစ်ခန်းမှ နောက်တစ်ခန်းသို့ ဆက်တိုက်ဖြတ်သန်းသွားနေရသည့်အဆုံးမရှိသော ဝင်္ကပါ ပုံစံ ဖြစ်သည်။ အခန်းများသည် တစ်ပုံစံတည်း ထပ်ခါထပ်ခါ ဖြစ်နေသလို ခံစားရစေပြီးထွက်ပေါက်ကိုလည်း အလွယ်တကူမတွေ့နိုင်သောကြောင့် စိတ် ကိုမသက်မသာ ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထိုနေရာတွင် အန္တရာယ်ရှိသော သတ္တဝါများရှိနိုင်သည်ဟု ဇာတ်လမ်းများအဖြစ်လည်းဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ '''The Backrooms''' ကို လူအများ စိတ်ဝင်စားရသည့် အကြောင်းအရင်းမှာ '''liminal space''' ဟုခေါ်သော ခံစားမှုမျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ '''Liminal space''' ဆိုသည်မှာ သာမန်အားဖြင့် လူအများ ခဏတပြုတ် ဖြတ်သန်း သွားလာလေ့ရှိသည့် နေရာ၊ ပတ်ဝန်းကျင် မျိုးကို ဆိုသည်။ ကျောင်းများ၊ ရုံးများ၊ ကုန်တိုက်များ သည် အများပြည်သူများအတွက် ဘေးကင်း လုံခြုံသည့် ဟု ထင်ရပြီး သို့ပေမဲ့ ဘေးကင်းသည့်ဟုထင်ရသော အဆောက်အအုံအတွင်းပိုင်းကြီးက "ကိုယ့်ကို ပြန်ပြီး ထောင်ချောက်ဆင် ပိတ်လှောင်ထားသလို" ခံစားရစေတာကပင် '''Backrooms''' ၏ ဆွဲဆောင်မှု ဖြစ်သည်။ '''The Backrooms''' သည် ရိုးရိုး သရဲဇာတ်လမ်းများလို ကြောက်စရာကောင်းတာထက် ပိုပြီး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတ်လန့်မှုကို အဓိကထားသည့် အင်တာနက် ပေါ်တွင်ပေါ်ပေါက်လာ စိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်။ '''The Backrooms''' ကို အခန်းအဆင့်များ၊ ထူးဆန်းသော သတ္တဝါများ၊ ထွက်ပေါက်ရှာဖွေမှုများ၊ အဆုံးမရှိသောလမ်းကြောင်းများ စသဖြင့် ထပ်မံချဲ့ထွင်ပြီး ဇာတ်လမ်းများ၊ ဗီဒီယိုများ၊ ဂိမ်းများအဖြစ် ဖန်တီးလာကြသည်။ == မူလ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာပုံပြင် == ၂၀၁၁ နှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်ကြားတွင် ဝါဖျော့ဖျော့နံရံများ၊ ဖလူအိုရီဆင် '''(fluorescent)''' မီးချောင်းများနှင့် ကော်ဇောခင်းထားသော အခန်းကျယ်ကြီးတစ်ခု၏ ဓာတ်ပုံသည် အင်တာနက် မက်ဆေ့ခ်ျဘုတ် အမျိုးမျိုးတွင် ပျံ့နှံ့နေခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အမည်မဖော်လိုသူ အသုံးပြုသူတစ်ဦးက '''4chan''' ၏ သဘာဝလွန်ဖြစ်ရပ်များဆိုင်ရာ ကဏ္ဍ တွင် '''"စိတ်မသက်မသာရစေမည့် ပုံတွေကို တင်ပေးကြပါ'''" ဟုဆိုကာအဆိုပါဓာတ်ပုံနှင့်အတူ ဆွေးနွေးပွဲ '''(Thread)''' တစ်ခု စတင်ခဲ့သည်။ အခြားအသုံးပြုသူတစ်ဦးက ထို '''Post''' ကို ပြန်လည်တုံ့ပြန်ရာတွင် အဆိုပါပုံရိပ်ကို '''"The Backrooms"''' ဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး ပထမဆုံးသော ဖော်ပြချက်ကို အောက်ပါ အတိုင်း ရေးသားခဲ့သည်။ "မင်းသာ သတိမထားလို့ တစ်နေရာရာမှာ လက်ရှိအရှိတရားထဲကနေ ကျွံထွက်သွားခဲ့ရင် '''Backrooms''' ထဲကို ရောက်သွားလိမ့်မယ်။ အဲဒီနေရာမှာ စိုစွတ်ပုပ်သိုးနေတဲ့ ကော်ဇောဟောင်းနံ့တွေ ပျင်းရိငြီးငွေ့စရာ ဝါကျင့်ကျင့် အရောင်တွေနဲ့ ဖလူအိုရီဆင် မီးချောင်းတွေရဲ့အဆက်မပြတ် တဝီဝီမြည်သံတွေပဲ ရှိတယ်။ ပြီးတော့ မင်းပိတ်မိနေဖို့အတွက် ကျပန်းဖွဲ့စည်းထားတဲ့ စတုရန်းမိုင် သန်းခြောက်ရာလောက် ကျယ်တဲ့ အခန်းလွတ်တွေပဲ ရှိတာ။ အကယ်၍ မင်းအနီးအနားမှာ တစ်ခုခု လျှောက်သွားနေတဲ့ အသံကို ကြားရရင်တော့ ဘုရားသခင်သာ မင်းကို ကယ်ပါစေတော့။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ အဲဒီအရာကလည်း မင်းရှိနေမှန်း အသေအချာ ကြားသွားခဲ့ပြီမို့လို့ပဲ။ - အမည်မဖော်လိုသူ၊ 4chan (မေ ၁၂၊ ၂၀၁၉) == ကျယ်ပြန့်လာမှု နှင့် ပရိသတ်ထုများ == [[ဖိုင်:Backrooms Levels (1-2).png|thumb|298x298px|Backrooms ၏ နောက်ဆက်တွဲ များတွင် 'Levels' (အဆင့်များ) နေရာအသစ်များ ထည့်လာကြသည်။ အဆိုပါပုံတွင် ကားပါကင်ပုံစံ Level 1 နဲ့ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းပုံစံ Level 2 တို့ ဖြစ်ကြသည်။]] မူလဇာတ်လမ်း ထွက်ပေါ်လာပြီး ရက်ပိုင်းအကြာတွင် အင်တာနက် အသုံးပြုသူများသည် '''r/creepypasta''' နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် '''r/backrooms''' ကဲ့သို့သော '''Reddit''' ကဏ္ဍများတွင် '''Backrooms''' နှင့်ပတ်သက်သည့်အကြောင်းအရာများကို စတင်မျှဝေခဲ့ကြသည်။ r/Backrooms တွင် ဖန်တီးသူများသည် ထပ်တိုးအလွှာများ သို့မဟုတ် "အဆင့်များ" '''(levels)''' နှင့် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်သည့် "သက်ရှိများ" '''(entities)''' ကို ဖန်တီးကာ မူလဇာတ်လမ်းကို ပိုမိုချဲ့ထွင်လာကြသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် မတ်လတွင် '''r/backrooms''' ၌ အဖွဲ့ဝင်ပေါင်း '''၁၅၇,၀၀၀''' ကျော် ရှိလာခဲ့သည်။ ပရိသတ်ထုများသည် '''YouTube၊ Twitter''' နှင့် '''TikTok''' ကဲ့သို့သော '''Internet platforms''' များတွင် ဗီဒီယိုများတင်ခြင်းဖြင့် အခြားလူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများသို့ တဖြည်းဖြည်း ပြန့်နှံ့လာခဲ့သည်။ '''Severance''' (၂၀၂၂) ရုပ်သံစီးရီးကို ဖန်တီးသူ '''Dan Erickson''' က လည်း သူ၏ စီးရီးကို လုပ်ဆောင်နေစဉ်အတွင်း '''Lumon''' ရုံးခန်းဒီဇိုင်းအတွက် '''Backrooms''' ပုံစံကို အခြေခံထားသည်ဟုဆိုသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် '''TikTok''' ပေါ်၌ '''Google''' '''Earth''' ကို ချဲ့ကြည့်ရာမှ '''Backrooms''' ၏ အဝင်ဝကို ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့်ဗီဒီယိုလှုပ်ရှားမှု '''(trend)''' တစ်ခု လည်းပေါ်ပေါက်ခဲ့သေးသည်။ ထို့အပြင်၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ရက်ပ်ပါ '''Juice Wrld''' သည် သူ၏ '''The Party Never Ends''' အယ်လ်ဘမ်အတွက် '''Backrooms''' ကို အခြေခံထားသော တေးဂီတဗီဒီယို '''(Music Video)''' တစ်ခုကို ထည့်သွင်းရိုက်ကူးခဲ့သည်။ == ဓာတ်ပုံ၏ မူလအစ == [[ဖိုင်:Dsc00159.jpg Bức ảnh thứ 2 trong 2 bức ảnh nguồn gốc của The Backrooms.jpg|thumb|298x298px|ပရိဘောဂဆိုင်ဟောင်း ပြုပြင်မွမ်းမံနေစဉ်အတွင်း ရိုက်ကူးထားသောပုံ]] ၂၀၂၄ ခုနှစ်အထိ မူလ '''Backrooms''' ဓာတ်ပုံ၏ နောက်ခံသမိုင်းကို လူသိနည်းခဲ့သည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် မေလတွင် '''Backrooms''' ဆိုင်ရာ '''Discord''' အဖွဲ့တစ်ခုက '''Wayback Machine''' ကို အသုံးပြု၍ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လမှ သိမ်းဆည်းထားသော ဝက်ဘ်စာမျက်နှာဟောင်းတစ်ခု မှ ဓာတ်ပုံ၏ မူလအစကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုဓာတ်ပုံကို ဝစ္စကွန်ဆင် '''(Wisconsin)''' ပြည်နယ်ရှိ "နံရံအတုများနှင့် အခန်းကန့်များစွာရှိသော ပရိဘောဂဆိုင်ဟောင်း" တစ်ခုကို ပြုပြင်မွမ်းမံစဉ်အတွင်း ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများကို '''Sony Cyber-shot''' ကင်မရာဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အတွင်းပိုင်းမြင်ကွင်းများကို '''Oshkosh''' ဆိုင်ခွဲ၏ ပြုပြင်မွမ်းမံမှု မှတ်တမ်း ဓာတ်ပုံ အဖြစ် '''(Renovation Weblog)''' ပေါ်တွင် တင်ခဲ့သည်။ ထိုဓာတ်ပုံများထဲမှ '''"Dsc00161.jpg"''' ဟု အမည်ပေးထားသော ဝါကျင်ကျင်နောက်ခံနှင့် ဖလူအိုရီဆင်မီးများပါသော ကော်ဇောခင်းအခန်းကျယ်ကြီး၏ ဓာတ်ပုံသည် '''Backrooms''' ဟုသောအယူအဆကို ဖြစ်လာစေခြင်းဖြစ်သည်။ == ရုပ်ရှင်နှင့် အနုပညာဖန်တီးမှုများ == [[ဖိုင်:Async Logo.png|thumb|295x295px|Async Logo]] ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် '''"The Backrooms (Found Footage)"''' အမည်ရှိ သည်းထိတ်ရင်ဖို ရုပ်ရှင်တိုတစ်ကားသည် '''YouTube''' ပေါ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဖန်တီးသူမှာအသက် ၁၆ နှစ်သာရှိသေးသော[[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်|မြောက်ကယ်လီဖိုးနီးယား]] မှ '''Kane Parsons''' (အွန်လိုင်းအမည် '''Kane Pixels''') ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဇာတ်လမ်းမှာ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များက ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူတစ်ဦးသည် '''Backrooms''' ထဲသို့မတော်တဆ ရောက်ရှိသွားကာအမည်မသိ သတ္တဝါတစ်ကောင် ၏လိုက်လံဖမ်းဆီးခြင်းကို ခံရသည့်အကြောင်းကို '''VHS''' တိပ်ခွေမှတ်တမ်းပုံစံဖြင့် တင်ဆက်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ '''Backrooms''' ပုံစံကို ဖန်တီးရန် '''Blender''' နှင့် '''Adobe After Effects''' ဆော့ဖ်ဝဲလ်များကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ပြီးမြောက်ရန် တစ်လခန့်အချိန်ယူခဲ့ရသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ထိုဗီဒီယိုသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလအထိကြည့်ရှုသူ ၇၈ သန်းကျော် ရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါရုပ်ရှင်တို သည် ပရိသတ်များ၏ ချီးကျူးမှုများကို ရရှိခဲ့ပြီး ဝေဖန်ရေးသမားများထံမှလည်း အကြိုက်တွေ့စေခဲ့သည်။ '''Parsons''' သည် ဗီဒီယိုများကို ဇာတ်လမ်းတိုစီးရီးအဖြစ်ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် '''Backrooms''' ထဲသို့ ဝင်ပေါက်တစ်ခုဖွင့်ကာ သုတေသနပြုလုပ်ခဲ့သည့် '''Async''' အဖွဲ့အစည်းကဲ့သို့သော ဇာတ်ကွက်များကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ စီးရီးသည် စုစုပေါင်းကြည့်ရှုသူ ၁၉၇ သန်းကျော်အထိရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် '''A24''' ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေးက '''Parsons''' ၏ ဗီဒီယိုများကို အခြေခံ၍ '''Backrooms''' ရုပ်ရှင်ကားကြီးတစ်ကားကို ထုတ်လုပ်မည်ဖြစ်ပြီး '''Parsons''' ကိုယ်တိုင် ဒါရိုက်တာအဖြစ် ရိုက်ကူးမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဇာတ်ညွှန်းကို '''Will Soodik''' က ရေးသားခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်ကားကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့၌ ရုံတင်ပြခဲ့သည်။ c2lgddtdjwz5ovkcxz3yjm27dfrmf3n 0 287234 1038140 1036916 2026-06-14T06:39:15Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥက္ကဌ +ဥက္ကဋ္ဌ, -ဥ် +ဉ်) 1038140 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|မင်းသူ (ဝန်ကြီး)}} {{Infobox officeholder |honorific prefix= ဦး | name = မင်းသူ | image = Kominthu.png | caption = ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိုးကုတ် ခရီးစဉ်တွင် တွေ့ရသော (ရှေ့ဆုံးတန်း ဝဲမှ ယာသို့) မင်းသူ၊မိုးဟိန်းနှင့် မေနှင်းကြည်။ (ဓာတ်ပုံ - မိုးမခ) | office1 = [[နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]] <br/> ကော်မတီဝင်(၂) | appointer1 = [[ဦးထင်ကျော်အစိုးရ|ထင်ကျော်]] | president1 = * [[ထင်ကျော် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ထင်ကျော်]] * [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]] | term_start1 = ၂၀၁၆ | term_end1 = ၂၀၂၁ | predecessor1 = | successor1 = | office2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် | constituency2 = [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရီမြို့နယ်]] | term_start2 = ၂ မေ ၂၀၁၂ | term_end2 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆ |majority2= ၁၅၁၇၈ <br> (၅၉.၄၉%)<ref>{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=144.pdf&type=law&code=x&sno=5268&token=2f6c966a56584b563eefe7c34f83c9c33f4952225d02280fb7d9373e9373266e518234879d0af0072317f4f5adc2b07a08adb039bd22de487e42aedece1d8385|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ)|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|access-date=၄ ဇွန် ၂၀၂၆|date=၁ ဧပြီ ၂၀၁၂|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708201541/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=144.pdf&type=law&code=x&sno=5268&token=2f6c966a56584b563eefe7c34f83c9c33f4952225d02280fb7d9373e9373266e518234879d0af0072317f4f5adc2b07a08adb039bd22de487e42aedece1d8385|url-status=dead}}</ref> |predecessor2 = [[ကျော်စွာခိုင်]] <br>{{small|[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]]}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor2 = ကျော်မင်းလှိုင် <br>{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} | birth_date = {{Birth date and age|1961|8|10}} | birth_place = ရေပူကျေးရွာ၊ [[မိုးကုတ်မြို့]] | party = [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] | education = [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] | occupation = နိုင်ငံရေးသမား }} '''ဦးမင်းသူ''' (၁၀ ဩဂုတ် ၁၉၆၁ ဖွား) သည် မိုးကုတ်မြို့ဇာတိသား [[ရှမ်းလူမျိုး]] နိုင်ငံရေးတက်ကြွလှုပ်ရှားသူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊နေပြည်တော် [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရိမဲဆန္ဒနယ်]] ကိုယ်စားပြု ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် (၂၀၁၂ -၂၀၁၆) အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) ၏ မိုးကုတ်မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း နှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ ၏ ပါတီ တာဝန်ခံ အဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ၎င်းသည် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံ]] နှင့် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]တို့တွင် ရှေ့တန်းမှ ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့မှုကြောင့် စစ်အစိုးရလက်ထက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ဖမ်းဆီးအကျဉ်းချခံခဲ့ရသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Nay Pyi Taw DC |url=https://www.nptdc.gov.mm/mobile_news_preview_detail.php?news_id=RzYWPdXrrFGMmxe5qa/3zd4LbEyWPgOBpBhnkhYpBH8= |access-date=2026-06-04 |website=www.nptdc.gov.mm}}</ref><ref>{{Cite web |last=Editor |date=2021-12-23 |title=နေပြည်တော် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူကို ထောင်နှစ်နှစ် အမိန့်ချပြီး ရမည်းသင်းထောင်ပို့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2021/12/23/%e1%80%94%e1%80%b1%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba-nld-%e1%80%a5%e1%80%80%e1%80%b9%e1%80%80%e1%80%8b%e1%80%b9%e1%80%8c-%e1%80%a6%e1%80%b8%e1%80%99%e1%80%84/ |access-date=2026-06-04 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}</ref> == ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး == ဦးမင်းသူကို ၁၉၆၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် မိုးကုတ်မြို့နယ်၊ ရေပူကျေးရွာ၌ အဖ ဦးလှအောင်နှင့် အမိ ဒေါ်ခင်ကြည်တို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ရှမ်းတိုင်းရင်းသားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် မိုးကုတ်မြို့ အမှတ် (၁) အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းမှ ဆယ်တန်းအောင်မြင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်]] မှ ဓာတုဗေဒဘာသာရပ်ဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ == နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ == ဦးမင်းသူသည် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ရှစ်လေးလုံးအရေးတော်ပုံ]]ကာလအတွင်း မိုးကုတ်မြို့၌ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့ အာဇာနည်နေ့ အခမ်းအနား ကျင်းပမှုဖြင့် မန္တလေးထောင် တွင် ၂ နှစ်ကျော် အကျဉ်းကျခံခဲ့ရသည်။ ယင်းနောက် ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အန်အယ်လ်ဒီ မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီ၏ တာဝန်ပေးချက်အရ မြို့နယ်စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်နှင့် လူငယ်ရေးရာတာဝန်ခံအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ မိုးကုတ်ခရီးစဉ်အပြီးတွင်လည်း ခြောက်လနီးပါးခန့် ထပ်မံထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ၎င်းသည် မိုးကုတ်မြို့နယ် အန်အယ်လ်ဒီ စည်းရုံးရေးကော်မတီဝင်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေစဉ် ရွှေဝါရောင်တော်လှန်ရေး လှုပ်ရှားမှုကြီးတွင် ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့မှုကြောင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့ ည ၁၁ နာရီအချိန်တွင် ၎င်း၏နေအိမ်၌ အာဏာပိုင်များက လာရောက်ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Eleven Broadcasting |date=2021-02-26 |title=နေပြည်တော် NLD ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး မည်သည့်နေရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားသည်ကိုမသိရှိရသေး |url=https://www.youtube.com/watch?v=rZ7ALqnteqU |access-date=2026-06-04}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၄ ရက်နေ့ သောကြာနေ့တွင် မန္တလေး အိုးဘိုထောင်တွင်း တရားရုံးက ဦးမင်းသူအား အစိုးရကို အကြည်ညိုပျက်စေမှု ပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ)၊ သာသနာကို ညှိုးနွမ်းစေမှု ပုဒ်မ ၂၉၇ (က)၊ ဥပဒေနှင့် ဆန့်ကျင်သော အစုအဝေးတွင် ပါဝင်မှု ပုဒ်မ ၁၄၅၊ ရုံးရင်းဆန်ခတ်မှုတွင် ပါဝင်ကျူးလွန်မှု ပုဒ်မ ၁၄၇ နှင့် တာဝန်ဝတ္တရား နှောင့်ယှက်မှု ပုဒ်မ ၁၅၂ စသည့် ပုဒ်မ ၅ ခုဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၁၃ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။ တရားခွင်တွင် မိသားစုဝင်များ လာရောက်ကြားနာခွင့် မရရှိဘဲ စီရင်ချက်ချမှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ယခုကဲ့သို့ ဦးမင်းသူအား ဖမ်းဆီးထောင်ချခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်သည် ယခင် ဖဆပလ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်သူ [[သာခင်၊ သခင်|သခင်သာခင်]] အကျဉ်းချခံရပြီးနောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခံရသည့် မိုးကုတ်မြို့၏ ဒုတိယမြောက် ဖြစ်ရပ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။သခင် သာခင်သည် ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ် တွင် ထင်ရှားသော ခေါင်းဆောင် တစ်ဦး ဖြစ်သည့် အပြင် နိုင်ငံရေး အမြင်တွင်လည်း ထိုခေတ် အခါက ရှေ့တန်းရောက်ခဲ့သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သခင် သာခင်ကို မိုးကုတ်မြို့နယ် ကင်းရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2021-04-23 |title=NLD ပါတီ နေပြည်တော် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူကို ယနေ့ ရုံးချိန်းတွင် ရှေ့နေ ပါဝါတင် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2021/04/23/241055.html |access-date=2026-06-04 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}</ref> == လွှတ်တော်အမတ်ဘဝ == ထောင်မှ ပြန်လွတ်လာပြီးနောက် အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် တွင် ပင် နိုင်ငံရေးဘဝကို ဆက်လက် မြှပ်နှံ့ခဲ့သည်။ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဦးဆောင်သော အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် သည် ၂၀၁၂ ခုနှစ် တွင် ကျင်းပသည့် ၂၀၁၂ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ သို့ ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်သည့်အခါ ဦးမင်းသူ သည် ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့ရပြီး၊နေပြည်တော် ဥတ္တရသီရီမြို့နယ် ကိုယ်စားပြု ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ထိုတာဝန်ကို ပထမအကြိမ် လွှတ်တော် သက်တမ်းပြီးဆုံးသည် အထိ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ၌ နေပြည်တော်မှ ယှဉ်ပြိုင်မည့်သူများစာရင်းတွင် လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဦးမောင်ဦးနှင့် ဦးမှတ်ကြီးတို့ ပြန်လည်ပါဝင်လာ |url=https://news-eleven.com/article/262970 |access-date=2026-06-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref>ထို့နောက် ၎င်းသည် လွှတ်တော်အမတ် အဖြစ် ဝင်ရောက် အရွေးမခံတော့ဘဲ ပါတီက တာဝန်ပေးသည့် နေပြည်တော်နယ်မြေ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် NLD ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ နှင့် နေပြည်တော် စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ ကော်မတီအဖွဲ့ဝင်(၂) အဖြစ် တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ထိုတာဝန်ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက် နေ့ အထိ တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့ မနက်အစောပိုင်း နှစ်နာရီခန့်တွင် ရှောင်တိမ်းနေသည့်နေရာ၌ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော် NLD ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ဖမ်းဆီးခံရ |url=https://news-eleven.com/article/205238 |access-date=2026-06-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ် မတ်လ ၈ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ က နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း ဦးမင်းသူ အား ပုဗ္ဗသီရိ မြို့နယ် ပတ္တာနယ်မြေရဲစခန်း၌ (ပ)၃၀/၂၀၂၁ ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅-က ဖြင့် ဖမ်းဆီးအရေးယူထားကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေအတွင်းရှိ အစိုးရဝန်ထမ်းများအား CDM တွင် ပါဝင် လာစေရေး အဓိကကြိုးကိုင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သူတစ်ဦး အဖြစ် သတင်းထုတ်ပြန်ချက်ထဲ ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ယင်းအပြင် ဦးမင်းသူသည် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်တွင် ခရိုင်အလုပ်မှုဆောင်အဖွဲ့ဝင် ၁၀ ဦးခန့် ဖြင့် NLDပါတီခရိုင်ရုံးတွင် အစည်းအဝေးကျင်းပ ခဲ့ပြီး အစည်းအဝေး၌ CDM Supporting Team အား ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြောင်းလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ယင်းနောက် နေပြည်တော် အချုပ်ထောင်တွင်း တရားရုံးက ဒီဇင်ဘာ ၂၂ ရက် တွင် ထောင်ဒဏ် နှစ်နှစ်ချမှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=နေပြည်တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီဝင်ဟောင်း ဦးမင်းသူ အား ဖမ်းဆီးအရေးယူ |url=http://www.moi.gov.mm/news/12092 |access-date=2026-06-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-12-22 |title=နေပြည်တော် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဦးမင်းသူ ထောင်နှစ်နှစ် အမိန့်ချမှတ်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/npt-nld-chairman-minthu-sentenced-two-years-in-prison-12222021065146.html |access-date=2026-06-04 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ == ဦးမင်းသူ၏ ဇနီးမှာ မနန်း (ခေါ်) မခင်ကြည်ဝင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် သမီး ၂ ဦး နှင့် သား ၁ဦး ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၆၁| }} [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]] spmwgu5xgwd2tnmku323pkr5s86yi6c 0 287440 1038133 1037050 2026-06-14T06:38:06Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း +ကမ္ဘာတစ်ဝန်း) 1038133 wikitext text/x-wiki === ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု (Open Data)[https://en.wikipedia.org/wiki/Open_data] ဆိုသည်မှာ မည်သူမဆို၊ မည်သည့်နေရာမှမဆို၊ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်အတွက်မဆို အခမဲ့ လွတ်လပ်စွာ ရယူခြင်း၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဖွင့်လှစ်ပေးထားသော ဒေတာများကို ဆိုလိုသည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်နှင့် Open Knowledge Foundation (OKF) တို့၏ သတ်မှတ်ချက်အရ စစ်မှန်သော သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ရန်အတွက် အောက်ပါ သော့ချက်ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များနှင့် ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည် -<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Starting an Open Data Initiative {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/starting |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> # နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု (Technically Open): စက်ပစ္စည်းများ၊ ကွန်ပျူတာဆော့ဖ်ဝဲလ်များက တိုက်ရိုက်ဖတ်ရှု လုပ်ဆောင်နိုင်သော ဖော်မတ်စနစ် (Machine-readable format) ဥပမာ - CSV, JSON, XML ကဲ့သို့သော ဖိုင်ပုံစံမျိုး ဖြစ်ရမည်။ (PDF ဖိုင် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံပုံစံများဖြင့် ချပြခြင်းသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု အားနည်းသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။) # ဥပဒေကြောင်းအရ ပွင့်လင်းမှု (Legally Open): ဒေတာကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ အသုံးပြုနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် လွတ်လပ်သော မူပိုင်ခွင့်လိုင်စင် (Open License) တစ်ခုခုအောက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားရမည်။ # ထို့အပြင် ယခုခေတ်တွင် "FAIR/O data" ဟူသော စံနှုန်းအသစ် ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဒေတာများသည် ရှာဖွေရလွယ်ကူခြင်း (Findable)၊ လက်လှမ်းမီခြင်း (Accessible)၊ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သုံးနိုင်ခြင်း (Interoperable)၊ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း (Reusable) နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုင်စင်ပွင့်လင်းခြင်း (Openly licensed) တို့နှင့် ကိုက်ညီရမည်ဟု သတ်မှတ်လာကြသည်။ # အစိုးရများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှု (Open Government Data Initiative) ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံသားများ၏ အခွန်ငွေဖြင့် အစိုးရဌာနများက စုဆောင်းထားသော ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ မဟုတ်သည့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို (ဥပမာ - ရာသီဥတု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ ဘတ်ဂျက်သုံးစွဲမှု၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေး ကိန်းဂဏန်းများ) အွန်လိုင်း ပလက်ဖောင်းပေါ်တွင် ဗဟိုပြု၍ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြသော အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။[https://publicadministration.desa.un.org/topics/digital-government/ogd] === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှု၏ သမိုင်းကြောင်း === "Open Data" ဆိုသော ဝေါဟာရကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်ခန့်တွင် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒေတာများ (အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာမြေလေ့လာရေးနှင့် မိုးလေဝသ တိုင်းထွာချက်များ) ကို နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား အပြန်အလှန် မျှဝေသုံးစွဲရာ၌ စတင်သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချက်အလက်များကို အများပြည်သူထံ ပွင့်လင်းစွာ ချပြရေး အခြေခံအယူအဆသည် ထိုထက်မက ပိုမိုစောစီးစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=UNESCO |url=https://www.unesco.org/ethics-ai/en/civil-society-organizations/open-data-institute |website=UNESCO}}</ref> '''၁၉၅၇-၁၉၅၈ ခုနှစ်''' - သိပ္ပံကဏ္ဍမှ အခြေခံအုတ်မြစ် (World Data Center): နိုင်ငံတကာ ပထဝီရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှစ် (International Geophysical Year) ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဒေတာစင်တာ စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းစွာ လက်လှမ်းမီနိုင်ရေး ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ '''၁၉၉၆ ခုနှစ်''' - လူသားမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာမြူဒါအခြေခံမူများ (Bermuda Principles): လူသားမျိုးရိုးဗီဇ စီမံကိန်း (Human Genome Project) တွင် ပါဝင်သူများသည် "လူသားဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အားလုံးကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Public Domain) အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ထားရှိရမည်" ဟူသော ဘာမြူဒါအခြေခံမူများကို ချမှတ်ခဲ့ရာ သိပ္ပံနှင့် ဆေးဝါးသုတေသန လုပ်ငန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၀၇ ခုနှစ်''' - ဆီဘတ်စတိုပိုလ် အခြေခံမူ ၈ ချက် (8 Principles of Open Government Data): ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆီဘတ်စတိုပိုလ် (Sebastopol) မြို့၌ အင်တာနက်ပညာရှင်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၃၀ ခန့် တွေ့ဆုံကာ အစိုးရများ၏ ဒေတာများ ပွင့်လင်းစေရန် မည်သည့်စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီရမည်နည်းဆိုသည်ကို အခြေခံမူ ၈ ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းမူများတွင် ဒေတာသည် ပြည့်စုံရမည် (Complete)၊ အရင်းအမြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရမည် (Primary)၊ အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ ဖြစ်ရမည် (Timely)၊ လက်လှမ်းမီရမည် (Accessible)၊ စက်ဖြင့်ဖတ်နိုင်ရမည် (Machine-processing)၊ ခွဲခြားမှုမရှိရမည် (Non-discriminatory)၊ မူပိုင်ခွင့် ကန့်သတ်ချက်မရှိရမည် (Non-proprietary) နှင့် လိုင်စင်ကင်းလွတ်ရမည် (License-free) တို့ ပါဝင်သည်။ '''၂၀၀၉ ခုနှစ်''' - အမေရိကန် သမ္မတ အိုဘားမား၏ ညွှန်ကြားချက်: အမေရိကန်သမ္မတ ဘာရက်အိုဘားမားသည် ရာထူးစတင်လက်ခံသည့်နေ့မှာပင် "Open Government Directive" (ပွင့်လင်းသောအစိုးရ ညွှန်ကြားချက်) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး Data.gov ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ကာ အစိုးရဒေတာများကို အများပြည်သူထံ ချပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ အစိုးရများအတွက် စံပြဖြစ်သွားခဲ့သည်။ '''၂၀၁၁-၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း: ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Open Government Partnership (OGP) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ရာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုသည် ယင်း၏ ပင်မမဏ္ဍိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ '''၂၀၁၂ ခုနှစ်''' - Open Data Institute (ODI) တည်ထောင်ခြင်း: အင်တာနက် (World Wide Web) ကို စတင်တီထွင်ခဲ့သူ Sir Tim Berners-Lee နှင့် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာရှင် Sir Nigel Shadbolt တို့က ယူကေ (UK) နိုင်ငံတွင် မတည်ရန်ပုံငွေဖြင့် Open Data Institute (ODI) ကို လွတ်လပ်သော၊ ဘက်မလိုက်သော၊ အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့အစည်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးတွင် ဒေတာဂေဟစနစ် (Data Ecosystem) ကောင်းမွန်စေရန်၊ ဒေတာကျင့်ဝတ် (Data Ethics) များ ထွန်းကားစေရန်နှင့် အစိုးရများနှင့် ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများအကြား ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဒေတာမျှဝေမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြလျက် ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ ယူနက်စကို (UNESCO) ၏ AI ကျင့်ဝတ်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများတွင်လည်း ODI ၏ "Data Ethics Canvas" ကဲ့သို့သော ကိရိယာများသည် နည်းပညာနှင့် ဒေတာကို ကျင့်ဝတ်ညီညွတ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရေးအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ဖော်ပြထားသည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Open Government Data and Services {{!}} Public Institutions |url=https://publicadministration.desa.un.org/topics/digital-government/ogd |access-date=2026-06-06 |website=publicadministration.desa.un.org}}</ref> '''၂၀၁၅ ခုနှစ်''' - နိုင်ငံတကာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ပဋိညာဉ် (International Open Data Charter): အိုဂျီပီ (OGP) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် အစိုးရပေါင်း ၁၇ ခုက အစိုးရအချက်အလက်များ ထုတ်ပြန်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် အခြေခံမူများနှင့် အကောင်းဆုံး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အဆင်သင့်ဖြစ်မှု ဆန်းစစ်ခြင်း === အစိုးရတစ်ခုသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းတစ်ခုကို စတင်တော့မည်ဆိုပါက မည်သည့်အချက်များ လိုအပ်နေသည်၊ မည်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤလိုအပ်ချက်အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ် (World Bank) သည် Open Data Readiness Assessment (ODRA) ဟုခေါ်သော စနစ်တကျဆန်းစစ်သည့် ကိရိယာနှင့် မူဘောင် (Framework) ကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Open Data Toolkit {{!}}Readiness Assessment Tool {{!}} Data |url=https://opendatatoolkit.worldbank.org/en/data/opendatatoolkit/odra |access-date=2026-06-06 |website=World Bank |language=en}}</ref> ODRA သည် အစိုးရတစ်ခု၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားတစ်ခုလုံးကို မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခုပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည် - World Bank ODRA မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခု # ခေါင်းဆောင်မှု (Leadership) - နိုင်ငံရေးအရ ပြတ်သားသော ဦးဆောင်မှု ရှိ၊ မရှိ # ဥပဒေနှင့် မူဝါဒ (Policy/Legal) - သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုကို ပိတ်ဆို့သည့် ဥပဒေများ # အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံ (Institutional Governance) - တာဝန်ခံမည့် ဌာနများ # အစိုးရ၏ ဒေတာစုဆောင်းမှု အခြေအနေ (Government Data) - ဒေတာများ၏ အရည်အသွေး # ဒေတာအသုံးပြုမှု ဝယ်လိုအား (Demand for Open Data) - အရပ်ဘက်နှင့် စီးပွားရေး # အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သုံးစွဲသူများ (Civic Engagement) - ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု # ရန်ပုံငွေနှင့် ရင်းမြစ်များ (Funding) - ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်မည့် ဘတ်ဂျက် # နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Technology Infrastructure) - အင်တာနက်နှင့် ဆာဗာ ကမ္ဘာ့ဘဏ်သည် မော်လ်ဒိုဗာ၊ ကင်ညာ၊ ဂါနာ၊ ဖိလစ်ပိုင် အစရှိသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများစွာတွင် ယင်း ODRA ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ နည်းပညာအကူအညီများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အားနည်းချက်၊ အားသာချက်များကို ဖော်ထုတ်ကာ အကောင်အထည်ဖော်မှု လမ်းပြမြေပုံ (Action Plan) များ ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။ === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆောင်ရွက်မှု === ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများမှတစ်ဆင့် ကြီးမားသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ရရှိခံစားနေကြရသည်။ McKinsey Global Institute ၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃ ထရီလီယံမှ ၅ ထရီလီယံအထိ စီးပွားရေး တန်ဖိုးမြှင့်တင်မှုများ ဖန်တီးပေးနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။ === '''နိုင်ငံတကာက ဆောင်ရွက်နေသော နမူနာကောင်းများ''' === * '''ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း''' '''-''' UK သည် ကမ္ဘာ့သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အညွှန်းကိန်းများတွင် ထိပ်တန်းက ရပ်တည်နေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အစိုးရသည် နှလုံးခွဲစိတ်ကုသမှု အောင်မြင်သည့် နှုန်းထားများ (Heart Surgery Success Rates) ကို ဆေးရုံအလိုက် ဒေတာများ ပွင့်လင်းစွာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ဆေးရုံများအကြား အပြုသဘောဆောင်သော ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး လူနာများ၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်မှုနှုန်းသည် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ * '''ဒိန်းမတ်''' '''-''' ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လိပ်စာဒေတာများ (Address Data) နှင့် ပထဝီဝင် ကိုဩဒိနိတ်များကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အခမဲ့ Open Data အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။ ယင်းကြောင့် လမ်းညွှန်စနစ်များ၊ ပါဆယ်ပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍများတွင် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ကုန်ကျစရိတ်များကို အကြီးအကျယ် သက်သာစေခဲ့ပြီး ရင်းနှီးမြှင့်တင်ရသည့် ကုန်ကျစရိတ်ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်သော လူမှုစီးပွား အကျိုးအမြတ်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ * '''အီတလီ''' '''-''' အီတလီနိုင်ငံသည် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေး ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးတွင် လိုက်နာရန် "Creative Commons License" အောက်၌ စံနှုန်းညီ လုပ်ငန်းစဉ်လမ်းညွှန်ချက် (Open Data Management Cycle) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေသန္တရအစိုးရများအကြား အချက်အလက်များ တစ်ပြေးညီ စီးဆင်းစေခဲ့သည်။ === အာဆီယံ နိုင်ငံများ၏ '''နမူနာကောင်းများ''' === * '''စင်ကာပူ - data.gov.sg'''<ref>{{Cite web |title=data.gov.sg |url=https://data.gov.sg/ |access-date=2026-06-06 |website=data.gov.sg |language=en}}</ref> - အာဆီယံတွင် ထိပ်တန်းဖြစ်သည်။ အစိုးရဌာနပေါင်း ၇၀ ကျော်မှ ဒေတာစုစုပေါင်း ထောင်ချီကို စက်ဖတ်နိုင်သော ပုံစံဖြင့် ချပြထားပြီး Smart Nation စီမံကိန်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ * '''ဖိလစ်ပိုင် - data.gov.ph'''<ref>{{Cite web |title=Open Data Philippines |url=https://data.gov.ph/ |access-date=2026-06-06 |website=data.gov.ph}}</ref> - ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ဆန်းစစ်ချက်ကို အစောဆုံး လက်ခံခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံလွတ်လပ်ခွင့် (Freedom of Information - FOI) ဥပဒေနှင့် တွဲဖက်၍ အရပ်ဘက် စောင့်ကြည့်မှုကို အားပေးသည်။ * '''အင်ဒိုနီးရှား - data.go.id'''<ref>{{Cite web |title=Portal Satu Data Indonesia - Homepage |url=https://data.go.id/ |access-date=2026-06-06 |website=data.go.id |language=en}}</ref> - "Satu Data Indonesia" (One Data Indonesia) မူဝါဒကို ချမှတ်ပြီး ကျွန်းစုနိုင်ငံကြီး၏ ဒေတာများကို တစ်နေရာတည်းတွင် စံနှုန်းညီစွာ စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။ * '''ထိုင်း - data.go.th'''<ref>{{Cite web |title=ยินดีต้อนรับ - Open Government Data of Thailand |url=https://data.go.th/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610074842/https://data.go.th/ |archive-date=10 June 2025 |access-date=2026-06-06 |website=data.go.th |language=th |url-status=dead }}</ref> - ဒစ်ဂျစ်တယ် အစိုးရ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီ (DGA) က ဦးဆောင်ပြီး ပြည်သူဗဟိုပြု ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် Open Data မူဝါဒကို တစိုက်မတ်မတ် အကောင်အထည်ဖော်နေသည်။ * '''မလေးရှား - data.gov.my'''<ref>{{Cite web |last=Malaysia |first=Government of |title=data.gov.my |url=https://data.gov.my/ |access-date=2026-06-06 |website=data.gov.my |language=en-GB}}</ref> - ကဏ္ဍစုံမှ ဒေတာများကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြထားပြီး ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ အသုံးချနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ပျိုးထောင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကနဦး အခြေခံအဆင့်များတွင်သာ ရှိနေသေးပြီး နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ လိုအပ်ချက်၊ ဒေတာ စီမံအုပ်ချုပ်မှု မူဝါဒ အားနည်းချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ === '''ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်းများ''' === ကုလသမဂ္ဂ (UN) သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ၏ စာရင်းအင်း ဒေတာများကို ပွင့်လင်းစွာ ချပြသည့် ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ထားသည်။ ဥရောပသမဂ္ဂ (EU) သည်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတစ်ဝှမ်းရှိ ဒေသတွင်း၊ အမျိုးသားအဆင့် ဒေတာစင်တာ အားလုံးကို data.europa.eu ပလက်ဖောင်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းကာ အားကောင်းမောင်းသန် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဖွဲ့ (OECD) သည် ၎င်းတို့၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာများနှင့် ဒေတာအားလုံးကို အများပြည်သူ လွတ်လပ်စွာ သုံးနိုင်ရန် Creative Commons CC-BY-4.0 လိုင်စင်အောက်သို့ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name=":0" /> === '''အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ''' === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ အာဆီယံနိုင်ငံများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ဆောင်ရွက်မှု အခြေအနေ (Open Data in ASEAN Countries)အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း (ASEAN) အတွင်း၌လည်း ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့်အတူ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုများသည် အားကောင်းလာသည်။ သို့သော် နိုင်ငံအလိုက် အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် မူဝါဒ ကွာခြားမှုများကြောင့် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မှု အဆင့်အတန်းမှာမူ ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ === အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ === သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။ * ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။ * အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။ * စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။ * ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။ * တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။ * မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။ * ရေရှည်တည်တံ့မည့် မူဝါဒနှင့် ဒေတာဘုံစနစ် (Policies and Data Commons Strategy) သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းများ ရေရှည်တည်တံ့ရန်အတွက် လုပ်ငန်းခွင်များနှင့် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများသည် "ဒေတာဘုံစနစ်" (Data Commons) မူဘောင်ကို အသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဟာ့ဒ်ဝဲလ် ပလက်ဖောင်းများကို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ကာ အသုံးပြုသူ အဖွဲ့အစည်းများအကြား ဒေတာများကို ရေရှည်စီမံခန့်ခွဲ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မျှဝေနိုင်ရန် ဖန်တီးထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ === '''အဓိက''' '''ဒေတာဘုံစနစ် မူဝါဒ ၆ ချက်''' === # အမြဲတမ်း ဒစ်ဂျစ်တယ် ID များ ထားရှိခြင်း (Persistent Digital IDs): ဒေတာအတွဲများကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခွင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်။ # ရှာဖွေရလွယ်ကူသော မေတာဒေတာ (Metadata): ဒေတာ၏ နောက်ခံအချက်အလက်များကို အလွယ်တကူ ရှာဖွေနိုင်ရန်။ # အပလီကေးရှင်း ချိတ်ဆက်မှုစနစ် (APIs): စက်ပစ္စည်းအချင်းချင်း ဒေတာများ လွယ်ကူစွာ စီးဆင်းနိုင်ရန်။ # ဒေတာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Computing Infrastructure): ဒေတာများကို သိမ်းဆည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည့် ဆာဗာများနှင့် နည်းပညာများ ရှိရန်။ # ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ အသုံးပြုမှု မူဝါဒ (Data Governance & Ethics): ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်များ (Privacy) မပေါက်ကြားစေရန်နှင့် ဒေတာကျင့်ဝတ်များကို လိုက်နာရန်။ # ရေရှည်တည်တံ့မည့် ဘဏ္ဍာရေးပုံစံ (Sustainability): စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်ရန် ရန်ပုံငွေ ခိုင်မာမှုရှိစေရန်။ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများ (Open Data Initiatives) ဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းသော နည်းပညာဆိုင်ရာ ပရောဂျက်တစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ် ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး (Good Governance) နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေးကို မောင်းနှင်ပေးသည့် အင်ဂျင်စက်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ကဲ့သို့သော ဆန်းစစ်မှု ကိရိယာများကို အသုံးချကာ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အာဆီယံ ဒေသတွင်းမှ အောင်မြင်သော အတွေ့အကြုံများနှင့် သိပ္ပံကဏ္ဍမှ သင်ခန်းစာများကို ရယူခြင်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည်လည်း မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားကို ပိုမိုပွင့်လင်းမြင်သာစေပြီး ပြည်သူဗဟိုပြုသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ဖန်တီးပုံဖော်သွားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။ bfx63jlvnm4gk9utsd7my8j6bt0ab5h 0 287442 1038152 1036370 2026-06-14T06:42:10Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ, -ကြေငြာ +ကြေညာ) 1038152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film|name=Roman Holiday|image=Roman Holiday (1953 poster).jpg|caption=Theatrical release poster|director=[[William Wyler]]|producer=William Wyler|screenplay={{plainlist| * [[Dalton Trumbo]] * [[Ian McLellan Hunter]] * [[John Dighton]]<ref name="WGA">{{cite web|url=https://deadline.com/2011/12/wga-restores-blacklisted-writer-dalton-trumbos-screen-credit-to-roman-holiday-206646/|title=WGA Restores Blacklisted Writer Dalton Trumbo's Screen Credit On 'Roman Holiday'|date=December 19, 2011|author=Writers Guild of America|author-link=Writers Guild of America|work=[[Deadline Hollywood]]|access-date=December 19, 2011|archive-date=December 19, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219180241/http://www.deadline.com/2011/12/wga-restores-blacklisted-writer-dalton-trumbos-screen-credit-to-roman-holiday/|url-status=live}}</ref> }}|story=Dalton Trumbo|starring={{plainlist| * [[Gregory Peck]] * [[Audrey Hepburn]] * [[Eddie Albert]] }}|music={{plainlist| * [[Georges Auric]] * [[Victor Young]] }}|cinematography={{plainlist| * [[Henri Alekan]] * [[Franz Planer]] }}|editing=[[Robert Swink]]|distributor=[[Paramount Pictures]]|released={{Film date|1953|8|20|[[14th Venice International Film Festival|Venice]]|1953|8|27|USA}}<ref name=AFI>{{AFI film|50997}}</ref>|runtime=118 minutes|country=United States|language=English<br />Italian|budget=$1.5 million|gross=$12 million}}'''''Roman Holiday''''' ဇာတ်ကားဟာ William Wyler ရိုက်ကူးပြီး ထုတ်လုပ်တဲ့ ၁၉၅၃ ခုနှစ်ထွက် အမေရိကန် အချစ်ဟာသ ဇာတ်ကားတစ်ကား ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီဇာတ်ကားမှာ Audrey Hepburn က ရောမမြို့ကို တစ်ယောက်တည်း လည်ပတ်ဖို့ ထွက်လာတဲ့ မင်းသမီးလေးအဖြစ်နဲ့ Gregory Peck က သတင်းထောက်အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားပါတယ်။ Hepburn ဟာ သူမရဲ့ သရုပ်ဆောင်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင်ဆု ရရှိခဲ့ပြီး၊ အကောင်းဆုံးဇာတ်လမ်းဆု နဲ့ အကောင်းဆုံး ဝတ်စုံဒီဇိုင်းဆုတွေကိုလည်း ရရှိခဲ့ပါတယ်။ ဇာတ်ညွှန်းကို Dalton Trumbo နှင့် John Dighton တို့က ရေးသားခဲ့သော်လည်း Trumbo သည် ဟောလိဝုဒ်၏ အမည်ပျက်စာရင်းတွင် ပါဝင်သောကြောင့် ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း မရှိခဲ့ဘဲ Ian McLellan Hunter က ဇာတ်ညွှန်းရေးပေးခဲ့သည် ။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင်ကို DVD ဖြင့် ဖြန့်ချိသောအခါ Trumbo ၏ အမည်ကို ပြန်လည်ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် Trumbo ၏ လက်ရာအတွက် အပြည့်အဝ ဂုဏ်ပြုခံရမှုကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။ အမည်ပျက်စာရင်းဝင် ဒါရိုက်တာ Bernard Vorhaus သည် ရုပ်ရှင်တွင် လက်ထောက်ဒါရိုက်တာအဖြစ် ကလောင်အမည်ဝှက်ဖြင့် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ <ref name="kpcc">{{Cite news |last=Cheryl Devall |first=Paige Osburn |date=December 19, 2011 |title=Blacklisted writer gets credit restored after 60 years for Oscar-winning film |url=http://www.scpr.org/news/2011/12/19/30417/blacklisted-writer-gets-credit-restored-oscar-winn/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112145432/http://www.scpr.org/news/2011/12/19/30417/blacklisted-writer-gets-credit-restored-oscar-winn/ |archive-date=January 12, 2012 |access-date=December 20, 2011 |work=89.3 KPCC}}</ref> <ref name="latimes-verrier">{{Cite news |last=Verrier |first=Richard |date=December 19, 2011 |title=Writers Guild restores screenplay credit to Trumbo for 'Roman Holiday' |url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/12/writers-guild-restores-screenplay-credit-to-trumbo-for-roman-holiday.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112164726/http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/12/writers-guild-restores-screenplay-credit-to-trumbo-for-roman-holiday.html |archive-date=January 12, 2012 |access-date=December 20, 2011 |work=Los Angeles Times}}</ref> ဒီရုပ်ရှင်ကို " Hollywood on the Tiber " ခေတ်တုန်းက Cinecittà စတူဒီယိုတွေနဲ့ [[ရောမမြို့]] တစ်ဝိုက် မှာ ရိုက်ကူးခဲ့တာပါ။ ဒီရုပ်ရှင်က တရားဝင်အစီအစဉ်အတွင်းမှာ ၁၄ ကြိမ်မြောက် ဗင်းနစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်မှာတော့ ''Roman Holiday'' ရုပ်ရှင်ကို "ယဉ်ကျေးမှုအရ၊ သမိုင်းအရ ဒါမှမဟုတ် အနုပညာအရ အရေးပါမှု" အဖြစ် ကွန်ဂရက်စာကြည့်တိုက် က [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အမျိုးသားရုပ်ရှင် မှတ်ပုံတင် ရုံးမှာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ဖို့ ရွေးချယ်ခဲ့ပါတယ်။ ဒီရုပ်ရှင်ကို ရုပ်ရှင်သမိုင်းမှာ အရိုမန်တစ်ဆန်ဆုံး ရုပ်ရှင်တွေထဲက တစ်ကားအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရပါတယ်။ <ref>{{Cite web |last=Kryza |first=Andy |last2=Phil de Semlyen |date=18 January 2024 |title=The 100 most romantic films ever made |url=https://www.timeout.com/film/the-100-best-romantic-movies |access-date=2023-03-04 |website=Time Out Worldwide |language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite magazine|date=February 14, 2023|title=We Ranked The 75 Best Romantic Movies of All Time, From 'City Lights' to 'Moonlight'|url=https://parade.com/1153839/samuelmurrian/best-romantic-movies/}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Clarke |first=Cath |date=2010-10-16 |title=Roman Holiday: No 16 best romantic film of all time |url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/16/roman-holiday-romance |access-date=2023-03-04 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == ဇာတ်လမ်း == <templatestyles src="Stack/styles.css" />{{Stack|[[File:Audrey Hepburn and Gregory Peck on Vespa in Roman Holiday trailer.jpg|thumb|upright=1.0|Joe and Ann career through Rome on a [[Vespa]] [[scooter (motorcycle)|scooter]]]]}}[[အိမ်ရှေ့မင်း|အိမ်ရှေ့မင်းသမီး]] အန်သည် သူမ၏ အမည်မဖော်လိုသော နိုင်ငံအတွက် ဥရောပမြို့တော်များသို့ အချိန်ဇယားအတိုင်း လှည့်လည်လျက်ရှိသည်။ ရောမတွင် အထူးခက်ခဲသော တစ်နေ့တာ ကုန်ဆုံးပြီးနောက် သူမ၏ဆရာဝန်သည် သူမကို ဆေးထိုးပေးပြီး "ကျွန်မသိတဲ့ အကောင်းဆုံးအရာက မင်းခဏတာ လုပ်ချင်တာကို အတိအကျလုပ်ဖို့ပါပဲ" ဟု အကြံပေးသည်။ သူမသည် မြို့ကို စူးစမ်းလေ့လာရန် သံရုံးမှ တိတ်တဆိတ်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး ဆေးအာနိသင်ပြလာသည်နှင့်အမျှ နံရံနိမ့်တစ်ခုပေါ်တွင် အိပ်ပျော်သွားပြီး အမေရိကန်သတင်းထောက် ဂျိုး ဘရက်ဒလီက သူမကို ရှာတွေ့ခဲ့သည်။ သူမကို မသိလိုက်ဘဲ သူမ မူးယစ်နေသည်ဟု ထင်ကာ သူ့တိုက်ခန်းသို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး အိပ်ပျော်သွားသည်။ ဂျိုးဟာ အိပ်ငိုက်ပြီး မင်းသမီးရဲ့ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲကို လွတ်သွားပေမယ့် သူ့ရဲ့ အယ်ဒီတာ ဟန်နက်စီကို သူတက်ရောက်ခဲ့တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ မင်းသမီးရဲ့ "ရုတ်တရက်ဖျားနာ" မှုကြောင့် သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ ဖျက်သိမ်းလိုက်ရတဲ့ သတင်းကို ဟန်နက်စီက သူ့ကို ပြပါတယ်။ ဂျိုးက သူ့တိုက်ခန်းထဲက အမျိုးသမီးဟာ သတင်းစာဓာတ်ပုံထဲက မင်းသမီးဖြစ်ကြောင်း သဘောပေါက်သွားပြီး ဟန်နက်စီနဲ့ သီးသန့်အင်တာဗျူးအတွက် ဘယ်လောက်ပေးမလဲလို့ မေးပါတယ်။ ဟန်နက်စီက ဒေါ်လာ ၅၀၀၀ ကမ်းလှမ်းပြီး ဂျိုး မရနိုင်ဘူးဆိုပြီး ဒေါ်လာ ၅၀၀ လောင်းကြေးထပ်ပါတယ်။ ဂျိုးသည် သူ၏ ဓာတ်ပုံဆရာသူငယ်ချင်း အာဗင်း ရာဒိုဗစ်ချ်ကို ဖုန်းခေါ်ပြီး သတင်းထောက်တစ်ဦးဖြစ်ကြောင်းနှင့် သူမ၏ စစ်မှန်သော လက္ခဏာကို သိကြောင်း မဖော်ပြဘဲ ရောမမြို့တစ်ဝိုက်တွင် "အာညာ" ကို ပြသရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ အန်သည် အရေးကြီးသော ချိန်းဆိုမှုတစ်ခုကို ပြောပြပြီး ထွက်သွားခဲ့သည်။ ဂျိုးသည် သူမနောက်သို့ လိုက်သွားပြီး အပြင်ဘက်ဈေးတစ်ခုကို စူးစမ်းလေ့လာနေသည်၊ ဖိနပ်ဝယ်နေသည်၊ ဆံပင်ရှည်ကို တိုတိုညှပ်နေသည်ကို မြင်တွေ့ခဲ့သည်။ ဂျိုးသည် စပိန်လှေကားထစ် တွင် သူမနှင့် တိုက်မိရန် ကြံစည်ပြီး လမ်းဘေးကော်ဖီဆိုင်တစ်ဆိုင်သို့ သူနှင့်အတူ ကုန်ဆုံးရန် ဆွဲဆောင်ခဲ့ပြီး အာဗင်းနှင့် တွေ့ဆုံရန် ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ အာဗင်းသည် သူ၏ စီးကရက်မီးခြစ်ထဲတွင် ကင်မရာဝှက်၍ ဓာတ်ပုံရိုက်ခဲ့သည်။ အန်သည် ကျောင်းမှ ကျောင်းပြေးဟန်ဆောင်နေသည်ဟု ဆိုသည်။ အန်သည် ဂျိုးနှင့်အတူ ရောမယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှုကို ပေါ့ပေါ့တန်တန် မောင်းနှင်သောအခါ ၎င်းတို့ ဖမ်းဆီးခံရသော်လည်း ဂျိုးနှင့် အာဗင်းတို့သည် ၎င်းတို့၏ "အတု" သတင်းထောက်ကတ်များကို ပြသကာ ဂျိုးနှင့် အာညာတို့သည် လက်ထပ်တော့မည်ဖြစ်ပြီး လွတ်မြောက်လာမည်ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ကို [[ကိုလော့စီယမ်|လိုစီယမ်ကို လှည့]] ်လည်ကြည့်ရှုကြသည်။ ထို့နောက် ဂျိုးသည် အာန်ကို အမှန်တရား၏ ပါးစပ် သို့ ခေါ်ဆောင်သွားပြီး ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒဏ္ဍာရီကို ပြောပြသည်- လိမ်ညာသူတစ်ဦးသည် ၎င်းတို့၏လက်ကို ပါးစပ်ထဲ ထည့်ပါက ကိုက်ဖြတ်ခံရလိမ့်မည်။ အန် တွန့်ဆုတ်နေပြီးနောက် ကြိုးစားကြည့်ပြီးနောက် ဂျိုးရဲ့အလှည့် ရောက်လာပြီး သူ့လက် ပြတ်သွားသလို ဟန်ဆောင်ပြီး သူမကို လန့်သွားစေတယ်။ သူမရဲ့ဆံသဆရာက သူမကိုဖိတ်ခေါ်ခဲ့တဲ့ လှေတစ်စင်းပေါ်က အကပွဲကို တက်ရောက်နေတုန်း အန်ရဲ့အစိုးရရဲ့အေးဂျင့်တွေက သူမကို အတင်းအကြပ်ပြန်ခေါ်သွားဖို့ ကြိုးစားကြပါတယ်။ အန်က ဂျိုး၊ အာဗင်းနဲ့ ဆံသဆရာနဲ့အတူ သူတို့ကိုတိုက်ခိုက်ပြီး လိုက်လံဖမ်းဆီးသူတစ်ယောက်ရဲ့ခေါင်းပေါ် ဂစ်တာတစ်လက်နဲ့ ရိုက်ချလိုက်ပါတယ်။ ဂျိုး မြစ်ထဲပြုတ်ကျသွားတဲ့အခါ အန်က သူ့နောက်ကို ခုန်လိုက်သွားပါတယ်။ မြစ်ကမ်းနံဘေးမှာ တုန်ရီနေတဲ့အချိန် ရေကူးပြီး အနမ်းတွေဖလှယ်ကြပါတယ်။ ဂျိုးရဲ့တိုက်ခန်းမှာ ရေစိုအဝတ်တွေလှန်းနေတုန်း အန်ရဲ့တိုင်းပြည်က ပြည်သူတွေက သူမရဲ့ဖျားနာမှုပြင်းထန်လာမှာကို စိုးရိမ်နေကြတယ်လို့ ရေဒီယိုသတင်းမှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ အန်က သံရုံးနားက ထောင့်တစ်နေရာကို ကားမောင်းပို့ပေးဖို့ ဂျိုးကို တောင်းဆိုပြီး အဲဒီမှာ သူတို့ပြန်အနမ်းဖလှယ်ကြပါတယ်။ သူမက မျက်ရည်တွေနဲ့ နှုတ်ဆက်ပြီး မလိုက်ဖို့ အမိန့်ပေးလိုက်ပါတယ်။ သူမပြန်လာသောအခါ မင်းသမီးက သူမ၏တာဝန်ကို သတိပေးရန်ကြိုးစားသူများကို "ကျွန်မမိသားစုနှင့် ကျွန်မနိုင်ငံအပေါ် ကျွန်မ၏တာဝန်ကို အပြည့်အဝမသိပါက ဒီညပြန်လာမည်မဟုတ်ပါ... နောက်တစ်ခါလည်း ပြန်လာမည်မဟုတ်ပါ" ဟု ပြန်ဖြေသည်။ ဂျိုးသည် မယုံနိုင်စွာဟန်နက်စီအား သတင်းကိုနားမလည်ကြောင်း ပြောပြသော်လည်း ဓာတ်ပုံများရောင်းချခြင်းမှ အာဗင်းအား တားဆီး၍မရကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂျိုးနှင့် အာဗင်းတို့သည် ပြန်လည်စီစဉ်ထားသော သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲကို တက်ရောက်ခဲ့ရာ အန်န်အံ့အားသင့်ခဲ့ရသည်။ လူတို့အကြားဆက်ဆံရေးကဲ့သို့ပင် နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးအပေါ် သူမ၏ယုံကြည်မှုကို အခိုင်အမာပြောဆိုပြီး ဂျိုးကလည်း သူမ၏ယုံကြည်ချက်သည် မှားယွင်းခြင်းမရှိကြောင်း အာမခံသည်။ မည်သည့်မြို့သို့ အလည်အပတ်ခရီးကို အနှစ်သက်ဆုံးဖြစ်ကြောင်း မေးမြန်းသောအခါ "ရောမ။ ရောမမြို့။ ရောမမြို့" ဟုကြေညာရန် ခက်ခဲလိမ့်မည်ဟု စတင်ပြောကြားခဲ့သည်။ အခြားဓာတ်ပုံဆရာများက ၎င်းတို့၏ ကြီးမားသောသတင်းထောက်ကင်မရာများဖြင့် ဓာတ်ပုံရိုက်ကြပြီး အာဗင်းသည် သူ၏စီးကရက်မီးခြစ်ကို အသုံးပြုဟန်ပြသည်။ အန်းက သတင်းထောက်တစ်ဦးချင်းစီနှင့် ခဏတာစကားပြောပြီး အာဗင်းသည် ရောမမြို့၏အမှတ်တရအဖြစ် သူ၏ဓာတ်ပုံများကို ပေးအပ်သည်။ ကျန်သူအားလုံးထွက်သွားပြီးနောက် ဂျိုးသည် အခန်းမှ လျှောက်သွားပြီးနောက် အခန်းထဲမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ == သရုပ်ဆောင်များ == <templatestyles src="Div col/styles.css" />ဂျိုး ဘရက်ဒလီအဖြစ် ဂရီဂိုရီ ပက်ခ် မင်းသမီး အန်/အန်ညာ 'စမစ်တီ' စမစ်အဖြစ် အော်ဒရီ ဟက်ပ်ဘန်း အာဗင်း ရာဒိုဗစ်ချ်အဖြစ် အက်ဒီ အယ်လ်ဘတ် မစ္စတာ ဟန်နက်စီအဖြစ် ဟာ့တ်လီ ပါဝါ သံအမတ်ကြီးအဖြစ် ဟာကုတ် ဝီလျံစ် ကောင့်တက်စ် ဗီရီဘာ့ဂ်အဖြစ် မာဂရက် ရောလင်းစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ပရိုဗနိုအဖြစ် တူလီယို ကာမီနာတီ မာရီယို ဒီလာနီအဖြစ် ပါအိုလို ကာလီနီ ဂျီယိုဗန်နီအဖြစ် ကလော်ဒီယို အာမယ်လီ ပါအိုလာ ဘော်ဘိုနီသည် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော အမျိုးသမီးတစ်ဦးအဖြစ် ပါအိုလာ တက္ကစီယာဉ်မောင်းအဖြစ် အယ်လ်ဖရီဒို ရစ်ဇို အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် လော်ရာ ဆိုလာရီ ဖိနပ်ရောင်းသူအဖြစ် ဂိုရယ်လာ ဂိုရီ ဒေါက်တာ ဘွန်နာချိုဗင်အဖြစ် ဟန်စ် ဟင်ရစ်ချ် (ဂုဏ်ပြုခံရခြင်းမရှိ) [ကိုးကားရန် လိုအပ်သည်]  == ထုတ်လုပ်မှု == === သွန်းလုပ်ခြင်း === <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>{{Multiple image|image9=Gregory Peck in Roman Holiday trailer cropped.jpg|image6=Audrey Hepburn Roman Holiday cropped.jpg}}Wyler က ဒီဇာတ်ရုပ်ကို ဟောလိဝုဒ်ရဲ့ နာမည်ကြီး [[ကယ်ရီ ဂရန့်|Cary Grant]] ကို ပထမဆုံးကမ်းလှမ်းခဲ့ပါတယ်။ Grant က Hepburn ရဲ့ ဇာတ်ကောင်ရဲ့ အချစ်ဇာတ်လမ်းကို သရုပ်ဆောင်ဖို့ အသက်ကြီးလွန်းတယ်လို့ ယုံကြည်ပြီး ငြင်းဆိုခဲ့ပေမယ့် ဆယ်နှစ်အကြာမှာ ''Charade'' မှာ သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ တခြားသတင်းရင်းမြစ်တွေအရ Grant က မင်းသမီးအပေါ် အာရုံစိုက်မှုအားလုံး အာရုံစိုက်နေမယ်ဆိုတာ သိလို့ ငြင်းဆိုခဲ့တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ Peck ရဲ့ စာချုပ်က သူ့ကို တစ်ကိုယ်တော် သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခွင့် ပေးခဲ့ပြီး သရုပ်ဆောင်သစ် Hepburn ကို ရုပ်ရှင်ခရက်ဒစ်တွေမှာ သိပ်မထင်ရှားစေခဲ့ပါဘူး။ ရိုက်ကူးမှုရဲ့ တစ်ဝက်လောက်မှာ Peck က Wyler ကို သူမကို တန်းတူသရုပ်ဆောင်အဖြစ် မြှင့်တင်ပေးဖို့ အကြံပြုခဲ့ပြီး ဒါဟာ ဟောလိဝုဒ်မှာ မကြားဖူးသလောက်ပါပဲ။ <ref>{{Cite book |last=Fishgall |first=Gary |date=2002 |title=Gregory Peck: A Biography |url=https://books.google.com/books?id=NJId3XPaeR0C&q=peck%20hepburn%20%22roman%20holiday%22&pg=PA174 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-6848-5290-4 |page=173 |access-date=30 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127195536/https://books.google.com/books?id=NJId3XPaeR0C&q=peck%20hepburn%20%22roman%20holiday%22&pg=PA174 |archive-date=November 27, 2021 |url-status=live}}</ref> Wyler ဟာ မင်းသမီးဇာတ်ကောင်အတွက် [[အဲလိဇဘက်တေလာ|Elizabeth Taylor]] နဲ့ [[ဆီမွန်၊ ဂျီး(န်)|Jean Simmons တို့ကို]] ကနဦးစဉ်းစားခဲ့ပေမယ့် နှစ်ယောက်စလုံး မရရှိနိုင်ခဲ့ပါဘူး။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့မှာ ဒါရိုက်တာ Thorold Dickinson ဟာ Hepburn နဲ့ ရုပ်ရှင်စမ်းသပ်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဒါရိုက်တာ William Wyler ဆီကို ပေးပို့ခဲ့ပါတယ်။ Wyler ဟာ ''Roman Holiday ရုပ်ရှင်ကို'' ပြင်ဆင်နေတဲ့ ရောမမြို့မှာ ရှိနေခဲ့ပါတယ်။ Wyler က Dickinson ဆီကို "စမ်းသပ်မှုရဲ့ရလဒ်အနေနဲ့ Paramount ရဲ့ ထုတ်လုပ်သူအတော်များများက သူမကို ရွေးချယ်ဖို့ စိတ်ဝင်စားကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြပါတယ်" လို့ ရေးသားခဲ့ပါတယ်။ <ref>[https://www.bfi.org.uk/features/letter-made-audrey-hepburn-star BFI Film Forever, January 22, 2014: ''The letter that made Audrey Hepburn a star''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019033824/https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/letter-made-audrey-hepburn-star|date=19 October 2021}}. </ref> ''Roman Holiday ဟာ'' Hepburn ရဲ့ ပထမဆုံးသရုပ်ဆောင်အခန်းကဏ္ဍ မဟုတ်ခဲ့ပါဘူး၊ ဘာကြောင့်လဲဆိုတော့ သူမဟာ ၁၉၄၈ ခုနှစ်ကတည်းက ဒတ်ချ်နဲ့ ဗြိတိသျှရုပ်ရှင်တွေမှာ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဇာတ်ခုံပေါ်မှာလည်း ပါဝင်ခဲ့ပေမယ့် ဒါဟာ သူမရဲ့ ပထမဆုံး အဓိကရုပ်ရှင်ဇာတ်ရုပ်နဲ့ အမေရိကန်ရုပ်ရှင်မှာ ပထမဆုံးအကြိမ် ပါဝင်ခဲ့တာပါ။ Wyler ဟာ အဲဒီခေတ်က ကောက်ကြောင်းအလှရှိတဲ့ အီတလီကြယ်ပွင့်တွေနဲ့ မတူတဲ့ "အီတလီဆန့်ကျင်ရေး" မင်းသမီးတစ်ယောက်ကို လိုချင်ခဲ့ပါတယ်။ သူမဟာ ပြီးပြည့်စုံပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ကြယ်ပွင့်အသစ်ဟာ Wyler ကို ရည်ညွှန်းတဲ့ စကားအရ "ဖင်မပါ၊ ရင်သားမပါ၊ ကျပ်ကျပ်အဝတ်အစားမပါ၊ ဒေါက်မြင့်ဖိနပ်မပါ" တဲ့။ အတိုချုပ်ပြောရရင် အင်္ဂါဂြိုဟ်သားတစ်ယောက်ပါ။ သူမဟာ အံ့အားသင့်စရာတစ်ခု ဖြစ်လာလိမ့်မယ်။ <ref>{{Cite book |last=Levy |first=Shawn |year=2016 |title=Dolce Vita Confidential |publisher=Weidenfeld and Nicolson |isbn=978-1-4746-0615-8 |location=London |page=112}}</ref> === ရိုက်ကူးရေးနေရာများ === [[ဖိုင်:Audrey_Hepburn_and_Gregory_Peck_in_Roman_Holiday_trailer_2.jpg|right|thumb|အန်နဲ့ ဂျိုးတို့ စပါဂနာ ပီ ယာဇာ ဒီ စပါဂနာ က စပိန်လှေကားထစ်တွေ မှာ ဆုံတွေ့ကြတယ်]] အီတလီခရီးသွားလုပ်ငန်းဝန်ကြီးဌာနသည် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခွင့်ကို မူလက ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး ၎င်းသည် "အီတလီလူမျိုးများကို ဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းစေမည်" ဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite book |last=Colpaert |first=Stijn |year=2007 |title=City + Cinema: Essays on the Specificity of Location in Film |url=https://archive.org/details/isbn_9789521518652/page/70/mode/2up?q=roman+holiday |publisher=Datutop |isbn=978-95215-1865-2 |editor-last=Griffiths |editor-first=Gareth |location=Tampere |page=71 |chapter=What has happened to the centre? Cinematic representations of post-war Rome |editor-last2=Chudoba |editor-first2=Minna}}</ref> ကိစ္စရပ်ကို ဖြေရှင်းပြီးသည်နှင့် ရိုက်ကူးမှုကို ရောမမြို့နှင့် Cinecittà စတူဒီယိုများတွင် အပြည့်အဝ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ Wyler သည် ရုပ်ရှင်ကို ရောင်စုံဖြင့် ရိုက်ကူးလိုသော်လည်း နေရာတွင် ရိုက်ကူးရန်မှာ အလွန်ဈေးကြီးသောကြောင့် အဖြူအမည်းဖြင့် ရိုက်ကူးခဲ့ရသည်။ <ref name="TCM">{{Cite web |title=Roman Holiday (1953) - Articles |url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/4096/roman-holiday#articles-reviews |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203103610/http://www.tcm.com/tcmdb/title/4096/Roman-Holiday/articles.html |archive-date=February 3, 2017 |access-date=June 26, 2024 |website=Turner Classic Movies}}</ref> နေရာများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်- * အမှန်တရား၏နှုတ် ၊ Piazza Bocca della Verità ၊ Cosmedin ရှိ Santa Maria ဘုရားကျောင်း * Caffè Rocca၊ Piazza della Rotonda နှင့် Pantheon * ကာဆယ်လ် ဆန် အန်ဂျလို * ထရီဗီ ရေပန်း * ပီယာဇာ ဗင်းနစ်ဇီယာ * စပါဂနာ ပီယာဇာ ဒီ * စပိန်လှေကားထစ်များ * ထရီနီတာ ဒီ မွန်တီ * [[ကိုလော့စီယမ်|ကိုလိုစီယမ်]] * [[တိုင်းဗားမြစ်|တိုင်ဘာမြစ်]] * ဂျိုးရဲ့တိုက်ခန်းဟာ မာဂတ်တာ ၅၁ မှတစ်ဆင့် ဖြစ်ပြီး သူက ပရင်စမစ် အန်ကို ဧည့်ခံပါတယ်။ * ဗီယာ ဒီ ဖိုရီ အင်ပီးရီးယယ်လီ * အန် ဆံပင်ညှပ်တဲ့ ဆံသဆိုင် Via della Stamperia 85 * မင်းသမီး၏ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲ၏ နောက်ဆုံးမြင်ကွင်းများတွင် ပြသထားသော Palazzo Colonna ပြခန်း * Palazzo Brancaccio ၊ မင်းသမီးလေး၏ အလှဆင်ထားသော ရောမအိပ်ခန်း။ == ဧည့်ခံပွဲနှင့် ဂုဏ်ပြုဆုများ == [[ဖိုင်:ROMAN_HOLIDAY_–_Trailer_1953.webm|thumb| ရုပ်ရှင်ရဲ့ trailer]] === ဝေဖန်တုံ့ပြန်မှု === ဒီရုပ်ရှင်ဟာ ၁၉၅၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၀ ရက်နေ့မှာ ၁၄ ကြိမ်မြောက် ဗင်းနစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite magazine|title=Venice Pix Fete Preems With Par Film; Redtape Irks U.S. Majors|date=August 26, 1953|page=2|url=https://archive.org/details/variety191-1953-08/page/n195/mode/1up?view=theater|archivedate=March 12, 2024}}</ref> ၁၉၅၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၇ ရက်နေ့မှာ နယူးယောက်စီးတီးက Radio City Music Hall မှာ ရုံတင်ပြသခဲ့ပြီး ပထမအပတ်မှာတင် ဒေါ်လာ ၁၆၅,၀၀၀ ရရှိခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite magazine|title=Heat Fails to Wilt B'Way Grosses|date=September 2, 1953|page=9|url=http://www.archive.org/stream/variety191-1953-09#page/n8/mode/1up|archivedate=September 24, 2019}}</ref> ဒီရုပ်ရှင်ဟာ အော်ရီဂွန်ပြည်နယ်၊ ပို့တ်လန်းမြို့က ရုပ်ရှင်ရုံနှစ်ရုံမှာလည်း အဲဒီအပတ်မှာပဲ ''Murder Without Tears'' ရုပ်ရှင်နဲ့ နှစ်ဆတိုးပြီး ဒေါ်လာ ၁၄,၀၀၀ ရရှိခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite magazine|title='Holiday' Smash $14,000, Port.Ace|date=September 2, 1953|page=8|url=http://www.archive.org/stream/variety191-1953-09#page/n7/mode/1up|archivedate=September 24, 2019}}</ref> ရုပ်ရှင်သည် ၎င်း၏ ပထမဆုံးထွက်ရှိမှုအပေါ် ဝေဖန်ရေးဆရာများထံမှ ချီးကျူးဂုဏ်ပြုမှုများ ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Luban |first=Milton |date=August 27, 2019 |title='Roman Holiday': THR's 1953 Review |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/roman-holiday-review-movie-1953-2-1234508/ |access-date=March 4, 2025 |work=[[The Hollywood Reporter]] |quote=The critical acclaim and word-of-mouth praise that is bound to come should help make it a box office bonanza.