ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 2772 1051096 1024560 2026-09-01T15:42:38Z Aungminkhant71 147687 /* စိတ်ဝင်စားဖွယ်နေရာများ */ 1051096 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = မွန်ပြည်နယ် | native_name = {{nobold|{{mnw|တွဵုရးဍုၚ်မန်}}}} | native_name_lang = mnw | settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Mon State (2018).svg | flag_alt = | flag_size=150px | image_seal=Seal_of_Mon_State_Government.gif | nickname = | motto = | image_map = Mon State in Myanmar.svg | mapsize = 150px | map_alt = | map_caption = မွန်ပြည်နယ် တည်နေရာ | pushpin_map = <!-- Burma --> | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coor_pinpoint = | coordinates_type = region:MM_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] | subdivision_name = {{flag|Myanmar}} | established_title = ပြည်နယ်အဆင့် မသတ်မှတ်ခင် | established_date = [[တနင်္သာရီတိုင်း]]အမှတ်(၁) | established_title1 = မွန်ပြည်နယ်အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခြင်း | established_date1 = ၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၇၄ | seat_type = မြို့တော် | seat = [[မော်လမြိုင်မြို့]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = ဝန်ကြီးချုပ် | leader_name = ဦး​အောင်ကြည်သိန်း | leader_title1 = အစိုးရအဖွဲ့ | leader_name1 = [[မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့]] |leader_title3= တရားစီရင်​ရေး |leader_name3=[[မွန်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 12296.6 | area_rank = ၁၂ | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ၂,၀၅၄,၃၉၃ | population_as_of = ၂၀၁၄ | population_footnotes = <ref name="census-2014">{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၁၇|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = နဝမမြောက် | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = လူနေမှု | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = လူမျိုးများ | timezone1 = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|MST]] | utc_offset1 = +06:30 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | area_code_type = | iso_code = | unemployment_rate = | website = {{url|www.monstate.gov.mm}} | footnotes = | coordinates_region = MM | leader_title2 = ဥပဒေပြုလွှတ်တော် | leader_name2 = [[မွန်ပြည်နယ် လွှတ်တော်]] | demographics1_info1 = [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]၊ [[ဗမာလူမျိုး]]၊[[ထားဝယ်လူမျိုး]]၊ကရင်လူမျိုး၊ ပအိုဝ်းတောင်သူ လူမျိုး|ကရင်၊ ပအိုဝ်းတောင်သူ လူမျိုး၊ | demographics1_title2 = ကိုးကွယ်မှု | demographics1_info2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] }} '''မွန်ပြည်နယ်''' ({{lang-mnw|တွဵုရးဍုၚ်မန်}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]တို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိသည်။ ပြည်နယ်၏ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]နှင့် နယ်နိမိတ်အနည်းငယ် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။ ပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[မော်လမြိုင်မြို့]] ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == မွန်ပြည်နယ်ဟု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိမီက မွန်ပြည်နယ်အဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသော နယ်မြေသည် တနင်္သာရီတိုင်းအတွင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ [[တော်လှန်ရေးကောင်စီ]] လက်ထက်တွင် မြိတ်ခရိုင်ကို မြို့နယ် ၆ မြို့နယ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ထားဝယ်ခရိုင်ကို မြို့နယ် ၄ မြို့နယ်ဖြင့် လည်းကောင်း တနင်္သာရီတိုင်းအဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် တော်လှန်ရေး ကောင်စီလက်ထက်တွင် တနင်္သာရီတိုင်းတွင် ပါဝင်သော မော်လမြိုင်ခရိုင်နှင့် သထုံခရိုင်တို့ကို တနင်္သာရီတိုင်း အမှတ် ၁ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ထားဝယ်ခရိုင်နှင့် မြိတ်ခရိုင်တို့ကို တနင်္သာရီတိုင်း အမှတ် ၂ အဖြစ်လည်းကောင်း သတ်မှတ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်ကောင်စီ ကာလ ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် တနင်္သာရီတိုင်းအမှတ် ၁ ကို မွန်ပြည်နယ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.monstate.gov.mm/mon-history|title=မွန်ပြည်နယ်၏ နောက်ခံသမိုင်း|publisher=မွန်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့|accessdate=၁၅ မတ် ၂၀၁၇|archivedate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211052147/http://www.monstate.gov.mm/mon-history}}</ref> == တည်နေရာ နှင့် အကျယ်အဝန်း == မွန်ပြည်နယ်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။ ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးတို့နှင့်လည်း နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက်ရှိသည်။ အနောက်ဘက်တွင် မုတ္တမကွေ့ ဖြင့် ထိစပ်နေသည်။ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၁၄ ဒီဂရီ ၅၂မိနစ် နှင့် ၁၇ ဒီဂရီ ၃၂မိနစ်ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၆ ဒီဂရီ ၅၁မိနစ် နှင့် ၉၈ ဒီဂရီ ၁၃မိနစ်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။<ref>[http://www.modins.net/myanmarinfo/state_division/mon.htm]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140601061122/http://www.modins.net/myanmarinfo/state_division/mon.htm|date=1 June 2014}}<span> MODiNS [ Myanmar Online Information </span>&#x5D;<span><!-- Bot generated title --></span></ref> အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း (၄၇၄၇.၇၆)၊ ဧကအားဖြင့် (၃၀၃၈၅၆၄) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့အနောက် (၁၂၇)မိုင် ကျယ်ဝန်းပြီး တောင်မြောက်(၁၄၁.၈၈)မိုင်ရှည်လျားသည်။<ref name="mon">{{cite web|url=http://www.monstate.gov.mm/mon-district-data|title=မွန်ပြည်နယ်၏ ဒေသန္တရ အချက်အလက်များ|publisher=မွန်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့|accessdate=၁၅ မတ် ၂၀၁၇|archivedate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211052142/http://www.monstate.gov.mm/mon-district-data}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံ၏ အရှေ့တောင်ပိုင်း ပြည်နယ်တစ်ခုဖြစ်သော မွန်ပြည်နယ်၏ အနောက်ဘက် နယ်နိမိတ်ကို ကပ္ပလီပင်လယ်၊ မြောက်ဘက်ကို ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ အရှေ့ဘက်ကို ကရင်ပြည်နယ် နှင့် တောင်ဘက်ကို တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးတို့က ဝိုင်းရံလျက်ရှိသည်။ မွန်ပြည်နယ်သည် စတုရန်းကီလိုမီတာ ၁၂၂၉ ကျယ်ဝန်းပြီး၊ မြို့နယ် ၁ဝ မြို့နယ်ပါဝင်ကာ၊ မော်လမြိုင်သည် မြို့တော်ဖြစ်သည်။ လူဦးရေမှာ ၂.၁၂ သန်း (၂ဝ၁၁ HMIS အချက်အလက် များအရ) ရှိပြီး၊ စတုရန်း ၁ ကီလိုမီတာလျှင် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုနှုန်း ၁၇၂ ဦးရှိသည်။ လူဦးရေ၏ ၂၃% သည် မြို့ပြ ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး၊ ကျန်ရှိသော ၇၇% မှာ ကျေးလက် ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ <ref>Myanmar Information Management Unit (MIMU)</ref> == အုပ်ချုပ်ရေး == === မြို့တော် === မွန်ပြည်နယ်၏မြို့တော်မှာ မော်လမြိုင်မြို့ဖြစ်သည်။ကားလမ်း ရေကြောင်းလမ်း လေကြောင်းလမ်း မီးရထားလမ်းများဆုံရာမြိူ့ ဖြစ်သည်။ === အုပ်ချုပ်ရေး === {{see also|မွန်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့}} ၂၀၁၁ခုနှစ်မှစတင်ကာ ဝန်ကြီးချုပ်အမှူးပြုသော ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့က မွန်ပြည်နယ်အား အုပ်ချုပ်သည်။၂၀၂၁ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှုအပြီးတွင် မွန်ပြည်နယ်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှ အုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ === ဥပဒေပြုရေး === {{see also|မွန်ပြည်နယ် လွှတ်တော်}} ၂၀၁၁ခုနှစ်မှစတင်ကာ ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကို ရွေးကောက်ခံကိုယ်စားလှယ်များ၊ တပ်မတော်သားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းကာ စတင်ကျင်းပခဲ့သည်။ === တရားစီရင်ရေး === {{See also|မွန်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်}} မွန်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်ကို တရားသူကြီးချုပ် (၁)ဦး၊ တရားသူကြီး (၂)ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်အောက်တွင် ခရိုင်တရားရုံး (၂)ရုံး၊ မြို့နယ်တရားရုံး (၁၀)ရုံးရှိသည်။ === ခရိုင်၊ မြို့နယ်၊ မြို့၊ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအုပ်စု၊ ကျေးရွာ === ==== ခရိုင်များ ==== [[File:Mon State Districts Map.svg|thumb|မွန်ပြည်နယ်​မြေပုံ|391x391px]] မွန်ပြည်နယ်တွင် ခရိုင် (၄)ခု ရှိသည်။ # [[သထုံခရိုင်]] # [[မော်လမြိုင်ခရိုင်]] # [[ရေးခရိုင်]] # [[ကျိုက်ထိုခရိုင်]] ====မြို့နယ်များ==== {|class=wikitable ![[မော်လမြိုင်ခရိုင်]] |[[မော်လမြိုင်မြို့နယ်]]{{•}}[[ကျိုက်မရောမြို့နယ်]]{{•}}[[ချောင်းဆုံမြို့နယ်]]{{•}}[[သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်]]{{•}}[[မုဒုံမြို့နယ်]] |- ![[ရေးခရိုင်]] |[[ရေးမြို့နယ်]] |- ![[သထုံခရိုင်]] |[[သထုံမြို့နယ်]]{{•}}[[ပေါင်မြို့နယ်]] |- ![[ကျိုက်ထိုခရိုင်]] |[[ကျိုက်ထိုမြို့နယ်]]{{•}}[[ဘီးလင်းမြို့နယ်]] |} '''မြို့များ''' ရေးမြို့နယ်တွင် ရေးမြို့၊ လမိုင်းမြို့နှင့် ခေါဇာမြို့ တို့ပါဝင် ပေါင်မြို့နယ်တွင် ပေါင်မြို့နှင့် ဇင်းကျိုက်မြို့တို့ ပါဝင် မွန်ပြည်နယ်တွင် ခရိုင် (၄)ခု၊မြို့နယ် (၁၀) ခု၊ မြို့ပေါင်း (၁၆) မြို့၊ ရပ်ကွက်ပေါင်း (၁၀၀)၊ ကျေးရွာအုပ်စု (၃၆၈) အုပ်စုနှင့် ရွာပေါင်း (၁၁၅၂) ရှိသည်။ <ref>နေပြည်တော် တိုင်းဒေသကြီး နှင့် ပြည်နယ်များရှိ ခရိုင်၊ မြို့နယ်၊ မြို့၊ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအုပ်စု၊ ကျေးရွာ ဦးရေ စာရင်းချုပ် (၁၆. ၂. ၂၀၁၆)</ref> == လူဦး​ရေ == {{Historical populations |footnote = |source = ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း<ref name="census-2014"/> |၁၉၇၃ | 1,314,224 |၁၉၈၃ | 1,680,157 |၂၀၁၄ | 2,054,393 }} ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မွန်ပြည်နယ်တွင် လူဦးရေ ၂သန်း နေထိုင်ကြသည်။ မွန်လူမျိုး၃၈.၆%၊ ဗမာလူမျိုး၃၅.၇%၊ ကရင်လူမျိုး၁၄.၂%၊ အခြား၇.၂% အသီးသီးနေထိုင်ကြပါသည်။ မော်လမြိုင်ခရိုင်သည်မွန်လူမျိုးအများဆုံးနေထိုင်ပြီး၊ သထုံခရိုင်သည် ဗမာလူမျိုးအများဆုံးနေထိုင်သည်ကိုတွေ့ရသည်။ မွန်ပြည်နယ်မြောက်ပိုင်းသည် ဗမာလူမျိုးအများဆုံးနေထိုင်ကြသည်။ ဘီးလင်းမြို့နယ်သည် ဗမာလူမျိုးအများဆုံးမြို့နယ်ဖြစ်ပြီး၊ ရေးမြို့နယ်သည်လည်း မွန်လူမျိုးအများဆုံးဖြစ်သည်။ မွန်ပြည်နယ်တွင် မဦးရေသည် ကျားဦးရေထက် အနည်းငယ် ပိုများသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာတွင် ၁၆၇ဦးဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးတို့ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် လူဦးရေ အသိပ်သည်းဆုံးဖြစ်သည်။ မွန်ပြည်နယ်တွင် လူ၁၀၀လျှင် ၇၂ဦးသည် ကျေးလက်တွင် နေထိုင်ကြသည်။ == ပညာရေး == * [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်]] * [[နည်းပညာတက္ကသိုလ်(မော်လမြိုင်)]] * [[မော်လမြိုင်ပညာရေးဒီဂရီကောလိပ်|မော်လမြိုင်ပညာရေးကောလိပ်]] * [[ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်(သထုံ)]] * [[အစိုးရစက်မှုလက်မှုသိပ္ပံ(မော်လမြိုင်)]] * [[စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံ(သထုံ)]] == ဆက်သွယ်ရေး == နာမည်ကျော် [[စစ်တောင်းတံတား]]မှ ကားလမ်းခရီးဖြင့် လည်းကောင်း၊ [[သံလွင်တံတား(မော်လမြိုင်)]]မှ ရထားခရီးဖြင့်လည်းကောင်း မြန်မာနိုင်ငံအနှံ့အပြားသို့ လွယ်ကူစွာ ဆက်သွယ်သွားလာနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ [[ဖိုင်:Thom-Malay-Bridge.jpg|thumb|အတ္ထရံမြစ်ကူး (စံပယ်ဂူ) တံတား]] မော်လမြိုင်တွင် [[ရုပ်မြင်သံကြား]]ထပ်ဆင့်လွှင့် ဌာနခွဲတစ်ခုရှိကာ [[GSM]] ဖုန်းများကိုလည်း သုံးစွဲနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ မွန်ပြည်နယ်တစ်ဝန်း တွင် မိုက်ခရိုဝေ့ဖ် စခန်း ၉ ခုတိတိ ရှိသည်။ မွန်ပြည်နယ်တွင် ဆက်သွယ်ရေးအတွက် မိုဘိုင်းအသုံးပြုနိုင်သော ကွန်ရက်များမှာ MPT, Telenor, Ooredoo, Mytel, MEC တို့ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အပြင် အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရေးအတွက် MPT, ATOM (ယခင် Telenor)နှင့် U9 (ယခင် Ooredoo) တို့မှလည်း အင်တာနက်ဆက်သွယ်ရေးကို FTTH လိုင်းသာမက Wireless Broadband များဖြင့်လည်း အသုံးပြုနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ == စီးပွားရေး == ရာဘာစိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ပင်လယ်ပြင်ငါးဖမ်းခြင်း၊ နေလှန်းဆားလုပ်ငန်း၊ ငါးပိငါးခြောက်လုပ်ငန်းများ နှင့် နှစ်ရှည်သစ်တောထွက် သီးနှံပစ္စည်းများ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်းတို့ဖြင့် စီးပွားဖြစ်ထွန်းပါသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံပိုင် စစ်တောင်းစက္ကူစက်၊ ဘီးလင်း[[သကြား]]စက်၊ ဘီးလင်း [[တာယာ]]စက်ရုံ၊ သံဖြူဇရပ်[[ရာဘာ]]စက်ရုံ၊ သထုံ တာယာစက်ရုံ တို့လည်း ရှိသည်။ === တွင်းထွက်များ === ပေါင်မြို့နယ်ရှိ ကာဒိုက်သတ္တုမိုင်း နှင့် မုဒုံရှိ နတ်စိမ်းသတ္တုမိုင်း တို့မှ ခဲမဖြူ ကိုလည်းကောင်း မုပ္ပလင်နှင့် ဇင်းကျိုက်တို့မှ ဂရက်နိုက် ကိုလည်းကောင်း တူးဖော်ရရှိသည်။ == စိတ်ဝင်စားဖွယ်နေရာများ == * [[ကျိုက်ထီးရိုးဘုရား]] ကျိုက်ထို * [[ကျိုက္ခမီဘုရား|ကျိုက္ခမီရေလယ်ဘုရား]] သံဖြူဇရပ် *[[ကျိုက်သံလန်စေတီ|ကျိုက်သံလန်စေတီတော်]]မော်လမြိုင် * [[စက်စဲ|စက်စဲကမ်းခြေ အပန်းဖြေစခန်း]]သံဖြူဇရပ် * [[သံဖြူဇရပ် စစ်သင်္ချိုင်း]] *[[သေမင်းတမန် ရထားလမ်း]] * [[ကဗျာဝကမ်းခြေ]]ရေးမြို့နယ် * [[ချောင်းနှစ်ခွ အပန်းဖြေစခန်း]] * [[ ဝဲကလိရေပူစမ်း]] *ဗျိုင်းနှစ်ကောင် *ပေါ်တော်မူဘုရား * ရွာလွတ် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးဆေးတံ * အလံတစ်ရာစေတီတော် သထုံ *မဲလံ ဆံတော်ရှင် ဘီးလင်း *မြသပိတ်တောင် စေတီတော် သထုံ * Water World ရေလှိုင်းကမ္ဘာ *[[ရွှေစာရံ စေတီတော် (သထုံ)]] နှီုးမှတ် သင်္ဘောဘုရာ == ကိုးကား == {{reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = မွန်ပြည်နယ် |North = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] |Northeast = |East = [[ကရင်ပြည်နယ်]] |Southeast = [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] |South = [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]] |Southwest = |West = [[မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့]]၊ [[မြန်မာ့ပင်လယ်]] |Northwest = }} <br /> {{မွန်ပြည်နယ်}} {{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံပြည်နယ်များ]] [[Category:မွန်ပြည်နယ်| ]] ov0p625e0tgf1ixt70g30tr0mj5rtqn 0 3128 1051105 1019690 2026-09-01T17:47:18Z Dr Lotus Black 31011 /* ခြုံငုံဖော်ပြချက် */ 1051105 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[Image:Helium atom QM.svg|thumb|300px|ဟီလီယမ် အက်တမ်]] '''အက်တမ်''' ({{lang-en|Atom}}) ဆိုသည်မှာ [[နျူကလိယ|ဗဟိုဆန်]] (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် [[အီလက်ထရွန်]]တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော [[ဒြပ်|ဒြပ်သား]]အစုအဝေးဖြစ်သည်။ ၎င်း၌ ပါဝင်သော [[ပရိုတွန်]]နှင့် အီလက်ထရွန်တို့ အရေအတွက် တူညီသဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုလုံး၏ အသားတင်[[လျှပ်ဓာတ်]]မှာ သုည ဖြစ်နေမည်။ (ထိုသို့ ဖြစ်မနေလျှင် ၎င်းအစုအဝေးက အက်တမ်မမည်တော့ဘဲ [[အိုင်းယွန်း]] ဖြစ်သည်။) ကျွန်ုပ်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့၊ [[ဒြပ်စင်]]၊ [[ဒြပ်ပေါင်း]] အမျိုးမျိုးကို အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် [[အမှုန်]]ကို [[မော်လီကျူး]]ဟု ခေါ်သည်။<br> == ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် == [[ပဏ္ဍိတဝေဒနီယ ဒီပနီကျမ်း]]က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10^-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10^-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10^-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။ ထို့ကြောင့် ယခင်ခေတ်က ဘာသာပြန်မညီခဲ့မှုကို ယခုခေတ်အသိဖြင့် ပြင်ဆင်နိုင်လျက် အက်တမ်ကို ပရမာအဏုမြူအဖြစ် ဘာသာမပြန်သင့်ကြောင်း ရိပ်စားမိနိုင်သည်။<br> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။ ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခဲ၊ [[အရည်]]၊ [[အငွေ့]] တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]](plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤ၄မျိုးအပြင် အခြားသော [[ဒြပ်သားအခြေရပ်]] (state of matter) တို့လည်း ကျန်ရှိသေးသည်။<br> အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော [[အီလက်ထရွန်]] တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ ရှေးယခင်က "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တပ်အပ်ရေးသားကြသောလည်း ကွမ်တမ်သဘောယန္တရား၏ မရေရာမှုနိယာမ (Uncertainty Principle) ကို သိရှိကြပြီးနောက် "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တိကျသော အသုံးအနှုန်းကို ပညာရှင်တို့ ပယ်လာကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် [[ဓာတုဗေဒ]] စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။ [[ရူပဗေဒ]]ဖြင့် [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ [[လှိုင်းသရုပ်]]စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။<br> ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော [[နျူထရွန်]] ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အက်တမ် ဗဟိုထု (သို့) နျူကလီးယပ်သည် လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိအား ပိုင်ဆိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန် ရှိသည့်အနက် နျူထရွန်မှာ မည်သည့် ဂုဏ်သတ္တိမှ မပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသော ပရိုတွန်က ကြီးစိုးသောကြောင့် နျူကလီးယပ်တွင် အပေါင်း (သို့) လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ထို နျူကလီးယပ် အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန် တွင် လျှပ်စစ်အမ ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အက်တမ်တစ်ခုလုံးအနေနှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိကို မှ မဆောင် ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အက်တမ့်ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖို အရေအတွက်နှင့် ထို နျူကလီးယပ်အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန်များ၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်မ အရေအတွက် ညီမျှချေဖျက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ==အက်တမ်== ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ [[ဘီစီ]] ၄ဝဝ ခန့်က [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]] အမည်ရှိသော ဂရိလူမျိုး ဒဿနိကပညာကျော်က လောကကြီးအတွင်း၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဘာမှ မရှိသော အာကာသများနှင့် မျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်းသော မြူမှုန်တို့ရှိကြောင်း ပြောခဲ့လေသည်။ ထိုပညာရှိကြီးအလိုအားဖြင့် ဒြပ်သည် ထိုအမှုန်တို့ စုပေါင်း၍ ဖြစ်လာရသည်ဟုဆိုသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ရှိကြသော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ လူသတ္တဝါမှန်သမျှတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့မြင်နေရသကဲ့သို့ အငွေ့၊ အရည်၊ အခဲအနေဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အမှန်အားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အလွန်သေး၍ငယ်သည့် အမှုန်ကလေးများ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအမှုန်ကလေးများကို '''အက်တမ်''' ဟု ခေါ်ကြ၏။ အက်တမ်ဟူသည်မှာ ဂရိဘာသာဝေါဟာရဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့်ဆိုလျှင် ခွဲစိတ်၍မရသောအမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ အက်တမ်တို့သည် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်အောင် သေးငယ်လှသောကြောင့် အက်တမ်ပေါင်း တစ်သန်းမျှကို စီထားသည့်တိုင်အောင် ဆံခြည်ပင်တစ်မျှင်စာမျှပင် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။<ref>{{cite encyclopedia|title=Atom|encyclopedia=Compendium of Chemical Terminology (IUPAC Gold Book)|publisher=IUPAC|edition=2nd|url=http://goldbook.iupac.org/A00493.html|accessdate=2015-04-25}}</ref> ထိုမျှသေးငယ်သော အက်တမ်များသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးနှင့် မြင်⁠မြင်သမျှ အရာဝတ္ထုမှန်သမျှကို တည်ဆောက်ထားသော အုပ်ချပ်များပင်ဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒြပ်စင်ပေါင်း ၁၁၈ မျိုး ရှိသည့်အနက် ဒြပ်စင် ၂၆ မျိုးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များက လက်တွေ့စမ်းသပ်ခန်းတွင် ပြုလုပ်ထားသောဒြပ်စင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ သဘာဝအလျှောက် တွေ့ရှိထားသော ဒြပ်စင်တို့၏ အရေအတွက်မှာ ၉၂ မျိုးဖြစ်ရာ ထိုဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်အမျိုးပေါင်းမှာလည်း ၉၂ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုအက်တမ်တို့သည် အမျိုးမျိုးအဖုံအဖုံ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ကြ၍သာ ကုဋေကုဋာမက မရေတွက်နိုင်အောင် အမျိုးအစား များပြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာကြပေသည်။ ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန်ဒေါလ်တန်]] တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် [[မန်ချက်စတာမြို့|မန်ချက်စတာ]]မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။ ပထမ ဓာတုအချိုးမှန်နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်မျိုးတွင် ပါဝင်မြဲဒြပ်စင်တို့၏ အလေးချိန် အချိုးသည် အစဉ်မှန်ကန်ရမည်ဟု ဖော်ပြထား၏။ ပုံပမာ- ရေ ကိုရေတွင်း၊ ရေကန်၊ မြစ်၊ ချောင်း အသီးသီးတို့မှ ရရှိနိုင် သည့်ပြင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်ရာ မည်သည့်နည်း ဖြင့်ရသည်ဖြစ်စေ ထိုရေသည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အလေးချိန်တစ်ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်နှစ်ဆ '''( H₂0 )''' ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ ၏။ ဤအချိုးအစားမှာ မည်သည့်အခါမျှ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မှန်ကန် လေသည်။ ဒုတိယနည်းဖြစ်သော ဓာတုအချိုးဆတိုး နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဒြပ်စင်တစ်မျိုးသည် အခြားဒြပ်စင်တစ်မျိုး နှင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုထက်များသော ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်လာ သောအခါ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော ထိုဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်အသီးသီးသည် အငယ်ဆုံးအလေးချိန်နှင့် ဆတိုးအချိုးကျဖြစ်ရမည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြလေသည်။ ဥပမာပြရသော် နိုက်ထရိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင်တို့ ပေါင်းစပ်ရာ၌ အောက်ဆီဂျင်၏အချိုး သည် လေးလီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ *ပထမ ဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၄ ဆ။ *ဒုတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ။ *တတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၂ ဆ။ *စတုတ္ထဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၆ ဆ။ *ပဉ္စမဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ဝ ဆ။ ဤသို့အသီးသီးပေါင်းစပ်ထားသော အထက်ပါဂဏန်း များကိုကြည့်လျှင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆတိုင်းတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၄ လီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် အဆများဖြစ်သော ၄ ၊ ၈ ၊ ၁၂ ၊ ၁၆ ၊ ၂ဝ တို့ကိုကြည့်လျှင် ထိုဂဏန်းများမှာ ၄ နှင့်စားနိုင်သည့် ဂဏန်းများသာဖြစ်သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အက်တမ်အလေးဆသည် ၉၂ ပါးသောဒြပ်စင်တို့၏ ၉၂ မျိုး သောအက်တမ်တစ်လုံးတစ်လုံးတွင် သီးခြားအလေးချိန် တစ်မျိုး စီရှိကြ၏။ အက်တမ်သည် အလွန်သေးငယ် သိမ်မွေ့လှ၍ မမြင်စွမ်းနိုင်သော ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားအလေးချိန်ရှိ သည်ဟု ဆိုသော်ငြားလည်း တကယ်အလေးချိန်ရရန်မှာ အလွန်ခဲယဉ်းလှပေသည်။ ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ် သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အလေးချိန်ကို ဧကမူ အနေဖြင့် ထားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက် ဓာတ်ပေါင်းစပ်ရာ၌ ပိုမို လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်သည် အလွန့် အလွန် ပေါ့ပါးလှသဖြင့် လက်တွေ့စမ်းသပ်ရာတွင် အမှားများ တွေ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဧကမူ အဖြစ်မထားဘဲ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်ကိုသာ ပြည်ထောင် အသီးအသီးမှ အားလုံးသော ဓာတုဗေဒပညာရှင်တို့က ဧကမူ အဖြစ်ရွေးချယ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင်အက်တမ်ထက် ၁၅ ၏ ၈၈ လေးသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် ၏ အလေးချိန်ကို ၁၅ ၏ ၈၈ မထားပဲ ၁၆ တိတိ ထား၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်ကို ၁ ၏ ဝ⁠ဝ၈ ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။ ဤဧကမူ အလေးချိန်ကို ယနေ့တိုင်အောင် သုံးစွဲလျက်ရှိရာ သာမန်ကိစ္စများတွင် ဒသမများကိုဖြုတ်၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်အလေးချိန် အသီးအသီး ကို ၁ နှင့် ၁၆ ဟု သတ်မှတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူထားသော အက်တမ်အလေးချိန်ကို ရထား ပြီးသောအခါ ထိုအက်တမ်နှင့် အခြား⁠အခြားသောအက်တမ်တို့ ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ထိုအက်တမ်တို့သည် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်ထက် မည်မျှလေး၍ မည်မျှပေါ့ကြောင်းကိုသိရသဖြင့် ထိုအက်တမ်တို့၏ အလေးဆများကိုလည်း သိရှိနိုင်လေသည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော အလွယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဒုတိယဒြပ်ပေါင်း နိုက်ထရစ်အောက်ဆိုက် တွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်ထား၏။ အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်ကို ၁၆ ဆ လုပ်လိုက်သော အခါ နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန်သည် ၁၄ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးဆမှာ ၁၄ ဖြစ်တော့၏။ တစ်ဖန် အိုင်းယွန်းအောက်ဆိုက် '''iron(II) oxide or ferrous oxide''' ဒြပ်ပေါင်းတွင် အိုင်းယွန်းအလေးချိန် ၇ ဆ နှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ ဆ ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း အိုင်းယွန်း အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်လျက်ရှိပေသည်။ အောက်ဆီဂျင်အဆကို ၂ မှ ၁၆ အထိ တိုးပေးလိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်း၏အဆသည်လည်း ၇ မှ ၅၆ အထိ တိုးတက်လာတော့၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် အိုင်းယွန်း၏ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၅၆ ဖြစ်တော့၏။ ထို့အတူ အိုင်းယွန်း ဆာလဖိုက်ဒ် '''iron (II) sulphide''' ခေါ် သံနှင့် ကန့်ဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း သံ၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၅၆ ဖြစ်သောကြောင့် ကန့်အက်တမ်၏ အလေးဆသည် ၃၂ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် [[ဒမီသရီ အီဗန်နိုဗစ် မန်းဒယ်လိယပ်]] သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဓာတုဗေဒအကြောင်းရပ်တွင်အကျယ်ဖော်ပြထားသည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီပြည်သား ဓာတုဗေဒပညာ ကျော် တစ်ဦးဖြစ်သော [[Amedeo Avogadro|အာဗိုဂါးဒရိုး]]သည် မော်လီကျူ၏ သဘောကို စတင်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။ ထိုမော်လီကျူ၏သဘော သည် အက်တမ်သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေလေသည်။ အာဗိုဂါးဒရိုး ယူဆပုံမှာ ဒြပ်စင်တို့ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ပေါင်း တစ်မျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများ တစ်စုံတစ်ရာမပျက်ပြားဘဲ တည်မြဲ နေနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးသောအစိတ်အပိုင်းမှာ မော်လီကျူးဖြစ် သည်ဟု ယူဆ၏။ မော်လီကျူးကို မသိရမီက အက်တမ်ဟူသော ဝေါဟာရတစ်ခုတည်းကိုပင် ဒြပ်စင်နှင့် ဒြပ်ပေါင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ရောရောအနှောနှော အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ဒြပ်စင်၏အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ သို့သော် ဟိုက်ဒြိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဒြပ်စင်နှစ်မျိုး ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်း '''( H₂O )''' ၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ် အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ရေမော်လီကျူးဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့ကို အဓိပ္ပာယ် ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိနားလည်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်လာသော ရေမော်လီကျူးတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများလည်းမရှိ ၊ အောက်ဆီဂျင်ဒြပ်စင်၏ဂုဏ်သတ္တိလည်းမရှိ ၊ သာမန် ရေ၏ဂုဏ်သတ္တိများသာ ရှိကြလေသည်။ အက်တမ်ဟူသောဝေါဟာရကို ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဒြပ်စင်တို့အဖို့ အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဒြပ်ပေါင်းတို့အဖို့မှာမူကား မော်လီကျူးဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမိလျှင် ရေမော်လီကျူးတစ်ခု ဖြစ်လာရသည်ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်ငွေ့တွင် ဒြပ်စင်တို့သည် အက်တမ်အဖြစ်ဖြင့် တည်မနေကြဘဲ အက်တမ်ချင်းဖွဲ့စည်း၍ မော်လီကျူ'အဖြစ် ဖြင့် တည်နေတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ် နှစ်ခုပါရှိ၏။ အောက်ဆီဂျင် မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် အောက်ဆီ ဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဒြပ်ပေါင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ဒြပ်စင်တွင်ဖြစ်စေ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိမပျက်ဘဲ အသေးငယ်ဆုံး တည်နေနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းကို မော်လီကျူး ဟုခေါ်ကြောင်း သိရာသည်။ သိပ္ပံပညာသည် တဖြည်း⁠ဖြည်းတိုးတက် ထွန်းကားလာရသော ပညာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခေတ်ထက်တစ်ခေတ် တိုးတက်၍ ဆန်းပြားကျယ်ဝန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစုနှစ်က သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ယူဆပုံနှင့်၊ ၂ဝ ရာစုနှစ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ ယူဆပုံတို့မှာမတူကြဘဲ ကွဲလွဲခြားနားကြပေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြ သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သူတို့၏ပညာရပ်များတွင် အသစ် အဆန်းထပ်မံတွေ့ရန်မရှိ၊ လုံးဝပြည့်စုံပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေ သည်။ သိပ္ပံပညာကျော်တစ်ဦးကဆိုလျှင် ၁၉ ရာစုနှစ်၏ သိပ္ပံပညာတိုးတက်လာပုံကို ချီးကျူးပြောဆိုရာတွင် ရှေ့အဖို့ သိပ္ပံ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသစ်အဆန်းတို့ကို ထပ်မံရှာဖွေရန်နှင့် အသစ်ထွင်ရန်လိုတော့မည်မဟုတ်။ အတိတ်က ပညာရပ်များကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကြရန်သာ လိုမည်ဟူ၍ပင် ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ကျော်ကျော်လောက်မှာပင် သိပ္ပံပညာလောကကို ချောက် ချားစေသည့် အသစ်အဆန်းများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပေသည်။၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် [[Wilhelm Röntgen|ဗီလဟင်းကွန်းရတ် ရန့်ဂင်]] သည် X-ray ဟုခေါ်သည့် ရောင်ခြည်သစ် တစ်ခုကို စတင်တွေ့ရှိ ခဲ့လေသည်။ ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် [[Henri Becquerel|အန်ထော်နီဟင်နရီဗက္ကရဲ]]သည် [[ယူရေနီယမ်]] ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ [[ရေဒီယမ်]] ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် [[မာရီ ကျူးရီး|မာရီကျူးရီး]] ဇနီးမောင်နှံတို့က ပစ်ချဗလင်း ဟုခေါ်သော ယူရေနီယမ် ပါသည့်ပစ္စည်းရိုင်းမှ ရေဒီယမ်အမည်ရှိသော ဒြပ်စင် အသစ် အဆန်းကို စတင်တွေ့ရှိကြလေသည်။ ရေဒီယမ်ဒြပ်စင်ကို တွေ့ရှိရပြီးနောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ သည် X-ray နှင့် ရေဒီယမ်တို့၏ ဂုဏ်ထူးသတ္တိထူးများ အတွက် အကြောင်းရင်းကိုစတင်၍ စုံစမ်းခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့စုံစမ်းသောအခါ X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိတို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်လောကထက်ငယ်သော လောကသစ်တစ်ခု ရှိရမည်ဟု အခိုင်အမာသိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကဆိုလျှင် ဒြပ်စင်တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းမှာ အက်တမ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆယုံကြည်လျက် ရှိနေကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိကို စုံစမ်း ကြည့်သောအခါ ထိုရောင်ခြည်တို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်သည် တစ်ခုတည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အရာမဟုတ်ဘဲ အက်တမ်ဖြစ်ရန် အက်တမ်ထဲတွင် အက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုများ ပါရှိရဦးမည်ကို သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်ထက်ငယ်သော လောကသစ်ကို ဂျိုးဇက်ဂျွန် သွန်မဆင်ဆိုသူ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခကြီးတစ်ဦးက စတင်ရှာဖွေ စုံစမ်းကြည့်၏။ သွန်မဆင်သည် ထိုစဉ်က အသစ်တွေ့စဖြစ်သော X-ray များနှင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်သည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းကြည့်ရာတွင် ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တန်းတွင် အက်တမ် ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ပါကြောင်းကို သိရှိလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည် ရရှိလာပုံကို ဖော်ပြရန် လိုပေမည်။ ဆာဝီလျံကရု စီမံပြုလုပ်သော ကရုကျုခေါ်ဖန်ပြောင်းတွင် သတ္တုချောင်း နှစ်ချောင်းကို လျှပ်စစ်လိုက်နိုင်အောင် ဖန်သား တွင်လျှိုသွင်း၍ ဖန်ပြောင်းကို အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အတွင်းမှ လေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် ကုန်လုနီးမျှ စုတ်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် တစ်ခု⁠ခုနှင့် သတ္တုချောင်း များကို ဆက်သွယ်၍ ဖန်ပြောင်းထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် သွင်းပေး သောအခါ အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းမှ ပျော့သော အလင်းရောင်ခြည်သည် တန်း၍ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင် အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းကို ကက်သုတ်ဟုခေါ်သဖြင့် ထိုရောင်ခြည်တန်းကို ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ကို စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ နေရောင်ခြည်ကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ သံလိုက်နှင့်ပြသောအခါ ယိမ်းယိုင် တတ်ကြောင်းကို တွေ့ရသဖြင့် ရောင်ခြည်အစစ် မဟုတ်နိုင် ကြောင်း၊ အက်တမ်ထက် အလွန်ငယ်သော အမှုန့်များဖြင့်ပြီး သည့် ရောင်ခြည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရတော့၏။ ထိုအက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ကော်ပါးဆဲဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအမည်သည် တစ်ဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောသွားခဲ့ရြုပီးနောက် ကော်ပါးဆဲ အမည်အစား အီလက်ထရွန်ဟူသော အမည်သစ်ကို ပေးခဲ့လေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင် သည် ဓာတုဒြဗ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် သွန်မဆင် လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်သော အခါ အီလက်ထရွန်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက်ပင် ပေါ့သေး၍ အလေးချိန်မှာ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံတစ်ထောင့်ရှစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံခန့်သာရှိကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တွင် ပါရှိကြသော အီလက်ထရွန် များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုအားဖြင့် အမဓာတ်ရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်များကို အမဓာတ်ကိုဆောင်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်၏ဧကမူအဖြစ် ယူဆရလေသည်။ အက်တမ်ထဲတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်တို့ကို ချေဖျက်နိုင်သော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်များလည်းရှိတန်သည်ဟု ယူဆကြပြန်လေသည်။ ယင်းယူဆချက်အတိုင်းပင် အမဓာတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကက်သုတ်ရောင် ခြည်ကဲ့သို့ အဖိုဓာတ်မှလည်း ကက်သုတ်ရောင်ခြည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဖြစ်သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာကြောင်းကို တွေ့ရှိကြလေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ချောင်းကို အန်နုတ်ဟု ခေါ်သဖြင့် ထိုအဖိုဓာတ်ဘက်မှ ထွက်လာသော ရောင်ခြည်ကို အန်နုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အန်နုတ်ရောင်ခြည် ရှိကြောင်းကို အတည်မပြုသေးဘဲ ယာယီအားဖြင့်သာလက်ခံရန် သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သဘော တူညီခဲ့ကြလေသည်။ ဆာအားနက်ရားသားဖို့ အမည်ရှိ သိပ္ပံပညာကျော် တစ်ဦးသည် အန်နုတ်ရောင်ခြည်အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခက်အခဲများကို ရှင်းလင်းပြဆိုနိုင်ခဲ့လေသည်။ ရားသားဖို့ သည် ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင်ခြည်များကို သတ္တုချ၍ ခွဲစိတ်စမ်းသပ်ကြည့်ရှုခဲ့လေသည်။ ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင် ခြည်များမှာ သုံးမျိုးသုံးစားဖြစ်၍ (၁) အယ်လဖာရောင်ခြည်၊ (၂) ဗီတာရောင်ခြည်၊ (၃) ဂမ်မာရောင်ခြည်ဟု ဂရိဘာသာ အက္ခရာများဖြင့် အမည်ပေးခဲ့၏။ ဂမ်မာရောင်ခြည်သည် အိပ်စရေးရောင်ခြည်ကဲ့သို့ပင် လှိုင်းများဖြစ်သော်လည်း လှိုင်းအလျား အလွန်တိုကြောင်း ရားသားဖို့ စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ဗီတာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အယ်လဖာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသော မြူမှုန်တို့ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသည့် အရာဝတ္ထုများသည် ဗီတာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အမဓာတ်ရှိသည့် အီလက်ထရွန်တို့ထက်လေး၍ အသွားနှေးသော်လည်း တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင်ပေါင်း နှစ်သောင်းနှုန်းခန့် မျှနှင့် ရေဒီယမ်အက်တမ်အတွင်းမှ ထိုးထွက်လာကြကြောင်းကို သိရှိရလေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်ကို တစ်ခါတစ်ရံ အယ်လဖာမြူမှုန်ဟူ၍လည်း ခေါ်တတ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအချက်မှာ ထိုအယ်လဖာမြူမှုန်များကို စုရုံး၍ စပက်ထရိုစကုပ်မှန်ပြောင်းဖြင့် စုံစမ်းကြည့်ရှုသောအခါ ထိုမြူမှုန်များသည် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဆာရားသားဖို့၏ စမ်းသပ်မှုကြောင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်နှင့် အလားတူ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ် ကိုဆောင်သော မြူမှုန်များရှိရမည်ကို သိရှိခဲ့ရသည်။ အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိ၍ ထိုအီလက်ထရွန်တို့သည် အလယ်၌ရှိသော နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံကို ဝန်းရံနေကြ သည်ဟု သိရှိရသည်။ အီလက်ထရွန်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည်ဟု သိရှိရပြီးဖြစ်သောကြောင့် နျူကလိယပ်တွင် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်တို့စုရုံး၍ ရှိတန်ရာသည်ဟု ရားသားဖို့က ဆိုခဲ့လေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော မြူမှုန့်များကို ပရိုတွန်ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ကြသည်။ ပရိုတွန်သည် လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်ထက် အဆပေါင်း ၁၈၅ဝ ခန့်မျှ ပို၍လေးလံကြောင်း သိရှိရသည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရကား အက်တမ်၏အလေးချိန်သည် အက်တမ်တွင်ပါရှိနေသော ပရိုတွန်၏ အလေးချိန်သာဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်တို့၏ အလေး ချိန်မှာ မပြောပလောက်အောင် နည်းသဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစား ရန်ပင် မလိုချေ။ အက်တမ်တို့၏ခန္ဓာအိမ်ကို ဆင်ခြင်ကြည့် သောအခါ နျူကလိယပ်ခေါ် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဗဟိုဝတ်ဆံနှင့် ထိုဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်ပတ်ကာသွားနေသော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်နေကြောင်း နောက်ဆုံးသိရှိရလေသည်။ အာကာသတစ်ခွင်တွင် ကြယ်၊ ဂြိုဟ်စသည်တို့သည် မိမိတို့ လှည့်ပတ်သွားနေသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နေကို လှည့်လည်၍ သွားနေဘိသကဲ့သို့ အီလက်ထရွန်တို့သည်လည်း အဆိုပါဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်ကာ သွားနေကြ၏။ တစ် နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အက်တမ်များသည် နေစကြဝဠာနည်းတူ တည်ဆောက်ထားသော စကြဝဠာအငယ်စားကလေးများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးသွားပြီးနောက် သိပ္ပံပညာအရ တိုးတက်သိရှိရသည်မှာ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်သည် (၁) လျှပ်စစ် အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သောပရိုတွန်၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ပေါစီထရွန်၊ (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင် သော အီလက်ထရွန်၊ (၄) လျှပ်စစ်ဓာတ်ကင်းသော နျူထရွန် တို့ဖြင့် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်သည် အကြမ်းအားဖြင့် (၁) ပရိုတွန် (၂) အီလက်ထရွန် (၃) နျူထရွန် သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ သည် အီလက်ထရွန်ထက် ပိုမို၍သိပ်သည်း၏။ အက်တမ် အလေးချိန်သည် နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိကြသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်နှစ်ရပ်ပေါင်း အလေးချိန်ဖြစ်၍ အပြင် ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားနေသော အီလက်ထရွန်မှမရချေ။ ပုံပမာ-အောက်ဆီဂျင်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၁၆ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထက် ၌ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အက်တမ်၏ အလေးဆ ဆိုသည်မှာ အက် တမ်၏ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ပါရှိသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့၏ နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆသာ ဖြစ်ပြီးလျှင် အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏ အရေအတွက်ကိုဆိုလိုသည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရကား အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်သောကြောင့်ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန် ရှစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အောက်ဆီဂျင် အလေးဆ သည် ၁၆ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိုတွန်ရှစ်ခုနှင့် နျူထရွန်ရှစ်ခု တို့သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိရ မည်ဖြစ်၏။ ဟီလီယမ်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၄ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်ကြောင်း သိခဲ့ရပြီ။ ဟီလီယမ် အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်သောကြောင့် ဟီလီယမ်အက်တမ် ၏ နျူကလိယပ်တွင် ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိ၍ နျူထရွန်နှစ်ခုရှိရမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟီလီယမ် အက်တမ်အလေးဆသည် လေး ဖြစ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်အရေ အတွက်ကိုလိုက်၍ အက်တမ်အမှတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ် အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၍ ဟီလီယမ်အက်တမ် အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်၏။ ဓာတုဒြဗ်စင်ထဲတွင် အလေးဆုံးဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ် ၉၂ ဖြစ်သော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင် ပရိုတွန် ၉၂ ခု ရှိ၏။ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ် တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်တစ်ခုရှိတိုင်း အီလက်ထရွန်လည်း တစ်ခု အစဉ်ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိလျှင် အီလက်ထရွန်နှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန်ရှစ်ခုရှိသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်ရှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန် ၉၂ ခုရှိသော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင်လည်း နျုထရွန် ၉၂ ခု ရှိရ၏။ ပရိုတွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ နျုထရွန် အရေအတွက် ရှိရခြင်းအကြောင်းမှာ အက်တမ်၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှုရှိစေရန်အတွက် ဖြစ်လေသည်။ အကယ်၍ အက်တမ်တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်အရေအတွက် ကများနေ၍ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်က နည်းနေအံ့၊ ထို အခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်က တစ်ဖက်သတ်များနေသည့်အတွက် မျှတမှုရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ ထို့အတူ အီလက်ထရွန်အရေ အတွက်ကများ၍ ပရိုတွန်အရေအတွက်က နည်းနေလျှင်လည်း ထိုအက်တမ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှု ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်တွင် မျှတမှု ရှိရန်အတွက် ပရို တွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ အီလက်ထရွန်အရေအတွက်သည်လည်း အညီအမျှရှိရမည် ဖြစ်လေသည်။ အက်တမ်တစ်ခု၏ ခန္ဓာအိမ်ကို ခြုံ၍ဆန်းစစ်ကြည့် လျှင် အောက်ပါအချက်အလက်များကို တွေ့ရှိရ၏။ (၁) နျူ ကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ရှိကြ သည်။ (၂) အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏အရေအတွက်ဖြစ်သည်။ (၃) အက်တမ်အလေးဆ သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်နှင့်နျူထရွန်အရေအတွက် နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆပင် ဖြစ်သည်။ (၄) ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိ သော ပရိုတွန်အရေအတွက်နှင့် ဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်သွား နေသော အီလက်ထရွန်တို့၏ အရေအတွက်သည် ညီတူညီမျှရှိ ကြသည်။ သွန်မဆင်သည် နီယွန်ရောင်ခြည်တန်းကို သံလိုက်နယ် အတွင်း လွှတ်ကြည့်သောအခါတွင် ထိုရောင်ခြည်သည် တညီ တညွတ်တည်း ယိမ်းယိုင်မသွားသည်ကို တွေ့ရာမှ နီယွန်အက် တမ်များရှိ ဒြဗ်ထုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူခြင်းကြောင့်သာ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရသည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် အခြားဒြဗ်စင်များကို စမ်း သပ်ကြည့်ရာတွင် သူယူဆသည့်အတိုင်း အက်တမ်များရှိ ဒြဗ်ထု သည် မတူကြသည်ကို တွေ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို [[အိုင်ဆိုတုပ်]]ဟုခေါ်သည်။ ထိုအိုင်ဆိုတုပ်ဟူသော စကားလုံး၏အဓိပ္ပာယ်မှာ ဒြဗ် စင်တစ်ခုရှိ အက်တမ်အချို့သည် အခြားအက်တမ်များနှင့် ဓာတ် နှင့် ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိများတွင် တူညီကြသော်လည်း အက်တမ်ဒြဗ် ထုရှိရာတွင်မူ မတူညီကြဟု ဆိုလိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == အက်တမ်ပုံစံများ == ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် [[ဒီမိုခရိတပ်]] (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။ သင်သည် အရာဝတ္ထုတခုကို တဝက်တိတိ ခွဲစိတ်လိုက်ပါ။ ထို့နောက် ကျန်နေသော အပိုင်း၏ တဝက်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ပါ။ ထိုကဲ့သို ကြိမ်ဖန်များစွာ ခွဲစိတ်လိုက်ပြီးနောက် ထပ်မံ ခွဲစိတ်၍မရသော နောက်ဆုံး ကျန်နေသည့် အခြေခံအမှုန်ကို အက်တမ်ဟု ဒီမိုခရိတပ်က အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး [[ပလေတို]] နှင့် သူ၏တပည့် [[အရစ္စတိုတယ်]] တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ လူတို့အတွက် အကျိုးမရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များနှင့် ပညာရှိ ကဝိအကျော်အမော်တို့ကလည်း အက်တမ်ကို လျစ်လျူ ရှုခဲ့ကြရာ နှစ်ပေါင်း (၂၀⁠၀၀) နှစ်ထောင်ကျော် ကြာခဲ့လေသည်။ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်း ရောက်သောအခါ ဒြပ်ဝထ္ထုများ၏ ဖြစ်ပေါ် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြန်လည် စိတ်ဝင်စားလာ ကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျွန်ဒါတန်]] (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ဒြပ်ဝထ္ထုများသည် အလွန်သေးငယ်သော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲစည်း တည်ရှိနေကြောင်း၊ ၎င်း အက်တမ်များသည် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် တူချင်လည်းတူမည်။ မတူဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အက်တမ်များ အချိုးကျ ပါဝင်လျက်ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အက်တမ် တခုစီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကိုတော့ မသိခဲ့ပေ။ === သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ === ၁၈၉၇တွင် အင်္ဂလိပ် ရှုပဗေဒ ပညာရှင် [[သွန်မဆင်]] (J.J. Thomson) က အက်တမ် အတွင်းရှိ (Electron) အီလက်ထရွန် ဟုခေါ်သော (ဓာတ်မ)ဆောင်သည့် အမှုန် ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံ၍ ပထမဆုံး (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ ကို ( ၁၉၀၄ ) တွင် အဆိုပြု တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ သွန်မဆင်၏ Atomic Model သည် ဓာတ်ဖို ဆောင်သော စက်လုံးပုံ အက်တမ် (atom) ထဲတွင် ဓာတ်မဆောင်သော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်ပျံ့နှံ့နေသည်။ ဥပမာ--ကိတ်မုန့်ထဲတွင် ပါဝင်သော စပျစ်သီးခြောက် များကဲ့ သို့ ပျံ့နှံ လျက်ရှိသည်။ === ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား ရှုပဗေဒပညာရှင် [[အန်းနက်ရူသာဖို့ဒ်]] (Ernest Rutherford ) က သတ္တုပြားတခုကို (Alpha Particle) အယ်ဖာ အမှုန်ဖြင့် ပစ်ပေါက် စမ်းသပ်ရာတွင် အယ်ဖာလမ်းကြောင်း သွေဖည်သွားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အယ်ဖာ အမှုန်သည် ဓာတ်ဖိုဖြစ်၍ ၎င်းတို့ကို တွန်းကန် သွေဖည် စေနိုင်ခြင်းမှာ ဓာတ်ဖို အချင်းချင်းသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်ဖိုများက အက်တမ်၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဝတ်ဆံကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် နယူကလိယ (nucleus) ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ နယူကလီယ ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် သွန်မဆမ်၏ မှားယွင်းသော အက်တမ်ပုံစံ (Atomic Model) ကို ပြင်ဆင်၍ အက်တမ် ပုံစံသစ်ကို အဆိုပြုတင်ပြခဲ့သည်။ အက်တမ်တခု၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဓာတ်ဖိုဆောင်သော နယူကလိယ (nucleus) တည်ရှိပြီး ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက် နယူကလိယကို လှည့်ပတ်နေကြသည်။ === ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ရူသာဖို့ဒ် (Rutherford ) ၏ အက်တမ်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက လေ့လာ သုံးသပ်ကြည့်ရာတွင် မှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အီလထရွန်များက နယူကလိယကို လှည့်ပတ်ရာတွင် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် လျှပ်စစ်သီအိုရီ အရ ဓာတ်ဖို-နယူကလိယက ဓာတ်မ-အီလထရွန်ကို ဆွဲငင်မည်ဖြစ်သောကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းမှာ တသမှတ်တည်း မဟုတ်တော့ဘဲ ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်းဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ပေတော့မည်။ နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယဆီသို့ ရောက်ရှိကာ ကွယ်ပျောက် ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ အက်တမ်လည်း မရှိတော့၊ ဒြပ်ဝထ္ထုများလည်း ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ၁၉၁၃တွင် (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ၏ မှားယွင်းမှု ပြဿနာများကို (Rutherford Atomic Model) အခြေခံ၍ ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင် တင်ပြလိုက်သူမှာ ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသား [[နီဘိုးလ်]] (Neils Bohr) ဖြစ်သည်။ သူ၏ အက်တမ်ပုံစံကို ယနေ့အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် သုံးစွဲ နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ အက်တမ်၏ အလယ်ဗဟိုရှိ နယူကလိယကို အီလထရွန်များက လှည့်ပတ်ရာတွင် ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်း မဖြစ်နိုင်။ သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း အတိုင်းသာ ရှိနေရမည်။ စွမ်းအင်မြင့် ပတ်လမ်းမှ နိမ့်သော ပတ်လမ်းသို့ အီလက်ထွန်က ကူးပြောင်းသွာလျင် စွမ်အင် (Energy) ထုတ်လွတ်မည်။ ပြင်ပမှ လုံလောက်သော စွမ်းအင် ရရှိလျင်လည်း မူလပတ်လမ်းမှ စွမ်းအင် ပိုမြင့်သော ပတ်လမ်းသို့ ကူးပြောင်းနိုင်သည်။ သို့သော် ပတ်လမ်းတခုစီတွင် အီလထရွန် တလုံးသာ ရှိရမည် ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်လိုက်လေသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၁၉၂ဝတွင် ရူသာဖို့ဒ်သည် အက်တမ် ၏ ဝတ်ဆံ(သို့) နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်ဖိုဆောင်သော ပရိုတွန် (proton) ကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ သာမန်အားဖြင့် အက်တမ် တလုံးသည် လျှပ်စစ်ဓာတ် ပျက်ပြယ် နေရမည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ရံလျက်ရှိသော ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန် နှင့် တူညီသည့် ဓာတ်ဖိုများ နယူကလိယ အတွင်းရှိနေရမည်။ ထိုကဲ့သို့ တူညီနိုင်ရန် အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် အရေအတွက် လည်း တူညီနေရမည်။ အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် လျှပ်စစ်ဓာတ်များ တူညီကြသော်လည်း ဒြပ်ထုအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ပရိုတွန် တလုံးသည် အီလက်ထရွန် အလုံးပေါင်း (၁၈၄၀) နီးပါးခန့် ရှိသည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် ဓာတ်ဖို-ပရိုတွန် များ ရှိနေသောကြောင့် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း ၏ ဒြပ်ထုသည် နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီနေရမည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ သို့သော် ရူသာဖို့ဒ်က လက်တွေ့ တိုင်းတာကြည့်ရာ နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုသည် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း၏ ဒြပ်ထုထက် နှစ်ဆခန့် ကြီးလေး နေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ လျှပ်စစ် သီအိုရီအရ ကိုက်ညီသော်လည်း အမည်မသိသော အမှုန်များသည် နယူကလိယ အတွင်း ရှိနေကြောင်း သိလာရသည်။ ၎င်းအမှုန်များသည် ဓာတ်မ-ဓာတ်ဖို မရှိသောကြောင့် ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်(neutral proton) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိသောကြောင့် စမ်းသပ် ကြည့်ရှုရန် ခက်ခဲ နေသော ပုစ္ဆာတပုဒ် ဖြစ်ခဲ့ရလေသည် ဓာတ်မဲ့ ပရိုတွန် ကို သေချာတိကျစွာ မရှင်းပြနိုင်ခဲ့သော်လည်း နယူကလီယ အတွင်း ရှိနေကြောင်းကို ဟောကိန်းထုတ်နိုင်ခဲ့ သည်။ ၁၉၃၂ ရောက်သောအခါ အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ဂျိမ်းစ် ချက်ဝစ်]](James Chadwick)သည် နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်ဟု ယူဆခဲ့သော အမှုန်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ် တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို နယူထရွန် (neutron) ဟု အမည်ပေးလိုက် သည်။ နယူထရွန် သည် လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိဘဲ ဒြပ်ထုအားဖြင့် ပရိုတွန် နှင့်တူညီ သည်ဟု ယျေဘုယအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် နယူထရွန် အရေ အတွက် ပိုများလေလေ အက်တမ်၏ အလေးချိန် ပိုလေး လေလေ ဖြစ်သည်။ အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) [[ရှေးရိုးရူပဗေဒ]] နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အီလက်ထရွန်၊ ပရိုတွန်၊ နယူထရွန် တို့ဖြစ်သည်။ အက်တမ်တလုံး၏ အရွယ် အစား ကိုလည်း လွယ်ကူစွာ တင်ပြပါဦးမည်။ ထုထည် (၁)ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသော (အံစာတုံးခန့်) ကုဗတုံး တခုကို ယူပါ။ ထို့နောက် ၎င်းကို တဝက်စီအကြိမ်ကြိမ် ခွဲစိပ်ပါ။ ထိုကဲ့သို့ ခွဲစိတ်ရာတွင် အစိတ် အပိုင်းပေါင်း (သို့မဟုတ်) အမှုန်ပေါင်း ကိုရေတွက်ကြည့်လျင် (စုစုပေါင်းအမှုန်) ကုဋေတစ်ထောင်၏ နှစ်ထပ်ကိန်း ရအောင် ခွဲစိတ်ရမည်။ ၎င်းခွဲစိတ်ပြီးသော အမှုန်များထဲမှ တခုသော အမှုန်ငယ် လေးသည် အက်တမ် (Atom) တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြရလျှင် (N=ρNa/M)။ N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ [[သိပ်သည်းဆ]] M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= [[အက်ဗိုဂါးဒိုကိန်းသေ]] တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x10²³) ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Commons|Atom}} [[Category:ဓာတုဗေဒ]] {{Physics-stub}} esign4rhpef7q3d3zu72kavf4qi7ig2 1051106 1051105 2026-09-01T17:49:09Z Dr Lotus Black 31011 /* ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် */ 1051106 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[Image:Helium atom QM.svg|thumb|300px|ဟီလီယမ် အက်တမ်]] '''အက်တမ်''' ({{lang-en|Atom}}) ဆိုသည်မှာ [[နျူကလိယ|ဗဟိုဆန်]] (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် [[အီလက်ထရွန်]]တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော [[ဒြပ်|ဒြပ်သား]]အစုအဝေးဖြစ်သည်။ ၎င်း၌ ပါဝင်သော [[ပရိုတွန်]]နှင့် အီလက်ထရွန်တို့ အရေအတွက် တူညီသဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုလုံး၏ အသားတင်[[လျှပ်ဓာတ်]]မှာ သုည ဖြစ်နေမည်။ (ထိုသို့ ဖြစ်မနေလျှင် ၎င်းအစုအဝေးက အက်တမ်မမည်တော့ဘဲ [[အိုင်းယွန်း]] ဖြစ်သည်။) ကျွန်ုပ်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့၊ [[ဒြပ်စင်]]၊ [[ဒြပ်ပေါင်း]] အမျိုးမျိုးကို အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် [[အမှုန်]]ကို [[မော်လီကျူး]]ဟု ခေါ်သည်။<br> == ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် == [[ပဏ္ဍိတဝေဒနီယ ဒီပနီကျမ်း]]က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10^-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10^-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10^-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။ ထို့ကြောင့် ယခင်ခေတ်က ဘာသာပြန်မညီခဲ့မှုကို ယခုခေတ်အသိဖြင့် ပြင်ဆင်နိုင်လျက် အက်တမ်ကို ပရမာအဏုမြူအဖြစ် ဘာသာမပြန်သင့်ကြောင်း ရိပ်စားမိနိုင်သည်။<br> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။ ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခဲ၊ [[အရည်]]၊ [[အငွေ့]] တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]](plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤ၄မျိုးအပြင် အခြားသော [[ဒြပ်သားအခြေရပ်]] (state of matter) တို့လည်း ကျန်ရှိသေးသည်။<br> အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော [[အီလက်ထရွန်]] တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ ရှေးယခင်က "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တပ်အပ်ရေးသားကြသောလည်း ကွမ်တမ်သဘောယန္တရား၏ မရေရာမှုနိယာမ (Uncertainty Principle) ကို သိရှိကြပြီးနောက် "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တိကျသော အသုံးအနှုန်းကို ပညာရှင်တို့ ပယ်လာကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် [[ဓာတုဗေဒ]] စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။ [[ရူပဗေဒ]]ဖြင့် [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ [[လှိုင်းသရုပ်]]စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။<br> ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော [[နျူထရွန်]] ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အက်တမ် ဗဟိုထု (သို့) နျူကလီးယပ်သည် လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိအား ပိုင်ဆိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန် ရှိသည့်အနက် နျူထရွန်မှာ မည်သည့် ဂုဏ်သတ္တိမှ မပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသော ပရိုတွန်က ကြီးစိုးသောကြောင့် နျူကလီးယပ်တွင် အပေါင်း (သို့) လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ထို နျူကလီးယပ် အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန် တွင် လျှပ်စစ်အမ ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အက်တမ်တစ်ခုလုံးအနေနှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိကို မှ မဆောင် ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အက်တမ့်ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖို အရေအတွက်နှင့် ထို နျူကလီးယပ်အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန်များ၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်မ အရေအတွက် ညီမျှချေဖျက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ==အက်တမ်== ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ [[ဘီစီ]] ၄ဝဝ ခန့်က [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]] အမည်ရှိသော ဂရိလူမျိုး ဒဿနိကပညာကျော်က လောကကြီးအတွင်း၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဘာမှ မရှိသော အာကာသများနှင့် မျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်းသော မြူမှုန်တို့ရှိကြောင်း ပြောခဲ့လေသည်။ ထိုပညာရှိကြီးအလိုအားဖြင့် ဒြပ်သည် ထိုအမှုန်တို့ စုပေါင်း၍ ဖြစ်လာရသည်ဟုဆိုသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ရှိကြသော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ လူသတ္တဝါမှန်သမျှတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့မြင်နေရသကဲ့သို့ အငွေ့၊ အရည်၊ အခဲအနေဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အမှန်အားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အလွန်သေး၍ငယ်သည့် အမှုန်ကလေးများ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအမှုန်ကလေးများကို '''အက်တမ်''' ဟု ခေါ်ကြ၏။ အက်တမ်ဟူသည်မှာ ဂရိဘာသာဝေါဟာရဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့်ဆိုလျှင် ခွဲစိတ်၍မရသောအမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ အက်တမ်တို့သည် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်အောင် သေးငယ်လှသောကြောင့် အက်တမ်ပေါင်း တစ်သန်းမျှကို စီထားသည့်တိုင်အောင် ဆံခြည်ပင်တစ်မျှင်စာမျှပင် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။<ref>{{cite encyclopedia|title=Atom|encyclopedia=Compendium of Chemical Terminology (IUPAC Gold Book)|publisher=IUPAC|edition=2nd|url=http://goldbook.iupac.org/A00493.html|accessdate=2015-04-25}}</ref> ထိုမျှသေးငယ်သော အက်တမ်များသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးနှင့် မြင်⁠မြင်သမျှ အရာဝတ္ထုမှန်သမျှကို တည်ဆောက်ထားသော အုပ်ချပ်များပင်ဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒြပ်စင်ပေါင်း ၁၁၈ မျိုး ရှိသည့်အနက် ဒြပ်စင် ၂၆ မျိုးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များက လက်တွေ့စမ်းသပ်ခန်းတွင် ပြုလုပ်ထားသောဒြပ်စင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ သဘာဝအလျှောက် တွေ့ရှိထားသော ဒြပ်စင်တို့၏ အရေအတွက်မှာ ၉၂ မျိုးဖြစ်ရာ ထိုဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်အမျိုးပေါင်းမှာလည်း ၉၂ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုအက်တမ်တို့သည် အမျိုးမျိုးအဖုံအဖုံ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ကြ၍သာ ကုဋေကုဋာမက မရေတွက်နိုင်အောင် အမျိုးအစား များပြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာကြပေသည်။ ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန်ဒေါလ်တန်]] တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် [[မန်ချက်စတာမြို့|မန်ချက်စတာ]]မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။ ပထမ ဓာတုအချိုးမှန်နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်မျိုးတွင် ပါဝင်မြဲဒြပ်စင်တို့၏ အလေးချိန် အချိုးသည် အစဉ်မှန်ကန်ရမည်ဟု ဖော်ပြထား၏။ ပုံပမာ- ရေ ကိုရေတွင်း၊ ရေကန်၊ မြစ်၊ ချောင်း အသီးသီးတို့မှ ရရှိနိုင် သည့်ပြင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်ရာ မည်သည့်နည်း ဖြင့်ရသည်ဖြစ်စေ ထိုရေသည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အလေးချိန်တစ်ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်နှစ်ဆ '''( H₂0 )''' ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ ၏။ ဤအချိုးအစားမှာ မည်သည့်အခါမျှ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မှန်ကန် လေသည်။ ဒုတိယနည်းဖြစ်သော ဓာတုအချိုးဆတိုး နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဒြပ်စင်တစ်မျိုးသည် အခြားဒြပ်စင်တစ်မျိုး နှင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုထက်များသော ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်လာ သောအခါ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော ထိုဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်အသီးသီးသည် အငယ်ဆုံးအလေးချိန်နှင့် ဆတိုးအချိုးကျဖြစ်ရမည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြလေသည်။ ဥပမာပြရသော် နိုက်ထရိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင်တို့ ပေါင်းစပ်ရာ၌ အောက်ဆီဂျင်၏အချိုး သည် လေးလီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ *ပထမ ဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၄ ဆ။ *ဒုတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ။ *တတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၂ ဆ။ *စတုတ္ထဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၆ ဆ။ *ပဉ္စမဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ဝ ဆ။ ဤသို့အသီးသီးပေါင်းစပ်ထားသော အထက်ပါဂဏန်း များကိုကြည့်လျှင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆတိုင်းတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၄ လီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် အဆများဖြစ်သော ၄ ၊ ၈ ၊ ၁၂ ၊ ၁၆ ၊ ၂ဝ တို့ကိုကြည့်လျှင် ထိုဂဏန်းများမှာ ၄ နှင့်စားနိုင်သည့် ဂဏန်းများသာဖြစ်သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အက်တမ်အလေးဆသည် ၉၂ ပါးသောဒြပ်စင်တို့၏ ၉၂ မျိုး သောအက်တမ်တစ်လုံးတစ်လုံးတွင် သီးခြားအလေးချိန် တစ်မျိုး စီရှိကြ၏။ အက်တမ်သည် အလွန်သေးငယ် သိမ်မွေ့လှ၍ မမြင်စွမ်းနိုင်သော ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားအလေးချိန်ရှိ သည်ဟု ဆိုသော်ငြားလည်း တကယ်အလေးချိန်ရရန်မှာ အလွန်ခဲယဉ်းလှပေသည်။ ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ် သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အလေးချိန်ကို ဧကမူ အနေဖြင့် ထားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက် ဓာတ်ပေါင်းစပ်ရာ၌ ပိုမို လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်သည် အလွန့် အလွန် ပေါ့ပါးလှသဖြင့် လက်တွေ့စမ်းသပ်ရာတွင် အမှားများ တွေ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဧကမူ အဖြစ်မထားဘဲ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်ကိုသာ ပြည်ထောင် အသီးအသီးမှ အားလုံးသော ဓာတုဗေဒပညာရှင်တို့က ဧကမူ အဖြစ်ရွေးချယ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင်အက်တမ်ထက် ၁၅ ၏ ၈၈ လေးသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် ၏ အလေးချိန်ကို ၁၅ ၏ ၈၈ မထားပဲ ၁၆ တိတိ ထား၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်ကို ၁ ၏ ဝ⁠ဝ၈ ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။ ဤဧကမူ အလေးချိန်ကို ယနေ့တိုင်အောင် သုံးစွဲလျက်ရှိရာ သာမန်ကိစ္စများတွင် ဒသမများကိုဖြုတ်၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်အလေးချိန် အသီးအသီး ကို ၁ နှင့် ၁၆ ဟု သတ်မှတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူထားသော အက်တမ်အလေးချိန်ကို ရထား ပြီးသောအခါ ထိုအက်တမ်နှင့် အခြား⁠အခြားသောအက်တမ်တို့ ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ထိုအက်တမ်တို့သည် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်ထက် မည်မျှလေး၍ မည်မျှပေါ့ကြောင်းကိုသိရသဖြင့် ထိုအက်တမ်တို့၏ အလေးဆများကိုလည်း သိရှိနိုင်လေသည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော အလွယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဒုတိယဒြပ်ပေါင်း နိုက်ထရစ်အောက်ဆိုက် တွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်ထား၏။ အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်ကို ၁၆ ဆ လုပ်လိုက်သော အခါ နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန်သည် ၁၄ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးဆမှာ ၁၄ ဖြစ်တော့၏။ တစ်ဖန် အိုင်းယွန်းအောက်ဆိုက် '''iron(II) oxide or ferrous oxide''' ဒြပ်ပေါင်းတွင် အိုင်းယွန်းအလေးချိန် ၇ ဆ နှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ ဆ ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း အိုင်းယွန်း အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်လျက်ရှိပေသည်။ အောက်ဆီဂျင်အဆကို ၂ မှ ၁၆ အထိ တိုးပေးလိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်း၏အဆသည်လည်း ၇ မှ ၅၆ အထိ တိုးတက်လာတော့၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် အိုင်းယွန်း၏ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၅၆ ဖြစ်တော့၏။ ထို့အတူ အိုင်းယွန်း ဆာလဖိုက်ဒ် '''iron (II) sulphide''' ခေါ် သံနှင့် ကန့်ဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း သံ၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၅၆ ဖြစ်သောကြောင့် ကန့်အက်တမ်၏ အလေးဆသည် ၃၂ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် [[ဒမီသရီ အီဗန်နိုဗစ် မန်းဒယ်လိယပ်]] သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဓာတုဗေဒအကြောင်းရပ်တွင်အကျယ်ဖော်ပြထားသည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီပြည်သား ဓာတုဗေဒပညာ ကျော် တစ်ဦးဖြစ်သော [[Amedeo Avogadro|အာဗိုဂါးဒရိုး]]သည် မော်လီကျူ၏ သဘောကို စတင်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။ ထိုမော်လီကျူ၏သဘော သည် အက်တမ်သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေလေသည်။ အာဗိုဂါးဒရိုး ယူဆပုံမှာ ဒြပ်စင်တို့ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ပေါင်း တစ်မျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများ တစ်စုံတစ်ရာမပျက်ပြားဘဲ တည်မြဲ နေနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးသောအစိတ်အပိုင်းမှာ မော်လီကျူးဖြစ် သည်ဟု ယူဆ၏။ မော်လီကျူးကို မသိရမီက အက်တမ်ဟူသော ဝေါဟာရတစ်ခုတည်းကိုပင် ဒြပ်စင်နှင့် ဒြပ်ပေါင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ရောရောအနှောနှော အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ဒြပ်စင်၏အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ သို့သော် ဟိုက်ဒြိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဒြပ်စင်နှစ်မျိုး ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်း '''( H₂O )''' ၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ် အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ရေမော်လီကျူးဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့ကို အဓိပ္ပာယ် ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိနားလည်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်လာသော ရေမော်လီကျူးတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများလည်းမရှိ ၊ အောက်ဆီဂျင်ဒြပ်စင်၏ဂုဏ်သတ္တိလည်းမရှိ ၊ သာမန် ရေ၏ဂုဏ်သတ္တိများသာ ရှိကြလေသည်။ အက်တမ်ဟူသောဝေါဟာရကို ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဒြပ်စင်တို့အဖို့ အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဒြပ်ပေါင်းတို့အဖို့မှာမူကား မော်လီကျူးဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမိလျှင် ရေမော်လီကျူးတစ်ခု ဖြစ်လာရသည်ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်ငွေ့တွင် ဒြပ်စင်တို့သည် အက်တမ်အဖြစ်ဖြင့် တည်မနေကြဘဲ အက်တမ်ချင်းဖွဲ့စည်း၍ မော်လီကျူ'အဖြစ် ဖြင့် တည်နေတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ် နှစ်ခုပါရှိ၏။ အောက်ဆီဂျင် မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် အောက်ဆီ ဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဒြပ်ပေါင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ဒြပ်စင်တွင်ဖြစ်စေ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိမပျက်ဘဲ အသေးငယ်ဆုံး တည်နေနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းကို မော်လီကျူး ဟုခေါ်ကြောင်း သိရာသည်။ သိပ္ပံပညာသည် တဖြည်း⁠ဖြည်းတိုးတက် ထွန်းကားလာရသော ပညာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခေတ်ထက်တစ်ခေတ် တိုးတက်၍ ဆန်းပြားကျယ်ဝန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစုနှစ်က သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ယူဆပုံနှင့်၊ ၂ဝ ရာစုနှစ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ ယူဆပုံတို့မှာမတူကြဘဲ ကွဲလွဲခြားနားကြပေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြ သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သူတို့၏ပညာရပ်များတွင် အသစ် အဆန်းထပ်မံတွေ့ရန်မရှိ၊ လုံးဝပြည့်စုံပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေ သည်။ သိပ္ပံပညာကျော်တစ်ဦးကဆိုလျှင် ၁၉ ရာစုနှစ်၏ သိပ္ပံပညာတိုးတက်လာပုံကို ချီးကျူးပြောဆိုရာတွင် ရှေ့အဖို့ သိပ္ပံ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသစ်အဆန်းတို့ကို ထပ်မံရှာဖွေရန်နှင့် အသစ်ထွင်ရန်လိုတော့မည်မဟုတ်။ အတိတ်က ပညာရပ်များကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကြရန်သာ လိုမည်ဟူ၍ပင် ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ကျော်ကျော်လောက်မှာပင် သိပ္ပံပညာလောကကို ချောက် ချားစေသည့် အသစ်အဆန်းများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပေသည်။၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် [[Wilhelm Röntgen|ဗီလဟင်းကွန်းရတ် ရန့်ဂင်]] သည် X-ray ဟုခေါ်သည့် ရောင်ခြည်သစ် တစ်ခုကို စတင်တွေ့ရှိ ခဲ့လေသည်။ ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် [[Henri Becquerel|အန်ထော်နီဟင်နရီဗက္ကရဲ]]သည် [[ယူရေနီယမ်]] ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ [[ရေဒီယမ်]] ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် [[မာရီ ကျူးရီး|မာရီကျူးရီး]] ဇနီးမောင်နှံတို့က ပစ်ချဗလင်း ဟုခေါ်သော ယူရေနီယမ် ပါသည့်ပစ္စည်းရိုင်းမှ ရေဒီယမ်အမည်ရှိသော ဒြပ်စင် အသစ် အဆန်းကို စတင်တွေ့ရှိကြလေသည်။ ရေဒီယမ်ဒြပ်စင်ကို တွေ့ရှိရပြီးနောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ သည် X-ray နှင့် ရေဒီယမ်တို့၏ ဂုဏ်ထူးသတ္တိထူးများ အတွက် အကြောင်းရင်းကိုစတင်၍ စုံစမ်းခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့စုံစမ်းသောအခါ X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိတို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်လောကထက်ငယ်သော လောကသစ်တစ်ခု ရှိရမည်ဟု အခိုင်အမာသိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကဆိုလျှင် ဒြပ်စင်တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းမှာ အက်တမ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆယုံကြည်လျက် ရှိနေကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိကို စုံစမ်း ကြည့်သောအခါ ထိုရောင်ခြည်တို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်သည် တစ်ခုတည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အရာမဟုတ်ဘဲ အက်တမ်ဖြစ်ရန် အက်တမ်ထဲတွင် အက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုများ ပါရှိရဦးမည်ကို သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်ထက်ငယ်သော လောကသစ်ကို ဂျိုးဇက်ဂျွန် သွန်မဆင်ဆိုသူ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခကြီးတစ်ဦးက စတင်ရှာဖွေ စုံစမ်းကြည့်၏။ သွန်မဆင်သည် ထိုစဉ်က အသစ်တွေ့စဖြစ်သော X-ray များနှင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်သည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းကြည့်ရာတွင် ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တန်းတွင် အက်တမ် ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ပါကြောင်းကို သိရှိလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည် ရရှိလာပုံကို ဖော်ပြရန် လိုပေမည်။ ဆာဝီလျံကရု စီမံပြုလုပ်သော ကရုကျုခေါ်ဖန်ပြောင်းတွင် သတ္တုချောင်း နှစ်ချောင်းကို လျှပ်စစ်လိုက်နိုင်အောင် ဖန်သား တွင်လျှိုသွင်း၍ ဖန်ပြောင်းကို အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အတွင်းမှ လေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် ကုန်လုနီးမျှ စုတ်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် တစ်ခု⁠ခုနှင့် သတ္တုချောင်း များကို ဆက်သွယ်၍ ဖန်ပြောင်းထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် သွင်းပေး သောအခါ အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းမှ ပျော့သော အလင်းရောင်ခြည်သည် တန်း၍ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင် အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းကို ကက်သုတ်ဟုခေါ်သဖြင့် ထိုရောင်ခြည်တန်းကို ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ကို စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ နေရောင်ခြည်ကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ သံလိုက်နှင့်ပြသောအခါ ယိမ်းယိုင် တတ်ကြောင်းကို တွေ့ရသဖြင့် ရောင်ခြည်အစစ် မဟုတ်နိုင် ကြောင်း၊ အက်တမ်ထက် အလွန်ငယ်သော အမှုန့်များဖြင့်ပြီး သည့် ရောင်ခြည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရတော့၏။ ထိုအက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ကော်ပါးဆဲဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအမည်သည် တစ်ဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောသွားခဲ့ရြုပီးနောက် ကော်ပါးဆဲ အမည်အစား အီလက်ထရွန်ဟူသော အမည်သစ်ကို ပေးခဲ့လေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင် သည် ဓာတုဒြဗ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် သွန်မဆင် လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်သော အခါ အီလက်ထရွန်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက်ပင် ပေါ့သေး၍ အလေးချိန်မှာ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံတစ်ထောင့်ရှစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံခန့်သာရှိကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တွင် ပါရှိကြသော အီလက်ထရွန် များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုအားဖြင့် အမဓာတ်ရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်များကို အမဓာတ်ကိုဆောင်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်၏ဧကမူအဖြစ် ယူဆရလေသည်။ အက်တမ်ထဲတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်တို့ကို ချေဖျက်နိုင်သော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်များလည်းရှိတန်သည်ဟု ယူဆကြပြန်လေသည်။ ယင်းယူဆချက်အတိုင်းပင် အမဓာတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကက်သုတ်ရောင် ခြည်ကဲ့သို့ အဖိုဓာတ်မှလည်း ကက်သုတ်ရောင်ခြည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဖြစ်သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာကြောင်းကို တွေ့ရှိကြလေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ချောင်းကို အန်နုတ်ဟု ခေါ်သဖြင့် ထိုအဖိုဓာတ်ဘက်မှ ထွက်လာသော ရောင်ခြည်ကို အန်နုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အန်နုတ်ရောင်ခြည် ရှိကြောင်းကို အတည်မပြုသေးဘဲ ယာယီအားဖြင့်သာလက်ခံရန် သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သဘော တူညီခဲ့ကြလေသည်။ ဆာအားနက်ရားသားဖို့ အမည်ရှိ သိပ္ပံပညာကျော် တစ်ဦးသည် အန်နုတ်ရောင်ခြည်အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခက်အခဲများကို ရှင်းလင်းပြဆိုနိုင်ခဲ့လေသည်။ ရားသားဖို့ သည် ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင်ခြည်များကို သတ္တုချ၍ ခွဲစိတ်စမ်းသပ်ကြည့်ရှုခဲ့လေသည်။ ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင် ခြည်များမှာ သုံးမျိုးသုံးစားဖြစ်၍ (၁) အယ်လဖာရောင်ခြည်၊ (၂) ဗီတာရောင်ခြည်၊ (၃) ဂမ်မာရောင်ခြည်ဟု ဂရိဘာသာ အက္ခရာများဖြင့် အမည်ပေးခဲ့၏။ ဂမ်မာရောင်ခြည်သည် အိပ်စရေးရောင်ခြည်ကဲ့သို့ပင် လှိုင်းများဖြစ်သော်လည်း လှိုင်းအလျား အလွန်တိုကြောင်း ရားသားဖို့ စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ဗီတာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အယ်လဖာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသော မြူမှုန်တို့ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသည့် အရာဝတ္ထုများသည် ဗီတာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အမဓာတ်ရှိသည့် အီလက်ထရွန်တို့ထက်လေး၍ အသွားနှေးသော်လည်း တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင်ပေါင်း နှစ်သောင်းနှုန်းခန့် မျှနှင့် ရေဒီယမ်အက်တမ်အတွင်းမှ ထိုးထွက်လာကြကြောင်းကို သိရှိရလေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်ကို တစ်ခါတစ်ရံ အယ်လဖာမြူမှုန်ဟူ၍လည်း ခေါ်တတ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအချက်မှာ ထိုအယ်လဖာမြူမှုန်များကို စုရုံး၍ စပက်ထရိုစကုပ်မှန်ပြောင်းဖြင့် စုံစမ်းကြည့်ရှုသောအခါ ထိုမြူမှုန်များသည် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဆာရားသားဖို့၏ စမ်းသပ်မှုကြောင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်နှင့် အလားတူ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ် ကိုဆောင်သော မြူမှုန်များရှိရမည်ကို သိရှိခဲ့ရသည်။ အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိ၍ ထိုအီလက်ထရွန်တို့သည် အလယ်၌ရှိသော နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံကို ဝန်းရံနေကြ သည်ဟု သိရှိရသည်။ အီလက်ထရွန်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည်ဟု သိရှိရပြီးဖြစ်သောကြောင့် နျူကလိယပ်တွင် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်တို့စုရုံး၍ ရှိတန်ရာသည်ဟု ရားသားဖို့က ဆိုခဲ့လေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော မြူမှုန့်များကို ပရိုတွန်ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ကြသည်။ ပရိုတွန်သည် လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်ထက် အဆပေါင်း ၁၈၅ဝ ခန့်မျှ ပို၍လေးလံကြောင်း သိရှိရသည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရကား အက်တမ်၏အလေးချိန်သည် အက်တမ်တွင်ပါရှိနေသော ပရိုတွန်၏ အလေးချိန်သာဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်တို့၏ အလေး ချိန်မှာ မပြောပလောက်အောင် နည်းသဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစား ရန်ပင် မလိုချေ။ အက်တမ်တို့၏ခန္ဓာအိမ်ကို ဆင်ခြင်ကြည့် သောအခါ နျူကလိယပ်ခေါ် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဗဟိုဝတ်ဆံနှင့် ထိုဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်ပတ်ကာသွားနေသော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်နေကြောင်း နောက်ဆုံးသိရှိရလေသည်။ အာကာသတစ်ခွင်တွင် ကြယ်၊ ဂြိုဟ်စသည်တို့သည် မိမိတို့ လှည့်ပတ်သွားနေသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နေကို လှည့်လည်၍ သွားနေဘိသကဲ့သို့ အီလက်ထရွန်တို့သည်လည်း အဆိုပါဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်ကာ သွားနေကြ၏။ တစ် နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အက်တမ်များသည် နေစကြဝဠာနည်းတူ တည်ဆောက်ထားသော စကြဝဠာအငယ်စားကလေးများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးသွားပြီးနောက် သိပ္ပံပညာအရ တိုးတက်သိရှိရသည်မှာ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်သည် (၁) လျှပ်စစ် အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သောပရိုတွန်၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ပေါစီထရွန်၊ (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင် သော အီလက်ထရွန်၊ (၄) လျှပ်စစ်ဓာတ်ကင်းသော နျူထရွန် တို့ဖြင့် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်သည် အကြမ်းအားဖြင့် (၁) ပရိုတွန် (၂) အီလက်ထရွန် (၃) နျူထရွန် သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ သည် အီလက်ထရွန်ထက် ပိုမို၍သိပ်သည်း၏။ အက်တမ် အလေးချိန်သည် နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိကြသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်နှစ်ရပ်ပေါင်း အလေးချိန်ဖြစ်၍ အပြင် ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားနေသော အီလက်ထရွန်မှမရချေ။ ပုံပမာ-အောက်ဆီဂျင်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၁၆ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထက် ၌ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အက်တမ်၏ အလေးဆ ဆိုသည်မှာ အက် တမ်၏ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ပါရှိသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့၏ နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆသာ ဖြစ်ပြီးလျှင် အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏ အရေအတွက်ကိုဆိုလိုသည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရကား အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်သောကြောင့်ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန် ရှစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အောက်ဆီဂျင် အလေးဆ သည် ၁၆ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိုတွန်ရှစ်ခုနှင့် နျူထရွန်ရှစ်ခု တို့သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိရ မည်ဖြစ်၏။ ဟီလီယမ်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၄ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်ကြောင်း သိခဲ့ရပြီ။ ဟီလီယမ် အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်သောကြောင့် ဟီလီယမ်အက်တမ် ၏ နျူကလိယပ်တွင် ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိ၍ နျူထရွန်နှစ်ခုရှိရမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟီလီယမ် အက်တမ်အလေးဆသည် လေး ဖြစ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်အရေ အတွက်ကိုလိုက်၍ အက်တမ်အမှတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ် အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၍ ဟီလီယမ်အက်တမ် အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်၏။ ဓာတုဒြဗ်စင်ထဲတွင် အလေးဆုံးဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ် ၉၂ ဖြစ်သော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင် ပရိုတွန် ၉၂ ခု ရှိ၏။ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ် တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်တစ်ခုရှိတိုင်း အီလက်ထရွန်လည်း တစ်ခု အစဉ်ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိလျှင် အီလက်ထရွန်နှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန်ရှစ်ခုရှိသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်ရှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန် ၉၂ ခုရှိသော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင်လည်း နျုထရွန် ၉၂ ခု ရှိရ၏။ ပရိုတွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ နျုထရွန် အရေအတွက် ရှိရခြင်းအကြောင်းမှာ အက်တမ်၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှုရှိစေရန်အတွက် ဖြစ်လေသည်။ အကယ်၍ အက်တမ်တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်အရေအတွက် ကများနေ၍ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်က နည်းနေအံ့၊ ထို အခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်က တစ်ဖက်သတ်များနေသည့်အတွက် မျှတမှုရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ ထို့အတူ အီလက်ထရွန်အရေ အတွက်ကများ၍ ပရိုတွန်အရေအတွက်က နည်းနေလျှင်လည်း ထိုအက်တမ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှု ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်တွင် မျှတမှု ရှိရန်အတွက် ပရို တွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ အီလက်ထရွန်အရေအတွက်သည်လည်း အညီအမျှရှိရမည် ဖြစ်လေသည်။ အက်တမ်တစ်ခု၏ ခန္ဓာအိမ်ကို ခြုံ၍ဆန်းစစ်ကြည့် လျှင် အောက်ပါအချက်အလက်များကို တွေ့ရှိရ၏။ (၁) နျူ ကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ရှိကြ သည်။ (၂) အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏အရေအတွက်ဖြစ်သည်။ (၃) အက်တမ်အလေးဆ သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်နှင့်နျူထရွန်အရေအတွက် နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆပင် ဖြစ်သည်။ (၄) ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိ သော ပရိုတွန်အရေအတွက်နှင့် ဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်သွား နေသော အီလက်ထရွန်တို့၏ အရေအတွက်သည် ညီတူညီမျှရှိ ကြသည်။ သွန်မဆင်သည် နီယွန်ရောင်ခြည်တန်းကို သံလိုက်နယ် အတွင်း လွှတ်ကြည့်သောအခါတွင် ထိုရောင်ခြည်သည် တညီ တညွတ်တည်း ယိမ်းယိုင်မသွားသည်ကို တွေ့ရာမှ နီယွန်အက် တမ်များရှိ ဒြဗ်ထုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူခြင်းကြောင့်သာ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရသည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် အခြားဒြဗ်စင်များကို စမ်း သပ်ကြည့်ရာတွင် သူယူဆသည့်အတိုင်း အက်တမ်များရှိ ဒြဗ်ထု သည် မတူကြသည်ကို တွေ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို [[အိုင်ဆိုတုပ်]]ဟုခေါ်သည်။ ထိုအိုင်ဆိုတုပ်ဟူသော စကားလုံး၏အဓိပ္ပာယ်မှာ ဒြဗ် စင်တစ်ခုရှိ အက်တမ်အချို့သည် အခြားအက်တမ်များနှင့် ဓာတ် နှင့် ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိများတွင် တူညီကြသော်လည်း အက်တမ်ဒြဗ် ထုရှိရာတွင်မူ မတူညီကြဟု ဆိုလိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == အက်တမ်ပုံစံများ == ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် [[ဒီမိုခရိတပ်]] (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။ သင်သည် အရာဝတ္ထုတခုကို တဝက်တိတိ ခွဲစိတ်လိုက်ပါ။ ထို့နောက် ကျန်နေသော အပိုင်း၏ တဝက်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ပါ။ ထိုကဲ့သို ကြိမ်ဖန်များစွာ ခွဲစိတ်လိုက်ပြီးနောက် ထပ်မံ ခွဲစိတ်၍မရသော နောက်ဆုံး ကျန်နေသည့် အခြေခံအမှုန်ကို အက်တမ်ဟု ဒီမိုခရိတပ်က အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး [[ပလေတို]] နှင့် သူ၏တပည့် [[အရစ္စတိုတယ်]] တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ လူတို့အတွက် အကျိုးမရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များနှင့် ပညာရှိ ကဝိအကျော်အမော်တို့ကလည်း အက်တမ်ကို လျစ်လျူ ရှုခဲ့ကြရာ နှစ်ပေါင်း (၂၀⁠၀၀) နှစ်ထောင်ကျော် ကြာခဲ့လေသည်။ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်း ရောက်သောအခါ ဒြပ်ဝထ္ထုများ၏ ဖြစ်ပေါ် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြန်လည် စိတ်ဝင်စားလာ ကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျွန်ဒါတန်]] (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ဒြပ်ဝထ္ထုများသည် အလွန်သေးငယ်သော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲစည်း တည်ရှိနေကြောင်း၊ ၎င်း အက်တမ်များသည် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် တူချင်လည်းတူမည်။ မတူဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အက်တမ်များ အချိုးကျ ပါဝင်လျက်ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အက်တမ် တခုစီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကိုတော့ မသိခဲ့ပေ။ === သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ === ၁၈၉၇တွင် အင်္ဂလိပ် ရှုပဗေဒ ပညာရှင် [[သွန်မဆင်]] (J.J. Thomson) က အက်တမ် အတွင်းရှိ (Electron) အီလက်ထရွန် ဟုခေါ်သော (ဓာတ်မ)ဆောင်သည့် အမှုန် ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံ၍ ပထမဆုံး (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ ကို ( ၁၉၀၄ ) တွင် အဆိုပြု တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ သွန်မဆင်၏ Atomic Model သည် ဓာတ်ဖို ဆောင်သော စက်လုံးပုံ အက်တမ် (atom) ထဲတွင် ဓာတ်မဆောင်သော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်ပျံ့နှံ့နေသည်။ ဥပမာ--ကိတ်မုန့်ထဲတွင် ပါဝင်သော စပျစ်သီးခြောက် များကဲ့ သို့ ပျံ့နှံ လျက်ရှိသည်။ === ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား ရှုပဗေဒပညာရှင် [[အန်းနက်ရူသာဖို့ဒ်]] (Ernest Rutherford ) က သတ္တုပြားတခုကို (Alpha Particle) အယ်ဖာ အမှုန်ဖြင့် ပစ်ပေါက် စမ်းသပ်ရာတွင် အယ်ဖာလမ်းကြောင်း သွေဖည်သွားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အယ်ဖာ အမှုန်သည် ဓာတ်ဖိုဖြစ်၍ ၎င်းတို့ကို တွန်းကန် သွေဖည် စေနိုင်ခြင်းမှာ ဓာတ်ဖို အချင်းချင်းသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်ဖိုများက အက်တမ်၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဝတ်ဆံကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် နယူကလိယ (nucleus) ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ နယူကလီယ ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် သွန်မဆမ်၏ မှားယွင်းသော အက်တမ်ပုံစံ (Atomic Model) ကို ပြင်ဆင်၍ အက်တမ် ပုံစံသစ်ကို အဆိုပြုတင်ပြခဲ့သည်။ အက်တမ်တခု၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဓာတ်ဖိုဆောင်သော နယူကလိယ (nucleus) တည်ရှိပြီး ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက် နယူကလိယကို လှည့်ပတ်နေကြသည်။ === ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ရူသာဖို့ဒ် (Rutherford ) ၏ အက်တမ်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက လေ့လာ သုံးသပ်ကြည့်ရာတွင် မှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အီလထရွန်များက နယူကလိယကို လှည့်ပတ်ရာတွင် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် လျှပ်စစ်သီအိုရီ အရ ဓာတ်ဖို-နယူကလိယက ဓာတ်မ-အီလထရွန်ကို ဆွဲငင်မည်ဖြစ်သောကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းမှာ တသမှတ်တည်း မဟုတ်တော့ဘဲ ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်းဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ပေတော့မည်။ နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယဆီသို့ ရောက်ရှိကာ ကွယ်ပျောက် ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ အက်တမ်လည်း မရှိတော့၊ ဒြပ်ဝထ္ထုများလည်း ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ၁၉၁၃တွင် (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ၏ မှားယွင်းမှု ပြဿနာများကို (Rutherford Atomic Model) အခြေခံ၍ ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင် တင်ပြလိုက်သူမှာ ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသား [[နီဘိုးလ်]] (Neils Bohr) ဖြစ်သည်။ သူ၏ အက်တမ်ပုံစံကို ယနေ့အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် သုံးစွဲ နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ အက်တမ်၏ အလယ်ဗဟိုရှိ နယူကလိယကို အီလထရွန်များက လှည့်ပတ်ရာတွင် ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်း မဖြစ်နိုင်။ သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း အတိုင်းသာ ရှိနေရမည်။ စွမ်းအင်မြင့် ပတ်လမ်းမှ နိမ့်သော ပတ်လမ်းသို့ အီလက်ထွန်က ကူးပြောင်းသွာလျင် စွမ်အင် (Energy) ထုတ်လွတ်မည်။ ပြင်ပမှ လုံလောက်သော စွမ်းအင် ရရှိလျင်လည်း မူလပတ်လမ်းမှ စွမ်းအင် ပိုမြင့်သော ပတ်လမ်းသို့ ကူးပြောင်းနိုင်သည်။ သို့သော် ပတ်လမ်းတခုစီတွင် အီလထရွန် တလုံးသာ ရှိရမည် ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်လိုက်လေသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၁၉၂ဝတွင် ရူသာဖို့ဒ်သည် အက်တမ် ၏ ဝတ်ဆံ(သို့) နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်ဖိုဆောင်သော ပရိုတွန် (proton) ကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ သာမန်အားဖြင့် အက်တမ် တလုံးသည် လျှပ်စစ်ဓာတ် ပျက်ပြယ် နေရမည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ရံလျက်ရှိသော ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန် နှင့် တူညီသည့် ဓာတ်ဖိုများ နယူကလိယ အတွင်းရှိနေရမည်။ ထိုကဲ့သို့ တူညီနိုင်ရန် အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် အရေအတွက် လည်း တူညီနေရမည်။ အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် လျှပ်စစ်ဓာတ်များ တူညီကြသော်လည်း ဒြပ်ထုအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ပရိုတွန် တလုံးသည် အီလက်ထရွန် အလုံးပေါင်း (၁၈၄၀) နီးပါးခန့် ရှိသည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် ဓာတ်ဖို-ပရိုတွန် များ ရှိနေသောကြောင့် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း ၏ ဒြပ်ထုသည် နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီနေရမည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ သို့သော် ရူသာဖို့ဒ်က လက်တွေ့ တိုင်းတာကြည့်ရာ နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုသည် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း၏ ဒြပ်ထုထက် နှစ်ဆခန့် ကြီးလေး နေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ လျှပ်စစ် သီအိုရီအရ ကိုက်ညီသော်လည်း အမည်မသိသော အမှုန်များသည် နယူကလိယ အတွင်း ရှိနေကြောင်း သိလာရသည်။ ၎င်းအမှုန်များသည် ဓာတ်မ-ဓာတ်ဖို မရှိသောကြောင့် ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်(neutral proton) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိသောကြောင့် စမ်းသပ် ကြည့်ရှုရန် ခက်ခဲ နေသော ပုစ္ဆာတပုဒ် ဖြစ်ခဲ့ရလေသည် ဓာတ်မဲ့ ပရိုတွန် ကို သေချာတိကျစွာ မရှင်းပြနိုင်ခဲ့သော်လည်း နယူကလီယ အတွင်း ရှိနေကြောင်းကို ဟောကိန်းထုတ်နိုင်ခဲ့ သည်။ ၁၉၃၂ ရောက်သောအခါ အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ဂျိမ်းစ် ချက်ဝစ်]](James Chadwick)သည် နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်ဟု ယူဆခဲ့သော အမှုန်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ် တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို နယူထရွန် (neutron) ဟု အမည်ပေးလိုက် သည်။ နယူထရွန် သည် လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိဘဲ ဒြပ်ထုအားဖြင့် ပရိုတွန် နှင့်တူညီ သည်ဟု ယျေဘုယအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် နယူထရွန် အရေ အတွက် ပိုများလေလေ အက်တမ်၏ အလေးချိန် ပိုလေး လေလေ ဖြစ်သည်။ အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) [[ရှေးရိုးရူပဗေဒ]] နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အီလက်ထရွန်၊ ပရိုတွန်၊ နယူထရွန် တို့ဖြစ်သည်။ အက်တမ်တလုံး၏ အရွယ် အစား ကိုလည်း လွယ်ကူစွာ တင်ပြပါဦးမည်။ ထုထည် (၁)ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသော (အံစာတုံးခန့်) ကုဗတုံး တခုကို ယူပါ။ ထို့နောက် ၎င်းကို တဝက်စီအကြိမ်ကြိမ် ခွဲစိပ်ပါ။ ထိုကဲ့သို့ ခွဲစိတ်ရာတွင် အစိတ် အပိုင်းပေါင်း (သို့မဟုတ်) အမှုန်ပေါင်း ကိုရေတွက်ကြည့်လျင် (စုစုပေါင်းအမှုန်) ကုဋေတစ်ထောင်၏ နှစ်ထပ်ကိန်း ရအောင် ခွဲစိတ်ရမည်။ ၎င်းခွဲစိတ်ပြီးသော အမှုန်များထဲမှ တခုသော အမှုန်ငယ် လေးသည် အက်တမ် (Atom) တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြရလျှင် (N=ρNa/M)။ N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ [[သိပ်သည်းဆ]] M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= [[အက်ဗိုဂါးဒိုကိန်းသေ]] တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x10²³) ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Commons|Atom}} [[Category:ဓာတုဗေဒ]] {{Physics-stub}} pzy7le5vzws1eee31wqf6b8b5ak23te 1051107 1051106 2026-09-01T17:52:22Z Dr Lotus Black 31011 /* ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ */ 1051107 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[Image:Helium atom QM.svg|thumb|300px|ဟီလီယမ် အက်တမ်]] '''အက်တမ်''' ({{lang-en|Atom}}) ဆိုသည်မှာ [[နျူကလိယ|ဗဟိုဆန်]] (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် [[အီလက်ထရွန်]]တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော [[ဒြပ်|ဒြပ်သား]]အစုအဝေးဖြစ်သည်။ ၎င်း၌ ပါဝင်သော [[ပရိုတွန်]]နှင့် အီလက်ထရွန်တို့ အရေအတွက် တူညီသဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုလုံး၏ အသားတင်[[လျှပ်ဓာတ်]]မှာ သုည ဖြစ်နေမည်။ (ထိုသို့ ဖြစ်မနေလျှင် ၎င်းအစုအဝေးက အက်တမ်မမည်တော့ဘဲ [[အိုင်းယွန်း]] ဖြစ်သည်။) ကျွန်ုပ်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့၊ [[ဒြပ်စင်]]၊ [[ဒြပ်ပေါင်း]] အမျိုးမျိုးကို အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် [[အမှုန်]]ကို [[မော်လီကျူး]]ဟု ခေါ်သည်။<br> == ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် == [[ပဏ္ဍိတဝေဒနီယ ဒီပနီကျမ်း]]က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10^-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10^-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10^-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။ ထို့ကြောင့် ယခင်ခေတ်က ဘာသာပြန်မညီခဲ့မှုကို ယခုခေတ်အသိဖြင့် ပြင်ဆင်နိုင်လျက် အက်တမ်ကို ပရမာအဏုမြူအဖြစ် ဘာသာမပြန်သင့်ကြောင်း ရိပ်စားမိနိုင်သည်။<br> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။ ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခဲ၊ [[အရည်]]၊ [[အငွေ့]] တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]](plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤ၄မျိုးအပြင် အခြားသော [[ဒြပ်သားအခြေရပ်]] (state of matter) တို့လည်း ကျန်ရှိသေးသည်။<br> အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော [[အီလက်ထရွန်]] တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ ရှေးယခင်က "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တပ်အပ်ရေးသားကြသောလည်း ကွမ်တမ်သဘောယန္တရား၏ မရေရာမှုနိယာမ (Uncertainty Principle) ကို သိရှိကြပြီးနောက် "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တိကျသော အသုံးအနှုန်းကို ပညာရှင်တို့ ပယ်လာကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် [[ဓာတုဗေဒ]] စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။ [[ရူပဗေဒ]]ဖြင့် [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ [[လှိုင်းသရုပ်]]စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။<br> ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော [[နျူထရွန်]] ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အက်တမ် ဗဟိုထု (သို့) နျူကလီးယပ်သည် လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိအား ပိုင်ဆိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန် ရှိသည့်အနက် နျူထရွန်မှာ မည်သည့် ဂုဏ်သတ္တိမှ မပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသော ပရိုတွန်က ကြီးစိုးသောကြောင့် နျူကလီးယပ်တွင် အပေါင်း (သို့) လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ထို နျူကလီးယပ် အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန် တွင် လျှပ်စစ်အမ ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အက်တမ်တစ်ခုလုံးအနေနှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိကို မှ မဆောင် ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အက်တမ့်ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖို အရေအတွက်နှင့် ထို နျူကလီးယပ်အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန်များ၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်မ အရေအတွက် ညီမျှချေဖျက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ==အက်တမ်== ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ [[ဘီစီ]] ၄ဝဝ ခန့်က [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]] အမည်ရှိသော ဂရိလူမျိုး ဒဿနိကပညာကျော်က လောကကြီးအတွင်း၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဘာမှ မရှိသော အာကာသများနှင့် မျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်းသော မြူမှုန်တို့ရှိကြောင်း ပြောခဲ့လေသည်။ ထိုပညာရှိကြီးအလိုအားဖြင့် ဒြပ်သည် ထိုအမှုန်တို့ စုပေါင်း၍ ဖြစ်လာရသည်ဟုဆိုသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ရှိကြသော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ လူသတ္တဝါမှန်သမျှတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့မြင်နေရသကဲ့သို့ အငွေ့၊ အရည်၊ အခဲအနေဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အမှန်အားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အလွန်သေး၍ငယ်သည့် အမှုန်ကလေးများ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအမှုန်ကလေးများကို '''အက်တမ်''' ဟု ခေါ်ကြ၏။ အက်တမ်ဟူသည်မှာ ဂရိဘာသာဝေါဟာရဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့်ဆိုလျှင် ခွဲစိတ်၍မရသောအမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ အက်တမ်တို့သည် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်အောင် သေးငယ်လှသောကြောင့် အက်တမ်ပေါင်း တစ်သန်းမျှကို စီထားသည့်တိုင်အောင် ဆံခြည်ပင်တစ်မျှင်စာမျှပင် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။<ref>{{cite encyclopedia|title=Atom|encyclopedia=Compendium of Chemical Terminology (IUPAC Gold Book)|publisher=IUPAC|edition=2nd|url=http://goldbook.iupac.org/A00493.html|accessdate=2015-04-25}}</ref> ထိုမျှသေးငယ်သော အက်တမ်များသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးနှင့် မြင်⁠မြင်သမျှ အရာဝတ္ထုမှန်သမျှကို တည်ဆောက်ထားသော အုပ်ချပ်များပင်ဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒြပ်စင်ပေါင်း ၁၁၈ မျိုး ရှိသည့်အနက် ဒြပ်စင် ၂၆ မျိုးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များက လက်တွေ့စမ်းသပ်ခန်းတွင် ပြုလုပ်ထားသောဒြပ်စင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ သဘာဝအလျှောက် တွေ့ရှိထားသော ဒြပ်စင်တို့၏ အရေအတွက်မှာ ၉၂ မျိုးဖြစ်ရာ ထိုဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်အမျိုးပေါင်းမှာလည်း ၉၂ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုအက်တမ်တို့သည် အမျိုးမျိုးအဖုံအဖုံ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ကြ၍သာ ကုဋေကုဋာမက မရေတွက်နိုင်အောင် အမျိုးအစား များပြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာကြပေသည်။ ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန်ဒေါလ်တန်]] တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် [[မန်ချက်စတာမြို့|မန်ချက်စတာ]]မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။ ပထမ ဓာတုအချိုးမှန်နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်မျိုးတွင် ပါဝင်မြဲဒြပ်စင်တို့၏ အလေးချိန် အချိုးသည် အစဉ်မှန်ကန်ရမည်ဟု ဖော်ပြထား၏။ ပုံပမာ- ရေ ကိုရေတွင်း၊ ရေကန်၊ မြစ်၊ ချောင်း အသီးသီးတို့မှ ရရှိနိုင် သည့်ပြင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်ရာ မည်သည့်နည်း ဖြင့်ရသည်ဖြစ်စေ ထိုရေသည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အလေးချိန်တစ်ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်နှစ်ဆ '''( H₂0 )''' ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ ၏။ ဤအချိုးအစားမှာ မည်သည့်အခါမျှ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မှန်ကန် လေသည်။ ဒုတိယနည်းဖြစ်သော ဓာတုအချိုးဆတိုး နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဒြပ်စင်တစ်မျိုးသည် အခြားဒြပ်စင်တစ်မျိုး နှင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုထက်များသော ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်လာ သောအခါ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော ထိုဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်အသီးသီးသည် အငယ်ဆုံးအလေးချိန်နှင့် ဆတိုးအချိုးကျဖြစ်ရမည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြလေသည်။ ဥပမာပြရသော် နိုက်ထရိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင်တို့ ပေါင်းစပ်ရာ၌ အောက်ဆီဂျင်၏အချိုး သည် လေးလီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ *ပထမ ဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၄ ဆ။ *ဒုတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ။ *တတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၂ ဆ။ *စတုတ္ထဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၆ ဆ။ *ပဉ္စမဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ဝ ဆ။ ဤသို့အသီးသီးပေါင်းစပ်ထားသော အထက်ပါဂဏန်း များကိုကြည့်လျှင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆတိုင်းတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၄ လီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် အဆများဖြစ်သော ၄ ၊ ၈ ၊ ၁၂ ၊ ၁၆ ၊ ၂ဝ တို့ကိုကြည့်လျှင် ထိုဂဏန်းများမှာ ၄ နှင့်စားနိုင်သည့် ဂဏန်းများသာဖြစ်သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အက်တမ်အလေးဆသည် ၉၂ ပါးသောဒြပ်စင်တို့၏ ၉၂ မျိုး သောအက်တမ်တစ်လုံးတစ်လုံးတွင် သီးခြားအလေးချိန် တစ်မျိုး စီရှိကြ၏။ အက်တမ်သည် အလွန်သေးငယ် သိမ်မွေ့လှ၍ မမြင်စွမ်းနိုင်သော ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားအလေးချိန်ရှိ သည်ဟု ဆိုသော်ငြားလည်း တကယ်အလေးချိန်ရရန်မှာ အလွန်ခဲယဉ်းလှပေသည်။ ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ် သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အလေးချိန်ကို ဧကမူ အနေဖြင့် ထားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက် ဓာတ်ပေါင်းစပ်ရာ၌ ပိုမို လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်သည် အလွန့် အလွန် ပေါ့ပါးလှသဖြင့် လက်တွေ့စမ်းသပ်ရာတွင် အမှားများ တွေ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဧကမူ အဖြစ်မထားဘဲ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်ကိုသာ ပြည်ထောင် အသီးအသီးမှ အားလုံးသော ဓာတုဗေဒပညာရှင်တို့က ဧကမူ အဖြစ်ရွေးချယ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင်အက်တမ်ထက် ၁၅ ၏ ၈၈ လေးသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် ၏ အလေးချိန်ကို ၁၅ ၏ ၈၈ မထားပဲ ၁၆ တိတိ ထား၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်ကို ၁ ၏ ဝ⁠ဝ၈ ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။ ဤဧကမူ အလေးချိန်ကို ယနေ့တိုင်အောင် သုံးစွဲလျက်ရှိရာ သာမန်ကိစ္စများတွင် ဒသမများကိုဖြုတ်၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်အလေးချိန် အသီးအသီး ကို ၁ နှင့် ၁၆ ဟု သတ်မှတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူထားသော အက်တမ်အလေးချိန်ကို ရထား ပြီးသောအခါ ထိုအက်တမ်နှင့် အခြား⁠အခြားသောအက်တမ်တို့ ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ထိုအက်တမ်တို့သည် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်ထက် မည်မျှလေး၍ မည်မျှပေါ့ကြောင်းကိုသိရသဖြင့် ထိုအက်တမ်တို့၏ အလေးဆများကိုလည်း သိရှိနိုင်လေသည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော အလွယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဒုတိယဒြပ်ပေါင်း နိုက်ထရစ်အောက်ဆိုက် တွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်ထား၏။ အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်ကို ၁၆ ဆ လုပ်လိုက်သော အခါ နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန်သည် ၁၄ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးဆမှာ ၁၄ ဖြစ်တော့၏။ တစ်ဖန် အိုင်းယွန်းအောက်ဆိုက် '''iron(II) oxide or ferrous oxide''' ဒြပ်ပေါင်းတွင် အိုင်းယွန်းအလေးချိန် ၇ ဆ နှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ ဆ ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း အိုင်းယွန်း အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်လျက်ရှိပေသည်။ အောက်ဆီဂျင်အဆကို ၂ မှ ၁၆ အထိ တိုးပေးလိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်း၏အဆသည်လည်း ၇ မှ ၅၆ အထိ တိုးတက်လာတော့၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် အိုင်းယွန်း၏ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၅၆ ဖြစ်တော့၏။ ထို့အတူ အိုင်းယွန်း ဆာလဖိုက်ဒ် '''iron (II) sulphide''' ခေါ် သံနှင့် ကန့်ဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း သံ၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၅၆ ဖြစ်သောကြောင့် ကန့်အက်တမ်၏ အလေးဆသည် ၃၂ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် [[ဒမီသရီ အီဗန်နိုဗစ် မန်းဒယ်လိယပ်]] သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဓာတုဗေဒအကြောင်းရပ်တွင်အကျယ်ဖော်ပြထားသည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီပြည်သား ဓာတုဗေဒပညာ ကျော် တစ်ဦးဖြစ်သော [[Amedeo Avogadro|အာဗိုဂါးဒရိုး]]သည် မော်လီကျူ၏ သဘောကို စတင်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။ ထိုမော်လီကျူ၏သဘော သည် အက်တမ်သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေလေသည်။ အာဗိုဂါးဒရိုး ယူဆပုံမှာ ဒြပ်စင်တို့ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ပေါင်း တစ်မျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများ တစ်စုံတစ်ရာမပျက်ပြားဘဲ တည်မြဲ နေနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးသောအစိတ်အပိုင်းမှာ မော်လီကျူးဖြစ် သည်ဟု ယူဆ၏။ မော်လီကျူးကို မသိရမီက အက်တမ်ဟူသော ဝေါဟာရတစ်ခုတည်းကိုပင် ဒြပ်စင်နှင့် ဒြပ်ပေါင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ရောရောအနှောနှော အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ဒြပ်စင်၏အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ သို့သော် ဟိုက်ဒြိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဒြပ်စင်နှစ်မျိုး ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်း '''( H₂O )''' ၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ် အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ရေမော်လီကျူးဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့ကို အဓိပ္ပာယ် ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိနားလည်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်လာသော ရေမော်လီကျူးတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများလည်းမရှိ ၊ အောက်ဆီဂျင်ဒြပ်စင်၏ဂုဏ်သတ္တိလည်းမရှိ ၊ သာမန် ရေ၏ဂုဏ်သတ္တိများသာ ရှိကြလေသည်။ အက်တမ်ဟူသောဝေါဟာရကို ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဒြပ်စင်တို့အဖို့ အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဒြပ်ပေါင်းတို့အဖို့မှာမူကား မော်လီကျူးဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမိလျှင် ရေမော်လီကျူးတစ်ခု ဖြစ်လာရသည်ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်ငွေ့တွင် ဒြပ်စင်တို့သည် အက်တမ်အဖြစ်ဖြင့် တည်မနေကြဘဲ အက်တမ်ချင်းဖွဲ့စည်း၍ မော်လီကျူ'အဖြစ် ဖြင့် တည်နေတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ် နှစ်ခုပါရှိ၏။ အောက်ဆီဂျင် မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် အောက်ဆီ ဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဒြပ်ပေါင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ဒြပ်စင်တွင်ဖြစ်စေ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိမပျက်ဘဲ အသေးငယ်ဆုံး တည်နေနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းကို မော်လီကျူး ဟုခေါ်ကြောင်း သိရာသည်။ သိပ္ပံပညာသည် တဖြည်း⁠ဖြည်းတိုးတက် ထွန်းကားလာရသော ပညာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခေတ်ထက်တစ်ခေတ် တိုးတက်၍ ဆန်းပြားကျယ်ဝန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစုနှစ်က သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ယူဆပုံနှင့်၊ ၂ဝ ရာစုနှစ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ ယူဆပုံတို့မှာမတူကြဘဲ ကွဲလွဲခြားနားကြပေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြ သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သူတို့၏ပညာရပ်များတွင် အသစ် အဆန်းထပ်မံတွေ့ရန်မရှိ၊ လုံးဝပြည့်စုံပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေ သည်။ သိပ္ပံပညာကျော်တစ်ဦးကဆိုလျှင် ၁၉ ရာစုနှစ်၏ သိပ္ပံပညာတိုးတက်လာပုံကို ချီးကျူးပြောဆိုရာတွင် ရှေ့အဖို့ သိပ္ပံ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသစ်အဆန်းတို့ကို ထပ်မံရှာဖွေရန်နှင့် အသစ်ထွင်ရန်လိုတော့မည်မဟုတ်။ အတိတ်က ပညာရပ်များကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကြရန်သာ လိုမည်ဟူ၍ပင် ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ကျော်ကျော်လောက်မှာပင် သိပ္ပံပညာလောကကို ချောက် ချားစေသည့် အသစ်အဆန်းများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပေသည်။၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် [[Wilhelm Röntgen|ဗီလဟင်းကွန်းရတ် ရန့်ဂင်]] သည် X-ray ဟုခေါ်သည့် ရောင်ခြည်သစ် တစ်ခုကို စတင်တွေ့ရှိ ခဲ့လေသည်။ ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် [[Henri Becquerel|အန်ထော်နီဟင်နရီဗက္ကရဲ]]သည် [[ယူရေနီယမ်]] ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ [[ရေဒီယမ်]] ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် [[မာရီ ကျူးရီး|မာရီကျူးရီး]] ဇနီးမောင်နှံတို့က ပစ်ချဗလင်း ဟုခေါ်သော ယူရေနီယမ် ပါသည့်ပစ္စည်းရိုင်းမှ ရေဒီယမ်အမည်ရှိသော ဒြပ်စင် အသစ် အဆန်းကို စတင်တွေ့ရှိကြလေသည်။ ရေဒီယမ်ဒြပ်စင်ကို တွေ့ရှိရပြီးနောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ သည် X-ray နှင့် ရေဒီယမ်တို့၏ ဂုဏ်ထူးသတ္တိထူးများ အတွက် အကြောင်းရင်းကိုစတင်၍ စုံစမ်းခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့စုံစမ်းသောအခါ X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိတို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်လောကထက်ငယ်သော လောကသစ်တစ်ခု ရှိရမည်ဟု အခိုင်အမာသိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကဆိုလျှင် ဒြပ်စင်တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းမှာ အက်တမ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆယုံကြည်လျက် ရှိနေကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိကို စုံစမ်း ကြည့်သောအခါ ထိုရောင်ခြည်တို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်သည် တစ်ခုတည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အရာမဟုတ်ဘဲ အက်တမ်ဖြစ်ရန် အက်တမ်ထဲတွင် အက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုများ ပါရှိရဦးမည်ကို သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်ထက်ငယ်သော လောကသစ်ကို ဂျိုးဇက်ဂျွန် သွန်မဆင်ဆိုသူ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခကြီးတစ်ဦးက စတင်ရှာဖွေ စုံစမ်းကြည့်၏။ သွန်မဆင်သည် ထိုစဉ်က အသစ်တွေ့စဖြစ်သော X-ray များနှင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်သည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းကြည့်ရာတွင် ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တန်းတွင် အက်တမ် ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ပါကြောင်းကို သိရှိလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည် ရရှိလာပုံကို ဖော်ပြရန် လိုပေမည်။ ဆာဝီလျံကရု စီမံပြုလုပ်သော ကရုကျုခေါ်ဖန်ပြောင်းတွင် သတ္တုချောင်း နှစ်ချောင်းကို လျှပ်စစ်လိုက်နိုင်အောင် ဖန်သား တွင်လျှိုသွင်း၍ ဖန်ပြောင်းကို အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အတွင်းမှ လေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် ကုန်လုနီးမျှ စုတ်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် တစ်ခု⁠ခုနှင့် သတ္တုချောင်း များကို ဆက်သွယ်၍ ဖန်ပြောင်းထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် သွင်းပေး သောအခါ အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းမှ ပျော့သော အလင်းရောင်ခြည်သည် တန်း၍ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင် အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းကို ကက်သုတ်ဟုခေါ်သဖြင့် ထိုရောင်ခြည်တန်းကို ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ကို စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ နေရောင်ခြည်ကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ သံလိုက်နှင့်ပြသောအခါ ယိမ်းယိုင် တတ်ကြောင်းကို တွေ့ရသဖြင့် ရောင်ခြည်အစစ် မဟုတ်နိုင် ကြောင်း၊ အက်တမ်ထက် အလွန်ငယ်သော အမှုန့်များဖြင့်ပြီး သည့် ရောင်ခြည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရတော့၏။ ထိုအက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ကော်ပါးဆဲဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအမည်သည် တစ်ဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောသွားခဲ့ရြုပီးနောက် ကော်ပါးဆဲ အမည်အစား အီလက်ထရွန်ဟူသော အမည်သစ်ကို ပေးခဲ့လေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင် သည် ဓာတုဒြဗ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် သွန်မဆင် လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်သော အခါ အီလက်ထရွန်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက်ပင် ပေါ့သေး၍ အလေးချိန်မှာ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံတစ်ထောင့်ရှစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံခန့်သာရှိကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တွင် ပါရှိကြသော အီလက်ထရွန် များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုအားဖြင့် အမဓာတ်ရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်များကို အမဓာတ်ကိုဆောင်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်၏ဧကမူအဖြစ် ယူဆရလေသည်။ အက်တမ်ထဲတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်တို့ကို ချေဖျက်နိုင်သော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်များလည်းရှိတန်သည်ဟု ယူဆကြပြန်လေသည်။ ယင်းယူဆချက်အတိုင်းပင် အမဓာတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကက်သုတ်ရောင် ခြည်ကဲ့သို့ အဖိုဓာတ်မှလည်း ကက်သုတ်ရောင်ခြည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဖြစ်သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာကြောင်းကို တွေ့ရှိကြလေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ချောင်းကို အန်နုတ်ဟု ခေါ်သဖြင့် ထိုအဖိုဓာတ်ဘက်မှ ထွက်လာသော ရောင်ခြည်ကို အန်နုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အန်နုတ်ရောင်ခြည် ရှိကြောင်းကို အတည်မပြုသေးဘဲ ယာယီအားဖြင့်သာလက်ခံရန် သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သဘော