}}</ref> ''The Hollywood Reporter'' မှ Milton Luban က ရုပ်ရှင်သည် "ဆွဲဆောင်မှုရှိပြီး ရယ်မောစရာဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး မကြာခဏ ရယ်စရာကောင်းလာတတ်သည်... ၎င်းတွင် ဟာသဉာဏ်နှင့် တစ်ခါတစ်ရံတွင် ရယ်စရာကောင်းလောက်အောင် တောက်ပသော နှစ်လိုဖွယ်ကောင်းသော ဇာတ်ညွှန်းတစ်ခု ပါဝင်ပြီး" "ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူများသည် ရောမအထင်ကရနေရာများကို ဇာတ်လမ်းထဲသို့ ထည့်သွင်းရာတွင် ကောင်းမွန်စွာ လုပ်ဆောင်ကြသည်" ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Luban |first=Miton |date=August 27, 2019 |title='Roman Holiday': THR's 1953 Review |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/roman-holiday-review-movie-1953-1234508 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201025091454/https://www.hollywoodreporter.com/review/roman-holiday-review-movie-1953-1234508 |archive-date=25 October 2020 |access-date=December 23, 2020 |work=The Hollywood Reporter}}</ref> ''[[နယူးယောက် တိုင်းမ်စ်|The New York Times က]]'' ၎င်းသည် "စိတ်ဓာတ်များကို မြင့်တက်စေသော ရယ်မောသံများ" ပါရှိသော "သဘာဝကျပြီး နူးညံ့ပြီး ရယ်စရာကောင်းသော ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်" ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=W |first=A. |date=August 28, 1953 |title=' Roman Holiday' at Music Hall Is Modern Fairy Tale Starring Peck and Audrey Hepburn |url=https://www.nytimes.com/1953/08/28/archives/roman-holiday-at-music-hall-is-modern-fairy-tale-starring-peck-and.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106222056/https://www.nytimes.com/1953/08/28/archives/roman-holiday-at-music-hall-is-modern-fairy-tale-starring-peck-and.html |archive-date=November 6, 2020 |access-date=December 24, 2020 |work=The New York Times}}</ref> ''Roman Holiday ဇာတ်ကား'' သည် ၁၉၅၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလအတွင်း ''From Here to Eternity'' ဇာတ်ကားပြီးနောက် အမေရိကန် box office တွင် ဒုတိယမြောက် လူကြိုက်အများဆုံး ဇာတ်ကားဖြစ်ပြီး ဒေါ်လာ ၁ သန်းနီးပါး ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite magazine|title=12 Biggest Pix Grossers in September Paced by 'Eternity' ('Robe' Excluded)|date=October 7, 1953|page=4|url=https://archive.org/stream/variety192-1953-10#page/n3/mode/1up|archivedate=September 23, 2019}}</ref> ဇာတ်ကားသည် ရုံတင်ပြသပြီး ပထမလအနည်းငယ်အတွင်း အမေရိကန်နှင့် ကနေဒါ box office တွင် ခန့်မှန်းခြေ ဒေါ်လာ ၃ သန်း ရရှိခဲ့ပြီး၊ <ref>{{Cite magazine|title=Top Grossers of 1953|date=January 13, 1954}}</ref> စုစုပေါင်း ဒေါ်လာ ၅ သန်း ရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":0">{{Cite book |last=Shaw |first=Tony |date=2014-08-15 |title=Cinematic Cold War: The American and Soviet Struggle for Hearts and Minds |url=https://books.google.com/books?id=8G7CEAAAQBAJ&dq=USIA+Hollywood+Eastern+Europe++television+1990s&pg=PA110 |last2=Youngblood |first2=Denise J. |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-2020-3 |pages=108–110 |language=en}}</ref> ပြည်တွင်း box office သည် Paramount ကို စိတ်ပျက်စေခဲ့သော်လည်း UK အပါအဝင် အခြားနေရာများတွင် အလွန်အောင်မြင်ခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်သည် Princess Margaret နှင့် သာမန် Peter Townsend တို့၏ လက်ရှိ အချစ်ဇာတ်လမ်း - "မည်သည့် ရုပ်ရှင်စတူဒီယိုမှ ဤကဲ့သို့ လူသိရှင်ကြား ဝယ်ယူနိုင်မည် မဟုတ်" ဟု Alexander Walker ရေးသားခဲ့သည် - နှင့် အီတလီယဉ်ကျေးမှုအတွက် ခေတ်စားမှု နှစ်ခုလုံးမှ အကျိုးကျေးဇူးရရှိခဲ့သည်။ <ref name="walker1997">{{Cite book |last=Walker |first=Alexander |year=1997 |title=Audrey: Her Real Story |publisher=Macmillan |isbn=978-0-3121-8046-1 |pages=83–87 |chapter=8: Loves and Hates |access-date=December 3, 2020 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=g1b_sUYLROMC&q=townsend&pg=PA83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915022848/https://books.google.com/books?id=g1b_sUYLROMC&q=townsend&pg=PA83 |archive-date=September 15, 2022 |url-status=live}}</ref> ၎င်းသည် ပြည်ပဈေးကွက်တွင် ဒေါ်လာ ၁၂ သန်းခန့် ရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":0" /> ဒီဇာတ်ကားဟာ Rotten Tomatoes မှာ ၉၅% အဆင့်သတ်မှတ်ချက်နဲ့ ကောင်းမွန်စွာ လက်ခံခံခဲ့ရပြီး သုံးသပ်ချက် ၆၃ ခုအပေါ် ပျမ်းမျှအဆင့်သတ်မှတ်ချက် ၈.၅၀/၁၀ ရရှိထားပါတယ်။ ဝက်ဘ်ဆိုက်ရဲ့ ဝေဖန်ရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီမှုမှာ "Audrey Hepburn ရဲ့ အမေရိကန်ပွဲဦးထွက်မှာ တောက်ပနေတဲ့ ''Roman Holiday'' ဟာ လှပသလို ရယ်စရာကောင်းပြီး ခေတ်သစ် အချစ်ဟာသဇာတ်ကားအတွက် စံနှုန်းကို သတ်မှတ်ပေးပါတယ်" လို့ ရေးထားပါတယ်။ <ref name="rt">{{Cite web |title=Roman Holiday (1953) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/roman_holiday |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20160624154120/https://www.rottentomatoes.com/m/roman_holiday |archive-date=June 24, 2016 |access-date=February 8, 2023 |website=[[Rotten Tomatoes]]}}</ref> ၂၁ ရာစု ကြည့်ရှုသူများနှင့် သုံးသပ်သူများက ဂန္ထဝင်ဇာတ်ကားတစ်ကားအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပါတယ်။ <ref name="Berardinelli">{{Cite web |last=Berardinelli |first=James |date=May 6, 2021 |title=Roman Holiday |url=https://www.reelviews.net/reelviews/roman-holiday |access-date=October 9, 2022 |website=Reelviews Movie Reviews |language=en}}</ref> ''[[ဂါးဒီးယန်း|The Guardian]]'' မှ Peter Bradshaw က ဒီဇာတ်ကားဟာ "ဇာတ်ဆောင်နှစ်ယောက်ရဲ့ ဆွဲဆောင်မှုနဲ့ အပြစ်ကင်းစင်မှုတွေရှိတဲ့ ခေတ်သစ် ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်" တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရုပ်ရှင်ကို ငါးမှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite news |last=Bradshaw |first=Peter |date=July 18, 2013 |title=Roman Holiday review – charm and innocence by the bucketload |url=http://www.theguardian.com/film/2013/jul/18/roman-holiday-review |access-date=October 9, 2022 |work=[[The Guardian]] |location=London |language=en}}</ref> ''Empire က'' ဒီဇာတ်ကားဟာ "Hepburn ရဲ့ ရိုးရှင်းတဲ့ ပျော်ရွှင်မှုနဲ့ ပြီးပြည့်စုံတဲ့ ဆွဲဆောင်မှုရှိတဲ့ သရုပ်ဆောင်မှုနဲ့ Peck ရဲ့ ချောမောလှပတဲ့ အမေရိကန်သရုပ်ဆောင်မှုနဲ့ လိုက်ဖက်ညီတဲ့ အချိန်ကာလမရှိ၊ တက်ကြွတဲ့ ဂန္ထဝင်ဇာတ်ကားတစ်ကားဖြစ်တယ်လို့ ကောက်ချက်ချခဲ့ပါတယ်။" <ref>{{Cite web |date=January 2005 |title=Roman Holiday |url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/roman-holiday-review/ |access-date=October 9, 2022 |website=Empire}}</ref> ReelViews မှ James Berardinelli က ရုပ်ရှင်ကို ကြယ်လေးပွင့်တွင် ကြယ်သုံးပွင့်ခွဲ ပေးခဲ့ပြီး "ရိုမန်တစ်ဟာသပရိသတ်စာကြည့်တိုက်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်း" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ပြီး "ခေတ်သစ်ပရိသတ်များ ဆန္ဒအလျောက်ကြည့်ရှုသည့် အဖြူအမည်းရုပ်ရှင်အနည်းငယ်ထဲမှ တစ်ကားအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ <ref name="Berardinelli" /> ဒီရုပ်ရှင်ဟာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုပြင်ပမှာ အလွန်ရေပန်းစားခဲ့ပါတယ်။ <ref name=":0">{{Cite book |last=Shaw |first=Tony |date=2014-08-15 |title=Cinematic Cold War: The American and Soviet Struggle for Hearts and Minds |url=https://books.google.com/books?id=8G7CEAAAQBAJ&dq=USIA+Hollywood+Eastern+Europe++television+1990s&pg=PA110 |last2=Youngblood |first2=Denise J. |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-2020-3 |pages=108–110 |language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShawYoungblood2014">Shaw, Tony; Youngblood, Denise J. (August 15, 2014). </cite></ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းအထိ ဂျပန်ပရိသတ်တွေအတွက် အကြိုက်ဆုံးနိုင်ငံခြားရုပ်ရှင်အဖြစ် ဖော်ပြခံခဲ့ရပါတယ်။ <ref name=":0" /> ၂၀၂၀ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလထုတ် ''New York မဂ္ဂဇင်းတွင်'' ''Roman Holiday ကို'' "အော်စကာဆုပေးပွဲတွင် အကောင်းဆုံးဇာတ်ကားဆု ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည့် အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်များ" တွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ <ref>{{Cite news |title=The Best Movies That Lost Best Picture at the Oscars |url=https://www.vulture.com/article/best-oscar-best-picture-losers.html |access-date=March 17, 2025 |work=[[New York Magazine]]}}</ref> === ဆုများနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်းများ === {| class="wikitable plainrowheaders" !Award !Category !Nominee(s) !Result !Ref. |- | rowspan="10" |Academy Awards |Best Motion Picture | rowspan="2" |William Wyler | {{Nom}} | rowspan="10" align="center" |<ref>{{Cite web |title=The 26th Academy Awards (1954) Nominees and Winners |url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1954 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706093858/https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1954.html |archive-date=July 6, 2011 |access-date=May 31, 2015 |publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]}}</ref> <br /><br /> <ref name="NY Times">{{Cite web |date=2007 |title=NY Times: Roman Holiday |url=https://movies.nytimes.com/movie/41976/Roman-Holiday/details |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229051300/http://movies.nytimes.com/movie/41976/Roman-Holiday/details |archive-date=December 29, 2007 |access-date=December 21, 2008 |website=[[The New York Times]]}}</ref> |- |Best Director | {{Nom}} |- |Best Actress |Audrey Hepburn | {{Won}} |- |Best Supporting Actor |Eddie Albert | {{Nom}} |- |Best Screenplay |Ian McLellan Hunter and John Dighton | {{Nom}} |- |Best Story |Dalton Trumbo | {{Won}} |- |Best Art Direction – Black-and-White |Hal Pereira and Walter H. Tyler | {{Nom}} |- |Best Cinematography – Black-and-White |Franz Planer and Henri Alekan | {{Nom}} |- |Best Costume Design – Black-and-White |Edith Head | {{Won}} |- |Best Film Editing |Robert Swink | {{Nom}} |- | rowspan="2" |Bambi Awards |Best Actor – International |Gregory Peck | {{Nom}} | rowspan="2" align="center" | |- |Best Actress – International |Audrey Hepburn | {{Nom}} |- | rowspan="4" |British Academy Film Awards | colspan="2" |Best Film | {{Nom}} | rowspan="4" align="center" |<ref>{{Cite web |title=BAFTA Awards: Film in 1954 |url=http://awards.bafta.org/award/1954/film |access-date=November 30, 2024 |publisher=[[British Academy Film Awards]]}}</ref> |- | rowspan="2" |Best Foreign Actor |Eddie Albert | {{Nom}} |- |Gregory Peck | {{Nom}} |- |Best British Actress |Audrey Hepburn | {{Won}} |- |Directors Guild of America Awards |Outstanding Directorial Achievement in Motion Pictures |William Wyler | {{Nom}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=6th Annual DGA Awards |url=https://www.dga.org/Awards/History/1950s/1953.aspx?value=1953 |access-date=July 5, 2021 |publisher=[[Directors Guild of America Awards]]}}</ref> |- |Golden Globe Awards |Best Actress in a Motion Picture – Drama |Audrey Hepburn | {{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Roman Holiday |url=https://www.goldenglobes.com/film/roman-holiday/ |access-date=November 30, 2024 |publisher=[[Golden Globe Awards]]}}</ref> |- |Huabiao Film Awards | colspan="2" |Outstanding Translated Foreign Film | {{Won}} | align="center" | |- |National Board of Review Awards | colspan="2" |Top Ten Films | {{draw|6th Place}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=1953 Award Winners |url=https://nationalboardofreview.org/award-years/1953/ |access-date=July 5, 2021 |publisher=[[National Board of Review]]}}</ref> |- |National Film Preservation Board | colspan="2" |National Film Registry | {{Won|Inducted}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/ |access-date=November 27, 2024 |publisher=[[Library of Congress]]}}</ref> |- | rowspan="2" |New York Film Critics Circle Awards | colspan="2" |Best Film | {{Nom}} | rowspan="2" align="center" |<ref>{{Cite web |title=1953 New York Film Critics Circle Awards |url=https://mubi.com/awards-and-festivals/nyfccas?year=1953 |access-date=November 30, 2024 |publisher=[[Mubi (streaming service)|Mubi]]}}</ref> |- |Best Actress |Audrey Hepburn | {{Won}} |- |Venice International Film Festival |Golden Lion |William Wyler | {{Nom}} | align="center" | |- |Writers Guild of America Awards |Best Written American Comedy |Ian McLellan Hunter, Dalton Trumbo, and John Dighton | {{Won}} | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Awards Winners |url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20121205095022/http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=1551 |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 6, 2010 |publisher=[[Writers Guild of America Awards]]}}</ref> |} * အကောင်းဆုံးဇာတ်လမ်းအတွက် အကယ်ဒမီဆုကို Ian McLellan Hunter ( အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းခံရသူ ) ကိုယ်စား ဇာတ်လမ်းဂုဏ်ပြုမှုကို ရယူခဲ့သောကြောင့် ကနဦးတွင် Ian McLellan Hunter အား ပေးအပ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်ရှင်အနုပညာနှင့် သိပ္ပံအကယ်ဒမီက Trumbo ၏ အောင်ပွဲကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် Trumbo ၏ ဇနီး Cleo သည် သူမ၏ ကွယ်လွန်သူ ခင်ပွန်း၏ အော်စကာဆုကို ရရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=McLellan |first=Dennis |date=2011-01-12 |title=Christopher Trumbo dies at 70; screen and TV writer whose father was blacklisted |url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-christopher-trumbo-20110112-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110119114217/http://articles.latimes.com/2011/jan/12/local/la-me-christopher-trumbo-20110112 |archive-date=January 19, 2011 |access-date=January 26, 2011 |work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> * ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ''Roman Holiday ကို'' "ယဉ်ကျေးမှုအရ၊ သမိုင်းအရ သို့မဟုတ် အလှအပအရ အရေးပါမှု" အဖြစ် ကွန်ဂရက်စာကြည့်တိုက် မှ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အမျိုးသားရုပ်ရှင်မှတ်ပုံတင် ရုံးတွင် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ * အမေရိကန်ရုပ်ရှင်အင်စတီကျု (AFI) ၏ 100 Years... 100 Passions တွင် ဤဇာတ်ကားသည် နံပါတ် ၄ နေရာတွင်ရှိပြီး AFI ၏ ထိပ်တန်းရုပ်ရှင် ၁၀ ကား တွင် ရိုမန်တစ်ဟာသအမျိုးအစားတွင် နံပါတ် ၄ နေရာတွင် ရှိသည်။ == လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင်ပြုလုပ်မှုများ == နောက်ပိုင်းတွင် ရုပ်ရှင်အများအပြားကို ''Roman Holiday ကို'' အခြေခံထားသည် သို့မဟုတ် ၎င်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့တွင် Malayalam ''Kilukkam'' (1991)၊ <ref>{{Cite news |title=Mollywood movies that ran for more than 300 days |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/photo-features/mollywood-movies-that-ran-for-more-than-300-days/photostory/49802155.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030084158/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/photo-features/mollywood-movies-that-ran-for-more-than-300-days/photostory/49802155.cms |archive-date=October 30, 2021 |access-date=October 15, 2021 |work=[[The Times of India]] |location=[[Mumbai]]}}</ref> တ [[တမီးလ်ဘာသာစကား|မီးလ်ဘာသာစကားဖြင့်]] ''May Madham'' (1994)၊ <ref>{{Cite web |date=19 March 2016 |title=சுட்ட படம் |trans-title=Stolen film |url=http://www.vikatan.com/timepassvikatan/2016-mar-19/cinema/116914-sutta-padam-roman-holiday-%E2%80%98may-madham.art |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105113430/http://www.vikatan.com/timepassvikatan/2016-mar-19/cinema/116914-sutta-padam-roman-holiday-%E2%80%98may-madham.art |archive-date=January 5, 2017 |access-date=January 5, 2017 |website=[[Ananda Vikatan]] |language=ta}}</ref> နှင့် ''Notting Hill'' (1999) တို့ ပါဝင်ပြီး သုံးသပ်ချက်တစ်ခုက " ''Roman Holiday'' ၏ 90 ခုနှစ်များ လန်ဒန်တွင် ရိုက်ကူးထားသော ဗားရှင်း" အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည် Lewis Gilbert က Paramount အတွက် ''The Adventurers ရုပ်ရှင်'' ကို ရိုက်ကူးနေချိန်မှာ စတူဒီယိုကို ပိုင်ဆိုင်တဲ့ Charles Bludhorn က ဒါရိုက်တာကို Sherman Brothers ရဲ့ သီချင်းတွေနဲ့ ''Roman Holiday'' ရဲ့ ဂီတပြန်လည်ရိုက်ကူးမှုကို ဖန်တီးစေချင်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ Gilbert က သဘောတူခဲ့ပေမယ့် Paramount က "စိတ်မသက်မသာဖြစ်" ပြီး ရုပ်ရှင်ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ ဒါရိုက်တာက ''Roman Holiday'' ပုံစံ ''Seven Nights in Japan'' (1976) ကို ဆက်လက်ရိုက်ကူးခဲ့ပါတယ်။ <ref>{{Cite web |year=1996 |title=Interview with Lewis Gilbert Side 13 |url=https://historyproject.org.uk/interview/lewis-gilbert |website=British Entertainment History Project}}</ref> Paramount Pictures ဟာ အဲဒီအချိန်ကစပြီး ''Roman Holiday'' ရဲ့ ဂီတပြန်လည်ရိုက်ကူးမှု သုံးမျိုးကို လိုင်စင်ခွင့်ပြုခဲ့ပါတယ်- Toho ရဲ့ ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဂျပန်ဗားရှင်း၊ <ref>{{Cite web |date=December 22, 1997 |title=Musical Adaptation of Roman Holiday Coming to Tokyo Oct. '98 |url=https://www.playbill.com/article/musical-adaptation-of-roman-holiday-coming-to-tokyo-oct-98-com-72577 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308023121/https://www.playbill.com/news/article/musical-adaptation-of-roman-holiday-coming-to-tokyo-oct.-98-72577#sthash.9ldurMGL.dpuf |archive-date=March 8, 2021 |access-date=September 18, 2015}}</ref> Teatro Sistina ရဲ့ ''Vacanze romane'' (2004) မှာ Cole Porter ရဲ့ တေးဂီတကို အသုံးပြုထားပြီး အီတလီနဲ့ စပိန်နိုင်ငံတွေကို လှည့်လည်ဖျော်ဖြေခဲ့တဲ့ Armando Trovajoli ရဲ့ တေးဂီတနဲ့ ဖြည့်စွက်ထားပါတယ်။ <ref>{{Cite web |title=VACANZE ROMANE dal 21 ottobre |url=http://www.ilsistina.it/event/vacanze-romane/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507063819/http://www.ilsistina.it/event/vacanze-romane/ |archive-date=May 7, 2016 |access-date=September 18, 2015 |website=L'Accademia Sistina}}</ref> နဲ့ Cole Porter ရဲ့ သီချင်းတွေကို အသုံးပြုထားတဲ့ jukebox ဂီတ အဖြစ် ဖော်ပြထားတဲ့ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အမေရိကန် စင်မြင့်ဗားရှင်း ။ <ref>{{Cite web |title=Roman Holiday |url=http://www.guthrietheater.org/plays_events/plays/roman_holiday |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130415010737/http://www.guthrietheater.org/plays_events/plays/roman_holiday |archive-date=April 15, 2013 |access-date=June 24, 2012 |website=Guthrie Theater}}</ref> == ကြည့်ပါ == * ရောမမြို့တွင် ဇာတ်အိမ်တည်ထားသော ရုပ်ရှင်များစာရင်း * အသက်အကြီးဆုံးနှင့် အသက်အငယ်ဆုံး အကယ်ဒမီဆုရှင်များနှင့် ဆန်ခါတင်စာရင်း — အကောင်းဆုံး အမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင်ဆုရှင်များအတွက် အသက်အငယ်ဆုံး == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|30em}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons category|Roman Holiday (film)}} * {{AFI film|50997}} * {{IMDb title|0046250|Roman Holiday}} * {{TCMDb title|id=4096}} * {{Metacritic film|title=Roman Holiday}} * {{Rotten Tomatoes|roman_holiday|Roman Holiday}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Films directed by William Wyler |- !Films | * ''The Stolen Ranch'' (1926) * ''Lazy Lightning'' (1926) * ''Straight Shootin''' (1927) * ''The Border Cavalier'' (1927) * ''Desert Dust'' (1927) * ''Hard Fists'' (1927) * ''Anybody Here Seen Kelly?'' (1928) * ''Thunder Riders'' (1928) * ''The Shakedown'' (1929) * ''The Love Trap'' (1929) * ''Hell's Heroes'' (1930) * ''The Storm'' (1930) * ''A House Divided'' (1931) * ''Tom Brown of Culver'' (1932) * ''Her First Mate'' (1933) * ''Counsellor at Law'' (1933) * ''Glamour'' (1934) * ''The Good Fairy'' (1935) * ''The Gay Deception'' (1935) * ''These Three'' (1936) * ''Dodsworth'' (1936) * ''Come and Get It'' (1936) * ''Dead End'' (1937) * ''Jezebel'' (1938) * ''Wuthering Heights'' (1939) * ''The Westerner'' (1940) * ''The Letter'' (1940) * ''The Little Foxes'' (1941) * ''Mrs. Miniver'' (1942) * ''The Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress'' (1944) * ''The Best Years of Our Lives'' (1946) * ''Thunderbolt'' (1947) * ''The Heiress'' (1949) * ''Detective Story'' (1951) * ''Carrie'' (1952) * ''Roman Holiday'' (1953) * ''The Desperate Hours'' (1955) * ''Friendly Persuasion'' (1956) * ''The Big Country'' (1958) * ''Ben-Hur'' (1959) * ''The Children's Hour'' (1961) * ''The Collector'' (1965) * ''How to Steal a Million'' (1966) * ''Funny Girl'' (1968) * ''The Liberation of L.B. Jones'' (1970) |- !Related | * ''Five Came Back'' (2017) * ''The Cold Blue'' (2018) |} {{William Wyler}}{{Dalton Trumbo}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Dalton Trumbo |- !Screenplays | * ''Road Gang'' (1936) * ''Love Begins at 20'' (1936) * ''Devil's Playground'' (1937) * ''Fugitives for a Night'' (1938) * ''A Man to Remember'' (1938) * ''Five Came Back'' (1939) * ''Heaven with a Barbed Wire Fence'' (1939) * ''Sorority House'' (1939) * ''The Flying Irishman'' (1939) * ''Curtain Call'' (1940) * ''A Bill of Divorcement'' (1940) * ''Kitty Foyle'' (1940) * ''The Lone Wolf Strikes'' (1940) * ''We Who Are Young'' (1940) * ''You Belong to Me'' (1941) * ''The Remarkable Andrew'' (1942) * ''Tender Comrade'' (1944) * ''A Guy Named Joe'' (1944) * ''Thirty Seconds Over Tokyo'' (1944) * ''Our Vines Have Tender Grapes'' (1945) * ''Gun Crazy'' (1950) * ''He Ran All the Way'' (1951) * ''Rocketship X-M'' (1951) * ''The Prowler'' (1951) * ''Roman Holiday'' (1953) * ''Carnival Story'' (1954) * ''They Were So Young'' (1954) * ''The Court-Martial of Billy Mitchell'' (1955) * ''The Boss'' (1956) * ''The Brave One'' (1956) * ''The Deerslayer'' (1957) * ''The Green-Eyed Blonde'' (1957) * ''From the Earth to the Moon'' (1958) * ''Cowboy'' (1958) * ''Spartacus'' (1960) * ''Exodus'' (1960) * ''The Last Sunset'' (1961) * ''Town Without Pity'' (1961) * ''Lonely Are the Brave'' (1962) * ''The Sandpiper'' (1965) * ''Hawaii'' (1966) * ''The Fixer'' (1968) * ''The Horsemen'' (1971) * ''F.T.A.'' (1972) * ''Executive Action'' (1973) * ''Papillon'' (1973) * ''Ishi: The Last of His Tribe'' (1978) |- !Screenplay/Directed | * ''Johnny Got His Gun'' (1971) |- !Novels | * ''Eclipse'' (1935) * ''Johnny Got His Gun'' (1939) * ''Night of the Aurochs'' (1979) |- !Adaptations | * ''Roman Holiday'' (1987) |- !Portrayals | * ''The Hollywood Ten'' (1950 documentary) * ''Hollywood on Trial'' (1976 documentary) * ''Trumbo'' (2007 documentary) * ''Trumbo'' (2015 film) |- !Related | * Christopher Trumbo (son) * Hollywood blacklist * ''Cortes'' (unproduced miniseries, based on Trumbo's screenplay ''Montezuma'') |} {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:ကိုးကားမဲ့အဆိုများပါ ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] pd963w0efo98chyboyyj30h2yy9tbtz 0 287446 1038119 1037521 2026-06-14T06:35:27Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သံပုရာ +သံပရာ) 1038119 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox beverage|name=Baikal|image=Baikal 1977.jpg|caption=A bottle of Baikal 1977 sold in [[Finland]]|type=Non-alcoholic [[beverage]], [[Soft drink|Carbonated drink]]|abv=|proof=|manufacturer=Chernogolovka|distributor=|origin=[[Soviet Union]] (1973)<br> [[Russia]] (today)|introduced=1973–present|discontinued=|colour=Dark brown/red|flavour=Sweet-spicy|ingredients=extracts and oils of [[Medicinal plants|medicinal herbs]] and plants - black tea extract, eleutherococcus, lemon, cardamom and eucalyptus|variants=Baikal 1977, Baikal Cherry|related=|website=}}'''ဘိုင်ကယ်''' ( [[ရုရှားဘာသာစကား|ရုရှား]] : [[wiktionary:Байкал#Russian|Байкал]] ) သည် အညိုရင့်ရောင်ရှိသော ဆိုဗီယက် အရက်မပါသော အဖျော် ယမကာ တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး [[ကိုကာကိုလာ]] အစား တီထွင်ထုတ်လုပ်ထားသည်။ အဖျော်ယမကာ၏ အခြေခံမှာ ရေဖြစ်သော်လည်း သဘာဝဆေးဖက်ဝင်အပင်များ၊ [[သကြား]] ၊ စစ်ထရစ်အက်ဆစ် နှင့် [[ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်|ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုဒ်]] တို့မှ ထုတ်ယူထားသော ပစ္စည်းများလည်း ပါဝင်သည်။ အသုံးပြုသော သဘာဝဆေးဖက်ဝင်အပင်များနှင့် ထုတ်ယူထားသောပစ္စည်းများတွင် black tea ထုတ်ယူမှု၊ Siberian ginseng ၊ ဖာလာဆီ ၊ ယူကလစ်ပ်တပ်စ်ဆီ ၊ [[ရှောက်ပင်|သံပရာဆီ]] ၊ <ref name="LA Weekly">{{Cite news |last=Thurman |first=Jim |date=27 August 2020 |title=The Wild World of Russian Sodas |url=https://www.laweekly.com/the-wild-world-of-russian-sodas/ |work=[[LA Weekly]]}}</ref> liquorice ၊ St. John's wort <ref>{{Cite web |title=Baikal |url=https://aqualife.ru/en/catalog/limonady-napitki/baikal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810065308/https://aqualife.ru/en/catalog/limonady-napitki/baikal/ |archive-date=10 August 2019 |access-date=10 August 2019 |publisher=Aqualife}}</ref> နှင့် laurel တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web |date=28 December 2018 |title=Chernogolovka / Черноголовка |url=https://popkult.org/chernogolovka/ |access-date=10 August 2019 |website=Popkult}}</ref> == သမိုင်း == ဘိုင်ကယ်၏ ထုတ်လုပ်မှုသည် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ|ဆိုဗီယက်၏]] [[ကိုကာကိုလာ]] အစား အစားထိုးအဖြစ် တီထွင်ခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းဆိုဒါကုမ္ပဏီများသည် ဆိုဗီယက်ယူနီယံတွင် ထိုအချိန်က လုပ်ငန်းလည်ပတ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤအဖျော်ယမကာကို ၁၉၈၀ မော်စကိုနွေရာသီအိုလံပစ်ကို မျှော်မှန်း၍ တီထွင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ထိုနွေရာသီအိုလံပစ်၏ တရားဝင်အဖျော်ယမကာဖြစ်လာရန် ရည်မှန်းချက်ကို အောင်မြင်စွာရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Напиток Байкал 1977, 0,9л. ПЭТ |url=https://aqualife.ru/catalog/product/napitok-baykal-1977-0-9l-pet/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612141237/https://aqualife.ru/catalog/product/napitok-baykal-1977-0-9l-pet/ |archive-date=12 June 2021 |access-date=27 August 2020 |website=Aqualife}}</ref> ဤအဖျော်ယမကာ [[ဘိုင်ကယ်အိုင်|ကို ဘိုင်ကယ်ရေကန်]] <ref>{{Cite book |last=Morales |first=Bonnie Frumkin |date=2017 |title=Kachka: A Return to Russian Cooking |url=https://books.google.com/books?id=wE0eDgAAQBAJ&dq=baikal+drink&pg=PT375 |last2=Prichep |first2=Deena |publisher=Flatiron Books |isbn=978-1-250-08920-5 |page=364 |language=en}}</ref> ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးခဲ့ပြီး သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုနှင့် ထူးခြားသောသဘာဝ၏ သင်္ကေတအဖြစ် မှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Baikal 1.5L Che Group Oy |url=https://www.chegroup.fi/tuote/baikal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806223747/https://www.chegroup.fi/tuote/baikal/ |archive-date=6 August 2020 |access-date=27 August 2020 |website=Che Group Oy}}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် [[ပက်စီ|ပက်စီကို]] လာသည် ဆိုဗီယက်ယူနီယံတွင် ထုတ်လုပ်ပြီးနောက် ဘိုင်ကယ်၏ ဖော်မြူလာကို ပြန်လည်ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့သည်။ <ref name="LA Weekly"/> <ref>{{Cite journal |last=Zykov |first=N |date=1973 |title=Квас, ситро и "пепси-кола" |url=http://www.ateismy.net/index.php/2012-09-22-15-33-38/1659-q-q116 |url-status=dead |journal=[[Nauka i Zhizn]] |volume=8 |pages=30–32 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181016051855/http://www.ateismy.net/index.php/2012-09-22-15-33-38/1659-q-q116 |archive-date=2018-10-16 |access-date=2018-08-02}}</ref> "Baikal" သောက်စရာအတွက် ချက်နည်းတွင် အောက်ပါဖွဲ့စည်းပုံရှိသည်- ပြုပြင်ထားသော သောက်ရေ၊ အဖြူရောင် ပုံဆောင်ခဲသကြား၊ စစ်ထရစ်အက်ဆစ် (အက်စစ်ဓာတ်ထိန်းညှိပေးသည့်အရာ)၊ သဘာဝရနံ့ပစ္စည်းများ- ဆေးဖက်ဝင်အပင်အရသာ၊ ၎င်းတွင် ထုတ်ယူထားသော အရည်များ ပါဝင်သည်- ဆေးဖက်ဝင်အပင်များမှ ထုတ်ယူထားသော အရည်များ- sage၊ wormwood (Artemisia absinthium)၊ angelica အမြစ်၊ gentian၊ cardamom၊ hop ဆီ၊ eucalyptus ဆီ၊ bay leaf ဆီ၊ သဘာဝပန်းသီးအရသာ၊ elderflower ထုတ်ယူမှု၊ licorice အမြစ်ထုတ်ယူမှု၊ ဝိုင်တဆေးပေါင်းခံရည်။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် [[မော်စကိုမြို့|မော်စကို]] တွင် ဘိုင်ကယ်ကို ရှာရန် မဖြစ်နိုင်သလောက်ပင်။ သို့သော် [[စိန့်ပီတာစဘတ်မြို့|စိန့်ပီတာစဘတ်]] တွင် "ပိုလပ်စထရိုဗို" စက်ရုံမှ အဖျော်ယမကာ ထုတ်လုပ်မှုကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ဝီကီပီးဒီးယား:ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2023)">ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်</span>]]'' &#x5D;</sup> == ယနေ့ ဘိုင်ကယ် == ဘိုင်ကယ် ဖော်မြူလာအပေါ် မူပိုင်ခွင့်များကို ရုရှားအစိုးရ၏ {{Interlanguage link|Institute of Brewing, Drink and Wine Research|ru|Магарач_(институт)}} ပိုင်ဆိုင်သည်။ သည် Baikal ထုတ်လုပ်ခွင့်လိုင်စင်ကို ခွင့်ပြုထားသည်။ လက်ရှိတွင် ဖော်မြူလာကို [[ပက်စီ|Pepsi]] ၊ Dohler နှင့် Ost-Aqua အပါအဝင် အခြားကုမ္ပဏီငယ်များသို့ လိုင်စင်ခွင့်ပြုထားသည်။ အဆိုပါအင်စတီကျုသည် ကယ်လိုရီနည်းပြီး ဆီးချိုရောဂါနှင့် သင့်လျော်သော Baikal အချိုရည်များအတွက် ဖော်မြူလာအသစ်များကို တီထွင်နေပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Об институт филиал ФГБНУ "Федеральный научный центр пищевых систем им. В.М. Горбатова" РАН |url=http://www.vniinapitkov.ru/old/about/index.php?sphrase_id=7095 |access-date=27 August 2020 |website=Всероссийский научно-исследовательский институт пивоваренной, безалкогольной и винодельческой промышленности – филиал ФГБНУ «Федеральный научный центр пищевых систем им. В.М. Горбатова» РАН }}{{Dead link|date=June 2026 }}</ref> ရုရှားနိုင်ငံအတွင်းနှင့် ပြည်ပတွင် Baikal အမည်ဖြင့် ရောင်းချသော ယေဘုယျကာဗွန်နိတ်အချိုရည်များစွာရှိပြီး ၎င်းတို့ကို ကုမ္ပဏီအမျိုးမျိုးမှ ထုတ်လုပ်ကြသည် - ဥပမာအားဖြင့် ဂျာမနီနိုင်ငံရှိ SLCO GmbH (Siberia Group)။ မူရင်း Baikal အချိုရည်မှ လှုံ့ဆော်မှုရရှိသော ထိုကဲ့သို့သော အချိုရည်အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုမှာ [[Wostok (drink)|WOSTOK]] (ရုရှားဘာသာဖြင့် 'အရှေ့' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ) ဖြစ်ပြီး မော်စကိုတွင် နှစ်နှစ်ဆယ်နီးပါး နေထိုင်ခဲ့သော ဒတ်ချ်ဓာတ်ပုံဆရာတစ်ဦးက ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Wostok Dossier / Wostok |url=https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-dossier/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427203910/https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-dossier/ |archive-date=27 April 2022 |access-date=27 August 2020 |website=Wostok}}</ref> Wostok ၏ Tannenwald အရသာသည် မူရင်း ၁၉၇၃ ချက်နည်းကို အခြေခံထားသည်ဟု ဆိုထားသည်။ <ref>{{Cite web |title=Tannenwald / Wostok |url=https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-lemonades/tannenwald/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023148/https://www.wostok-limonade.de/en/wostok-lemonades/tannenwald/ |archive-date=12 November 2020 |access-date=27 August 2020 |website=Wostok}}</ref> Rospatent သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ Baikal ဟူသော ပေါင်းစပ်သတ်မှတ်ချက်ကို Irkutsk ရှိ Baikal LLC အမည်ဖြင့် Nice Classification "အရက်မပါသော ကာဗွန်နိတ်အဖျော်ယမကာများ" ၏ အတန်းအစား ၃၂ ရှိ ကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ပတ်သက်၍ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းတွင် လူသိများသော ကုန်အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=Общеизвестные в Российской Федерации товарные знаки №212 |url=https://www1.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=WKTM&DocNumber=212&TypeFile=html |access-date=2022-01-24 |website=www1.fips.ru |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124161231/https://www1.fips.ru/registers-doc-view/fips_servlet?DB=WKTM&DocNumber=212&TypeFile=html |url-status=dead }}</ref> === အကွာလိုက်ဖ် === လက်ရှိတွင် "BAIKAL" ဟူသော စကားလုံးအပါအဝင် ပေါင်းစပ်သတ်မှတ်ချက်ဖြင့် အမှတ်အသားပြုထားသော အရက်မပါသော ကာဗွန်နိတ်အဖျော်ယမကာများကို စက်မှုလုပ်ငန်းသုံး ပုလင်းသွတ်ခြင်းကို LLC "PK" AQUALIFE " လုပ်ငန်းတွင် လိုင်စင်သဘောတူညီချက်အပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Байкал - Черноголовка — производитель напитков, снеков и кондитерских изделий в России |url=https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |access-date=2022-01-24 |website=chernogolovka.com |language=ru |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124171247/https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |url-status=dead }}</ref> OOO PK Aqualife သည် လက်ရှိတွင် Baikal အချိုရည်၏ ဗားရှင်းများစွာကို ထုတ်လုပ်နေပြီး၊ အသစ်ပြင်ဆင်ထားသော ချက်ပြုတ်နည်းများ၏ အမှတ်တံဆိပ်များစွာနှင့် ၁၉၇၇ ခုနှစ်၏ မူရင်းဖော်မြူလာနှစ်မျိုးလုံးဖြင့်လည်း ထုတ်လုပ်ပါသည်။ ဆိုဒါ၏ မူရင်းချက်ပြုတ်နည်းကို "Baikal 1977" ကုန်အမှတ်တံဆိပ်အောက်တွင် ရောင်းချပြီး ချက်ပြုတ်နည်းအသစ်ကို "Baikal" အဖြစ်သာ ရောင်းချပါသည်။ ကုမ္ပဏီသည် ၁၉၇၇ ခုနှစ်၏ မူရင်းချက်ပြုတ်နည်းကို အခြေခံထားသည့် vanilla နှင့် low calorie ကဲ့သို့သော ဗားရှင်းအသစ်များစွာကိုလည်း ထုတ်လုပ်ပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Купить лимонад Байкал в Москве по низкой цене - Аквалайф |url=https://aqualife.ru/catalog/limonady-napitki/limonady/baykal/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424231456/https://aqualife.ru/catalog/limonady-napitki/limonady/baykal/ |archive-date=24 April 2021 |access-date=27 August 2020 |website=Аквалайф}}</ref> ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် Coca-Cola သည် Fanta ၏ပြိုင်ဘက် [[Fantola]] အတွက် Aqualife ကိုတရားစွဲဆိုခဲ့ကြောင်း ရုရှားသတင်းစာ Kommersant ၏ အဆိုအရ သိရသည်။ <ref>{{Cite web |last=RR |date=11 November 2021 |title=Coca-Cola decided to sue the Russian competitor – Russian Reality |url=https://rusreality.com/2021/11/11/coca-cola-decided-to-sue-the-russian-competitor/ |access-date=2022-03-08}}</ref> WOSTOK ထုတ်ကုန်လိုင်းကို WOSTOK - Baikal Getränke GmbH မှ ဂျာမနီနိုင်ငံတွင် ထုတ်လုပ်ပြီး ရရှိနိုင်ပါသည်။ <ref>{{Cite web |title=Wostok-Dossier / Wostok |url=https://www.wostok-limonade.de/de/wostok-dossier/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205201804/https://www.wostok-limonade.de/de/wostok-dossier/ |archive-date=2023-02-05 |access-date=2023-02-05 |website=Wostok |language=de}}</ref> === ယူကရိန်း === ထုတ်လုပ်သူအများအပြားသည် ယူကရိန်းတွင် «Байкал» ကုန်အမှတ်တံဆိပ်အောက်တွင် Baikal ကို ထုတ်လုပ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ထဲမှတစ်ခုမှာ Dnipro ရှိ «Фастрон» နှင့် «Ерлан» စက်ရုံများနှင့် [[ကီးယက်မြို့|Kyiv ရှိ]] «Орлан» စက်ရုံတို့ဖြင့် Biola («Біола») ဖြစ်သည်။ ထုတ်လုပ်သူအချို့သည် "Synevyr" အမည်ဖြင့် ထုတ်လုပ်ကြသည်။ Re-Russification နှင့် ဆက်စပ်၍ ပြန်လည်အမှတ်တံဆိပ်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ဝီကီပီးဒီးယား:ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်|<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2023)">ကိုးကားချက် လိုအပ်သည်</span>]]'' &#x5D;</sup> === ကာဇက်စတန် === TOO «ДальПродукт» သည် ကာဇက်စတန်၊ Almaty တွင် Baikal ကို ထုတ်လုပ်သည်။ == ပါဝင်ပစ္စည်းများ == Chernogolovka Baikal ၁ လီတာ ဖန်ပုလင်းတစ်လုံးတွင် အောက်ပါတို့ပါဝင်သည်- Artesian ရေ၊ သကြား၊ ထုတ်ယူမှုများ (eleutherococcus၊ black tea)၊ caramel အရောင် ( E150 )၊ သဘာဝအရသာများ၊ အက်စစ်ဓာတ်ထိန်းညှိပေးသည့် citric acid၊ ဆီများ (cardamom၊ eucalyptus၊ lemon)၊ တာရှည်ခံပစ္စည်း sodium benzoate ။ <ref>{{Cite web |title=Черноголовка — голос природы |url=https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |access-date=2022-04-27 |website=chernogolovka.com |language=ru |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124171247/https://chernogolovka.com/natural/baikal/ |url-status=dead }}</ref> == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Sister project/styles.css"></templatestyles>{{Commons category|Baikal (drink)}} * Технологическая инструкция по производству концентрата для напитка «Байкал» ТИ 18-6-26-85။ Упрпиво Минпищепрома СССР။ 1985 ခုနှစ် * [http://www.vniinapitkov.ru Официальный сайт ГУ ВНИИ ПБ и ВП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619220059/http://www.vniinapitkov.ru/ |date=19 June 2020 }} * [http://wostok-limonade.de Baikal Getränke GmbH တရားဝင်ဝဘ်ဆိုဒ်] {{colas}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Cola brands |- !Australia |Count Cola, Export Cola, LA Ice Cola, Schweppes Cola |- !Austria |Red Bull Simply Cola, Keli Cola |- !Bangladesh |Pran Cola |- !Brazil |Dolly Cola |- !Canada |Bec Cola, Big 8, Compliments, No Name, President's Choice, Selection |- !Czech Republic |Kofola |- !China |Future Cola (China Cola), Laoshan Cola |- !Colombia |Kola Román |- !Cuba |tuKola |- !Denmark |Jolly Cola, OpenCola |- !Finland |Olvi Cola |- !France |Auvergnat Cola, Breizh Cola, Corsica Cola, El Ché-Cola, Fada cola, Mecca-Cola |- !Germany |Afri-Cola, Club Cola, Fritz-kola, Premium-Cola, Sinalco, Vita Cola |- !Greece |Green Cola |- !India |Double Seven, Thums Up, Campa Cola |- !Hong Kong |Meadows Classic Cola, Sparkling Super Cola, Vita Cola |- !Iran |Parsi Cola, Topsia Cola, Zamzam |- !Ireland |Cavan Cola |- !Mexico |Mexicana Cola, Mexicola, Jarritos Cola, "Mexicoke" |- !Myanmar |Star Cola |- !New Zealand |Foxton Fizz |- !Pakistan |Amrat Cola, Pakola |- !Peru |Beed Cola, Kola Real, Cassinelli, Fruti Kola, Fuji-Cola, Isaac Kola, Inca Kola, Kola Real, Perú Cola, Triple Kola, Kola Escocesa |- !Poland |Polo Cockta |- !Sweden |Apotekarnes Cola, Cuba Cola, XL Cola |- !Saudi Arabia |Milaf Cola |- !Slovenia |Cockta |- !Thailand |Est Cola |- !Turkey |Cola Turka, Kristal Kola, Sarıyer Kola |- !Trinidad and Tobago |Cole Cold |- !United Kingdom |Barr Cola, Evoca Cola, Fentimans Curiosity Cola, Fever-Tree Distillers Cola, Maxi-Cola, Qibla Cola, Red Kola, Rola Cola, Ubuntu Cola, Virgin Cola |- !United States |365, Big K, Blue Sky, Boost!, Boylan, Bubba, Caleb's Kola, Coca-Cola (Diet Coke, Zero Sugar), Tab, Cott, Cricket Cola, Diet Rite, Double Cola, Dublin, Faygo, Filbert's, Fitz's, Fukola Cola, Grandpa Graf's, Grapette, Hank's Naturals Mexicola, Jolt Cola, Jones Soda, Like Cola, Maraschino Cola, Mr. Cola, Nuka Cola, Olipop, Pepsi, Poppi, RC Cola, Reed's, King Kong Cola, Sam's Choice, Shasta, Signature, Stars & Stripes, Triple Cola, Vess, Virgil's, Zevia |- !Vanuatu |Lava Cola |- !Venezuela |Frescolita |} [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] lfy90xaa4o6f2wf9pwljhxtyw5ghhy5 0 287474 1038127 1037132 2026-06-14T06:37:06Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ပင်ကိုယ် +ပင်ကို, -သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038127 wikitext text/x-wiki {{Dead end}} {{Retaining title}} {{Infobox | bodystyle = width:23em; | title = BDSM | titlestyle = | image = [[File:BDSM acronym.svg|200px]] | imagestyle = | caption = BDSM အတိုကောက်စာလုံးစု | captionstyle = | headerstyle = background:#ccf; | labelstyle = background:#ddf;width:40%; | datastyle = | header1 = အစိတ်အပိုင်းများ (Aspects) | header2 = | label2 = B&D၊ B/D သို့မဟုတ် BD | data2 = [[Bondage (sexual)|အနှောင်အဖွဲ့ (Bondage)]] နှင့် [[Discipline (BDSM)|စည်းကမ်းသတ်မှတ်ခြင်း (Discipline)]] | header3 = | label3 = D&s၊ D/s သို့မဟုတ် Ds | data3 = [[Dominance and submission|လွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် နာခံခြင်း (Dominance and submission)]] | header4 = | label4 = S&M၊ S/M သို့မဟုတ် SM | data4 = [[Sadomasochism|နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်း (Sadism and masochism)]] | header5 = အခန်းကဏ္ဍများ (Roles) | header6 = | label6 = အပေါ်လူ/လွှမ်းမိုးသူ (Top/dominant) | data6 = လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပြုလုပ်သူ သို့မဟုတ် ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်သူ | header7 = | label7 = အောက်လူ/နာခံသူ (Bottom/submissive) | data7 = လုပ်ဆောင်ချက်များကို လက်ခံရရှိသူ သို့မဟုတ် အထိန်းချုပ်ခံရသူ | header8 = | label8 = အပြောင်းအလဲလုပ်သူ (Switch) | data8 = အခန်းကဏ္ဍများကို ဟိုဘက်ဒီဘက် ပြောင်းလဲလုပ်ဆောင်သူ }} '''BDSM''' ဆိုသည်မှာ အနှောင်အဖွဲ့ (Bondage)၊ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ခြင်း (Discipline)၊ လွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် နာခံခြင်း (Dominance and submission)၊ နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်း (Sadomasochism) တို့အပြင် အခြားသော လူပုဂ္ဂိုလ်အချင်းချင်း ဆက်ဆံရေးဆိုင်ရာ တက်ကြွလှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည့် ကာမရာဂစိတ်ကို နှိုးဆွပေးသော အလေ့အထများ (Erotic practices) သို့မဟုတ် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ သရုပ်ဆောင်ကစားမှုများ (Sexual roleplaying) ကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last1=Weiss |first1=Margot |chapter=BDSM (bondage, discipline, domination, submission, sadomasochism) |title=The International Encyclopedia of Human Sexuality |date=2015 |pages=113–196 |doi=10.1002/9781118896877.wbiehs043 |isbn=978-1-4051-9006-0 }}</ref> ဤအလေ့အထများတွင် ကျယ်ပြန့်သော လုပ်ဆောင်ချက်များ ပါဝင်နေသဖြင့် မိမိကိုယ်ကိုယ် BDSM အလေ့အထရှိသူဟု မယူဆသူများပင် ဤအပြုအမူမျိုးကို ပြုလုပ်နိုင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် BDSM အသိုင်းအဝိုင်း သို့မဟုတ် ယဉ်ကျေးမှုခွဲ (Subculture) ထဲတွင် ပါဝင်ခြင်း ရှိမရှိကိုမူ မိမိကိုယ်ကိုယ် အသိအမှတ်ပြုမှု (Self-identification) နှင့် အတွေ့အကြုံ မျှဝေခံစားဖူးမှုများအပေါ် မူတည်၍ ဆုံးဖြတ်လေ့ရှိကြသည်။ BDSM ဟူသော အတိုကောက်စာလုံးစု (Initialism) ကို ၁၉၉၁ ခုနှစ် ယူစနက် (Usenet) အင်တာနက်စာမျက်နှာပေါ်ရှိ ပို့စ်တစ်ခုတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် မှတ်တမ်းတင်တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite web|url = http://www.oed.com/view/Entry/14168#eid289098363|title = BDSM ''n.'' (in entry B, ''n.'')