တူညီခဲ့ကြလေသည်။ ဆာအားနက်ရားသားဖို့ အမည်ရှိ သိပ္ပံပညာကျော် တစ်ဦးသည် အန်နုတ်ရောင်ခြည်အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခက်အခဲများကို ရှင်းလင်းပြဆိုနိုင်ခဲ့လေသည်။ ရားသားဖို့ သည် ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင်ခြည်များကို သတ္တုချ၍ ခွဲစိတ်စမ်းသပ်ကြည့်ရှုခဲ့လေသည်။ ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင် ခြည်များမှာ သုံးမျိုးသုံးစားဖြစ်၍ (၁) အယ်လဖာရောင်ခြည်၊ (၂) ဗီတာရောင်ခြည်၊ (၃) ဂမ်မာရောင်ခြည်ဟု ဂရိဘာသာ အက္ခရာများဖြင့် အမည်ပေးခဲ့၏။ ဂမ်မာရောင်ခြည်သည် အိပ်စရေးရောင်ခြည်ကဲ့သို့ပင် လှိုင်းများဖြစ်သော်လည်း လှိုင်းအလျား အလွန်တိုကြောင်း ရားသားဖို့ စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ဗီတာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အယ်လဖာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသော မြူမှုန်တို့ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသည့် အရာဝတ္ထုများသည် ဗီတာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အမဓာတ်ရှိသည့် အီလက်ထရွန်တို့ထက်လေး၍ အသွားနှေးသော်လည်း တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင်ပေါင်း နှစ်သောင်းနှုန်းခန့် မျှနှင့် ရေဒီယမ်အက်တမ်အတွင်းမှ ထိုးထွက်လာကြကြောင်းကို သိရှိရလေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်ကို တစ်ခါတစ်ရံ အယ်လဖာမြူမှုန်ဟူ၍လည်း ခေါ်တတ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအချက်မှာ ထိုအယ်လဖာမြူမှုန်များကို စုရုံး၍ စပက်ထရိုစကုပ်မှန်ပြောင်းဖြင့် စုံစမ်းကြည့်ရှုသောအခါ ထိုမြူမှုန်များသည် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဆာရားသားဖို့၏ စမ်းသပ်မှုကြောင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်နှင့် အလားတူ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ် ကိုဆောင်သော မြူမှုန်များရှိရမည်ကို သိရှိခဲ့ရသည်။ အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိ၍ ထိုအီလက်ထရွန်တို့သည် အလယ်၌ရှိသော နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံကို ဝန်းရံနေကြ သည်ဟု သိရှိရသည်။ အီလက်ထရွန်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည်ဟု သိရှိရပြီးဖြစ်သောကြောင့် နျူကလိယပ်တွင် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်တို့စုရုံး၍ ရှိတန်ရာသည်ဟု ရားသားဖို့က ဆိုခဲ့လေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော မြူမှုန့်များကို ပရိုတွန်ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ကြသည်။ ပရိုတွန်သည် လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်ထက် အဆပေါင်း ၁၈၅ဝ ခန့်မျှ ပို၍လေးလံကြောင်း သိရှိရသည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရကား အက်တမ်၏အလေးချိန်သည် အက်တမ်တွင်ပါရှိနေသော ပရိုတွန်၏ အလေးချိန်သာဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်တို့၏ အလေး ချိန်မှာ မပြောပလောက်အောင် နည်းသဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစား ရန်ပင် မလိုချေ။ အက်တမ်တို့၏ခန္ဓာအိမ်ကို ဆင်ခြင်ကြည့် သောအခါ နျူကလိယပ်ခေါ် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဗဟိုဝတ်ဆံနှင့် ထိုဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်ပတ်ကာသွားနေသော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်နေကြောင်း နောက်ဆုံးသိရှိရလေသည်။ အာကာသတစ်ခွင်တွင် ကြယ်၊ ဂြိုဟ်စသည်တို့သည် မိမိတို့ လှည့်ပတ်သွားနေသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နေကို လှည့်လည်၍ သွားနေဘိသကဲ့သို့ အီလက်ထရွန်တို့သည်လည်း အဆိုပါဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်ကာ သွားနေကြ၏။ တစ် နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အက်တမ်များသည် နေစကြဝဠာနည်းတူ တည်ဆောက်ထားသော စကြဝဠာအငယ်စားကလေးများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးသွားပြီးနောက် သိပ္ပံပညာအရ တိုးတက်သိရှိရသည်မှာ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်သည် (၁) လျှပ်စစ် အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သောပရိုတွန်၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ပေါစီထရွန်၊ (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင် သော အီလက်ထရွန်၊ (၄) လျှပ်စစ်ဓာတ်ကင်းသော နျူထရွန် တို့ဖြင့် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်သည် အကြမ်းအားဖြင့် (၁) ပရိုတွန် (၂) အီလက်ထရွန် (၃) နျူထရွန် သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ သည် အီလက်ထရွန်ထက် ပိုမို၍သိပ်သည်း၏။ အက်တမ် အလေးချိန်သည် နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိကြသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်နှစ်ရပ်ပေါင်း အလေးချိန်ဖြစ်၍ အပြင် ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားနေသော အီလက်ထရွန်မှမရချေ။ ပုံပမာ-အောက်ဆီဂျင်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၁၆ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထက် ၌ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အက်တမ်၏ အလေးဆ ဆိုသည်မှာ အက် တမ်၏ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ပါရှိသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့၏ နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆသာ ဖြစ်ပြီးလျှင် အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏ အရေအတွက်ကိုဆိုလိုသည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရကား အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်သောကြောင့်ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန် ရှစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အောက်ဆီဂျင် အလေးဆ သည် ၁၆ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိုတွန်ရှစ်ခုနှင့် နျူထရွန်ရှစ်ခု တို့သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိရ မည်ဖြစ်၏။ ဟီလီယမ်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၄ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်ကြောင်း သိခဲ့ရပြီ။ ဟီလီယမ် အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်သောကြောင့် ဟီလီယမ်အက်တမ် ၏ နျူကလိယပ်တွင် ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိ၍ နျူထရွန်နှစ်ခုရှိရမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟီလီယမ် အက်တမ်အလေးဆသည် လေး ဖြစ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်အရေ အတွက်ကိုလိုက်၍ အက်တမ်အမှတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ် အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၍ ဟီလီယမ်အက်တမ် အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်၏။ ဓာတုဒြဗ်စင်ထဲတွင် အလေးဆုံးဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ် ၉၂ ဖြစ်သော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင် ပရိုတွန် ၉၂ ခု ရှိ၏။ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ် တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်တစ်ခုရှိတိုင်း အီလက်ထရွန်လည်း တစ်ခု အစဉ်ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိလျှင် အီလက်ထရွန်နှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန်ရှစ်ခုရှိသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်ရှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန် ၉၂ ခုရှိသော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင်လည်း နျုထရွန် ၉၂ ခု ရှိရ၏။ ပရိုတွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ နျုထရွန် အရေအတွက် ရှိရခြင်းအကြောင်းမှာ အက်တမ်၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှုရှိစေရန်အတွက် ဖြစ်လေသည်။ အကယ်၍ အက်တမ်တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်အရေအတွက် ကများနေ၍ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်က နည်းနေအံ့၊ ထို အခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်က တစ်ဖက်သတ်များနေသည့်အတွက် မျှတမှုရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ ထို့အတူ အီလက်ထရွန်အရေ အတွက်ကများ၍ ပရိုတွန်အရေအတွက်က နည်းနေလျှင်လည်း ထိုအက်တမ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှု ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်တွင် မျှတမှု ရှိရန်အတွက် ပရို တွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ အီလက်ထရွန်အရေအတွက်သည်လည်း အညီအမျှရှိရမည် ဖြစ်လေသည်။ အက်တမ်တစ်ခု၏ ခန္ဓာအိမ်ကို ခြုံ၍ဆန်းစစ်ကြည့် လျှင် အောက်ပါအချက်အလက်များကို တွေ့ရှိရ၏။ (၁) နျူ ကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ရှိကြ သည်။ (၂) အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏အရေအတွက်ဖြစ်သည်။ (၃) အက်တမ်အလေးဆ သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်နှင့်နျူထရွန်အရေအတွက် နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆပင် ဖြစ်သည်။ (၄) ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိ သော ပရိုတွန်အရေအတွက်နှင့် ဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်သွား နေသော အီလက်ထရွန်တို့၏ အရေအတွက်သည် ညီတူညီမျှရှိ ကြသည်။ သွန်မဆင်သည် နီယွန်ရောင်ခြည်တန်းကို သံလိုက်နယ် အတွင်း လွှတ်ကြည့်သောအခါတွင် ထိုရောင်ခြည်သည် တညီ တညွတ်တည်း ယိမ်းယိုင်မသွားသည်ကို တွေ့ရာမှ နီယွန်အက် တမ်များရှိ ဒြဗ်ထုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူခြင်းကြောင့်သာ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရသည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် အခြားဒြဗ်စင်များကို စမ်း သပ်ကြည့်ရာတွင် သူယူဆသည့်အတိုင်း အက်တမ်များရှိ ဒြဗ်ထု သည် မတူကြသည်ကို တွေ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို [[အိုင်ဆိုတုပ်]]ဟုခေါ်သည်။ ထိုအိုင်ဆိုတုပ်ဟူသော စကားလုံး၏အဓိပ္ပာယ်မှာ ဒြဗ် စင်တစ်ခုရှိ အက်တမ်အချို့သည် အခြားအက်တမ်များနှင့် ဓာတ် နှင့် ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိများတွင် တူညီကြသော်လည်း အက်တမ်ဒြဗ် ထုရှိရာတွင်မူ မတူညီကြဟု ဆိုလိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == အက်တမ်ပုံစံများ == ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် [[ဒီမိုခရိတပ်]] (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။ သင်သည် အရာဝတ္ထုတခုကို တဝက်တိတိ ခွဲစိတ်လိုက်ပါ။ ထို့နောက် ကျန်နေသော အပိုင်း၏ တဝက်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ပါ။ ထိုကဲ့သို ကြိမ်ဖန်များစွာ ခွဲစိတ်လိုက်ပြီးနောက် ထပ်မံ ခွဲစိတ်၍မရသော နောက်ဆုံး ကျန်နေသည့် အခြေခံအမှုန်ကို အက်တမ်ဟု ဒီမိုခရိတပ်က အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး [[ပလေတို]] နှင့် သူ၏တပည့် [[အရစ္စတိုတယ်]] တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ လူတို့အတွက် အကျိုးမရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များနှင့် ပညာရှိ ကဝိအကျော်အမော်တို့ကလည်း အက်တမ်ကို လျစ်လျူ ရှုခဲ့ကြရာ နှစ်ပေါင်း (၂၀⁠၀၀) နှစ်ထောင်ကျော် ကြာခဲ့လေသည်။ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်း ရောက်သောအခါ ဒြပ်ဝထ္ထုများ၏ ဖြစ်ပေါ် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြန်လည် စိတ်ဝင်စားလာ ကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျွန်ဒါတန်]] (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ဒြပ်ဝထ္ထုများသည် အလွန်သေးငယ်သော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲစည်း တည်ရှိနေကြောင်း၊ ၎င်း အက်တမ်များသည် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် တူချင်လည်းတူမည်။ မတူဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အက်တမ်များ အချိုးကျ ပါဝင်လျက်ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အက်တမ် တခုစီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကိုတော့ မသိခဲ့ပေ။ === သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ === ၁၈၉၇တွင် အင်္ဂလိပ် ရှုပဗေဒ ပညာရှင် [[သွန်မဆင်]] (J.J. Thomson) က အက်တမ် အတွင်းရှိ (Electron) အီလက်ထရွန် ဟုခေါ်သော (ဓာတ်မ)ဆောင်သည့် အမှုန် ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံ၍ ပထမဆုံး (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ ကို ( ၁၉၀၄ ) တွင် အဆိုပြု တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ သွန်မဆင်၏ Atomic Model သည် ဓာတ်ဖို ဆောင်သော စက်လုံးပုံ အက်တမ် (atom) ထဲတွင် ဓာတ်မဆောင်သော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်ပျံ့နှံ့နေသည်။ ဥပမာ--ကိတ်မုန့်ထဲတွင် ပါဝင်သော စပျစ်သီးခြောက် များကဲ့ သို့ ပျံ့နှံ လျက်ရှိသည်။ === ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား ရှုပဗေဒပညာရှင် [[အားနပ်စ် ရူသာဖို့ဒ်|အန်းနက်ရူသာဖို့ဒ်]] (Ernest Rutherford ) က သတ္တုပြားတခုကို (Alpha Particle) အယ်ဖာ အမှုန်ဖြင့် ပစ်ပေါက် စမ်းသပ်ရာတွင် အယ်ဖာလမ်းကြောင်း သွေဖည်သွားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အယ်ဖာ အမှုန်သည် ဓာတ်ဖိုဖြစ်၍ ၎င်းတို့ကို တွန်းကန် သွေဖည် စေနိုင်ခြင်းမှာ ဓာတ်ဖို အချင်းချင်းသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်ဖိုများက အက်တမ်၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဝတ်ဆံကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် နယူကလိယ (nucleus) ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ နယူကလီယ ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် သွန်မဆမ်၏ မှားယွင်းသော အက်တမ်ပုံစံ (Atomic Model) ကို ပြင်ဆင်၍ အက်တမ် ပုံစံသစ်ကို အဆိုပြုတင်ပြခဲ့သည်။ အက်တမ်တခု၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဓာတ်ဖိုဆောင်သော နယူကလိယ (nucleus) တည်ရှိပြီး ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက် နယူကလိယကို လှည့်ပတ်နေကြသည်။ === ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ရူသာဖို့ဒ် (Rutherford ) ၏ အက်တမ်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက လေ့လာ သုံးသပ်ကြည့်ရာတွင် မှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အီလထရွန်များက နယူကလိယကို လှည့်ပတ်ရာတွင် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် လျှပ်စစ်သီအိုရီ အရ ဓာတ်ဖို-နယူကလိယက ဓာတ်မ-အီလထရွန်ကို ဆွဲငင်မည်ဖြစ်သောကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းမှာ တသမှတ်တည်း မဟုတ်တော့ဘဲ ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်းဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ပေတော့မည်။ နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယဆီသို့ ရောက်ရှိကာ ကွယ်ပျောက် ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ အက်တမ်လည်း မရှိတော့၊ ဒြပ်ဝထ္ထုများလည်း ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ၁၉၁၃တွင် (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ၏ မှားယွင်းမှု ပြဿနာများကို (Rutherford Atomic Model) အခြေခံ၍ ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင် တင်ပြလိုက်သူမှာ ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသား [[နီဘိုးလ်]] (Neils Bohr) ဖြစ်သည်။ သူ၏ အက်တမ်ပုံစံကို ယနေ့အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် သုံးစွဲ နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ အက်တမ်၏ အလယ်ဗဟိုရှိ နယူကလိယကို အီလထရွန်များက လှည့်ပတ်ရာတွင် ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်း မဖြစ်နိုင်။ သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း အတိုင်းသာ ရှိနေရမည်။ စွမ်းအင်မြင့် ပတ်လမ်းမှ နိမ့်သော ပတ်လမ်းသို့ အီလက်ထွန်က ကူးပြောင်းသွာလျင် စွမ်အင် (Energy) ထုတ်လွတ်မည်။ ပြင်ပမှ လုံလောက်သော စွမ်းအင် ရရှိလျင်လည်း မူလပတ်လမ်းမှ စွမ်းအင် ပိုမြင့်သော ပတ်လမ်းသို့ ကူးပြောင်းနိုင်သည်။ သို့သော် ပတ်လမ်းတခုစီတွင် အီလထရွန် တလုံးသာ ရှိရမည် ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်လိုက်လေသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၁၉၂ဝတွင် ရူသာဖို့ဒ်သည် အက်တမ် ၏ ဝတ်ဆံ(သို့) နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်ဖိုဆောင်သော ပရိုတွန် (proton) ကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ သာမန်အားဖြင့် အက်တမ် တလုံးသည် လျှပ်စစ်ဓာတ် ပျက်ပြယ် နေရမည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ရံလျက်ရှိသော ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန် နှင့် တူညီသည့် ဓာတ်ဖိုများ နယူကလိယ အတွင်းရှိနေရမည်။ ထိုကဲ့သို့ တူညီနိုင်ရန် အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် အရေအတွက် လည်း တူညီနေရမည်။ အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် လျှပ်စစ်ဓာတ်များ တူညီကြသော်လည်း ဒြပ်ထုအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ပရိုတွန် တလုံးသည် အီလက်ထရွန် အလုံးပေါင်း (၁၈၄၀) နီးပါးခန့် ရှိသည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် ဓာတ်ဖို-ပရိုတွန် များ ရှိနေသောကြောင့် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း ၏ ဒြပ်ထုသည် နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီနေရမည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ သို့သော် ရူသာဖို့ဒ်က လက်တွေ့ တိုင်းတာကြည့်ရာ နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုသည် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း၏ ဒြပ်ထုထက် နှစ်ဆခန့် ကြီးလေး နေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ လျှပ်စစ် သီအိုရီအရ ကိုက်ညီသော်လည်း အမည်မသိသော အမှုန်များသည် နယူကလိယ အတွင်း ရှိနေကြောင်း သိလာရသည်။ ၎င်းအမှုန်များသည် ဓာတ်မ-ဓာတ်ဖို မရှိသောကြောင့် ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်(neutral proton) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိသောကြောင့် စမ်းသပ် ကြည့်ရှုရန် ခက်ခဲ နေသော ပုစ္ဆာတပုဒ် ဖြစ်ခဲ့ရလေသည် ဓာတ်မဲ့ ပရိုတွန် ကို သေချာတိကျစွာ မရှင်းပြနိုင်ခဲ့သော်လည်း နယူကလီယ အတွင်း ရှိနေကြောင်းကို ဟောကိန်းထုတ်နိုင်ခဲ့ သည်။ ၁၉၃၂ ရောက်သောအခါ အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ဂျိမ်းစ် ချက်ဝစ်]](James Chadwick)သည် နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်ဟု ယူဆခဲ့သော အမှုန်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ် တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို နယူထရွန် (neutron) ဟု အမည်ပေးလိုက် သည်။ နယူထရွန် သည် လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိဘဲ ဒြပ်ထုအားဖြင့် ပရိုတွန် နှင့်တူညီ သည်ဟု ယျေဘုယအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် နယူထရွန် အရေ အတွက် ပိုများလေလေ အက်တမ်၏ အလေးချိန် ပိုလေး လေလေ ဖြစ်သည်။ အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) [[ရှေးရိုးရူပဗေဒ]] နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အီလက်ထရွန်၊ ပရိုတွန်၊ နယူထရွန် တို့ဖြစ်သည်။ အက်တမ်တလုံး၏ အရွယ် အစား ကိုလည်း လွယ်ကူစွာ တင်ပြပါဦးမည်။ ထုထည် (၁)ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသော (အံစာတုံးခန့်) ကုဗတုံး တခုကို ယူပါ။ ထို့နောက် ၎င်းကို တဝက်စီအကြိမ်ကြိမ် ခွဲစိပ်ပါ။ ထိုကဲ့သို့ ခွဲစိတ်ရာတွင် အစိတ် အပိုင်းပေါင်း (သို့မဟုတ်) အမှုန်ပေါင်း ကိုရေတွက်ကြည့်လျင် (စုစုပေါင်းအမှုန်) ကုဋေတစ်ထောင်၏ နှစ်ထပ်ကိန်း ရအောင် ခွဲစိတ်ရမည်။ ၎င်းခွဲစိတ်ပြီးသော အမှုန်များထဲမှ တခုသော အမှုန်ငယ် လေးသည် အက်တမ် (Atom) တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြရလျှင် (N=ρNa/M)။ N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ [[သိပ်သည်းဆ]] M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= [[အက်ဗိုဂါးဒိုကိန်းသေ]] တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x10²³) ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Commons|Atom}} [[Category:ဓာတုဗေဒ]] {{Physics-stub}} rizjk59ievk4jjybspmg5lqaqpvz758 1051108 1051107 2026-09-01T17:53:26Z Dr Lotus Black 31011 /* သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ */ 1051108 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[Image:Helium atom QM.svg|thumb|300px|ဟီလီယမ် အက်တမ်]] '''အက်တမ်''' ({{lang-en|Atom}}) ဆိုသည်မှာ [[နျူကလိယ|ဗဟိုဆန်]] (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် [[အီလက်ထရွန်]]တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော [[ဒြပ်|ဒြပ်သား]]အစုအဝေးဖြစ်သည်။ ၎င်း၌ ပါဝင်သော [[ပရိုတွန်]]နှင့် အီလက်ထရွန်တို့ အရေအတွက် တူညီသဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုလုံး၏ အသားတင်[[လျှပ်ဓာတ်]]မှာ သုည ဖြစ်နေမည်။ (ထိုသို့ ဖြစ်မနေလျှင် ၎င်းအစုအဝေးက အက်တမ်မမည်တော့ဘဲ [[အိုင်းယွန်း]] ဖြစ်သည်။) ကျွန်ုပ်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့၊ [[ဒြပ်စင်]]၊ [[ဒြပ်ပေါင်း]] အမျိုးမျိုးကို အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် [[အမှုန်]]ကို [[မော်လီကျူး]]ဟု ခေါ်သည်။<br> == ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် == [[ပဏ္ဍိတဝေဒနီယ ဒီပနီကျမ်း]]က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10^-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10^-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10^-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။ ထို့ကြောင့် ယခင်ခေတ်က ဘာသာပြန်မညီခဲ့မှုကို ယခုခေတ်အသိဖြင့် ပြင်ဆင်နိုင်လျက် အက်တမ်ကို ပရမာအဏုမြူအဖြစ် ဘာသာမပြန်သင့်ကြောင်း ရိပ်စားမိနိုင်သည်။<br> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။ ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခဲ၊ [[အရည်]]၊ [[အငွေ့]] တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]](plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤ၄မျိုးအပြင် အခြားသော [[ဒြပ်သားအခြေရပ်]] (state of matter) တို့လည်း ကျန်ရှိသေးသည်။<br> အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော [[အီလက်ထရွန်]] တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ ရှေးယခင်က "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တပ်အပ်ရေးသားကြသောလည်း ကွမ်တမ်သဘောယန္တရား၏ မရေရာမှုနိယာမ (Uncertainty Principle) ကို သိရှိကြပြီးနောက် "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တိကျသော အသုံးအနှုန်းကို ပညာရှင်တို့ ပယ်လာကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် [[ဓာတုဗေဒ]] စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။ [[ရူပဗေဒ]]ဖြင့် [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ [[လှိုင်းသရုပ်]]စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။<br> ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော [[နျူထရွန်]] ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အက်တမ် ဗဟိုထု (သို့) နျူကလီးယပ်သည် လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိအား ပိုင်ဆိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန် ရှိသည့်အနက် နျူထရွန်မှာ မည်သည့် ဂုဏ်သတ္တိမှ မပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသော ပရိုတွန်က ကြီးစိုးသောကြောင့် နျူကလီးယပ်တွင် အပေါင်း (သို့) လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ထို နျူကလီးယပ် အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန် တွင် လျှပ်စစ်အမ ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အက်တမ်တစ်ခုလုံးအနေနှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိကို မှ မဆောင် ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အက်တမ့်ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖို အရေအတွက်နှင့် ထို နျူကလီးယပ်အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန်များ၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်မ အရေအတွက် ညီမျှချေဖျက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ==အက်တမ်== ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ [[ဘီစီ]] ၄ဝဝ ခန့်က [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]] အမည်ရှိသော ဂရိလူမျိုး ဒဿနိကပညာကျော်က လောကကြီးအတွင်း၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဘာမှ မရှိသော အာကာသများနှင့် မျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်းသော မြူမှုန်တို့ရှိကြောင်း ပြောခဲ့လေသည်။ ထိုပညာရှိကြီးအလိုအားဖြင့် ဒြပ်သည် ထိုအမှုန်တို့ စုပေါင်း၍ ဖြစ်လာရသည်ဟုဆိုသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ရှိကြသော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ လူသတ္တဝါမှန်သမျှတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့မြင်နေရသကဲ့သို့ အငွေ့၊ အရည်၊ အခဲအနေဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အမှန်အားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အလွန်သေး၍ငယ်သည့် အမှုန်ကလေးများ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအမှုန်ကလေးများကို '''အက်တမ်''' ဟု ခေါ်ကြ၏။ အက်တမ်ဟူသည်မှာ ဂရိဘာသာဝေါဟာရဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့်ဆိုလျှင် ခွဲစိတ်၍မရသောအမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ အက်တမ်တို့သည် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်အောင် သေးငယ်လှသောကြောင့် အက်တမ်ပေါင်း တစ်သန်းမျှကို စီထားသည့်တိုင်အောင် ဆံခြည်ပင်တစ်မျှင်စာမျှပင် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။<ref>{{cite encyclopedia|title=Atom|encyclopedia=Compendium of Chemical Terminology (IUPAC Gold Book)|publisher=IUPAC|edition=2nd|url=http://goldbook.iupac.org/A00493.html|accessdate=2015-04-25}}</ref> ထိုမျှသေးငယ်သော အက်တမ်များသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးနှင့် မြင်⁠မြင်သမျှ အရာဝတ္ထုမှန်သမျှကို တည်ဆောက်ထားသော အုပ်ချပ်များပင်ဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒြပ်စင်ပေါင်း ၁၁၈ မျိုး ရှိသည့်အနက် ဒြပ်စင် ၂၆ မျိုးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များက လက်တွေ့စမ်းသပ်ခန်းတွင် ပြုလုပ်ထားသောဒြပ်စင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ သဘာဝအလျှောက် တွေ့ရှိထားသော ဒြပ်စင်တို့၏ အရေအတွက်မှာ ၉၂ မျိုးဖြစ်ရာ ထိုဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်အမျိုးပေါင်းမှာလည်း ၉၂ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုအက်တမ်တို့သည် အမျိုးမျိုးအဖုံအဖုံ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ကြ၍သာ ကုဋေကုဋာမက မရေတွက်နိုင်အောင် အမျိုးအစား များပြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာကြပေသည်။ ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန်ဒေါလ်တန်]] တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် [[မန်ချက်စတာမြို့|မန်ချက်စတာ]]မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။ ပထမ ဓာတုအချိုးမှန်နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်မျိုးတွင် ပါဝင်မြဲဒြပ်စင်တို့၏ အလေးချိန် အချိုးသည် အစဉ်မှန်ကန်ရမည်ဟု ဖော်ပြထား၏။ ပုံပမာ- ရေ ကိုရေတွင်း၊ ရေကန်၊ မြစ်၊ ချောင်း အသီးသီးတို့မှ ရရှိနိုင် သည့်ပြင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်ရာ မည်သည့်နည်း ဖြင့်ရသည်ဖြစ်စေ ထိုရေသည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အလေးချိန်တစ်ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်နှစ်ဆ '''( H₂0 )''' ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ ၏။ ဤအချိုးအစားမှာ မည်သည့်အခါမျှ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မှန်ကန် လေသည်။ ဒုတိယနည်းဖြစ်သော ဓာတုအချိုးဆတိုး နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဒြပ်စင်တစ်မျိုးသည် အခြားဒြပ်စင်တစ်မျိုး နှင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုထက်များသော ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်လာ သောအခါ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော ထိုဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်အသီးသီးသည် အငယ်ဆုံးအလေးချိန်နှင့် ဆတိုးအချိုးကျဖြစ်ရမည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြလေသည်။ ဥပမာပြရသော် နိုက်ထရိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင်တို့ ပေါင်းစပ်ရာ၌ အောက်ဆီဂျင်၏အချိုး သည် လေးလီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ *ပထမ ဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၄ ဆ။ *ဒုတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ။ *တတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၂ ဆ။ *စတုတ္ထဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၆ ဆ။ *ပဉ္စမဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ဝ ဆ။ ဤသို့အသီးသီးပေါင်းစပ်ထားသော အထက်ပါဂဏန်း များကိုကြည့်လျှင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆတိုင်းတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၄ လီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် အဆများဖြစ်သော ၄ ၊ ၈ ၊ ၁၂ ၊ ၁၆ ၊ ၂ဝ တို့ကိုကြည့်လျှင် ထိုဂဏန်းများမှာ ၄ နှင့်စားနိုင်သည့် ဂဏန်းများသာဖြစ်သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အက်တမ်အလေးဆသည် ၉၂ ပါးသောဒြပ်စင်တို့၏ ၉၂ မျိုး သောအက်တမ်တစ်လုံးတစ်လုံးတွင် သီးခြားအလေးချိန် တစ်မျိုး စီရှိကြ၏။ အက်တမ်သည် အလွန်သေးငယ် သိမ်မွေ့လှ၍ မမြင်စွမ်းနိုင်သော ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားအလေးချိန်ရှိ သည်ဟု ဆိုသော်ငြားလည်း တကယ်အလေးချိန်ရရန်မှာ အလွန်ခဲယဉ်းလှပေသည်။ ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ် သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အလေးချိန်ကို ဧကမူ အနေဖြင့် ထားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက် ဓာတ်ပေါင်းစပ်ရာ၌ ပိုမို လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်သည် အလွန့် အလွန် ပေါ့ပါးလှသဖြင့် လက်တွေ့စမ်းသပ်ရာတွင် အမှားများ တွေ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဧကမူ အဖြစ်မထားဘဲ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်ကိုသာ ပြည်ထောင် အသီးအသီးမှ အားလုံးသော ဓာတုဗေဒပညာရှင်တို့က ဧကမူ အဖြစ်ရွေးချယ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင်အက်တမ်ထက် ၁၅ ၏ ၈၈ လေးသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် ၏ အလေးချိန်ကို ၁၅ ၏ ၈၈ မထားပဲ ၁၆ တိတိ ထား၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်ကို ၁ ၏ ဝ⁠ဝ၈ ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။ ဤဧကမူ အလေးချိန်ကို ယနေ့တိုင်အောင် သုံးစွဲလျက်ရှိရာ သာမန်ကိစ္စများတွင် ဒသမများကိုဖြုတ်၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်အလေးချိန် အသီးအသီး ကို ၁ နှင့် ၁၆ ဟု သတ်မှတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူထားသော အက်တမ်အလေးချိန်ကို