|date = June 2013|access-date = 29 November 2015|website = Oxford English Dictionary Online|publisher = Oxford University Press|edition = draft|archive-url = https://web.archive.org/web/20151231210447/http://www.oed.com/view/Entry/14168#eid289098363|archive-date = 31 December 2015|url-status = live}}</ref> ၎င်းသည် B/D (အနှောင်အဖွဲ့နှင့် စည်းကမ်း)၊ D/s (လွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် နာခံခြင်း) နှင့် S/M (နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်း) ဟူသော အတိုကောက်စကားလုံးများအားလုံးကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ BDSM ဟူသော စကားရပ်ကို ကျယ်ပြန့်လှသော လှုပ်ရှားမှုများ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်အချင်းချင်း ဆက်ဆံရေး ပုံစံများ (Interpersonal relationships) နှင့် ထူးခြားဆန်းသစ်သော ယဉ်ကျေးမှုခွဲများအားလုံးကို လွှမ်းခြုံနိုင်ရန်အတွက် အထွေထွေသုံး စကားရပ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ BDSM အသိုင်းအဝိုင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကိုယ် ဤအသိုင်းအဝိုင်းနှင့် သက်ဆိုင်သည်ဟု ခံယူပြီး သမားရိုးကျမဟုတ်သော ကွဲပြားသည့် အလေ့အထရှိသူ မည်သူ့ကိုမဆို ယေဘုယျအားဖြင့် နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုလေ့ရှိကြသည်။ ၎င်းတွင် ဆန့်ကျင်ဘက်လိင်ကဲ့သို့ ဝတ်ဆင်သူများ (Cross-dressers)၊ ခန္ဓာကိုယ်ပုံသဏ္ဌာန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း (Body modification) ဝါသနာပါသူများ၊ တိရစ္ဆာန်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ကစားသူများ (Animal roleplayers)၊ ရာဘာဖြင့် ပြုလုပ်ထားသောအရာများကို စွဲလမ်းမက်မောသူများ (Rubber fetishists) နှင့် အခြားသူများလည်း ပါဝင်ကြသည်။ BDSM တွင် ပါဝင်သော လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဆက်ဆံရေးများသည် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအနေဖြင့် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဖြည့်ဆည်းပေးရသည့် အခန်းကဏ္ဍများကို ခံယူလေ့ရှိကြပြီး ၎င်းတွင် အာဏာချင်း မညီမျှမှုများ (Inequality of power) ပါဝင်နေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပါဝင်သူနှစ်ဦးစလုံး၏ ကြိုတင်အသိပေး သဘောတူညီချက် (Informed consent) ရှိရန်မှာ အလွန်ပင် မရှိမဖြစ် လိုအပ်လှသည်။ ဤအခန်းကဏ္ဍများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန်အတွက် "နာခံသူ (Submissive)" နှင့် "လွှမ်းမိုးသူ (Dominant)" ဟူသော ဝေါဟာရများကို အများအားဖြင့် အသုံးပြုကြပြီး၊ လွှမ်းမိုးသူ သို့မဟုတ် ဒွမ် (Dom) က နာခံသူ သို့မဟုတ် ဆပ် (Sub) အပေါ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှုကို ရယူသည်။ ၎င်းအပြင် အပေါ်လူ (Top) နှင့် အောက်လူ (Bottom) ဟူသော ဝေါဟာရများကိုလည်း အသုံးပြုကြပြီး အပေါ်လူ (Top) သည် လုပ်ဆောင်ချက်ကို စတင်လုပ်ဆောင်သူ ဖြစ်ပြီး အောက်လူ (Bottom) သည် ထိုလုပ်ဆောင်ချက်ကို လက်ခံရရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဤဝေါဟာရ နှစ်စုသည် သိမ်မွေ့စွာ ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် - လူတစ်ဦးသည် အခြားတစ်ဦး၏ ကြာပွတ်ဖြင့် ရိုက်ခြင်းကို အပန်းဖြေသည့် သဘောသက်သက်ဖြင့် ခံယူပြီး "အောက်လူ (Bottom)" အဖြစ် ဆောင်ရွက်နိုင်သော်လည်း ၎င်းတွင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အောက်ကျခံ နာခံခြင်းမျိုး လုံးဝမပါဝင်နိုင်ပေ။ ထို့အပြင် နာခံသူ (Submissive) များသည် မိမိတို့၏ လွှမ်းမိုးသူ (Dominant) များအား အနှိပ်ပေးရန် အမိန့်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည် (ထိုသို့ နှိပ်ပေးရာတွင် နာခံသူက လှုပ်ရှားမှုကို ပြုလုပ်ပြီး လွှမ်းမိုးသူက လက်ခံရရှိသော်လည်း ၎င်းတို့၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍမှာ ပြောင်းလဲသွားခြင်း မရှိပေ)။ 'Submissive' နှင့် 'Dominant' ဟူသော စကားလုံးများအစား 'Sub' နှင့် 'Dom' ဟူသော အတိုကောက်များကို အမြဲလိုလို အသုံးပြုကြသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် လွှမ်းမိုးသည့် အမျိုးသမီးကို ဖော်ပြရန်အတွက် ဂျန်ဒါခွဲခြားမှုမရှိသော 'Dom' ဟူသော စကားလုံးအစား အမျိုးသမီးသီးသန့် သုံးနှုန်းချက်များ ဖြစ်သည့် မစ္စထရက် (Mistress)၊ ဒွမ်မေ (Domme) နှင့် ဒိုမီနေးထရစ် (Dominatrix) ဟူသော စကားလုံးများကို သုံးစွဲကြသည်။ ဆက်ဆံရေးတစ်ခုနှင့်တစ်ခုအကြား သို့မဟုတ် ဆက်ဆံရေးတစ်ခုတည်းအတွင်းမှာပင် အပေါ်လူ/လွှမ်းမိုးသူ အခန်းကဏ္ဍနှင့် အောက်လူ/နာခံသူ အခန်းကဏ္ဍများကို ဟိုဘက်ဒီဘက် အပြန်အလှန် ပြောင်းလဲလုပ်ဆောင်တတ်သူများကိုမူ ဆွစ်ချ် (Switches) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ BDSM တွင် ပါဝင်ပတ်သက်သူများအကြား ဤအခန်းကဏ္ဍများနှင့် မိမိကိုယ်ကိုယ် ခံယူသတ်မှတ်ချက်များ၏ တိကျသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များနှင့် ပတ်သက်၍ အမြဲလိုလို အငြင်းပွား ဆွေးနွေးလေ့ ရှိကြသည်။<ref name="Terms">{{cite web|last=Grau|first=Johnson|url=http://www.leathernroses.com/generalbdsm/ssbbfaqdefines.htm|title=What do B&D, S&M, D&S, "top", "bottom" mean|publisher=Leather Roses|date=1995|access-date=27 January 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080111223259/http://www.leathernroses.com/generalbdsm/ssbbfaqdefines.htm| archive-date= 11 January 2008 | url-status=live}}</ref> {{TOC limit|3}} == သမိုင်းကြောင်း == === စတင်မြစ်ဖျားခံလာပုံ === BDSM ဆိုင်ရာ အလေ့အထများသည် ကမ္ဘာ့ရှေးအကျဆုံး စာပေမှတ်တမ်းအချို့ကတည်းက တည်ရှိခဲ့ကြပြီး အီနန်နာ (Inanna) နတ်ဘုရားမ (အက္ကဒီယန်းဘာသာဖြင့် အစ်ရှ်တာ - Ishtar) ပူဇော်ပွဲ ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ အီနန်နာ နတ်ဘုရားမထံ ရည်စူး၍ ရေးထိုးထားသော သပ်ပုံစာလုံး (Cuneiform) ရွှံ့ပြားစာအုပ်များတွင် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်မှုဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများ (Domination rituals) ပါဝင်နေသည်။ အထူးသဖြင့် "အီနန်နာနှင့် အီဘီဟ် (Inanna and Ebih)" ကဲ့သို့သော ရှေးဟောင်းအရေးအသားများ (၎င်းတွင် နတ်ဘုရားမက အီဘီဟ်တောင်ကို လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်ထားသည်) နှင့် "အီနန်နာသို့ ပူဇော်ဂီတ (Hymn to Inanna)" တို့တွင် ဆန့်ကျင်ဘက်လိင်ကဲ့သို့ ဝတ်ဆင်မှု အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းများနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို ဖော်ပြထားသည်။ ၎င်းတို့သည် "နာကျင်မှုနှင့် ကြည်နူးမှုတို့ ရောယှက်နေပြီး၊ စိတ်အခြေအနေ ပြောင်းလဲသွားသည့် ခရီးစဉ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း၊ ညည်းတွားခြင်း၊ ကြည်နူးပီတိဖြစ်ခြင်း၊ ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းနှင့် သီချင်းဆိုခြင်းများ ပါဝင်ကာ ပါဝင်သူများသည် ငိုကြွေးပူဆွေးရင်း မောပန်းနွမ်းနယ်သွားကြသည်" ဟု ရေးသားထားသည်။<ref>Nomis, Anne O. (2013) ''The History & Arts of the Dominatrix'' Mary Egan Publishing and Anna Nomis Ltd {{ISBN|978-0-9927010-0-0}} pp. 59-60</ref><ref>"Lady of the Largest Heart" or "A Hymn to Inana C" available at Electronic Text Corpus of Sumerian Literature, University of Oxford http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section4/tr4073.htm lines 80-90</ref> ဘီစီ ၉ ရာစုအတွင်းက ရှေးဟောင်း စပါတာ (Sparta) မြို့၏ အရေးကြီးဆုံး ဘာသာရေးနယ်မြေတစ်ခုဖြစ်သော အာတဲမိစ် အောသီးယား (Artemis Orthia) တွင် ဘာသာရေးနှင့်ဆက်စပ်သော ကြာပွတ်ရိုက်ပူဇော်မှုများ (Ritual flagellations) ကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုနေရာတွင် "ဒီယာမာ့စ်တီဂိုးဆစ် (diamastigosis)" ဟုခေါ်သော ထုံးတမ်းစဉ်လာ ကြာပွတ်ရိုက်ပွဲများ ကျင်းပခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးပုရောဟိတ် (Priestess) ၏ ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် လူပျိုဖော်ဝင်စ အမျိုးသားငယ်များကို ကြာပွတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Nomis, Anne O. (2013) "The Ancient Dominatrix Goddess and her Priestess Initiates" in ''The History & Arts of the Dominatrix'' Mary Egan Publishing and Anna Nomis Ltd, pp. 61-62</ref> ယင်းအကြောင်းကို ပထဝီဝင်ပညာရှင် ပါဆိုနီးယပ်စ် (Pausanias) အပါအဝင် ရှေးဟောင်းစာဆိုအများအပြားက ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref>Pausanias III, 16: 10-11 viewable at: http://www.theoi.com/Text/Pausanias3B.html#16 </ref> နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများ (Sadomasochistic activities) ၏ ရှေးအကျဆုံး ရုပ်ပုံအထောက်အထားတစ်ခုကို ဘီစီ ၅ ရာစုခေတ်က အီထရစကန် (Etruscan) ယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေဖြစ်သော တာကွီနီးယား (Tarquinia) အနီးရှိ ကြာပွတ်ရိုက်ဂူသင်္ချိုင်း (Tomb of the Whipping) တွင် တွေ့ရှိရသည်။ ထိုဂူသင်္ချိုင်းအတွင်းရှိ နံရံဆေးရေးပန်းချီ (Fresco) တွင် ကာမရာဂနှိုးဆွနေစဉ် အခြေအနေတစ်ခု၌ အမျိုးသားနှစ်ဦးက အမျိုးသမီးတစ်ဦးကို ကြိမ်လုံးနှင့် လက်ဝါးဖြင့် ကြာပွတ်ရိုက်နှက်နေပုံကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။<ref>Mario Moretti/Leonard von Matt: ''Etruskische Malerei in Tarquinia''. Cologne 1974, Page 90, figs. 762-63, {{ISBN|978-3-7701-0541-0}}</ref> ကြာပွတ်ရိုက်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သည့် အခြားကိုးကားချက်တစ်ခုကို ရှေးဟောင်းရိုမန်ကဗျာဆရာ ဂျူဗင်နယ် (Juvenal) (အေဒီ ၁-၂ ရာစု) ၏ သရော်စာများ (Satires) ဆဋ္ဌမမြောက်စာအုပ်တွင် တွေ့ရသည်။<ref>[[Juvenal]]: Satires 6, Lines 474–511</ref> ထို့အပြင် ပက်ထရိုးနီးယပ်စ် (Petronius) ၏ "ဆာတိုင်ရီကွန် (Satyricon)" ဝတ္ထုတွင်လည်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ စိတ်နှိုးဆွမှု (Sexual arousal) ရရှိစေရန်အတွက် ပြစ်မှုကျူးလွန်သူတစ်ဦးကို ကြာပွတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်သည့် အကြောင်းအရာများ ပါရှိသည်။ လိင်ဆက်ဆံခြင်း၏ အစားထိုးမှုအဖြစ် သို့မဟုတ် သမားရိုးကျမဟုတ်သော ရှေ့ပြေးလိင်မှုကစားခြင်း (Foreplay) ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် မိမိသဘောဆန္ဒအလျောက် အနှောင်အဖွဲ့ခံခြင်း၊ ကြာပွတ်ရိုက်ခံခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များအကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းငယ်များသည် ဘီစီ ၃ ရာစုနှင့် ၄ ရာစုကတည်းက တည်ရှိခဲ့သည်။{{Citation needed|date=September 2012}} ပွန်ပေ (Pompeii) မြို့ရှိ ဆန်းကြယ်ထူးဆန်းသောဗီလာ (Villa of Mysteries) ၏ နံရံပေါ်တွင် အတောင်ပံပါသော ကြာပွတ်ကိုင်အမျိုးသမီးသခင် (Whip-mistress) ပုံကို သရုပ်ဖော်ထားပြီး၊ ၎င်းသည် အမျိုးသမီးငယ်တစ်ဦးကို နတ်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ လျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်မှုများ (Mysteries) အတွင်းသို့ သွတ်သွင်းခြင်း အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ အဆိုပါ ကြာပွတ်ကိုင်အမျိုးသမီး၏ အခန်းကဏ္ဍသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ သေဆုံးခြင်းနှင့် ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်း အထိမ်းအမှတ် သန့်စင်ခြင်းလုပ်ငန်းကို မောင်းနှင်ပေးသည်။<ref name="Nomis, Anne O. 2013 pp.62-64">Nomis, Anne O. (2013) "The Whipstress and the Mysteries" in ''The History & Arts of the Dominatrix'' Mary Egan Publishing & Anna Nomis Ltd, U.K. {{ISBN|978-0-9927010-0-0}} pp.62-64</ref> ရှေးဟောင်းဂရိခေတ်က အက်ဖရိုဒိုက် (Aphrodite) အလှနတ်ဘုရားမသည်လည်း လက်နက်တစ်ခုကို ကိုင်ဆောင်ထားဖူးပုံရပြီး၊ ဆီသီရာ၊ အခရိုကိုရင့် နှင့် စပါတာ အပါအဝင် နေရာအတော်များများတွင် လက်နက်ကိုင်ဆောင်ထားသော အက်ဖရိုဒိုက်ရုပ်တု အထောက်အထားများကို တွေ့ရပြီး ၎င်းလက်နက်မှာ ကြာပွတ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။<ref name="Nomis, Anne O. 2013 pp.62-64"/> အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ "ကာမသူတြ (Kama Sutra)" ကျမ်းတွင် ချစ်တင်းနှောစဉ်အတွင်း ရိုက်နှက်ခြင်း အမျိုးအစား ၄ မျိုး၊ လူ့ခန္ဓာကိုယ်၏ ပစ်မှတ်ထားရမည့် ခွင့်ပြုထားသော နေရာများနှင့် အောက်လူ (Bottom) များက ပြုလုပ်လေ့ရှိသော ပျော်ရွှင်မှုပါဝင်သည့် "နာကျင်ခြင်းအော်သံ" အမျိုးမျိုးတို့ကို ဖော်ပြထားသည်။ အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံများနှင့် ပတ်သက်သော ဤသမိုင်းဝင်ကျမ်းစာစုတွင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများအတွင်း ရိုက်နှက်ကစားခြင်း (Impact play)၊ ကိုက်ခြင်းနှင့် ဆိတ်ခြင်းများကို နှစ်ဦးသဘောတူ ဆန္ဒအလျောက်သာ ပြုလုပ်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း အတိအလင်း အလေးပေးဖော်ပြထားသည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အချို့သောအမျိုးသမီးများကသာ ထိုသို့သောအပြုအမူကို ပျော်ရွှင်စရာဟု ယူဆကြသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဤရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ကာမသူတြကျမ်းကို နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်းဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဘေးကင်းလုံခြုံရေးစည်းမျဉ်းများ (Safety rules) ကို ပထမဆုံး ကိုင်တွယ်ရေးသားခဲ့သည့် စာပေအရင်းအမြစ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်းဆိုင်ရာ သဘောတရားများ ပါဝင်သော အခြားစာသားများသည်လည်း နောက်ပိုင်းရာစုနှစ်များအတွင်း ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ပုံမှန်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>''Kamasutra'' by Mallanaga Vatsyayana, translated by Wendy Doniger, Oxford University Press 2003, {{ISBN|978-0-19-283982-4}} Book II: Chapters 4, 5, 7, 8, pages 45–64.</ref> ၁၄ ရာစုအတွင်း လိင်ဆက်ဆံခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိဒါန်းအဖြစ် သို့မဟုတ် အစားထိုးမှုအဖြစ် လူများက မိမိတို့ဆန္ဒအလျောက် အနှောင်အဖွဲ့ခံခြင်း သို့မဟုတ် ကြာပွတ်ရိုက်ခံခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းငယ်အချို့ ရှိခဲ့သည်။ အလယ်ခေတ်က ပေါ်ပေါက်ခဲ့သော နာခံကိုးကွယ်မှုနှင့် စိတ်ဒွန်တွဲမှုများ ပြည့်နှက်နေသည့် "နန်းတွင်းအချစ် (Courtly love)" ကဲ့သို့သော ဖြစ်ရပ်များသည် BDSM ၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ကြောင်း စာရေးဆရာအချို့က သုံးသပ်ကြသည်။<ref>Denis de Rougemont (1956), ''Love in the Western World''</ref><ref>Arne Hoffmann: ''In Leder gebunden. Der Sadomasochismus in der Weltliteratur'', page 11, Ubooks 2007, {{ISBN|978-3-86608-078-2}}</ref> အချို့သော အရင်းအမြစ်များ၏ အဆိုအရ BDSM သည် ထူးခြားကွဲပြားသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူပုံစံတစ်ခုအဖြစ် ၁၈ ရာစုအစပိုင်းတွင် စတင်မြစ်ဖျားခံခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်၊ ထိုအချိန်သည် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှုလောကက လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို ဆေးပညာအရနှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ စတင်အမျိုးအစားခွဲခြားလာသည့် အချိန်ဖြစ်သည်။ ကာမရာဂနှိုးဆွသည့် အခြေအနေတစ်ခုအတွင်း ကြာပွတ်ရိုက်ခြင်း အလေ့အထကို အနည်းဆုံး ၁၅၉၀ ပြည့်နှစ်များကတည်းက မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ပြီး၊ ယင်းကို ဂျွန်ဒေးဗီးစ် (John Davies) ၏ သရော်စာကဗျာတို (Epigram) တစ်ပုဒ်တွင် အထောက်အထားအဖြစ် တွေ့ရှိရသည်။<ref>Epigram 33: "In Francum"</ref><ref>{{Cite journal|last=Bromley|first=James M.|date=1 May 2010|title=Social Relations and Masochistic Sexual Practice in The Nice Valour|journal=Modern Philology|volume=107|issue=#4|pages=556–587}}</ref> ထို့အပြင် သောမတ်စ်ရှက်ဒ်ဝဲ (Thomas Shadwell) ၏ "The Virtuoso" (၁၆၇၆) ပြဇာတ်နှင့် တင်မ်တဲလ်ထရိုး (Tim Tell-Troth) ၏ "Knavery of Astrology" (၁၆၈၀) တို့တွင်လည်း "ကြာပွတ်ရိုက်ကျောင်းများ (Flogging schools)" အကြောင်း ကိုးကားချက်များကို တွေ့ရသည်။<ref>Jones, M (2007) "Print of the Month: The Cully Flaug'd" in ''British Printed Images (BPI) to 1700''</ref><ref>Nomis, Anne O. (2013) "Flogging Schools and Their Cullies" in ''The History & Arts of the Dominatrix'' Mary Egan Publishing and Anna Nomis Ltd, 2013. {{ISBN|978-0-9927010-0-0}} pp.80-81</ref> ဗြိတိသျှပြတိုက် (British Museum) စုဆောင်းမှုတွင် ပါဝင်သည့် "The Cully Flaug'd" ကဲ့သို့သော ကြာပွတ်ရိုက်ခြင်း မြင်ကွင်းများကို ဖော်ပြထားသည့် မက်ဇိုတင့်ပုံနှိပ်နည်းပညာ (Mezzotints) နှင့် ပုံနှိပ်မီဒီယာများကဲ့သို့သော အမြင်အာရုံဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကိုလည်း တွေ့ရှိရသည်။<ref>Jones, M. (2007) "Print of the Month: The Cully Flaug'd" in British Printed Images (BPI) to 1700</ref> ၁၇၄၉ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော ဂျွန်ကလေလန်း (John Cleland) ၏ "ဖန်နီဟေးလ် (Fanny Hill)" ဝတ္ထုတွင် ဇာတ်ကောင်ဖြစ်သူ ဖန်နီဟေးလ်နှင့် မစ္စတာဘာဗီးလ်တို့အကြား ကြာပွတ်ရိုက်ခြင်း မြင်ကွင်းတစ်ခု ပါဝင်သည်။<ref>John Cleland: ''Fanny Hill: Memoirs of a Woman of Pleasure'', Penguin Classics, Page 180 ff</ref> ထို့နောက်တွင် "Birch Discipline ဖြင့် တင်ဆက်သော ခေတ်ဆန်သည့် ဟောပြောပွဲများ (Fashionable Lectures: Composed and Delivered with Birch Discipline)" (၁၇၆၁ ခန့်) အပါအဝင် ကြာပွတ်ရိုက်ခြင်းဆိုင်ရာ စာပေထုတ်ဝေမှု အများအပြား ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ၎င်းသည် ဟောပြောပွဲခန်းမတစ်ခုအတွင်း၌ ကြိမ်လုံးများနှင့် ကိုးမြီးကရော်ကြာပွတ် (Cat o' nine tails) များ အသုံးပြုကာ ဝန်ဆောင်မှုပေးနေသည့် အမျိုးသမီးများ၏ အမည်များကို ကြော်ငြာမြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။<ref>''Fashionable Lectures Delivered With Birch Discipline'' (c. 1761) British Library Rare Books, cited in Nomis (2013) op cit.</ref> အခြားသော အရင်းအမြစ်များက ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို ပေးထားပြီး၊ ရှေးခေတ်ကာလများနှင့် အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ရှိခဲ့သည့် BDSM ကဲ့သို့သော အပြုအမူများကို ထောက်ပြကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အလယ်ခေတ်က နာကျင်မှုခံယူသည့် ကိုးကွယ်သူများ (Medieval flagellates) နှင့် အမေရိကန် တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စု (Native American) အချို့၏ ပြင်းထန်သော ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှု ထုံးတမ်းစဉ်လာများ (Ordeal rituals) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/ordeals1.html|title=European medieval ordeals}}</ref> BDSM ဆိုင်ရာ အယူအဆများနှင့် ပုံရိပ်များသည် ၂၀ ရာစုတစ်လျှောက်လုံးတွင် အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှု၏ အစွန်အဖျား (Fringes) တွင် တည်ရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{Cite journal|last1=Tomazos|first1=Kostas|last2=O'Gorman|first2=Kevin|last3=MacLaren|first3=Andrew C|date=June 2017|title=From leisure to tourism: How BDSM demonstrates the transition of deviant pursuits to mainstream products|journal=Tourism Management|volume=60|pages=30–41}}</ref> ရောဘတ်ဘီယန်ဗီနူး (Robert Bienvenu) က ခေတ်သစ် BDSM ၏ မြစ်ဖျားခံမှုကို အရင်းအမြစ် ၃ ခုကြောင့်ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ "ဥရောပ ဖက်တစ်ရှ် (European Fetish)" (၁ yပြည်နှစ်ကတည်းက)၊ "အမေရိကန် ဖက်တစ်ရှ် (American Fetish)" (၁၉၃၄ ခုနှစ်ကတည်းက) နှင့် "ဂေး လည်သာ (Gay Leather)" (၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်ကတည်းက) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>Robert Bienvenu: Doctoral Dissertation "The Development of Sadomasochism as a Cultural Style in the Twentieth-Century United States"</ref> အခြားသော အရင်းအမြစ်တစ်ခုမှာ ၁၉ ရာစု သို့မဟုတ် ထို့ထက်စောသော ကာလများကတည်းက ပြည့်တန်ဆာအိမ် (Brothels) များတွင် ဆော့ကစားခဲ့ကြသည့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကစားနည်းများ (Sexual games) ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ်ဂူရက်တီ (Charles Guyette) သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖက်တစ်ရှ်နှင့် ပတ်သက်သည့် ပစ္စည်းများ (ဝတ်စုံများ၊ ဖိနပ်များ၊ ဓာတ်ပုံများ၊ ထောက်ကူပစ္စည်းများနှင့် အသုံးအဆောင်များ) ကို ပထမဆုံး ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ ဆက်ခံသူ အာဗင်ကလော (Irving Klaw) သည် BDSM သဘောတရားပါဝင်သည့် စီးပွားဖြစ် လိင်လှုံ့ဆော်မှုဆိုင်ရာ ရုပ်ရှင်နှင့် ဓာတ်ပုံများကို ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး (အထူးသဖြင့် ဘက်တီပေ့ခ်ျ - Bettie Page နှင့်အတူ ရိုက်ကူးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်)၊ ယခုအခါ၌ နာမည်ကျော် အနုပညာရှင်များ ဖြစ်လာကြသည့် ဂျွန်ဝီလီ (John Willie)၊ ဂျိန်းဘီလ်ဘရူး (Gene Bilbrew) နှင့် အဲရစ်စတန်တန် (Eric Stanton) တို့ ရေးဆွဲသော ဖက်တစ်ရှ်ရုပ်ပြကတ်တွန်းများကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ စတန်တန်၏ မော်ဒယ်ဖြစ်သူ ဘက်တီပေ့ခ်ျ (Bettie Page) သည် တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဖက်တစ်ရှ်ဓာတ်ပုံလောကတွင် ပထမဆုံး အောင်မြင်သော မော်ဒယ်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သလို၊ အမေရိကန် အဓိကယဉ်ကျေးမှုလောကတွင်လည်း အလွန်ကျော်ကြားသော ပင်အပ်မော်ဒယ် (Pin-up girl) တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အီတလီစာရေးဆရာနှင့် ဒီဇိုင်နာဖြစ်သူ ဂီဒိုကရီပတ်စ် (Guido Crepax) သည် သူ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း ခံခဲ့ရပြီး ၂၀ ရာစု၏ ဒုတိယနှစ်ဝက်တွင် ဥရောပ လူကြီးကြိုက်ရုပ်ပြများ၏ ပုံစံနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ အနုပညာရှင်များဖြစ်ကြသည့် ဟဲလ်မုဒ်နယူတန် (Helmut Newton) နှင့် ရောဘတ်မက်ပယ်သွာ့ပ် (Robert Mapplethorpe) တို့သည် ခေတ်သစ်ဓာတ်ပုံပညာတွင် BDSM နှင့် ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းအရာများကို ပိုမိုအသုံးပြုလာကြပြီး ယင်းကြောင့် ယနေ့တိုင် လူထုအတွင်း အငြင်းပွားဖွယ်ရာ ဆွေးနွေးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အထင်ရှားဆုံး ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>University of Central England in Birmingham: Attempted Confiscation of Mapplethorn book by Officials in 1997 for being obscene.</ref> အာလ်ဖရက်ဘီနေး (Alfred Binet) သည် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော သူ၏ "Du fétichisme dans l'amour" စာအုပ်တွင် ကာမရာဂဆိုင်ရာ စွဲလမ်းမက်မောမှု (Erotic fetishism) ဟူသော စကားလုံးကို ပထမဆုံး စတင်သုံးနှုန်းခဲ့သည်။<ref>Binet, A. (1887). "Du fétichisme dans l'amour" [=Fetishism in love] in: ''Revue Philosophique'', 24, pp. 143–167</ref> ရစ်ချက်ဗွန်ကရက်ဖ်-အီဘင် (Richard von Krafft-Ebing) က BDSM အပေါ် စိတ်ဝင်စားမှုများကို လူသားတို့၏ လိင်မှုစရိုက် ဆက်တိုက်ဖြစ်စဉ် (Continuum) ၏ အဆုံးသတ်တစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ခဲ့သည်။<ref>von Krafft-Ebing, R. ''Psychopathia sexualis with especial reference to the antipathic sexual instinct: A medico-forensic study''. Trans Rebman FJ from 12th German ed. New York: Special Books; 1965:129– 218, 533–543</ref> === လည်သာ လှုပ်ရှားမှု (Leather movement) === လည်သာ (Leather) ဟူသော စကားလုံးသည် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ စွဲလမ်းမက်မောမှု တစ်ခု (Fetish) ကို ရည်ညွှန်းရန်အတွက် ဂေးအမျိုးသားများအကြား အဓိကသုံးနှုန်းသော ဝေါဟာရဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အခြားသော အဓိပ္ပာယ်များစွာကိုလည်း ကိုယ်စားပြုနိုင်သည်။ ဂေးလည်သာ အသိုင်းအဝိုင်းဝင်များသည် မော်တော်ဆိုင်ကယ်စီး လည်သာဝတ်စုံများကဲ့သို့သော လည်သာများကို ဝတ်ဆင်ကြသည် သို့မဟုတ် လည်သာဝတ်ဆင်ထားသော အမျိုးသားများကို စွဲမက်ကြသည်။ လည်သာယဉ်ကျေးမှုနှင့် BDSM ကို တစ်ခုတည်းသော အရာ၏ အစိတ်အပိုင်းနှစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ BDSM ယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများသည် ဂေးအမျိုးသားများ၏ လည်သာယဉ်ကျေးမှုခွဲ (Leather subculture) မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် (၁၉၃၉-၁၉၄၅) ပြီးနောက် အိမ်ပြန်လာကြသည့် စစ်သည်တော် အမျိုးသားအုပ်စုများဆီမှ စနစ်တကျ ပုံပေါ်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Robert Bienvenu, ''The Development of Sadomasochism as a Cultural Style in the Twentieth-Century United States'', 2003, Doctoral Dissertation</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်သည် အမြောက်အမြားရှိသော လိင်တူချစ်သူ အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးများအတွက် လိင်တူချစ်သူ အသိုင်းအဝိုင်းအကြားတွင် ဘဝကို စတင်ထိတွေ့ခွင့်ရခဲ့သည့် အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ်တွင် လိင်တူချစ်သူများသည် နယူးယောက်၊ ချီကာဂို၊ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုနှင့် လော့စ်အိန်ဂျလိစ် ကဲ့သို့သော မြို့ကြီးများတွင် စုဝေးခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လည်သာကလပ်များနှင့် ဆိုင်ကယ်ကလပ်များကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြပြီး အချို့မှာ ညီအစ်ကိုရင်းချာကဲ့သို့ ဝန်ဆောင်မှုအသင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ မစ္စတာလည်သာ ပြိုင်ပွဲ (Mr. Leather Contest) နှင့် မစ္စတာဒရမ်မာ ပြိုင်ပွဲ (Mr. Drummer Contest) တို့ကို ဤကာလဝန်းကျင်တွင် စတင်ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ဂေးအမျိုးသား လည်သာအသိုင်းအဝိုင်း၏ စတင်ရာ (Genesis) ဖြစ်သည်။ အသိုင်းအဝိုင်းဝင် အများအပြားသည် ပြင်းထန်သော လိင်မှုစရိုက်ပုံစံများအပေါ် စွဲမက်ခဲ့ကြပြီး ယင်းအခြေအနေသည် အေအိုင်ဒီအက်စ် (AIDS) ရောဂါ မပျံ့နှံ့မီ ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များတွင် အမြင့်ဆုံးအဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။<ref name="a4b" >{{cite journal | last1 = Lenius | first1 = S | year = 2001 | title = Bisexuals and BDSM | journal = Journal of Bisexuality | volume = 1 | issue = #4| pages = 69–78 }}</ref> ဤယဉ်ကျေးမှုခွဲကို ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော လာရီတောင်းန်းဆန်းဒ် (Larry Townsend) ၏ "Leatherman's Handbook" စာအုပ်တွင် အထူးထင်ဟပ်စေခဲ့ပြီး၊ ၎င်းစာအုပ်တွင် ၁Status၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းနှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအစောပိုင်းက ဂေးအမျိုးသား နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်းဆိုင်ရာ စရိုက်ရှိသူများ၏ အလေ့အထများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုကို အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသည်။<ref>Townsend, Larry, ''The Leatherman's Handbook'', 1972 Olympia Press, seventh edition 2004 available from L.T. Publications, P.O. Box 302, Beverly Hills, California 90213-0302</ref> ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် လက်စဘီယံ (Lesbians) အမျိုးသမီးများသည်လည်း ဂေးလည်သာ အသိုင်းအဝိုင်း၏ ထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် လည်သာအမျိုးသားများနှင့်အတူ ပူးပေါင်းလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည်လည်း လည်သာကလပ်များကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသော်လည်း လည်သာအမျိုးသမီးများအတွက် သီးသန့်ဘား (Bars) များ မရှိခြင်းကဲ့သို့သော ဂျန်ဒါဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုအချို့ ရှိခဲ့သည်။ ၁ bowling၁ ခုနှစ်တွင် လက်စဘီယံ-ဖီမင်နစ်အုပ်စု ဖြစ်သော ဆမွိုင်းစ် (Samois) က "Coming to Power" စာအုပ်ကို ထုတ်ဝေခဲ့ခြင်းကြောင့် လက်စဘီယံ အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း BDSM အပေါ် ပိုမိုသိရှိနားလည်လာပြီး လက်ခံလာကြသည်။<ref>Gayle Rubin: "Samois", ''Leather Times'', 21:3–7., 2004, available from: leatherarchives.org</ref> ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များသို့ ရောက်သောအခါ ဂေးအမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ လည်သာအသိုင်းအဝိုင်းများသည် မြေအောက် (Underground) အခြေအနေတွင် မဟုတ်တော့ဘဲ ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်မှုစရိုက်ရှိသူများ အသိုင်းအဝိုင်း (Kink community) တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာခဲ့သည်။<ref name="a4b" /> ယနေ့ခေတ်တွင်မူ လည်သာလှုပ်ရှားမှုကို ယခင်ကကဲ့သို့ ဂေးယဉ်ကျေးမှုခွဲမှ ဆင်းသက်လာသော ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်မည့်အစား BDSM ယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ယေဘုယျအားဖြင့် ရှုမြင်ကြသည် (အတိတ်ကာလက BDSM ယဉ်ကျေးမှုခွဲ၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုမှာ ဂေးများ ဖြစ်ခဲ့ကြသော်လည်း ဖြစ်သည်)။ ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် "နယူးဂတ်ဒ် လည်သာ ယဉ်ကျေးမှုခွဲ (New Guard leather subculture)" ဟုခေါ်သော အယူအဆသစ်တစ်ရပ် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ဤဦးတည်ချက်အသစ်သည် ၎င်းတို့၏ ကစားမှုများ (Play) ထဲတွင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရှုထောင့်များ (Psychological aspects) ကို စတင်ထည့်သွင်း ပေါင်းစပ်လာခဲ့ကြသည်။{{Citation needed|date=August 2014}} ချီကာဂိုမြို့ရှိ လည်သာမော်ကွန်းတိုက်နှင့် ပြတိုက် (Leather Archives and Museum - LA&M) ကို ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ချက်ရန်းစလိုး (Chuck Renslow) နှင့် တိုနီဒီဘလေ့စ် (Tony DeBlase) တို့က “လည်သာ၊ ကင့်ခ် (Kink)၊ ဖက်တစ်ရှ် နှင့် BDSM တို့၏ သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လူထုမော်ကွန်းတိုက်၊ စာကြည့်တိုက်နှင့် ပြတိုက်” အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=About the LA&M |url=https://leatherarchives.org/about/about-the-la-m |website=leatherarchives.org |language=en-us |access-date=7 June 2026 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703144039/https://leatherarchives.org/about/about-the-la-m |url-status=dead }}</ref> LA&M ပြတိုက်တွင် BDSM နှင့် ဆက်စပ်နေသော ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများစွာကို အကျယ်တဝန့် စုဆောင်းထားရှိပြီး၊ ၎င်းတွင် မူလ လည်သာဂုဏ်ဆောင်အလံ (Leather pride flag) သုံးခုအနက် တစ်ခုလည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=The Leather Pride Flag |url=https://leatherarchives.org/the-leather-pride-flag |website=leatherarchives.org |language=en-us |access-date=7 June 2026 |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128224442/https://leatherarchives.org/the-leather-pride-flag |url-status=dead }}</ref> ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့ရှိ South of Market Leather History Alley ကို ရင်းဂိုးလ်ဒ်လမ်းကြား (Ringold Alley) တစ်လျှောက်တွင် လည်သာယဉ်ကျေးမှုကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အနုပညာလက်ရာ လေးခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။<ref name="artandarchitecture-sf.com">{{cite web|url=http://www.artandarchitecture-sf.com/ringold-alleys-leather-memoir.html|title=Ringold Alley's Leather Memoir – Public Art and Architecture from Around the World}}</ref><ref name="Jewish">{{cite news |last=Paull |first=Laura |title=Honoring gay leather culture with art installation in Soma alleyway – J |newspaper=J |publisher=Jweekly.com |date=2018-06-21}}</ref> အဆိုပါ အနုပညာလက်ရာများထဲမှ တစ်ခုမှာ လမ်းဘေးပလက်ဖောင်းတစ်လျှောက်တွင် သတ္တုဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖိနပ်ခြေရာများ (Metal bootprints) ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသည် ဆန်ဖရန်စစ္စကို လည်သာအသိုင်းအဝိုင်း၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည့် လူပုဂ္ဂိုလ် ၂၈ ဦးကို ဂုဏ်ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည် (၎င်းတို့ထဲတွင် ဂေးနှင့် လက်စဘီယံ S/M ဖစ်စတင်းကလပ်တစ်ခုဖြစ်သော Catacombs ၏ ပိုင်ရှင် စတိဗ်မက်အီချာရင် - Steve McEachern နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဒုတိယမြောက် သက်တမ်းရင့် BDSM အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သော ဂျန်နပ်စ်အသင်း - Society of Janus ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ စင်သီယာဆလေတာ - Cynthia Slater တို့ ပါဝင်ကြသည်)။<ref name="Jewish" /><ref name="artandarchitecture-sf.com" /> === အင်တာနက် (Internet) === ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် အင်တာနက်ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ထူးခြားဆန်းသစ်သော ဝါသနာတူချင်းများအား ဒေသအဆင့်တွင်ကော နိုင်ငံတကာအဆင့်တွင်ပါ ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ရန်နှင့် ၎င်းတို့နှင့် အမည်မဖော်ဘဲ (Anonymously) ဆက်သွယ်ပြောဆိုနိုင်ရန် လမ်းစပွင့်သွားခဲ့သည်။<ref name=sm101/><ref>{{cite web|url=http://www.buzzle.com/articles/alternate-lifestyles-what-they-had-to-do-with-msn-chat.html|title=Alternate Lifestyles: What They Had to Do With MSN Chat|date=10 January 2013}}</ref> ယင်းကြောင့် BDSM အပေါ် စိတ်ဝင်စားမှုနှင့် ဗဟုသုတများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပေါက်ကွဲထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ အထူးသဖြင့် ယူစနက် (Usenet) အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သော `alt.sex.bondage` တွင် ဖြစ်သည်။ ထိုအဖွဲ့အတွင်း ကြော်ငြာအမှိုက်များ (Spam) များပြားလာသောအခါ စိတ်ဝင်စားသူများသည် `soc.subculture.bondage-bdsm` သို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့ကြသည်။ ဆိုရှယ်မီဒီယာ ပုံစံများအပေါ် ပိုမိုအာရုံစိုက်လာခြင်းနှင့်အတူ မိမိကိုယ်ကိုယ် "BDSM နှင့် ဖက်တစ်ရှ် အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် လူမှုကွန်ရက်" ဟု ကြေညာထားသော ဖက်လိုင်ဖ် (FetLife) ဝဘ်ဆိုက်ကို ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အခြားသော လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများကဲ့သို့ပင် အခြားအသုံးပြုသူများနှင့် သူငယ်ချင်းဖွဲ့နိုင်ခြင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင်များ ပြုလုပ်နိုင်ခြင်းနှင့် ဝါသနာတူ စာမျက်နှာများကို ဖန်တီးနိုင်ခြင်း စသည့် လုပ်ဆောင်ချက်များဖြင့် လည်ပတ်သည်။ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများကို ရောင်းချသည့် သမားရိုးကျ လိင်အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းဆိုင်များ (Sex shops) အပြင်၊ လည်သာ/လတ်တက်စ် (Latex) ဝတ်စုံများနှင့် BDSM ကစားစရာများကို သီးသန့်ရောင်းချသည့် အွန်လိုင်းလူကြီးကြိုက်ကစားစရာ ကုမ္ပဏီများလည်း အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ တစ်ချိန်က အလွန်ကျဉ်းမြောင်းသော ဈေးကွက်ငယ် (Niche market) တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ယခုအခါတွင် ၎င်းတို့၏ ကုန်ပစ္စည်းစာရင်း (Catalog) ထဲ၌ BDSM သို့မဟုတ် ဖက်တစ်ရှ်ပစ္စည်းတစ်မျိုးမျိုးကို ထည့်သွင်းမရောင်းချသော လိင်ကစားစရာကုမ္ပဏီ ဟူ၍ မရှိသလောက် ရှားပါးသွားပြီဖြစ်သည်။ သမားရိုးကျ လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံရှိသည့် "ဗနီလာ (Vanilla sex)" ဈေးကွက်များထဲသို့ပင် ဆန်းပြားသော ကင့်ခ် (Kinky) ဒြပ်စင်များ ရောနှောဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ယခင်က ဈေးကွက်ငယ်လေးသည် ယခုအခါတွင် လူကြီးကြိုက် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်း စီးပွားရေးလုပ်ငန်း၏ အရေးပါသော မဏ္ဍိုင်တစ်ခုအဖြစ် တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Birch|first=Dr Robert W.|url=http://www.leathernroses.com/generalbdsm/drbirchsextoys.htm|title=Adult Sex Toys|publisher=Leather Roses}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် လိင်ကစားစရာ ပံ့ပိုးရောင်းချသူ အားလုံးနီးပါးသည် မူလက BDSM ယဉ်ကျေးမှုခွဲတွင်သာ အသုံးပြုခဲ့သော ပစ္စည်းများကို ထည့်သွင်းရောင်းချပေးနေပြီဖြစ်သည်။ အတွင်းခံအောက်ခံပါသော လက်ထိပ်များ (Padded handcuffs)၊ လတ်တက်စ်နှင့် လည်သာ အဝတ်အထည်များအပြင်၊ ပွတ်သပ်ကစားရန်အတွက် ပျော့ပျောင်းသော ကြာပွတ်တိုများနှင့် ကာမရာဂဆိုင်ရာ လျှပ်စစ်လှုံ့ဆွမှုပေးသည့် TENS စက်ကဲ့သို့သော ပိုမိုဆန်းပြားသည့် ပစ္စည်းများကို သမားရိုးကျ ဗနီလာပစ်မှတ်အုပ်စုများအတွက် ထုတ်လုပ်သော ကုန်ပစ္စည်းစာရင်းများတွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး၊ ယင်းက ယခင်က ရှိခဲ့သော စည်းဘောင်များ တဖြည်းဖြည်း ချဲ့ထွင်ပြောင်းလဲလာနေကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ လွန်ခဲ့သည့် နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း အင်တာနက်သည် ဤအကြောင်းအရာကို စိတ်ဝင်စားကြသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များအကြား ကွန်ရက်ချိတ်ဆက်ခြင်း (Networking) အတွက် ဗဟိုချက်မ ပလက်ဖောင်းတစ်ခုကိုလည်း ပံ့ပိုးပေးထားသည်။ ရေတွက်မကုန်နိုင်သော ပုဂ္ဂလိကနှင့် စီးပွားဖြစ် ရွေးချယ်စရာများအပြင်၊ ဒေသခံကွန်ရက်များနှင့် ကူညီပံ့ပိုးရေးအဖွဲ့များ (Support groups) လည်း တိုးပွားလာနေသည်။ ဤအဖွဲ့များသည် မိမိတို့၏ ဆန္ဒမပါဘဲ လိင်မှုစရိုက်ကို သူတစ်ပါးသိရှိသွားခြင်း ခံရသူများ (Unwillingly outed) အတွက် ပြည့်စုံသော နောက်ခံအကြောင်းအရာများနှင့် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပံ့ပိုးပေးလေ့ရှိကြသည့်အပြင်၊ BDSM နှင့်ပတ်သက်သော အကြောင်းအရာများကို နားလည်သဘောပေါက်သည့် စိတ်ပညာရှင်များ (Psychologists)၊ ဆရာဝန်များနှင့် ရှေ့နေများ၏ ဆက်သွယ်ရန် လိပ်စာစာရင်းများကိုလည်း ကူညီပံ့ပိုးပေးကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.leathernroses.com/generalbdsm/generalbdsm.htm#toys|title=Implements/Toys|publisher=Leather Roses}}</ref> == လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှုနှင့် BDSM အခန်းကဏ္ဍ ကွဲပြားခြင်း == စိတ်ပညာနှင့် လိင်မှုဗေဒ (Sexology) ဆိုင်ရာ သုတေသနများအရ လူတစ်ဦး၏ လိင်စိတ်တိမ်းညွတ်မှု နှင့် BDSM အတွင်း နှစ်သက်သော အခန်းကဏ္ဍ (BDSM role) တို့သည် ထပ်တူမကျဘဲ သီးခြားစီ တည်ရှိကြသည်။<ref>Bienvenu, Robert (2003). ''The Development of Sadomasochism as a Cultural Style in the Twentieth-Century United States''. Doctoral Dissertation.</ref> Straight အမျိုးသားတစ်ဦးသည် အမျိုးသမီးများကိုသာ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ စွဲမက်သော်လည်း (Heterosexual)၊ BDSM ဆော့ကစားခြင်း သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်မှု ခံယူခြင်း (Submission) အပိုင်းတွင်မူ အမျိုးသားသခင် (Male Dominant/Top) တစ်ဦး၏ လက်အောက်ခံ သို့မဟုတ် Bottom အဖြစ် ပါဝင်ဆော့ကစားရန် စိတ်ဝင်စားခြင်း သို့မဟုတ် ပါဝင်ခြင်းများ ရှိနိုင်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကို ကင့်ခ်အသိုင်းအဝိုင်း (Kink community) တွင် "လိင်စိတ်မဟုတ်သော BDSM ဆော့ကစားခြင်း (Non-sexual/Aromantic Kink play)" အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ပါဝင်သူများသည် နာကျင်မှုပေးခြင်း/ခံယူခြင်း (Impact play)၊ အနှောင်အဖွဲ့ခံခြင်း (Bondage) သို့မဟုတ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အာဏာလွှဲပြောင်းခြင်း (Power exchange) တို့မှ ရရှိသော စိတ္တဇကြည်နူးမှု (Psychological အမျိုးအစား ကြည်နူးမှု) ကိုသာ ဦးတည်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Langdridge">Langdridge, Darren; Barker, Meg, eds. (2007). ''Safe, Sane and Consensual: Contemporary Perspectives on Sadomasochism''. Palgrave Macmillan. {{ISBN|978-0230517745}}</ref> === အာဏာလွှဲပြောင်းခြင်းနှင့် စိတ်ဖိစီးမှုလျှော့ချခြင်း (Power Exchange and Stress Relief) === စိတ်ပညာရှင်များ၏ လေ့လာချက်အရ နေ့စဉ်လူမှုဘဝတွင် တာဝန်ကြီးမားသော နေရာများ သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်ရသော နေရာများတွင် ရှိနေသည့် Straight အမျိုးသားများသည် (ဥပမာ- ကုမ္ပဏီအရာရှိများ၊ ခေါင်းဆောင်များ) BDSM ကစားပွဲအတွင်း အောက်လူ (Submissive/Bottom) နေရာသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းဖြင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လွတ်မြောက်မှုနှင့် စိတ်ဖိစီးမှု လျှော့ချခြင်း (Escape from self) ကို ရရှိကြသည်။<ref>Baumeister, Roy F. (1989). ''Masochism and the Self''. Lawrence Erlbaum Associates. {{ISBN|978-0805804867}}</ref> ဤနေရာတွင် သခင်ဖြစ်သူ (Top) သည် မည်သည့်လိင် (Gender) ဖြစ်စေကာမူ၊ အာဏာကို လုံးဝစွန့်လွှတ်လိုက်ရခြင်းမှ ရရှိသော စိတ်ခံစားမှုသည် အဓိကကျသဖြင့် တခြားအမျိုးသားတစ်ဦး၏ အမိန့်ပေး ထိန်းချုပ်မှုကို ခံယူခြင်းသည် ၎င်းတို့၏ လိင်စိတ် Straight ဖြစ်ခြင်းအပေါ် သက်ရောက်မှု မရှိပေ။ ==== ကာမရာဂကင်းသော နာကျင်မှုနှင့် စမ်းသပ်မှု (Non-erotic Pain and Ordeals) ==== BDSM အတွင်းရှိ Bottom သို့မဟုတ် Submissive နေရာသည် လိင်ဆက်ဆံခြင်း (Sexual intercourse) တစ်ခုတည်းကိုသာ ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော စမ်းသပ်မှုများ (Physical ordeals) ဖြစ်သည့် ကြာပွတ်ရိုက်ခြင်း၊ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အညှို့ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အဝတ်အစားမပါဘဲ အနှောင်အဖွဲ့ခံရခြင်းများလည်း ပါဝင်သည်။<ref name="Langdridge"/> Straight အမျိုးသားများသည် လိင်တူချင်း စွဲမက်စိတ် (Homosexual arousal) မရှိဘဲ၊ အဆိုပါ နာကျင်မှုခံနိုင်ရည် စမ်းသပ်ချက်များနှင့် စိတ်လှုံ့ဆွမှုများအပေါ်တွင်သာ စွဲမက်သဖြင့် အမျိုးသား Top များထံတွင် Bottom အဖြစ် ခံယူဝံ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Weinberg, Thomas S., ed. (1995). ''S&M: Studies in Sadomasochism''. Prometheus Books. {{ISBN|978-1573920001}}</ref> === ကင့်ခ်အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း လက်ခံမှု (Mainstream Kink Acceptance) === ခေတ်သစ် ကင့်ခ်အသိုင်းအဝိုင်း၏ ဆွေးနွေးပွဲများနှင့် FetLife ကဲ့သို့သော လူမှုကွန်ရက်စာမျက်နှာများတွင် "Straight-identifying male submissives with male dominants" (အမျိုးသားသခင်နှင့် ဆော့ကစားသော Straight အမျိုးသားအောက်လူများ) ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးမှုအုပ်စု (Discussion groups) အများအပြား ရှိသည်။ ပါဝင်သူများသည် လိင်ဆက်ဆံမှု လုံးဝမပါဝင်သော (No-penetration/No-sex) ပြင်းထန်သော BDSM ကစားပွဲများကို သီးသန့်ပြုလုပ်ကြပြီး ၎င်းတို့ကိုယ်ကို 100% Heterosexual (Straight) အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ထားကြဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Kleinplatz, Peggy J.; Moser, Charles, eds. (2006). ''Sadomasochism: Powerful Pleasures''. Routledge. {{ISBN|978-1560236405}}</ref> == စိတ်ပညာ == လူသားများတွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်စိတ်စွဲလမ်းမှုများ (Paraphilias) ဖြစ်ပွားရသည့် အကြောင်းရင်းကို ရှင်လင်းစွာ မသိရသေးသော်လည်း ၎င်းသည် အာရုံကြောဆိုင်ရာ (Neurological)၊ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ (Cultural) နှင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှုတွန်းအားဆိုင်ရာ (Psychodynamic) အကြောင်းရင်းများ ရောယှက်နေခြင်းကြောင့်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်စိတ်စွဲလမ်းမှုရှိသည့် လူနှစ်ဦး သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသောသူများသည် တူညီသောအကြောင်းရင်းများကြောင့် ထိုစရိုက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမျိုး မရှိနိုင်သလို၊ သီးခြားစီဖြစ်သော လိင်မှုစိတ်ဝင်စားမှု၏ တူညီသော အရည်အသွေးများအပေါ်၌လည်း ထပ်တူကျစွာ စိတ်ဝင်စားကြမည် မဟုတ်ပေ။<ref>{{cite web|title=Overview of Paraphilias and Paraphilic Disorders - Psychiatric Disorders|url=https://www.merckmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/paraphilias-and-paraphilic-disorders/overview-of-paraphilias-and-paraphilic-disorders|access-date=2025-09-07|website=Merck Manual Professional Edition|language=en-US|archive-date=3 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260203005748/https://www.merckmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/paraphilias-and-paraphilic-disorders/overview-of-paraphilias-and-paraphilic-disorders|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Thibaut |first1=Florence |last2=Barra |first2=Flora De La |last3=Gordon |first3=Harvey |last4=Cosyns |first4=Paul |last5=Bradford |first5=John M. W. |last6=the WFSBP Task Force on Sexual Disorders |date=2010 |title=The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) Guidelines for the biological treatment of paraphilias |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15622971003671628 |journal=The World Journal of Biological Psychiatry |language=en |volume=11 |issue=4 |pages=604–655 |doi=10.3109/15622971003671628 |issn=1562-2975 |pmid=20459370 |archive-date=6 August 2025 |access-date=16 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250806133905/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/15622971003671628 |url-status=live }}</ref><ref name=":3">{{cite web |title=Paraphilias: Clinical and Forensic Considerations |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/55266 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100122162131/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/55266 |archive-date=22 January 2010 |access-date=10 August 2008 |website=psychiatrictimes.com}}</ref> ဂျက်စတင် လီမေလာ (Justin Lehmiller) ၏ အဆိုအရ ပါဝင်ဖြေဆိုသူ တစ်ထောင်ခန့်ကို အခြေခံ၍ ကောက်ယူခဲ့သော စစ်တမ်းတစ်ခုတွင် အမေရိကန်လူထုအတွင်းရှိ BDSM လှုပ်ရှားမှုများ၏ ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်းသည် လိင်မှုစရိုက်နှင့် ပတ်သက်၍ "အမေရိကန် အိဒ် (American id)" (လူသားတို့၏ အခြေခံဗီဇစိတ်) ဖြစ်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းသည် မွန်းကြပ်ဖွယ်ကောင်းသော လူမှုပတ်ဝန်းကျင်၏ မျှော်လင့်ချက်များမှ ရုန်းထွက်လိုသည့် ခံစားချက်များအပေါ် အဓိက အခြေခံသည်။ သူ၏ လေ့လာမှုတွင် ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်မှုစိတ်ကူးယဉ်မှုများ (Atypical sexual fantasies) တိုးတက်လာခြင်းအပေါ် လွှမ်းမိုးသည့် အထင်ရှားဆုံး အချက်များမှာ— ကင့်ခ် (Kink) ကို ပိုမိုစိတ်ဝင်စားကြောင်း အစီရင်ခံသည့် အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး ပါဝင်သူများသည် လိင်မှုကိစ္စအပေါ် ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်သော ယဉ်ကျေးမှုရှိသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် မွေးဖွားကြီးပြင်းလာသူများ ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပြီး၊ လိင်ကိစ္စမှလွဲ၍ အခြားကိစ္စရပ်များတွင် လူမှုရေးအရ ကွန်ဆာဗေးတစ်ဝါဒ (Social conservatism)၊ ဘာသာရေး အယူသည်းမှု (Religious dogma) များအပေါ် ထောက်ခံစာနာစိတ် ရှိကြသူများ ဖြစ်ကြကာ၊ လိင်မှုနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားအပေါ် အလွန်အကျွံ စွဲလမ်းတတ်သော စိတ်အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ဖွယ် အတွေးများ (Intrusive thought/obsessions) ရှိကြောင်း အစီရင်ခံရန် ပိုမိုနီးစပ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန် ရှုထောင့်အရ ၎င်း၏ အမှုသည်အများစုက BDSM ကို လက်တွေ့ကျင့်သုံးခြင်းသည် ၎င်းတို့အား လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ လွတ်လပ်ခွင့် ရရှိစေရုံသာမက ၎င်းတို့၏ လိင်မှုဖြစ်တည်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများမှပါ "လွတ်မြောက်စေခဲ့သည်" ဟု ခံစားရကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ BDSM အခန်းကဏ္ဍ သရုပ်ဆောင်ခြင်း (BDSM roleplay) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မာစိုခစ်ဆင် (Masochistic - နာကျင်မှုကို ခံယူခြင်း) နှင့် ဆာဒစ်ဆင် (Sadistic - နာကျင်မှုပေးခြင်း) စိတ်ကူးယဉ်မှုများစွာတွင် ထိုစိတ်ကူးကို အစွန်းရောက်အဆင့်အထိ ယူဆောင်သွားတတ်သည့် "အစွန်းရောက်သမားများ (Extremists)" ရှိတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆွဲဆောင်ဖြားယောင်းခြင်းဆိုင်ရာ သာမန်အကြောင်းအရာများနှင့် အမျိုးသမီးများအပေါ် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ တောင်းဆိုမှုများမှ လွတ်မြောက်ရန် မျှော်လင့်ချက်အဖြစ် ဖော်ပြလေ့ရှိပြီး Dark Romance (အမှောင်ရိုမန့်စ်) စာပေများတွင် အတွေ့ရများသော "အဓမ္မပြုကျင့်ခံရခြင်း စိတ်ကူးယဉ်မှု" အမျိုးအစားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက၊ အချို့အမျိုးသမီးများသည် ဥပဒေကြောင်းအရ အမှန်တကယ် အဓမ္မပြုကျင့်ခံရခြင်းနှင့် ပြင်းထန်သော မသန်စွမ်းမှု သို့မဟုတ် သေဆုံးသည်အထိ နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းခံရခြင်းတို့ကို စိတ်ကူးယဉ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ လီမေလာက ဖြစ်ရပ်မှတ်တမ်းငယ်များအရ ထိုသို့သော အစွန်းရောက်စိတ်ကူးယဉ်မှု ပုံစံများသည် စိတ်ရောဂါဗေဒ (Psychopathology) နှင့် ပိုမိုကိုက်ညီနေပြီး၊ အစွန်းရောက် နာကျင်မှုပေးသူများနှင့် ခံယူသူအများစုသည် အမှန်တကယ် စိတ်ဒဏ်ရာ (Trauma) သို့မဟုတ် စိတ်ကျန်းမာရေး ဖောက်ပြန်မှုများနှင့် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး ချို့ယွင်းမှုများ (Personality disorders) ရှိနေနိုင်ခြေ ပိုများကြောင်း ဆိုသည်။ ၎င်းတို့သည် BDSM အပေါ် စိတ်ဝင်စားမှုရှိသည့် သာမန်လူအများစု၏ အခြေအနေကို ကိုယ်စားမပြုပေ။<ref name=":16">{{Cite book |last=Lehmiller |first=Justin J. |title=Tell me what you want: the science of sexual desire and how it can help you improve your sex life |date=2018 |publisher=Da Capo Lifelong Books |isbn=978-0-7382-3495-3 |location=Boston}}</ref> လိင်တူချစ်သူ သို့မဟုတ် ဒွန်တွဲလိင်နှစ်သက်သူ (Homosexual သို့မဟုတ် Bisexual) အမျိုးသားများသည် Straight (Heterosexual) အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများထက် BDSM တွင် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်သူ သရုပ် (Dominant/Top role) အဖြစ် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ရန် ဆန္ဒရှိနိုင်ခြေ ပိုများသည်။ BDSM ကို ကျင့်သုံးသော Straight လူပုဂ္ဂိုလ်များသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ကာယလုပ်သား ကဏ္ဍများ (Blue-collar work) တွင် လုပ်ကိုင်ကြကြောင်း အစီရင်ခံထားပြီး၊ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ လိင်တူချစ်သူအမျိုးသားများသည် (အမျိုးသမီး ပါဝင်သူဦးရေ နည်းပါးသဖြင့် စာရေးသူများက အမျိုးသမီးများအတွက် တိကျသော စာရင်းအင်း မထုတ်ပြန်နိုင်ခဲ့ပါ) ဝင်ငွေမြင့်မားသော ရုံးလုပ်ငန်းခွင်များတွင် ရှိနေကြပြီး ၎င်းတို့သည် ထိန်းချုပ်မှုနှင့် အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို ပိုမိုတန်ဖိုးထားလေ့ ရှိကြသည်။ လိင်တူချစ်သူ ပါဝင်သူများသည် အစစ်အမှန် လိင်တံဖြင့်ဖြစ်စေ၊ လိင်တံတု (Dildo) ဖြင့်ဖြစ်စေ နာကျင်မှုပါဝင်သော စိမ့်ဝင်လိင်ဆက်ဆံခြင်း (Anal sex) နှင့် လည်သာကဲ့သို့သော ဝတ်စုံမျိုးစုံကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ Straight လူပုဂ္ဂိုလ်များသည် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်စလုံးတွင် နှုတ်ဖြင့် သိက္ခာချခြင်း (Verbal humiliation)၊ အနှောင်အဖွဲ့ပြုခြင်း (Bondage) နှင့် ကြာပွတ်များဖြင့် ရိုက်နှက်ခြင်းကဲ့သို့သော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နာကျင်မှုပုံစံများကို အဓိက နှစ်သက်ကြသည်။ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက် ချို့ယွင်းမှု (Sexual dysfunction) သည် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် အစီရင်ခံချက်များအရ သိသာထင်ရှားသော ပြဿနာတစ်ခု မဟုတ်သော်လည်း၊ BDSM အသိုင်းအဝိုင်းရှိ လူများသည် ပုံမှန်ရိုးရှင်းသော ရိုမန်တစ်နှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက်တွဲဖော်များကို ရှာဖွေရန် ခက်ခဲလေ့ရှိကြောင်း ဖော်ပြကြပြီး၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ရံဖန်ရံခါ လိင်ဆက်ဆံခြင်း (Casual sex) နှင့် သံယောဇဉ်မပါသော လိင်မှုရေးရာများ (Aromantic arrangements) ကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြသည်။<ref>{{Cite book |title=Sex crimes and paraphilia |date=2006 |publisher=Pearson Education |isbn=978-0-13-170350-6 |editor-last=Hickey |editor-first=Eric W. |location=Upper Saddle River, N.J}}</ref> ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုအရ S&M ကို စိတ်ဝင်စားသော အမျိုးသမီးများသည် အထက်တန်းအောင်လက်မှတ်သာ ရှိသူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၎င်းတို့၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် တက္ကသိုလ် သို့မဟုတ် ကောလိပ်ဘွဲ့တစ်ခုခု (Post-secondary degree) ရရှိပြီးသူ ဖြစ်နိုင်ခြေ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း ပိုများကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အဲရစ် ဒဗလျူ ဟစ်ကီ (Eric W. Hickey) ရေးသားသော ''Sex Crimes and Paraphilia'' စာအုပ်တွင် S&M ဆိုင်ရာ စာပေလေ့လာမှုများကို ၎င်း၏ ပေါင်းစပ်ဆန်းစစ်ချက် (Meta-analysis) အရ ထောက်ပြထားသည်မှာ— Sadomasochistic (နာကျင်မှုပေးခြင်းနှင့် ခံယူခြင်း) စရိုက်များ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းဆိုင်ရာ ပင်မအရင်းအမြစ်များတွင် လွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် နာခံခြင်းဆိုင်ရာ သာမန်ပုံစံတူ အပြုအမူများသည် ပုံမှန်လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အခြေအနေများအတွင်း၌ တည်ရှိနေကြောင်း ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် ယောက်ျားပီသမှုနှင့် မိန်းမဆန်မှုဆိုင်ရာ အပြုအမူများ၊ ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဆန်မှုများနှင့် လိင်မှုကိစ္စအတွင်း မိမိ၏ လက်တွဲဖော်ကို "ပိုင်ဆိုင်ထားသည်" ဟူသော အယူအဆများတွင် ဖြစ်ပြီး၊ S&M တွင် ပါဝင်သူများသည် ဤအပြန်အလှန် ဆက်သွယ်မှုများအတွင်းရှိ သီးခြားအာဏာဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများ (Power contexts) ကို ပိုမိုအာရုံစိုက်ကြသည်ဟူသော အတွေးအခေါ် ဖြစ်သည်။ ဤယူဆချက်သည် BDSM ကို ကျင့်သုံးသူများ၏ ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ မြင့်မားနေသော ဝင်ငွေနှင့် ၎င်းတို့၏ အလုပ်အကိုင် တန်ဖိုးများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသော လွတ်လပ်လွန်းသည့် လိင်မှုဘဝများကို ရှင်းလင်းရန် ကြိုးပမ်းထားပြီး၊ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက လူတစ်ဦးအား မိမိသည် "မိမိနေရာ" တွင် အမှန်တကယ် ရှိနေပြီး ၎င်းနှင့် ထိုက်တန်သည်ဟု ခံစားရစေနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အခြားရွေးချယ်စရာ ရှုထောင့်တစ်ခုမှာ S&M သည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ခွဲခြားခြင်း (Splitting) နှင့် ပုံမှန်မဟုတ်သော အရာဝတ္ထုဆက်ဆံရေး သီအိုရီ (Object relations theory) ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ထိုအခြေအနေတွင် နာကျင်မှုပေးသူနှင့် ခံယူသူသည် အဖွဲ့အစည်းများအတွင်းရှိ ပုံမှန်လွှမ်းမိုးမှုနှင့် နာခံမှုဆိုင်ရာ အင်အားစုများကို အလွန်အကျွံ ချဲ့ထွင်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းက BDSM ညစ်ညမ်းဗီဒီယိုများတွင် ဆရာ-တပည့် ဆက်ဆံရေး သို့မဟုတ် အလုပ်ရှင်က အလုပ်သမားအပေါ် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်ခြင်း စသည့် အကြောင်းအရာများ အတွေ့ရများခြင်းကို ရှင်းလင်းရန် ကြိုးပမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ BDSM ကိုယ်တိုင်က အကြောင်းပြချက် အမျိုးမျိုးနှင့် မတူညီသော ပြင်းထန်မှုအဆင့်များဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးတစ်ခုတွင် ပါဝင်နိုင်သော်လည်း၊ သီးခြား S&M ကစားမှု အမျိုးအစားခွဲများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေသော စိတ်ပညာဆိုင်ရာ အချက်အချို့ ရှိကြောင်း အထောက်အထားများ ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ဆွမ်းနိုဖီးလီးယား (Somnophilia - အိပ်ပျော်နေသူနှင့် လိင်ဆက်ဆံလိုခြင်း) သရုပ်ဆောင်မှုတွင် နာခံသူနေရာ (Submissive role) မှ ပါဝင်သော အမျိုးသမီးများသည် နာခံမှုပုံစံ အဓမ္မပြုကျင့်ခံရခြင်း သရုပ်ဆောင်မှုကိုသာ ပိုမိုနှစ်သက်ကြသော်လည်း၊ Reddit နှင့် FetLife ကဲ့သို့သော ပလတ်ဖောင်းများပေါ်ရှိ စစ်တမ်းများအရ ဆွမ်းနိုဖီးလီးယားတွင် ဦးဆောင်သူနေရာ (Active role) မှ ပါဝင်ရန် စိတ်ကူးယဉ်ကြသော အမျိုးသားများသည် အလောင်းကောင်နှင့် လိင်ဆက်ဆံလိုသူများ (Necrophiliacs) ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပြီး၊ နှစ်ဦးသဘောတူညီချက်မပါဘဲ ဆေးခတ်၍ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ စော်ကားခြင်း (DFSA) နှင့် ရက်စက်သော အဓမ္မပြုကျင့်မှုများကို စိတ်ကူးယဉ်ဖူးသူများ ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများသည်။ ထို့အပြင် BDSM ပါဝင်သူအများစု၏ မြင့်မားသော အသက်အရွယ်နှင့် လူမှုစိတ်ပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ပုံမှန်ရှိမှုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက၊ ၎င်းတို့သည် အပျိုဖော်လူပျိုဖော်ဝင်စ အရွယ်ကတည်းက စောစီးစွာ စတင်ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့ လိင်ဆက်ဆံလိုသော ဆွဲဆောင်မှုရှိသူတစ်ဦး၏ အတွေးအမြင်များနှင့် သဘောထားများကို ပူပန်စရာမလိုဘဲ နေချင်သည့် အတွေးအပေါ် အဓိက အာရုံစိုက်ကြသည်။ ထိုသူသည် သတိရှိနေပါက မိမိ၏ လိင်မှုဆိုင်ရာ ရှက်ဖွယ်စွဲလမ်းမှုများကို သိရှိသွားမည်ကို စိုးရိမ်ခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ ဆွမ်းနိုဖီးလီးယားနှင့် ပတ်သက်၍ နှစ်ဦးသဘောတူ BDSM သရုပ်ဆောင်မှု ပြုလုပ်ကြသည့် လွှမ်းမိုးသူအမျိုးသားများ ရှိသော်လည်း၊ ပါဝင်သူ အများစုမှာ ၎င်းတို့၏ လိင်မှုစိတ်ကူးယဉ်မှုများကို ဥပဒေကြောင်းအရနှင့် ကိုယ်ကျင့်တရားအရ ပိုမိုလက်ခံနိုင်သော ပုံစံတစ်ခုအဖြစ်သို့ စိတ်ပြောင်းလဲအသုံးချခြင်း (Sublimation) အဖြစ်သာ သရုပ်ဆောင်မှုကို အသုံးပြုကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Deehan |first1=Elizabeth T. |last2=Bartels |first2=Ross M. |title=Somnophilia: Examining Its Various Forms and Associated Constructs |journal=Sexual Abuse |date=2021 |volume=33 |issue=2 |pages=200–222 |language=en |doi=10.1177/1079063219889060 |pmid=31729926 |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/24379591 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Deehan |first1=Elizabeth T. |last2=Bartels |first2=Ross M. |date=2023-04-01 |title=A Qualitative Exploration of Sleep-Related Sexual Interests: Somnophilia and Dormaphilia |url=https://doi.org/10.1177/10790632221098359 |journal=Sexual Abuse |language=EN |volume=35 |issue=3 |pages=288–312 |doi=10.1177/10790632221098359 |issn=1079-0632 |pmc=10041567 |pmid=35507729}}</ref> ဩစတြေးလျနိုင်ငံတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုသည် ရက်စက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဆေးပညာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များနှင့် သာမန်လူသားများအကြား တွေ့ရတတ်သော ပျမ်းမျှ ရက်စက်မှုပြသခြင်း ဖြစ်စဉ်များအကြား ကွာဟချက်ကို ရှင်းလင်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတွင် ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည့် BDSM လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် စိတ်ဝင်စားမှုသည် ပင်ကိုအရ စိတ်ရောဂါဆန်ခြင်း (Pathological) သို့မဟုတ် စိတ်ဒဏ်ရာ အတွေ့အကြုံများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်ဟူသော ခိုင်လုံသောအထောက်အထား မရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော် လေ့လာမှုပြုသူများက ဤရလဒ်သည် အထွေထွေလူဦးရေ၏ ၁.၈ ရာခိုင်နှုန်းသော BDSM ဖြေဆိုသူများ၏ ပျမ်းမျှအခြေအနေကိုသာ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပါဝင်သူများ၏ ပညာရေး၊ အိမ်ထောင်ရေးအခြေအနေ၊ အိမ်ထောင်စုလူဦးရေနှင့် အသက်အရွယ်မှလွဲ၍ အခြားအချက်အလက်များ မပါဝင်ကြောင်း ဆိုသည်။ BDSM ကို စိတ်ဝင်စားသော ဩစတြေးလျနိုင်ငံသားများသည် စာရင်းအင်းအရ အသက် ၁၆ နှစ်မှ ၂၉ နှစ်ကြားတွင် ရှိကြပြီး၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ၎င်းတို့၏ အားလပ်ချိန်များတွင် အခြားသာမန်လူဦးရေထက် လိင်မှုကိစ္စများကို ပိုမိုမြင့်မားသောနှုန်းဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိကြသည်။ အထင်ရှားဆုံး ရလဒ်မှာ ၎င်းတို့သည် အုပ်စုလိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း (Group sex) ပြုလုပ်ရန် ၂၅ ဆ ပိုများခြင်း၊ လက်သီးဖြင့် စိမ့်ဝင်လိင်ဆက်ဆံခြင်း (Fisting) ကို ပုံမှန်ပြုလုပ်ရန် ၂၃ ဆ ပိုများခြင်းနှင့် လိင်ဆက်ဆံဖော် အယောက် ၅၀ ထက်မက ရှိဖူးကြောင်း အစီရင်ခံရန် ၃ ဆ ပိုများခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ BDSM တွင် ပါဝင်သူများသည် အခြားလူဦးရေထက် လိင်တံမထောင်မတ်နိုင်ခြင်း (Erectile dysfunction) သို့မဟုတ် ကာမသုခအထွတ်အထိပ်မရောက်နိုင်ခြင်း (Anorgasmia) ကဲ့သို့သော လိင်မှုဆိုင်ရာ ချို့ယွင်းမှုပြဿနာများကို ပို၍ဖြစ်စေ၊ လျော့၍ဖြစ်စေ အစီရင်ခံထားခြင်း မရှိသော်လည်း၊ လေ့လာမှု၏ ကြီးမားသော ကန့်သတ်ချက်နှင့် ဘက်လိုက်မှုတစ်ခုမှာ လိင်မဆက်ဆံဖော်ဖူးသေးသူ (Virgin) အားလုံးကို လေ့လာမှုမှ ချက်ချင်း ဖယ်ထုတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း စာရေးသူများက ဝန်ခံထားသည်။ BDSM ပြုလုပ်သော ဩစတြေးလျနိုင်ငံသားများသည် စိုးရိမ်ပူပန်မှု (Anxiety) နှင့် သောကရောက်မှုနှုန်း နည်းပါးကြောင်း အစီရင်ခံထားပြီး သာမန်လူများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက စိုးရိမ်ပူပန်မှု ဖြစ်နိုင်ခြေအချိုး (Odds ratio) မှာ ၀.၃၃ သာ ရှိသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် ဘဝသက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းရေးစခန်း သို့မဟုတ် ထောင်ဒဏ် (Correctional facility) ကျခံရဖူးခြေ ၅.၆၅ ဆ ပိုများနေပြီး၊ ၎င်းတို့ ကျူးလွန်ခဲ့သော ပြစ်မှုများမှာ မည်သည့်အရာများဖြစ်ကြောင်းနှင့် လူဦးရေစာရင်းအင်းဆိုင်ရာ ဆက်စပ်မှုများ ရှိမရှိကိုမူ မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်း မရှိသဖြင့် မသိရပေ။<ref name="a2">{{Cite journal|title=Demographic and Psychosocial Features of Participants in Bondage and Discipline, "Sadomasochism" or Dominance and Submission (BDSM): Data from a National Survey |url=http://www.niu.edu/user/tj0bjs1/bdsm/Richters,%20de%20Visser,%20Rissel,%20Grulich,%20&%20Smith%20(2008).pdf |journal=The Journal of Sexual Medicine |date=1 July 2008 |issn=1743-6109 |pages=1660–1668 |volume=5 |issue=#7 |doi=10.1111/j.1743-6109.2008.00795.x |first1=Juliet |last1=Richters |first2=Richard O. |last2=De Visser |first3=Chris E. |last3=Rissel |first4=Andrew E. |last4=Grulich |first5=Anthony M.A. |last5=Smith |pmid=18331257 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020021649/http://www.niu.edu/user/tj0bjs1/bdsm/Richters%2C%20de%20Visser%2C%20Rissel%2C%20Grulich%2C%20%26%20Smith%20%282008%29.pdf |archive-date=20 October 2016 }}</ref> ဘာလင် (Berlin) တွင် အသက် ၄၀ မှ ၇၀ ကြား အမျိုးသား ၁၉၁၅ ဦးကို ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခု၌ ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်မှုစွဲလမ်းမှု (ဆာဒစ်ဆင် သို့မဟုတ် မာစိုခစ်ဆင် အပါအဝင်) ဆေးပညာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များနှင့် ကိုက်ညီပြီး နောက်ထပ် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တိုင်းတာမှု စမ်းသပ်ချက်များကို ခံယူရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသူ ၃၆၇ ဦး၏ ရလဒ်အရ— ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်မှုစွဲလမ်းမှု ရှိသူများသည် ၎င်းတို့ ခံစားရနိုင်သော စိတ်မချမ်းမြေ့စရာ ခံစားချက်များကို လျှော့ချပြခြင်း (Minimisation) သို့မဟုတ် လိင်ကိစ္စ၊ ရိုမန့်စ်နှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ စွမ်းဆောင်ရည်များကို သာမန်လူထုကဲ့သို့ ရှုမြင်ခြင်းမရှိကြဘဲ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိကြောင်း ပြသနေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆာဒစ် (Sadist) အုပ်စုသည် စိတ်သောကဖြစ်ပွားမှုနှုန်း အနည်းဆုံးဖြစ်နေသော်လည်း (၎င်းတို့၏ လိင်မှုစရိုက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အထွေထွေဘဝတွင်သော်လည်းကောင်း စိတ်သောကဖြစ်ရပါသည်ဟု အစီရင်ခံသူ ၀% သာရှိပြီး၊ ကလေးသူငယ်အပေါ် လိင်စိတ်စွဲလမ်းသူ - Pedophilia အုပ်စုသာလျှင် သာမန်လူထုထက် မိမိကိုယ်ကိုယ် စိတ်သောကဖြစ်မှုနှုန်း ပိုမိုမြင့်မားစွာ အဆင့်သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်)၊ ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်မှုစွဲလမ်းမှု အားလုံးသည် အိမ်ထောင်မရှိဘဲ တစ်ဦးတည်း ဖြစ်နေနိုင်ခြေ အနည်းဆုံး ၂ ဆ ပိုများခြင်း၊ တစ်ကိုယ်ရေ အာသာဖြေခြင်း (Masturbation) နှုန်း ၄.၄ ဆ ပိုမို ঘনမွန်ခြင်းတို့တွင် တူညီနေကြပြီး၊ မိမိတို့၏ ဘဝအရည်အသွေး (Quality of life) ညံ့ဖျဉ်းသည် သို့မဟုတ် မိမိတို့ကိုယ်ကို အိုမင်းချို့တဲ့နေသည် (Frailty syndrome) ဟု ခံစားရကြောင်း အစီရင်ခံရန် ၁၁ ဆနီးပါး ပိုမိုများပြားနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စာရေးသူများက ဤလေ့လာမှုတွင် ကန့်သတ်ချက်များ ရှိကြောင်း သတိပေးထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၎င်းတို့သည် BDSM ကို သာမန်စိတ်ဝင်စားသူများနှင့် ရောဂါအဆင့်ရှိသော လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရက်စက်မှုရောဂါ (Sexual sadism disorder) ရှိသူများ၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပြစ်မှုကျူးလွန်သူများ သို့မဟုတ် စိတ်ကူးယဉ်မှုတစ်ခု၏ အကြောင်းအရာများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိပေ။ ၎င်းတို့က ဤစိတ်ပညာဆိုင်ရာ ပုံစံသည် လိင်မှုဗေဒ လေ့လာမှုများတွင် ဖြစ်တတ်သော ရွေးချယ်မှုဆိုင်ရာ ဘက်လိုက်မှု (Selection bias) ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်နိုင်ကြောင်း၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စိတ်လိုက်မာန်ပါ ပြုမူတတ်ပြီး ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိသော ပါဝင်သူများသည် မိမိတို့၏ လိင်မှုစရိုက်ဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုရန် ဝန်လေးနိုင်ခြေ နည်းပါးပြီး၊ စွန့်စားမှုများကို ရှောင်ရှားလိုစိတ် (Neuroticism) နည်းပါးကာ စိတ်လိုက်မာန်ပါ ပြုမူတတ်သည့် အဆိုပါအုပ်စုသည် နောင်တစ်ချိန်တွင် ကျန်းမာရေးပြဿနာများ ကြုံတွေ့ရနိုင်ခြေ ပိုများသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Ahlers |first1=Christoph Joseph |last2=Schaefer |first2=Gerard Alfons |last3=Mundt |first3=Ingrid Annette |last4=Roll |first4=Stephanie |last5=Englert |first5=Heike |last6=Willich |first6=Stefan N. |last7=Beier |first7=Klaus Michael |date=2011-05-01 |title=How Unusual are the Contents of Paraphilias? Paraphilia-Associated Sexual Arousal Patterns in a Community-Based Sample of Men |url=https://academic.oup.com/jsm/article/8/5/1362/6843950 |journal=The Journal of Sexual Medicine |language=en |volume=8 |issue=5 |pages=1362–1370 |doi=10.1111/j.1743-6109.2009.01597.x |pmid=19929918 |issn=1743-6109 |archive-date=17 September 2024 |access-date=16 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917130011/https://academic.oup.com/jsm/article/8/5/1362/6843950 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ဩစတြေးလျလေ့လာမှုနှင့် အလားတူ နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားသော ဆွီဒင် (Sweden) လေ့လာမှုတစ်ခုတွင်လည်း ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်စိတ်စွဲလမ်းမှုရှိသူများ၏ ကျန်းမာရေးပြဿနာများကို ထပ်တူတွေ့ရှိခဲ့ရသော်လည်း၊ ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်စိတ်စွဲလမ်းမှု အားလုံးနှင့် ပတ်သက်၍ အပိုင်နိုင်ဆုံး ခန့်မှန်းနိုင်သော စရိုက်မှာ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ လိင်စိတ်အလွန်အကျွံ ထကြွခြင်းစရိုက်များ (Hypersexual traits) ဖြစ်ကြောင်း ဆိုသည်။ လိင်စိတ်ဆန္ဒ (Libido) မြင့်မားခြင်းစရိုက်နှင့် တစ်ကိုယ်ရေ အာသာဖြေမှု ပုံမှန်ထက် များပြားခြင်း စစ်တမ်းများတွင် ရမှတ်မြင့်မားသော အမျိုးသားများသည် သာမန်လူထု (လိင်စိတ်အလွန်ထကြွခြင်း မေးခွန်းတွဲတွင် ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုမရရှိသူများ) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချောင်းမြောင်းကြည့်ရှုခြင်း (Voyeurism)၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖော်ထုတ်ပြခြင်း (Exhibitionism) နှင့် S&M တို့ ဖြစ်ပွားနိုင်ခြေအချိုး (OR) ၄.၆ မှ ၂၅.၆ အထိ ရှိနေပြီး၊ စာရင်းအင်းအရ မည်သည့် သီးခြားလိင်စိတ်စွဲလမ်းမှုကိုမျှ ပိုမိုနှစ်သက်ခြင်းမရှိဘဲ ကြီးမားစွာ ထပ်တူကျနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ အရာဝတ္ထုအသစ်များကို အသုံးပြုခြင်းနှင့် စွန့်စားရသော လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု ရှိခြင်းတို့သည် ၎င်းတို့နှင့် ပုံမှန်မဟုတ်သော လိင်မှုစရိုက်များအကြား ဆက်စပ်မှုအရှိဆုံး အချက်များအဖြစ် အစီရင်ခံထားပြီး၊ ယေဘုယျအားဖြင့် လိင်မှုကိစ္စနှင့် ဘဝအပေါ်တွင် "အစဉ်အလာမဖက်သော လွတ်လပ်သည့် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး" (Maverick personality type) ရှိကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ အမျိုးသမီး ပါဝင်သူများသည် ပိုမိုတည်ငြိမ်မှုရှိပြီး လိင်စိတ်အလွန်ထကြွခြင်း စရိုက်ရှိသည့်တိုင် မည်သည့် သီးခြားလိင်စိတ်စွဲလမ်းမှုမျှ ထင်ရှားစွာ လွှမ်းမိုးနေခြင်း မရှိပေ။<ref>{{Cite journal |last1=Långström |first1=Niklas |last2=Hanson |first2=R. Karl |date=1 February 2006 |title=High Rates of Sexual Behavior in the General Population: Correlates and Predictors |url=http://link.springer.com/10.1007/s10508-006-8993-y |journal=Archives of Sexual Behavior |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=37–52 |doi=10.1007/s10508-006-8993-y |pmid=16502152 |issn=0004-0002|url-access=subscription }}</ref> အချို့သော အစီရင်ခံချက်များအရ ကလေးဘဝတွင် အလွဲသုံးစားလုပ်ခြင်း ခံခဲ့ရဖူးသူများသည် (Abused as children) BDSM ကြောင့် ဒဏ်ရာရရှိမှု ပိုမိုများပြားနိုင်ပြီး၊ ယခင်က နှစ်ဦးသဘောတူထားသော အပြုအမူကို ရပ်တန့်ရန် သတ်မှတ်ထားသည့် "အန္တရာယ်ကင်းစကားလုံး (Safewords)" ကို အသိအမှတ်ပြု လက်ခံရန် ခက်ခဲမှုများ ရှိတတ်ကြောင်း သိရသည်။<ref>{{Cite journal|last=Jozifkova|first=Eva|date=11 August 2013|title=Consensual Sadomasochistic Sex (BDSM): The Roots, the Risks, and the Distinctions Between BDSM and Violence|journal=Current Psychiatry Reports|language=en|volume=15|issue=#9|article-number=392|doi=10.1007/s11920-013-0392-1|pmid=23933978|s2cid=29054687|issn=1523-3812}}</ref> သို့ဖြစ်ရာ BDSM ကို မိမိတို့၏ ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံအဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး အတိတ်က အလွဲသုံးစားလုပ်ခံရဖူးသူများသည် ဒဏ်ရာရရှိမှုများကြောင့် ရဲစခန်း သို့မဟုတ် ဆေးရုံမှတ်တမ်းများတွင် ပိုမိုပါဝင်နေခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အွန်လိုင်းစစ်တမ်း သုံးခုဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုတွင်မူ လိင်ပြောင်းလဲထားသူ (Transgender) လူကြီးအများစုက BDSM သည် ၎င်းတို့၏ ဂျန်ဒါ (Gender) ဆိုင်ရာ တစ်ကိုယ်ရည် အတွေ့အကြုံများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite journal|last1=Cook-Daniels|first1=Loree|last2=Munson|first2=Michael|date=5 May 2010|title=Sexual Violence, Elder Abuse, and Sexuality of Transgender Adults, Age 50+: Results of Three Surveys|journal=Journal of GLBT Family Studies|volume=6|issue=#2|pages=142–177|doi=10.1080/15504281003705238|issn=1550-428X|s2cid=57665777}}</ref> ''New York Daily News'' ၏ စိတ်ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးနှင့် စာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်သူ ဂျိုးဇက် မာလီနို (Joseph Merlino) က အင်တာဗျူးတစ်ခုတွင် ဆာဒိုမာစိုခစ်ဆင် (Sadomasochistic) ဆက်ဆံရေးတစ်ခုသည် နှစ်ဦးသဘောတူ ဆန္ဒအလျောက် ဖြစ်နေသရွေ့ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ ပြဿနာတစ်ခု မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်- {{Blockquote|၎င်းသည် ထိုလူပုဂ္ဂိုလ်အား အခက်အခဲများ ကြုံတွေ့စေပါက၊ သို့မဟုတ် သူ သို့မဟုတ် သူတပါးက ယင်းအပေါ် မပျော်ရွှင်ပါက၊ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ တစ်ကိုယ်ရည် သို့မဟုတ် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ဘဝများတွင် ပြဿနာများ ဖြစ်ပွားစေပါကမှသာ ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ကျွန်ုပ်အနေဖြင့် ယင်းကို ပြဿနာတစ်ခုအဖြစ် မမြင်ပါ။ သို့သော် ပြဿနာဖြစ်ပွားစေသည်ဟု ယူဆပါက ကျွန်ုပ် သိချင်သည်မှာ ၎င်းတို့အား ထိုပြဿနာဆီသို့ ဦးတည်စေသည့် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းမှာ မည်သည့်အရာ ဖြစ်သနည်း၊ နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တွန်းအားအရ ထိုလူပုဂ္ဂိုလ်အား ဤစရိုက်စဉ်တန်း၏ အဆုံးသတ်တစ်ခုခုဆီသို့ လမ်းညွှန်ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည့် အတိတ်က အတွေ့အကြုံများမှာ မည်သည့်အရာများ ဖြစ်သနည်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite interview |interviewer=David Shankbone |title=Dr. Joseph Merlino on sexuality, insanity, Freud, fetishes and apathy |url=https://en.wikinews.org/wiki/Dr._Joseph_Merlino_on_sexuality,_insanity,_Freud,_fetishes_and_apathy#Gender_identity_and_Heteronormativity |work=[[Wikinews]] |date=October 5, 2007}}</ref>}} အချို့သော စိတ်ပညာရှင်များက ကလေးဘဝ လိင်မှုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု (Psychosexual development) ကာလအတွင်း ကြုံတွေ့ရသော အတွေ့အကြုံများသည် နောက်ပိုင်းဘဝ၏ လိင်မှုစရိုက် သဘာဝအပေါ် နက်ရှိုင်းသော သက်ရောက်မှု ရှိနိုင်ကြောင်း သဘောတူကြသည်။ သို့သော် ဆာဒိုမာစိုခစ်ဆင် ဆန္ဒများသည် အသက်အရွယ် အမျိုးမျိုးတွင် စတင်ပုံပေါ်လာတတ်သည်။ အချို့သော သူများသည် လူပျိုဖော်မဝင်စ အရွယ်ကတည်းက ထိုဆန္ဒများ ရှိခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံကြပြီး၊ အချို့မှာမူ လူကြီးဘဝသို့ ရောက်ရှိသည့်တိုင်အောင် ထိုဆန္ဒများကို မသိရှိကြသေးပေ။ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ အမျိုးသား ဆာဒိုမာစိုခစ်သမား အများစု (၅၃%) သည် အသက် ၁၅ နှစ် မတိုင်မီတွင် ၎င်းတို့၏ စိတ်ဝင်စားမှု ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အမျိုးသမီး အများစု (၇၈%) မှာမူ အသက် ၁၅ နှစ် ကျော်လွန်ပြီးနောက်မှသာ စိတ်ဝင်စားမှု ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည် (Breslow, Evans, and Langley 1985)။ အထွေထွေလူဦးရေအကြားတွင် ဆာဒိုမာစိုခစ်ဆင် ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း ပမာဏကိုမူ အတိအကျ မသိရသေးပေ။ အမျိုးသမီး ဆာဒစ် (Sadists) များသည် အမျိုးသားများထက် မြင်တွေ့ရမှု နည်းပါးသော်လည်း၊ အချို့သော စစ်တမ်းများအရ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများအကြား ရက်စက်မှုဆိုင်ရာ စိတ်ကူးယဉ်မှု (Sadistic fantasies) ဖြစ်ပွားနှုန်းမှာ အလားတူ ပမာဏရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Fedoroff640">{{harvnb|Fedoroff|2008|p=640}}: "...surveys have found no difference in frequency of sadistic fantasies in men and women."</ref> ထိုသို့သော လေ့လာမှုများ၏ ရလဒ်များသည် လူတစ်ဦး၏ လိင် (Sex) က ရက်စက်မှုကို နှစ်သက်ခြင်းအပေါ် ဆုံးဖြတ်ပေးခြင်း မဟုတ်ကြောင်း ပြသနေခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Fedoroff644">{{harvnb|Fedoroff|2008|p=644}}: "This review indicates that sexual sadism, as currently defined, is a heterogeneous phenomenon."</ref> နာကျင်မှုကို ၎င်းတို့၏ အတွေ့အကြုံ၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မာစိုခစ်ဆင် ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်သူ ကိုးဦးကို ဖြစ်စဉ်အခြေခံ လေ့လာမှု (Phenomenological study) ပြုလုပ်ပြီးနောက်၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ မာစိုခစ်ဆင်ကို စွဲလမ်းမှုပုံစံ အပြုအမူ (Addiction-like tendency) တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတွင် မူးယစ်ဆေးစွဲခြင်းနှင့် ဆင်တူသော စရိုက်လက္ခဏာများစွာဖြစ်သည့် ပြင်းထန်စွာ တောင့်တခြင်း (Craving)၊ မူးယစ်ကြည်နူးခြင်း (Intoxication)၊ ဆေးယဉ်ပါးလာခြင်း (Tolerance) နှင့် ဆေးဖြတ်ခြင်း လက္ခဏာများ (Withdrawal) စသည်တို့ ပါဝင်နေသည်။ ထို့အပြင် ပထမဦးဆုံး ကြုံတွေ့ရသော မာစိုခစ်ဆင် အတွေ့အကြုံကို စိတ်ထဲတွင် အမြင့်ဆုံးအဆင့်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားလေ့ရှိကြပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုသို့ ထပ်မံပြုလုပ်ခြင်းမှာ ပျောက်ဆုံးသွားသော ယခင်က ခံစားချက်ကို ပြန်လည်ရရှိရန် ဦးတည်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားပြီး၊ ယင်းသည် စွဲလမ်းမှုဆိုင်ရာ စာပေများတွင် ဖော်ပြလေ့ရှိသည့် သဘောတရားများနှင့် ထပ်တူကျနေသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Kurt |first1=Holly |last2=Ronel |first2=Natti |date=November 2017 |title=Addicted to Pain: A Preliminary Model of Sexual Masochism as Addiction |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0306624X15627804 |journal=International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology |language=en |volume=61 |issue=15 |pages=1760–1774 |doi=10.1177/0306624X15627804 |pmid=26847638 |archive-date=29 October 2023 |access-date=15 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029113629/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0306624X15627804 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:လိင်အပြုအမူများ]] [[ကဏ္ဍ:လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လူ့ကျင့်ဝတ်]] dj7qb523ekc28unmo75eezi4wlsslhm 0 287482 1038150 1036436 2026-06-14T06:41:49Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-ဥာ +ဉာ, -သြ +ဩ, -ကြေငြာ +ကြေညာ, -ဂြိုလ် +ဂြိုဟ်, -စျ +ဈ) 1038150 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles>{{Distinguish|The Age of Disclosure}} {{Infobox Film|image=Disclosure Day poster.jpg|caption=Theatrical release poster|director=[[Steven Spielberg]]|screenplay=[[David Koepp]]|story=Steven Spielberg|producer={{Plainlist| * [[Kristie Macosko Krieger]] * Steven Spielberg }}|starring={{Plainlist|<!-- Per website main cast listing order --> * [[Emily Blunt]] * [[Josh O'Connor]] * [[Colin Firth]] * [[Eve Hewson]] * [[Colman Domingo]] }}|cinematography=[[Janusz Kamiński]]|editing={{Plainlist| * [[Sarah Broshar]] * [[Michael Kahn (film editor)|Michael Kahn]] }}|music=[[John Williams]]|studio=[[Amblin Entertainment]]|distributor=[[Universal Pictures]]|released={{Film date|2026|6|2|[[Grand Rex|Le Grand Rex]]|2026|6|12|United States}}|runtime=145 minutes<ref name="BBFC">{{cite web |title=''Disclosure Day'' (12A) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/disclosure-day-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdm0ndez |publisher=[[British Board of Film Classification]] |access-date=May 31, 2026}}</ref><!--Theatrical runtime: 145:26-->|country=United States|language=English|budget=$115&nbsp;million<ref>{{cite web |url=https://puck.news/summer-box-office-blackjack-what-the-biggest-movies-need-to-beat-the-house/ |title=Summer Box Office Blackjack: What the Biggest Movies Need to Beat the House |last=Mendelson |first=Scott |website=[[Puck (media company)|Puck]] |date=May 20, 2026 |access-date=May 27, 2026}}</ref>|gross=}}'''''Disclosure Day''''' သည် Spielberg ၏ ဇာတ်လမ်းကို အခြေခံ၍ David Koepp ၏ ဇာတ်ညွှန်းကို [[စတီဗင် စပီးလ်ဘတ်ခ်|Steven Spielberg]] မှ ပူးတွဲထုတ်လုပ်ပြီး ဒါရိုက်တာလုပ်ထားသော ၂၀၂၆ ခုနှစ် အမေရိကန် သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်ကား တစ်ကားဖြစ်သည်။ ရုပ်ရှင်တွင် Emily Blunt ၊ Josh O'Connor ၊ Colin Firth ၊ Eve Hewson နှင့် Colman Domingo တို့ ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ <ref name="FirstReactions">{{Cite web |last=Tapp |first=Tom |date=May 27, 2026 |title='Disclosure Day' First Reactions Laud Emily Blunt's Performance, Declare It 'Spielberg's Best Film in 20 Years' |url=https://deadline.com/2026/05/disclosure-day-first-reactions-reviews-1236928672/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် Spielberg ၏ နောက်ထပ်ပရောဂျက်မှာ [[အမျိုးအမည်မသိ ယာဉ်ပျံ|UFO]] ရုပ်ရှင်ဖြစ်ပြီး Koepp က ဇာတ်ညွှန်းရေးသားမည်ဟု သတင်းထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ နောက်လအနည်းငယ်အတွင်း Universal Pictures ကို ဖြန့်ဖြူးသူအဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး Blunt ကို အဓိကဇာတ်ဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ရိုက်ကူးမှုကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှ မေလအထိ [[နယူးယောက်ပြည်နယ်|နယူးယောက်]] ၊ [[နယူးဂျာစီပြည်နယ်|နယူးဂျာစီ]] နှင့် [[အတ္တလန္တာမြို့|အတ္တလန်တာ]] တို့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ''Disclosure Day'' ရုပ်ရှင်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့ရှိ Le Grand Rex တွင် ပွဲဦးထွက်ပြသခဲ့ပြီး <ref name="Sortir à Paris">{{Cite web |last=de Sortiraparis |first=Graziella |date=May 22, 2026 |title='Disclosure Day': Premiere event at the Grand Rex with Steven Spielberg in attendance |url=https://www.sortiraparis.com/en/what-to-do-in-paris/cinema-series/articles/345881-disclosure-day-pre-premiere-event-at-the-grand-rex-in-the-presence-of-steven-spielberg |access-date=June 3, 2026 |website=Sortir à Paris}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ရုံတင်ပြသမည်ဖြစ်သည်။ <ref name="NewFilm">{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=February 18, 2025 |title=Steven Spielberg's New Film Moves to June 2026, Daniels' 'Everything Everywhere' Follow-Up Removed from Calendar |url=https://variety.com/2025/film/box-office/steven-spielberg-movie-july-2026-release-date-1236311812/ |access-date=October 30, 2025 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US}}</ref> == အဆောက်အဦ == အစိုးရရဲ့ ကြီးမားတဲ့ ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာတာနဲ့အမျှ၊ ပစ်မှတ်ထား သတင်းပေးတစ်ယောက်ဟာ လူ့သမိုင်းကို ထာဝရပြောင်းလဲစေမယ့် အံ့မခန်းဖြစ်ရပ်တစ်ခုဖြစ်တဲ့ နောက်ဆုံး ဂြိုဟ်သားတွေအကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားတဲ့ နေ့ကို ဖော်ဆောင်ဖို့ အချိန်နဲ့အပြိုင် အပြိုင်ကြိုးစားနေပါတယ်။ <ref>{{Cite web |last=Franklin |first=Garth |date=May 27, 2026 |title=Final Trailer: Steven Spielberg's 'Disclosure Day' |url=https://www.darkhorizons.com/final-trailer-steven-spielbergs-disclosure-day/ |access-date=May 27, 2026 |website=[[Dark Horizons]]}}</ref> == သရုပ်ဆောင်များ == * အမ်မလီ ဘလန့်က [[ကန်းဆပ်စီးတီး (မစ်ဆိုရီ)|ကန်ဆက်စီးတီး]] မိုးလေဝသပညာရှင် နှင့် သတင်းထောက် ဟောင်း မာဂရက် ဖဲရ်ချိုင်းအဖြစ် <ref name="Cast">{{Cite magazine|date=April 2, 2026|title='Disclosure Day' 'answers questions posed by Close Encounters', says Emily Blunt|url=https://www.empireonline.com/movies/news/disclosure-day-answers-questions-close-encounters-emily-blunt-exclusive/|archivedate=April 8, 2026}}</ref> ** ငယ်ရွယ်သော မာဂရက်အဖြစ် Delaney Cuthbert * Josh O'Connor က ငယ်ရွယ်သော ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေး ကျွမ်းကျင်သူနှင့် သတင်းပေး Daniel Kellner အဖြစ် <ref name="Cast" /> ** ဒန်နီရယ် ငယ်ရွယ်စဉ်က အဖြစ် Tyler Renaud * Colin Firth က Wardex ကော်ပိုရေးရှင်းရဲ့ အကြီးအကဲ Noah Scanlon အဖြစ် <ref name="Cast" /> * Eve Hewson က သီလရှင် ဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး Daniel ရဲ့ ရည်းစား Jane Blankenship အဖြစ် <ref name="Cast" /> * Colman Domingo က Wardex မှ ခိုလှုံလာသူ Hugo Wakefield အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ထားပြီး ထုတ်ဖော်ပြောဆိုမှုအတွက် ထောက်ခံအားပေးသူ <ref name="Cast" /> * မာဂရက်ရဲ့ လက်တွဲဖော် ဂျက်ဆင်အဖြစ် Wyatt Russell က <ref name="Filming">{{Cite web |date=February 26, 2025 |title=See Steven Spielberg on set of new movie with Emily Blunt and Wyatt Russell in N.J. |url=https://www.nj.com/entertainment/2025/02/see-steven-spielberg-emily-blunt-and-wyatt-russell-on-nj-set-of-new-movie.html |access-date=February 27, 2025 |website=[[NJ.com]]}}</ref> * ကက်စပါ ဘွိုက်ဒ်အဖြစ် ဟင်နရီ လွိုက်ဒ်-ဟုစ် <ref>{{Cite web |last=Bentz |first=Adam |date=February 9, 2026 |title=Steven Spielberg Finally Breaks Silence on First Alien Sci-Fi Return in 21 Years with 'Disclosure Day' |url=https://screenrant.com/steven-spielberg-disclosure-day-first-look-tease/ |access-date=February 16, 2026 |website=[[Screen Rant]]}}</ref> * Elizabeth Marvel က သီလရှင် Sister Maura အဖြစ် <ref>{{Cite news |last=Lee |first=Benjamin |date=December 16, 2025 |title='Disclosure Day': first trailer for Steven Spielberg's star-studded UFO movie |url=https://www.theguardian.com/film/2025/dec/16/disclosure-day-trailer-steven-spielberg |access-date=December 17, 2025 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> * Hettienne Park က Serena အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ထားပါတယ်။ * ဒေ့ဗ် ဆန်တီယာဂို အဖြစ် တော်မီ မာတီနက်ဇ် <ref name="CastMarch2026">{{Cite web |last=Johnson |first=Travis |date=March 13, 2026 |title=The Aliens Are Already Among Us in the New Trailer for 'Disclosure Day' |url=https://bluntmag.com.au/news/the-aliens-are-already-among-us-in-the-new-trailer-for-disclosure-day/ |access-date=May 31, 2026 |website=[[Blunt Magazine]]}}</ref> * Gabby Beans က Angela Childs အဖြစ် <ref>{{Cite web |last=Stephan |first=Katcy |date=August 11, 2025 |title=Gabby Beans Signs with Gersh (Exclusive) |url=https://variety.com/2025/biz/news/gabby-beans-gersh-1236487022/ |access-date=August 11, 2025 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US}}</ref> * ဂျယ်ရမီ ရှာမို့စ် ကလေပူးလ် အဖြစ် * အေးဂျင့် ဒိုင်ယက်ဇ် အဖြစ် Elliot Villar <ref>{{Cite web |last=Laubscher |first=Ludovic |date=December 16, 2025 |title='Disclosure Day': Le nouveau Steven Spielberg avec des extraterrestres |trans-title='Disclosure Day': The new Steven Spielberg with aliens |url=https://jvmag.ch/2025/12/16/disclosure-day-le-nouveau-steven-spielberg-avec-des-extraterrestres/ |access-date=December 16, 2025 |website=JVMag |language=French}}</ref> * အေးဂျင့် Munsey အဖြစ် Noah Robbins <ref name="CastMarch2026" /> * မိုက်ကယ် ဂတ်စတန် က ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဒေါ့ဘ်စ် အဖြစ် <ref>{{Cite web |last=Kemp |first=Ellie |title=All we know about Steven Spielberg's new movie as first trailer drops |url=https://www.unilad.com/film-and-tv/news/steven-spielberg-disclosure-day-ufo-movie-trailer-724644-20251217 |access-date=December 17, 2025 |publisher=[[UNILAD]]}}</ref> ထို့အပြင်၊ Lance Archer ၊ Brian Cage နှင့် Chavo Guerrero Jr. တို့သည် နပန်းဒိုင်လူကြီး၊ အနီရောင်နပန်းသမားနှင့် အပြာရောင်နပန်းသမားအဖြစ် အသီးသီး ဧည့်သည်သရုပ်ဆောင်အဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ထားသည်။ <ref name="CastMay2025">{{Cite web |last=Pasbani |first=Rob |date=April 10, 2025 |title=Steven Spielberg Taps AEW Stars and Wrestling Legend for New UFO Movie |url=https://thestunner.com/spielberg-wrestling-movie-aew-stars/ |access-date=December 7, 2025 |website=The Stunner}}</ref> Patricia Conolly သည် Ruth အဖြစ် မပါဝင်ပါ။ <ref name="CastMarch2026">{{Cite web |last=Johnson |first=Travis |date=March 13, 2026 |title=The Aliens Are Already Among Us in the New Trailer for 'Disclosure Day' |url=https://bluntmag.com.au/news/the-aliens-are-already-among-us-in-the-new-trailer-for-disclosure-day/ |access-date=May 31, 2026 |website=[[Blunt Magazine]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJohnson2026">Johnson, Travis (March 13, 2026). </cite></ref> == ထုတ်လုပ်မှု == === ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး === <templatestyles src="Multiple image/styles.css" wrapper=".tmulti"></templatestyles>{{Multiple image|image9=MKr25402 Steven Spielberg (Berlinale 2023) (3x4 cropped).jpg|image6=David Koepp in 2022.jpg}}၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် Steven Spielberg ၏ နောက်ထပ်ဒါရိုက်တာစီမံကိန်းမှာ သူ၏ကိုယ်ပိုင်မူလအကြံဉာဏ်ကို အခြေခံထားသည့် [[အမျိုးအမည်မသိ ယာဉ်ပျံ|UFO]] ရုပ်ရှင်တစ်ကားဖြစ်ပြီး Spielberg နှင့်အတူ ရုပ်ရှင်များစွာတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့သော David Koepp က ဇာတ်ညွှန်းရေးသားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Siegel |first=Tatiana |date=April 17, 2024 |title=Ageless Auteurs: Scorsese Eyes Frank Sinatra Biopic with Leonardo DiCaprio and Jennifer Lawrence, Spielberg Tackling UFO Movie and More |url=https://variety.com/2024/film/news/martin-scorsese-frank-sinatra-biopic-dicaprio-jennifer-lawrence-1235973769/ |access-date=April 19, 2024 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> Spielberg သည် ''[[နယူးယောက် တိုင်းမ်စ်|The New York Times]]'' တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော ၂၀၁၇ ခုနှစ်ထုတ် "Glowing Auras and 'Black Money': The Pentagon's Mysterious UFO Program" ဆောင်းပါးမှ လှုံ့ဆော်မှုရရှိခဲ့ပြီး ယင်းဆောင်းပါးသည် ထိုဘာသာရပ်အပေါ် သူ၏စိတ်ဝင်စားမှုကို ပြန်လည်နှိုးဆွပေးခဲ့သည်ဟု သူဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Weiss |first=Josh |date=April 18, 2026 |title=What Inspired Steven Spielberg to Revisit Aliens in 'Disclosure Day'? |url=https://www.syfy.com/syfy-wire/what-inspired-steven-spielberg-to-revisit-aliens-in-disclosure-day |access-date=June 6, 2026 |publisher=[[Syfy]]}}</ref> Spielberg ထံမှ အီးမေးလ်မှတစ်ဆင့် ကနဦးကုသမှုကို ခံယူပြီးနောက် Koepp သည် ရုပ်ရှင်ဇာတ်ညွှန်းအတွက် မူကြမ်း ၄၂ ခုကို ရေးဆွဲခဲ့ပြီး သူ၏အနုပညာသက်တမ်းတစ်လျှောက် မူကြမ်းအများဆုံးဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite magazine|date=May 19, 2026|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/david-koepp-steven-spielberg-disclosure-day-interview|title=It Took Screenwriter David Koepp 42 Tries to Get Steven Spielberg's New Movie Right|archivedate=May 22, 2026}}</ref> မေလတွင် Universal Pictures သည် ဖြန့်ဖြူးရန် သတ်မှတ်ထားသည်။ <ref name="EventMovie">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=May 23, 2024 |title=Universal Dates Steven Spielberg Event Movie for Summer 2026 |url=https://deadline.com/2024/05/steven-spielberg-universal-event-movie-2026-1235928524 |access-date=June 13, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> နောက်တစ်လတွင် Emily Blunt သည် အဓိကဇာတ်ကောင်နေရာတွင် ပါဝင်ရန် ဆွေးနွေးနေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=June 13, 2024 |title=Emily Blunt Circling Steven Spielberg's Next Summer Tentpole at Amblin and Universal – The Dish |url=https://deadline.com/2024/06/emily-blunt-steven-spielberg-movie-1235972473/ |access-date=June 13, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> သူမသည် ဩဂုတ်လတွင် သရုပ်ဆောင်ရန် အတည်ပြုခဲ့သည်။ <ref name="Kroll" /> ဩဂုတ်လမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ Colin Firth ၊ Eve Hewson ၊ Colman Domingo ၊ Wyatt Russell နှင့် Josh O'Connor တို့ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ <ref name="Kroll">{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=August 16, 2024 |title=Colin Firth Circling Steven Spielberg's Next Movie at Amblin and Universal – The Dish |url=https://deadline.com/2024/08/colin-firth-steven-spielberg-emily-blunt-1236041900/ |access-date=August 16, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Thomas |first=Carly |date=September 8, 2024 |title=Eve Hewson in Early Talks for Untitled Steven Spielberg Event Film |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/eve-hewson-early-talks-steven-spielberg-untitled-event-film-1235994796/ |access-date=September 9, 2024 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=September 16, 2024 |title=Colman Domingo Circling Steven Spielberg's Next Event Film at Amblin and Universal |url=https://deadline.com/2024/09/colman-domingo-steven-spielberg-movie-1236090816/ |access-date=September 16, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=December 6, 2024 |title=Wyatt Russell in Talks to Join Steven Spielberg's Next Event Movie |url=https://deadline.com/2024/12/wyatt-russell-steven-spielberg-movie-1236196776/ |access-date=December 6, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> O'Connor သည် သရုပ်ဆောင်အဖြစ် သရုပ်ဆောင်ရန် ရွေးချယ်ခံရခြင်းမရှိဘဲ ကမ်းလှမ်းခံခဲ့ရကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Bamigboye |first=Baz |date=May 21, 2025 |title=Josh O'Connor on 'The Mastermind', 'The History of Sound', His Secret Spielberg Film & How Harris Dickinson Has Inspired Him to Direct |url=https://deadline.com/2025/05/josh-oconnor-the-mastermind-the-history-of-sound-spielberg-1236394577/ |access-date=May 21, 2025 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> Henry Lloyd-Hughes သည်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ရွေးချယ်ခံရခြင်းမရှိဘဲ သရုပ်ဆောင်အဖွဲ့တွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Calnan |first=Ellie |date=August 22, 2025 |title='The Thursday Murder Club' star joins Steven Spielberg's next project; Richard Osman praises UK film industry |url=https://www.screendaily.com/news/the-thursday-murder-club-star-joins-steven-spielbergs-next-project-richard-osman-praises-uk-film-industry/5208142.article |access-date=October 30, 2025 |website=[[Screen International#Screen Daily|Screen Daily]] |language=en-GB}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် Paul Tazewell သည် ''West Side Story'' (၂၀၂၁) ပြီးနောက် Spielberg နှင့် ဒုတိယအကြိမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရာတွင် ဝတ်စုံဒီဇိုင်နာအဖြစ် ဆောင်ရွက်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Sharpe |first=Josh |date=May 27, 2026 |title=Video: Steven Spielberg Teases 'Disclosure Day' in Final Trailer for New Film |url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/video-steven-spielberg-teases-disclosure-day-in-final-trailer-for-new-film-20260527 |access-date=May 27, 2026 |website=[[BroadwayWorld]] |language=en-US}}</ref> === ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခြင်း === အဓိကဓာတ်ပုံရိုက်ကူးမှုကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် နယူးဂျာစီ၊ အတ္တလန်တာ၊ နယူးယောက်စီးတီးနှင့် ဟန်တင်တန်တို့တွင် ''Non-View'' ခေါင်းစဉ်ဖြင့် စတင်ခဲ့သည်။ <ref name="Filming">{{Cite web |date=February 26, 2025 |title=See Steven Spielberg on set of new movie with Emily Blunt and Wyatt Russell in N.J. |url=https://www.nj.com/entertainment/2025/02/see-steven-spielberg-emily-blunt-and-wyatt-russell-on-nj-set-of-new-movie.html |access-date=February 27, 2025 |website=[[NJ.com]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.nj.com/entertainment/2025/02/see-steven-spielberg-emily-blunt-and-wyatt-russell-on-nj-set-of-new-movie.html "See Steven Spielberg on set of new movie with Emily Blunt and Wyatt Russell in N.J."] ''[[NJ.com]]''. </cite></ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ရိုက်ကူးမည့် မြင်ကွင်းတစ်ခုအတွက် "နပန်း ပရိသတ်များ " အဖြစ် Long Island အခြေစိုက် နောက်ခံသရုပ်ဆောင်များအား သရုပ်ဆောင်ခေါ်ယူမှုကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |date=January 16, 2025 |title=Casting call for Steven Spielberg film set to shoot in Huntington |url=https://longisland.news12.com/casting-call-for-steven-spielberg-film-set-to-shoot-in-huntington |access-date=January 16, 2025 |website=longisland.news12.com}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Bubbeo |first=Daniel |date=January 18, 2025 |title=Steven Spielberg looking to cast locals for Huntington shoot |url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/steven-spielberg-huntington-swmp5gy1 |access-date=January 18, 2025 |work=[[Newsday]]}}</ref> <ref>{{Cite web |date=January 15, 2025 |title=Casting Long Island Locals for Steven Spielberg Film |url=https://www.gwcionlocation.com/long-island-ny/2025/1/15/casting-long-island-locals-for-steven-spielberg-film |access-date=January 15, 2025 |publisher=GWCI on Location}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် နောက်ဆက်တွဲ သရုပ်ဆောင်ခေါ်ယူမှုများသည် နယူးယောက်ပြည်နယ်၊ Hudson Valley ဒေသနှင့် နယူးဂျာစီပြည်နယ်၊ Middlesex County ဒေသတို့တွင် နောက်ခံအရည်အချင်းရှိသူများကို ရှာဖွေခဲ့သည်။ Middlesex County သရုပ်ဆောင်ခေါ်ယူမှုသည် ရုပ်ရှင်တွင် ၎င်းတို့၏ကိုယ်ပိုင်ယာဉ်များကို မောင်းနှင်နိုင်သူများကိုသာ သီးသန့်တောင်းဆိုခဲ့ပြီး Hudson Valley သရုပ်ဆောင်ခေါ်ယူမှုတွင်လည်း သရုပ်ဆောင်များကို စားသောက်ဆိုင်ဧည့်သည်များနှင့် ဟိုတယ်ဧည့်သည်များအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Muchnick |first=Jeanne |date=March 7, 2025 |title=Casting call for Hudson Valley residents for Steven Spielberg movie. What to know |url=https://www.lohud.com/story/news/local/westchester/2025/03/07/hudson-valley-ny-steven-spielberg-nonview-movie-open-casting-call-for-extras/81940619007/ |access-date=March 8, 2025 |work=[[The Journal News]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kuperinsky |first=Amy |date=March 6, 2025 |title=Steven Spielberg needs people with cars for 'big scene' filming in N.J. |url=https://www.nj.com/entertainment/2025/03/steven-spielberg-needs-people-with-cars-for-big-scene-filming-in-nj.html |access-date=March 6, 2025 |website=[[NJ.com]]}}</ref> နောက်ထပ်သရုပ်ဆောင်ခေါ်ယူမှုများတွင် မြောက်ကိုရီးယားစစ်သားများအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ရန် သရုပ်ဆောင်များကို ရှာဖွေခဲ့သည်။ <ref name="HudPost">{{Cite web |date=April 5, 2025 |title=Spielberg Filming Sci-Fi Movie in Jersey City |url=https://hudpost.com/spielberg-filming-sci-fi-movie-in-jersey-city/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405000905/https://hudpost.com/spielberg-filming-sci-fi-movie-in-jersey-city/ |archive-date=April 5, 2025 |access-date=April 5, 2025 |website=HudPost}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် တောင်ပိုင်းနယူးဂျာစီရှိ Cape May Seashore Lines ရထားလမ်းတွင်လည်း ရိုက်ကူးမှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Greenberg |first=Ted |date=March 6, 2025 |title='Very exciting': Spielberg movie project brings winter business boost to Jersey Shore |url=https://www.nbcphiladelphia.com/entertainment/the-scene/spielberg-movie-jersey-shore/4126421/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250318025347/https://www.nbcphiladelphia.com/entertainment/the-scene/spielberg-movie-jersey-shore/4126421/ |archive-date=March 18, 2025 |access-date=March 18, 2025 |publisher=NBC10 Philadelphia |language=en-US}}</ref> ဧပြီလအစောပိုင်းတွင် ဂျာစီစီးတီးရှိ McGinley Square ရပ်ကွက်တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ <ref name="HudPost">{{Cite web |date=April 5, 2025 |title=Spielberg Filming Sci-Fi Movie in Jersey City |url=https://hudpost.com/spielberg-filming-sci-fi-movie-in-jersey-city/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250405000905/https://hudpost.com/spielberg-filming-sci-fi-movie-in-jersey-city/ |archive-date=April 5, 2025 |access-date=April 5, 2025 |website=HudPost}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://hudpost.com/spielberg-filming-sci-fi-movie-in-jersey-city/ "Spielberg Filming Sci-Fi Movie in Jersey City"]. </cite></ref> ဇွန်လတွင် Koepp က ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်မှုသည် မေလကုန်တွင် ပြီးဆုံးသွားကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Venugopal |first=Arun |author-link=Arun Venugopal |date=June 25, 2025 |title=Steven Spielberg's Untitled UFO Movie Has Wrapped Filming, Confirms David Koepp |url=https://maxblizz.com/steven-spielbergs-untitled-ufo-movie-has-wrapped-filming-confirms-david-koepp/ |access-date=June 25, 2025 |website=Maxblizz |language=en-US}}</ref> ရိုက်ကူးနေစဉ်အတွင်း Blunt သည် [[ဉာဏ်ရည်တု|AI]] post-processing နည်းပညာများကို အသုံးမပြုဘဲ ဂြိုဟ်သားဘာသာစကားကို ပြောဆိုနေသည့် မိနစ်လေး မိနစ်ကြာ အသံထွက်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=McArdle |first=Tommy |date=June 1, 2026 |title=Emily Blunt Says She Was 'Terrified' to Use AI, So She Created Her Own 'Strange' Alien Sounds in 'Disclosure Day' |url=https://people.com/emily-blunt-created-her-alien-sounds-in-disclosure-day-on-her-own-11987929 |access-date=June 3, 2026 |website=[[People (magazine)|People]] |publisher=Dotdash Meredith |language=en-US}}</ref> === ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးရေး === Spielberg နှင့် ရေရှည်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သူ Janusz Kamiński သည် ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး 2.39:1 aspect ratio အတွက် C နှင့် T series anamorphic format မှန်ဘီလူးများ တပ်ဆင်ထားသော Panavision Panaflex Millennium XL2 ကင်မရာများကို အသုံးပြု၍ 35 mm ဖလင် ဖြင့် ပရောဂျက်ကို အဓိကထား ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ <ref name="Forbes">{{Cite web |last=Har-Even |first=Benny |date=May 28, 2026 |title=What's the Best Way to See Spielberg's 'Disclosure Day' in the Cinema |url=https://www.forbes.com/sites/bennyhareven/2026/05/28/whats-the-best-way-to-see-spielbergs-disclosure-day-in-the-cinema/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Forbes]] |publisher=Forbes Media |language=en-US}}</ref> လက်ကိုင်အလင်းရောင်နည်းသော မြင်ကွင်းအချို့ကို ဒစ်ဂျစ်တယ် Sony CineAlta Venice 2 ကင်မရာကို အသုံးပြု၍ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ <ref name="Forbes" /> === အမြင်အာရုံ အကျိုးသက်ရောက်မှုများ === အမြင်အာရုံ အထူးပြုလုပ်ချက်များကို Digital Domain ၊ Storm Studios နှင့် Wētā FX မှ တီထွင်ခဲ့ပြီး ထုတ်လုပ်ရေး အမြင်အာရုံ အထူးပြုလုပ်ချက်များ ကြီးကြပ်ရေးမှူးများဖြစ်သည့် Matthew E. Butler နှင့် Joel Behrens နှင့် ထုတ်လုပ်ရေး အမြင်အာရုံ အထူးပြုလုပ်ချက်များ ထုတ်လုပ်သူ Lauren Ritchie တို့က ကြီးကြပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Frei |first=Vincent |date=January 6, 2026 |title=Disclosure Day |url=https://www.artofvfx.com/disclosure-day/ |access-date=June 3, 2026 |website=The Art of VFX}}</ref> == တေးသံ == ၂၀၂၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် Spielberg နှင့် သူ၏ ၃၀ ကြိမ်မြောက် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုဖြစ်သည့် ရုပ်ရှင်အတွက် တေးဂီတကို ရေးစပ်ရန် John Williams ကို ငှားရမ်းခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=October 28, 2025 |title=John Williams to Score Steven Spielberg's UFO Movie, Marking the Duo's 30th Film Together |url=https://variety.com/2025/film/news/john-williams-steven-spielberg-ufo-movie-1236563896/ |access-date=October 30, 2025 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US}}</ref> Back Lot Music သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဒစ်ဂျစ်တယ်စနစ်ဖြင့် ဖြန့်ချိမည့် တရားဝင် တေးသံအယ်လ်ဘမ်ကို ဖြန့်ချိမည်ဖြစ်ပြီး Waxwork Records သည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဗားရှင်းများကို ဖြန့်ချိမည်ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |date=June 3, 2026 |title='Disclosure Day' Soundtrack Album Details |url=https://filmmusicreporter.com/2026/06/03/disclosure-day-soundtrack-album-details/ |access-date=June 3, 2026 |website=Film Music Reporter}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ''ထုတ်ဖော်ပြောကြားသည့်နေ့'' အတွက် ဝီလျံ၏နည်းလမ်းနှင့် ရုပ်ရှင်တွင် သူ၏တေးဂီတကို မည်သို့တွေ့ကြုံခံစားရမည်ကို ဆွေးနွေးရာတွင် စပီးလ်ဘာ့ဂ်က ဝီလျံက "ဒီတစ်ခါတော့ ရုပ်ရှင်ကို ဦးဆောင်ဖို့မဟုတ်ဘဲ ရုပ်ရှင်ကို အနည်းငယ်တွန်းအားပေးဖို့ ရုပ်ရှင်အောက်မှာ တေးဂီတကို ရေးမှာပါ" ဟု ပြောကြားခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာက ဝီလျံ၏ ပိုမို "symphonic"၊ theme-driven ပုံစံအတွက် စံနှုန်းတစ်ခုအဖြစ် ''Close Encounters of the Third Kind'' နှင့် ''Indiana Jones တို့ကို'' ထောက်ပြခဲ့သည်။ "ဒါက ပိုသိမ်မွေ့ပေမယ့် John Williams ရဲ့ ပါရမီစစ်စစ်ပါပဲ" ဟု သူက နိဂုံးချုပ်ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Basu |first=Devanshi |date=June 4, 2026 |title=Steven Spielberg Reveals 'Disclosure Day's John Williams Score Details |url=https://www.comingsoon.net/movies/news/2143411-disclosure-day-john-williams-score-different-how |access-date=June 5, 2026 |website=[[Mandatory (company)#Owned or associated websites|ComingSoon.net]]}}</ref> === လမ်းကြောင်းစာရင်း === <templatestyles src="Module:Track listing/styles.css"></templatestyles>  == ဈေးကွက်ရှာဖွေရေး == Spielberg ရဲ့ အဆိုအရ ရုပ်ရှင်ရဲ့ တတိယအခန်းတစ်ခုလုံးကို ဈေးကွက်ထဲ မထည့်ပါဘူး။ <ref>{{Cite web |last=Yin-Poole |first=Wesley |date=April 16, 2026 |title=Steven Spielberg Comments on 'Disclosure Day' |url=https://www.ign.com/articles/steven-spielberg-comments-on-disclosure-day |access-date=June 3, 2026 |website=[[IGN]]}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် လော့စ်အိန်ဂျလိစ်နှင့် နယူးယောက်စီးတီး အပါအဝင် မြို့အမျိုးမျိုးတွင် ကြော်ငြာဆိုင်းဘုတ်များ ပေါ်လာခဲ့ပြီး ငှက်တစ်ကောင်၏ ပုံရိပ်အတွင်း ဘောင်ခတ်ထားသော ဇောက်ထိုးမျက်လုံးပုံ ပါရှိပြီး "အားလုံးကို ဖော်ထုတ်မည်။ SPIELBERG။ 06.12.26" ဟူသော ဆောင်ပုဒ်ဖြင့် အမည်မပေးရသေးသော ရုပ်ရှင်ကို လှောင်ပြောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Dodge |first=Jeff |date=December 10, 2025 |title=Steven Spielberg's New Sci-Fi Movie: Mysterious Alien Image Teased |url=https://screenrant.com/steven-spielberg-movie-2026-ufo-aliens-billboards/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Screen Rant]]}}</ref> ခြောက်ရက်အကြာတွင် ''Avatar: Fire and Ash'' ရုပ်ရှင်မပြသမီ နမူနာဗီဒီယို ထွက်လာခြင်းဖြင့် ရုပ်ရှင်၏ ခေါင်းစဉ်ကို ဖော်ပြခဲ့သည် <ref>{{Cite web |last=Lambie |first=Ryan |date=December 3, 2025 |title=Steven Spielberg {{!}} Trailer for mystery UFO movie to appear in front of 'Avatar: Fire and Ash' |url=https://filmstories.co.uk/news/steven-spielberg-trailer-for-mystery-ufo-movie-to-appear-in-front-of-avatar-fire-and-ash/ |access-date=June 3, 2026 |website=Film Stories}}</ref> <ref>{{Cite web |last=McGowan |first=Andrew |date=December 16, 2025 |title=Steven Spielberg's UFO Movie 'Disclosure Day' Revealed as Trailer Shows Emily Blunt and Josh O'Connor Making Contact with Aliens |url=https://variety.com/2025/film/news/steven-spielberg-disclosure-day-trailer-emily-blunt-ufo-movie-1236604971/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> <ref name="SuperBowl">{{Cite web |last=Couch |first=Aaron |date=February 8, 2026 |title=Steven Spielberg Beams into Super Bowl with 'Disclosure Day' Spot |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/disclosure-day-steven-spielberg-hits-super-bowl-1236497781/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၈ ရက်နေ့တွင် Super Bowl LX အတွင်း ရုပ်ရှင်အတွက် ရုပ်သံကြော်ငြာတစ်ခုကို အပိုင်းအစအသစ်များဖြင့် ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ <ref name="SuperBowl">{{Cite web |last=Couch |first=Aaron |date=February 8, 2026 |title=Steven Spielberg Beams into Super Bowl with 'Disclosure Day' Spot |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/disclosure-day-steven-spielberg-hits-super-bowl-1236497781/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFCouch2026">Couch, Aaron (February 8, 2026). </cite></ref> ရုံတင်ပိုစတာနှင့် တရားဝင်နမူနာကို နောက်လ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |last2=Grobar |first2=Matt |date=March 12, 2026 |title='Disclosure Day' Trailer: Josh O'Connor and Emily Blunt Race to Tell a Secret That 'Will Upend All Established Order' in Spielberg Sci-Fi Thriller |url=https://deadline.com/2026/03/steven-spielberg-disclosure-day-trailer-ufo-movie-1236650057/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> ဧပြီလတွင် CinemaCon တွင် Universal Pictures တင်ဆက်မှုအတွင်း တိုးချဲ့ဗီဒီယိုကို ပြသခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Lang |first=Brent |date=April 15, 2026 |title=Steven Spielberg Warns Hollywood Must Invest in Original Stories or Movies Will 'Run Out of Gas', Debuts Eerie New 'Disclosure Day' Trailer at CinemaCon |url=https://variety.com/2026/film/news/steven-spielberg-hollywood-original-movies-disclosure-day-cinemacon-1236722625/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}</ref> နောက်ဆုံးနမူနာနှင့် IMAX ပိုစတာကို မေလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Booth |first=Kaitlyn |date=May 27, 2026 |title='Disclosure Day': Final Trailer Plus a New and Well-Designed IMAX Poster |url=https://bleedingcool.com/movies/disclosure-day-final-trailer-plus-a-new-and-well-designed-imax-poster/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Bleeding Cool]]}}</ref> Citi Field တွင် ရိုက်ကူးထားသော ပရော်ဖက်ရှင်နယ် [[ဘေ့စ်ဘော]] ကစားသမား Francisco Lindor သည် ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ပွဲဦးထွက်ပြသခဲ့သော ရုပ်ရှင်အတွက် စက္ကန့် ၃၀ ကြာ ရုပ်သံကြော်ငြာတွင် ၎င်းကိုယ်တိုင်အဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Murphy |first=Brian |date=June 4, 2026 |title=Lindor stars in eerily familiar trailer for new Spielberg movie |url=https://www.mlb.com/news/francisco-lindor-stars-in-disclosure-day-trailer |access-date=June 5, 2026 |website=[[Major League Baseball|MLB.com]]}}</ref> == ထုတ်ဝေမှု == မူလက ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရုံတင်ပြသရန် စီစဉ်ထားသော <ref name="EventMovie">{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=May 23, 2024 |title=Universal Dates Steven Spielberg Event Movie for Summer 2026 |url=https://deadline.com/2024/05/steven-spielberg-universal-event-movie-2026-1235928524 |access-date=June 13, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFD'Alessandro2024">D'Alessandro, Anthony (May 23, 2024). </cite></ref> ''Disclosure Day ဇာတ်ကား'' ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့ရှိ Le Grand Rex တွင် ကမ္ဘာ့ပွဲဦးထွက်ပြသခဲ့ပြီး <ref name="Sortir à Paris">{{Cite web |last=de Sortiraparis |first=Graziella |date=May 22, 2026 |title='Disclosure Day': Premiere event at the Grand Rex with Steven Spielberg in attendance |url=https://www.sortiraparis.com/en/what-to-do-in-paris/cinema-series/articles/345881-disclosure-day-pre-premiere-event-at-the-grand-rex-in-the-presence-of-steven-spielberg |access-date=June 3, 2026 |website=Sortir à Paris}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFde_Sortiraparis2026">de Sortiraparis, Graziella (May 22, 2026). </cite></ref> ထို့နောက် ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့တွင် လန်ဒန်မြို့၊ Leicester Square ရှိ Cineworld တွင် ဗြိတိန်ပွဲဦးထွက်ပြသခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news |last=Feric |first=Carla |date=June 4, 2026 |title='Disclosure Day' director Steven Spielberg jokes about what he would ask aliens |url=https://www.standard.co.uk/culture/film/steven-spielberg-colin-firth-emily-blunt-eve-hewson-hollywood-b1284906.html |access-date=June 5, 2026 |work=[[The Standard (London newspaper)|The Standard]] |language=en-GB}}</ref> ၎င်းကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ IMAX တွင် ရုံတင်ပြသရန် စီစဉ်ထားသည်။ <ref name="NewFilm">{{Cite web |last=Rubin |first=Rebecca |date=February 18, 2025 |title=Steven Spielberg's New Film Moves to June 2026, Daniels' 'Everything Everywhere' Follow-Up Removed from Calendar |url=https://variety.com/2025/film/box-office/steven-spielberg-movie-july-2026-release-date-1236311812/ |access-date=October 30, 2025 |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFRubin2025">Rubin, Rebecca (February 18, 2025). </cite></ref> ဤဇာတ်ကားကို အခြား ပရီမီယံကြီးမားသော ဖော်မတ်များ အပြင် မူရင်း 35 မီလီမီတာ ပုံနှိပ်မှ ဖောက်ထွင်းထားသော 70 မီလီမီတာ ဖလင် ပုံနှိပ်များတွင် အကန့်အသတ်ဖြင့် ဖြန့်ချိ မည်ဖြစ်သည်။ <ref name="Forbes">{{Cite web |last=Har-Even |first=Benny |date=May 28, 2026 |title=What's the Best Way to See Spielberg's 'Disclosure Day' in the Cinema |url=https://www.forbes.com/sites/bennyhareven/2026/05/28/whats-the-best-way-to-see-spielbergs-disclosure-day-in-the-cinema/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Forbes]] |publisher=Forbes Media |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHar-Even2026">Har-Even, Benny (May 28, 2026). </cite></ref> == ဧည့်ခံပွဲ == === လက်မှတ်ရောင်းပေါက် === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ရုပ်ရှင်မပြသမီ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ''Boxoffice Pro သည်'' အဖွင့်သီတင်းပတ်တွင် ဒေါ်လာ ၄၀ မှ ၅၀ အထိ ရရှိရန် ခန့်မှန်းခဲ့သည်။&nbsp;သန်း။ <ref>{{Cite web |last=Boxoffice Staff |date=May 29, 2026 |title=Long Range Forecast: Spielberg Returns to the Big Screen with 'Disclosure Day' |url=https://www.boxofficepro.com/long-range-forecast-spielberg-returns-to-the-big-screen-with-disclosure-day/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Boxoffice Pro]]}}</ref> ''Puck'' ရဲ့ အစီရင်ခံစာအရ ''ထုတ်ဖော်ပြောကြားတဲ့နေ့ဟာ'' ဒေါ်လာ ၃၀၀ ကျော်ဖို့ လိုအပ်လိမ့်မယ်လို့ ခန့်မှန်းထားပါတယ်။&nbsp;ရုံဝင်ငွေစာရင်းမှာ အမြတ်အစွန်းရဖို့ သန်းတစ်ရာကျော်။ <ref>{{Cite web |last=Tan |first=Nicholas |date=June 2, 2026 |title='Disclosure Day' Gets Good News Toward Becoming a Box Office Success |url=https://www.comingsoon.net/movies/news/2141760-disclosure-day-box-office-success-budget-cost-prediction-tracking |access-date=June 3, 2026 |website=[[Mandatory (company)#Owned or associated websites|ComingSoon.net]]}}</ref> === ဝေဖန်တုံ့ပြန်မှု === အစောပိုင်းတုံ့ပြန်မှုများသည် အပြုသဘောဆောင်ပြီး ဝေဖန်ရေးဆရာများက Blunt ၏ သရုပ်ဆောင်မှုကို ချီးကျူးခဲ့ကြပြီး ၎င်းကို "Spielberg ၏ နှစ် ၂၀ အတွင်း အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="FirstReactions">{{Cite web |last=Tapp |first=Tom |date=May 27, 2026 |title='Disclosure Day' First Reactions Laud Emily Blunt's Performance, Declare It 'Spielberg's Best Film in 20 Years' |url=https://deadline.com/2026/05/disclosure-day-first-reactions-reviews-1236928672/ |access-date=June 3, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTapp2026">Tapp, Tom (May 27, 2026). </cite></ref> === ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်မှုများ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width: 101%;" ! scope="col" |ဆု ! scope="col" | အခမ်းအနားကျင်းပမည့်ရက်စွဲ ! scope="col" | အမျိုးအစား ! scope="col" | လက်ခံသူ(များ) ! scope="col" | ရလဒ် ! class="unsortable" scope="col" | {{Tooltip|Ref.|References}} |- ! rowspan="3" scope="row" | ရွှေရောင်ဇာတ်ကားဆုများ | rowspan="3" | ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၈ ရက် | အကောင်းဆုံး ကြော်ငြာဗီဒီယို | "သိပါ" (ယူနီဗာဆယ် ရုပ်ရှင်များ / ဗုဒ္ဓဂျုံးစ်)| {{Nom}} | rowspan="3" align="center" | <ref>{{Cite web |last=Pedersen |first=Erik |last2=Hipes |first2=Patrick |date=May 5, 2026 |title=Golden Trailer Awards Nominations: 'IT: Welcome to Derry' Leads Field as Disney Dominates Among Studios |url=https://deadline.com/2026/05/golden-trailer-awards-2026-nominations-list-1236882204/ |access-date=May 26, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref><br /><br /><br /><br /> <ref>{{Cite web |last=Pedersen |first=Erik |date=May 28, 2026 |title=Golden Trailer Awards: 'Project Hail Mary' Scores Best in Show & Leads Field; Disney Tops Studios – Full List |url=https://deadline.com/2026/05/golden-trailer-awards-2026-winners-list-1236929662/ |access-date=May 30, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}</ref> |- | အကောင်းဆုံး စိတ်ကူးယဉ်/စွန့်စားခန်း | "ကမ္ဘာ" (ယူနီဗာဆယ် ရုပ်ရှင်များ / ဗုဒ္ဓဂျုံးစ်)| {{Nom}} |- | ၂၀၂၆ ခုနှစ် နွေရာသီ အကောင်းဆုံး လူကြိုက်များသော ရုပ်ရှင်နမူနာ | "သိပါ" (ယူနီဗာဆယ် ရုပ်ရှင်များ / ဗုဒ္ဓဂျုံးစ်)| {{Won}} |} == ကြည့်ပါ == * ဂြိုဟ်သားတွေပါဝင်တဲ့ ရုပ်ရှင်စာရင်း * ၂၀၂၅ ခုနှစ် အမေရိကန် UFO မှတ်တမ်းရုပ်ရှင် ''The Age of Disclosure'' == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://www.disclosuredaymovie.com}} * {{IMDb title|32444672}} * {{Mojo title|disclosureday}} * {{Rotten Tomatoes|disclosure_day}} {{Steven Spielberg}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Steven Spielberg |- | colspan="2" | * Accolades * Bibliography * Filmography * Unrealized projects |- !Films directed | * ''Firelight'' (1964) * ''Slipstream'' (1967) * ''Amblin''' (1968) * ''Duel'' (1971) * ''The Sugarland Express'' (1974) * ''Jaws'' (1975) * ''Close Encounters of the Third Kind'' (1977) * ''1941'' (1979) * ''Raiders of the Lost Ark'' (1981) * ''E.T. the Extra-Terrestrial'' (1982) * ''Twilight Zone: The Movie'' (1983; segment "Kick the Can") * ''Indiana Jones and the Temple of Doom'' (1984) * ''The Color Purple'' (1985) * ''Empire of the Sun'' (1987) * ''Indiana Jones and the Last Crusade'' (1989) * ''Always'' (1989) * ''Hook'' (1991) * ''Jurassic Park'' (1993) * ''Schindler's List'' (1993) * ''The Lost World: Jurassic Park'' (1997) * ''Amistad'' (1997) * ''Saving Private Ryan'' (1998) * ''A.I. Artificial Intelligence'' (2001) * ''Minority Report'' (2002) * ''Catch Me If You Can'' (2002) * ''The Terminal'' (2004) * ''War of the Worlds'' (2005) * ''Munich'' (2005) * ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' (2008) * ''The Adventures of Tintin'' (2011) * ''War Horse'' (2011) * ''Lincoln'' (2012) * ''Bridge of Spies'' (2015) * ''The BFG'' (2016) * ''The Post'' (2017) * ''Ready Player One'' (2018) * ''West Side Story'' (2021) * ''The Fabelmans'' (2022) * ''Disclosure Day'' (2026) |- !Films written only | * ''Ace Eli and Rodger of the Skies'' (1973) * ''Poltergeist'' (1982) * ''The Goonies'' (1985) |- !Films produced only | * ''Three O'Clock High'' (1987, uncredited) * ''An American Tail: Fievel Goes West'' (1991) * ''Memoirs of a Geisha'' (2005) * ''Flags of Our Fathers'' (2006) * ''Letters from Iwo Jima'' (2006) * ''Super 8'' (2011) * ''The Hundred-Foot Journey'' (2014) * ''Maestro'' (2023) * ''The Color Purple'' (2023) * ''Music by John Williams'' (2024) * ''Hamnet'' (2025) |- !Television | * ''Night Gallery'' (1969; segment "Eyes") * "L.A. 2017" (1971) * ''Duel'' (1971) * ''Something Evil'' (1972) * ''Savage'' (1973) * ''Amazing Stories'' (1985–1987) * ''High Incident'' (1996–1997) * ''Invasion America'' (1998) |- !Video games | * ''The Dig'' (1995) * ''Steven Spielberg's Director's Chair'' (1996) * ''Medal of Honor'' (1999) * ''Medal of Honor: Allied Assault'' (2002) * ''Boom Blox'' (2008) * ''Boom Blox Bash Party'' (2009) |- !Family | * Amy Irving (first wife) * Kate Capshaw (second wife) * Destry Spielberg (daughter) * Sasha Spielberg (daughter) * Arnold Spielberg (father) * Anne Spielberg (sister) |- !Related | * Amblin Partners ** Amblin Entertainment ** Amblin Television *** DreamWorks Television ** Amblimation ** DreamWorks Pictures *** DreamWorks Animation * USC Shoah Foundation Institute for Visual History and Education * Steven Spielberg Jewish Film Archive * Sammy Fabelman * ''Spielberg'' (2017) * "Cannibal" (2022) |} {{David Koepp}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |Works by David Koepp |- !Films directed | * ''The Trigger Effect'' (1996) * ''Stir of Echoes'' (1999) * ''Secret Window'' (2004) * ''Ghost Town'' (2008) * ''Premium Rush'' (2012) * ''Mortdecai'' (2015) * ''You Should Have Left'' (2020) |- !Films written only | * ''Apartment Zero'' (1988) * ''Bad Influence'' (1990) * ''Why Me?'' (1990) * ''I Come in Peace'' (1990) * ''Toy Soldiers'' (1991) * ''Death Becomes Her'' (1992) * ''Jurassic Park'' (1993) * ''Carlito's Way'' (1993) * ''The Paper'' (1994) * ''The Shadow'' (1994) * ''Mission: Impossible'' (1996) * ''The Lost World: Jurassic Park'' (1997) * ''Snake Eyes'' (1998) * ''Panic Room'' (2002) * ''Spider-Man'' (2002) * ''War of the Worlds'' (2005) * ''Zathura: A Space Adventure'' (2005) * ''Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull'' (2008) * ''Angels & Demons'' (2009) * ''The Little Engine That Could'' (2011) * ''Jack Ryan: Shadow Recruit'' (2014) * ''Inferno'' (2016) * ''The Mummy'' (2017) * ''Kimi'' (2022) * ''Indiana Jones and the Dial of Destiny'' (2023) * ''Presence'' (2024) * ''Black Bag'' (2025) * ''Jurassic World Rebirth'' (2025) * ''Cold Storage'' (2026) * ''Disclosure Day'' (2026) |- !TV series created | * ''Hack'' (2002–2004) |} {{Authority control}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] ikjpzq38wlpdjmyywfbv11dnvv01lu9 0 287571 1038132 1037053 2026-06-14T06:37:56Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-သြ +ဩ) 1038132 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | title = ပါတိတ် (Batik) | titleclass = fn summary | image = [[File:Batik Trusmi Cirebon (23).jpg|thumb|center|220px]] | caption = အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဆီရီဘွန်မြို့ရှိ ထရုစ်မီ (Trusmi) ရွာ၌ ရိုးရာနည်းလမ်းအတိုင်း ဖယောင်းဒီဇိုင်းရေးဆွဲနေသည့် ပါတိတ်အထည်လုပ်ငန်းခွင် | label1 = အမျိုးအစား | data1 = ဖယောင်းပိတ်ဆေးဆိုးပန်းရိုက် အနုပညာ (Wax-resist dyeing) | label2 = အဓိကတွေ့ရသော နေရာ | data2 = အရှေ့တောင်အာရှ (အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှား) နှင့် သီရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ | label3 = ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်အဆင့် | data3 = ယူနက်စကို (UNESCO) ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် (၂၀၀၉) }} '''ပါတိတ်''' (Batik;ꦢꦡꦶꦏ꧀) သည် အထည်အလိပ်များပေါ်တွင် [[ဖယောင်း]] ကို အသုံးပြု၍ ဆေးရည်မစိမ့်ဝင်နိုင်သော နည်းလမ်း ဖြင့် အလှဆင် ရေးဆွဲချုပ်လုပ်ထားသည့် ရိုးရာဒီဇိုင်းဆန်း အထည်အလိပ် အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=What is Batik? |url=https://TheBatikGuild.com/what-is-batik |website=The Batik Guild |access-date=8 June 2026 |language=en}}</ref> ပါတိတ်ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ဂျာဗား ဘာသာစကား|ဂျာဗားဘာသာစကား]] ရှိ "အမှတ်အသားပြုလုပ်ခြင်း" သို့မဟုတ် "အစက်အပြောက်များ ရေးဆွဲခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "အမ်ဘာတိတ်" (Ambatik) ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Kerlogue |first=Fiona |title=Batik: Design and Style |year=2004 |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0500284773 |pages=12-15 |language=en}}</ref> ပါတိတ်လုပ်ငန်းကို ကမ္ဘာ့ဒေသအများအပြားတွင် တွေ့ရှိရသော်လည်း [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[ဂျားဗားကျွန်း|ဂျာဗားကျွန်း]] ၏ ပါတိတ်အနုပညာသည် နည်းစနစ်၊ ပန်းချီဒီဇိုင်းနှင့် လက်ရာအဆန်းပြားဆုံးအဖြစ် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း၌ အသိအမှတ်ပြုခံထားရသည်။ ယူနက်စကို (UNESCO) အဖွဲ့ကြီးက ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားပါတိတ် ကို "လူသားမျိုးနွယ်စု၏ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်" (Masterpiece of Oral and Intangible Heritage of Humanity) အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်စာရင်းသွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Indonesian Batik |url=https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 |website=UNESCO |year=2009 |access-date=8 June 2026 |language=en}}</ref> ပါတိတ်ပြုလုပ်ရာတွင် အဓိကအားဖြင့် 'ချန်တင်း' (Canting) ဟုခေါ်သော ကြေးနီကလောင်ငယ်ဖြင့် ဖယောင်းရည်ကို အထည်ပေါ်၌ လက်ဖြင့် ပန်းချီကားကဲ့သို့ စိတ်ရှည်စွာ ရေးဆွဲသည့်စနစ် (Batik Tulis) နှင့် ဒီဇိုင်းပုံစံတုံးဖြင့် ရိုက်နှိပ်သည့်စနစ် (Batik Cap) ဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။<ref>{{cite book |last=Elliott |first=Inger McCabe |title=Batik: Fabled Cloth of Java |year=2004 |publisher=Periplus Editions |isbn=978-0794602437 |pages=45 |language=en}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ပါတိတ်အထည်များကို အမျိုးသမီး၊ အမျိုးသားမရွေး နေ့စဉ်ဘဝနှင့် ရိုးရာပွဲလမ်းသဘင်များတွင် လုံချည်၊ ရင်ဖုံးအင်္ကျီနှင့် ဝတ်စုံများအဖြစ် အထူးနှစ်ခြိုက်စွာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ == ပါတိတ်နှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု == ပါတိတ်အထည်များသည် မြန်မာ့အထည်အလိပ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]] ကတည်းက သွင်းကုန်အဖြစ် စတင်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာ့လူနေမှုစနစ်နှင့် ခွဲခြားမရအောင် အသားကျ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံနှင့် ကုန်သွယ်မှု၊ သံတမန်ရေးရာ ဆက်ဆံရေးများမှတစ်ဆင့် ဂျာဗားပါတိတ် (မြန်မာအခေါ် ဂျာဗားလုံချည်) များသည် မြန်မာ့နန်းတွင်းအသိုင်းအဝိုင်းနှင့် လူကုံထံများအကြား ဆန်းပြားသော အဆင့်မြင့်အထည်များအဖြစ် ခေတ်စားခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=အုန်း |first=သန်း |title=မြန်မာ့ရိုးရာအထည်အလိပ်နှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသမိုင်း |year=၂၀၁၂ |publisher=စာပေဗိမာန် |pages=၈၅-၉၀ |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါတိတ်ကို အမျိုးသမီး၊ အမျိုးသားမရွေး ရာသီဥတုနှင့် ကိုင်ညီပြီး ဝတ်ဆင်ရ လွယ်ကူစိုပြေသောကြောင့် နေ့စဉ်အိမ်ဝတ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ရုံးတက်ရုံးဆင်း ဝတ်စုံအဖြစ်လည်းကောင်း အထူးနှစ်ခြိုက်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် ပါတိတ်ပိတ်စများကို မြန်မာ့ရိုးရာ ရင်ဖုံးအင်္ကျီ၊ ရင်စိအင်္ကျီ တိုက်ပုံများနှင့် တွဲဖက်၍ဖြစ်စေ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်ကနုတ်ဒီဇိုင်းများကို ပါတိတ်နည်းစနစ်ဖြင့် ပြန်လည်ဆန်းသစ်ထားသော အထည်များကိုဖြစ်စေ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဂုဏ်ယူစွာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။<ref>{{cite journal |last=နန်းညွန့်ဆွေ |title=မြန်မာ့ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုနှင့် ခေတ်ရိုးရာပါတိတ် |date=အောက်တိုဘာ ၁၉၉၈ |journal=မြဝတီမဂ္ဂဇင်း |volume=၄၆ |issue=၁၀ |pages=၄၅-၄၈ |language=my}}</ref> === ပြည်တွင်းဖြစ် ပါတိတ်လုပ်ငန်းများနှင့် ဒီဇိုင်းဆန်းသစ်မှု === မြန်မာနိုင်ငံတွင် လွန်ခဲ့သော ဆယ်စုနှစ်များစွာကတည်းက ပြည်တွင်းဖြစ် ပါတိတ်လက်မှုလုပ်ငန်းများကို ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် မွန်ပြည်နယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးတို့တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် တနင်္သာရီတိုင်းရှိ [[မြိတ်မြို့]]နှင့် [[ကော့သောင်းမြို့]]တို့သည် အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှားနိုင်ငံတို့နှင့် ရေလမ်းကုန်သွယ်မှု နီးစပ်သဖြင့် ပါတိတ်အတတ်ပညာနှင့် ဒီဇိုင်းများ ပိုမိုထွန်းကားသည်။ မြန်မာ့ပါတိတ်ပညာရှင်များသည် ဂျာဗားရိုးရာ ကနုတ်များကို မြန်မာ့ရိုးရာ [[လောကနတ်]]၊ [[ကရ​ဝိက်|ကရဝိက်]]ငှက်၊ [[ပန်းဆယ်မျိုး]]လာ ကနုတ်ပန်းများနှင့် [[အင်းလေးကန်]] ရှုခင်းပုံစံများဖြင့် ပေါင်းစပ်ကာ "မြန်မာ့ဆန်းသစ် ပါတိတ်ဒီဇိုင်း" များအဖြစ် ပြောင်းလဲတီထွင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |last=မျိုးသူရ |title=တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းက ပါတိတ်လုပ်ငန်းနှင့် မြန်မာ့လက်မှုအနုပညာ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/news-73829 |website=မြန်မာ့ဒီဂျစ်တယ်သတင်းစာ |date=၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၁ |access-date=၈ ဇွန် ၂၀၂၆ |language=my}}</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် ပါတိတ်အထည်များသည် ရိုးရာလုံချည်အဆင့်မှသည် ခေတ်ပြိုင်ဖက်ရှင်လောက သို့ ကူးပြောင်းလာပြီး အမျိုးသားဝတ် ပါတိတ်ရှပ်အင်္ကျီများ၊ ခေတ်မီအမျိုးသမီးဝတ် ဂါဝန်များနှင့် လူသုံးကုန်ပစ္စည်းများ (ဥပမာ- လက်ကိုင်အိတ်၊ ပုဝါ) အထိ မြန်မာ့လူငယ်ထုအကြား အထူးခေတ်စားလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်ဖက်ရှင်သီတင်းပတ်တွင် မြန်မာ့ရိုးရာပါတိတ်ကို ခေတ်ပြိုင်ဒီဇိုင်းဖြင့် ပုံဖော်ဆန်းသစ် |work=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ |date=၅ မတ် ၂၀၂၄ |location=ရန်ကုန် |language=my}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == === ရှေးဦးကာလမှ အစောပိုင်းခေတ်သစ်ကာလ === <gallery class="center" mode="nolines" heights="180px" widths="220px" caption="ဖယောင်းပိတ်ဆေးဆိုးနည်းစနစ်ကို အသုံးပြုထားသည့် ရှေးဟောင်းအထည်အလိပ်များနှင့် ပုံဖော်မှုများ"> File:Niya batik.jpg|တရုတ်နိုင်ငံ၊ နိယ (တာရင်မ်မြစ်ဝှမ်း) မှ တွေ့ရှိရသော တတိယရာစုမှ စတုတ္ထရာစုဦးပိုင်းခေတ် ဆေးဆိုးထားသည့် အထည်အလိပ်အပိုင်းအစ File:Egypt, Byzantine period, 1st half of 6th century - Resist-Dyed Hanging with Biblical Scenes - 1951.400 - Cleveland Museum of Art.tif|ဘိုင်ဇန်တိုင်းခေတ် အီဂျစ်နိုင်ငံမှ ဆေးဆိုးပန်းရိုက်ထားသည့် ဆဋ္ဌမရာစုဦးပိုင်း သမ္မာကျမ်းစာလာ အခန်းကဏ္ဍပါ လိုက်ကာအပိုင်းအစ File:Ceremonial Banner from India, possibly 14th century, Honolulu Museum of Art.JPG|အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ ၁၄ ရာစုခန့်က ဟု ခန့်မှန်းရသော ဘာသာရေးအခမ်းအနားသုံး အလံတော် </gallery> ပါတိတ်ကဲ့သို့ ဖယောင်းပိတ်၍ ဆေးဆိုးသည့် အနုပညာ (Resist dyeing) သည် ရှေးကျသော အနုပညာပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ ၄ ရာစုကတည်းက [[အီဂျစ်ပြည်ဟောင်းခေတ်|အီဂျစ်နိုင်ငံ]]တွင် မမ်မီရုပ်အလောင်းများကို ပတ်ရန်အတွက် ပိတ်ချောထည်များကို ဖယောင်းရည်စိမ်ပြီး ကလောင်တံဖြင့် ခြစ်၍ ဒီဇိုင်းဖော်သည့်စနစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အလယ်ခေတ် ဘိုင်ဇန်တိုင်းအုပ်ချုပ်မှုအောက်က ရောမအီဂျစ်ခေတ်အထိ ဆက်လက်အသုံးပြုခဲ့ကြသော်လည်း လက်ရှိအချိန်တွင် ထိုခေတ်က အထည်အလိပ်အပိုင်းအစများ တွေ့ရခဲသည်။<ref>{{cite book |last1=Williams |first1=Elizabeth Dospěl |last2=Krody |first2=Sumru Belger |last3=Bühl |first3=Gudrun |year=2019 |title=Woven Interiors: Furnishing Early Medieval Egypt |place=Washington |publisher=The George Washington University Museum and The Textile Museum |url=https://museum.gwu.edu/sites/g/files/zaxdzs6286/files/Woven%20Interiors%20Catalogue.pdf |isbn=978-0-87405-040-0|pages=67–68, 86}}</ref> အာရှတိုက်တွင်မူ အဆိုပါနည်းစနစ်ကို အိန္ဒိယ၊ တရုတ်နိုင်ငံ [[ထန်မင်းဆက်]]နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံ [[နာရာခေတ်]]တို့တွင် အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများ ရှိသည်။ အာဖရိကတိုက်တွင် နိုင်ဂျီးရီးယားရှိ ယိုရူဘာ (Yoruba) လူမျိုးများ၊ ဆီနီဂေါရှိ ဆိုနင်ကေ (Soninke) နှင့် ဝိုလိုဖ် (Wolof) လူမျိုးများက ဤနည်းပညာကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။{{sfn|Nava|1991|}} [[File:Prajnaparamita clothes detail.JPG|thumb|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဂျကာတာမြို့ရှိ အမျိုးသားပြတိုက်တွင် ပြသထားသော ၁၃ ရာစု ဂျာဗားအရှေ့ပိုင်း ပညာပါရမီတာ (Prajnaparamita) နတ်သမီးရုပ်တု၏ ဝတ်ဆင်ထားသော အဝတ်အစားဒီဇိုင်း အနီးကပ်မြင်ကွင်း]] ပါတိတ်အနုပညာသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ [[ဂျာဗားကျွန်း]]တွင် အမြင့်မားဆုံး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သော်လည်း အဆိုပါဒေသ၏ အပူပိုင်းမိုးနည်းရေရှား ရာသီဥတုကြောင့် အထည်အလိပ်များ ရေရှည်မတည်တံ့နိုင်ဘဲ သမိုင်းဦးကာလကို အတိအကျ သတ်မှတ်ရန် ခဲယဉ်းလှသည်။ ဒတ်ခ်ျ သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသည့် G. G. Rouffaer နှင့် H. H. Juynboll တို့က ဤနည်းပညာသည် ခရစ်နှစ် ၆ ရာစု သို့မဟုတ် ၇ ရာစုအတွင်း အိန္ဒိယ သို့မဟုတ် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတို့မှတစ်ဆင့် ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း တင်ပြခဲ့ကြသည်။{{sfn|Nava|1991|}}{{sfn|Rouffaer & Juynboll|1899}} ရိုးရာပါတိတ် ကနုတ်ဒီဇိုင်းအချို့သည် ရှေးဟောင်း ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ရုပ်တုများ (ဥပမာ- ဂျာဗားအရှေ့ပိုင်းရှိ ပညာပါရမီတာနတ်သမီးရုပ်တု) တွင် ပါဝင်သော ဝတ်စုံဒီဇိုင်းများနှင့် တူညီနေခြင်းကြောင့် အချို့သော စာရေးဆရာများက ပါတိတ်ကို ဂျာဗား၏ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာခေတ် (ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၁၆ ရာစု) တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Volkenkunde">{{cite web |title=Prajnaparamita and other Buddhist deities |url=http://volkenkunde.nl/nl/node/1049 |publisher=Volkenkunde Rijksmuseum |access-date=1 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502004644/http://volkenkunde.nl/nl/node/1049 |archive-date=2 May 2014 }}</ref> သို့သော် အချို့သော ပညာရှင်များကမူ ဒီဇိုင်းပုံစံ တူညီရုံမျှဖြင့် ပါတိတ်အထည်ဟု တထေရာတည်း မပြောနိုင်ကြောင်း၊ အခြားသော ဆက်စပ်မှုမရှိသည့် နည်းစနစ်များဖြင့်လည်း ဤဒီဇိုင်းကို ဖော်ဆောင်နိုင်ကြောင်း သတိပေးထားသည်။{{sfn|Pullen|2021|pp=58}} အစ္စလာမ်ခေတ်မတိုင်မီက မည်သည့်အထောက်အထားတွင်မျှ "ပါတိတ်" (Batik) ဟူသော စကားလုံးကို မတွေ့ရသဖြင့် အချို့ပညာရှင်များက ပါတိတ်သည် ၁၆ ရာစု [[မာဂျာပါဟစ် အင်ပါယာ]] (Majapahit) ပျက်သုဉ်းပြီးနောက် ဂျာဗားဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာခေတ် အဆုံးပိုင်းကျမှသာ ထွန်းကားလာခဲ့သည်ဟု ယူဆကြသည်။{{sfn|Langewis & Wagner|1964|pp=16}}{{sfn|Maxwell|2003|pp=325}} သို့သော်လည်း ဤယူဆချက်သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင်မှ ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည့် ဂျာဗားကျွန်း၏ အစောဆုံး ပါတိတ်အထည်အလိပ် အထောက်အထားကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ထားခြင်း မရှိသေးပေ။ အဆိုပါ အပြာနှင့် အဖြူရောင်စပ် ကုလားကာပုဝါ (Valance) အား [[ကာဗွန်သက်တမ်းရှာဖွေခြင်း]] (Carbon dating) အရ ၁၃ ရာစု သို့မဟုတ် ၁၄ ရာစု မာဂျာပါဟစ်ခေတ်ဦးပိုင်းက ဖြစ်ကြောင်း သိရှိရသည်။ ၎င်းပါတိတ်၏ အရည်အသွေးနှင့် သက်တမ်းအရ ထိုခေတ်ကတည်းက ဆန်းပြားသော ပါတိတ်နည်းပညာများ တည်ရှိနေပြီဖြစ်သော်လည်း ခေတ်စားပြီးဖြစ်သည့် [[အိကတ်]] (Ikat - ဖျင်ခတ်ချည်ဆိုး) အထည်များနှင့် ယှဉ်ပြိုင်နေရဆဲ ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေသည်။{{sfn|Sardjono & Buckley|2022}} ပါတိတ်အတတ်ပညာသည် နောက်ပိုင်းရာစုနှစ်များတွင် ဂျာဗားရှိ အစ္စလာမ်မစ်နန်းတွင်းများ၌ ပိုမိုထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ထင်ရှားသော ပါတိတ်ဒီဇိုင်းများ တိုးတက်လာရခြင်း၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းမှာ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးမှတစ်ဆင့် ဝင်ရောက်လာသော ဂုဏ်သရေရှိ နိုင်ငံခြားဖြစ် အထည်အလိပ်များ (ဥပမာ- အိန္ဒိယဖြစ် ပတိုလာဆာရီ - Patola sari) ကို အတုယူချုပ်လုပ်လိုစိတ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။{{sfn|Brussel|2021|pp=25-26}} ၁၇ ရာစုတွင် [[ဒတ်ချ်အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ]] (VOC) က အင်ဒိုနီးရှားတွင် ကုန်သွယ်မှု လက်ဝါးကြီးအုပ်ရေး မူဝါဒကို စတင်ကျင့်သုံးချိန်၌ ဒတ်ချ်တို့၏ အထည်အလိပ်ရောင်းအားကို ထိခိုက်စေခဲ့သော ထုတ်ကုန်များထဲတွင် ပါတိတ်အထည်များလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ ကိုရိုမန်ဒယ်ကမ်းခြေ (Coromandel coast) မှ ဒတ်ချ်တို့ တင်သွင်းလာသော ချင့်ဇ် (Chintz - ပန်းရိုက်ပိတ်ချော) အထည်များသည် ဒေသတွင်း၌ အရည်အသွေးမြင့်မားစွာ ထုတ်လုပ်နေသည့် ပါတိတ်အထည်များကို မယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခဲ့ပေ။<ref>{{cite journal |last=Ruurdje |first=Laarhoven |title=A Silent Textile Trade War: Batik Revival as Economic and Political Weapon in 17th Century Java |date=September 2012 |journal=Textile Society of America Symposium Proceedings |url=https://digitalcommons.unl.edu/tsaconf/705}}</ref> === ခေတ်သစ်ကာလ === <gallery class="center" mode="nolines" heights="180px" widths="220px" caption="ခေတ်သစ် ပါတိတ်အထည်များနှင့် ပုံဖော်မှုများ"> File:Raffles A Javan Chief in his ordinary dress.jpg|''The History of Java'' စာအုပ်ပါ ၁၉ ရာစုဦးပိုင်းက ပါတိတ်ပုဆိုး (Sarong) ဝတ်ဆင်ထားသည့် ဂျာဗားခေါင်းဆောင်တစ်ဦး၏ ပုံစံ File:Sarong, Northern Java, Indonesia, 1900-1910, cotton - Cincinnati Art Museum - DSC04349.JPG|၂၀ ရာစုဦးပိုင်း ဂျာဗားမြောက်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းစတိုင် ပေဆီဆီရ် (Pesisir) ပါတိတ်လုံချည် File:Batik pedalaman - sidha drajat.JPG|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ ဆိုလို (Solo) မြို့မှ 'ဆီဒါဒရာဂျတ်' (Sidha drajat) ကနုတ်ပုံစံပါဝင်သော ခေတ်ပြိုင်အိမ်တွင်းဖြစ်ပါတိတ် File:Afrikanische Textilien.jpg|ဂျာဗားပါတိတ်ကို အာဖရိကပုံစံဖြင့် ပြန်လည်ဆန်းသစ်ထားသော တိုဂိုနိုင်ငံရှိ ဖယောင်းရိုက်အထည်များ (Waxprint) </gallery> ပါတိတ်နည်းပညာကို (အထူးသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှပြင်ပရှိ ဥရောပသားများ) ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ သိရှိလာကြခြင်းမှာ တောမတ်စ် စတန်းဖို့ဒ် ရာဖဲလ် (Thomas Stamford Raffles) ရေးသားသည့် ''The History of Java'' (ဂျာဗားသမိုင်း) စာအုပ်တွင် ဂျာဗားပါတိတ်အကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ရာမှ စတင်ကာ သုတေသနပြုစုမှုများနှင့် စိတ်ဝင်စားမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချ်ကုန်သည် အီလီ ဗန် ရိုက်ကီဗော်ဆဲလ် (Elie Van Rijckevorsel) က အင်ဒိုနီးရှားသို့ ခရီးသွားစဉ် စုဆောင်းခဲ့သော ပါတိတ်အထည်များကို ရိုတာဒမ်မြို့ရှိ လူမျိုးစုဗေဒပြတိုက်သို့ လှူဒါန်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ် ပါရီကမ္ဘာ့ကုန်စည်ပြပွဲ (Exposition Universelle) တွင် ၎င်းနမူနာများကို ခင်းကျင်းပြသခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် နယ်သာလန်နိုင်ငံရှိ ထရိုပန်ပြတိုက် (Tropenmuseum) သည် အင်ဒိုနီးရှားပါတိတ် အများဆုံးစုဆောင်းထားရှိရာ ပြတိုက်အဖြစ် တည်ရှိနေသည်။{{sfn|Nava|1991|}} ၁၉ ရာစုမှ ၂၀ ရာစုဦးပိုင်းအတွင်း ဒတ်ချ်-အင်ဒိုနီးရှားကပြားများနှင့် တရုတ်နွယ်ဖွား အခြေချနေထိုင်သူများသည် ဂျာဗားကျွန်း မြောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းစတိုင် "ပေဆီဆီရ်" (Pesisir) ပါတိတ်များ ထုတ်လုပ်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ဂျေ၊ အီး၊ ဂျက်စပါ (J.E. Jasper) နှင့် မာ့စ် ပီရင်ဂါဒီ (Mas Pirngadi) ကဲ့သို့သော ပညာရှင်များက ရှိနှင့်ပြီးသား ပါတိတ်ကနုတ်ဒီဇိုင်းများကို စာအုပ်များဖြင့် စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Jasper|first1=J.E.|last2=Pingardie|first2=Mas|title=De inlandsche kunstnijverheid in Nederlandsch Indië III: De batikkunst|date=1916|place='S-Gravenhage|publisher=Mouton & co.|hdl=1887.1/item:1094712 |url=http://hdl.handle.net/1887.1/item:1094712 |ref=none}}</ref> ၎င်းမှတ်တမ်းများကို အသုံးပြု၍ ဒတ်ချ်နှင့် တရုတ်လက်မှုပညာရှင်များသည် ယဉ်ကျေးမှုအဖုံဖုံ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဒီဇိုင်းသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည့်အပြင်၊ ပါတိတ်များကို အမြောက်အမြား ထုတ်လုပ်နိုင်ရန် ကြေးနီတုံးဖြင့် ရိုက်နှိပ်သည့် 'ချက်ပ်' (Cap) စနစ်နှင့် ပိုမိုတောက်ပြောင်သော အရောင်များရရှိစေမည့် ဓာတုဆိုးဆေး (Synthetic dyes) များကိုပါ မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းခေတ်တွင် အီလီဇာ ဗန် ဇေလန် (Eliza van Zuylen) နှင့် အွိုင်း စိုး ထျန်း (Oey Soe Tjoen) ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ပါတိတ်အလုပ်ရုံကြီးများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊{{sfn|Sumarsono et al|2013|pp=67,107-111}} ၎င်းတို့၏ ထုတ်ကုန်များသည် မလေးကျွန်းစုတစ်ခုလုံး (ယနေ့ခေတ် အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှားနှင့် စင်ကာပူ) ရှိ လူထုအကြား အထူးခေတ်စားခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပါတိတ်စကတ်များနှင့် လုံချည်များကို ဒေသခံ တရုတ်နွယ်ဖွားများနှင့် ဥရောပအမျိုးသမီးများကပါ ရိုးရာ ကာဘာယာ (Kebaya) အင်္ကျီနှင့်တွဲဖက်၍ ကျယ်ပြန့်စွာ ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ပါတိတ်ကို တရုတ်ရိုးရာ အာနုဘော်ပလ္လင်မျက်နှာစာ ခြုံထည်ဖြစ်သော 'တောက်ဝီ' (Tok wi) ကဲ့သို့သော အထူးရည်ရွယ်ချက်သုံး အထည်များအဖြစ်လည်း အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။{{sfn|Lee et al|2015}}{{sfn|Shen & Wong|2023}} ထိုခေတ်ကာလတွင်ပင် ဂျာဗားပါတိတ် ထုတ်လုပ်မှုအတတ်ပညာသည် ပြည်ပသို့ပါ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ [[ဆဟာရ သဲကန္တာရ|ဆဟာရအောက်ပိုင်းအာဖရိက]]သို့ ၁၉ ရာစုအတွင်း ဒတ်ချ်နှင့် အင်္ဂလိပ်ကုန်သည်များက ဂျာဗားပါတိတ်ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒေသခံအာဖရိက လက်မှုပညာရှင်များက ပိုမိုကြီးမားသော ကနုတ်များ၊ ထူထဲသောလိုင်းများနှင့် အရောင်အသွေး စုံလင်စွာဖြင့် ပြောင်းလဲဆန်းသစ်ခဲ့ကြရာမှ ယနေ့ခေတ်တွင် [[အာဖရိကန် ဖယောင်းရိုက်ထည်များ]] (African wax prints) ဟု လူသိများလာခဲ့သည်။ ခေတ်သစ်အနောက်အာဖရိက ပါတိတ်ပုံစံများတွင် ဖယောင်းအစား ပီလောပီနံကစီ၊ ဆန်ကော် သို့မဟုတ် ရွှံ့စေးများကိုပါ အသုံးပြုကြသည်။<ref name="BGAfrica">{{cite web |title=Batik in Africa |url=http://www.batikguild.org.uk/historyAfrica.asp |publisher=The Batik Guild |access-date=29 April 2014 |archive-date=9 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409045340/http://www.batikguild.org.uk/historyAfrica.asp |url-status=live }}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် မလေးကျွန်းဆွယ် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသော ဂျာဗားပါတိတ်ပညာရှင်များသည် တုံးရိုက်နှိပ်ခြင်းနည်းစနစ်ကို အသုံးပြု၍ ပါတိတ်လုပ်ငန်းကို စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။{{sfn|Shaharuddin et al|2021}} ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် [[အင်ဒိုနီးရှား အမျိုးသား တော်လှန်ရေး|အင်ဒိုနီးရှားလွတ်လပ်ရေးစစ်ပွဲ]]များအပြီးတွင် ဂျာဗားကျွန်းရှိ ရိုးရာပါတိတ်အလုပ်ရုံ အများအပြား ပျက်စီးခဲ့ရသော်လည်း၊{{sfn|Harmsen|2018}} လက်ရှိအချိန်အထိ လက်မှုပညာရှင်များနှင့် အလုပ်ရုံအများအပြားသည် ထုတ်ကုန်မျိုးစုံကို တက်ကြွစွာ ထုတ်လုပ်လျက်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အထည်အလိပ်ရိုးရာနှင့် အနုပညာရှင်များအပေါ် ဆက်လက်လွှမ်းမိုးမှု ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁cell၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ပါတိတ်အတတ်ပညာသည် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ|ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ပြီး အာနဘဲလာ (Ernabella) ရှိ အာဘိုရီဂျီနယ် (Aboriginal) မျိုးနွယ်စု အနုပညာရှင်များက ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက်မှုပညာတစ်ခုအဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |last=Stevy |first=Maradona |title=Antropolog Australia Beri Ceramah Soal Batik |website=Republika |url=http://www.republika.co.id/berita/breaking-news/seni-budaya/11/02/09/163234-antropolog-australia-beri-ceramah-soal-batik |date=11 February 2011 }}</ref> အင်္ဂလိပ်အနုပညာရှင် သီးတစ် ဘလက်ကာ (Thetis Blacker) ၏ လက်ရာများသည်လည်း အင်ဒိုနီးရှားပါတိတ်၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရပြီး၊ သူမသည် ဂျော့ဂျာကာတာ (Yogyakarta) ရှိ ပါတိတ်သုတေသနအဖွဲ့တွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ဖူးသလို ဘာလီကျွန်းသို့လည်း ခရီးလှည့်လည်ခဲ့ဖူးသူ ဖြစ်သည်။<ref name="independent">{{cite news |last=Buckman |first=David |title=Thetis Blacker: Visionary batik painter |work=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/thetis-blacker-434360.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220507/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/thetis-blacker-434360.html |archive-date=7 May 2022 |url-access=subscription |url-status=live |date=31 January 2007 |location=UK |accessdate=29 April 2016 }}{{cbignore}}</ref> == ထုတ်လုပ်မှု နည်းစနစ်များ == ပါတိတ်ထုတ်လုပ်မှုလုပ်ငန်းစဉ်ကို အခြေခံပိတ်စအား လျှော်ဖွတ်ခြင်း၊ ရေစိမ်ခြင်းနှင့် တုတ်ပြားကြီးဖြင့် ရိုက်နှိပ်နယ်ခြင်းတို့ဖြင့် စတင်သည်။{{efn|ပါတိတ်သည် ရက်လုပ်ပြီးသား အထည်အလိပ်ပေါ်တွင် ဆေးမစိမ့်ဝင်နိုင်သော ပစ္စည်းဖြင့် ပိတ်ဆို့၍ ပုံဖော်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ [[အိကတ်]] (Ikat) နည်းစနစ်မှာမူ အထည်မရက်လုပ်မီ ချည်မျှင်များကို သီးခြားစီ ဆေးဆိုး၍ ပုံဖော်ခြင်း ဖြစ်သည်။}} ကနုတ်ဒီဇိုင်းပုံစံများကို ခဲတံဖြင့် အကြမ်းဆွဲပြီးနောက် [[အယ်လ်ကိန်း|ပါရာဖင်ဖယောင်း]] သို့မဟုတ် ပျားဖယောင်းနှင့် အပင်မှရသော သစ်စေးများကို ရောစပ်ထားသည့် ဖယောင်းရည်ပူဖြင့် ထပ်မံပုံဖော် ရေးဆွဲကြသည်။ ဖယောင်းသည် ဆေးရည်မစိမ့်ဝင်နိုင်သော အကာအကွယ် (Dye-resist) အဖြစ် လုပ်ဆောင်ပေးသဖြင့် ဆေးဆိုးသည့် လုပ်ငန်းစဉ်အတွင်း ၎င်းနေရာများသို့ ဆေးရည် စိမ့်ဝင်ခြင်းကို တားဆီးပေးသည်။ အထည်ကို ဆေးဆိုးပြီးနောက် ဖယောင်းများကို ပြန်လည်ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ ဆေးမဝင်သည့် ကနုတ်ပုံစံလွတ် (Negative pattern) ပေါ်လာသည်။{{sfn|Trefois|2010}}{{sfn |Elliott |1984|pp=50-59}} ဤနည်းစနစ်ကို အသုံးပြု၍ လက်မှုပညာရှင်များသည် ဖယောင်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် ဆေးဆိုးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်ကို အဆင့်ဆင့် အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ကာ ဆန်းပြားလှပသော ရောင်စုံကနုတ်ဒီဇိုင်းများကို ဖန်တီးကြသည်။ [[File:Resist dyeing.svg|thumb|upright=2|center|ပါတိတ်တွင် အသုံးပြုသည့် ဖယောင်းပိတ်ဆေးဆိုးနည်းစနစ် (Resist dyeing) ၏ အခြေခံသဘောတရား - ဖယောင်းဖြင့် အကာအကွယ်ပုံစံ ဖန်တီးခြင်းအားဖြင့် မိမိလိုချင်သော ပုံသဏ္ဌာန်အလိုက် ဆေးရောင်ခြယ်သနိုင်သည်။]] ဖယောင်းရည်ဖြင့် ကနုတ်ဖော်ရာတွင် ကလောင်တံကဲ့သို့ အသုံးပြုရသည့် 'ချန်တင်း' (Canting) ကိရိယာဖြင့် ရေးဆွဲခြင်း၊ 'ချက်ပ်' (Cap) ဟုခေါ်သော ဒီဇိုင်းပုံစံတုံးဖြင့် ရိုက်နှိပ်ခြင်း သို့မဟုတ် စုတ်တံဖြင့် ခြယ်သခြင်း စသည့် ကိရိယာမျိုးစုံကို အသုံးပြုနိုင်သည်။{{sfn|Trefois|2010}} ချန်တင်းသည် အခြေခံအကျဆုံးနှင့် အရိုးရာဆုံး ကိရိယာဖြစ်ပြီး ၎င်းနည်းဖြင့် ထုတ်လုပ်သော ပါတိတ်ကို "လက်ရေးပါတိတ်" ({{lang|id|Batik tulis}}) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤနည်းစနစ်သည် အလွန်သေးငယ်၍ စိတ်တိုင်းကျ အနုစိတ်ဆုံး ကနုတ်များကို ဖန်တီးနိုင်သော်လည်း လုပ်အားနှင့် အချိန် အလွန်စိုက်ထုတ်ရသည်။ စာပုံနှိပ်တုံးရိုက် ပါတိတ် ({{lang|id|Batik cap}}) စနစ်သည် အနုစိတ်မှုအပိုင်းတွင် လျော့နည်းသွားနိုင်သော်လည်း အရေအတွက်အမြောက်အမြားကို ပိုမိုမြန်ဆန်ထိရောက်စွာ ထုတ်လုပ်နိုင်စေသည်။<ref name=UNESCO>{{cite web |title=Indonesia Batik |url=https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 |publisher=UNESCO |access-date=21 October 2019 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208025553/https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170 |url-status=live }}</ref>{{sfn|Handayani et al|2018|pp=237}} === လက်ရေးပါတိတ် === {{see also|ချန်တင်း}} လက်ရေးပါတိတ် သို့မဟုတ် ဘာတစ်တူလစ် ({{lang|id|Batik tulis}}၊ [[ဂျာဗားအက္ခရာ]]: ꦧꦠꦶꦏ꧀ꦠꦸꦭꦶꦱ꧀; [[ပီဂွန်အက္ခရာ]]: باتيق توليس) အား 'ချန်တင်း' (Canting) ဟုခေါ်သော ကလောင်တံပုံစံ ကိရိယာဖြင့် အရည်ပျော်နေသော ဖယောင်းပူကို ပိတ်စပေါ်တွင် တိုက်ရိုက်ရေးဆွဲ၍ ပြုလုပ်သည်။ (ဂျာဗားအသံထွက် - {{IPA|jv|tʃantiŋ}}၊ ရှေးဟောင်းစာလုံးပေါင်း - {{lang|id|tjanting}})။ ၎င်းသည် သစ်သားလက်ကိုင်တပ်ဆင်ထားပြီး နှုတ်သီးငယ်ပါသော ကြေးနီဖယောင်းရည်အိုးလေး ဖြစ်သည်။ ၎င်းအိုးငယ်ထဲတွင် ဖယောင်းရည်ကို ထည့်ထားပြီး နှုတ်သီးဝမှတစ်ဆင့် ဖယောင်းရည်များ စီးကျလာကာ အစက်အပြောက်များနှင့် လိုင်းများကို ပုံဖော်ပေးသည်။ ထို့နောက် အထည်ကို ဆေးရည်ကန်ထဲသို့ နှစ်၍ ဆေးဆိုးပြီး အခြောက်လှန်းရသည်။ ၎င်းနောက် အထည်ကို ရေနွေးဆူဆူတွင် ပြုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ခြစ်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ဖယောင်းများကို ဖယ်ရှားသည်။ ဖယောင်းပိတ်ထားသော နေရာများသည် မူလအောက်ခံအရောင်အတိုင်း ကျန်ရှိနေမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဖယောင်းများ ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ ဆေးဝင်သည့်နေရာနှင့် ဆေးမဝင်သည့်နေရာတို့၏ အရောင်ကွာခြားချက်ကြောင့် ကနုတ်ပုံသဏ္ဌာန် ပေါ်လာသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို မိမိအလိုရှိသော အရောင်အရေအတွက်အလိုက် ထပ်ခါတလဲလဲ ပြုလုပ်ကြသည်။{{sfn|Trefois|2010|pp=99}}{{sfn|Gillow|Sentance|2000|p=135}} <gallery class=center mode=nolines widths="200px" heights="200px" caption="ချန်တင်းကို အသုံးပြု၍ လက်ရေးပါတိတ် ဖန်တီးပုံ"> File:Tjanting.jpg|အရည်ပျော်နေသော ဖယောင်းပူဖြင့် ကနုတ်ဒီဇိုင်းဖော်ရန် 'ချန်တင်း' ကို အသုံးပြုနေပုံ File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Batiksters aan het werk TMnr 20017682.jpg|ဂျာဗားကျွန်းတွင် ချန်တင်းဖြင့် ဖယောင်းဒီဇိုင်းရေးဆွဲကာ လက်ရေးပါတိတ် ပြုလုပ်နေကြသည့် အမျိုးသမီးများ File:Miao batik 苗族蜡染, Guizhou, 2016 (52411662580).jpg|တရုတ်နိုင်ငံ၊ ကွေ့ကျိုးပြည်နယ်ရှိ မျောင် (Miao) လူမျိုးများ အသုံးပြုသည့် 'လားဒေါင်' (Ladao) ဟုခေါ်သော ချန်တင်းအမျိုးကွဲတစ်မျိုး File:Batik-coloracio.jpg|သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတွင် လိုင်းအထူများ ဆွဲရန်အတွက် အသုံးပြုသော ချန်တင်းအမျိုးကွဲတစ်မျိုး </gallery> === စာပုံနှိပ်တုံးရိုက် ပါတိတ် === စာပုံနှိပ်တုံးရိုက် ပါတိတ် သို့မဟုတ် ဘာတစ်ချက်ပ် ({{lang|id|Batik cap}}၊ ဂျာဗားအက္ခရာ: ꦧꦠꦶꦏ꧀ꦕꦥ꧀; ပီဂွန်အက္ခရာ: باتيق چڤ) ဆိုသည်မှာ ကနုတ်ဒီဇိုင်းများ ထွင်းထုထားသည့် 'ချက်ပ်' (Cap) ဟုခေါ်သော တုံးရိုက်နှိပ်တံကို အသုံးပြု၍ ပိတ်စပေါ်တွင် ဖယောင်းရိုက်နှိပ်ကာ ပုံဖော်သည့် နည်းစနစ် ဖြစ်သည်။ (ဂျာဗားအသံထွက် - {{IPA|jv|tʃap}}၊ ရှေးဟောင်းစာလုံးပေါင်း - {{lang|id|tjap}})။ ပုံနှိပ်တုံး၏ ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းမှာ ကွဲပြားနိုင်သည်။ အလယ်ခေတ် အိန္ဒိယပုံနှိပ်တုံးများတွင် သစ်သားကို အသုံးပြုလေ့ရှိသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ဂျာဗားပုံနှိပ်တုံးများကိုမူ ကြေးနီပြားများနှင့် ကြေးနန်းကြိုးများကို အသုံးပြု၍ အလွန်ကျွမ်းကျင်သော လက်မှုပညာဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။ ကျန်ရှိသော ဆေးဆိုးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်မှာ လက်ရေးပါတိတ်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ချန်တင်းအစား ချက်ပ်ပုံနှိပ်တုံးကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ပါတိတ်အထည်တစ်ထည် ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သော လုပ်အားနှင့် ကုန်ကျစရိတ်ကို များစွာလျှော့ချနိုင်သော်လည်း ၎င်းကို ရိုက်နှိပ်ရန်အတွက်လည်း ကျွမ်းကျင်မှုအတတ်ပညာ လိုအပ်နေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref Pedigree="Ajie 2018">{{cite web |first=Stefanus |last=Ajie |title=Preserving traditional values through stamped batik |url=https://www.thejakartapost.com/life/2018/10/07/preserving-traditional-values-through-stamped-batik.html |publisher=[[The Jakarta Post]] |access-date=2024-08-30 |date=2018-10-18}}</ref>{{sfn|Gillow|Sentance|2000|pp=136–137}} <gallery class=center mode=nolines widths="200px" heights="200px" caption="ချက်ပ် ပုံနှိပ်တုံးကို အသုံးပြု၍ စာပုံနှိပ်တုံးရိုက် ပါတိတ် ပြုလုပ်ပုံ"> File:A handmade Batik Cap copper motif printing block.jpg|ကြေးနီပြားနှင့် ကြေးနန်းကြိုးများဖြင့် အနုစိတ်ပြုလုပ်ထားသော ဂျာဗားရိုးရာ ပါတိတ်ချက်ပ် (Batik cap) လက်လုပ်ပုံနှိပ်တုံး File:Printing wax-resin resist for Batik with a Tjap, Yogyakarta, 1996.jpg|ဂျာဗားကျွန်းတွင် ချက်ပ်တုံးကို အသုံးပြု၍ ပါတိတ်အထည်ပေါ်တွင် ဖယောင်းရိုက်နှိပ်နေပုံ File:Bamako Fabric Stamper (26613476748).jpg|မာလီနိုင်ငံ၊ ဘာမာကို (Bamako) ရှိ အလုပ်ရုံတစ်ခုတွင် ချက်ပ်ကိရိယာဖြင့် ပါတိတ်အထည်ပေါ်တွင် လက်ဖြင့် တုံးရိုက်နှိပ်နေပုံ </gallery> === စုတ်တံခြယ်ပါတိတ် === စုတ်တံခြယ်ပါတိတ် သို့မဟုတ် ဘာတစ်လူးကစ် ({{lang|id|Batik lukis}}၊ ဂျာဗားအက္ခရာ: ꦧꦠꦶꦏ꧀ꦭꦸꦏꦶꦱ꧀; ပီဂွန်အက္ခရာ: باتيق لوكيس) ဆိုသည်မှာ ပန်းချီဆရာ၏ စိတ်ကူးစိတ်သန်းအလိုက် အဖြူရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် (ပုံစံခွက်ပါသည်ဖြစ်စေ၊ မပါသည်ဖြစ်စေ) ချန်တင်း၊ စုတ်တံ၊ ဂွမ်း သို့မဟုတ် ဒုတ်ငယ်များ စသည့် ကိရိယာမျိုးစုံကို ပေါင်းစပ်၍ ဖယောင်းရည်ဖြင့် ပန်းချီကားကဲ့သို့ ခြယ်သပုံဖော်သည့် နည်းစနစ် ဖြစ်သည်။ စုတ်တံဖြင့် ခြယ်သခြင်းသည် အထည်၏ ကျယ်ဝန်းသော နေရာများကို ဖယောင်းဖြင့် ဖုံးအုပ်ရာတွင် အထူးအသုံးဝင်သည်။ စုတ်တံခြယ်ပါတိတ်သည် ရိုးရာပါတိတ်အနုပညာမှ ခေတ်ပြိုင် (လွတ်လပ်သော) ကနုတ်ဒီဇိုင်းများအဖြစ် တိုးတက်ပြောင်းလဲလာခြင်းဖြစ်ပြီး ရိုးရာလက်ရေးပါတိတ်ထက် အရောင်အသွေး ပိုမိုစုံလင်စွာ အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name="Nafiun">{{cite web |title=Batik Lukis |url=https://www.nafiun.com/2015/03/batik-lukis.html |publisher=www.nafiun.com |access-date=24 January 2021 |archive-date=30 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930011938/https://www.nafiun.com/2015/03/batik-lukis.html |url-status=live }}</ref> <gallery class=center mode=nolines widths="200px" heights="200px" caption="စုတ်တံများကို အသုံးပြု၍ စုတ်တံခြယ်ပါတိတ် ဖန်တီးပုံ"> File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een batikster tijdens het vervaardigen van een doek met een afbeelding van Rangda TMnr 20018445.jpg|ဂျော့ဂျာကာတာမြို့ရှိ အမျိုးသမီးလက်မှုပညာရှင်တစ်ဦးက စုတ်တံကို အသုံးပြု၍ ရန်းဒါး (Rangda) နတ်ဆိုးရုပ်ပုံ ကနုတ်ကို ဖယောင်းဖြင့် ပုံဖော်နေစဉ် File:Woman with brush painting batik Sri Lanka.JPG|သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ ကန္ဒီ (Kandy) မြို့ရှိ အမျိုးသမီးလက်မှုပညာရှင်တစ်ဦး စုတ်တံဖြင့် ဖယောင်းရည်ခြယ်သနေပုံ (ဖယောင်းဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသော ဧရိယာအကျယ်အဝန်းကို သတိပြုရန်) </gallery> === ဆေးဆိုးခြင်း === ဖယောင်းပုံဖော်ရာတွင် မည်သည့်နည်းစနစ်ကိုမဆို အသုံးပြုခဲ့သည်ဖြစ်စေ ဆေးဆိုးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်မှာ တူညီကြသည်။ ဖယောင်းဒီဇိုင်းဖော်ထားသော အထည်များကို မိမိအလိုရှိသော အရောင်အလိုက် ဆေးရည်ကန်များထဲသို့ နှစ်ရသည်။ ထို့နောက် ဖယောင်းကို ခြစ်ထုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရေနွေးပူဖြင့် ပြုတ်၍ ဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ အထည်ပေါ်တွင် ဆေးမဝင်သည့် ကနုတ်ဒီဇိုင်း ကွက်လပ်များ ပေါ်လာသည်။ လိုအပ်ချက်အရ ဖယောင်းရေးခြင်းနှင့် ဆေးဆိုးခြင်းကို ထပ်ခါတလဲလဲ ပြုလုပ်သည်။ ဓာတုဆိုးဆေးများ မတီထွင်နိုင်မီခေတ်က ဆေးဆိုးခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်သည် အကြောင်းရင်းများစွာကြောင့် နည်းပညာပိုင်းအရ အရှုပ်ထွေးဆုံး အဆင့်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ အပင်များမှရရှိသော သဘာဝဆိုးဆေးများသည် တစ်သုတ်နှင့်တစ်သုတ် အရောင်ချင်း တထေရာတည်း ထွက်လေ့မရှိပေ။ ဆေးဆိုးသူများသည် အရောင်မတူညီသော ဆေးဆိုးခြင်းအဆင့်ဆင့်ကို ဖြတ်သန်းသည့်အခါ ဆိုးဆေးရောင်အချင်းချင်း မည်သို့ဓာတ်ပြု ပြောင်းလဲနိုင်သည်ကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ဆေးဆိုးသူအများစုသည် မိမိတို့ဒေသထွက် အပင်များကို အသုံးပြု၍ ကိုယ်ပိုင်လျှို့ဝှက်ဆိုးဆေးဖော်မြူလာများကို အသုံးပြုကြသည်။ ထို့ပြင် သဘာဝဆိုးဆေးများသည် ရင့်မှည့်တောက်ပြောင်သော အရောင်ရရှိရန် အချိန်ပိုမိုပေးရသဖြင့် ထုတ်လုပ်မှုကာလကို ပိုမိုကြာရှည်စေသည်။{{sfn |Elliott |1984|pp=56-59}} ဓာတုဆိုးဆေးများသည် ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို များစွာရိုးရှင်းလွယ်ကူစေသော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်ကို ညစ်ညမ်းစေနိုင်သော ဓာတုစွန့်ပစ်ပစ္စည်းများကို ထွက်ရှိစေသည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိမှု (Eco-friendliness) သည် ဓာတုဆိုးဆေးများ ရှိနေသော်လည်း အချို့သော ပါတိတ်ထုတ်လုပ်သူများက သဘာဝဆိုးဆေးများကိုသာ ရွေးချယ်အသုံးပြုရသည့် အဓိကအကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Handayani et al|2018}}{{sfn|Sumarsono et al|2013}}{{sfn|Trefois|2010}} == ကနုတ်များနှင့် ဒီဇိုင်းပုံစံများ == {{further|အင်ဒိုနီးရှား ပါတိတ်ဒီဇိုင်းပုံစံများ}} ပါတိတ်အထည်များ၏ ဒီဇိုင်းပုံစံများသည် ၎င်းတို့ကို ထုတ်လုပ်သည့် ခေတ်ကာလ၊ ဒေသနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားခြားနားကြသည်။ အထည်အလိပ်ဆိုင်ရာ ပညာရပ်ဆိုင်ရာလေ့လာမှုများတွင် သုတေသနအများစုသည် [[အင်ဒိုနီးရှား ပါတိတ်ဒီဇိုင်းပုံစံများ]]အပေါ်တွင်သာ အဓိကအာရုံစိုက်ခဲ့ကြသည်၊ အကြောင်းမှာ ထိုဒီဇိုင်းများသည် ကျယ်ပြန့်သော ယဉ်ကျေးမှုလွှမ်းမိုးမှုများမှ ဆင်းသက်လာပြီး အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြာထွက်လွန်းသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဒီဇိုင်းပုံစံအချို့တွင် နက်ရှိုင်းသော အတွေးအခေါ်များနှင့် လေးနက်သော အဓိပ္ပာယ်များ ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ကို အထူးအခမ်းအနားများ သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော လူတန်းစားများ (ဥပမာ- မှူးမတ်များနှင့် တော်ဝင်မျိုးနွယ်များ) သာ ဝတ်ဆင်ရန် ကန့်သတ်ထားလေ့ရှိသည်။{{sfn |Elliott |1984|pp=68-69}} သို့သော်လည်း အချို့သော ပညာရှင်များကမူ အင်ဒိုနီးရှား အထည်အလိပ်များနှင့် ပတ်သက်၍ လက်ရှိရှိနေသော စာပေအချို့သည် သာမန်ဒီဇိုင်းပုံစံများ၏ နောက်ကွယ်က ဆိုလိုရင်းများကို အလွန်အကျွံ စိတ်ကူးယဉ်ဆန်ဆန်နှင့် ထူးခြားဆန်းပြားအောင် ပုံဖော်လွန်းနေကြောင်း သတိပေးထားသည်။{{sfn|Barnes et al|2020|pp=4-5}} အချို့သော ပါတိတ်ဒီဇိုင်းပုံစံများသည် (နည်းစနစ်ပိုင်းအရ အလွန်ခက်ခဲပြီး လက်ရာမြောက်လှသော်လည်း) ဈေးကွက်ဝယ်လိုအားနှင့် ခေတ်ရေစီးကြောင်းများကို ဖြည့်ဆည်းရန်အတွက်သာ ဖန်တီးခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Brussel|2021|pp=25-26}}{{sfn|Sumarsono et al|2016}} {|class="wikitable sortable" |+ အင်ဒိုနီးရှား ပါတိတ်ဒီဇိုင်းပုံစံများအပေါ် လွှမ်းမိုးထားသည့် ယဉ်ကျေးမှုများ<ref name="SMH">{{cite web |url=http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/01579-EN.doc |title=Nomination for inscription on the Representative List in 2009 (Reference No. 00170) |work=UNESCO |date=2 October 2009 |access-date=15 April 2014 |archive-date=16 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416180402/http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/01579-EN.doc |url-status=live }}</ref> ! scope="col" style="width:120px;" |ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုများ ! scope="col" style="width:320px;" |ပါတိတ် ဒီဇိုင်းပုံစံများ ! scope="col" style="width:140px;" |ပထဝီဝင် ဒေသများ ! scope="col" style="width:30px; text-align:center;" |နမူနာပုံ |- |ဒေသခံ အင်ဒိုနီးရှား ယဉ်ကျေးမှု || {{lang|id|Kawung}} (သက်စောင့်ပန်းဂျီဩမေတြီပုံစံ)၊ {{lang|id|ceplok}}၊ {{lang|id|gringsing}}၊ {{lang|id|parang}} (ဓားမြှောင်ကနုတ်)၊ {{lang|id|lereng}}၊ {{lang|id|truntum}}၊ {{lang|id|sekar jagad}} (ကနုတ်မျိုးစုံပေါင်းစပ်မှု) နှင့် အခြားသော ဂျာဗား၊ ဒါယက် (Dayak)၊ ဘာတက် (Batak)၊ ပါပူအန် (Papuan) နှင့် ရီအောမလေး (Riau Malay) တို့၏ အလှဆင်ကနုတ်များ || [[အင်ဒိုနီးရှား ပါတိတ်ဒီဇိုင်းပုံစံများ|ကိုယ်ပိုင်ဒီဇိုင်းပုံစံရှိကြသော သက်ဆိုင်ရာဒေသများ]] ||style="text-align:center;" |[[File:batik pattern - kawung.jpg |100px]] |- |[[ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှု|ဟိန္ဒူ]]–[[ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] || ဂဠုန် ({{lang|id|Garuda}})၊ {{lang|id|banji}}၊ {{lang|id|cuwiri}}၊ ပဒေသာပင် ({{lang|id|kalpataru}})၊ {{lang|id|meru}} သို့မဟုတ် ဂူနွန်ဂန် ({{lang|id|gunungan}} - တောင်ကနုတ်)၊ {{lang|id|semen rama}}၊ {{lang|id|pringgondani}}၊ {{lang|id|sidha asih}}၊ {{lang|id|sidha mukti}}၊ {{lang|id|sidha luhur}} || ဂျာဗားကျွန်း ||style="text-align:center;" |[[File:batik pattern - garuda.jpg |100px]] |- |[[အစ္စလာမ် ယဉ်ကျေးမှု|အစ္စလာမ်မစ်]] || {{lang|id|Besurek}} သို့မဟုတ် အာရပ်ဘာသာ အနုပညာစာလုံးများ (Calligraphy)၊ ဗူရက်ခ်မြင်းပျံ ({{lang|id|buraq}}) || [[ဘန်ကူလူးမြို့|ဘန်ကူလူး]]၊ စီရီဘွန်၊ [[ဂျမ်ဘီမြို့|ဂျမ်ဘီ]] ||style="text-align:center;" |[[File:Batik Besurek Bengkulu.jpg |100px]] |- |[[တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု|တရုတ်]] || ဟင်္သာငှက်/ဖီးနစ်ငှက် ({{lang|id|Burung hong}})၊ တရုတ်နဂါး ({{lang|id|liong}})၊ ကိန္နရာ/ကိန္နရီ သို့မဟုတ် ခေတ်ပြိုင်ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါ ({{lang|id|qilin}})၊ {{lang|id|wadasan}}၊ တရုတ်စတိုင် တိမ်တိုက်ကနုတ် ({{lang|id|megamendung}})၊ {{lang|id|lok tjan}} || {{ill|Lasem, Rembang|lt=လာဆမ်|id}}၊ စီရီဘွန်၊ ပီကာလွန်ဂန်၊ [[တာဆစ်မာလာယာမြို့|တာဆစ်မာလာယာ]]၊ [[စီယာမစ်မြို့|စီယာမစ်]] ||style="text-align:center;" |[[File:batik pattern - qilin.jpg |100px]] |- |[[အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု|အိန္ဒိယ]] || {{lang|id|Jlamprang}}၊ ဒေါင်း၊ ဆင် || စီရီဘွန်၊ [[ဂါရွတ်မြို့|ဂါရွတ်]]၊ ပီကာလွန်ဂန်၊ [[မဒူရာကျွန်း|မဒူရာ]] ||style="text-align:center;" |[[File:batik pattern - bangau.jpg |100px]] |- |[[ဥရောပယဉ်ကျေးမှု|ဥရောပ]] (ကိုလိုနီခေတ်) || {{lang|id|Buketan}} (ပန်းစည်းကနုတ်)၊ ဥရောပဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ၊ ကိုလိုနီခေတ်ပုံရိပ်များဖြစ်သည့် အိမ်၊ မြင်း၊ မြင်းလှည်း၊ စက်ဘီး နှင့် ဥရောပဝတ်စုံဝတ်ဆင်ထားသူများ || ဂျာဗားကျွန်း ||style="text-align:center;" |[[File:batik pattern - buketan.jpg |100px]] |- |[[ဂျပန်ယဉ်ကျေးမှု|ဂျပန်]] || ဆာကူရာပန်း ({{lang|id|sakura}})၊ ဟိုကိုကိုင်း ({{lang|id|hokokai}})၊ ဂန္ဓမာပန်း၊ လိပ်ပြာ || ဂျာဗားကျွန်း ||style="text-align:center;" |[[File:batik pattern - sakura.jpg |100px]] |} == ရှင်းလင်းချက် မှတ်စုတိုများ == {{Notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist}} 7mkcf7fhv5iptf6hcr5jua2dud7ctt9 0 287588 1038142 1036859 2026-06-14T06:39:36Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ, -သံပုရာ +သံပရာ, -သြ +ဩ, -သဏ္ဍာန် +သဏ္ဌာန်) 1038142 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>  {| class="wikitable" ! colspan="2" |Nuka-Cola |- | colspan="2" |''Fallout'' organization |- | colspan="2" |Brand logo |- !First appearance |''Fallout'' (1997) |- !Created by |Tim Cain |- !Location |United States |- !Key people |John Caleb-Bradberton |} '''Nuka-Cola''' သည် ''Fallout'' ဗီဒီယိုဂိမ်း franchise အတွင်းရှိ စိတ်ကူးယဉ် အမေရိကန်ကုမ္ပဏီ Nuka-Cola Corporation မှ ရောင်းချသော စိတ်ကူး ယဉ် အချိုရည် အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် ပွဲဦးထွက် ဗီဒီယိုဂိမ်း ''Fallout'' တွင် ပထမဆုံး ပေါ်လာခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းစဉ်ဖန်တီးသူ Tim Cain မှ အနီနှင့် အဖြူရောင် လိုဂိုနှင့် ဆိုဒါ၏ ဒီဇိုင်းအလှအပဖြင့် ထင်ရှားသော လက်တွေ့ကမ္ဘာ ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ် [[ကိုကာကိုလာ|Coca-Cola]] ကို လှောင်ပြောင်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဖန်တီးခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစ၍ ဂိမ်းကုမ္ပဏီ Bethesda Softworks အောက်တွင် ''Fallout 3'' ကို နောက်ဆုံးထွက်ရှိရန်အတွက်၊ စိတ်ကူးယဉ် Nuka-Cola ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ်ကို ပရိုမိုးရှင်းပစ္စည်းများနှင့် ချိတ်ဆက်ထားပြီး ဂိမ်းစီးရီး၏ အဓိကနှင့် မှတ်မိနိုင်သော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ Bethesda အောက်တွင် ရောင်းချသော ကုန်ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်အမည်ဖြင့် ရောင်းချခဲ့ပြီး Jones Soda သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ Bethesda နှင့် ပူးပေါင်း၍ Nuka-Cola အမည်ဖြင့် ဆိုဒါများကို ရောင်းချခဲ့သည်။ Nuka-Cola သည် အမေရိကန်၏ အတိတ်လွမ်းဆွတ်မှု၊ စားသုံးသူဝါဒနှင့် စားသုံးနိုင်သောပစ္စည်းများတွင် အဆိပ်အတောက်ဖြစ်စေနိုင်သော အကြောင်းအရာများနှင့် ချိတ်ဆက်ထားသော ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများစွာ၏ အဓိကအကြောင်းအရာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ''Fallout'' စကြဝဠာမှာ Nuka-Cola ကို ၂၀၄၂ ခုနှစ်မှာ တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၄၄ ခုနှစ်မှာ John Caleb-Bradberton က အများပြည်သူဈေးကွက်ထဲကို ဖြန့်ချိခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ ရန်လိုတဲ့ဈေးကွက်ရှာဖွေရေးကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်မှာ အကျော်ကြားဆုံး ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ်ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အမေရိကန်စားသုံးသူယဉ်ကျေးမှုထဲကို ထည့်သွင်းခဲ့ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ စီးပွားရေးအောင်မြင်မှုဟာ ''Fallout 4'' တိုးချဲ့မှုအထုပ် ''Fallout 4: Nuka-World မှာ ပါဝင်ခဲ့တဲ့ Nuka-World'' လို့ခေါ်တဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဆောင်ပုဒ်ပန်းခြံတစ်ခုတောင် ရှိတဲ့အထိပါပဲ။ ဒါ့အပြင် တခြားအရသာအမျိုးမျိုးကိုလည်း ဖန်တီးခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ၂၀၇၇ ခုနှစ် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုတွေ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့နေ့မှာပဲ အပြာရောင်တောက်ပနေတဲ့ Nuka-Cola Quantum ကို အများပြည်သူဈေးကွက်ထဲကို ဖြန့်ချိခဲ့ပါတယ်။ ရလဒ်အနေနဲ့ Nuka-Cola ကုမ္ပဏီ ဖျက်သိမ်းခံရပေမယ့် Nuka-Cola ဆိုဒါတွေဟာ အမေရိကန်ရဲ့ စွန့်ပစ်မြေမှာ ယဉ်ကျေးမှုအရ ထင်ရှားနေဆဲဖြစ်ပြီး နေရာတိုင်းမှာ များပြားစွာ ရောက်ရှိလာခဲ့ပါတယ်။ ဒီအတွက်ကြောင့် သူတို့ရဲ့ ပုလင်းအဖုံးတွေကို အဓိကကုန်သွယ်ဖက်တွေအတွက် စံငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။ == ဝိသေသလက္ခဏာများ == [[ဖိုင်:Coca-cola_-_Pub_plaque_émaillée_A.jpg|thumb|Nuka-Cola သည် စိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာမှ အချိုရည်အမှတ်တံဆိပ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏တကယ့်ကမ္ဘာပြိုင်ဘက် [[ကိုကာကိုလာ|Coca-Cola ကို]] လှောင်ပြောင်ခြင်းဖြစ်သည်။]] Nuka-Cola သည် ''Fallout'' franchise ၏ အမေရိကန်နောက်ခံတွင် အဓိက ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ်ဖြစ်ပြီး Interplay Entertainment မှ မူလက ဖန်တီးခဲ့ပြီး ယခုအခါ Bethesda Softworks မှ ပိုင်ဆိုင်သည်။ အမေရိကန်ကုမ္ပဏီ Nuka-Cola Corporation မှ ထုတ်လုပ်သော ဤအမည်ပါ ထုတ်ကုန်ကို ၂၀၄၂ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့ပြီး ၂၀၄၄ ခုနှစ်တွင် John Caleb-Bradberton မှ ဈေးကွက်သို့ ဖြန့်ချိခဲ့ပြီး ကြီးမားသော "Great War of 2077" မတိုင်မီက နိုင်ငံတကာတွင် အလွန်ရေပန်းစားသော ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး Nuka-World ဟုခေါ်သော ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင် theme park ကိုပင် ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။ <ref name="flavors">{{Cite web |last=Jessey |first=Ben |date=1 May 2024 |title=How Many Nuka-Cola Flavors Are There In The Fallout Series? |url=https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503014613/https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ |archive-date=3 May 2024 |access-date=24 September 2025 |website=TheGamer}}</ref> <ref name="famous">{{Cite web |last=Hartup |first=Andy |date=17 September 2013 |title=The 12 most famous fake brands in video games |url=https://www.gamesradar.com/12-most-famous-fake-brands-video-games/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141007155922/https://www.gamesradar.com/12-most-famous-fake-brands-video-games/ |archive-date=7 October 2014 |access-date=24 September 2025 |website=GamesRadar+}}</ref> <ref name="events">{{Cite web |last=Vaynshteyn |first=Paula |date=18 April 2024 |title=10 key events in the Fallout canon timeline |url=https://www.destructoid.com/10-key-events-in-the-fallout-canon-timeline/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418163720/https://www.destructoid.com/10-key-events-in-the-fallout-canon-timeline/ |archive-date=18 April 2024 |access-date=24 September 2025 |website=Destructoid}}</ref> အမှတ်တံဆိပ်သည် ၎င်း၏ logo ဒီဇိုင်းအတွက် အနီရောင်နှင့် အဖြူရောင်များကို အသုံးပြုသည်။ Nuka-Cola ၏ mascot သည် Nuka Girl အမည်ရှိ ရွှေရောင်ဆံပင်ရှိသော အမျိုးသမီးငယ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး အဝိုင်းဦးထုပ်၊ jetpack နှင့် bulbous pistol တို့ကို ဝတ်ဆင်ကာ အမှတ်တံဆိပ်၏ ကြော်ငြာများတွင် မကြာခဏ ပါဝင်လာလေ့ရှိသည်။ <ref name="visual">{{Cite journal |last=Gökalp |first=Selçuk Buğra |year=2025 |title=Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 |journal=Medialog TR |volume=4 |issue=1 |pages=60–77}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Hojahn |first=Tanja |date=16 October 2024 |title=Old World Blues: 'Fallout' und das Spiel mit der Postapokalypse |publisher=Büchner-Verlag |editor-last=Görgen |editor-first=Arno |pages=171–194 |trans-title=Old World Blues: 'Fallout' and the game with the post-apocalypse |chapter=»I did find this holotape«. Visuelles Kollektives Gedächtnis in der Ästhetik von Fallout 4 |doi=10.14631/978-3-96317-952-5 |editor-last2=Inderst |editor-first2=Rudolf Thomas |doi-access=free}}</ref> ''Fallout 3'' မှာ Girdershade ရဲ့ Nuka-Cola ပြတိုက်တည်ထောင်သူ Sierra Petrovita ရဲ့ အဆိုအရ Nuka-Cola အရောင်းစက်တွေကို ၂၀၆၇ ခုနှစ်မှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအတွင်း လမ်းတိုင်းလိုလိုမှာ တွေ့ရှိခဲ့ရပါတယ်။ <ref name="machines">{{Cite journal |last=Morrissette |first=Jess |year=2020 |title=I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines |url=https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette |journal=Game Studies |volume=20 |issue=1}}</ref> ဒါကြောင့် Nuka-Cola ဟာ ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ်ရဲ့ ထုတ်ကုန်နဲ့ ဈေးကွက်ရှာဖွေရေးကြောင့် ''Fallout'' စကြဝဠာမှာ ယဉ်ကျေးမှုအရ အရေးပါလာခဲ့ပါတယ်။ <ref name="visual" /> Nuka-Cola Corporation မှ ထုတ်လုပ်ခဲ့တဲ့ နောက်ဆုံးအရသာကတော့ Nuka-Cola Quantum ဖြစ်ပြီး ၂၀၇၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှာပဲ ရောင်းချခဲ့ရပါတယ်။ အဲဒီနေ့ဟာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနဲ့ ကမ္ဘာ့ကျန်ဒေသတွေကို နျူကလီးယားဗုံးတွေ ကြဲချခဲ့တဲ့နေ့ပါပဲ။ <ref name="irradiated" /> ၂၀၇၇ ခုနှစ်ကတည်းက နျူကလီးယားကမ္ဘာပျက်ကပ်ကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုတွေ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးတဲ့နောက်မှာတောင် Nuka-Cola ဟာ ''Fallout'' ကမ္ဘာမှာ အလွန်ရေပန်းစားတဲ့ အဖျော်ယမကာတွေထဲက တစ်ခုအဖြစ် ရှိနေခဲ့ပါတယ်။ <ref name="bottled">{{Cite web |last=Ankers-Range |first=Adele |date=4 March 2024 |title=Fallout Series Gets New Character Posters, but Fans Are Divided About Nuka-Cola Promotion |url=https://www.ign.com/articles/fallout-series-character-posters-fans-divided-nuka-cola-promotion |archive-url=https://web.archive.org/web/20240304131529/https://www.ign.com/articles/fallout-series-character-posters-fans-divided-nuka-cola-promotion |archive-date=4 March 2024 |access-date=24 September 2025 |website=IGN}}</ref> ဒါဟာ အဓိကအားဖြင့် စစ်မဖြစ်ခင်က Nuka-Cola ဆိုဒါတွေ ပေါများစွာ ထုတ်လုပ်ခဲ့လို့ မဖွင့်ရသေးတဲ့ ဆိုဒါအဖျော်ယမကာတွေကို ပုံမှန်ရှာဖွေနိုင်ခဲ့တာကြောင့်ပါ။ <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}</ref> Nuka-Cola ကဲ့သို့သော ဆိုဒါပုလင်းများမှ ထုတ်လုပ်သော ပုလင်းအဖုံးများသည် ဂိမ်းစီးရီးအများစုတွင် စံသတ်မှတ်ထားသော ငွေကြေးပုံစံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ Nuka-Cola အပါအဝင် လူသူကင်းမဲ့သောမြေတွင် ဆိုဒါပုလင်းများ ပျံ့နှံ့နေခြင်း၊ အတုများထုတ်လုပ်ရာတွင် အခက်အခဲရှိခြင်းနှင့် အဓိကကုန်သွယ်ရေးအင်အားကြီးနိုင်ငံများက ပုလင်းအဖုံးများကို စံငွေကြေးအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးခြင်းတို့ကြောင့်ဖြစ်သည်။ <ref name="caps">{{Cite web |last=Thurlow |first=J. Scott |date=21 July 2024 |title=Fallout 5 Can Take One of the Series' Core Features to New Heights |url=https://gamerant.com/fallout-5-bottle-caps-currency-economy-improve-expand-how/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722115405/https://gamerant.com/fallout-5-bottle-caps-currency-economy-improve-expand-how/ |archive-date=22 July 2024 |access-date=24 September 2025 |website=Game Rant}}</ref> [[ဖိုင်:Coca_cola_various_flavors.jpg|left|thumb|ကိုကာကိုလာ (ပုံတွင်ပါရှိသည်) ကဲ့သို့ပင် Nuka-Cola သည် အရသာအမျိုးမျိုးကို ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။]] ''Fallout'' စကြဝဠာမှာ Nuka-Cola ဟာ သကြားပမာဏများစွာနဲ့ ပြုလုပ်ထားပြီး အနည်းငယ် ရေဒီယိုသတ္တိကြွတဲ့ အလင်းရောင်ရှိပါတယ်။ <ref name="machines">{{Cite journal |last=Morrissette |first=Jess |year=2020 |title=I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines |url=https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette |journal=Game Studies |volume=20 |issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorrissette2020">Morrissette, Jess (2020). [https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette "I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines"]. ''Game Studies''. '''20''' (1).</cite></ref> ဆိုဒါကို စုစုပေါင်း ပါဝင်ပစ္စည်း ၁၇ မျိုးနဲ့ ပြုလုပ်ထားပါတယ်။ <ref name="events">{{Cite web |last=Vaynshteyn |first=Paula |date=18 April 2024 |title=10 key events in the Fallout canon timeline |url=https://www.destructoid.com/10-key-events-in-the-fallout-canon-timeline/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418163720/https://www.destructoid.com/10-key-events-in-the-fallout-canon-timeline/ |archive-date=18 April 2024 |access-date=24 September 2025 |website=Destructoid}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVaynshteyn2024">Vaynshteyn, Paula (18 April 2024). [https://web.archive.org/web/20240418163720/https://www.destructoid.com/10-key-events-in-the-fallout-canon-timeline/ "10 key events in the Fallout canon timeline"]. ''Destructoid''. Archived from [https://www.destructoid.com/10-key-events-in-the-fallout-canon-timeline/ the original] on 18 April 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2025</span>.</cite></ref> မူရင်းအရသာအပါအဝင် ''Fallout 76'' မှာ Ice Cold Nuka-Cola၊ Diet Nuka-Cola နဲ့ ရောနှောအရသာပေါင်းစပ်မှုတွေ မပါဝင်ဘဲ Nuka-Cola ရဲ့ အရသာ ၁၄ မျိုး ရှိပါတယ်။ ''Fallout'' ဂိမ်းတွေမှာ ရောနှောအရသာ ၂၅ မျိုးရှိပြီး အဲဒီထဲက ၄ မျိုးက အရက်ပါဝင်ပါတယ်။ <ref name="flavors">{{Cite web |last=Jessey |first=Ben |date=1 May 2024 |title=How Many Nuka-Cola Flavors Are There In The Fallout Series? |url=https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503014613/https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ |archive-date=3 May 2024 |access-date=24 September 2025 |website=TheGamer}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJessey2024">Jessey, Ben (1 May 2024). [https://web.archive.org/web/20240503014613/https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ "How Many Nuka-Cola Flavors Are There In The Fallout Series?"]. ''TheGamer''. Archived from [https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ the original] on 3 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2025</span>.