ရထား ပြီးသောအခါ ထိုအက်တမ်နှင့် အခြား⁠အခြားသောအက်တမ်တို့ ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ထိုအက်တမ်တို့သည် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်ထက် မည်မျှလေး၍ မည်မျှပေါ့ကြောင်းကိုသိရသဖြင့် ထိုအက်တမ်တို့၏ အလေးဆများကိုလည်း သိရှိနိုင်လေသည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော အလွယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဒုတိယဒြပ်ပေါင်း နိုက်ထရစ်အောက်ဆိုက် တွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်ထား၏။ အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်ကို ၁၆ ဆ လုပ်လိုက်သော အခါ နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန်သည် ၁၄ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးဆမှာ ၁၄ ဖြစ်တော့၏။ တစ်ဖန် အိုင်းယွန်းအောက်ဆိုက် '''iron(II) oxide or ferrous oxide''' ဒြပ်ပေါင်းတွင် အိုင်းယွန်းအလေးချိန် ၇ ဆ နှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ ဆ ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း အိုင်းယွန်း အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်လျက်ရှိပေသည်။ အောက်ဆီဂျင်အဆကို ၂ မှ ၁၆ အထိ တိုးပေးလိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်း၏အဆသည်လည်း ၇ မှ ၅၆ အထိ တိုးတက်လာတော့၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် အိုင်းယွန်း၏ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၅၆ ဖြစ်တော့၏။ ထို့အတူ အိုင်းယွန်း ဆာလဖိုက်ဒ် '''iron (II) sulphide''' ခေါ် သံနှင့် ကန့်ဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း သံ၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၅၆ ဖြစ်သောကြောင့် ကန့်အက်တမ်၏ အလေးဆသည် ၃၂ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် [[ဒမီသရီ အီဗန်နိုဗစ် မန်းဒယ်လိယပ်]] သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဓာတုဗေဒအကြောင်းရပ်တွင်အကျယ်ဖော်ပြထားသည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီပြည်သား ဓာတုဗေဒပညာ ကျော် တစ်ဦးဖြစ်သော [[Amedeo Avogadro|အာဗိုဂါးဒရိုး]]သည် မော်လီကျူ၏ သဘောကို စတင်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။ ထိုမော်လီကျူ၏သဘော သည် အက်တမ်သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေလေသည်။ အာဗိုဂါးဒရိုး ယူဆပုံမှာ ဒြပ်စင်တို့ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ပေါင်း တစ်မျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများ တစ်စုံတစ်ရာမပျက်ပြားဘဲ တည်မြဲ နေနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးသောအစိတ်အပိုင်းမှာ မော်လီကျူးဖြစ် သည်ဟု ယူဆ၏။ မော်လီကျူးကို မသိရမီက အက်တမ်ဟူသော ဝေါဟာရတစ်ခုတည်းကိုပင် ဒြပ်စင်နှင့် ဒြပ်ပေါင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ရောရောအနှောနှော အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ဒြပ်စင်၏အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ သို့သော် ဟိုက်ဒြိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဒြပ်စင်နှစ်မျိုး ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်း '''( H₂O )''' ၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ် အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ရေမော်လီကျူးဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့ကို အဓိပ္ပာယ် ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိနားလည်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်လာသော ရေမော်လီကျူးတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများလည်းမရှိ ၊ အောက်ဆီဂျင်ဒြပ်စင်၏ဂုဏ်သတ္တိလည်းမရှိ ၊ သာမန် ရေ၏ဂုဏ်သတ္တိများသာ ရှိကြလေသည်။ အက်တမ်ဟူသောဝေါဟာရကို ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဒြပ်စင်တို့အဖို့ အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဒြပ်ပေါင်းတို့အဖို့မှာမူကား မော်လီကျူးဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမိလျှင် ရေမော်လီကျူးတစ်ခု ဖြစ်လာရသည်ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်ငွေ့တွင် ဒြပ်စင်တို့သည် အက်တမ်အဖြစ်ဖြင့် တည်မနေကြဘဲ အက်တမ်ချင်းဖွဲ့စည်း၍ မော်လီကျူ'အဖြစ် ဖြင့် တည်နေတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ် နှစ်ခုပါရှိ၏။ အောက်ဆီဂျင် မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် အောက်ဆီ ဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဒြပ်ပေါင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ဒြပ်စင်တွင်ဖြစ်စေ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိမပျက်ဘဲ အသေးငယ်ဆုံး တည်နေနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းကို မော်လီကျူး ဟုခေါ်ကြောင်း သိရာသည်။ သိပ္ပံပညာသည် တဖြည်း⁠ဖြည်းတိုးတက် ထွန်းကားလာရသော ပညာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခေတ်ထက်တစ်ခေတ် တိုးတက်၍ ဆန်းပြားကျယ်ဝန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစုနှစ်က သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ယူဆပုံနှင့်၊ ၂ဝ ရာစုနှစ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ ယူဆပုံတို့မှာမတူကြဘဲ ကွဲလွဲခြားနားကြပေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြ သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သူတို့၏ပညာရပ်များတွင် အသစ် အဆန်းထပ်မံတွေ့ရန်မရှိ၊ လုံးဝပြည့်စုံပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေ သည်။ သိပ္ပံပညာကျော်တစ်ဦးကဆိုလျှင် ၁၉ ရာစုနှစ်၏ သိပ္ပံပညာတိုးတက်လာပုံကို ချီးကျူးပြောဆိုရာတွင် ရှေ့အဖို့ သိပ္ပံ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသစ်အဆန်းတို့ကို ထပ်မံရှာဖွေရန်နှင့် အသစ်ထွင်ရန်လိုတော့မည်မဟုတ်။ အတိတ်က ပညာရပ်များကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကြရန်သာ လိုမည်ဟူ၍ပင် ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ကျော်ကျော်လောက်မှာပင် သိပ္ပံပညာလောကကို ချောက် ချားစေသည့် အသစ်အဆန်းများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပေသည်။၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် [[Wilhelm Röntgen|ဗီလဟင်းကွန်းရတ် ရန့်ဂင်]] သည် X-ray ဟုခေါ်သည့် ရောင်ခြည်သစ် တစ်ခုကို စတင်တွေ့ရှိ ခဲ့လေသည်။ ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် [[Henri Becquerel|အန်ထော်နီဟင်နရီဗက္ကရဲ]]သည် [[ယူရေနီယမ်]] ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ [[ရေဒီယမ်]] ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် [[မာရီ ကျူးရီး|မာရီကျူးရီး]] ဇနီးမောင်နှံတို့က ပစ်ချဗလင်း ဟုခေါ်သော ယူရေနီယမ် ပါသည့်ပစ္စည်းရိုင်းမှ ရေဒီယမ်အမည်ရှိသော ဒြပ်စင် အသစ် အဆန်းကို စတင်တွေ့ရှိကြလေသည်။ ရေဒီယမ်ဒြပ်စင်ကို တွေ့ရှိရပြီးနောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ သည် X-ray နှင့် ရေဒီယမ်တို့၏ ဂုဏ်ထူးသတ္တိထူးများ အတွက် အကြောင်းရင်းကိုစတင်၍ စုံစမ်းခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့စုံစမ်းသောအခါ X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိတို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်လောကထက်ငယ်သော လောကသစ်တစ်ခု ရှိရမည်ဟု အခိုင်အမာသိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကဆိုလျှင် ဒြပ်စင်တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းမှာ အက်တမ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆယုံကြည်လျက် ရှိနေကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိကို စုံစမ်း ကြည့်သောအခါ ထိုရောင်ခြည်တို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်သည် တစ်ခုတည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အရာမဟုတ်ဘဲ အက်တမ်ဖြစ်ရန် အက်တမ်ထဲတွင် အက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုများ ပါရှိရဦးမည်ကို သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်ထက်ငယ်သော လောကသစ်ကို ဂျိုးဇက်ဂျွန် သွန်မဆင်ဆိုသူ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခကြီးတစ်ဦးက စတင်ရှာဖွေ စုံစမ်းကြည့်၏။ သွန်မဆင်သည် ထိုစဉ်က အသစ်တွေ့စဖြစ်သော X-ray များနှင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်သည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းကြည့်ရာတွင် ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တန်းတွင် အက်တမ် ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ပါကြောင်းကို သိရှိလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည် ရရှိလာပုံကို ဖော်ပြရန် လိုပေမည်။ ဆာဝီလျံကရု စီမံပြုလုပ်သော ကရုကျုခေါ်ဖန်ပြောင်းတွင် သတ္တုချောင်း နှစ်ချောင်းကို လျှပ်စစ်လိုက်နိုင်အောင် ဖန်သား တွင်လျှိုသွင်း၍ ဖန်ပြောင်းကို အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အတွင်းမှ လေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် ကုန်လုနီးမျှ စုတ်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် တစ်ခု⁠ခုနှင့် သတ္တုချောင်း များကို ဆက်သွယ်၍ ဖန်ပြောင်းထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် သွင်းပေး သောအခါ အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းမှ ပျော့သော အလင်းရောင်ခြည်သည် တန်း၍ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင် အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းကို ကက်သုတ်ဟုခေါ်သဖြင့် ထိုရောင်ခြည်တန်းကို ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ကို စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ နေရောင်ခြည်ကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ သံလိုက်နှင့်ပြသောအခါ ယိမ်းယိုင် တတ်ကြောင်းကို တွေ့ရသဖြင့် ရောင်ခြည်အစစ် မဟုတ်နိုင် ကြောင်း၊ အက်တမ်ထက် အလွန်ငယ်သော အမှုန့်များဖြင့်ပြီး သည့် ရောင်ခြည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရတော့၏။ ထိုအက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ကော်ပါးဆဲဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအမည်သည် တစ်ဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောသွားခဲ့ရြုပီးနောက် ကော်ပါးဆဲ အမည်အစား အီလက်ထရွန်ဟူသော အမည်သစ်ကို ပေးခဲ့လေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင် သည် ဓာတုဒြဗ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် သွန်မဆင် လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်သော အခါ အီလက်ထရွန်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက်ပင် ပေါ့သေး၍ အလေးချိန်မှာ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံတစ်ထောင့်ရှစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံခန့်သာရှိကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တွင် ပါရှိကြသော အီလက်ထရွန် များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုအားဖြင့် အမဓာတ်ရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်များကို အမဓာတ်ကိုဆောင်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်၏ဧကမူအဖြစ် ယူဆရလေသည်။ အက်တမ်ထဲတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်တို့ကို ချေဖျက်နိုင်သော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်များလည်းရှိတန်သည်ဟု ယူဆကြပြန်လေသည်။ ယင်းယူဆချက်အတိုင်းပင် အမဓာတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကက်သုတ်ရောင် ခြည်ကဲ့သို့ အဖိုဓာတ်မှလည်း ကက်သုတ်ရောင်ခြည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဖြစ်သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာကြောင်းကို တွေ့ရှိကြလေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ချောင်းကို အန်နုတ်ဟု ခေါ်သဖြင့် ထိုအဖိုဓာတ်ဘက်မှ ထွက်လာသော ရောင်ခြည်ကို အန်နုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အန်နုတ်ရောင်ခြည် ရှိကြောင်းကို အတည်မပြုသေးဘဲ ယာယီအားဖြင့်သာလက်ခံရန် သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သဘော တူညီခဲ့ကြလေသည်။ ဆာအားနက်ရားသားဖို့ အမည်ရှိ သိပ္ပံပညာကျော် တစ်ဦးသည် အန်နုတ်ရောင်ခြည်အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခက်အခဲများကို ရှင်းလင်းပြဆိုနိုင်ခဲ့လေသည်။ ရားသားဖို့ သည် ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင်ခြည်များကို သတ္တုချ၍ ခွဲစိတ်စမ်းသပ်ကြည့်ရှုခဲ့လေသည်။ ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင် ခြည်များမှာ သုံးမျိုးသုံးစားဖြစ်၍ (၁) အယ်လဖာရောင်ခြည်၊ (၂) ဗီတာရောင်ခြည်၊ (၃) ဂမ်မာရောင်ခြည်ဟု ဂရိဘာသာ အက္ခရာများဖြင့် အမည်ပေးခဲ့၏။ ဂမ်မာရောင်ခြည်သည် အိပ်စရေးရောင်ခြည်ကဲ့သို့ပင် လှိုင်းများဖြစ်သော်လည်း လှိုင်းအလျား အလွန်တိုကြောင်း ရားသားဖို့ စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ဗီတာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အယ်လဖာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသော မြူမှုန်တို့ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသည့် အရာဝတ္ထုများသည် ဗီတာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အမဓာတ်ရှိသည့် အီလက်ထရွန်တို့ထက်လေး၍ အသွားနှေးသော်လည်း တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင်ပေါင်း နှစ်သောင်းနှုန်းခန့် မျှနှင့် ရေဒီယမ်အက်တမ်အတွင်းမှ ထိုးထွက်လာကြကြောင်းကို သိရှိရလေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်ကို တစ်ခါတစ်ရံ အယ်လဖာမြူမှုန်ဟူ၍လည်း ခေါ်တတ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအချက်မှာ ထိုအယ်လဖာမြူမှုန်များကို စုရုံး၍ စပက်ထရိုစကုပ်မှန်ပြောင်းဖြင့် စုံစမ်းကြည့်ရှုသောအခါ ထိုမြူမှုန်များသည် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဆာရားသားဖို့၏ စမ်းသပ်မှုကြောင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်နှင့် အလားတူ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ် ကိုဆောင်သော မြူမှုန်များရှိရမည်ကို သိရှိခဲ့ရသည်။ အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိ၍ ထိုအီလက်ထရွန်တို့သည် အလယ်၌ရှိသော နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံကို ဝန်းရံနေကြ သည်ဟု သိရှိရသည်။ အီလက်ထရွန်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည်ဟု သိရှိရပြီးဖြစ်သောကြောင့် နျူကလိယပ်တွင် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်တို့စုရုံး၍ ရှိတန်ရာသည်ဟု ရားသားဖို့က ဆိုခဲ့လေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော မြူမှုန့်များကို ပရိုတွန်ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ကြသည်။ ပရိုတွန်သည် လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်ထက် အဆပေါင်း ၁၈၅ဝ ခန့်မျှ ပို၍လေးလံကြောင်း သိရှိရသည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရကား အက်တမ်၏အလေးချိန်သည် အက်တမ်တွင်ပါရှိနေသော ပရိုတွန်၏ အလေးချိန်သာဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်တို့၏ အလေး ချိန်မှာ မပြောပလောက်အောင် နည်းသဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစား ရန်ပင် မလိုချေ။ အက်တမ်တို့၏ခန္ဓာအိမ်ကို ဆင်ခြင်ကြည့် သောအခါ နျူကလိယပ်ခေါ် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဗဟိုဝတ်ဆံနှင့် ထိုဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်ပတ်ကာသွားနေသော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်နေကြောင်း နောက်ဆုံးသိရှိရလေသည်။ အာကာသတစ်ခွင်တွင် ကြယ်၊ ဂြိုဟ်စသည်တို့သည် မိမိတို့ လှည့်ပတ်သွားနေသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နေကို လှည့်လည်၍ သွားနေဘိသကဲ့သို့ အီလက်ထရွန်တို့သည်လည်း အဆိုပါဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်ကာ သွားနေကြ၏။ တစ် နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အက်တမ်များသည် နေစကြဝဠာနည်းတူ တည်ဆောက်ထားသော စကြဝဠာအငယ်စားကလေးများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးသွားပြီးနောက် သိပ္ပံပညာအရ တိုးတက်သိရှိရသည်မှာ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်သည် (၁) လျှပ်စစ် အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သောပရိုတွန်၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ပေါစီထရွန်၊ (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင် သော အီလက်ထရွန်၊ (၄) လျှပ်စစ်ဓာတ်ကင်းသော နျူထရွန် တို့ဖြင့် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်သည် အကြမ်းအားဖြင့် (၁) ပရိုတွန် (၂) အီလက်ထရွန် (၃) နျူထရွန် သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ သည် အီလက်ထရွန်ထက် ပိုမို၍သိပ်သည်း၏။ အက်တမ် အလေးချိန်သည် နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိကြသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်နှစ်ရပ်ပေါင်း အလေးချိန်ဖြစ်၍ အပြင် ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားနေသော အီလက်ထရွန်မှမရချေ။ ပုံပမာ-အောက်ဆီဂျင်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၁၆ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထက် ၌ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အက်တမ်၏ အလေးဆ ဆိုသည်မှာ အက် တမ်၏ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ပါရှိသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့၏ နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆသာ ဖြစ်ပြီးလျှင် အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏ အရေအတွက်ကိုဆိုလိုသည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရကား အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်သောကြောင့်ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန် ရှစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အောက်ဆီဂျင် အလေးဆ သည် ၁၆ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိုတွန်ရှစ်ခုနှင့် နျူထရွန်ရှစ်ခု တို့သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိရ မည်ဖြစ်၏။ ဟီလီယမ်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၄ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်ကြောင်း သိခဲ့ရပြီ။ ဟီလီယမ် အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်သောကြောင့် ဟီလီယမ်အက်တမ် ၏ နျူကလိယပ်တွင် ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိ၍ နျူထရွန်နှစ်ခုရှိရမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟီလီယမ် အက်တမ်အလေးဆသည် လေး ဖြစ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်အရေ အတွက်ကိုလိုက်၍ အက်တမ်အမှတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ် အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၍ ဟီလီယမ်အက်တမ် အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်၏။ ဓာတုဒြဗ်စင်ထဲတွင် အလေးဆုံးဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ် ၉၂ ဖြစ်သော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင် ပရိုတွန် ၉၂ ခု ရှိ၏။ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ် တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်တစ်ခုရှိတိုင်း အီလက်ထရွန်လည်း တစ်ခု အစဉ်ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိလျှင် အီလက်ထရွန်နှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန်ရှစ်ခုရှိသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်ရှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန် ၉၂ ခုရှိသော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင်လည်း နျုထရွန် ၉၂ ခု ရှိရ၏။ ပရိုတွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ နျုထရွန် အရေအတွက် ရှိရခြင်းအကြောင်းမှာ အက်တမ်၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှုရှိစေရန်အတွက် ဖြစ်လေသည်။ အကယ်၍ အက်တမ်တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်အရေအတွက် ကများနေ၍ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်က နည်းနေအံ့၊ ထို အခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်က တစ်ဖက်သတ်များနေသည့်အတွက် မျှတမှုရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ ထို့အတူ အီလက်ထရွန်အရေ အတွက်ကများ၍ ပရိုတွန်အရေအတွက်က နည်းနေလျှင်လည်း ထိုအက်တမ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှု ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်တွင် မျှတမှု ရှိရန်အတွက် ပရို တွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ အီလက်ထရွန်အရေအတွက်သည်လည်း အညီအမျှရှိရမည် ဖြစ်လေသည်။ အက်တမ်တစ်ခု၏ ခန္ဓာအိမ်ကို ခြုံ၍ဆန်းစစ်ကြည့် လျှင် အောက်ပါအချက်အလက်များကို တွေ့ရှိရ၏။ (၁) နျူ ကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ရှိကြ သည်။ (၂) အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏အရေအတွက်ဖြစ်သည်။ (၃) အက်တမ်အလေးဆ သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်နှင့်နျူထရွန်အရေအတွက် နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆပင် ဖြစ်သည်။ (၄) ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိ သော ပရိုတွန်အရေအတွက်နှင့် ဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်သွား နေသော အီလက်ထရွန်တို့၏ အရေအတွက်သည် ညီတူညီမျှရှိ ကြသည်။ သွန်မဆင်သည် နီယွန်ရောင်ခြည်တန်းကို သံလိုက်နယ် အတွင်း လွှတ်ကြည့်သောအခါတွင် ထိုရောင်ခြည်သည် တညီ တညွတ်တည်း ယိမ်းယိုင်မသွားသည်ကို တွေ့ရာမှ နီယွန်အက် တမ်များရှိ ဒြဗ်ထုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူခြင်းကြောင့်သာ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရသည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် အခြားဒြဗ်စင်များကို စမ်း သပ်ကြည့်ရာတွင် သူယူဆသည့်အတိုင်း အက်တမ်များရှိ ဒြဗ်ထု သည် မတူကြသည်ကို တွေ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို [[အိုင်ဆိုတုပ်]]ဟုခေါ်သည်။ ထိုအိုင်ဆိုတုပ်ဟူသော စကားလုံး၏အဓိပ္ပာယ်မှာ ဒြဗ် စင်တစ်ခုရှိ အက်တမ်အချို့သည် အခြားအက်တမ်များနှင့် ဓာတ် နှင့် ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိများတွင် တူညီကြသော်လည်း အက်တမ်ဒြဗ် ထုရှိရာတွင်မူ မတူညီကြဟု ဆိုလိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == အက်တမ်ပုံစံများ == ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် [[ဒီမိုခရိတပ်]] (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။ သင်သည် အရာဝတ္ထုတခုကို တဝက်တိတိ ခွဲစိတ်လိုက်ပါ။ ထို့နောက် ကျန်နေသော အပိုင်း၏ တဝက်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ပါ။ ထိုကဲ့သို ကြိမ်ဖန်များစွာ ခွဲစိတ်လိုက်ပြီးနောက် ထပ်မံ ခွဲစိတ်၍မရသော နောက်ဆုံး ကျန်နေသည့် အခြေခံအမှုန်ကို အက်တမ်ဟု ဒီမိုခရိတပ်က အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး [[ပလေတို]] နှင့် သူ၏တပည့် [[အရစ္စတိုတယ်]] တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ လူတို့အတွက် အကျိုးမရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များနှင့် ပညာရှိ ကဝိအကျော်အမော်တို့ကလည်း အက်တမ်ကို လျစ်လျူ ရှုခဲ့ကြရာ နှစ်ပေါင်း (၂၀⁠၀၀) နှစ်ထောင်ကျော် ကြာခဲ့လေသည်။ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်း ရောက်သောအခါ ဒြပ်ဝထ္ထုများ၏ ဖြစ်ပေါ် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြန်လည် စိတ်ဝင်စားလာ ကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျွန်ဒါတန်]] (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ဒြပ်ဝထ္ထုများသည် အလွန်သေးငယ်သော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲစည်း တည်ရှိနေကြောင်း၊ ၎င်း အက်တမ်များသည် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် တူချင်လည်းတူမည်။ မတူဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အက်တမ်များ အချိုးကျ ပါဝင်လျက်ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အက်တမ် တခုစီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကိုတော့ မသိခဲ့ပေ။ === သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ === ၁၈၉၇တွင် အင်္ဂလိပ် ရှုပဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျိုးဆက် ဂျွန် သော်မဆင်|သွန်မဆင်]] (J.J. Thomson) က အက်တမ် အတွင်းရှိ (Electron) အီလက်ထရွန် ဟုခေါ်သော (ဓာတ်မ)ဆောင်သည့် အမှုန် ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံ၍ ပထမဆုံး (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ ကို ( ၁၉၀၄ ) တွင် အဆိုပြု တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ သွန်မဆင်၏ Atomic Model သည် ဓာတ်ဖို ဆောင်သော စက်လုံးပုံ အက်တမ် (atom) ထဲတွင် ဓာတ်မဆောင်သော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်ပျံ့နှံ့နေသည်။ ဥပမာ--ကိတ်မုန့်ထဲတွင် ပါဝင်သော စပျစ်သီးခြောက် များကဲ့ သို့ ပျံ့နှံ လျက်ရှိသည်။ === ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား ရှုပဗေဒပညာရှင် [[အားနပ်စ် ရူသာဖို့ဒ်|အန်းနက်ရူသာဖို့ဒ်]] (Ernest Rutherford ) က သတ္တုပြားတခုကို (Alpha Particle) အယ်ဖာ အမှုန်ဖြင့် ပစ်ပေါက် စမ်းသပ်ရာတွင် အယ်ဖာလမ်းကြောင်း သွေဖည်သွားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အယ်ဖာ အမှုန်သည် ဓာတ်ဖိုဖြစ်၍ ၎င်းတို့ကို တွန်းကန် သွေဖည် စေနိုင်ခြင်းမှာ ဓာတ်ဖို အချင်းချင်းသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်ဖိုများက အက်တမ်၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဝတ်ဆံကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် နယူကလိယ (nucleus) ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ နယူကလီယ ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် သွန်မဆမ်၏ မှားယွင်းသော အက်တမ်ပုံစံ (Atomic Model) ကို ပြင်ဆင်၍ အက်တမ် ပုံစံသစ်ကို အဆိုပြုတင်ပြခဲ့သည်။ အက်တမ်တခု၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဓာတ်ဖိုဆောင်သော နယူကလိယ (nucleus) တည်ရှိပြီး ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက် နယူကလိယကို လှည့်ပတ်နေကြသည်။ === ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ရူသာဖို့ဒ် (Rutherford ) ၏ အက်တမ်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက လေ့လာ သုံးသပ်ကြည့်ရာတွင် မှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အီလထရွန်များက နယူကလိယကို လှည့်ပတ်ရာတွင် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် လျှပ်စစ်သီအိုရီ အရ ဓာတ်ဖို-နယူကလိယက ဓာတ်မ-အီလထရွန်ကို ဆွဲငင်မည်ဖြစ်သောကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းမှာ တသမှတ်တည်း မဟုတ်တော့ဘဲ ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်းဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ပေတော့မည်။ နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယဆီသို့ ရောက်ရှိကာ ကွယ်ပျောက် ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ အက်တမ်လည်း မရှိတော့၊ ဒြပ်ဝထ္ထုများလည်း ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ၁၉၁၃တွင် (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ၏ မှားယွင်းမှု ပြဿနာများကို (Rutherford Atomic Model) အခြေခံ၍ ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင် တင်ပြလိုက်သူမှာ ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသား [[နီဘိုးလ်]] (Neils Bohr) ဖြစ်သည်။ သူ၏ အက်တမ်ပုံစံကို ယနေ့အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် သုံးစွဲ နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ အက်တမ်၏ အလယ်ဗဟိုရှိ နယူကလိယကို အီလထရွန်များက လှည့်ပတ်ရာတွင် ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်း မဖြစ်နိုင်။ သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း အတိုင်းသာ ရှိနေရမည်။ စွမ်းအင်မြင့် ပတ်လမ်းမှ နိမ့်သော ပတ်လမ်းသို့ အီလက်ထွန်က ကူးပြောင်းသွာလျင် စွမ်အင် (Energy) ထုတ်လွတ်မည်။ ပြင်ပမှ လုံလောက်သော စွမ်းအင် ရရှိလျင်လည်း မူလပတ်လမ်းမှ စွမ်းအင် ပိုမြင့်သော ပတ်လမ်းသို့ ကူးပြောင်းနိုင်သည်။ သို့သော် ပတ်လမ်းတခုစီတွင် အီလထရွန် တလုံးသာ ရှိရမည် ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်လိုက်လေသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၁၉၂ဝတွင် ရူသာဖို့ဒ်သည် အက်တမ် ၏ ဝတ်ဆံ(သို့) နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်ဖိုဆောင်သော ပရိုတွန် (proton) ကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ သာမန်အားဖြင့် အက်တမ် တလုံးသည် လျှပ်စစ်ဓာတ် ပျက်ပြယ် နေရမည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ရံလျက်ရှိသော ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန် နှင့် တူညီသည့် ဓာတ်ဖိုများ နယူကလိယ အတွင်းရှိနေရမည်။ ထိုကဲ့သို့ တူညီနိုင်ရန် အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် အရေအတွက် လည်း တူညီနေရမည်။ အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် လျှပ်စစ်ဓာတ်များ တူညီကြသော်လည်း ဒြပ်ထုအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ပရိုတွန် တလုံးသည် အီလက်ထရွန် အလုံးပေါင်း (၁၈၄၀) နီးပါးခန့် ရှိသည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် ဓာတ်ဖို-ပရိုတွန် များ ရှိနေသောကြောင့် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း ၏ ဒြပ်ထုသည် နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီနေရမည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ သို့သော် ရူသာဖို့ဒ်က လက်တွေ့ တိုင်းတာကြည့်ရာ နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုသည် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း၏ ဒြပ်ထုထက် နှစ်ဆခန့် ကြီးလေး နေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ လျှပ်စစ် သီအိုရီအရ ကိုက်ညီသော်လည်း အမည်မသိသော အမှုန်များသည် နယူကလိယ အတွင်း ရှိနေကြောင်း သိလာရသည်။ ၎င်းအမှုန်များသည် ဓာတ်မ-ဓာတ်ဖို မရှိသောကြောင့် ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်(neutral proton) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိသောကြောင့် စမ်းသပ် ကြည့်ရှုရန် ခက်ခဲ နေသော ပုစ္ဆာတပုဒ် ဖြစ်ခဲ့ရလေသည် ဓာတ်မဲ့ ပရိုတွန် ကို သေချာတိကျစွာ မရှင်းပြနိုင်ခဲ့သော်လည်း နယူကလီယ အတွင်း ရှိနေကြောင်းကို ဟောကိန်းထုတ်နိုင်ခဲ့ သည်။ ၁၉၃၂ ရောက်သောအခါ အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ဂျိမ်းစ် ချက်ဝစ်]](James Chadwick)သည် နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်ဟု ယူဆခဲ့သော အမှုန်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ် တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို နယူထရွန် (neutron) ဟု အမည်ပေးလိုက် သည်။ နယူထရွန် သည် လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိဘဲ ဒြပ်ထုအားဖြင့် ပရိုတွန် နှင့်တူညီ သည်ဟု ယျေဘုယအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် နယူထရွန် အရေ အတွက် ပိုများလေလေ အက်တမ်၏ အလေးချိန် ပိုလေး လေလေ ဖြစ်သည်။ အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) [[ရှေးရိုးရူပဗေဒ]] နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အီလက်ထရွန်၊ ပရိုတွန်၊ နယူထရွန် တို့ဖြစ်သည်။ အက်တမ်တလုံး၏ အရွယ် အစား ကိုလည်း လွယ်ကူစွာ တင်ပြပါဦးမည်။ ထုထည် (၁)ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသော (အံစာတုံးခန့်) ကုဗတုံး တခုကို ယူပါ။ ထို့နောက် ၎င်းကို တဝက်စီအကြိမ်ကြိမ် ခွဲစိပ်ပါ။ ထိုကဲ့သို့ ခွဲစိတ်ရာတွင် အစိတ် အပိုင်းပေါင်း (သို့မဟုတ်) အမှုန်ပေါင်း ကိုရေတွက်ကြည့်လျင် (စုစုပေါင်းအမှုန်) ကုဋေတစ်ထောင်၏ နှစ်ထပ်ကိန်း ရအောင် ခွဲစိတ်ရမည်။ ၎င်းခွဲစိတ်ပြီးသော အမှုန်များထဲမှ တခုသော အမှုန်ငယ် လေးသည် အက်တမ် (Atom) တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြရလျှင် (N=ρNa/M)။ N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ [[သိပ်သည်းဆ]] M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= [[အက်ဗိုဂါးဒိုကိန်းသေ]] တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x10²³) ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Commons|Atom}} [[Category:ဓာတုဗေဒ]] {{Physics-stub}} 8rh70gilb6nm2olpdh1w1xbsgkhmkgd 1051109 1051108 2026-09-01T17:55:32Z Dr Lotus Black 31011 /* အက်တမ်ပုံစံများ */ 1051109 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[Image:Helium atom QM.svg|thumb|300px|ဟီလီယမ် အက်တမ်]] '''အက်တမ်''' ({{lang-en|Atom}}) ဆိုသည်မှာ [[နျူကလိယ|ဗဟိုဆန်]] (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် [[အီလက်ထရွန်]]တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော [[ဒြပ်|ဒြပ်သား]]အစုအဝေးဖြစ်သည်။ ၎င်း၌ ပါဝင်သော [[ပရိုတွန်]]နှင့် အီလက်ထရွန်တို့ အရေအတွက် တူညီသဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုလုံး၏ အသားတင်[[လျှပ်ဓာတ်]]မှာ သုည ဖြစ်နေမည်။ (ထိုသို့ ဖြစ်မနေလျှင် ၎င်းအစုအဝေးက အက်တမ်မမည်တော့ဘဲ [[အိုင်းယွန်း]] ဖြစ်သည်။) ကျွန်ုပ်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့၊ [[ဒြပ်စင်]]၊ [[ဒြပ်ပေါင်း]] အမျိုးမျိုးကို အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် [[အမှုန်]]ကို [[မော်လီကျူး]]ဟု ခေါ်သည်။<br> == ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် == [[ပဏ္ဍိတဝေဒနီယ ဒီပနီကျမ်း]]က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10^-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10^-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10^-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။ ထို့ကြောင့် ယခင်ခေတ်က ဘာသာပြန်မညီခဲ့မှုကို ယခုခေတ်အသိဖြင့် ပြင်ဆင်နိုင်လျက် အက်တမ်ကို ပရမာအဏုမြူအဖြစ် ဘာသာမပြန်သင့်ကြောင်း ရိပ်စားမိနိုင်သည်။<br> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။ ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခဲ၊ [[အရည်]]၊ [[အငွေ့]] တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]](plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤ၄မျိုးအပြင် အခြားသော [[ဒြပ်သားအခြေရပ်]] (state of matter) တို့လည်း ကျန်ရှိသေးသည်။<br> အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော [[အီလက်ထရွန်]] တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ ရှေးယခင်က "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တပ်အပ်ရေးသားကြသောလည်း ကွမ်တမ်သဘောယန္တရား၏ မရေရာမှုနိယာမ (Uncertainty Principle) ကို သိရှိကြပြီးနောက် "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တိကျသော အသုံးအနှုန်းကို ပညာရှင်တို့ ပယ်လာကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် [[ဓာတုဗေဒ]] စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။ [[ရူပဗေဒ]]ဖြင့် [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ [[လှိုင်းသရုပ်]]စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။<br> ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော [[နျူထရွန်]] ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အက်တမ် ဗဟိုထု (သို့) နျူကလီးယပ်သည် လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိအား ပိုင်ဆိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန် ရှိသည့်အနက် နျူထရွန်မှာ မည်သည့် ဂုဏ်သတ္တိမှ မပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသော ပရိုတွန်က ကြီးစိုးသောကြောင့် နျူကလီးယပ်တွင် အပေါင်း (သို့) လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ထို နျူကလီးယပ် အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန် တွင် လျှပ်စစ်အမ ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အက်တမ်တစ်ခုလုံးအနေနှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိကို မှ မဆောင် ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အက်တမ့်ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖို အရေအတွက်နှင့် ထို နျူကလီးယပ်အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန်များ၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်မ အရေအတွက် ညီမျှချေဖျက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ==အက်တမ်== ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ [[ဘီစီ]] ၄ဝဝ ခန့်က [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]] အမည်ရှိသော ဂရိလူမျိုး ဒဿနိကပညာကျော်က လောကကြီးအတွင်း၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဘာမှ မရှိသော အာကာသများနှင့် မျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်းသော မြူမှုန်တို့ရှိကြောင်း ပြောခဲ့လေသည်။ ထိုပညာရှိကြီးအလိုအားဖြင့် ဒြပ်သည် ထိုအမှုန်တို့ စုပေါင်း၍ ဖြစ်လာရသည်ဟုဆိုသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ရှိကြသော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ လူသတ္တဝါမှန်သမျှတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့မြင်နေရသကဲ့သို့ အငွေ့၊ အရည်၊ အခဲအနေဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အမှန်အားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အလွန်သေး၍ငယ်သည့် အမှုန်ကလေးများ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအမှုန်ကလေးများကို '''အက်တမ်''' ဟု ခေါ်ကြ၏။ အက်တမ်ဟူသည်မှာ ဂရိဘာသာဝေါဟာရဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့်ဆိုလျှင် ခွဲစိတ်၍မရသောအမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ အက်တမ်တို့သည် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်အောင် သေးငယ်လှသောကြောင့် အက်တမ်ပေါင်း တစ်သန်းမျှကို စီထားသည့်တိုင်အောင် ဆံခြည်ပင်တစ်မျှင်စာမျှပင် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။<ref>{{cite encyclopedia|title=Atom|encyclopedia=Compendium of Chemical Terminology (IUPAC Gold Book)|publisher=IUPAC|edition=2nd|url=http://goldbook.iupac.org/A00493.html|accessdate=2015-04-25}}</ref> ထိုမျှသေးငယ်သော အက်တမ်များသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးနှင့် မြင်⁠မြင်သမျှ အရာဝတ္ထုမှန်သမျှကို တည်ဆောက်ထားသော အုပ်ချပ်များပင်ဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒြပ်စင်ပေါင်း ၁၁၈ မျိုး ရှိသည့်အနက် ဒြပ်စင် ၂၆ မျိုးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များက လက်တွေ့စမ်းသပ်ခန်းတွင် ပြုလုပ်ထားသောဒြပ်စင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ သဘာဝအလျှောက် တွေ့ရှိထားသော ဒြပ်စင်တို့၏ အရေအတွက်မှာ ၉၂ မျိုးဖြစ်ရာ ထိုဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်အမျိုးပေါင်းမှာလည်း ၉၂ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုအက်တမ်တို့သည် အမျိုးမျိုးအဖုံအဖုံ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ကြ၍သာ ကုဋေကုဋာမက မရေတွက်နိုင်အောင် အမျိုးအစား များပြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာကြပေသည်။ ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန်ဒေါလ်တန်]] တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် [[မန်ချက်စတာမြို့|မန်ချက်စတာ]]မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။ ပထမ ဓာတုအချိုးမှန်နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်မျိုးတွင် ပါဝင်မြဲဒြပ်စင်တို့၏ အလေးချိန် အချိုးသည် အစဉ်မှန်ကန်ရမည်ဟု ဖော်ပြထား၏။ ပုံပမာ- ရေ ကိုရေတွင်း၊ ရေကန်၊ မြစ်၊ ချောင်း အသီးသီးတို့မှ ရရှိနိုင် သည့်ပြင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်ရာ မည်သည့်နည်း ဖြင့်ရသည်ဖြစ်စေ ထိုရေသည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အလေးချိန်တစ်ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်နှစ်ဆ '''( H₂0 )''' ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ ၏။ ဤအချိုးအစားမှာ မည်သည့်အခါမျှ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မှန်ကန် လေသည်။ ဒုတိယနည်းဖြစ်သော ဓာတုအချိုးဆတိုး နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဒြပ်စင်တစ်မျိုးသည် အခြားဒြပ်စင်တစ်မျိုး နှင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုထက်များသော ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်လာ သောအခါ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော ထိုဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်အသီးသီးသည် အငယ်ဆုံးအလေးချိန်နှင့် ဆတိုးအချိုးကျဖြစ်ရမည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြလေသည်။ ဥပမာပြရသော် နိုက်ထရိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင်တို့ ပေါင်းစပ်ရာ၌ အောက်ဆီဂျင်၏အချိုး သည် လေးလီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ *ပထမ ဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၄ ဆ။ *ဒုတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ။ *တတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၂ ဆ။ *စတုတ္ထဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၆ ဆ။ *ပဉ္စမဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ဝ ဆ။ ဤသို့အသီးသီးပေါင်းစပ်ထားသော အထက်ပါဂဏန်း များကိုကြည့်လျှင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆတိုင်းတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၄ လီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် အဆများဖြစ်သော ၄ ၊ ၈ ၊ ၁၂ ၊ ၁၆ ၊ ၂ဝ တို့ကိုကြည့်လျှင် ထိုဂဏန်းများမှာ ၄ နှင့်စားနိုင်သည့် ဂဏန်းများသာဖြစ်သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အက်တမ်အလေးဆသည် ၉၂ ပါးသောဒြပ်စင်တို့၏ ၉၂ မျိုး သောအက်တမ်တစ်လုံးတစ်လုံးတွင် သီးခြားအလေးချိန် တစ်မျိုး စီရှိကြ၏။ အက်တမ်သည် အလွန်သေးငယ် သိမ်မွေ့လှ၍ မမြင်စွမ်းနိုင်သော ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားအလေးချိန်ရှိ သည်ဟု ဆိုသော်ငြားလည်း တကယ်အလေးချိန်ရရန်မှာ အလွန်ခဲယဉ်းလှပေသည်။ ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ် သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အလေးချိန်ကို ဧကမူ အနေဖြင့် ထားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက် ဓာတ်ပေါင်းစပ်ရာ၌ ပိုမို လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်သည် အလွန့် အလွန် ပေါ့ပါးလှသဖြင့် လက်တွေ့စမ်းသပ်ရာတွင် အမှားများ တွေ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဧကမူ အဖြစ်မထားဘဲ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်ကိုသာ ပြည်ထောင် အသီးအသီးမှ အားလုံးသော ဓာတုဗေဒပညာရှင်တို့က ဧကမူ အဖြစ်ရွေးချယ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင်အက်တမ်ထက် ၁၅ ၏ ၈၈ လေးသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် ၏ အလေးချိန်ကို ၁၅ ၏ ၈၈ မထားပဲ ၁၆ တိတိ ထား၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်ကို ၁ ၏ ဝ⁠ဝ၈ ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။ ဤဧကမူ အလေးချိန်ကို ယနေ့တိုင်အောင် သုံးစွဲလျက်ရှိရာ သာမန်ကိစ္စများတွင် ဒသမများကိုဖြုတ်၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်အလေးချိန် အသီးအသီး ကို ၁ နှင့် ၁၆ ဟု သတ်မှတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူထားသော အက်တမ်အလေးချိန်ကို ရထား ပြီးသောအခါ ထိုအက်တမ်နှင့် အခြား⁠အခြားသောအက်တမ်တို့ ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ထိုအက်တမ်တို့သည် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်ထက် မည်မျှလေး၍ မည်မျှပေါ့ကြောင်းကိုသိရသဖြင့် ထိုအက်တမ်တို့၏ အလေးဆများကိုလည်း သိရှိနိုင်လေသည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော အလွယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဒုတိယဒြပ်ပေါင်း နိုက်ထရစ်အောက်ဆိုက် တွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်ထား၏။ အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်ကို ၁၆ ဆ လုပ်လိုက်သော အခါ နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန်သည် ၁၄ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးဆမှာ ၁၄ ဖြစ်တော့၏။ တစ်ဖန် အိုင်းယွန်းအောက်ဆိုက် '''iron(II) oxide or ferrous oxide''' ဒြပ်ပေါင်းတွင် အိုင်းယွန်းအလေးချိန် ၇ ဆ နှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ ဆ ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း အိုင်းယွန်း အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်လျက်ရှိပေသည်။ အောက်ဆီဂျင်အဆကို ၂ မှ ၁၆ အထိ တိုးပေးလိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်း၏အဆသည်လည်း ၇ မှ ၅၆ အထိ တိုးတက်လာတော့၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် အိုင်းယွန်း၏ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၅၆ ဖြစ်တော့၏။ ထို့အတူ အိုင်းယွန်း ဆာလဖိုက်ဒ် '''iron (II) sulphide''' ခေါ် သံနှင့် ကန့်ဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း သံ၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၅၆ ဖြစ်သောကြောင့် ကန့်အက်တမ်၏ အလေးဆသည် ၃၂ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် [[ဒမီသရီ အီဗန်နိုဗစ် မန်းဒယ်လိယပ်]] သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဓာတုဗေဒအကြောင်းရပ်တွင်အကျယ်ဖော်ပြထားသည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီပြည်သား ဓာတုဗေဒပညာ ကျော် တစ်ဦးဖြစ်သော [[Amedeo Avogadro|အာဗိုဂါးဒရိုး]]သည် မော်လီကျူ၏ သဘောကို စတင်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။ ထိုမော်လီကျူ၏သဘော သည် အက်တမ်သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေလေသည်။ အာဗိုဂါးဒရိုး ယူဆပုံမှာ ဒြပ်စင်တို့ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ပေါင်း တစ်မျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများ တစ်စုံတစ်ရာမပျက်ပြားဘဲ တည်မြဲ နေနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးသောအစိတ်အပိုင်းမှာ မော်လီကျူးဖြစ် သည်ဟု ယူဆ၏။ မော်လီကျူးကို မသိရမီက အက်တမ်ဟူသော ဝေါဟာရတစ်ခုတည်းကိုပင် ဒြပ်စင်နှင့် ဒြပ်ပေါင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ရောရောအနှောနှော အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ဒြပ်စင်၏အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ သို့သော် ဟိုက်ဒြိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဒြပ်စင်နှစ်မျိုး ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်း '''( H₂O )''' ၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ် အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ရေမော်လီကျူးဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့ကို အဓိပ္ပာယ် ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိနားလည်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်လာသော ရေမော်လီကျူးတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများလည်းမရှိ ၊ အောက်ဆီဂျင်ဒြပ်စင်၏ဂုဏ်သတ္တိလည်းမရှိ ၊ သာမန် ရေ၏ဂုဏ်သတ္တိများသာ ရှိကြလေသည်။ အက်တမ်ဟူသောဝေါဟာရကို ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဒြပ်စင်တို့အဖို့ အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဒြပ်ပေါင်းတို့အဖို့မှာမူကား မော်လီကျူးဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမိလျှင် ရေမော်လီကျူးတစ်ခု ဖြစ်လာရသည်ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်ငွေ့တွင် ဒြပ်စင်တို့သည် အက်တမ်အဖြစ်ဖြင့် တည်မနေကြဘဲ အက်တမ်ချင်းဖွဲ့စည်း၍ မော်လီကျူ'အဖြစ် ဖြင့် တည်နေတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ် နှစ်ခုပါရှိ၏။ အောက်ဆီဂျင် မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် အောက်ဆီ ဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဒြပ်ပေါင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ဒြပ်စင်တွင်ဖြစ်စေ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိမပျက်ဘဲ အသေးငယ်ဆုံး တည်နေနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းကို မော်လီကျူး ဟုခေါ်ကြောင်း သိရာသည်။ သိပ္ပံပညာသည် တဖြည်း⁠ဖြည်းတိုးတက် ထွန်းကားလာရသော ပညာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခေတ်ထက်တစ်ခေတ် တိုးတက်၍ ဆန်းပြားကျယ်ဝန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစုနှစ်က သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ယူဆပုံနှင့်၊ ၂ဝ ရာစုနှစ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ ယူဆပုံတို့မှာမတူကြဘဲ ကွဲလွဲခြားနားကြပေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြ သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သူတို့၏ပညာရပ်များတွင် အသစ် အဆန်းထပ်မံတွေ့ရန်မရှိ၊ လုံးဝပြည့်စုံပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေ သည်။ သိပ္ပံပညာကျော်တစ်ဦးကဆိုလျှင် ၁၉ ရာစုနှစ်၏ သိပ္ပံပညာတိုးတက်လာပုံကို ချီးကျူးပြောဆိုရာတွင် ရှေ့အဖို့ သိပ္ပံ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသစ်အဆန်းတို့ကို ထပ်မံရှာဖွေရန်နှင့် အသစ်ထွင်ရန်လိုတော့မည်မဟုတ်။ အတိတ်က ပညာရပ်များကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကြရန်သာ လိုမည်ဟူ၍ပင် ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ကျော်ကျော်လောက်မှာပင် သိပ္ပံပညာလောကကို ချောက် ချားစေသည့် အသစ်အဆန်းများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပေသည်။၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် [[Wilhelm Röntgen|ဗီလဟင်းကွန်းရတ် ရန့်ဂင်]] သည် X-ray ဟုခေါ်သည့် ရောင်ခြည်သစ် တစ်ခုကို စတင်တွေ့ရှိ ခဲ့လေသည်။ ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် [[Henri Becquerel|အန်ထော်နီဟင်နရီဗက္ကရဲ]]သည် [[ယူရေနီယမ်]] ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ [[ရေဒီယမ်]] ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် [[မာရီ ကျူးရီး|မာရီကျူးရီး]] ဇနီးမောင်နှံတို့က ပစ်ချဗလင်း ဟုခေါ်သော ယူရေနီယမ် ပါသည့်ပစ္စည်းရိုင်းမှ ရေဒီယမ်အမည်ရှိသော ဒြပ်စင် အသစ် အဆန်းကို စတင်တွေ့ရှိကြလေသည်။ ရေဒီယမ်ဒြပ်စင်ကို တွေ့ရှိရပြီးနောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ သည် X-ray နှင့် ရေဒီယမ်တို့၏ ဂုဏ်ထူးသတ္တိထူးများ အတွက် အကြောင်းရင်းကိုစတင်၍ စုံစမ်းခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့စုံစမ်းသောအခါ X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိတို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်လောကထက်ငယ်သော လောကသစ်တစ်ခု ရှိရမည်ဟု အခိုင်အမာသိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကဆိုလျှင် ဒြပ်စင်တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းမှာ အက်တမ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆယုံကြည်လျက် ရှိနေကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိကို စုံစမ်း ကြည့်သောအခါ ထိုရောင်ခြည်တို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်သည် တစ်ခုတည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အရာမဟုတ်ဘဲ အက်တမ်ဖြစ်ရန် အက်တမ်ထဲတွင် အက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုများ ပါရှိရဦးမည်ကို သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်ထက်ငယ်သော လောကသစ်ကို ဂျိုးဇက်ဂျွန် သွန်မဆင်ဆိုသူ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခကြီးတစ်ဦးက စတင်ရှာဖွေ စုံစမ်းကြည့်၏။ သွန်မဆင်သည် ထိုစဉ်က အသစ်တွေ့စဖြစ်သော X-ray များနှင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်သည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းကြည့်ရာတွင် ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တန်းတွင် အက်တမ် ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ပါကြောင်းကို သိရှိလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည် ရရှိလာပုံကို ဖော်ပြရန် လိုပေမည်။ ဆာဝီလျံကရု စီမံပြုလုပ်သော ကရုကျုခေါ်ဖန်ပြောင်းတွင် သတ္တုချောင်း နှစ်ချောင်းကို လျှပ်စစ်လိုက်နိုင်အောင် ဖန်သား တွင်လျှိုသွင်း၍ ဖန်ပြောင်းကို အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အတွင်းမှ လေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် ကုန်လုနီးမျှ စုတ်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် တစ်ခု⁠ခုနှင့် သတ္တုချောင်း များကို ဆက်သွယ်၍ ဖန်ပြောင်းထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် သွင်းပေး သောအခါ အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းမှ ပျော့သော အလင်းရောင်ခြည်သည် တန်း၍ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင် အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းကို ကက်သုတ်ဟုခေါ်သဖြင့် ထိုရောင်ခြည်တန်းကို ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ကို စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ နေရောင်ခြည်ကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ သံလိုက်နှင့်ပြသောအခါ ယိမ်းယိုင် တတ်ကြောင်းကို တွေ့ရသဖြင့် ရောင်ခြည်အစစ် မဟုတ်နိုင် ကြောင်း၊ အက်တမ်ထက် အလွန်ငယ်သော အမှုန့်များဖြင့်ပြီး သည့် ရောင်ခြည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရတော့၏။ ထိုအက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ကော်ပါးဆဲဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအမည်သည် တစ်ဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောသွားခဲ့ရြုပီးနောက် ကော်ပါးဆဲ အမည်အစား အီလက်ထရွန်ဟူသော အမည်သစ်ကို ပေးခဲ့လေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင် သည် ဓာတုဒြဗ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် သွန်မဆင် လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်သော အခါ အီလက်ထရွန်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက်ပင် ပေါ့သေး၍ အလေးချိန်မှာ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံတစ်ထောင့်ရှစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံခန့်သာရှိကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တွင် ပါရှိကြသော အီလက်ထရွန် များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုအားဖြင့် အမဓာတ်ရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်များကို အမဓာတ်ကိုဆောင်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်၏ဧကမူအဖြစ် ယူဆရလေသည်။ အက်တမ်ထဲတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်တို့ကို ချေဖျက်နိုင်သော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်များလည်းရှိတန်သည်ဟု ယူဆကြပြန်လေသည်။ ယင်းယူဆချက်အတိုင်းပင် အမဓာတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကက်သုတ်ရောင် ခြည်ကဲ့သို့ အဖိုဓာတ်မှလည်း ကက်သုတ်ရောင်ခြည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဖြစ်သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာကြောင်းကို တွေ့ရှိကြလေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ချောင်းကို အန်နုတ်ဟု ခေါ်သဖြင့် ထိုအဖိုဓာတ်ဘက်မှ ထွက်လာသော ရောင်ခြည်ကို အန်နုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အန်နုတ်ရောင်ခြည် ရှိကြောင်းကို အတည်မပြုသေးဘဲ ယာယီအားဖြင့်သာလက်ခံရန် သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သဘော တူညီခဲ့ကြလေသည်။ ဆာအားနက်ရားသားဖို့ အမည်ရှိ သိပ္ပံပညာကျော် တစ်ဦးသည် အန်နုတ်ရောင်ခြည်အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခက်အခဲများကို ရှင်းလင်းပြဆိုနိုင်ခဲ့လေသည်။ ရားသားဖို့ သည် ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင်ခြည်များကို သတ္တုချ၍ ခွဲစိတ်စမ်းသပ်ကြည့်ရှုခဲ့လေသည်။ ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင် ခြည်များမှာ သုံးမျိုးသုံးစားဖြစ်၍ (၁) အယ်လဖာရောင်ခြည်၊ (၂) ဗီတာရောင်ခြည်၊ (၃) ဂမ်မာရောင်ခြည်ဟု ဂရိဘာသာ အက္ခရာများဖြင့် အမည်ပေးခဲ့၏။ ဂမ်မာရောင်ခြည်သည် အိပ်စရေးရောင်ခြည်ကဲ့သို့ပင် လှိုင်းများဖြစ်သော်လည်း လှိုင်းအလျား အလွန်တိုကြောင်း ရားသားဖို့ စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ဗီတာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အယ်လဖာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသော မြူမှုန်တို့ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသည့် အရာဝတ္ထုများသည် ဗီတာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အမဓာတ်ရှိသည့် အီလက်ထရွန်တို့ထက်လေး၍ အသွားနှေးသော်လည်း တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင်ပေါင်း နှစ်သောင်းနှုန်းခန့် မျှနှင့် ရေဒီယမ်အက်တမ်အတွင်းမှ ထိုးထွက်လာကြကြောင်းကို သိရှိရလေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်ကို တစ်ခါတစ်ရံ အယ်လဖာမြူမှုန်ဟူ၍လည်း ခေါ်တတ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအချက်မှာ ထိုအယ်လဖာမြူမှုန်များကို စုရုံး၍ စပက်ထရိုစကုပ်မှန်ပြောင်းဖြင့် စုံစမ်းကြည့်ရှုသောအခါ ထိုမြူမှုန်များသည် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဆာရားသားဖို့၏ စမ်းသပ်မှုကြောင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်နှင့် အလားတူ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ် ကိုဆောင်သော မြူမှုန်များရှိရမည်ကို သိရှိခဲ့ရသည်။ အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိ၍ ထိုအီလက်ထရွန်တို့သည် အလယ်၌ရှိသော နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံကို ဝန်းရံနေကြ သည်ဟု သိရှိရသည်။ အီလက်ထရွန်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည်ဟု သိရှိရပြီးဖြစ်သောကြောင့် နျူကလိယပ်တွင် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်တို့စုရုံး၍ ရှိတန်ရာသည်ဟု ရားသားဖို့က ဆိုခဲ့လေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော မြူမှုန့်များကို ပရိုတွန်ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ကြသည်။ ပရိုတွန်သည် လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်ထက် အဆပေါင်း ၁၈၅ဝ ခန့်မျှ ပို၍လေးလံကြောင်း သိရှိရသည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရကား အက်တမ်၏အလေးချိန်သည် အက်တမ်တွင်ပါရှိနေသော ပရိုတွန်၏ အလေးချိန်သာဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်တို့၏ အလေး ချိန်မှာ မပြောပလောက်အောင် နည်းသဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစား ရန်ပင် မလိုချေ။ အက်တမ်တို့၏ခန္ဓာအိမ်ကို ဆင်ခြင်ကြည့် သောအခါ နျူကလိယပ်ခေါ် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဗဟိုဝတ်ဆံနှင့် ထိုဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်ပတ်ကာသွားနေသော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်နေကြောင်း နောက်ဆုံးသိရှိရလေသည်။ အာကာသတစ်ခွင်တွင် ကြယ်၊ ဂြိုဟ်စသည်တို့သည် မိမိတို့ လှည့်ပတ်သွားနေသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နေကို လှည့်လည်၍ သွားနေဘိသကဲ့သို့ အီလက်ထရွန်တို့သည်လည်း အဆိုပါဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်ကာ သွားနေကြ၏။ တစ် နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အက်တမ်များသည် နေစကြဝဠာနည်းတူ တည်ဆောက်ထားသော စကြဝဠာအငယ်စားကလေးများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးသွားပြီးနောက် သိပ္ပံပညာအရ တိုးတက်သိရှိရသည်မှာ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်သည် (၁) လျှပ်စစ် အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သောပရိုတွန်၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ပေါစီထရွန်၊ (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင် သော အီလက်ထရွန်၊ (၄) လျှပ်စစ်ဓာတ်ကင်းသော နျူထရွန် တို့ဖြင့် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်သည် အကြမ်းအားဖြင့် (၁) ပရိုတွန် (၂) အီလက်ထရွန် (၃) နျူထရွန် သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ သည် အီလက်ထရွန်ထက် ပိုမို၍သိပ်သည်း၏။ အက်တမ် အလေးချိန်သည် နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိကြသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်နှစ်ရပ်ပေါင်း အလေးချိန်ဖြစ်၍ အပြင် ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားနေသော အီလက်ထရွန်မှမရချေ။ ပုံပမာ-အောက်ဆီဂျင်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၁၆ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထက် ၌ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အက်တမ်၏ အလေးဆ ဆိုသည်မှာ အက် တမ်၏ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ပါရှိသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့၏ နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆသာ ဖြစ်ပြီးလျှင် အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏ အရေအတွက်ကိုဆိုလိုသည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရကား အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်သောကြောင့်ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန် ရှစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အောက်ဆီဂျင် အလေးဆ သည် ၁၆ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိုတွန်ရှစ်ခုနှင့် နျူထရွန်ရှစ်ခု တို့သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိရ မည်ဖြစ်၏။ ဟီလီယမ်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၄ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်ကြောင်း သိခဲ့ရပြီ။ ဟီလီယမ် အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်သောကြောင့် ဟီလီယမ်အက်တမ် ၏ နျူကလိယပ်တွင် ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိ၍ နျူထရွန်နှစ်ခုရှိရမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟီလီယမ် အက်တမ်အလေးဆသည် လေး ဖြစ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်အရေ အတွက်ကိုလိုက်၍ အက်တမ်အမှတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ် အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၍ ဟီလီယမ်အက်တမ် အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်၏။ ဓာတုဒြဗ်စင်ထဲတွင် အလေးဆုံးဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ် ၉၂ ဖြစ်သော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင် ပရိုတွန် ၉၂ ခု ရှိ၏။ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ် တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်တစ်ခုရှိတိုင်း