</cite></ref> အထင်ရှားဆုံး မူရင်းမဟုတ်တဲ့ အရသာတွေထဲမှာ ''Fallout 3'' မှာ ပွဲဦးထွက်ခဲ့တဲ့ ရှားပါး နီယွန်အပြာရောင် ဆိုဒါမျိုးကွဲ Nuka-Cola Quantum လည်း ပါဝင်ပါတယ်။ <ref name="teams">{{Cite web |last=Martin |first=Michael |date=29 October 2015 |title=Bethesda Teams Up With Jones Soda for Nuka Cola Quantum Soda |url=https://www.ign.com/articles/2015/10/29/bethesda-teams-up-with-jones-soda-for-nuka-cola-quantum-soda |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031034721/https://www.ign.com/articles/2015/10/29/bethesda-teams-up-with-jones-soda-for-nuka-cola-quantum-soda |archive-date=31 October 2015 |access-date=25 September 2025 |website=IGN}}</ref> စီးရီးရဲ့ ဇာတ်လမ်းမှာ မူလက စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အသုံးပြုဖို့ ရည်ရွယ်ထားတဲ့ isotope Strontium-85 ကို အရသာဖန်တီးဖို့ အသုံးပြုခဲ့ပါတယ်။ ''Fallout 3'' မှာ Nuka-Cola စက်ရုံက အစီရင်ခံစာတစ်ခုအရ ထုတ်ကုန်စမ်းသပ်သူအားလုံးဟာ အရသာကို မြည်းစမ်းပြီး မကြာခင်မှာပဲ သေဆုံးသွားခဲ့ကြပါတယ်။ Strontium-90 ကို အခြား isotope ကို ပါဝင်ပစ္စည်းအဖြစ် အစားထိုးအသုံးပြုခဲ့ပြီး အများပြည်သူစားသုံးရန် အစားအသောက်နှင့် ဆေးဝါးကွပ်ကဲရေးဌာန (FDA) သို့ အတည်ပြုခဲ့သော်လည်း တစ်ပတ်ကြာ အပြာရောင်တောက်နေသော ဆီးကို ဖြစ်စေသည့် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးတစ်ခု ရှိခဲ့သည်။ <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStang2022">Stang, Sarah (2022). [[doi:10.1177/15554120211030800|"Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series"]]. ''Games and Culture''. '''17''' (3): <span class="nowrap">354–</span>373. [[Digital object identifier|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1177/15554120211030800|10.1177/15554120211030800]]</span>.</cite></ref> <ref name="visual">{{Cite journal |last=Gökalp |first=Selçuk Buğra |year=2025 |title=Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 |journal=Medialog TR |volume=4 |issue=1 |pages=60–77}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGökalp2025">Gökalp, Selçuk Buğra (2025). [https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 "Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example"]. ''Medialog TR''. '''4''' (1): <span class="nowrap">60–</span>77.</cite></ref> အခြားအရသာများစွာတွင် Nuka-Cherry၊ Nuka-Grape၊ Nuka-Cola Orange နှင့် Nuka-Cola Victory တို့ ပါဝင်သည်။ <ref name="flavors" /> Nuka-Cola Clear နှင့် Nuka-Boost ကဲ့သို့သော Nuka-Cola Corporation မှ ဝယ်ယူခဲ့သော အခြားအရသာအချို့သည် မူလက လွတ်လပ်သောရောင်းချသူများဖြစ်သည့် Sharon's Downhome Country Lemon နှင့် Packed Full of Joe အသီးသီးမှ လာခြင်းဖြစ်သည်။ Sunset Sarsaparilla နှင့် Vim! soda ကဲ့သို့သော ယှဉ်ပြိုင်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသော အခြားကုမ္ပဏီအချို့ကို ဝယ်ယူနိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ Nuka-Cola သည် ၎င်းနှင့်ယှဉ်ပြိုင်ရန် Nuka-Cola Wild ကို စတင်ခဲ့ပြီး Nuka-Cola ၏ အမှုဆောင်အရာရှိ Vernon Conroy သည် ထုတ်လုပ်မှုလိုင်းများကို ဖျက်ဆီးရန် ကြေးစားလူများကို ငှားရမ်းခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Stalberg |first=Allison |date=6 January 2022 |title=Fallout: A Deep Dive Into Nuka-Cola |url=https://gamerant.com/fallout-nuka-cola-history-company-lore/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106205026/https://gamerant.com/fallout-nuka-cola-history-company-lore/ |archive-date=6 January 2022 |access-date=26 September 2025 |website=Game Rant}}</ref> Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်သည် တကယ့်ကမ္ဘာရှိ ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ် [[ကိုကာကိုလာ|Coca-Cola]] ကို လှောင်ပြောင်ခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်း၏အမည်၊ လိုဂိုဒီဇိုင်းနှင့် ဂိမ်းအများစုတွင် ပုလင်းများ၏ပုံသဏ္ဌာန်တို့ဖြင့် ထင်ရှားသည်။ <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStang2022">Stang, Sarah (2022). [[doi:10.1177/15554120211030800|"Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series"]]. ''Games and Culture''. '''17''' (3): <span class="nowrap">354–</span>373. [[Digital object identifier|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1177/15554120211030800|10.1177/15554120211030800]]</span>.</cite></ref> <ref name="tv">{{Cite web |last=Livingston |first=Christopher |date=26 October 2022 |title=Fallout TV series shows off a wasteland set, Nuka-Cola, and power armor |url=https://www.pcgamer.com/fallout-tv-series-shows-off-a-wasteland-set-nuka-cola-and-power-armor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101104052/https://www.pcgamer.com/fallout-tv-series-shows-off-a-wasteland-set-nuka-cola-and-power-armor/ |archive-date=1 November 2022 |access-date=24 September 2025 |website=PC Gamer}}</ref> Coca-Cola ရည်ညွှန်းချက်ကို ပထမဆုံး ''Fallout'' ခေါင်းစဉ်ဖန်တီးသူ Tim Cain မှ အတည်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းသည် ဆိုဒါအမှတ်တံဆိပ်ကို ကိုကင်းဖြင့် ထုတ်လုပ်ခဲ့သည့်အချိန်များကို အခြေခံထားကြောင်းလည်း ပြောကြားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Nelson |first=Will |date=11 June 2023 |title=Fallout creator reveals his most surprising influences |url=https://www.pcgamesn.com/fallout/influences |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611143326/https://www.pcgamesn.com/fallout/influences |archive-date=11 June 2023 |access-date=24 September 2025 |website=PCGamesN}}</ref> ပညာရှင် Selçuk Buğra Gökalp ၏ အဆိုအရ Nuka-Cola အမည်ရှိ "Nuka" ဟူသော စကားလုံးသည် ''Fallout'' စီးရီးတွင် ပျံ့နှံ့နေသော နျူကလီးယားနည်းပညာကို ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။ <ref name="visual">{{Cite journal |last=Gökalp |first=Selçuk Buğra |year=2025 |title=Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 |journal=Medialog TR |volume=4 |issue=1 |pages=60–77}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGökalp2025">Gökalp, Selçuk Buğra (2025). [https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 "Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example"]. ''Medialog TR''. '''4''' (1): <span class="nowrap">60–</span>77.</cite></ref> ထို့အပြင်၊ တီထွင်သူအမည် John Caleb-Bradberton သည် Coca-Cola တီထွင်သူ John Pemberton နှင့် [[ပက်စီ|Pepsi]] တီထွင်သူ Caleb Bradham တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="irradiated" /> == ပွဲထွက်များနှင့် ပရိုမိုးရှင်းများ == [[ဖိုင်:Los_Angeles_Convention_Center_~_West_Wing_(7535547820).jpg|thumb|Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်ကို ၂၀၀၈ ခုနှစ် Los Angeles Convention Center တွင်ကျင်းပသော E3 ပွဲ (ပုံတွင်ပါရှိသည်) တွင် ''Fallout'' စီးရီးအတွက် ပရိုမိုးရှင်းတွင် ပထမဆုံးအသုံးပြုခဲ့သည်။]] Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်ဟာ ၁၉၉၇ ခုနှစ်ထွက် Fallout ဂိမ်းကတည်းက ''Fallout'' ဂိမ်းတိုင်းမှာ ပါဝင်ခဲ့ပါတယ်။ Nuka-Cola ကုမ္ပဏီရဲ့ ဆိုဒါအရသာအမျိုးမျိုးဟာ ''Fallout Tactics: Brotherhood of Steel'' spinoff ဂိမ်းနောက်ပိုင်းနဲ့ ''Fallout 3'' mainline ဂိမ်းနောက်ပိုင်းမှာ ပါဝင်လာခဲ့ပါတယ်။ သတိပြုရမှာက အရသာအားလုံးဟာ ပွဲဦးထွက်ပြီးကတည်းက နောက်ပိုင်းဂိမ်းတွေမှာ ပြန်ပါလာတာမဟုတ်ပါဘူး။ အချို့အရသာတွေဟာ ''Fallout Tactics'' ဒါမှမဟုတ် ''Fallout 76'' မှာပဲ သီးသန့်ပါဝင်ပါတယ်။ ဂိမ်းအများစုမှာ Nuka-Cola ဆိုဒါတွေဟာ ကစားသမားဇာတ်ကောင်ရဲ့ hit point တွေကို ပြန်လည်ဖြည့်တင်းပေးပေမယ့် သူတို့ရဲ့ gameplay stats တွေကို ထိခိုက်စေနိုင်တဲ့ radiation point တွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStang2022">Stang, Sarah (2022). [[doi:10.1177/15554120211030800|"Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series"]]. ''Games and Culture''. '''17''' (3): <span class="nowrap">354–</span>373. [[Digital object identifier|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1177/15554120211030800|10.1177/15554120211030800]]</span>.</cite></ref> <ref name="flavors">{{Cite web |last=Jessey |first=Ben |date=1 May 2024 |title=How Many Nuka-Cola Flavors Are There In The Fallout Series? |url=https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503014613/https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ |archive-date=3 May 2024 |access-date=24 September 2025 |website=TheGamer}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJessey2024">Jessey, Ben (1 May 2024). [https://web.archive.org/web/20240503014613/https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ "How Many Nuka-Cola Flavors Are There In The Fallout Series?"]. ''TheGamer''. Archived from [https://www.thegamer.com/how-many-nuka-cola-flavors-are-there/ the original] on 3 May 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2025</span>.</cite></ref> <ref name="target">{{Cite web |last=Sarkar |first=Samit |date=29 October 2015 |title=You can buy Fallout 4's Nuka-Cola Quantum at Target next month |url=https://www.polygon.com/2015/10/29/9639824/fallout-4-nuka-cola-quantum-target-jones-soda/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029221644/https://www.polygon.com/2015/10/29/9639824/fallout-4-nuka-cola-quantum-target-jones-soda/ |archive-date=29 October 2015 |access-date=25 September 2025 |website=Polygon}}</ref> ''Fallout 3'' မှာ Sierra Petrovita လို့ခေါ်တဲ့ Nuka-Cola သမိုင်းပညာရှင်တစ်ဦးဟာ ဒီအမှတ်တံဆိပ်ရဲ့ သမိုင်းကြောင်းကို ဂုဏ်ပြုတဲ့ သူမရဲ့ကိုယ်ပိုင် Nuka-Cola ပြတိုက်တစ်ခု ရှိပါတယ်။ သူမဟာ ကစားသမားဇာတ်ကောင်အတွက် ရှားပါး Nuka-Cola Quantum ဆိုဒါတွေကို ပြန်လည်ရယူပေးဖို့ ရှာဖွေရေးခရီးစဉ်တစ်ခုကိုလည်း ပေးဆောင်ပါတယ်။ <ref name="machines">{{Cite journal |last=Morrissette |first=Jess |year=2020 |title=I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines |url=https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette |journal=Game Studies |volume=20 |issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorrissette2020">Morrissette, Jess (2020). [https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette "I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines"]. ''Game Studies''. '''20''' (1).</cite></ref> <ref name="anomalies">{{Cite book |last=Ivănescu |first=Andra |year=2019 |title=Popular Music in the Nostalgia Video Game |publisher=Palgrave Macmillan |pages=109–143 |chapter=Temporal Anomalies: Alternative Pasts and Alternative Futures |doi=10.1007/978-3-030-04281-3_4}}</ref> ''Fallout 4'' မှာ Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်ဟာ ''Fallout 4: Nuka-World'' expansion pack ရဲ့ အဓိကအာရုံစိုက်ရာဖြစ်ပြီး ကစားသမားဇာတ်ကောင်ဟာ raider ဂိုဏ်းတွေ (စနစ်တကျမရှိတဲ့ ဓားပြအုပ်စုတွေ) သိမ်းပိုက်ထားတဲ့ စွန့်ပစ်ထားတဲ့ theme park ထဲကို ဝင်ရောက်ပြီး သူတို့ရဲ့ raider overlord ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ Sierra Petrovita ဟာ စီးရီးမှာ အားလပ်ရက်ခရီးထွက်သူတစ်ယောက်အနေနဲ့ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပေါ်လာပြီး သူမနဲ့ ကစားသမားဇာတ်ကောင်ဟာ တည်ထောင်သူ Bradberton ရဲ့ရုံးခန်းထဲကို ပူးပေါင်းဝင်ရောက်ကာ Nuka-Cola လျှို့ဝှက်ဖော်မြူလာကို ရယူနိုင်ပါတယ်။ <ref>{{Cite web |last=McKeand |first=Kirk |date=1 September 2016 |title=Fallout 4's Nuka-World sticks too rigidly to the tracks |url=https://www.eurogamer.net/fallout-4s-nuka-world-sticks-too-rigidly-to-the-tracks |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519064727/https://www.eurogamer.net/fallout-4s-nuka-world-sticks-too-rigidly-to-the-tracks |archive-date=19 May 2022 |access-date=25 September 2025 |website=Eurogamer}}</ref> <ref name="machines" /> ''Fallout Shelter'' spinoff ဂိမ်းမှာ Nuka-Cola Quantum ဟာ microtransaction တွေအဖြစ် ဒါမှမဟုတ် task တွေပြီးမြောက်အောင်လုပ်ဆောင်ခြင်းကနေ ရရှိနိုင်တဲ့ quest တွေကို အရှိန်မြှင့်ဖို့ ဒါမှမဟုတ် ကျော်သွားဖို့အတွက် အသုံးပြုနိုင်တဲ့ consumable တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ''Fallout 4: Nuka-World'' ရဲ့ လာမယ့်ထွက်ရှိမှုကို ဂုဏ်ပြုတဲ့အနေနဲ့ ဂိမ်းအတွက် update မှာ အထူးဂိမ်း event တစ်ခု ပါဝင်ပါတယ်။ ပြီးသွားရင် Nuka-World mascot ဇာတ်ကောင် Bottle နဲ့ Cappy တို့ဟာ ကစားသမားရဲ့ vault ကို အခါအားလျော်စွာ လာရောက်ပြီး ဆုလာဘ်တွေ ပေးအပ်ဖို့ ပေါ်လာပါတယ်။ <ref>{{Cite web |last=Rice |first=Erin |date=18 April 2024 |title=Fallout Shelter: How to Get and Use Nuka-Cola |url=https://gamerant.com/fallout-shelter-how-get-use-find-nuka-cola/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240421081310/https://gamerant.com/fallout-shelter-how-get-use-find-nuka-cola/ |archive-date=21 April 2024 |access-date=25 September 2025 |website=Game Rant}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Saed |first=Sherif |date=25 August 2016 |title=Fallout Shelter update 1.7 brings Nuka-World's Bottle and Cappy to your vault |url=https://www.vg247.com/fallout-shelter-update-1-7-brings-nuka-worlds-bottle-and-cappy-to-your-vault |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516223357/https://www.vg247.com/fallout-shelter-update-1-7-brings-nuka-worlds-bottle-and-cappy-to-your-vault |archive-date=16 May 2022 |access-date=25 September 2025 |website=VG247}}</ref> ''Fallout'' ဗီဒီယိုဂိမ်းများရှိ အခြားစားသုံးနိုင်သောပစ္စည်းများကဲ့သို့ပင် Nuka-Cola အချိုရည်များသောက်သုံးခြင်းသည် ကစားသမားဇာတ်ကောင်အတွက် hit point များကို ကုစားပေးသည်။ ထို့အပြင် ၎င်းတို့အား ငွေကြေးအဖြစ်အသုံးပြုနိုင်သော ပုလင်းအဖုံးတစ်ခု ပေးအပ်သည်။ <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStang2022">Stang, Sarah (2022). [[doi:10.1177/15554120211030800|"Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series"]]. ''Games and Culture''. '''17''' (3): <span class="nowrap">354–</span>373. [[Digital object identifier|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1177/15554120211030800|10.1177/15554120211030800]]</span>.</cite></ref> သို့သော် ဆိုဒါ (နှင့် အခြားရောင်ခြည်သင့်ထားသော အစားအစာများ) ကို အလွန်အကျွံသောက်သုံးခြင်းသည် အားနည်းချက်များ ရှိနိုင်သည်။ ''Fallout'' နှင့် ''Fallout 2'' တွင် ကစားသမားဇာတ်ကောင်သည် အခြားစွဲလမ်းစေသော အရာများကဲ့သို့ မည်သည့်ဆိုးကျိုးမျှ မခံစားရသော်လည်း ၎င်းကို စွဲလမ်းသွားနိုင်သည်။ စီးရီး၏ နောက်ပိုင်းဂိမ်းများတွင် ကစားသမားဇာတ်ကောင်သည် ရောင်ခြည်အဆိပ်သင့်ခြင်းကို စားသုံးသည်။ <ref name="machines">{{Cite journal |last=Morrissette |first=Jess |year=2020 |title=I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines |url=https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette |journal=Game Studies |volume=20 |issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorrissette2020">Morrissette, Jess (2020). [https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette "I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines"]. ''Game Studies''. '''20''' (1).</cite></ref> ၎င်းကို ၎င်းတို့၏ hit point များတွင် ထင်ဟပ်နေပြီး ကစားသမားဇာတ်ကောင်သည် ပုံမှန် Nuka-Cola မှ ရောင်ခြည်အမှတ် သုံးမှတ် (သို့မဟုတ် "rads") နှင့် Nuka-Cola Quantum မှ ဆယ်မှတ် ရရှိသည်။ ''Fallout 3'' နှင့် ''Fallout: New Vegas'' တွင် ကစားသမားဇာတ်ကောင်၏ gameplay stats များ လျော့ကျသွားသည်။ ၎င်းတို့တွင် ရောင်ခြည်အမှတ် စုစုပေါင်း တစ်ထောင်ရှိပါကလည်း သေဆုံးလိမ့်မည်။ ''Fallout 4'' နှင့် ''Fallout 76'' တွင် ရောင်ခြည်အမှတ် ဆယ်မှတ်တိုင်းသည် hit point တစ်ရာခိုင်နှုန်း ဆုံးရှုံးစေသည်။ <ref name="irradiated" /> စိတ်ကူးယဉ် Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်သည် ''Fallout'' franchise ၏ အဓိက ပရိုမိုးရှင်းကိုယ်စားပြုမှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို Bethesda Softworks မှ ''Fallout 3'' ထွက်ရှိမည့်အတွက် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး E3 ကုန်စည်ပြပွဲ တွင် တက်ရောက်သူများထံ သောက်နိုင်သော Nuka-Cola ပုလင်းများ ဖြန့်ဝေခဲ့သည်။ <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStang2022">Stang, Sarah (2022). [[doi:10.1177/15554120211030800|"Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series"]]. ''Games and Culture''. '''17''' (3): <span class="nowrap">354–</span>373. [[Digital object identifier|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1177/15554120211030800|10.1177/15554120211030800]]</span>.</cite></ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်မှစ၍ Jones Soda Co. သည် Bethesda နှင့် ပူးပေါင်း၍ Nuka-Cola ဆောင်ပုဒ်ပါ ဆိုဒါများ ရောင်းချခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တစ်ဝှမ်းရှိ [[ဝေါလ်မတ်|Walmart]] စတိုးဆိုင်များတွင် ရောင်းချရန် သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Dorn |first=Lori |date=26 November 2024 |title=The Effervescent History Behind Jones Soda |url=https://laughingsquid.com/history-of-jones-soda/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241128015036/https://laughingsquid.com/history-of-jones-soda/ |archive-date=28 November 2024 |access-date=25 September 2025 |website=Laughing Squid}}</ref> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ''Fallout 4'' ထွက်ရှိမည့်နေ့ကို မြှင့်တင်ရာတွင် Jones Soda သည် "Nuka-Cola Quantum" ဆိုဒါများကို Target တွင် ကန့်သတ်အချိန်အတွင်း ရောင်းချခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်က ဘယ်ရီသံပရာရည်အရသာကို ပြန်လည်အမှတ်တံဆိပ်ပြောင်းလဲထားသည်။ <ref name="irradiated" /> နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ကုမ္ပဏီသည် "Nuka Victory Cola" နှင့် "Nuka-Grape Cola" အရသာများကို ထပ်မံထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး "Nuka-Cola Quantum" အရသာကို ပြန်လည်ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ''Sporked'' အတွက် ရေးသားသော ဆိုဒါသုံးသပ်သူ Griffin Parker သည် Nuka-Cola Quantum အရသာကို "အလွန်ချဉ်သော" အရသာအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့ပြီး Nuka-Grape Soda အရသာကို ၎င်း၏ "အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော သဘာဝ" အရသာအတွက် ကြံသကြားဖြင့် ချိုမြိန်စေရန် ပြုလုပ်ထားသည်။ <ref>{{Cite web |last=Parker |first=Griffin |date=1 August 2025 |title=We Got an Early Taste of the New Jones Soda Fallout Flavor |url=https://sporked.com/article/jones-nuka-grape-soda-review/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807202359/https://sporked.com/article/jones-nuka-grape-soda-review/ |archive-date=7 August 2025 |access-date=25 September 2025 |website=Sporked}}</ref> Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်ကို အခြားတရားဝင်ကုန်ပစ္စည်းပုံစံအမျိုးမျိုးတွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊ အရသာအမျိုးမျိုး၏ တံဆိပ်များပါရှိသော ပုံတူပုလင်းအလွတ်များသည် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်၊ သို့သော် ၎င်းတို့သည် သောက်စရာအသုံးအဆောင်များအဖြစ် ရည်ရွယ်ခြင်းမဟုတ်ပါ။ <ref>{{Cite web |last=Coulson |first=Josh |date=22 August 2024 |title=Fallout's Nuka-Cola Glass Bottles Will Be Restocked Today |url=https://www.thegamer.com/fallout-nuka-cola-glass-bottle-collection-restock/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823214337/https://www.thegamer.com/fallout-nuka-cola-glass-bottle-collection-restock/ |archive-date=23 August 2024 |access-date=25 September 2025 |website=TheGamer}}</ref> Nuka-Cola ကုန်ပစ္စည်းပုံစံများတွင် ပုလင်းဖွင့်တံများ၊ ခွက်များ၊ growlers များ ၊ ရှပ်အင်္ကျီများ၊ မီနီရေခဲသေတ္တာများ၊ ကွန်ပျူတာအိတ်များနှင့် ရုပ်တုများ ပါဝင်သည်။ <ref>{{Cite web |last=Knoop |first=Joseph |date=28 October 2015 |title=The Coolest Fallout Merch Money Can Buy |url=https://gameinformer.com/b/features/archive/2015/10/28/the-coolest-fallout-merch-money-can-buy.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029234400/https://gameinformer.com/b/features/archive/2015/10/28/the-coolest-fallout-merch-money-can-buy.aspx |archive-date=29 October 2015 |access-date=25 September 2025 |website=Game Informer}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Fallon |first=Sean |date=13 December 2017 |title=Take 'Fallout 4' VR to the Next Level With These Real-World Items |url=https://comicbook.com/gaming/news/next-level-fallout-4-vr/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806200811/https://comicbook.com/gaming/news/next-level-fallout-4-vr/ |archive-date=6 August 2020 |access-date=25 September 2025 |website=ComicBook.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Lilly |first=Paul |date=8 August 2018 |title=NZXT is building officially licensed themed cases like this Fallout Nuka Cola chassis |url=https://www.pcgamer.com/nzxt-is-building-officially-licensed-themed-cases-like-this-fallout-nuka-cola-chassis/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809030013/https://www.pcgamer.com/nzxt-is-building-officially-licensed-themed-cases-like-this-fallout-nuka-cola-chassis/ |archive-date=9 August 2018 |access-date=25 September 2025 |website=PC Gamer}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Macgregor |first=Jody |date=11 January 2020 |title=What's your favorite piece of games merch? |url=https://www.pcgamer.com/whats-your-favorite-piece-of-games-merch/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112023200/https://www.pcgamer.com/whats-your-favorite-piece-of-games-merch/ |archive-date=12 January 2020 |access-date=25 September 2025 |website=PC Gamer}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Bonthuys |first=Darryn |date=26 March 2024 |title=Impressive Fallout Nuka Cola Power Armor Brings Sweet Taste Of Society To Wasteland |url=https://www.gamespot.com/articles/impressive-fallout-nuka-cola-power-armor-brings-sweet-taste-of-society-to-wasteland/1100-6522157/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326223754/https://www.gamespot.com/articles/impressive-fallout-nuka-cola-power-armor-brings-sweet-taste-of-society-to-wasteland/1100-6522157/ |archive-date=26 March 2024 |access-date=25 September 2025 |website=GameSpot}}</ref> Nuka-Cola သည် ''Fortnite'' ရှိ ''Fallout'' crossover တွင် ကျန်းမာရေးစွမ်းအားမြှင့်တင်ပစ္စည်းတစ်ခုအဖြစ်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=24 May 2024 |title=Fortnite's new season adds Fallout Nuka-Cola, as files point to upcoming Pirates of the Caribbean crossover |url=https://www.eurogamer.net/fortnites-new-season-adds-fallout-nuka-cola-as-files-point-to-upcoming-pirates-of-the-caribbean-crossover |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524102430/https://www.eurogamer.net/fortnites-new-season-adds-fallout-nuka-cola-as-files-point-to-upcoming-pirates-of-the-caribbean-crossover |archive-date=24 May 2024 |access-date=25 September 2025 |website=Eurogamer}}</ref> == ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း == ''Fallout'' စီးရီးတွင် ပွဲဦးထွက်ကတည်းက Nuka-Cola အမှတ်တံဆိပ်သည် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများစွာ၏ အကြောင်းအရာတစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှပညာရှင် Andra Ivănescu က Nuka-Cola ပုလင်းအဖုံးများကို တိုက်ရိုက်ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုခြင်းနှင့် ''Fallout 3'' တွင် Nuka-Cola အပေါ် Sierra Petrovita ၏ စိတ်အားထက်သန်မှုကို တိုက်ရိုက်ဖြစ်စေ၊ အမေရိကန်အိပ်မက် အယူအဆကို ရောင်းချခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ ယဉ်ကျေးမှုငွေကြေး တည်တံ့နေခြင်း၏ ဥပမာများအဖြစ် ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ Petrovita သည် Nuka-Cola ကို ကြီးမားသောစစ်ပွဲတစ်ခုအပြီးတွင်ပင် "ဆက်လက်တည်ရှိနေသော အရင်းရှင်စနစ်နှင့် လူကြိုက်များသောယဉ်ကျေးမှု၏ ဤသင်္ကေတ" အဖြစ် ဂုဏ်ပြုကြောင်း၊ ထို့ကြောင့် "ကွဲပြားသော အမေရိကန်ဒဏ္ဍာရီများကို ကိုယ်စားပြု" သော ''Fallout 3'' ပြတိုက်ထိန်းသိမ်းသူနှစ်ဦးအနက် တစ်ဦးဖြစ်ကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။ <ref name="anomalies">{{Cite book |last=Ivănescu |first=Andra |year=2019 |title=Popular Music in the Nostalgia Video Game |publisher=Palgrave Macmillan |pages=109–143 |chapter=Temporal Anomalies: Alternative Pasts and Alternative Futures |doi=10.1007/978-3-030-04281-3_4}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFIvănescu2019">Ivănescu, Andra (2019). "Temporal Anomalies: Alternative Pasts and Alternative Futures". ''Popular Music in the Nostalgia Video Game''. Palgrave Macmillan. pp.&nbsp;<span class="nowrap">109–</span>143. [[Digital object identifier|doi]]:[[doi:10.1007/978-3-030-04281-3_4|10.1007/978-3-030-04281-3_4]].</cite></ref> ''Game Studies'' ပညာရပ်ဆိုင်ရာဂျာနယ်အတွက် ရေးသားသူ Jess Morrissette က ''Fallout'' စီးရီးတွင် Nuka-Cola အသုံးပြုမှုအကြိမ်ရေသည် "ခေတ်သစ်ဘဝတွင် ဆိုဒါစက်များ၏ ဗဟိုချက်ကျမှုအပေါ် ရှင်းလင်းသော မှတ်ချက်တစ်ခု" ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ''Fallout 3'' မှာ Nuka-Cola ဆိုဒါစက်တွေရဲ့ ရှားပါးမှုကို သူဝန်ခံခဲ့ပေမယ့် ဗီဒီယိုဂိမ်းတွေမှာ ပါဝင်တဲ့ အဖျော်ယမကာစက်တွေရဲ့ အသွင်အပြင်နဲ့ ချိတ်ဆက်နေဆဲဖြစ်တယ်လို့ အကြံပြုခဲ့ပြီး၊ ဒီစက်တွေက ကစားသမားကို စွဲလန်းမှုထဲ ချိတ်ဆက်ပေးပြီး အမှတ်တံဆိပ်အသိအမှတ်ပြုမှုနဲ့ စားသုံးသူဝါဒရဲ့ အရင်းရှင်စနစ်တန်ဖိုးတွေကို သတိပေးပါတယ်။ ထို့အပြင် Nuka-Cola ဆိုဒါတွေရဲ့ ဆက်လက်ထင်ရှားမှုကို နျူကလီးယားပျက်စီးမှုအပြီးမှာ ကျန်းမာရေးနဲ့ညီညွတ်တဲ့ အဖျော်ယမကာအစားထိုးပစ္စည်းတွေ ချို့တဲ့ခြင်းက သက်သေပြလိမ့်မယ်လို့ သူက ပြောပါတယ်။ <ref name="machines">{{Cite journal |last=Morrissette |first=Jess |year=2020 |title=I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines |url=https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette |journal=Game Studies |volume=20 |issue=1}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMorrissette2020">Morrissette, Jess (2020). [https://gamestudies.org/2001/articles/jessmorrissette "I'd Like to Buy the World a Nuka-Cola: The Purposes and Meanings of Video Game Soda Machines"]. ''Game Studies''. '''20''' (1).</cite></ref> Selçuk Buğra Gökalp က ''Medialog TR'' အတွက် ဂျာနယ်တစ်စောင်တွင် Nuka-Cola သည် ''Fallout'' franchise တွင် အမေရိကန်စားသုံးသူယဉ်ကျေးမှု၏ သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ပြီး Nuka-Cola Quantum ကဲ့သို့သော "ဆန်းသစ်သောထုတ်ကုန်များ" နှင့် ကျယ်ပြန့်သော ပရိုမိုးရှင်းလှုပ်ရှားမှုများနှင့် "Fallout စကြဝဠာရှိ အရင်းရှင်စနစ်ကို ထင်ဟပ်စေသော" Nuka Girl ကို maskot အဖြစ် အသုံးပြုခြင်းတို့ဖြင့် သက်သေပြခဲ့သည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် "စစ်မဖြစ်မီခေတ်၏ အယူဝါဒများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖွဲ့စည်းပုံကို ကိုယ်စားပြုသည်" ဟု ၎င်းက ဖော်ပြခဲ့ပြီး ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ၏ စားသုံးသူယဉ်ကျေးမှုကို ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် အမေရိကန်အမျိုးသားလက္ခဏာ၏ တိုးချဲ့မှုတစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်သည်။ ''Fallout'' ကမ္ဘာ၏ နောက်ကြောင်းပြန်သက်ရောက်မှုရှိသော အလှအပကို အနီနှင့်အဖြူရောင် ပုလင်းအဖုံးများ၏ ဒီဇိုင်းဖြင့် မီးမောင်းထိုးပြထားပြီး ပိုမိုပျော်ရွှင်ဖွယ်ကောင်းသော စစ်မဖြစ်မီကမ္ဘာနှင့် မှောင်မိုက်သော စစ်ပြီးကမ္ဘာကြားတွင် သရော်သံကို ဖန်တီးပေးသည်ဟု Gökalp ရေးသားခဲ့သည်။ သူသည် Nuka-Cola ပုလင်းအဖုံးများကို ငွေကြေးအဖြစ် အသုံးပြုခြင်းကို အလွန်အကျွံသုံးစွဲမှု၏ လွမ်းဆွတ်မှုနှင့် လူသားမျိုးနွယ်အပေါ် ပြင်းထန်သော အကျိုးဆက်များတွင် ၎င်း၏အခန်းကဏ္ဍအဖြစ်လည်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ <ref name="visual">{{Cite journal |last=Gökalp |first=Selçuk Buğra |year=2025 |title=Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example |url=https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 |journal=Medialog TR |volume=4 |issue=1 |pages=60–77}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGökalp2025">Gökalp, Selçuk Buğra (2025). [https://dergipark.org.tr/en/pub/medialogtr/issue/92996/1729293 "Visual Culture in Digital Games: Fallout 4 Example"]. ''Medialog TR''. '''4''' (1): <span class="nowrap">60–</span>77.</cite></ref> ''Games and Culture'' ဂျာနယ်မှ စာရေးဆရာမ Sarah Stang ကလည်း အလားတူပင် Nuka-Cola ဆိုဒါများနှင့် ၎င်းတို့၏ ပုလင်းအဖုံးများကို "အဆိပ်သင့် စားသုံးမှု ([Nuka-Cola] တွင် aspartame အပြည့်ပါဝင်ပြီး အလွန်အမင်း ရောင်ခြည်ဖြင့် ထိတွေ့ထားသောကြောင့် အဆိပ်သင့်ခြင်း)၊ အက်တမ်ယဉ်ကျေးမှု၊ အရင်းရှင်စနစ်နှင့် စားသုံးသူဝါဒ" တို့အကြား နီးကပ်သော ဆက်နွယ်မှုအပေါ် အလားအလာရှိသော မှတ်ချက်အဖြစ် မီးမောင်းထိုးပြခဲ့သည်။ သူမက ရောင်ခြည်ဖြင့် ထိတွေ့ထားသော Nuka-Cola စားသုံးခြင်း၏ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်များသည် သိပ္ပံစိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထုတွင် အဖြစ်များသော အသုံးအနှုန်းတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ ပိုးသတ်ဆေးပစ္စည်းများကဲ့သို့သော သေးငယ်သော စိုးရိမ်မှုများနှင့် [[ချာနိုဘိုင်း နျူးကလီးယား ပေါက်ကွဲမှု|Chernobyl ဘေးအန္တရာယ်]] ကဲ့သို့သော ကြီးမားသော စိုးရိမ်မှုများမှ လာနိုင်သည့် စားသုံးနိုင်သော ပစ္စည်းများတွင် အဆိပ်သင့် ညစ်ညမ်းပစ္စည်းများနှင့် ပတ်သက်၍ လက်တွေ့ကမ္ဘာ၏ စိုးရိမ်မှုများကြောင့် လက်တွေ့ကျကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ Stang က ''Fallout'' စီးရီးအတွက် Nuka-Cola ကို လက်တွေ့ကမ္ဘာတွင် မြှင့်တင်ခြင်းသည် ၎င်းကို "အထင်ရှားဆုံး 'Fallout' အရာဝတ္ထုများထဲမှ တစ်ခု" ဖြစ်စေသည်ဟု ငြင်းခုံခဲ့သည် <ref name="irradiated">{{Cite journal |last=Stang |first=Sarah |year=2022 |title=Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series |journal=Games and Culture |volume=17 |issue=3 |pages=354–373 |doi=10.1177/15554120211030800 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFStang2022">Stang, Sarah (2022). [[doi:10.1177/15554120211030800|"Irradiated Cereal and Abject Meat: Food as Satire and Warning in the Fallout Series"]]. ''Games and Culture''. '''17''' (3): <span class="nowrap">354–</span>373. [[Digital object identifier|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1177/15554120211030800|10.1177/15554120211030800]]</span>.</cite></ref> == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * Nukapedia ရှိ [https://fallout.fandom.com/wiki/Nuka-Cola Nuka-Cola] ၊ ''Fallout'' [[Fandom (ဝက်ဘ်ဆိုဒ်)|Fandom]] ဝီကီ * လွတ်လပ်သော ''Fallout'' ဝီကီတွင် [https://fallout.wiki/wiki/Overview:Nuka-Cola Nuka-Cola] * Red Bull မှာ [https://www.redbull.com/au-en/fallout-4-nuka-world-review-red-bull-games Nuka Cola ရဲ့ လျှို့ဝှက်သမိုင်း] {{Fallout}} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="2" |''Fallout'' series |- !Video games | {| class="wikitable" !Main series | * ''Fallout'' * ''Fallout 2'' * ''Fallout 3'' ** DLC * ''Fallout 4'' ** ''Far Harbor'' ** ''Nuka-World'' ** Creation Club ** other DLC |- !Spin-offs | * ''Tactics: Brotherhood of Steel'' * ''Brotherhood of Steel'' * ''New Vegas'' * ''Shelter'' * ''76'' |- !Cancelled | * ''Van Buren'' * ''Online'' |} |- !Television series | {| class="wikitable" | colspan="2" | {| class="wikitable" !Season 1 | * "The End" * "The Target" * "The Head" * "The Ghouls" * "The Past" * "The Trap" * "The Radio" * "The Beginning" |- !Season 2 | * "The Innovator" * "The Golden Rule" * "The Profligate" * "The Demon in the Snow" * "The Wrangler" * "The Other Player" * "The Handoff" * "The Strip" |} |- | colspan="2" | * Accolades * Soundtrack |} |- !Other media | * Music * ''The Board Game'' |- !Unofficial content | {| class="wikitable" !Mods | * ''1.5: Resurrection'' * ''London'' * ''New California'' * ''Bakersfield'' |- !Other | * Nukapedia * ''Equestria'' * ''Nuka Break'' |} |- !Universe | {| class="wikitable" !Characters | * Dogmeat * Joshua Graham * Nick Valentine * Vault Boy * Cooper Howard |- !Factions | * Brotherhood of Steel * New California Republic * Vault-Tec * Enclave |- !Locations | * Megaton * Tenpenny Tower * Vault 101 * Vault 112 |- !Other | * Deathclaw * Galaxy News Radio * Ghoul * Nuka-Cola * Pip-Boy |} |- !People | * Tim Cain * Leonard Boyarsky * Josh Sawyer * Chris Avellone * Inon Zur * Todd Howard * Emil Pagliarulo * Istvan Pely |- !Companies | * Interplay Entertainment * Micro Forté * Black Isle Studios * Bethesda Softworks ** Bethesda Game Studios * Obsidian Entertainment * Behaviour Interactive * Xbox Game Studios |- !Related | * ''Exodus'' * ''Wasteland'' * ''The Outer Worlds'' * ''The Outer Worlds 2'' |} [[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]] 3v376daslrov5wd13otpi7sux6ej9yz 100 287698 1038091 1037432 2026-06-14T05:38:45Z Salai Rungtoi 22844 1038091 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=10|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[အညာ စစ်မြေပြင်]] ****ကျေးရွာများအား အလှည့်ကျ စစ်ကြောင်းထိုးမှုများ ရှိခဲ့သော [[ပုဂံ|ပုဂံမြို့]]၏ တစ်ဖက်ကမ်းရှိ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေး]]ဘက်ခြမ်းရှိ [[မြစ်ခြေမြို့]] ရဲစခန်းအား ပခုက္ကူခရိုင် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်]]က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/czx5r48ynzgt (BBC)] ****စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မြောင်မြို့နယ်]]၊ [[ပေါက်တော (အနောက်)ရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ပေါက်တောအနောက်ရွာ]]အား စစ်အာဏာရှင်တပ်က ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့ နံနက် ၉ နာရီခွဲခန့်တွင် လေယာဉ်ဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ပြည်သူ သုံးဦး သေဆုံးပြီး ခုနစ်ဦး ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ [https://burmese.dvb.no/post/964380 (DVB)] '''ဥပဒေနှင့် ရာဇဝတ်မှု''' *[[လိမ်လည်မှု ဂိုဏ်းစခန်း]] **[[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အွန်လိုင်းလိမ်လည်မှု လုပ်ငန်းများ]] ***[[ထိုင်း-မြန်မာ နယ်စပ်|ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်]]၊ ကရင်ဒေသအတွင်း လည်ပတ်ခဲ့သော Tai Chang (တိုင်ချန်) အွန်လိုင်းငွေလိမ်ဂိုဏ်းနှင့် ဆက်စပ်သူများ၏ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၃၀ ခန့်တန်ဖိုးရှိသည့် Cryptocurrency (ခရစ်တိုငွေကြေး) ပိုင်ဆိုင်မှုအား သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ကြောင်း အမေရိကန် [[အက်ဖ်​ဘီအိုင်|ဖက်ဒရယ်စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးဗျူရို]] (FBI) က ပြောကြားသည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/czx5r48ynzgt (BBC)] *[[လှိုင်သာယာမြို့နယ်|လှိုင်သာယာအရှေ့ပိုင်းမြို့နယ်]]၊ နဝဒေးဥယျာဉ်အိမ်ရာအတွင်း၌ တွေ့ရှိရသော အမျိုးသမီးအား သတ်ဖြတ်ခဲ့သည့် တရုတ်နိုင်ငံသားတစ်ဦးသည် ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဆီဒိုးနားဟိုတယ်မှ ခုန်ချကာ အဆုံးစီရင်သွားခဲ့သည်။ [https://burmese.dvb.no/post/634149 (Mizzima)] *[[ရန်ကုန်မြို့]]၌ အမေရိကန်သံတမန်တစ်ဦး သေဆုံးမှုဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ထိုင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦးအား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းထားသည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/czx5r48ynzgt (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} g2sx6hdgvff6rmlaohqol07hy1g8ig2 0 287780 1038044 1037520 2026-06-13T22:02:34Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1038044 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Shwe Yan Pyay | native_name = ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း | native_name_lang = my | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-02-gje.jpg | alt = | caption = Shwe Yan Pyay monastery | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.4058|96.5559|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1889 | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၁) တွင် စောအုန်းမှ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Shwe Yan Pyay Monastery |url=https://www.amca.art/southern-shan-assets/shn003 |access-date=2026-05-09 |website=AMCA |language=en-US}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ==ကိုးကား== {{reflist}} 7w8nqwzgelm8a03qd4xk5yeo4aggp4f 1038045 1038044 2026-06-13T22:03:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1038045 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = Shwe Yan Pyay | native_name = ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း | native_name_lang = my | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-02-gje.jpg | alt = | caption = Shwe Yan Pyay monastery | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.4058|96.5559|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1889 | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၁) တွင် စောအုန်းမှ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Shwe Yan Pyay Monastery |url=https://www.amca.art/southern-shan-assets/shn003 |access-date=2026-05-09 |website=AMCA |language=en-US}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ==အဆောက်အဦ== ==ရုပ်ပုံ== <gallery> File:20160807 Shwe Yan Pyay monastery in Nyaung Shwe 8808 DxO.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-04-gje.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-08-gje.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-16-gje.jpg File:Kloster nahe dem Inle-See, Myanmar.jpg File:Shwe Yan Pyay 10.jpg </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} 77vibtjtnneduyoj7i52kz64f7c54pw 1038046 1038045 2026-06-13T22:03:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1038046 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း | native_name = | native_name_lang = my | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-02-gje.jpg | alt = | caption = Shwe Yan Pyay monastery | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.4058|96.5559|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1889 | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၁) တွင် စောအုန်းမှ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Shwe Yan Pyay Monastery |url=https://www.amca.art/southern-shan-assets/shn003 |access-date=2026-05-09 |website=AMCA |language=en-US}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ==အဆောက်အဦ== ==ရုပ်ပုံ== <gallery> File:20160807 Shwe Yan Pyay monastery in Nyaung Shwe 8808 DxO.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-04-gje.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-08-gje.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-16-gje.jpg File:Kloster nahe dem Inle-See, Myanmar.jpg File:Shwe Yan Pyay 10.jpg </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} qifsrfhvdz51mnvz7668adkv7v1157x 1038047 1038046 2026-06-13T22:04:11Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1038047 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း | native_name = | native_name_lang = my | religious_affiliation = [[Buddhism]] | image = Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-02-gje.jpg | alt = | caption = Shwe Yan Pyay monastery | map_type = Myanmar | map_size = | map_alt = | map_relief = | map_caption = | coordinates = {{Coord|20.4058|96.5559|display=inline,title}} | location = | tradition = | sect = [[Theravada Buddhism]] | festival = | municipality = | region = [[Shan State]] | country = {{Flag|Myanmar}} | administration = | consecration_year = | organisational_status = | functional_status = active | heritage_designation = | leadership = | ownership = | governing_body = | patron = | website = | coordinates_footnotes = | architect = | architecture_type = | architecture_style = | founded_by = | established = 1889 | groundbreaking = | year_completed = | date_demolished = | length = | width = | height_max = | spire_height = | footnotes = | image_size = }} '''ရွှေရန်ပြေဘုန်းကြီးကျောင်း''' သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ညောင်ရွှေမြို့]]တွင် တည်ရှိသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတော်ကို ၁၈၈၉ ခုနှစ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၅၁) တွင် စောအုန်းမှ တည်ဆောက်ခဲ့သည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Shwe Yan Pyay Monastery |url=https://www.amca.art/southern-shan-assets/shn003 |access-date=2026-05-09 |website=AMCA |language=en-US}}</ref> ==သမိုင်းကြောင်း== ==အဆောက်အဦ== ==ရုပ်ပုံ== <gallery> File:20160807 Shwe Yan Pyay monastery in Nyaung Shwe 8808 DxO.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-04-gje.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-08-gje.jpg File:Inle-See-Nyaung Shwe-Shwe Yan Pyay-16-gje.jpg File:Kloster nahe dem Inle-See, Myanmar.jpg File:Shwe Yan Pyay 10.jpg </gallery> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ စေတီပုထိုးများ]] hadqq7yb1uaazpmvafn3q6egawhqyc7 0 287840 1038088 1037736 2026-06-14T04:37:54Z EmausBot 5629 [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည် 1038088 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဆုဖ်ယန် စတီဗင်စ်]] h7fuqwvhissij62evvc3bew20rzqmzl 100 287862 1038093 1037786 2026-06-14T05:43:41Z Salai Rungtoi 22844 1038093 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=13|content= <!-- All news items below this line --> '''အားကစား''' *[[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]] **၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်များ တိုက်ရိုက်ပြသခွင့်အတွက် ဒေါ်လာသန်းဆယ်ချီ ငွေကြေးများစွာကုန်ကျခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံတဦးတည်း မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသော စစ်တပ်ပိုင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|Mytel TV360]] ၏ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] စာမျက်နှာကို Meta က ဖယ်ရှားလိုက်သည်ဟု Justice For Myanmar က ထုတ်ပြန်သည်။ [https://bur.mizzima.com/2026/06/13/93050 (Mizzima)] <!-- All news items above this line -->}} norxnqqimwuh2kgudulwo2avyik3dlj 1038253 1038093 2026-06-14T10:31:19Z Salai Rungtoi 22844 1038253 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=13|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[အညာ စစ်မြေပြင်]] ****[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်း၊ [[ကလေးမြို့နယ်]]အတွင်းရှိ [[ရာဇဂြိုလ်ရွာ၊ ကလေးမြို့နယ်|ရာဇဂြိုဟ်ရွာ]]အား စစ်တပ်က သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglm1jzzp8o (BBC)] '''အားကစား''' *[[၂၀၂၆ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား|၂၀၂၆ ဖီဖာကမ္ဘာ့ဖလားပြိုင်ပွဲ]] **၂၀၂၆ ကမ္ဘာ့ဖလားပွဲစဉ်များ တိုက်ရိုက်ပြသခွင့်အတွက် ဒေါ်လာသန်းဆယ်ချီ ငွေကြေးများစွာကုန်ကျခံ၍ မြန်မာနိုင်ငံတဦးတည်း မူပိုင်ခွင့်ရရှိထားသော စစ်တပ်ပိုင် [[မိုင်တဲလ် မြန်မာ|Mytel TV360]] ၏ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] စာမျက်နှာကို Meta က ဖယ်ရှားလိုက်သည်ဟု Justice For Myanmar က ထုတ်ပြန်သည်။ [https://bur.mizzima.com/2026/06/13/93050 (Mizzima)] <!-- All news items above this line -->}} cmex1jk42tlinsmggwub5jbbhro5agk 3 287891 1037930 2026-06-13T12:41:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037930 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34718-94 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 52o6zru6u9v59gl1s55vrgyqmbbvwyk 3 287892 1037931 2026-06-13T12:41:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037931 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Morenoyell ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) p4c7fkig5nz0abd2x8y0vle3a0lyydt 3 287893 1037946 2026-06-13T13:41:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037946 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Itahue ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 8ov11kjixjcmghxhsgi5yd4ejkis2zs 3 287894 1037948 2026-06-13T13:41:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037948 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် EvolvinYee ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၄၁၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) oijkroic2wjkcfha304b7rbvgpkpwpl 1 287895 1037952 2026-06-13T13:48:20Z ~2026-34758-51 144332 /* okok */ အပိုင်းသစ် 1037952 wikitext text/x-wiki == okok == jjnnm jji [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&#126;2026-34758-51|&#126;2026-34758-51]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&#126;2026-34758-51|talk]]) ၁၃:၄၈၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) o9quv4c6gouvpacw5w152q8gi5k1aza 0 287896 1037967 2026-06-13T14:25:43Z Salai Rungtoi 22844 "'''ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့''' (Financial Action Task Force - FATF) ကို ၎င်း၏ ပြင်သစ်အမည်ဖြစ်သော Groupe d'action financière (GAFI) ဟုလည်း သိကြပြီး၊ ငွေမည်း..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1037967 wikitext text/x-wiki '''ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့''' (Financial Action Task Force - FATF) ကို ၎င်း၏ ပြင်သစ်အမည်ဖြစ်သော Groupe d'action financière (GAFI) ဟုလည်း သိကြပြီး၊ [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]] တိုက်ဖျက်ရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ချမှတ်ရန်နှင့် သတ်မှတ်ထားသော အကျိုးစီးပွားအချို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် [[ဂျီ ၇၊ အသင်းအဖွဲ့|G7]] အဖွဲ့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3362167 The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications.] ''International, Transnational & Comparative Law Journal''. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 4 April 2019.</ref>၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေးအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ FATF အတွင်းရေးမှူးရုံးကို [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်မြို့]]ရှိ [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) တွင် ရုံးစိုက်ခွင့်ပြုထားသော်လည်း အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းနှစ်ခုမှာ သီးခြားစီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.fatf-gafi.org/en/pages/frequently-asked-questions.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref> FATF ၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ နိုင်ငံတကာ ဘဏ္ဍာရေးစနစ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ခြိမ်းခြောက်နေသည့် ငွေကြေးခဝါချမှု၊ အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် အခြားသော ဆက်စပ်အန္တရာယ်များကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် စံနှုန်းများ သတ်မှတ်ရန်နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ၊ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ မွမ်းမံမှုများကို ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် တွန်းအားပေးရန် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal |last=Chohan |first=Usman W. |date=Mar 14, 2019 |title=The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3362167 |journal=CASS Working Papers on Economics & National Affairs |doi=10.2139/ssrn.3362167 |s2cid=197804604 |ssrn=3362167 |url-access=subscription |via=papers.ssrn.com |accessdate=Oct 21, 2022}}</ref>FATF သည် ယင်းကဏ္ဍများတွင် အမျိုးသားအဆင့် ဥပဒေပြုရေးနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ထွန်းလာစေရန် လိုအပ်သော နိုင်ငံရေးဆန္ဒကို ဖော်ဆောင်ပေးသည့် "မူဝါဒချမှတ်ရေးအဖွဲ့" (Policy-making body) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=The FATF |url=https://www.fatf-gafi.org/en/the-fatf.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref>FATF သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား "အပြန်အလှန် အကဲဖြတ်မှုများ" (Mutual evaluations) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ အကြံပြုချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် တိုးတက်မှု အခြေအနေများကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ FATF သည် FATF နာမည်ပျက်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Call for action") နှင့် FATF နာမည်ပျက်စိုးရိမ်ရသည့်စာရင်း သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Other monitored jurisdictions") တို့ကို ပြုစုထိန်းသိမ်းလာခဲ့သည်။ နာမည်ပျက်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခံရခြင်းကြောင့် ဘဏ္ဍာရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် စာရင်းဝင်နိုင်ငံများထံမှ ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ရုပ်သိမ်းသွားကြသည်။ ယင်းကတစ်ဆင့် ထိုစာရင်းဝင်နိုင်ငံများအတွင်းရှိ ပြည်တွင်းစီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သြဇာရှိသူများက FATF ၏ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ပြဌာန်းရန် ၎င်းတို့၏ အစိုးရများကို ဖိအားပေးလာစေသည်။<ref name=":3">{{Cite book |last=Morse |first=Julia C. |date=2021 |title=The Bankers' Blacklist: Unofficial Market Enforcement and the Global Fight against Illicit Financing |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv1hw3x0d |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-6151-5 |jstor=10.7591/j.ctv1hw3x0d}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] 2wlimue93zudd4cjid6fnlelolv2904 1037969 1037967 2026-06-13T14:30:53Z Salai Rungtoi 22844 1037969 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | name = ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ <br> <small>Financial Action Task Force</small> | image = Financial Action Task Force on Money Laundering logo.svg | image_size = 100px | image_alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = Financial Action Task Force Membership Map | abbreviation = FATF | formation = {{start date and age|1989}} | extinction = | type = နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း | purpose = ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး | headquarters = [[ပါရီမြို့]] | region_served = ဥရောပတိုက် | membership = 40 | language = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]], [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] | website = {{URL|fatf-gafi.org}} }} '''ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့'''<ref>{{Cite web |title=AML/CFT Sectors {{!}} MFIU |url=https://mfiu.gov.mm/my/about_fatf |access-date=2026-06-13 |website=mfiu.gov.mm}}</ref> (Financial Action Task Force - FATF) ကို ၎င်း၏ ပြင်သစ်အမည်ဖြစ်သော Groupe d'action financière (GAFI) ဟုလည်း သိကြပြီး၊ [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]] တိုက်ဖျက်ရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ချမှတ်ရန်နှင့် သတ်မှတ်ထားသော အကျိုးစီးပွားအချို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် [[ဂျီ ၇၊ အသင်းအဖွဲ့|G7]] အဖွဲ့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3362167 The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications.] ''International, Transnational & Comparative Law Journal''. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 4 April 2019.</ref>၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေးအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ FATF အတွင်းရေးမှူးရုံးကို [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်မြို့]]ရှိ [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) တွင် ရုံးစိုက်ခွင့်ပြုထားသော်လည်း အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းနှစ်ခုမှာ သီးခြားစီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.fatf-gafi.org/en/pages/frequently-asked-questions.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref> FATF ၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ နိုင်ငံတကာ ဘဏ္ဍာရေးစနစ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ခြိမ်းခြောက်နေသည့် ငွေကြေးခဝါချမှု၊ အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် အခြားသော ဆက်စပ်အန္တရာယ်များကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် စံနှုန်းများ သတ်မှတ်ရန်နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ၊ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ မွမ်းမံမှုများကို ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် တွန်းအားပေးရန် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal |last=Chohan |first=Usman W. |date=Mar 14, 2019 |title=The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3362167 |journal=CASS Working Papers on Economics & National Affairs |doi=10.2139/ssrn.3362167 |s2cid=197804604 |ssrn=3362167 |url-access=subscription |via=papers.ssrn.com |accessdate=Oct 21, 2022}}</ref>FATF သည် ယင်းကဏ္ဍများတွင် အမျိုးသားအဆင့် ဥပဒေပြုရေးနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ထွန်းလာစေရန် လိုအပ်သော နိုင်ငံရေးဆန္ဒကို ဖော်ဆောင်ပေးသည့် "မူဝါဒချမှတ်ရေးအဖွဲ့" (Policy-making body) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=The FATF |url=https://www.fatf-gafi.org/en/the-fatf.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref>FATF သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား "အပြန်အလှန် အကဲဖြတ်မှုများ" (Mutual evaluations) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ အကြံပြုချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် တိုးတက်မှု အခြေအနေများကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ FATF သည် FATF နာမည်ပျက်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Call for action") နှင့် FATF နာမည်ပျက်စိုးရိမ်ရသည့်စာရင်း သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Other monitored jurisdictions") တို့ကို ပြုစုထိန်းသိမ်းလာခဲ့သည်။ နာမည်ပျက်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခံရခြင်းကြောင့် ဘဏ္ဍာရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် စာရင်းဝင်နိုင်ငံများထံမှ ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ရုပ်သိမ်းသွားကြသည်။ ယင်းကတစ်ဆင့် ထိုစာရင်းဝင်နိုင်ငံများအတွင်းရှိ ပြည်တွင်းစီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သြဇာရှိသူများက FATF ၏ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ပြဌာန်းရန် ၎င်းတို့၏ အစိုးရများကို ဖိအားပေးလာစေသည်။<ref name=":3">{{Cite book |last=Morse |first=Julia C. |date=2021 |title=The Bankers' Blacklist: Unofficial Market Enforcement and the Global Fight against Illicit Financing |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv1hw3x0d |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-6151-5 |jstor=10.7591/j.ctv1hw3x0d}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] b3ss4wsce4kegpd8vvu728xwt2zbx27 1037970 1037969 2026-06-13T14:42:04Z Salai Rungtoi 22844 1037970 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | name = ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ <br> <small>Financial Action Task Force</small> | image = Financial Action Task Force on Money Laundering logo.svg | image_size = 100px | image_alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = Financial Action Task Force Membership Map | abbreviation = FATF | formation = {{start date and age|1989}} | extinction = | type = နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း | purpose = ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး | headquarters = [[ပါရီမြို့]] | region_served = ဥရောပတိုက် | membership = 40 | language = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]], [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] | website = {{URL|fatf-gafi.org}} }} '''ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့'''<ref>{{Cite web |title=AML/CFT Sectors {{!}} MFIU |url=https://mfiu.gov.mm/my/about_fatf |access-date=2026-06-13 |website=mfiu.gov.mm}}</ref> (Financial Action Task Force - FATF) ကို ၎င်း၏ ပြင်သစ်အမည်ဖြစ်သော Groupe d'action financière (GAFI) ဟုလည်း သိကြပြီး၊ [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]] တိုက်ဖျက်ရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ချမှတ်ရန်နှင့် သတ်မှတ်ထားသော အကျိုးစီးပွားအချို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် [[ဂျီ ၇၊ အသင်းအဖွဲ့|G7]] အဖွဲ့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3362167 The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications.] ''International, Transnational & Comparative Law Journal''. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 4 April 2019.</ref>၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေးအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ FATF အတွင်းရေးမှူးရုံးကို [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်မြို့]]ရှိ [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) တွင် ရုံးစိုက်ခွင့်ပြုထားသော်လည်း အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းနှစ်ခုမှာ သီးခြားစီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.fatf-gafi.org/en/pages/frequently-asked-questions.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref> FATF ၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ နိုင်ငံတကာ ဘဏ္ဍာရေးစနစ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ခြိမ်းခြောက်နေသည့် ငွေကြေးခဝါချမှု၊ အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် အခြားသော ဆက်စပ်အန္တရာယ်များကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် စံနှုန်းများ သတ်မှတ်ရန်နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ၊ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ မွမ်းမံမှုများကို ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် တွန်းအားပေးရန် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal |last=Chohan |first=Usman W. |date=Mar 14, 2019 |title=The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3362167 |journal=CASS Working Papers on Economics & National Affairs |doi=10.2139/ssrn.3362167 |s2cid=197804604 |ssrn=3362167 |url-access=subscription |via=papers.ssrn.com |accessdate=Oct 21, 2022}}</ref>FATF သည် ယင်းကဏ္ဍများတွင် အမျိုးသားအဆင့် ဥပဒေပြုရေးနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ထွန်းလာစေရန် လိုအပ်သော နိုင်ငံရေးဆန္ဒကို ဖော်ဆောင်ပေးသည့် "မူဝါဒချမှတ်ရေးအဖွဲ့" (Policy-making body) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=The FATF |url=https://www.fatf-gafi.org/en/the-fatf.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref>FATF သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား "အပြန်အလှန် အကဲဖြတ်မှုများ" (Mutual evaluations) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ အကြံပြုချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် တိုးတက်မှု အခြေအနေများကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ FATF သည် FATF နာမည်ပျက်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Call for action") နှင့် FATF နာမည်ပျက်စိုးရိမ်ရသည့်စာရင်း သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Other monitored jurisdictions") တို့ကို ပြုစုထိန်းသိမ်းလာခဲ့သည်။ နာမည်ပျက်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခံရခြင်းကြောင့် ဘဏ္ဍာရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် စာရင်းဝင်နိုင်ငံများထံမှ ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ရုပ်သိမ်းသွားကြသည်။ ယင်းကတစ်ဆင့် ထိုစာရင်းဝင်နိုင်ငံများအတွင်းရှိ ပြည်တွင်းစီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သြဇာရှိသူများက FATF ၏ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ပြဌာန်းရန် ၎င်းတို့၏ အစိုးရများကို ဖိအားပေးလာစေသည်။<ref name=":3">{{Cite book |last=Morse |first=Julia C. |date=2021 |title=The Bankers' Blacklist: Unofficial Market Enforcement and the Global Fight against Illicit Financing |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv1hw3x0d |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-6151-5 |jstor=10.7591/j.ctv1hw3x0d}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံသည် FATF တွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ မဟုတ်သော်လည်း FATF ပုံစံဖွဲ့စည်းထားသည့် ဒေသဆိုင်ရာအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည့် [[အာရှပစိဖိတ် ဒေသငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးအဖွဲ့]] (Asia Pacific Group on Money Laundering-APG)တွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ ထုတ်ပြန်ချက်နှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မှုလွန်ကဲခြင်းမရှိရန်၊ ငွေကြေးစျေးကွက်အတွင်း မသမာမှုများမပြုလုပ်ကြရန်နှင့် စည်းမျဉ်းများမကိုက်ညီပါက လိုအပ်သလို အရေးယူမည်ဟု ဗဟိုဘဏ်ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/239253 |access-date=2026-06-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == နာမည်ပျက်စာရင်း == [[ဖိုင်:FATF blacklist and greylist states (2024).svg|thumb|နာမည်ပျက်စာရင် နိုင်ငံများ]] ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ နာမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) တွင် မြောက်ကိုရီးယား၊ အီရန်နှင့် မြန်မာ စသည့် သုံးနိုင်ငံသာ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action - 13 February 2026 |url=https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Call-for-action-february-2026.html |access-date=29 March 2026 |website=www.fatf-gafi.org}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံ ပါဝင်မှု === မြန်မာနိုင်ငံသည် ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး ယန္တရားများတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် ကြီးမားသော လိုအပ်ချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ လုပ်ငန်းစီမံချက် (Action plan) ကို အပြည့်အဝ အကောင်အထည်ဖော် ပြီးစီးခြင်းမရှိမချင်း ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ အနီးကပ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမှုအောက်တွင် ဆက်လက် ရှိနေမည် ဖြစ်သည်ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref name=":1">{{Cite web |title=High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action - 13 June 2025 |url=https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Call-for-action-june-2025.html |access-date=2025-08-12 |website=www.fatf-gafi.org}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] d6lllfo3i7pduxbkyaotwigkczihjg1 1037974 1037970 2026-06-13T14:45:31Z Salai Rungtoi 22844 /* မြန်မာနိုင်ငံ ပါဝင်မှု */ 1037974 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | name = ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ <br> <small>Financial Action Task Force</small> | image = Financial Action Task Force on Money Laundering logo.svg | image_size = 100px | image_alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = Financial Action Task Force Membership Map | abbreviation = FATF | formation = {{start date and age|1989}} | extinction = | type = နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း | purpose = ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး | headquarters = [[ပါရီမြို့]] | region_served = ဥရောပတိုက် | membership = 40 | language = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]], [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] | website = {{URL|fatf-gafi.org}} }} '''ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့'''<ref>{{Cite web |title=AML/CFT Sectors {{!}} MFIU |url=https://mfiu.gov.mm/my/about_fatf |access-date=2026-06-13 |website=mfiu.gov.mm}}</ref> (Financial Action Task Force - FATF) ကို ၎င်း၏ ပြင်သစ်အမည်ဖြစ်သော Groupe d'action financière (GAFI) ဟုလည်း သိကြပြီး၊ [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]] တိုက်ဖျက်ရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ချမှတ်ရန်နှင့် သတ်မှတ်ထားသော အကျိုးစီးပွားအချို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် [[ဂျီ ၇၊ အသင်းအဖွဲ့|G7]] အဖွဲ့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3362167 The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications.] ''International, Transnational & Comparative Law Journal''. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 4 April 2019.</ref>၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေးအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ FATF အတွင်းရေးမှူးရုံးကို [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်မြို့]]ရှိ [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) တွင် ရုံးစိုက်ခွင့်ပြုထားသော်လည်း အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းနှစ်ခုမှာ သီးခြားစီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.fatf-gafi.org/en/pages/frequently-asked-questions.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref> FATF ၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ နိုင်ငံတကာ ဘဏ္ဍာရေးစနစ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ခြိမ်းခြောက်နေသည့် ငွေကြေးခဝါချမှု၊ အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် အခြားသော ဆက်စပ်အန္တရာယ်များကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် စံနှုန်းများ သတ်မှတ်ရန်နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ၊ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ မွမ်းမံမှုများကို ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် တွန်းအားပေးရန် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal |last=Chohan |first=Usman W. |date=Mar 14, 2019 |title=The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3362167 |journal=CASS Working Papers on Economics & National Affairs |doi=10.2139/ssrn.3362167 |s2cid=197804604 |ssrn=3362167 |url-access=subscription |via=papers.ssrn.com |accessdate=Oct 21, 2022}}</ref>FATF သည် ယင်းကဏ္ဍများတွင် အမျိုးသားအဆင့် ဥပဒေပြုရေးနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ထွန်းလာစေရန် လိုအပ်သော နိုင်ငံရေးဆန္ဒကို ဖော်ဆောင်ပေးသည့် "မူဝါဒချမှတ်ရေးအဖွဲ့" (Policy-making body) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=The FATF |url=https://www.fatf-gafi.org/en/the-fatf.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref>FATF သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား "အပြန်အလှန် အကဲဖြတ်မှုများ" (Mutual evaluations) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ အကြံပြုချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် တိုးတက်မှု အခြေအနေများကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ FATF သည် FATF နာမည်ပျက်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Call for action") နှင့် FATF နာမည်ပျက်စိုးရိမ်ရသည့်စာရင်း သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Other monitored jurisdictions") တို့ကို ပြုစုထိန်းသိမ်းလာခဲ့သည်။ နာမည်ပျက်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခံရခြင်းကြောင့် ဘဏ္ဍာရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် စာရင်းဝင်နိုင်ငံများထံမှ ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ရုပ်သိမ်းသွားကြသည်။ ယင်းကတစ်ဆင့် ထိုစာရင်းဝင်နိုင်ငံများအတွင်းရှိ ပြည်တွင်းစီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ သြဇာရှိသူများက FATF ၏ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ပြဌာန်းရန် ၎င်းတို့၏ အစိုးရများကို ဖိအားပေးလာစေသည်။<ref name=":3">{{Cite book |last=Morse |first=Julia C. |date=2021 |title=The Bankers' Blacklist: Unofficial Market Enforcement and the Global Fight against Illicit Financing |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv1hw3x0d |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-6151-5 |jstor=10.7591/j.ctv1hw3x0d}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံသည် FATF တွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ မဟုတ်သော်လည်း FATF ပုံစံဖွဲ့စည်းထားသည့် ဒေသဆိုင်ရာအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည့် [[အာရှပစိဖိတ် ဒေသငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးအဖွဲ့]] (Asia Pacific Group on Money Laundering-APG)တွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ ထုတ်ပြန်ချက်နှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မှုလွန်ကဲခြင်းမရှိရန်၊ ငွေကြေးစျေးကွက်အတွင်း မသမာမှုများမပြုလုပ်ကြရန်နှင့် စည်းမျဉ်းများမကိုက်ညီပါက လိုအပ်သလို အရေးယူမည်ဟု ဗဟိုဘဏ်ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/239253 |access-date=2026-06-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == နာမည်ပျက်စာရင်း == [[ဖိုင်:FATF blacklist and greylist states (2024).svg|thumb|နာမည်ပျက်စာရင် နိုင်ငံများ]] ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ နာမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) တွင် မြောက်ကိုရီးယား၊ အီရန်နှင့် မြန်မာ စသည့် သုံးနိုင်ငံသာ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action - 13 February 2026 |url=https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Call-for-action-february-2026.html |access-date=29 March 2026 |website=www.fatf-gafi.org}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံ ပါဝင်မှု === ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်လုပ်ငန်းများအတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုတို့ကို တိုက်ဖျက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးခဝါချမှု စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (FATF) က မြန်မာနိုင်ငံအား အမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) တွင် ထည့်သွင်းရန် ၂၀၂၂ ခုနှစ်က ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး ကဏ္ဍများ အားနည်းချက်ရှိခြင်းကြောင့် တိုးတက်မှုများကို စောင့်ကြည့်ရမည့် မီးခိုးရောင်စာရင်း (Grey List) တွင် မြန်မာနိုင်ငံအား ထည့်သွင်းထားရာမှ မြောက်ကိုရီးယား၊ အီရန်တို့နှင့် တန်းတူ အမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) အဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အဆင့်တိုးမြှင့် သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-10 |title=FATF အမည်ပျက်စာရင်းကနေ လွတ်ရေး စစ်ကော်မရှင်က အဖမ်းအဆီးတွေ ပိုတိုးတင်းကျပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy67g70kyro |access-date=2026-06-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံသည် ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး ယန္တရားများတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် ကြီးမားသော လိုအပ်ချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ လုပ်ငန်းစီမံချက် (Action plan) ကို အပြည့်အဝ အကောင်အထည်ဖော် ပြီးစီးခြင်းမရှိမချင်း ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ အနီးကပ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမှုအောက်တွင် ဆက်လက် ရှိနေမည် ဖြစ်သည်ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref name=":1">{{Cite web |title=High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action - 13 June 2025 |url=https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Call-for-action-june-2025.html |access-date=2025-08-12 |website=www.fatf-gafi.org}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] lrya9ldg40b9bz825gn7b85xl8vi2g9 1038106 1037974 2026-06-14T06:32:50Z NjsBot 36203 ဘော့ - စာသားများကို အလိုအလျောက် အစားထိုးခြင်း (-စျ +ဈ, -သြ +ဩ, -ပြဌာန်း +ပြဋ္ဌာန်း) 1038106 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | name = ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ <br> <small>Financial Action Task Force</small> | image = Financial Action Task Force on Money Laundering logo.svg | image_size = 100px | image_alt = | caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = Financial Action Task Force Membership Map | abbreviation = FATF | formation = {{start date and age|1989}} | extinction = | type = နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်း | purpose = ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး | headquarters = [[ပါရီမြို့]] | region_served = ဥရောပတိုက် | membership = 40 | language = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]], [[ပြင်သစ်ဘာသာစကား]] | website = {{URL|fatf-gafi.org}} }} '''ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့'''<ref>{{Cite web |title=AML/CFT Sectors {{!}} MFIU |url=https://mfiu.gov.mm/my/about_fatf |access-date=2026-06-13 |website=mfiu.gov.mm}}</ref> (Financial Action Task Force - FATF) ကို ၎င်း၏ ပြင်သစ်အမည်ဖြစ်သော Groupe d'action financière (GAFI) ဟုလည်း သိကြပြီး၊ [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]] တိုက်ဖျက်ရေးဆိုင်ရာ မူဝါဒများ ချမှတ်ရန်နှင့် သတ်မှတ်ထားသော အကျိုးစီးပွားအချို့ကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် [[ဂျီ ၇၊ အသင်းအဖွဲ့|G7]] အဖွဲ့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3362167 The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications.] ''International, Transnational & Comparative Law Journal''. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 4 April 2019.</ref>၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ၎င်း၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာကို အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေးအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ FATF အတွင်းရေးမှူးရုံးကို [[ပါရီမြို့|ပဲရစ်မြို့]]ရှိ [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း|စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] (OECD) တွင် ရုံးစိုက်ခွင့်ပြုထားသော်လည်း အဆိုပါ အဖွဲ့အစည်းနှစ်ခုမှာ သီးခြားစီ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www.fatf-gafi.org/en/pages/frequently-asked-questions.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref> FATF ၏ ရည်မှန်းချက်များမှာ နိုင်ငံတကာ ဘဏ္ဍာရေးစနစ်၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို ခြိမ်းခြောက်နေသည့် ငွေကြေးခဝါချမှု၊ အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုနှင့် အခြားသော ဆက်စပ်အန္တရာယ်များကို တိုက်ဖျက်ရန်အတွက် စံနှုန်းများ သတ်မှတ်ရန်နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ၊ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ မွမ်းမံမှုများကို ထိရောက်စွာ အကောင်အထည်ဖော်ရန် တွန်းအားပေးရန် ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite journal |last=Chohan |first=Usman W. |date=Mar 14, 2019 |title=The FATF in the Global Financial Architecture: Challenges and Implications |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3362167 |journal=CASS Working Papers on Economics & National Affairs |doi=10.2139/ssrn.3362167 |s2cid=197804604 |ssrn=3362167 |url-access=subscription |via=papers.ssrn.com |accessdate=Oct 21, 2022}}</ref>FATF သည် ယင်းကဏ္ဍများတွင် အမျိုးသားအဆင့် ဥပဒေပြုရေးနှင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းပိုင်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ထွန်းလာစေရန် လိုအပ်သော နိုင်ငံရေးဆန္ဒကို ဖော်ဆောင်ပေးသည့် "မူဝါဒချမှတ်ရေးအဖွဲ့" (Policy-making body) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=The FATF |url=https://www.fatf-gafi.org/en/the-fatf.html |access-date=2026-02-24 |website=Financial Action Task Force}}</ref>FATF သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများအကြား "အပြန်အလှန် အကဲဖြတ်မှုများ" (Mutual evaluations) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ အကြံပြုချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် တိုးတက်မှု အခြေအနေများကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှစ၍ FATF သည် FATF နာမည်ပျက်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Call for action") နှင့် FATF နာမည်ပျက်စိုးရိမ်ရသည့်စာရင်း သို့မဟုတ် မီးခိုးရောင်စာရင်း (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် "Other monitored jurisdictions") တို့ကို ပြုစုထိန်းသိမ်းလာခဲ့သည်။ နာမည်ပျက်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခံရခြင်းကြောင့် ဘဏ္ဍာရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် စာရင်းဝင်နိုင်ငံများထံမှ ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများကို ရုပ်သိမ်းသွားကြသည်။ ယင်းကတစ်ဆင့် ထိုစာရင်းဝင်နိုင်ငံများအတွင်းရှိ ပြည်တွင်းစီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ဩဇာရှိသူများက FATF ၏ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ပြဋ္ဌာန်းရန် ၎င်းတို့၏ အစိုးရများကို ဖိအားပေးလာစေသည်။<ref name=":3">{{Cite book |last=Morse |first=Julia C. |date=2021 |title=The Bankers' Blacklist: Unofficial Market Enforcement and the Global Fight against Illicit Financing |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctv1hw3x0d |publisher=Cornell University Press |isbn=978-1-5017-6151-5 |jstor=10.7591/j.ctv1hw3x0d}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံသည် FATF တွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ မဟုတ်သော်လည်း FATF ပုံစံဖွဲ့စည်းထားသည့် ဒေသဆိုင်ရာအဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည့် [[အာရှပစိဖိတ် ဒေသငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးအဖွဲ့]] (Asia Pacific Group on Money Laundering-APG)တွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအဖြစ် ပါဝင်လျက်ရှိသည်။ <ref>{{Cite web |title=ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ ထုတ်ပြန်ချက်နှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်မှုလွန်ကဲခြင်းမရှိရန်၊ ငွေကြေးဈေးကွက်အတွင်း မသမာမှုများမပြုလုပ်ကြရန်နှင့် စည်းမျဉ်းများမကိုက်ညီပါက လိုအပ်သလို အရေးယူမည်ဟု ဗဟိုဘဏ်ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/239253 |access-date=2026-06-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == နာမည်ပျက်စာရင်း == [[ဖိုင်:FATF blacklist and greylist states (2024).svg|thumb|နာမည်ပျက်စာရင် နိုင်ငံများ]] ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ နာမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) တွင် မြောက်ကိုရီးယား၊ အီရန်နှင့် မြန်မာ စသည့် သုံးနိုင်ငံသာ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action - 13 February 2026 |url=https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Call-for-action-february-2026.html |access-date=29 March 2026 |website=www.fatf-gafi.org}}</ref> === မြန်မာနိုင်ငံ ပါဝင်မှု === ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်လုပ်ငန်းများအတွက် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှုတို့ကို တိုက်ဖျက်ရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးခဝါချမှု စောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (FATF) က မြန်မာနိုင်ငံအား အမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) တွင် ထည့်သွင်းရန် ၂၀၂၂ ခုနှစ်က ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေး ကဏ္ဍများ အားနည်းချက်ရှိခြင်းကြောင့် တိုးတက်မှုများကို စောင့်ကြည့်ရမည့် မီးခိုးရောင်စာရင်း (Grey List) တွင် မြန်မာနိုင်ငံအား ထည့်သွင်းထားရာမှ မြောက်ကိုရီးယား၊ အီရန်တို့နှင့် တန်းတူ အမည်ပျက်စာရင်း (Blacklist) အဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အဆင့်တိုးမြှင့် သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-03-10 |title=FATF အမည်ပျက်စာရင်းကနေ လွတ်ရေး စစ်ကော်မရှင်က အဖမ်းအဆီးတွေ ပိုတိုးတင်းကျပ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cwy67g70kyro |access-date=2026-06-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံသည် ငွေကြေးခဝါချမှုနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တိုက်ဖျက်ရေး ယန္တရားများတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် ကြီးမားသော လိုအပ်ချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ လုပ်ငန်းစီမံချက် (Action plan) ကို အပြည့်အဝ အကောင်အထည်ဖော် ပြီးစီးခြင်းမရှိမချင်း ငွေကြေးဆိုင်ရာအရေးယူဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (FATF) ၏ အနီးကပ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးမှုအောက်တွင် ဆက်လက် ရှိနေမည် ဖြစ်သည်ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။<ref name=":1">{{Cite web |title=High-Risk Jurisdictions subject to a Call for Action - 13 June 2025 |url=https://www.fatf-gafi.org/en/publications/High-risk-and-other-monitored-jurisdictions/Call-for-action-june-2025.html |access-date=2025-08-12 |website=www.fatf-gafi.org}}</ref> == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] hw5k60ouybz3ya7r2rwh7jnhg725sam 3 287897 1037971 2026-06-13T14:42:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037971 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34725-47 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၂၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 4e39avcppwyc8rom0nvddoa7pdabdxo 3 287898 1037972 2026-06-13T14:42:15Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037972 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-24093-21 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၂၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9u2e0x83ux0ezmag355l1sknxiupynz 3 287899 1037973 2026-06-13T14:42:25Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037973 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34758-51 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၂၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ckodemmn8fav9dcqcmm368z21f3xkrw 0 287900 1037978 2026-06-13T14:47:38Z Salai Rungtoi 22844 [[စီးပွားရေးပေါင်းတူလုပ်ဆောင်ရေးနှင့် ဖွဲ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့အစည်း]] စာမျက်နှာကို [[စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] သို့ Salai Rungtoiက ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား 1037978 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအဖွဲ့]] duagsdp9wdyuzd0x75con5622q5ebkm 3 287901 1037992 2026-06-13T15:42:35Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037992 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34828-91 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၂၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) k7ydfl739lxh8mwhuvwmunhz2spvpnp 3 287902 1037993 2026-06-13T15:42:45Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037993 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Wailin2026 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၂၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) lnjtti4qdow8x44968g48brl9sdo29q 3 287903 1037994 2026-06-13T15:42:55Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037994 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mgkaung23 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၂၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) sq23bf83r1psqrmdwb5s2m98suy867i 3 287904 1037995 2026-06-13T15:43:05Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1037995 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Soorfixis272ur ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) kxmtg19yd3r0mwxm45s85o9p0wjj6oz 3 287905 1038002 2026-06-13T16:43:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038002 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် KinoIsHere ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 5vr5gd7ueislh47nerliu8mjag9bbqr 3 287906 1038004 2026-06-13T16:43:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038004 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Savagewin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ey9kz48f3hcs6sicr31zeene69osgj8 3 287907 1038005 2026-06-13T16:43:34Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038005 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Maychae2000 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9nms9yatzptk8aif0c20vnabqixh991 3 287908 1038010 2026-06-13T17:43:44Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038010 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Min Ko Ko Khant thant ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) djavqib7lfmezg8p40d36z2s2wofakq 1038102 1038010 2026-06-14T06:29:30Z Ninjastrikers 22896 /* ဇွန် ၂၀၂၆ */ အပိုင်းသစ် 1038102 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Min Ko Ko Khant thant ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) == ဇွန် ၂၀၂၆ == [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] ဝီကီပီးဒီးယားရှိ စာမျက်နှာများမှ အကြောင်းအရာများ သို့မဟုတ် တမ်းပလိတ်များကို [[H:ES|တည်းဖြတ်ခြင်း အကျဉ်းချုပ်]]တွင် ဖယ်ရှားရခြင်းအတွက် လုံလောက်သော အကြောင်းပြချက်မပေးဘဲ ဖယ်ရှားခြင်းကို ကျေးဇူးပြု၍ မပြုလုပ်ပါနှင့်။ သင့်ရဲ့ အကြောင်းအရာများ ဖယ်ရှားခြင်းဟာ အပြုသဘောမဆောင်တဲ့အတွက် [[H:REV|နောက်ပြန်ပြင်]]လိုက်ပြီး ဖြစ်ပါတယ်။ စမ်းသပ်တည်းဖြတ်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်လိုပါက ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Sandbox|sandbox]] တွင် အသုံးပြုပါ။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။<!-- Template:uw-delete2 --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၆:၂၉၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) mv4yxcgdld39w25fsmnhex7d9gq5gpv 3 287909 1038012 2026-06-13T17:43:54Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038012 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34764-84 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၄၃၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) pacnyesm8rpywiv8xjl3r78djtdk5u8 3 287910 1038013 2026-06-13T17:44:04Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038013 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Harold Mhoung ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၄၄၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) te0idf4z8h341gwzu0jjxqceno0opxb 3 287911 1038014 2026-06-13T17:44:14Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038014 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Scarlett Chan Myae ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၄၄၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ixzrophnwzlk9c4b8rjzjwep4ydhpy5 0 287912 1038015 2026-06-13T17:46:12Z Mkant00 135890 "[[:en:Special:Redirect/revision/1357587100|Marcel Proust]]" စာမျက်နှာကို ဘာသာပြန်ရင်း ဖန်တီးခဲ့သည် 1038015 wikitext text/x-wiki '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော À la recherche du temps perdu အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] liq6bymzfabyxlw8fbd5y6t147hqf5k 1038016 1038015 2026-06-13T17:46:49Z Mkant00 135890 1038016 wikitext text/x-wiki ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] kub54k7m5wbbolq49fw678zjl1geb9s 1038017 1038016 2026-06-13T17:47:52Z Mkant00 135890 1038017 wikitext text/x-wiki ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] 70sfukdyj4f2ivaly3klyv70mg1s3yy 1038018 1038017 2026-06-13T17:55:53Z Mkant00 135890 1038018 wikitext text/x-wiki ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] 719tyjn70eccnbwzu2cjh57drw6y6zp 1038021 1038018 2026-06-13T18:04:55Z Mkant00 135890 1038021 wikitext text/x-wiki ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] 5biuxs3m6pk0m3m4zyvu5vaez56thnz 1038023 1038021 2026-06-13T18:14:15Z Mkant00 135890 1038023 wikitext text/x-wiki ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] asawtodb0jy6god9mbx97bzj7acz4s2 1038025 1038023 2026-06-13T18:24:56Z Mkant00 135890 1038025 wikitext text/x-wiki ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Léonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] 0ptwjsv6mmr8ixsa2y7q8txckwn17zw 1038026 1038025 2026-06-13T18:45:15Z Mkant00 135890 1038026 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မာဆယ် ပရူးစ်တ် | image =Otto Wegener Proust vers 1895 bis.jpg | caption = မာဆယ် ပရူးစ်တ် (၁၈၉၅ ခုနှစ်) | birth_date = ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ | birth_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | death_date = ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ | death_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | resting_place = ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père Lachaise Cemetery) | education = လိုင်စီ ကွန်ဒေါ်ဆေး (Lycée Condorcet) | occupation = ဝတ္ထုရေးဆရာ (Novelist)၊ အက်ဆေးရေးဆရာ (Essayist) နှင့် စာပေဝေဖန်ရေးသမား (Critic) | notable_works = In Search of Lost Time အမည်ရသည့် ဝတ္ထု | signature = Marcel Proust signature.svg}} ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Léonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] bwwuii9ozsequju3q6r0cvl7a67ritt 1038027 1038026 2026-06-13T18:56:19Z Mkant00 135890 1038027 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မာဆယ် ပရူးစ်တ် | image =Otto Wegener Proust vers 1895 bis.jpg | caption = မာဆယ် ပရူးစ်တ် (၁၈၉၅ ခုနှစ်) | birth_date = ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ | birth_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | death_date = ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ | death_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | resting_place = ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père Lachaise Cemetery) | education = လိုင်စီ ကွန်ဒေါ်ဆေး (Lycée Condorcet) | occupation = ဝတ္ထုရေးဆရာ (Novelist)၊ အက်ဆေးရေးဆရာ (Essayist) နှင့် စာပေဝေဖန်ရေးသမား (Critic) | notable_works = In Search of Lost Time အမည်ရသည့် ဝတ္ထု | signature = Marcel Proust signature.svg}} [[en:Marcel Proust]] ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Léonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] hehycoggg6711h1z4hqvvhex8ik0pg0 1038028 1038027 2026-06-13T19:28:11Z Mkant00 135890 1038028 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မာဆယ် ပရူးစ်တ် | image =Otto Wegener Proust vers 1895 bis.jpg | caption = မာဆယ် ပရူးစ်တ် (၁၈၉၅ ခုနှစ်) | birth_date = ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ | birth_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | death_date = ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ | death_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | resting_place = ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père Lachaise Cemetery) | education = လိုင်စီ ကွန်ဒေါ်ဆေး (Lycée Condorcet) | occupation = ဝတ္ထုရေးဆရာ (Novelist)၊ အက်ဆေးရေးဆရာ (Essayist) နှင့် စာပေဝေဖန်ရေးသမား (Critic) | notable_works = In Search of Lost Time အမည်ရသည့် ဝတ္ထု | signature = Marcel Proust signature.svg}} ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Léonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] bwwuii9ozsequju3q6r0cvl7a67ritt 1038030 1038028 2026-06-13T20:50:18Z Mkant00 135890 1038030 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မာဆယ် ပရူးစ်တ် | image =Otto Wegener Proust vers 1895 bis.jpg | caption = မာဆယ် ပရူးစ်တ် (၁၈၉၅ ခုနှစ်) | birth_date = ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ | birth_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | death_date = ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ | death_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | resting_place = ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père Lachaise Cemetery) | education = လိုင်စီ ကွန်ဒေါ်ဆေး (Lycée Condorcet) | occupation = ဝတ္ထုရေးဆရာ (Novelist)၊ အက်ဆေးရေးဆရာ (Essayist) နှင့် စာပေဝေဖန်ရေးသမား (Critic) | notable_works = In Search of Lost Time အမည်ရသည့် ဝတ္ထု | signature = Marcel Proust signature.svg}} [[en:Marcel Proust]] ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Léonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ == À la recherche du temps perdu ၏ ဇာတ်လမ်းအကျဉ်း နှင့် အချိန်ကာလမှတ်တမ်း== ဤဝတ္ထုရှည်တွင် ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ ကလေးဘဝမှစ၍ သူ၏ ကြီးပြင်းလာပုံ၊ အနုပညာနှင့် ပတ်သက်၍ လေ့လာသင်ယူပုံ၊ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဝင်ဆံ့အောင် နေထိုင်ပုံနှင့် အချစ်ရေး အတွေ့အကြုံများကို ရေးဖွဲ့ထားသည်။ ဇာတ်လမ်းတစ်လျှောက်တွင် ၎င်းဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ အမည်ကို တိကျစွာ ဖော်ပြထားခြင်း မရှိပေ။ ဝတ္ထု၏ ခန့်မှန်းခြေ အချိန်ကာလမှတ်တမ်းကို စာပေသီအိုရီပညာရှင် ဂျရတ် ဇီနက် (Gérard Genette) က သူ၏ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်ထုတ် ''Narrative Discourse: An Essay in Method'' အမည်ရ စာအုပ်တွင် ဤအတိုင်းကောက်ချက်ချ ဖော်ပြခဲ့သည်။ *ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ မွေးဖွားနှစ်- ၁၈၇၈ ခုနှစ် *အတွဲ ၁၊ ''Swann's Way''- ၁၈၈၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၃ ခုနှစ်အထိ။ ယင်းအတွဲပါ "Swann in Love" အခန်းသည် ၁၈၇၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၇၈ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ *အတွဲ ၂၊ ''In the Shadow of Young Girls in Flower''- ၁၈၉၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၇ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၃၊ ''The Guermantes Way''- ၁၈၉၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၉ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၄၊ ''Sodom and Gomorrah''- ၁၈၉၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်အထိ။ *အတွဲ ၅၊ ''The Prisoner''- ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၀၂ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၆၊ ''The Fugitive''- ၁၉၀၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၃ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၇၊ ''Time Regained''- ၁၉၀၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၅ ခုနှစ်အထိ။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] o4nkocqwo3zo2jo3yanylet21tl062p 1038031 1038030 2026-06-13T21:09:54Z Mkant00 135890 1038031 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မာဆယ် ပရူးစ်တ် | image =Otto Wegener Proust vers 1895 bis.jpg | caption = မာဆယ် ပရူးစ်တ် (၁၈၉၅ ခုနှစ်) | birth_date = ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ | birth_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | death_date = ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ | death_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | resting_place = ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père Lachaise Cemetery) | education = လိုင်စီ ကွန်ဒေါ်ဆေး (Lycée Condorcet) | occupation = ဝတ္ထုရေးဆရာ (Novelist)၊ အက်ဆေးရေးဆရာ (Essayist) နှင့် စာပေဝေဖန်ရေးသမား (Critic) | notable_works = In Search of Lost Time အမည်ရသည့် ဝတ္ထု | signature = Marcel Proust signature.svg}} [[en:Marcel Proust]] ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sésame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côté de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Léonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ == À la recherche du temps perdu ၏ အချိန်ကာလမှတ်တမ်း== ဤဝတ္ထုရှည်တွင် ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ ကလေးဘဝမှစ၍ သူ၏ ကြီးပြင်းလာပုံ၊ အနုပညာနှင့် ပတ်သက်၍ လေ့လာသင်ယူပုံ၊ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဝင်ဆံ့အောင် နေထိုင်ပုံနှင့် အချစ်ရေး အတွေ့အကြုံများကို ရေးဖွဲ့ထားသည်။ ဇာတ်လမ်းတစ်လျှောက်တွင် ၎င်းဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ အမည်ကို တိကျစွာ ဖော်ပြထားခြင်း မရှိပေ။ ဝတ္ထု၏ ခန့်မှန်းခြေ အချိန်ကာလမှတ်တမ်းကို စာပေသီအိုရီပညာရှင် ဂျရတ် ဇီနက် (Gérard Genette) က သူ၏ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်ထုတ် ''Narrative Discourse: An Essay in Method'' အမည်ရ စာအုပ်တွင် ဤအတိုင်းကောက်ချက်ချ ဖော်ပြခဲ့သည်။ *ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ မွေးဖွားနှစ်- ၁၈၇၈ ခုနှစ် *အတွဲ ၁၊ ''Swann's Way''- ၁၈၈၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၃ ခုနှစ်အထိ။ ယင်းအတွဲပါ "Swann in Love" အခန်းသည် ၁၈၇၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၇၈ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ *အတွဲ ၂၊ ''In the Shadow of Young Girls in Flower''- ၁၈၉၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၇ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၃၊ ''The Guermantes Way''- ၁၈၉၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၉ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၄၊ ''Sodom and Gomorrah''- ၁၈၉၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်အထိ။ *အတွဲ ၅၊ ''The Prisoner''- ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၀၂ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၆၊ ''The Fugitive''- ၁၉၀၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၃ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၇၊ ''Time Regained''- ၁၉၀၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၅ ခုနှစ်အထိ။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] 677fa3d230s33ilslf651daqqoxtc9g 1038042 1038031 2026-06-13T21:59:43Z Mkant00 135890 1038042 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = မာဆယ် ပရူးစ်တ် | image =Otto Wegener Proust vers 1895 bis.jpg | caption = မာဆယ် ပရူးစ်တ် (၁၈၉၅ ခုနှစ်) | birth_date = ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့ | birth_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | death_date = ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့ | death_place = ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့ | resting_place = ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père Lachaise Cemetery) | education = လိုင်စီ ကွန်ဒေါ်ဆေး (Lycée Condorcet) | occupation = ဝတ္ထုရေးဆရာ (Novelist)၊ အက်ဆေးရေးဆရာ (Essayist) နှင့် စာပေဝေဖန်ရေးသမား (Critic) | notable_works = In Search of Lost Time အမည်ရသည့် ဝတ္ထု | signature = Marcel Proust signature.svg}} [[en:Marcel Proust]] ပြင်သစ်စာရေးဆရာ '''မာဆယ် ပရူးစ်တ် (Marcel Proust)''' ကို ၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူသည် ၁၉၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ယင်းမြို့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ၏ အဓိကလက်ရာမှာ ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော ''À la recherche du temps perdu (In Search of Lost Time)'' အမည်ရသည့် ဝတ္ထုရှည်တွဲ (Novel sequence) ဖြစ်သည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ ပညာတတ်သော မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူ ဖြစ်သည်။ သူ၏ မိခင်မှာ ဂျူးလူမျိုးဖြစ်ပြီး ဖခင်မှာ ပါရီမြို့မှ ဆေးပညာပါမောက္ခ ကက်သလစ်ဘာသာဝင် တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ငယ်စဉ်ကတည်းက ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့ခဲ့သလို ပန်းနာရင်ကျပ်ရောဂါ (Asthma) ကြောင့်လည်း တစ်သက်တာလုံး အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာများကို ခံစားခဲ့ရသည်။ သူသည် ငယ်ရွယ်စဉ်မှာပင် အထက်တန်းလွှာများ၏ ဧည့်ခံပွဲများသို့ သွားရောက်လေ့ရှိကာ ထိုနေရာများတွင် အနုပညာရှင်များ၊ စာရေးဆရာများနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် အနုပညာကို အပေါ်ယံသာ ခံစားတတ်သည့် လူကုံထံတစ်ဦး (dilettante) အဖြစ် နာမည်ထွက်ခဲ့သည်။ မိသားစု ဥစ္စာဓန ကြွယ်ဝမှုကြောင့် အလုပ်အကိုင် မလုပ်ဘဲ ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ အဆိုပါဝတ္ထုမှာ အပိုင်းအစများအဖြစ်သာ ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ၁၉၅၂ ခုနှစ်ရောက်မှသာ ''Jean Santeuil'' အမည်ဖြင့် ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် အဆိုပါ ဝတ္ထုရေးသားခြင်းကို စွန့်လွှတ်လိုက်ပြီးနောက် ဂျွန် ရပ်စ်ကင်န် (John Ruskin) ၏ ခြေရာကို နင်း၍ အနုပညာလက်ရာများကို လေ့လာရန် ဗင်းနစ်မြို့ (Venice) နှင့် ပါဒိုဝါမြို့ (Padua) များသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရပ်စ်ကင်န် နှင့် ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများ ရေးသားခဲ့သည့်အပြင် ရပ်စ်ကင်န်၏ စာအုပ်နှစ်အုပ်ဖြစ်သော ''La Bible d'Amiens'' နှင့် ''Sesame et les Lys (Sesame And Lilies)'' တို့ကိုလည်း ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် သူ၏ အကြီးကျယ်ဆုံး လက်ရာဖြစ်သော ''À la recherche du temps perdu'' ကို စတင်ရေးသားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အတွဲခုနစ်တွဲကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၇ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ပထမတွဲဖြစ်သော ''Du côte de chez Swann (Swann's Way)'' ကို ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အချို့သော နောက်ပိုင်းအတွဲများကို သူကွယ်လွန်ပြီးမှသာ ထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယတွဲဖြစ်သော ''À l'ombre des jeunes filles en fleurs (In the Shadow of Young Girls in Flower)'' သည် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဂွန်ကူးရ် ဆု (Prix Goncourt) ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် မာဆယ် ပရူးစ်တ် သည် လေပြွန်ရောင်ရောဂါ (Bronchitis) ကို သေချာစွာ မကုသနိုင်ခဲ့သောကြောင့် အားအင်ကုန်ခမ်းကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ပါရီမြို့ရှိ ပီးရ် လာရှဲစ် သုသာန် (Père-Lachaise Cemetery) တွင် ဂူသွင်း သင်္ဂြိုဟ်ခဲ့ရာ ဈာပနသို့ လူအများအပြား လာရောက်၍ ထိပ်တန်း စာရေးဆရာတစ်ဦးအဖြစ် ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ နောင်လာနောက်သား မျိုးဆက်များကလည်း သူ့ကို စာပေလောက၏ ဂန္ထဝင်တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ မာဆယ် ပရူးစ်တ် ၏ ဝတ္ထုများသည် အချိန်ကာလ၊ စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ မှတ်ဉာဏ် (Affective memory) နှင့် အနုပညာ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များအပေါ် လေးနက်စွာ တွေးခေါ်သုံးသပ်ထားချက်များ ဖြစ်ရုံသာမက အချစ်နှင့် သဝန်တိုမှု သဘောတရားများကိုပါ ဖော်ကျူးထားသည်။ လိင်တူချစ်သူ (Homosexuality) အကြောင်းအရာသည်လည်း အရေးပါသော ကဏ္ဍတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူ၏ ရှုထောင့်များတွင် ဘဝ၏ ကျရှုံးမှုနှင့် အချည်းနှီးဖြစ်မှု ခံစားချက်များက လွှမ်းမိုးနေတတ်သည်။ ''La Recherche'' စာအုပ်သည် ဇာတ်ကောင်ပေါင်း နှစ်ရာကျော် ပါဝင်သည့် ကျယ်ပြန့်သော လူ့သဘောသဘာဝ သရုပ်ဖော် ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ပရူးစ်တ်သည် လူ့သဘာဝကို ပေါ်လွင်ထင်ဟပ်စေမည့် နေရာဒေသများကို ပီပြင်စွာ ပြန်လည်ဖန်တီးရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုနေရာများတွင် ကွန်ဘရေးမြို့ (Combray) ရှိ သူကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့သော ဒေါ်လေး လီယိုနီ ၏ အိမ် (House of aunt Leonie) မှစ၍ အထက်တန်းလွှာများနှင့် လူလတ်တန်းစားများ ကွဲလွဲ အားပြိုင်ကြသည့် ပါရီမြို့ရှိ စာပေဆွေးနွေးပွဲ ဝိုင်းများ (Literary salons) အထိ ပါဝင်သည်။ ဤနေရာများကို စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသလိုလို ရွဲ့တဲ့တဲ့လိုလို အရေးအသားမျိုးဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပုံဖော်ထားသည်။ ဤလူမှုရေးပြဇာတ်ကို ကွဲပြားခြားနားသော ဇာတ်ကောင်များစွာဖြင့် အသက်သွင်းထားပြီး ပရူးစ်တ် သည် ထိုဇာတ်ကောင်များ၏ ဟာသမြောက်သော စရိုက်လက္ခဏာများကိုလည်း ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ပေ။ အဆိုပါ ဇာတ်ကောင်များသည် လက်တွေ့ပြင်ပမှ လူစစ်စစ်များကို အခြေခံထားလေ့ရှိကာ ခေတ်တစ်ခေတ်၏ ပုံရိပ်ကို ထင်ဟပ်ဖော်ပြနေသည်။ ပရူးစ်တ်၏ ထင်ရှားသော သင်္ကေတတစ်ခုမှာ သူ၏ အရေးအသားပုံစံ (Literary style) ပင် ဖြစ်သည်။ သူသည် အလွန်ရှည်လျားသော ဝါကျများကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းဝါကျများသည် စာပေရေးဖွဲ့ဖန်တီးနေစဉ် စိတ်ကူးအာရုံများ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ဆင့်ကဲဖြစ်ပေါ်လာသည့် စာပေအနုပညာ ဖန်တီးမှု၏ ဝဲဂယက် ကို ထင်ဟပ်စေသည်။ ထိုသို့ ရှည်လျားသော ဝါကျများမှတစ်ဆင့် လက်တွေ့ဘဝ၌ အစဉ်အမြဲ လွတ်ကင်းနေတတ်သော အလုံးစုံသော အမှန်တရားကို အမိအရ ဖမ်းဆုပ်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ == À la recherche du temps perdu ၏ အချိန်ကာလမှတ်တမ်း== ဤဝတ္ထုရှည်တွင် ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ ကလေးဘဝမှစ၍ သူ၏ ကြီးပြင်းလာပုံ၊ အနုပညာနှင့် ပတ်သက်၍ လေ့လာသင်ယူပုံ၊ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဝင်ဆံ့အောင် နေထိုင်ပုံနှင့် အချစ်ရေး အတွေ့အကြုံများကို ရေးဖွဲ့ထားသည်။ ဇာတ်လမ်းတစ်လျှောက်တွင် ၎င်းဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ အမည်ကို တိကျစွာ ဖော်ပြထားခြင်း မရှိပေ။ ဝတ္ထု၏ ခန့်မှန်းခြေ အချိန်ကာလမှတ်တမ်းကို စာပေသီအိုရီပညာရှင် ဂျရတ် ဇီနက် (Gérard Genette) က သူ၏ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်ထုတ် ''Narrative Discourse: An Essay in Method'' အမည်ရ စာအုပ်တွင် ဤအတိုင်းကောက်ချက်ချ ဖော်ပြခဲ့သည်။ *ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ မွေးဖွားနှစ်- ၁၈၇၈ ခုနှစ် *အတွဲ ၁၊ ''Swann's Way''- ၁၈၈၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၃ ခုနှစ်အထိ။ ယင်းအတွဲပါ "Swann in Love" အခန်းသည် ၁၈၇၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၇၈ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ *အတွဲ ၂၊ ''In the Shadow of Young Girls in Flower''- ၁၈၉၃ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၇ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၃၊ ''The Guermantes Way''- ၁၈၉၇ ခုနှစ်မှ ၁၈၉၉ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၄၊ ''Sodom and Gomorrah''- ၁၈၉၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်အထိ။ *အတွဲ ၅၊ ''The Prisoner''- ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၀၂ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၆၊ ''The Fugitive''- ၁၉၀၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၀၃ ခုနှစ်အထိ။ *အတွဲ ၇၊ ''Time Regained''- ၁၉၀၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၅ ခုနှစ်အထိ။ === Swann's Way === ''ကွန်ဘရေး'' (Combray) သည် ''La Recherche du temps perdu'' ဝတ္ထုရှည်တွဲကို အစပျိုးသည့် အပိုင်းငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွန်ဘရေး ဆိုသည်မှာ ပရူးစ်တ် က သူ၏ ကလေးဘဝ ဇာတိရွာဖြစ်သော အီလီယဲ (Illiers) ကို စာပေအမည်အဖြစ် ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် ထိုရွာကို အီလီယဲရ်-ကွန်ဘရေး (Illiers-Combray) ဟု အမည်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ အရွယ်ရောက်လာပြီဖြစ်သော ဇာတ်ကြောင်းပြောသူက သူ၏ဘဝတစ်လျှောက်လုံး အိပ်စက်ခဲ့ဖူးသော အိပ်ခန်းအမျိုးမျိုးကို စဉ်းစားခန်းဖွင့်နေသည်။ အထူးသဖြင့် ကလေးဘဝက အားလပ်ရက်များ သွားလေ့ရှိသည့် ကွန်ဘရေး ရှိ အခန်းကို ပြန်လည်အမှတ်ရနေသည်။ ထိုအခန်းသည် သူ၏ အဘွားလေး (Great-aunt) အိမ်တွင် ရှိသည်။ စာသားထဲတွင် "ကျွန်တော့်အဘိုး၏ ဝမ်းကွဲ၊ ကျွန်တော်တို့ နေထိုင်ခဲ့သည့် အိမ်ပိုင်ရှင် အဘွားလေး..." ဟု ဖော်ပြထားသည်။ (La cousine de mon grand-père — ma grand-tante — chez qui nous habitions…) ဇာတ်ကြောင်းပြောသူက အိပ်ရာဝင်ချိန်သည် သူ့အတွက် မည်မျှပင် ဆင်းရဲဒုက္ခဖြစ်ခဲ့ရကြောင်းကို ပြန်လည်အမှတ်ရနေသည်။ အိပ်ရာဝင်ရခြင်းသည် မိခင်ဖြစ်သူနှင့် တစ်ညလုံး ဝေးကွာစွာ ဖြတ်သန်းရမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်သောကြောင့် သူ့ကို အလွန်အမင်း စိုးရိမ်ပူပန်စေခဲ့သည်။ စာအုပ်ထဲတွင် "...မိခင်၊ အဘွားတို့နှင့် ဝေးကွာစွာ အိပ်ရာဝင်ရမည့်အချိန် ရောက်လာသည်နှင့် ကျွန်တော့်အိပ်ခန်းသည် ကျွန်တော့်စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ၏ အဓိက နာကျင်စရာနေရာတစ်ခု ပြန်ဖြစ်လာခဲ့သည်" ဟု ရေးသားထားသည်။ (…le moment où il faudrait me mettre au lit, loin de ma mère et de ma grand-mère, ma chambre à coucher redevenait le point fixe et douloureux de mes preoccupations.) အဘွားလေးအိမ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ရသည့် အဆိုပါ ဇာတ်ကြောင်းကိုသာ သူသည် အချိန်ကာလကြာမြင့်စွာ မှတ်မိနေခဲ့သည်။ တစ်နေ့တွင် သူ၏မိခင်က လက်ဖက်ရည်တစ်ခွက်နှင့် မက်ဒလင်း (Madeleine) ကိတ်မုန့်များကို လာရောက်ပေးခဲ့သည်။ သူက အစပိုင်းတွင် ငြင်းဆန်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် လက်ခံ စားသောက်ခဲ့သည်။ လက်ဖက်ရည်နှင့် ကိတ်မုန့်အစအနလေးများက ကွန်ဘရေး တွင် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသော သူ၏ကလေးဘဝအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလုံးကို နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာပြီးနောက်တွင် ပြန်လည်အသက်ဝင်လာစေခဲ့သည်။ "...ကွန်ဘရေး တစ်မြို့လုံးနှင့် ၎င်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်၊ မြို့နှင့် ဥယျာဉ်များ အားလုံးသည် ပီပြင်ခိုင်မာစွာဖြင့် ကျွန်တော့် လက်ဖက်ရည်ခွက်ထဲမှ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်" ဟု ဆိုထားသည်။ (… et tout Combray et ses environs, tout cela qui prend forme et solidité, est sorti, ville et jardins, de ma tasse de the.)ဤစာပိုဒ်ကို အကြောင်းပြု၍ "ပရူးစ်တ် ၏ မက်ဒလင်း" (Madeleine de Proust) ဟူသော လူသိများသည့် အသုံးအနှုန်းတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်အား ပျော်ရွှင်ဖွယ် အမှတ်တရများ ပြန်လည်သတိရလာစေသည့် အစားအစာတစ်ခုခုကို ရည်ညွှန်းရာတွင် အဆိုပါ စကားရပ်ကို အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။ ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ ဤဘဝအပိုင်းအခြားသည် အိပ်ရာဝင်ရမည့် ပြဿနာတစ်ခုတည်းကြောင့် အမှတ်ရစရာ ဖြစ်နေခြင်း မဟုတ်ပေ။ မိသားစု လမ်းလျှောက်ထွက်သည့်အခါ ဟောသွန်း (Hawthorn) ပန်းရနံ့များကို ရှူရှိုက်ရခြင်း၊ ကွန်ဘရေး မြို့ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သဘာဝအလှအပများကို ရှုစားရခြင်း၊ ဘာဂေါ့တ် (Bergotte) ၏ ဝတ္ထုများကို ဖတ်ရှုခြင်း စသည်ဖြင့် အာရုံခံစားမှုများကို နှိုးဆွပေးသည့် အချိန်ကာလလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘာဂေါ့တ် သည် ဤဝတ္ထုထဲတွင် စိတ်ကူးယဉ်စာရေးဆရာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဇာတ်ကောင်တစ်ဦးအဖြစ်လည်း ပြန်လည်ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ ဇာတ်ကြောင်းပြောသူသည် မိသားစုနှင့်အတူ ကွန်ဘရေး မြို့တစ်ခွင် လမ်းလျှောက်ထွက်လေ့ရှိသည်။ ရာသီဥတုသာယာပါက မဲသဲဂလီးဇ် (Meseglise) ဘက်သို့ဖြစ်စေ၊ ဂွရ်မန်းတ် (Guermantes) ဘက်သို့ဖြစ်စေ သွားရောက်လေ့ရှိသည်။ သူသည် မိခင်နှင့် အဘွားကို အလွန်ချစ်ခင်မြတ်နိုးသည်။ ယေဘုယျ ဆိုရသော် ကလေးငယ်ဖြစ်သော ဇာတ်ကြောင်းပြောသူအတွက် သူ၏ မိသားစုသည် ပျော်ရွှင်မှု၊ လုံခြုံမှုနှင့် ယုယကြင်နာမှုများ ပေးစွမ်းနိုင်သော လုံခြုံနွေးထွေးသည့် အသိုက်အမြုံတစ်ခုဖြစ်သည်။ ''ဆွန်းန် ၏ အချစ်'' (Un amour de Swann) အပိုင်းသည် ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ၏ ဘဝထဲမှ ကြားဖြတ်ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ဤအခန်းတွင် ချားလ်စ် ဆွန်းန် (Charles Swann) က အထက်တန်းလွှာ ပြည့်တန်ဆာ (Cocotte) တစ်ဦးဖြစ်သူ အိုဒက်တ် ဒီ ခရက်ဆီ (Odette de Crecy) အပေါ် ထားရှိခဲ့သည့် ပြင်းပြသော ရမ္မက်အကြောင်းကို ပြန်လည်ပြောပြထားသည်။ ချားလ်စ် ဆွန်းန် သည် အိမ်နီးချင်းနှင့် မိသားစုမိတ်ဆွေတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ဤအပိုင်းတွင် ဆွန်းန် သည် အိုဒက်တ် အပေါ် အချစ်စိတ်ဝင်နေသော်လည်း သဝန်တိုမှုနှင့် မယုံကြည်မှုတို့ကြောင့် တနုံ့နုံ့ ခံစားနေရသည်ကို မြင်တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်။ ချစ်သူနှစ်ဦးသည် သီးခြားစီ နေထိုင်ကြသည်။ ဆွန်းန် သည် သူ၏ချစ်သူနှင့် အတူမရှိသည့် အချိန်တိုင်းတွင် အိုဒက်တ် ဘာတွေလုပ်နေမည်နည်း၊ သူ့ကို ဖောက်ပြန်နေသလား ဟူသော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများဖြင့် ပူလောင်နေတတ်သည်။ အိုဒက်တ် သည် ဗာဒူးရင် (Verdurin) ဇနီးမောင်နှံ၏ ဧည့်ခန်းမသို့ မကြာခဏ သွားရောက်လေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် နေ့စဉ် ညစာစားရန်၊ စကားပြောရန် သို့မဟုတ် သီချင်းနားထောင်ရန် မိတ်ဆွေအသိုင်းအဝိုင်းကို ဖိတ်ကြားလေ့ရှိသော ချမ်းသာသည့် လူလတ်တန်းစား ဇနီးမောင်နှံ ဖြစ်သည်။ အစပိုင်းတွင် ဆွန်းန် သည် အိုဒက်တ် နှင့်အတူ ထိုအသိုင်းအဝိုင်းသို့ ဝင်ဆံ့ခဲ့သည်။ သို့သော် အချိန်အတန်ကြာပြီးနောက် မဒမ် ဗာဒူးရင် (Madame Verdurin) ၏ မျက်မုန်းကျိုးခြင်းကို ခံရပြီး သူမ၏ ညစာစားပွဲများမှ ဖယ်ကျဉ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအခါမှစ၍ အိုဒက်တ် နှင့် တွေ့ဆုံခွင့် ပိုမိုနည်းပါးလာပြီး အလွန်အမင်း ဝေဒနာခံစားခဲ့ရသည်။ တဖြည်းဖြည်းနှင့် သူ၏ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုများမှ သက်သာရာရလာချိန်တွင် "ငါ့ဘဝရဲ့ နှစ်ကာလတွေကို ဖြုန်းတီးပစ်ခဲ့တယ်ဆိုတာ တွေးကြည့်စမ်းပါ၊ ငါသေချင်လောက်အောင် ဖြစ်ခဲ့ရတာက... ငါ့အကြိုက်ပုံစံမျိုးလည်း မဟုတ်တဲ့ မိန်းမတစ်ယောက်အတွက်ပါလား" ဟူ၍ သူ့ကိုယ်သူ အံ့ဩသွားစေခဲ့သည်။ (Dire que j’ai gache des annees de ma vie, que j’ai voulu mourir, … pour une femme…qui n’etait pas mon genre!) ဤကြားဖြတ်ဇာတ်လမ်းသည် သာမန် ဖြစ်ရပ်လေးတစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ပေ။ ''Recherche'' ဝတ္ထု၏ နောက်ပိုင်းတွင် ဇာတ်လိုက်ဖြစ်သူ ကိုယ်တိုင် ဆွန်းန် ကဲ့သို့သော ဆင်းရဲဒုက္ခမျိုး ကြုံတွေ့ခံစားရမည့် အပိုင်းအတွက် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ''နေရာဒေသများ၏ အမည်- အမည်နာမ'' (Noms de pays : le nom) ဟူသော အပိုင်းသည် ကွန်ဘရေး ရှိ အခန်းများနှင့် ဘယ်လ်ဘက် (Balbec) ဟိုတယ်ကြီးရှိ အခန်းတို့အကြောင်း စိတ်ကူးယဉ် အိပ်မက်မက်ခြင်းဖြင့် စတင်ထားသည်။ ဘယ်လ်ဘက် သည် ကာဘိုးရ် (Cabourg) မြို့ကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း မှီငြမ်းကာ ပရူးစ်တ် ဖန်တီးထားသည့် စိတ်ကူးယဉ်မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ အရွယ်ရောက်လာပြီဖြစ်သော ဇာတ်ကြောင်းပြောသူသည် ထိုအခန်းများကို ယှဉ်ကြည့်ကာ ၎င်းတို့၏ ကွာခြားချက်များကို ခွဲခြားပြသည်။ ငယ်စဉ်က သူသည် ဘယ်လ်ဘက် သာမက ဗင်းနစ် (Venice)၊ ပါးမား (Parma) သို့မဟုတ် ဖလောရင့်စ် (Florence) ကဲ့သို့သော နေရာအမျိုးမျိုး၏ အမည်နာမများကို တွေးတောကာ စိတ်ကူးယဉ် အိပ်မက်မက်ခဲ့ဖူးကြောင်း ပြန်လည်အမှတ်ရမိသည်။ သူသည် ထိုအမည်နာမများ နောက်ကွယ်တွင် ဖုံးကွယ်နေသော လက်တွေ့အခြေအနေကို သွားရောက်လေ့လာ ရှာဖွေချင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ဇာတ်ကြောင်းပြောသူ ကလေးငယ်သည် ပြင်းထန်သော ဖျားနာမှုတစ်ခုကို ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် မိသားစု ဆရာဝန်က ခရီးထွက်မည့် အစီအစဉ်မှန်သမျှကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် ပါရီမြို့ရှိ သူ၏အိပ်ခန်းထဲတွင်သာ နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ သူ၏ မိဘများသည် ရှန်ဇီလီဇေး (Champs-Elysees) ရိပ်သာလမ်း နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ သူသည် အထိန်းတော်ဖြစ်သူ ဖရန်ဆွာဇ် (Francoise) နှင့်အတူ ပါရီမြို့ထဲ၌သာ လမ်းလျှောက်ထွက်ခွင့်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့လမ်းလျှောက်ထွက်ရင်း ယခင်က ကွန်ဘရေး တွင် မြင်ဖူးခဲ့သည့် ဂျေးလ်ဘတ် ဆွန်းန် (Gilberte Swann) နှင့် ခင်မင်သိကျွမ်းခဲ့သည်။ သူမနှင့် သူငယ်ချင်းဖြစ်လာပြီးနောက် သူမအပေါ် ချစ်မြတ်နိုးသွားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သူ၏ အဓိက အရေးအကြီးဆုံးကိစ္စမှာ ရှန်ဇီလီဇေး အနီးရှိ ဥယျာဉ်တစ်ခုတွင် ဂျေးလ်ဘတ် နှင့် သူမ၏ သူငယ်ချင်းများထံ သွားရောက်ကစားရန်ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် သူသည် ဂျေးလ်ဘတ် ၏ မိဘများနှင့် ပါရီမြို့ထဲတွင် ဆုံတွေ့ရန် ကြံဆောင်ခဲ့ပြီး ဆွန်းန် ၏ ဇနီး၊ ဂျေးလ်ဘတ် ၏ မိခင် ဖြစ်လာသော အိုဒက်တ် ဆွန်းန် ကို နှုတ်ခွန်းဆက်သခဲ့သည်။ [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၂ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:၁၈၇၁ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]] [[ကဏ္ဍ:ပြင်သစ် စာရေးဆရာများ]] fhvzdju7sz7wj5n4wnirvl4nr7bld15 3 287913 1038029 2026-06-13T19:44:33Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038029 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thae su wai ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၉:၄၄၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) sz3sxa5z2kbduulwcng4adjorhg3ryi 0 287914 1038032 2026-06-13T21:43:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''အရှိဒမြစ်''' (芦田川, Ashida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိရိုရှီးမားခရိုင်]]အရှေ့ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1038032 wikitext text/x-wiki '''အရှိဒမြစ်''' (芦田川, Ashida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိရိုရှီးမားခရိုင်]]အရှေ့ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်းဂိုဒေသအတွက် ရေအဓိကထောက်ပံ့ပေးလျကရှိသည်။ မြစ်သည် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းလာသည်။ ထို့နောက် အကြမ်းအားဖြင့် အရှေ့ဘက်ရှိ အိုခယမခရိုင်၊ နီးမိမြို့သို့ ဆက်လက်စီးဆင်းသွားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ ဖုချူးမြို့ရှိ ဟတ်တဘရဆည်နှင့် မိခဝဆည်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီးနောက်တွင် ဖုခုယမမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ဖုခုယမမြို့တွင်ပင် မြစ်သည် ဆဲတိုကုန်းတွင်းပိုင်းပင်လယ်သို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု== အရှိဒမြစ်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့၊ ဒိုင်းဝချောတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ အများအားဖြင့် အရှေ့ဘက်သို့ ၈၆ ကီလိုမီတာ စီးဆင်းကာ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အရှေ့ဘက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ မြစ်၏ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၈၇၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၄၀ မိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်ဂိုဒေသအတွက် အဓိကကျသည့် ရေအရင်းအမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် မြစ်ကမ်းတလျှောက်တွင် ရေကြီးမှုမှ ကာကွယ်ရန် နံရံများကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် အစီရင်ခံစာအရ ချူးဂိုခုဒေသရှိ အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည့် မြစ် ၁၃ စင်းတွင် ဤမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်ကတည်းက အရှိဒမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် မြစ်လက်တက်များနှင့်အတူ သိသာထင်ရှားစွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရေအရည်အသွေးတိုးတက်မှုသည် ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၄၃ ရာခိုင်နှုန်းအကြား ရှိသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} hgkjedlic5ydp7m1s964jtfp8tktzcd 1038033 1038032 2026-06-13T21:46:04Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1038033 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|芦田川}} | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ashidakawa Bridge.jpg | image_size = | image_caption = | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|86|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = Daiwa-chō, [[Mihara, Hiroshima|Mihara]] on the Sera Plateau in [[Hiroshima Prefecture]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|570|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Seto Inland Sea]] | mouth_coordinates = {{coord|34.4378|N|133.4058|E|source:wikidata|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|ft|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|870|km2|mi2|abbr=on}} | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''အရှိဒမြစ်''' (芦田川, Ashida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိရိုရှီးမားခရိုင်]]အရှေ့ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်းဂိုဒေသအတွက် ရေအဓိကထောက်ပံ့ပေးလျကရှိသည်။ မြစ်သည် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းလာသည်။ ထို့နောက် အကြမ်းအားဖြင့် အရှေ့ဘက်ရှိ အိုခယမခရိုင်၊ နီးမိမြို့သို့ ဆက်လက်စီးဆင်းသွားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ ဖုချူးမြို့ရှိ ဟတ်တဘရဆည်နှင့် မိခဝဆည်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီးနောက်တွင် ဖုခုယမမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ဖုခုယမမြို့တွင်ပင် မြစ်သည် ဆဲတိုကုန်းတွင်းပိုင်းပင်လယ်သို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု== အရှိဒမြစ်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့၊ ဒိုင်းဝချောတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ အများအားဖြင့် အရှေ့ဘက်သို့ ၈၆ ကီလိုမီတာ စီးဆင်းကာ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အရှေ့ဘက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ မြစ်၏ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၈၇၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၄၀ မိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်ဂိုဒေသအတွက် အဓိကကျသည့် ရေအရင်းအမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name="ashida overview p1"/><ref name="ashida overview p1"/> ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် မြစ်ကမ်းတလျှောက်တွင် ရေကြီးမှုမှ ကာကွယ်ရန် နံရံများကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="bill 1981"/><ref name="ashida overview p52"/> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် အစီရင်ခံစာအရ ချူးဂိုခုဒေသရှိ အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည့် မြစ် ၁၃ စင်းတွင် ဤမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်ကတည်းက အရှိဒမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် မြစ်လက်တက်များနှင့်အတူ သိသာထင်ရှားစွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရေအရည်အသွေးတိုးတက်မှုသည် ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၄၃ ရာခိုင်နှုန်းအကြား ရှိသည်။<ref name="chushin 20160720"/> Since 2012, the water quality in the Ashida River has improved significantly, with tributaries showing improvements between 17 and 43 percent.<ref name="2022 water quality status p6"/> ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="2022 water quality status p6">"Current status of water quality of Class A rivers in the Chugoku region", p.6.</ref> <ref name="2024 study">{{Cite web |url=https://www.earth.com/news/environmental-dna-can-help-track-endangered-species/ |title=Environmental DNA can help track endangered species |first=Chrissy |last=Sexton |date=7 February 2023 |website=Earth.com |access-date=1 February 2024 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209125122/https://www.earth.com/news/environmental-dna-can-help-track-endangered-species/ |url-status=live }}</ref> <ref name="ashida overview p1">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.1.</ref> <ref name="ashida overview p20">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.20.</ref> <ref name="ashida overview p52">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.52.</ref> <ref name="bill 1981">{{Cite news |last=Bill |first=Richard |date=15 September 1981 |title=Japanese Archaeologists Uncover Once Flourishing Medieval Port |url=https://books.google.com/books?id=s3tGAAAAIBAJ&dq=%22Ashida+River%22&pg=PA3&article_id=3726,4448166 |access-date=1 February 2024 |work=Schenectady Gazette |page=4 }}</ref> <ref name="chushin 20160720">{{cite web |url=http://www.chugoku-np.co.jp/local/news/article.php?comment_id=265980&comment_sub_id=0&category_id=112 |archive-url=https://archive.today/20160819171442/http://www.chugoku-np.co.jp/local/news/article.php?comment_id=265980&comment_sub_id=0&category_id=112 |url-status=dead |archive-date=August 19, 2016 |script-title=ja:芦田川水質4年連続ワースト |trans-title=Ashida River water quality worst for four consecutive years |language=ja |date=20 July 2016 |access-date=19 August 2016 |publisher=[[Chugoku Shimbun]] }}</ref> }} j4y1sfjzug9r5er4hxrjfn4oudr58ge 1038034 1038033 2026-06-13T21:46:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1038034 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|芦田川}} | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ashidakawa Bridge.jpg | image_size = | image_caption = | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|86|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = Daiwa-chō, [[Mihara, Hiroshima|Mihara]] on the Sera Plateau in [[Hiroshima Prefecture]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|570|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Seto Inland Sea]] | mouth_coordinates = {{coord|34.4378|N|133.4058|E|source:wikidata|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|ft|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|870|km2|mi2|abbr=on}} | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''အရှိဒမြစ်''' (芦田川, Ashida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိရိုရှီးမားခရိုင်]]အရှေ့ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်းဂိုဒေသအတွက် ရေအဓိကထောက်ပံ့ပေးလျကရှိသည်။ မြစ်သည် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းလာသည်။ ထို့နောက် အကြမ်းအားဖြင့် အရှေ့ဘက်ရှိ အိုခယမခရိုင်၊ နီးမိမြို့သို့ ဆက်လက်စီးဆင်းသွားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ ဖုချူးမြို့ရှိ ဟတ်တဘရဆည်နှင့် မိခဝဆည်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီးနောက်တွင် ဖုခုယမမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ဖုခုယမမြို့တွင်ပင် မြစ်သည် ဆဲတိုကုန်းတွင်းပိုင်းပင်လယ်သို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု== အရှိဒမြစ်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့၊ ဒိုင်းဝချောတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ အများအားဖြင့် အရှေ့ဘက်သို့ ၈၆ ကီလိုမီတာ စီးဆင်းကာ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အရှေ့ဘက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ မြစ်၏ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၈၇၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၄၀ မိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်ဂိုဒေသအတွက် အဓိကကျသည့် ရေအရင်းအမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name="ashida overview p1"/><ref name="ashida overview p1"/> ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် မြစ်ကမ်းတလျှောက်တွင် ရေကြီးမှုမှ ကာကွယ်ရန် နံရံများကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="bill 1981"/><ref name="ashida overview p52"/> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် အစီရင်ခံစာအရ ချူးဂိုခုဒေသရှိ အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည့် မြစ် ၁၃ စင်းတွင် ဤမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်ကတည်းက အရှိဒမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် မြစ်လက်တက်များနှင့်အတူ သိသာထင်ရှားစွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရေအရည်အသွေးတိုးတက်မှုသည် ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၄၃ ရာခိုင်နှုန်းအကြား ရှိသည်။<ref name="chushin 20160720"/> Since 2012, the water quality in the Ashida River has improved significantly, with tributaries showing improvements between 17 and 43 percent.<ref name="2022 water quality status p6"/> ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="2022 water quality status p6">"Current status of water quality of Class A rivers in the Chugoku region", p.6.</ref> <ref name="2024 study">{{Cite web |url=https://www.earth.com/news/environmental-dna-can-help-track-endangered-species/ |title=Environmental DNA can help track endangered species |first=Chrissy |last=Sexton |date=7 February 2023 |website=Earth.com |access-date=1 February 2024 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209125122/https://www.earth.com/news/environmental-dna-can-help-track-endangered-species/ |url-status=live }}</ref> <ref name="ashida overview p1">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.1.</ref> <ref name="ashida overview p20">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.20.</ref> <ref name="ashida overview p52">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.52.</ref> <ref name="bill 1981">{{Cite news |last=Bill |first=Richard |date=15 September 1981 |title=Japanese Archaeologists Uncover Once Flourishing Medieval Port |url=https://books.google.com/books?id=s3tGAAAAIBAJ&dq=%22Ashida+River%22&pg=PA3&article_id=3726,4448166 |access-date=1 February 2024 |work=Schenectady Gazette |page=4 }}</ref> <ref name="chushin 20160720">{{cite web |url=http://www.chugoku-np.co.jp/local/news/article.php?comment_id=265980&comment_sub_id=0&category_id=112 |archive-url=https://archive.today/20160819171442/http://www.chugoku-np.co.jp/local/news/article.php?comment_id=265980&comment_sub_id=0&category_id=112 |url-status=dead |archive-date=August 19, 2016 |script-title=ja:芦田川水質4年連続ワースト |trans-title=Ashida River water quality worst for four consecutive years |language=ja |date=20 July 2016 |access-date=19 August 2016 |publisher=[[Chugoku Shimbun]] }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] bv2ix5nywjqc8h91d55sq8a0iahbw1x 1038035 1038034 2026-06-13T21:46:40Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1038035 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = အရှိဒမြစ် | native_name = {{native name|ja|芦田川}} | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Ashidakawa Bridge.jpg | image_size = | image_caption = | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|86|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = Daiwa-chō, [[Mihara, Hiroshima|Mihara]] on the Sera Plateau in [[Hiroshima Prefecture]] | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = {{convert|570|m|ft|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Seto Inland Sea]] | mouth_coordinates = {{coord|34.4378|N|133.4058|E|source:wikidata|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|ft|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|870|km2|mi2|abbr=on}} | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = }} '''အရှိဒမြစ်''' (芦田川, Ashida-gawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိရိုရှီးမားခရိုင်]]အရှေ့ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည့် မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်းဂိုဒေသအတွက် ရေအဓိကထောက်ပံ့ပေးလျကရှိသည်။ မြစ်သည် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့တွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းလာသည်။ ထို့နောက် အကြမ်းအားဖြင့် အရှေ့ဘက်ရှိ အိုခယမခရိုင်၊ နီးမိမြို့သို့ ဆက်လက်စီးဆင်းသွားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ ဖုချူးမြို့ရှိ ဟတ်တဘရဆည်နှင့် မိခဝဆည်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပြီးနောက်တွင် ဖုခုယမမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ ဖုခုယမမြို့တွင်ပင် မြစ်သည် ဆဲတိုကုန်းတွင်းပိုင်းပင်လယ်သို့ စီးဝင်သွားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု== အရှိဒမြစ်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၊ မိဟရမြို့၊ ဒိုင်းဝချောတွင် စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ အများအားဖြင့် အရှေ့ဘက်သို့ ၈၆ ကီလိုမီတာ စီးဆင်းကာ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အရှေ့ဘက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းသွားသည်။ မြစ်၏ မြစ်ဝှမ်းဒေသသည် ၈၇၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၄၀ မိုင်) ရှိသည်။ ဤမြစ်သည် ဘင်ဂိုဒေသအတွက် အဓိကကျသည့် ရေအရင်းအမြစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name="ashida overview p1"/><ref name="ashida overview p1"/> ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် မြစ်ကမ်းတလျှောက်တွင် ရေကြီးမှုမှ ကာကွယ်ရန် နံရံများကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ဤမြစ်ကို အဆင့် (၁) ရှိသည့် မြစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="bill 1981"/><ref name="ashida overview p52"/> ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ထွက်ရှိခဲ့သည့် အစီရင်ခံစာအရ ချူးဂိုခုဒေသရှိ အဆင့် (၁) ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည့် မြစ် ၁၃ စင်းတွင် ဤမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် အနိမ့်ဆုံးဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်ကတည်းက အရှိဒမြစ်၏ ရေအရည်အသွေးသည် မြစ်လက်တက်များနှင့်အတူ သိသာထင်ရှားစွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရေအရည်အသွေးတိုးတက်မှုသည် ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ၄၃ ရာခိုင်နှုန်းအကြား ရှိသည်။<ref name="chushin 20160720"/> Since 2012, the water quality in the Ashida River has improved significantly, with tributaries showing improvements between 17 and 43 percent.<ref name="2022 water quality status p6"/> ==ကိုးကား== {{reflist|30em|refs= <ref name="2022 water quality status p6">"Current status of water quality of Class A rivers in the Chugoku region", p.6.</ref> <ref name="2024 study">{{Cite web |url=https://www.earth.com/news/environmental-dna-can-help-track-endangered-species/ |title=Environmental DNA can help track endangered species |first=Chrissy |last=Sexton |date=7 February 2023 |website=Earth.com |access-date=1 February 2024 |archive-date=9 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209125122/https://www.earth.com/news/environmental-dna-can-help-track-endangered-species/ |url-status=live }}</ref> <ref name="ashida overview p1">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.1.</ref> <ref name="ashida overview p20">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.20.</ref> <ref name="ashida overview p52">''Overview of the Ashida River basin and rivers'', p.52.</ref> <ref name="bill 1981">{{Cite news |last=Bill |first=Richard |date=15 September 1981 |title=Japanese Archaeologists Uncover Once Flourishing Medieval Port |url=https://books.google.com/books?id=s3tGAAAAIBAJ&dq=%22Ashida+River%22&pg=PA3&article_id=3726,4448166 |access-date=1 February 2024 |work=Schenectady Gazette |page=4 }}</ref> <ref name="chushin 20160720">{{cite web |url=http://www.chugoku-np.co.jp/local/news/article.php?comment_id=265980&comment_sub_id=0&category_id=112 |archive-url=https://archive.today/20160819171442/http://www.chugoku-np.co.jp/local/news/article.php?comment_id=265980&comment_sub_id=0&category_id=112 |url-status=dead |archive-date=August 19, 2016 |script-title=ja:芦田川水質4年連続ワースト |trans-title=Ashida River water quality worst for four consecutive years |language=ja |date=20 July 2016 |access-date=19 August 2016 |publisher=[[Chugoku Shimbun]] }}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 3dfg046qyp0cpex2vc4cpgkxyn42i9y 0 287915 1038036 2026-06-13T21:53:31Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1038036 wikitext text/x-wiki '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အိရှိခဝခရိုင်နှင့် [[ဂိဖုခရိုင်]]အကြားရှိ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင်ရှိသည့် [[ဟခုဆန်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ဟခုတောင်]]မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားကာ [[ဂျပန်ပင်လယ်]]အတွင်း စီးဝင်သည်။ မြစ်ရေကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ ၁၅၇၇ ခုနှစ်တွင် "[[တဲဒိုရိဂဝတိုက်ပွဲ]]"သည် ဤမြစ်၏ မြစ်ကမ်းများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း== {| class=wikitable |- ||'''River'''||'''Name''' || '''Height''' || '''Volume''' || '''Type''' || '''Generation (KW)''' |- ||Tedori ||[[Tedorigawa Dam]]|| {{cvt|153.0|m}} || {{cvt|231000|m3|yd3}} || Rockfill || 250,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.2 Dam|| {{cvt|37.5|m}} || {{cvt|64000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 87,000 |- ||Ozo ||[[Oguchi Dam]]|| {{cvt|28.4|m}} || {{cvt|16000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 17,600 |- ||Ozo ||[[Yoshinodani Dam]]|| {{cvt|20.45|m}} || {{cvt|14500|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 13,300 |- ||Ozo ||Chugu Dam|| {{cvt|16.64|m}} || {{cvt|2740|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 3,000 |- ||Dainichi ||[[Dainichigawa Dam (Ishikawa)|Dainichigawa Dam]]|| {{cvt|59.9|m}} || {{cvt|309000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 9,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.3 Dam|| {{cvt|50.0|m}} || {{cvt|4247|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 30,000 |- |} ==ကိုးကား== {{reflist}} bih8z1o8svfvivxp1s47625tmg45bau 1038037 1038036 2026-06-13T21:54:12Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း */ 1038037 wikitext text/x-wiki '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အိရှိခဝခရိုင်နှင့် [[ဂိဖုခရိုင်]]အကြားရှိ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင်ရှိသည့် [[ဟခုဆန်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ဟခုတောင်]]မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားကာ [[ဂျပန်ပင်လယ်]]အတွင်း စီးဝင်သည်။ မြစ်ရေကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ ၁၅၇၇ ခုနှစ်တွင် "[[တဲဒိုရိဂဝတိုက်ပွဲ]]"သည် ဤမြစ်၏ မြစ်ကမ်းများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း== {| class=wikitable |- ||'''မြစ်'''||'''အမည်''' || '''အမြင့်''' || '''ထုထည်''' || '''အမျိုးအစား''' || '''ထုတ်လုပ်မှု (ကီလိုဝပ်)''' |- ||Tedori ||[[Tedorigawa Dam]]|| {{cvt|153.0|m}} || {{cvt|231000|m3|yd3}} || Rockfill || 250,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.2 Dam|| {{cvt|37.5|m}} || {{cvt|64000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 87,000 |- ||Ozo ||[[Oguchi Dam]]|| {{cvt|28.4|m}} || {{cvt|16000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 17,600 |- ||Ozo ||[[Yoshinodani Dam]]|| {{cvt|20.45|m}} || {{cvt|14500|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 13,300 |- ||Ozo ||Chugu Dam|| {{cvt|16.64|m}} || {{cvt|2740|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 3,000 |- ||Dainichi ||[[Dainichigawa Dam (Ishikawa)|Dainichigawa Dam]]|| {{cvt|59.9|m}} || {{cvt|309000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 9,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.3 Dam|| {{cvt|50.0|m}} || {{cvt|4247|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 30,000 |- |} ==ကိုးကား== {{reflist}} mx7lw3dr0tujtr06k3bxuxi6wdoi23t 1038038 1038037 2026-06-13T21:55:16Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1038038 wikitext text/x-wiki '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အိရှိခဝခရိုင်နှင့် [[ဂိဖုခရိုင်]]အကြားရှိ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင်ရှိသည့် [[ဟခုဆန်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ဟခုတောင်]]မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားကာ [[ဂျပန်ပင်လယ်]]အတွင်း စီးဝင်သည်။ မြစ်ရေကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ ၁၅၇၇ ခုနှစ်တွင် "[[တဲဒိုရိဂဝတိုက်ပွဲ]]"သည် ဤမြစ်၏ မြစ်ကမ်းများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း== {| class=wikitable |- ||'''မြစ်'''||'''အမည်''' || '''အမြင့်''' || '''ထုထည်''' || '''အမျိုးအစား''' || '''ထုတ်လုပ်မှု (ကီလိုဝပ်)''' |- ||Tedori ||[[Tedorigawa Dam]]|| {{cvt|153.0|m}} || {{cvt|231000|m3|yd3}} || Rockfill || 250,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.2 Dam|| {{cvt|37.5|m}} || {{cvt|64000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 87,000 |- ||Ozo ||[[Oguchi Dam]]|| {{cvt|28.4|m}} || {{cvt|16000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 17,600 |- ||Ozo ||[[Yoshinodani Dam]]|| {{cvt|20.45|m}} || {{cvt|14500|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 13,300 |- ||Ozo ||Chugu Dam|| {{cvt|16.64|m}} || {{cvt|2740|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 3,000 |- ||Dainichi ||[[Dainichigawa Dam (Ishikawa)|Dainichigawa Dam]]|| {{cvt|59.9|m}} || {{cvt|309000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 9,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.3 Dam|| {{cvt|50.0|m}} || {{cvt|4247|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 30,000 |- |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] d25fjcli63xtsem3ovkd1tp0e04x7ie 1038039 1038038 2026-06-13T21:55:43Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အိရှိခဝခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1038039 wikitext text/x-wiki '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အိရှိခဝခရိုင်နှင့် [[ဂိဖုခရိုင်]]အကြားရှိ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင်ရှိသည့် [[ဟခုဆန်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ဟခုတောင်]]မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားကာ [[ဂျပန်ပင်လယ်]]အတွင်း စီးဝင်သည်။ မြစ်ရေကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ ၁၅၇၇ ခုနှစ်တွင် "[[တဲဒိုရိဂဝတိုက်ပွဲ]]"သည် ဤမြစ်၏ မြစ်ကမ်းများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ==ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း== {| class=wikitable |- ||'''မြစ်'''||'''အမည်''' || '''အမြင့်''' || '''ထုထည်''' || '''အမျိုးအစား''' || '''ထုတ်လုပ်မှု (ကီလိုဝပ်)''' |- ||Tedori ||[[Tedorigawa Dam]]|| {{cvt|153.0|m}} || {{cvt|231000|m3|yd3}} || Rockfill || 250,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.2 Dam|| {{cvt|37.5|m}} || {{cvt|64000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 87,000 |- ||Ozo ||[[Oguchi Dam]]|| {{cvt|28.4|m}} || {{cvt|16000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 17,600 |- ||Ozo ||[[Yoshinodani Dam]]|| {{cvt|20.45|m}} || {{cvt|14500|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 13,300 |- ||Ozo ||Chugu Dam|| {{cvt|16.64|m}} || {{cvt|2740|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 3,000 |- ||Dainichi ||[[Dainichigawa Dam (Ishikawa)|Dainichigawa Dam]]|| {{cvt|59.9|m}} || {{cvt|309000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 9,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.3 Dam|| {{cvt|50.0|m}} || {{cvt|4247|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 30,000 |- |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိရှိခဝခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] dnpc6i1bezqmrvowq1k23250rp90592 1038041 1038039 2026-06-13T21:57:35Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1038041 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = တဲဒိုရိမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = 手取川 | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = 手取川 川北大橋より鶴来側 - panoramio.jpg | image_size = | image_caption = Tedori River in 2012 | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | mapframe = | mapframe-zoom = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Honshu]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Ishikawa Prefecture]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|72|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Mount Haku|Hakusan]] | source1_location = | source1_coordinates= | source1_elevation = {{convert|2,702|m|abbr=on}} | mouth = [[Sea of Japan]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|36.4887|136.4796|type:river_region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|809|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အိရှိခဝခရိုင်နှင့် [[ဂိဖုခရိုင်]]အကြားရှိ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင်ရှိသည့် [[ဟခုဆန်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ဟခုတောင်]]မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.hrr.mlit.go.jp/kanazawa/mb2_jigyo/river/jigyo/tedo.html|title=手取川の概要}}</ref> ပုံမှန်အားဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားကာ [[ဂျပန်ပင်လယ်]]အတွင်း စီးဝင်သည်။ မြစ်ရေကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ ၁၅၇၇ ခုနှစ်တွင် "[[တဲဒိုရိဂဝတိုက်ပွဲ]]"သည် ဤမြစ်၏ မြစ်ကမ်းများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=Allen |last2=Nobel |first2=David S |title=Japan: An Illustrated Encyclopedia |publisher=Kodansha |date=1993 |pages=1540 |isbn=406205938X}}</ref> ==ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း== {| class=wikitable |- ||'''မြစ်'''||'''အမည်''' || '''အမြင့်''' || '''ထုထည်''' || '''အမျိုးအစား''' || '''ထုတ်လုပ်မှု (ကီလိုဝပ်)''' |- ||Tedori ||[[Tedorigawa Dam]]|| {{cvt|153.0|m}} || {{cvt|231000|m3|yd3}} || Rockfill || 250,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.2 Dam|| {{cvt|37.5|m}} || {{cvt|64000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 87,000 |- ||Ozo ||[[Oguchi Dam]]|| {{cvt|28.4|m}} || {{cvt|16000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 17,600 |- ||Ozo ||[[Yoshinodani Dam]]|| {{cvt|20.45|m}} || {{cvt|14500|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 13,300 |- ||Ozo ||Chugu Dam|| {{cvt|16.64|m}} || {{cvt|2740|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 3,000 |- ||Dainichi ||[[Dainichigawa Dam (Ishikawa)|Dainichigawa Dam]]|| {{cvt|59.9|m}} || {{cvt|309000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 9,000 |- ||Tedori ||Tedorigawa No.3 Dam|| {{cvt|50.0|m}} || {{cvt|4247|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 30,000 |- |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိရှိခဝခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] j3rt0otnlh5by7zndo7dgco4z37zf0d 1038043 1038041 2026-06-13T22:00:21Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း */ 1038043 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = တဲဒိုရိမြစ် | name_native = | name_native_lang = | name_other = 手取川 | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = 手取川 川北大橋より鶴来側 - panoramio.jpg | image_size = | image_caption = Tedori River in 2012 | map = {{Maplink|zoom=|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=250|frame-height=250 |raw=[ { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#66F", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P403 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "stroke": "#555", "stroke-width": 2 }, "query": "SELECT ?id ?geo ?idLabel (?idLabel as ?title) WHERE { ?id wdt:P885 wd:{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}} . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language 'en'. } }" }, { "type": "ExternalData", "service": "geoline", "properties": { "title": "{{wikidata|label|page={{PAGENAME}}}}", "stroke": "#05F", "stroke-width": 4 }, "ids": "{{wikidata|label|raw|page={{PAGENAME}}}}" } ] }} | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Japan | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | mapframe = | mapframe-zoom = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Japan]] | subdivision_type2 = State | subdivision_name2 = [[Honshu]] | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Ishikawa Prefecture]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|72|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Mount Haku|Hakusan]] | source1_location = | source1_coordinates= | source1_elevation = {{convert|2,702|m|abbr=on}} | mouth = [[Sea of Japan]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|36.4887|136.4796|type:river_region:JP|format=dms|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|809|km2|abbr=on}} | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''တဲဒိုရိမြစ်''' (手取川, Tedorigawa) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟိုခုရိခုဒေသ]]၊ [[အိရှိခဝခရိုင်]]တောင်ပိုင်းရှိ မြစ်တစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ဤမြစ်သည် အဆင့် (၁) ရှိသည်။ အိရှိခဝခရိုင်နှင့် [[ဂိဖုခရိုင်]]အကြားရှိ နယ်နိမိတ်ပေါ်တွင်ရှိသည့် [[ဟခုဆန်အမျိုးသားဥယျာဉ်]]ရှိ [[ဟခုတောင်]]မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်စီးဆင်းသည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.hrr.mlit.go.jp/kanazawa/mb2_jigyo/river/jigyo/tedo.html|title=手取川の概要}}</ref> ပုံမှန်အားဖြင့် မြောက်ဘက်သို့ စီးဆင်းသွားကာ [[ဂျပန်ပင်လယ်]]အတွင်း စီးဝင်သည်။ မြစ်ရေကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုသည်။ ၁၅၇၇ ခုနှစ်တွင် "[[တဲဒိုရိဂဝတိုက်ပွဲ]]"သည် ဤမြစ်၏ မြစ်ကမ်းများတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=Allen |last2=Nobel |first2=David S |title=Japan: An Illustrated Encyclopedia |publisher=Kodansha |date=1993 |pages=1540 |isbn=406205938X}}</ref> ==ဆည်များနှင့် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း== {| class=wikitable |- ||'''မြစ်'''||'''အမည်''' || '''အမြင့်''' || '''ထုထည်''' || '''အမျိုးအစား''' || '''ထုတ်လုပ်မှု (ကီလိုဝပ်)''' |- ||တဲဒိုရိ||[[တဲဒိုရိမြစ်ဆည်]]|| {{cvt|153.0|m}} || {{cvt|231000|m3|yd3}} || Rockfill || 250,000 |- ||တဲဒိုရိ||အမှတ် (၂) တဲဒိုရိမြစ်ဆည်|| {{cvt|37.5|m}} || {{cvt|64000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 87,000 |- ||အိုဇို||[[အိုဂုချိဆည်]]|| {{cvt|28.4|m}} || {{cvt|16000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 17,600 |- ||အိုဇို||[[ယောရှိနိုဒနိဆည်]]|| {{cvt|20.45|m}} || {{cvt|14500|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 13,300 |- ||အိုဇို||ချူးဂုဆည်|| {{cvt|16.64|m}} || {{cvt|2740|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 3,000 |- ||ဒိုင်းနိချိ||[[ဒိုင်းနိချိမြစ်ဆည် (အိရှိခဝ)|ဒိုင်းနိချိမြစ်ဆည်]]|| {{cvt|59.9|m}} || {{cvt|309000|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 9,000 |- ||တဲဒိုရိ ||အမှတ် (၃) တဲဒိုရိမြစ်ဆည်|| {{cvt|50.0|m}} || {{cvt|4247|m3|yd3}} || Concrete Gravity || 30,000 |- |} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အိရှိခဝခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] eivbui7upu59224b1c83wn9pu1z9jnu 14 287916 1038040 2026-06-13T21:56:02Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:အိရှိခဝခရိုင်ရှိ မြစ်များ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1038040 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:အိရှိခဝခရိုင်ရှိ မြစ်များ]] 0xk59byz2rnhispm8i87uc5c0p9imyk 3 287917 1038050 2026-06-13T23:45:09Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038050 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34662-91 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၄၅၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) s27a8p7ou2r11fod0derwp2hwo2hb5g 3 287918 1038051 2026-06-13T23:45:19Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038051 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34965-87 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၄၅၊ ၁၃ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) c9mjwdno9xqawjyqevky6m4ipcevdfm 3 287919 1038053 2026-06-14T00:13:56Z Neriah 91445 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MetalBreaksAndBends]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MBAB]] သို့ Neriahက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/MetalBreaksAndBends|MetalBreaksAndBends]]" ကို "[[Special:CentralAuth/MBAB|MBAB]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1038053 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MBAB]] 4lt5mhxf9p0s80mo2bcfxaz1wlfx1t3 3 287920 1038054 2026-06-14T00:45:29Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038054 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34876-76 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၄၅၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rvlc410e1c2fglubrp173q7z8m8li29 3 287921 1038055 2026-06-14T01:45:40Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038055 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34737-95 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၄၅၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rgpv3vrz6imz7yly5k801lem0p0i9t2 0 287922 1038057 2026-06-14T02:22:44Z Chenzeyan29 141880 [[ကူကီး-ချင်းနွယ်–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ]] စာမျက်နှာကို [[ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ]] သို့ Chenzeyan29က ရွှေ့ခဲ့သည်: မလိုအပ်သော စကားဘညှပ်၊ သံတူကြောင်းကွဲများ ဖယ်ရှားခြင်း 1038057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ကူကီး-ချင်း–နာဂနွယ် ဘာသာစကားများ]] 2if7xjda0xqlkq3gruhw2c8uz20zgr0 0 287923 1038064 2026-06-14T02:35:09Z Chenzeyan29 141880 [[ဗမာ-ချမ်းနွယ် ဘာသာစကားများ]] စာမျက်နှာကို [[ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ]] သို့ Chenzeyan29က ရွှေ့ခဲ့သည်: စာလုံးပေါင်းအမှား 1038064 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ]] mt0u7h6a5s31p9dehuley119gss2rtf 3 287924 1038069 2026-06-14T02:45:50Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038069 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lily Kenstone Duval ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၄၅၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 9wy0ohhy9z1t3l6awuivy605523e5zo 3 287925 1038070 2026-06-14T02:46:00Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038070 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Rob19701973! ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၂:၄၆၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) cdwvqq5y4pyqhw8a7tu3oehh2l6s5nj 3 287926 1038086 2026-06-14T03:46:09Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038086 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-34801-97 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၄၆၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) j6619bd5hlh60frty9uq0gm6l26pkdq 3 287927 1038094 2026-06-14T05:46:29Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038094 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nant Pyone Thiri Mon ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၄၆၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 3orymrmrhdui5uzm9v524371f1sjmvm 3 287928 1038096 2026-06-14T05:46:39Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038096 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nway lily ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၅:၄၆၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qauc4skg5hdhfl6cebv0yne01q0cr8e 3 287929 1038177 2026-06-14T06:46:49Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038177 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် NAY CHO THWAY ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၄၆၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) nlfnzluidpxhrwgp2f7vrf3j5yt2nij 3 287930 1038179 2026-06-14T06:46:59Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038179 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် RexLam20132026 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၆:၄၆၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) rly0474k0dntp5odz04tkzgcax1ajqd 100 287931 1038234 2026-06-14T07:27:28Z Salai Rungtoi 22844 "{{Current events|year=2026|month=06|day=14|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1038234 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=14|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} 2bzhliliisgw6eiqbruwn8jax1eh5dt 1038252 1038234 2026-06-14T10:28:13Z Salai Rungtoi 22844 1038252 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=06|day=14|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] **[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] ***[[အညာ စစ်မြေပြင်]] ****[[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]မှ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] အထက်ပိုင်းနှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]]သို့ ဦးတည်သည့် စစ်တပ်၏ စစ်ကြောင်းများကို ပြောက်ကျားတိုက်ခိုက်စဉ် စစ်တပ်ဘက်မှ တပ်ရင်းမှူးအဆင့်ရှိသူတစ်ဦးအပါအဝင် ၁၈ ဦး သေဆုံးခဲ့ကြောင်း [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG) ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ် (PDF) စစ်ရုံးချုပ်က သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglm1jzzp8o (BBC)] <!-- All news items above this line -->}} 4bsf35kw5f67bed9j2skc4x69k70r0n 3 287932 1038235 2026-06-14T07:47:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038235 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Thurain001 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၄၇၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) c7y24y9errxej7ag35loucahbbwzhzc 3 287933 1038237 2026-06-14T07:47:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038237 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U Myo Aumg ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၄၇၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) is5oescxqnv8229crremuji7mdl3it7 3 287934 1038238 2026-06-14T07:47:28Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038238 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Ma moe thazin ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၄၇၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) mg1l5ajok9wllofma0zlnxj2hz9shq4 3 287935 1038240 2026-06-14T08:47:38Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038240 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Shinehtetaung536934 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၇၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 90k5n0h71yfkqhjaezb6ekhtpo6zutk 3 287936 1038241 2026-06-14T08:47:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038241 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Niezam30 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၇၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) agovkq1a0v2ikbx5lv3hncyclleyglr 3 287937 1038242 2026-06-14T08:47:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038242 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Unic406050 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၇၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 8nm113jz8hiu1t01b2jr7tfj7hcxhcp 3 287938 1038249 2026-06-14T09:48:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038249 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nayhtetlinoo ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၈၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 06yvbd1vbcvkb684strsxbzapgokrhn 3 287939 1038250 2026-06-14T09:48:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038250 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် PiscesRoosterWolf ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၉:၄၈၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 12r9hp8swzqkl10v6klw7ma83xla980 0 287940 1038251 2026-06-14T09:56:29Z Salai Rungtoi 22844 "'''ယွမ်ငွေ''' (တရုတ်: 元; ဖင်ရင်: yuán) သည် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင် ရုံးသုံးငွေကြေးစနစ်ဖြစ်သော ရန်မင်ပီ (RMB) ၏ အခြေခံ ရေတွက်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1038251 wikitext text/x-wiki '''ယွမ်ငွေ''' (တရုတ်: 元; ဖင်ရင်: yuán) သည် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင် ရုံးသုံးငွေကြေးစနစ်ဖြစ်သော ရန်မင်ပီ (RMB) ၏ အခြေခံ ရေတွက်ပုံယူနစ် (Primary Unit) ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးဈေးကွက်တွင် CNY ဟု အတိုကောက် သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတမှာ ¥ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |last=Phillips |first=Matt |date=2010-01-21 |title=Yuan or renminbi: what's the right word for China's currency? |url=https://blogs.wsj.com/marketbeat/2010/06/21/yuan-or-renminbi-whats-the-right-word-for-chinas-currency/ |access-date=2014-03-03 |work=The Wall Street Journal}}</ref> ဤငွေကြေးယူနစ်ကို တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဗဟိုဘဏ်ဖြစ်သော တရုတ်ပြည်သူ့ဘဏ် (People's Bank of China) က ထုတ်ဝေ တာဝန်ယူသည်။ == ငွေကြေးစနစ်နှင့် ယူနစ် ကွာခြားချက် == === ရန်မင်ပီ (Renminbi) === တရုတ်နိုင်ငံ၏ ငွေကြေးစနစ်တစ်ခုလုံးကို ခြုံငုံခေါ်ဆိုသော အမည် ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူကေနိုင်ငံ]]၏ 'စတာလင်ပေါင်' စနစ်တွင် 'စတာလင်' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။) === ယွမ် (Yuan) === ထိုငွေကြေးစနစ်၏ တန်ဖိုးကို ရေတွက်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် အခြေခံယူနစ် ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - တန်ဖိုးကို ရေတွက်ရာတွင် '၁ ပေါင်၊ ၂ ပေါင်' ဟု သုံးစွဲသကဲ့သို့ တရုတ်နိုင်ငံတွင် '၁ ယွမ်၊ ၂ ယွမ်' ဟု ရေတွက်သည်။) == အပိုင်းအစ ယူနစ်များ == ယွမ် (Yuan) တစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း ထပ်မံခွဲခြားသည်။ ၁ ယွမ် (Yuan) = ၁၀ ကျောက် (Jiao) ၁ ကျောက် (Jiao) = ၁၀ ဖန်း (Fen) (မှတ်ချက် - လက်ရှိ တရုတ်ပြည်တွင်း နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝတွင် ဖန်း (Fen) ပြားတန်ဖိုးများကို အသုံးပြုမှု မရှိသလောက် နည်းပါးသွားပြီဖြစ်သည်။) == ငွေစက္ကူနှင့် အကြွေစေ့များ == လက်ရှိ လှည့်လည်သုံးစွဲနေသော ပဥ္စမမြောက် ငွေကြေးစီးရီး (Fifth Series) တွင် ပါဝင်သည့် ယွမ်ယူနစ် အမျိုးအစားများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ === ငွေစက္ကူများ === တန်ဖိုးများ: ၁ ယွမ်၊ ၅ ယွမ်၊ ၁၀ ယွမ်၊ ၂၀ ယွမ်၊ ၅၀ ယွမ်၊ ၁၀၀ ယွမ် ရုပ်ပုံ: ငွေစက္ကူအားလုံး၏ မျက်နှာစာတွင် တရုတ်ခေါင်းဆောင်ကြီး [[မော်စီတုန်း]] (Mao Zedong) ၏ ပုံကို ရိုက်နှိပ်ထားသည်။ === အကြွေစေ့များ === တန်ဖိုးများ: ၀.၁ ကျောက် (၁ ကျောက်)၊ ၀.၅ ကျောက် (၅ ကျောက်)၊ ၁ ယွမ် == နယ်စပ်ဒေသ သုံးစွဲမှု == မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ်ဒေသအချို့ (ဥပမာ - ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းနှင့် ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) တို့တွင် ဒေသတွင်း ကုန်သွယ်မှုနှင့် နေ့စဉ်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ၌ ယွမ်ငွေကို အဓိက ငွေကြေးယူနစ်အဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး]] [[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်၏ ငွေကြေးများ]] 4nbyvglqsuwc5ligfglz7csk0j2iqe5 3 287941 1038255 2026-06-14T10:41:50Z CoconutOctopus 138189 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Malgosha]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:WereWolf370]] သို့ CoconutOctopusက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Malgosha|Malgosha]]" ကို "[[Special:CentralAuth/WereWolf370|WereWolf370]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1038255 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:WereWolf370]] o54oh6fbdaonmilne3c0qeec78a596b 3 287942 1038257 2026-06-14T10:43:31Z CoconutOctopus 138189 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Fluepidemic]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Eyeorb]] သို့ CoconutOctopusက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/Fluepidemic|Fluepidemic]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Eyeorb|Eyeorb]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1038257 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Eyeorb]] b2b0l8i3lpwz524sesi1y3m864q0s61 3 287943 1038258 2026-06-14T10:48:28Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038258 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Kalecaire020 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၄၈၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) iqwm3l969tgqoetlzgwr1rd9rpy4b1y 3 287944 1038259 2026-06-14T11:48:38Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038259 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Celodi Media ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၈၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qfqnlrcktue7b9vvnm1jf4ef3kfffky 3 287945 1038260 2026-06-14T11:48:48Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038260 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ဦးစန္ဒာသီရိ ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၈၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) 69m05c5rqet0l1sdf5mf7z6kqnm664j 3 287946 1038261 2026-06-14T11:48:58Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038261 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Htetlay56263 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၈၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) ab76o8pn4b8u8qu47nthbc8m1hi2ns0 3 287947 1038262 2026-06-14T11:49:08Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1038262 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-33713-36 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၄၉၊ ၁၄ ဇွန် ၂၀၂၆ (UTC) qhgkx346vqtfyody6wfs9jn8fwye850