အီလက်ထရွန်လည်း တစ်ခု အစဉ်ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိလျှင် အီလက်ထရွန်နှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန်ရှစ်ခုရှိသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်ရှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန် ၉၂ ခုရှိသော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင်လည်း နျုထရွန် ၉၂ ခု ရှိရ၏။ ပရိုတွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ နျုထရွန် အရေအတွက် ရှိရခြင်းအကြောင်းမှာ အက်တမ်၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှုရှိစေရန်အတွက် ဖြစ်လေသည်။ အကယ်၍ အက်တမ်တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်အရေအတွက် ကများနေ၍ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်က နည်းနေအံ့၊ ထို အခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်က တစ်ဖက်သတ်များနေသည့်အတွက် မျှတမှုရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ ထို့အတူ အီလက်ထရွန်အရေ အတွက်ကများ၍ ပရိုတွန်အရေအတွက်က နည်းနေလျှင်လည်း ထိုအက်တမ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှု ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်တွင် မျှတမှု ရှိရန်အတွက် ပရို တွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ အီလက်ထရွန်အရေအတွက်သည်လည်း အညီအမျှရှိရမည် ဖြစ်လေသည်။ အက်တမ်တစ်ခု၏ ခန္ဓာအိမ်ကို ခြုံ၍ဆန်းစစ်ကြည့် လျှင် အောက်ပါအချက်အလက်များကို တွေ့ရှိရ၏။ (၁) နျူ ကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ရှိကြ သည်။ (၂) အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏အရေအတွက်ဖြစ်သည်။ (၃) အက်တမ်အလေးဆ သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်နှင့်နျူထရွန်အရေအတွက် နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆပင် ဖြစ်သည်။ (၄) ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိ သော ပရိုတွန်အရေအတွက်နှင့် ဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်သွား နေသော အီလက်ထရွန်တို့၏ အရေအတွက်သည် ညီတူညီမျှရှိ ကြသည်။ သွန်မဆင်သည် နီယွန်ရောင်ခြည်တန်းကို သံလိုက်နယ် အတွင်း လွှတ်ကြည့်သောအခါတွင် ထိုရောင်ခြည်သည် တညီ တညွတ်တည်း ယိမ်းယိုင်မသွားသည်ကို တွေ့ရာမှ နီယွန်အက် တမ်များရှိ ဒြဗ်ထုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူခြင်းကြောင့်သာ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရသည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် အခြားဒြဗ်စင်များကို စမ်း သပ်ကြည့်ရာတွင် သူယူဆသည့်အတိုင်း အက်တမ်များရှိ ဒြဗ်ထု သည် မတူကြသည်ကို တွေ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို [[အိုင်ဆိုတုပ်]]ဟုခေါ်သည်။ ထိုအိုင်ဆိုတုပ်ဟူသော စကားလုံး၏အဓိပ္ပာယ်မှာ ဒြဗ် စင်တစ်ခုရှိ အက်တမ်အချို့သည် အခြားအက်တမ်များနှင့် ဓာတ် နှင့် ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိများတွင် တူညီကြသော်လည်း အက်တမ်ဒြဗ် ထုရှိရာတွင်မူ မတူညီကြဟု ဆိုလိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == အက်တမ်ပုံစံများ == ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် [[ဒီမိုခရိတပ်]] (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။ သင်သည် အရာဝတ္ထုတခုကို တဝက်တိတိ ခွဲစိတ်လိုက်ပါ။ ထို့နောက် ကျန်နေသော အပိုင်း၏ တဝက်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ပါ။ ထိုကဲ့သို ကြိမ်ဖန်များစွာ ခွဲစိတ်လိုက်ပြီးနောက် ထပ်မံ ခွဲစိတ်၍မရသော နောက်ဆုံး ကျန်နေသည့် အခြေခံအမှုန်ကို အက်တမ်ဟု ဒီမိုခရိတပ်က အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး [[ပလေတို]] နှင့် သူ၏တပည့် [[အရစ္စတိုတယ်]] တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ လူတို့အတွက် အကျိုးမရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များနှင့် ပညာရှိ ကဝိအကျော်အမော်တို့ကလည်း အက်တမ်ကို လျစ်လျူ ရှုခဲ့ကြရာ နှစ်ပေါင်း (၂၀⁠၀၀) နှစ်ထောင်ကျော် ကြာခဲ့လေသည်။ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်း ရောက်သောအခါ ဒြပ်ဝထ္ထုများ၏ ဖြစ်ပေါ် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြန်လည် စိတ်ဝင်စားလာ ကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန် ဒါတန်]] (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ဒြပ်ဝထ္ထုများသည် အလွန်သေးငယ်သော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲစည်း တည်ရှိနေကြောင်း၊ ၎င်း အက်တမ်များသည် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် တူချင်လည်းတူမည်။ မတူဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အက်တမ်များ အချိုးကျ ပါဝင်လျက်ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အက်တမ် တခုစီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကိုတော့ မသိခဲ့ပေ။ === သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ === ၁၈၉၇တွင် အင်္ဂလိပ် ရှုပဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျိုးဆက် ဂျွန် သော်မဆင်|သွန်မဆင်]] (J.J. Thomson) က အက်တမ် အတွင်းရှိ (Electron) အီလက်ထရွန် ဟုခေါ်သော (ဓာတ်မ)ဆောင်သည့် အမှုန် ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံ၍ ပထမဆုံး (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ ကို ( ၁၉၀၄ ) တွင် အဆိုပြု တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ သွန်မဆင်၏ Atomic Model သည် ဓာတ်ဖို ဆောင်သော စက်လုံးပုံ အက်တမ် (atom) ထဲတွင် ဓာတ်မဆောင်သော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်ပျံ့နှံ့နေသည်။ ဥပမာ--ကိတ်မုန့်ထဲတွင် ပါဝင်သော စပျစ်သီးခြောက် များကဲ့ သို့ ပျံ့နှံ လျက်ရှိသည်။ === ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား ရှုပဗေဒပညာရှင် [[အားနပ်စ် ရူသာဖို့ဒ်|အန်းနက်ရူသာဖို့ဒ်]] (Ernest Rutherford ) က သတ္တုပြားတခုကို (Alpha Particle) အယ်ဖာ အမှုန်ဖြင့် ပစ်ပေါက် စမ်းသပ်ရာတွင် အယ်ဖာလမ်းကြောင်း သွေဖည်သွားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အယ်ဖာ အမှုန်သည် ဓာတ်ဖိုဖြစ်၍ ၎င်းတို့ကို တွန်းကန် သွေဖည် စေနိုင်ခြင်းမှာ ဓာတ်ဖို အချင်းချင်းသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်ဖိုများက အက်တမ်၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဝတ်ဆံကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် နယူကလိယ (nucleus) ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ နယူကလီယ ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် သွန်မဆမ်၏ မှားယွင်းသော အက်တမ်ပုံစံ (Atomic Model) ကို ပြင်ဆင်၍ အက်တမ် ပုံစံသစ်ကို အဆိုပြုတင်ပြခဲ့သည်။ အက်တမ်တခု၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဓာတ်ဖိုဆောင်သော နယူကလိယ (nucleus) တည်ရှိပြီး ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက် နယူကလိယကို လှည့်ပတ်နေကြသည်။ === ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ရူသာဖို့ဒ် (Rutherford ) ၏ အက်တမ်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက လေ့လာ သုံးသပ်ကြည့်ရာတွင် မှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အီလထရွန်များက နယူကလိယကို လှည့်ပတ်ရာတွင် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် လျှပ်စစ်သီအိုရီ အရ ဓာတ်ဖို-နယူကလိယက ဓာတ်မ-အီလထရွန်ကို ဆွဲငင်မည်ဖြစ်သောကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းမှာ တသမှတ်တည်း မဟုတ်တော့ဘဲ ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်းဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ပေတော့မည်။ နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယဆီသို့ ရောက်ရှိကာ ကွယ်ပျောက် ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ အက်တမ်လည်း မရှိတော့၊ ဒြပ်ဝထ္ထုများလည်း ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ၁၉၁၃တွင် (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ၏ မှားယွင်းမှု ပြဿနာများကို (Rutherford Atomic Model) အခြေခံ၍ ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင် တင်ပြလိုက်သူမှာ ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသား [[နီဘိုးလ်]] (Neils Bohr) ဖြစ်သည်။ သူ၏ အက်တမ်ပုံစံကို ယနေ့အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် သုံးစွဲ နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ အက်တမ်၏ အလယ်ဗဟိုရှိ နယူကလိယကို အီလထရွန်များက လှည့်ပတ်ရာတွင် ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်း မဖြစ်နိုင်။ သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း အတိုင်းသာ ရှိနေရမည်။ စွမ်းအင်မြင့် ပတ်လမ်းမှ နိမ့်သော ပတ်လမ်းသို့ အီလက်ထွန်က ကူးပြောင်းသွာလျင် စွမ်အင် (Energy) ထုတ်လွတ်မည်။ ပြင်ပမှ လုံလောက်သော စွမ်းအင် ရရှိလျင်လည်း မူလပတ်လမ်းမှ စွမ်းအင် ပိုမြင့်သော ပတ်လမ်းသို့ ကူးပြောင်းနိုင်သည်။ သို့သော် ပတ်လမ်းတခုစီတွင် အီလထရွန် တလုံးသာ ရှိရမည် ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်လိုက်လေသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၁၉၂ဝတွင် ရူသာဖို့ဒ်သည် အက်တမ် ၏ ဝတ်ဆံ(သို့) နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်ဖိုဆောင်သော ပရိုတွန် (proton) ကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ သာမန်အားဖြင့် အက်တမ် တလုံးသည် လျှပ်စစ်ဓာတ် ပျက်ပြယ် နေရမည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ရံလျက်ရှိသော ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန် နှင့် တူညီသည့် ဓာတ်ဖိုများ နယူကလိယ အတွင်းရှိနေရမည်။ ထိုကဲ့သို့ တူညီနိုင်ရန် အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် အရေအတွက် လည်း တူညီနေရမည်။ အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် လျှပ်စစ်ဓာတ်များ တူညီကြသော်လည်း ဒြပ်ထုအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ပရိုတွန် တလုံးသည် အီလက်ထရွန် အလုံးပေါင်း (၁၈၄၀) နီးပါးခန့် ရှိသည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် ဓာတ်ဖို-ပရိုတွန် များ ရှိနေသောကြောင့် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း ၏ ဒြပ်ထုသည် နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီနေရမည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ သို့သော် ရူသာဖို့ဒ်က လက်တွေ့ တိုင်းတာကြည့်ရာ နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုသည် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း၏ ဒြပ်ထုထက် နှစ်ဆခန့် ကြီးလေး နေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ လျှပ်စစ် သီအိုရီအရ ကိုက်ညီသော်လည်း အမည်မသိသော အမှုန်များသည် နယူကလိယ အတွင်း ရှိနေကြောင်း သိလာရသည်။ ၎င်းအမှုန်များသည် ဓာတ်မ-ဓာတ်ဖို မရှိသောကြောင့် ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်(neutral proton) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိသောကြောင့် စမ်းသပ် ကြည့်ရှုရန် ခက်ခဲ နေသော ပုစ္ဆာတပုဒ် ဖြစ်ခဲ့ရလေသည် ဓာတ်မဲ့ ပရိုတွန် ကို သေချာတိကျစွာ မရှင်းပြနိုင်ခဲ့သော်လည်း နယူကလီယ အတွင်း ရှိနေကြောင်းကို ဟောကိန်းထုတ်နိုင်ခဲ့ သည်။ ၁၉၃၂ ရောက်သောအခါ အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ဂျိမ်းစ် ချက်ဝစ်]](James Chadwick)သည် နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်ဟု ယူဆခဲ့သော အမှုန်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ် တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို နယူထရွန် (neutron) ဟု အမည်ပေးလိုက် သည်။ နယူထရွန် သည် လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိဘဲ ဒြပ်ထုအားဖြင့် ပရိုတွန် နှင့်တူညီ သည်ဟု ယျေဘုယအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် နယူထရွန် အရေ အတွက် ပိုများလေလေ အက်တမ်၏ အလေးချိန် ပိုလေး လေလေ ဖြစ်သည်။ အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) [[ရှေးရိုးရူပဗေဒ]] နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အီလက်ထရွန်၊ ပရိုတွန်၊ နယူထရွန် တို့ဖြစ်သည်။ အက်တမ်တလုံး၏ အရွယ် အစား ကိုလည်း လွယ်ကူစွာ တင်ပြပါဦးမည်။ ထုထည် (၁)ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသော (အံစာတုံးခန့်) ကုဗတုံး တခုကို ယူပါ။ ထို့နောက် ၎င်းကို တဝက်စီအကြိမ်ကြိမ် ခွဲစိပ်ပါ။ ထိုကဲ့သို့ ခွဲစိတ်ရာတွင် အစိတ် အပိုင်းပေါင်း (သို့မဟုတ်) အမှုန်ပေါင်း ကိုရေတွက်ကြည့်လျင် (စုစုပေါင်းအမှုန်) ကုဋေတစ်ထောင်၏ နှစ်ထပ်ကိန်း ရအောင် ခွဲစိတ်ရမည်။ ၎င်းခွဲစိတ်ပြီးသော အမှုန်များထဲမှ တခုသော အမှုန်ငယ် လေးသည် အက်တမ် (Atom) တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြရလျှင် (N=ρNa/M)။ N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ [[သိပ်သည်းဆ]] M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= [[အက်ဗိုဂါးဒိုကိန်းသေ]] တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x10²³) ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Commons|Atom}} [[Category:ဓာတုဗေဒ]] {{Physics-stub}} o2oedzxghkotq39w0hfbih3tq8rcud4 1051110 1051109 2026-09-01T17:56:33Z Dr Lotus Black 31011 /* ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ */ 1051110 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=23 Jul 2021}} [[Image:Helium atom QM.svg|thumb|300px|ဟီလီယမ် အက်တမ်]] '''အက်တမ်''' ({{lang-en|Atom}}) ဆိုသည်မှာ [[နျူကလိယ|ဗဟိုဆန်]] (nucleus) နှင့်တကွ ဘေးသားအဖြစ် [[အီလက်ထရွန်]]တို့ အတူတကွ စုဖွဲ့ထားသော [[ဒြပ်|ဒြပ်သား]]အစုအဝေးဖြစ်သည်။ ၎င်း၌ ပါဝင်သော [[ပရိုတွန်]]နှင့် အီလက်ထရွန်တို့ အရေအတွက် တူညီသဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုလုံး၏ အသားတင်[[လျှပ်ဓာတ်]]မှာ သုည ဖြစ်နေမည်။ (ထိုသို့ ဖြစ်မနေလျှင် ၎င်းအစုအဝေးက အက်တမ်မမည်တော့ဘဲ [[အိုင်းယွန်း]] ဖြစ်သည်။) ကျွန်ုပ်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ သက်ရှိ၊ သက်မဲ့၊ [[ဒြပ်စင်]]၊ [[ဒြပ်ပေါင်း]] အမျိုးမျိုးကို အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သေးငယ်သောအဆင့်၌ အက်တမ်များ စုဖွဲ့ထားခြင်းရလဒ် [[အမှုန်]]ကို [[မော်လီကျူး]]ဟု ခေါ်သည်။<br> == ဘာသာပြန် သတိပြုဖွယ် == [[ပဏ္ဍိတဝေဒနီယ ဒီပနီကျမ်း]]က ဖော်ပြသော ပရမာအဏုမြူ၏ အရွယ်အစားကို လိုက်လံတွက်ချက်ကြည့်လျှင် 10^-9 m (သို့မဟုတ်) 1 nm ခန့် ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ [[ဟိုက်ဒရိုဂျင်|ဟိုက်ဒြိုဂျင်]]အက်တမ်တစ်ခု၏ အချင်း အကြမ်းဖျင်းမှာ 2.5×10^-11 m ခန့်ဖြစ်လျက် 10^-9 m ထက် များစွာ ပိုသေးသည်။ ထို့ကြောင့် ယခင်ခေတ်က ဘာသာပြန်မညီခဲ့မှုကို ယခုခေတ်အသိဖြင့် ပြင်ဆင်နိုင်လျက် အက်တမ်ကို ပရမာအဏုမြူအဖြစ် ဘာသာမပြန်သင့်ကြောင်း ရိပ်စားမိနိုင်သည်။<br> == ခြုံငုံဖော်ပြချက် == ပုံမှန်အရာဝတ္တု ပစ္စည်းတစ်ခု၏ အသေးငယ်ဆုံး အစိတ်အပိုင်းအား ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်စင်တို့၏ အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသည်။ ဂရိဘာသာစကား အရ ''indivisible'' ခွဲခြားလို့ မရနိုင်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အခဲ၊ [[အရည်]]၊ [[အငွေ့]] တို့ကို လျှပ်ဓာတ်ပြယ် အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]](plasma) ဟူသော လျှပ်ဓာတ်ကြွ ဝတ္ထုတို့ကိုမူ အိုင်းယွန်းတို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤ၄မျိုးအပြင် အခြားသော [[ဒြပ်သားအခြေရပ်]] (state of matter) တို့လည်း ကျန်ရှိသေးသည်။<br> အက်တမ်ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အလယ်တွင် နျူကလီးယပ်စ်ဟု ခေါ်သော ဗဟိုသား ရှိပြီး ဘေးတွင် လျှပ်မဓာတ်(negative charge) ဆောင်သော [[အီလက်ထရွန်]] တို့က ဝဲခိုတည်ရှိနေတတ်သည်။ ရှေးယခင်က "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တပ်အပ်ရေးသားကြသောလည်း ကွမ်တမ်သဘောယန္တရား၏ မရေရာမှုနိယာမ (Uncertainty Principle) ကို သိရှိကြပြီးနောက် "လှည့်ပတ်နေသည်"ဟု တိကျသော အသုံးအနှုန်းကို ပညာရှင်တို့ ပယ်လာကြသည်။ ဂြိုဟ်ပတ်လမ်းသဖွယ် အီလက်ထရွန်တို့ ပတ်ကြဟန် အက်တမ်သရုပ်ဖော်ချက်သည် [[ဓာတုဗေဒ]] စသည်တို့တွင်မူ အသုံးဝင်သေးလျက် ရှိပါသည်။ [[ရူပဗေဒ]]ဖြင့် [[အက်တမ်အောက်အမှုန်]]တို့၏ သရုပ်မှန်ကို စူးစမ်းကြသောအခါတွင်မူ [[လှိုင်းသရုပ်]]စသော သင်္ချာကိရိယာများကို သုံးကြသည်။<br> ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်စ်ထဲတွင် လျှပ်ဖိုဓာတ်(positive charge) သတ္တိ ရှိသည့် ပရိုတွန် ခေါ် ''ဓာတ်ဖိုမှုန်'' နှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ်ဂုဏ်သတ္တိမှ မဆောင်သော [[နျူထရွန်]] ခေါ် ''ဓာတ်မဲ့မှုန်'' ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အက်တမ် ဗဟိုထု (သို့) နျူကလီးယပ်သည် လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိအား ပိုင်ဆိုင်ပါသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန် ရှိသည့်အနက် နျူထရွန်မှာ မည်သည့် ဂုဏ်သတ္တိမှ မပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသော ပရိုတွန်က ကြီးစိုးသောကြောင့် နျူကလီးယပ်တွင် အပေါင်း (သို့) လျှပ်စစ်အဖို ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ထို နျူကလီးယပ် အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန် တွင် လျှပ်စစ်အမ ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ အက်တမ်တစ်ခုလုံးအနေနှင့် မည်သည့် လျှပ်စစ် ဂုဏ်သတ္တိကို မှ မဆောင် ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အက်တမ့်ဗဟိုဆံ နျူကလီးယပ်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖို အရေအတွက်နှင့် ထို နျူကလီးယပ်အား လှည့်ပါတ်နေသော အီလက်ထရွန်များ၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်မ အရေအတွက် ညီမျှချေဖျက်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ==အက်တမ်== ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ ကမ္ဘာမြေကြီး၌ ရှိကြသော အရာဝတ္ထုမှန်သမျှသည် သာမန် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်သော အလွန်သေးငယ်လှသည့် အမှုန်တို့ဖြင့်သာ စုပေါင်းဖွဲ့ စည်းထားသည်ဟု ရှေးခေတ်အခါကပင် လူအများတို့ ယူဆလာခဲ့ကြလေသည်။ [[ဘီစီ]] ၄ဝဝ ခန့်က [[ဒစ်မောခရစ်တပ်စ်]] အမည်ရှိသော ဂရိလူမျိုး ဒဿနိကပညာကျော်က လောကကြီးအတွင်း၌ တစ်စုံတစ်ရာ ဘာမှ မရှိသော အာကာသများနှင့် မျက်စိဖြင့် မမြင်ကောင်းသော မြူမှုန်တို့ရှိကြောင်း ပြောခဲ့လေသည်။ ထိုပညာရှိကြီးအလိုအားဖြင့် ဒြပ်သည် ထိုအမှုန်တို့ စုပေါင်း၍ ဖြစ်လာရသည်ဟုဆိုသည်။ ကျွန်ုပ်တို့ပတ်ဝန်းကျင်တွင်ရှိကြသော တော၊ တောင်၊ ရေ၊ မြေ၊ လူသတ္တဝါမှန်သမျှတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ နေ့စဉ်နှင့်အမျှ တွေ့မြင်နေရသကဲ့သို့ အငွေ့၊ အရည်၊ အခဲအနေဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အမှန်အားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့် အလွန်သေး၍ငယ်သည့် အမှုန်ကလေးများ စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။ ထိုအမှုန်ကလေးများကို '''အက်တမ်''' ဟု ခေါ်ကြ၏။ အက်တမ်ဟူသည်မှာ ဂရိဘာသာဝေါဟာရဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့်ဆိုလျှင် ခွဲစိတ်၍မရသောအမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရလေသည်။ အက်တမ်တို့သည် ပကတိမျက်စိဖြင့် မမြင်စွမ်းနိုင်အောင် သေးငယ်လှသောကြောင့် အက်တမ်ပေါင်း တစ်သန်းမျှကို စီထားသည့်တိုင်အောင် ဆံခြည်ပင်တစ်မျှင်စာမျှပင် ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။<ref>{{cite encyclopedia|title=Atom|encyclopedia=Compendium of Chemical Terminology (IUPAC Gold Book)|publisher=IUPAC|edition=2nd|url=http://goldbook.iupac.org/A00493.html|accessdate=2015-04-25}}</ref> ထိုမျှသေးငယ်သော အက်တမ်များသည် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးနှင့် မြင်⁠မြင်သမျှ အရာဝတ္ထုမှန်သမျှကို တည်ဆောက်ထားသော အုပ်ချပ်များပင်ဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒြပ်စင်ပေါင်း ၁၁၈ မျိုး ရှိသည့်အနက် ဒြပ်စင် ၂၆ မျိုးမှာ သိပ္ပံပညာရှင်များက လက်တွေ့စမ်းသပ်ခန်းတွင် ပြုလုပ်ထားသောဒြပ်စင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့အထိ သဘာဝအလျှောက် တွေ့ရှိထားသော ဒြပ်စင်တို့၏ အရေအတွက်မှာ ၉၂ မျိုးဖြစ်ရာ ထိုဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်အမျိုးပေါင်းမှာလည်း ၉၂ မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုအက်တမ်တို့သည် အမျိုးမျိုးအဖုံအဖုံ ယှဉ်တွဲပေါင်းစပ်ကြ၍သာ ကုဋေကုဋာမက မရေတွက်နိုင်အောင် အမျိုးအစား များပြားသော ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာကြပေသည်။ ယခုအခါ ကျွန်ုပ်တို့ သိရှိနားလည်ကြသော ဓာတုဗေဒပညာမှာ [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန်ဒေါလ်တန်]] တီထွင်ခဲ့သော အက်တမ်သီအိုရီကို အခြေပြုကာ ပေါ် ပေါက်ထွန်းကား၍ တိုးတက်လာရသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်ပေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်လောက်တွင် [[မန်ချက်စတာမြို့|မန်ချက်စတာ]]မြို့သား ကျောင်းဆရာ ဂျွန်ဒေါလ်တန်သည် သူ၏ အက်တမ်သီအိုရီကို စတင်တီထွင်ခဲ့ရာ ဒြပ်စင်တို့တွင် အလေးချိန်တစ်ခုရှိသော အက်တမ်တို့ပါဝင်ရမည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် (၁) ဓာတုအချိုးမှန် နိယာမနှင့် (၂) ဓာတုအချိုးအဆတိုး နိယာမ နှစ်မျိုးကို စတင် ကြံစည် ရှင်းလင်းပြသခဲ့လေသည်။ ပထမ ဓာတုအချိုးမှန်နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းတစ်မျိုးတွင် ပါဝင်မြဲဒြပ်စင်တို့၏ အလေးချိန် အချိုးသည် အစဉ်မှန်ကန်ရမည်ဟု ဖော်ပြထား၏။ ပုံပမာ- ရေ ကိုရေတွင်း၊ ရေကန်၊ မြစ်၊ ချောင်း အသီးသီးတို့မှ ရရှိနိုင် သည့်ပြင် ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့်လည်း ရရှိနိုင်ရာ မည်သည့်နည်း ဖြင့်ရသည်ဖြစ်စေ ထိုရေသည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်အလေးချိန်တစ်ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်နှစ်ဆ '''( H₂0 )''' ဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ ၏။ ဤအချိုးအစားမှာ မည်သည့်အခါမျှ ပြောင်းလဲခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မှန်ကန် လေသည်။ ဒုတိယနည်းဖြစ်သော ဓာတုအချိုးဆတိုး နိယာမကို ရှင်းလင်းပြသရာ၌ ဒြပ်စင်တစ်မျိုးသည် အခြားဒြပ်စင်တစ်မျိုး နှင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုထက်များသော ဒြပ်ပေါင်းများ ဖြစ်လာ သောအခါ ပေါင်းစပ်ပါဝင်သော ထိုဒြပ်စင်၏ အလေးချိန်အသီးသီးသည် အငယ်ဆုံးအလေးချိန်နှင့် ဆတိုးအချိုးကျဖြစ်ရမည့် အကြောင်းကို ဖော်ပြလေသည်။ ဥပမာပြရသော် နိုက်ထရိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင်တို့ ပေါင်းစပ်ရာ၌ အောက်ဆီဂျင်၏အချိုး သည် လေးလီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ *ပထမ ဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၄ ဆ။ *ဒုတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ။ *တတိယဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၂ ဆ။ *စတုတ္ထဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၁၆ ဆ။ *ပဉ္စမဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ဝ ဆ။ ဤသို့အသီးသီးပေါင်းစပ်ထားသော အထက်ပါဂဏန်း များကိုကြည့်လျှင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆတိုင်းတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် အလေးချိန်အားဖြင့် ၄ လီအချိုးလိုက် ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် အဆများဖြစ်သော ၄ ၊ ၈ ၊ ၁၂ ၊ ၁၆ ၊ ၂ဝ တို့ကိုကြည့်လျှင် ထိုဂဏန်းများမှာ ၄ နှင့်စားနိုင်သည့် ဂဏန်းများသာဖြစ်သည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အက်တမ်အလေးဆသည် ၉၂ ပါးသောဒြပ်စင်တို့၏ ၉၂ မျိုး သောအက်တမ်တစ်လုံးတစ်လုံးတွင် သီးခြားအလေးချိန် တစ်မျိုး စီရှိကြ၏။ အက်တမ်သည် အလွန်သေးငယ် သိမ်မွေ့လှ၍ မမြင်စွမ်းနိုင်သော ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားအလေးချိန်ရှိ သည်ဟု ဆိုသော်ငြားလည်း တကယ်အလေးချိန်ရရန်မှာ အလွန်ခဲယဉ်းလှပေသည်။ ဓာတုဒြပ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ် သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အလေးချိန်ကို ဧကမူ အနေဖြင့် ထားခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် ဒြပ်ပေါင်းများတွင် အောက်ဆီဂျင်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက် ဓာတ်ပေါင်းစပ်ရာ၌ ပိုမို လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်သည် အလွန့် အလွန် ပေါ့ပါးလှသဖြင့် လက်တွေ့စမ်းသပ်ရာတွင် အမှားများ တွေ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟိုက်ဒြိုဂျင်ကို ဧကမူ အဖြစ်မထားဘဲ အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်ကိုသာ ပြည်ထောင် အသီးအသီးမှ အားလုံးသော ဓာတုဗေဒပညာရှင်တို့က ဧကမူ အဖြစ်ရွေးချယ်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြို ဂျင်အက်တမ်ထက် ၁၅ ၏ ၈၈ လေးသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် ၏ အလေးချိန်ကို ၁၅ ၏ ၈၈ မထားပဲ ၁၆ တိတိ ထား၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်ကို ၁ ၏ ဝ⁠ဝ၈ ဟု သတ်မှတ်ထားကြ၏။ ဤဧကမူ အလေးချိန်ကို ယနေ့တိုင်အောင် သုံးစွဲလျက်ရှိရာ သာမန်ကိစ္စများတွင် ဒသမများကိုဖြုတ်၍ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်အလေးချိန်နှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်အလေးချိန် အသီးအသီး ကို ၁ နှင့် ၁၆ ဟု သတ်မှတ်လိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူထားသော အက်တမ်အလေးချိန်ကို ရထား ပြီးသောအခါ ထိုအက်တမ်နှင့် အခြား⁠အခြားသောအက်တမ်တို့ ကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ထိုအက်တမ်တို့သည် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်ထက် မည်မျှလေး၍ မည်မျှပေါ့ကြောင်းကိုသိရသဖြင့် ထိုအက်တမ်တို့၏ အလေးဆများကိုလည်း သိရှိနိုင်လေသည်။ အထက်တွင်ဖော်ပြခဲ့သော အလွယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ဒုတိယဒြပ်ပေါင်း နိုက်ထရစ်အောက်ဆိုက် တွင် နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန် ၇ ဆနှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၈ ဆ ပေါင်းစပ်ထားကြောင်းတွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်ထား၏။ အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန်ကို ၁၆ ဆ လုပ်လိုက်သော အခါ နိုက်ထရိုဂျင်အလေးချိန်သည် ၁၄ ဖြစ်လာ၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ် အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် နိုက်ထရိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးဆမှာ ၁၄ ဖြစ်တော့၏။ တစ်ဖန် အိုင်းယွန်းအောက်ဆိုက် '''iron(II) oxide or ferrous oxide''' ဒြပ်ပေါင်းတွင် အိုင်းယွန်းအလေးချိန် ၇ ဆ နှင့် အောက်ဆီဂျင်အလေးချိန် ၂ ဆ ပေါင်းစပ်ထားသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထိုဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း အိုင်းယွန်း အက်တမ်တစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခု ပေါင်းစပ်လျက်ရှိပေသည်။ အောက်ဆီဂျင်အဆကို ၂ မှ ၁၆ အထိ တိုးပေးလိုက်သောအခါ အိုင်းယွန်း၏အဆသည်လည်း ၇ မှ ၅၆ အထိ တိုးတက်လာတော့၏။ သို့သော် အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အလေးဆမှာ ၁၆ ဖြစ်သဖြင့် အိုင်းယွန်း၏ အက်တမ် အလေးဆမှာ ၅၆ ဖြစ်တော့၏။ ထို့အတူ အိုင်းယွန်း ဆာလဖိုက်ဒ် '''iron (II) sulphide''' ခေါ် သံနှင့် ကန့်ဒြပ်ပေါင်းတွင်လည်း သံ၏အက်တမ်အလေးဆသည် ၅၆ ဖြစ်သောကြောင့် ကန့်အက်တမ်၏ အလေးဆသည် ၃၂ ဖြစ်ကြောင်းသိရသည်။ ထိုအက်တမ်အလေးဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ရုရှားလူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာကျော် [[ဒမီသရီ အီဗန်နိုဗစ် မန်းဒယ်လိယပ်]] သည် အက်တမ်အလေးဆ ဇယားကွက်ကို စီစဉ်ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဓာတုဗေဒအကြောင်းရပ်တွင်အကျယ်ဖော်ပြထားသည်။ ၁၈၁၁ ခုနှစ်တွင် အီတလီပြည်သား ဓာတုဗေဒပညာ ကျော် တစ်ဦးဖြစ်သော [[Amedeo Avogadro|အာဗိုဂါးဒရိုး]]သည် မော်လီကျူ၏ သဘောကို စတင်ဖော်ပြခဲ့လေသည်။ ထိုမော်လီကျူ၏သဘော သည် အက်တမ်သီအိုရီကို ပိုမိုခိုင်မြဲစေလေသည်။ အာဗိုဂါးဒရိုး ယူဆပုံမှာ ဒြပ်စင်တို့ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ပေါင်း တစ်မျိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများ တစ်စုံတစ်ရာမပျက်ပြားဘဲ တည်မြဲ နေနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးသောအစိတ်အပိုင်းမှာ မော်လီကျူးဖြစ် သည်ဟု ယူဆ၏။ မော်လီကျူးကို မသိရမီက အက်တမ်ဟူသော ဝေါဟာရတစ်ခုတည်းကိုပင် ဒြပ်စင်နှင့် ဒြပ်ပေါင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် ရောရောအနှောနှော အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ဓာတုဗေဒအလိုအားဖြင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဓာတ်ငွေ့ကဲ့သို့သော ဒြပ်စင်၏အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်ဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ သို့သော် ဟိုက်ဒြိုဂျင် နှင့် အောက်ဆီဂျင် ဒြပ်စင်နှစ်မျိုး ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာသော ရေကဲ့သို့သော ဒြပ်ပေါင်း '''( H₂O )''' ၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ် အပိုင်းကို ပြဆိုလိုသောအခါ ရေမော်လီကျူးဟု ခေါ်လေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မော်လီကျူး နှင့် အက်တမ်တို့ကို အဓိပ္ပာယ် ကွဲကွဲပြားပြား သိရှိနားလည်ရန် လိုအပ်ပေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်၍ဖြစ်လာသော ရေမော်လီကျူးတွင် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ဒြပ်စင်၏ ဂုဏ်သတ္တိများလည်းမရှိ ၊ အောက်ဆီဂျင်ဒြပ်စင်၏ဂုဏ်သတ္တိလည်းမရှိ ၊ သာမန် ရေ၏ဂုဏ်သတ္တိများသာ ရှိကြလေသည်။ အက်တမ်ဟူသောဝေါဟာရကို ဓာတုဗေဒ အလိုအားဖြင့် ဒြပ်စင်တို့အဖို့ အသုံးပြု၍ ဒြပ်စင်တို့၏ အက်တမ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော ဒြပ်ပေါင်းတို့အဖို့မှာမူကား မော်လီကျူးဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုရသည်။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင် အက်တမ်နှစ်ခုနှင့် အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမိလျှင် ရေမော်လီကျူးတစ်ခု ဖြစ်လာရသည်ဟု ဆို၏။ ထို့ပြင် ဓာတ်ငွေ့တွင် ဒြပ်စင်တို့သည် အက်တမ်အဖြစ်ဖြင့် တည်မနေကြဘဲ အက်တမ်ချင်းဖွဲ့စည်း၍ မော်လီကျူ'အဖြစ် ဖြင့် တည်နေတတ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဟိုက်ဒြိုဂျင်မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် ဖွဲ့စည်းပါဝင်သော ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ် နှစ်ခုပါရှိ၏။ အောက်ဆီဂျင် မော်လီကျူးတစ်ခုတွင် အောက်ဆီ ဂျင်အက်တမ်နှစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဒြပ်ပေါင်းတွင်ဖြစ်စေ၊ ဒြပ်စင်တွင်ဖြစ်စေ ဓာတ်ဂုဏ်သတ္တိမပျက်ဘဲ အသေးငယ်ဆုံး တည်နေနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းကို မော်လီကျူး ဟုခေါ်ကြောင်း သိရာသည်။ သိပ္ပံပညာသည် တဖြည်း⁠ဖြည်းတိုးတက် ထွန်းကားလာရသော ပညာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခေတ်ထက်တစ်ခေတ် တိုးတက်၍ ဆန်းပြားကျယ်ဝန်းခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉ ရာစုနှစ်က သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ယူဆပုံနှင့်၊ ၂ဝ ရာစုနှစ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ ယူဆပုံတို့မှာမတူကြဘဲ ကွဲလွဲခြားနားကြပေသည်။ ၁၉ ရာစုနှစ် ကုန်ခါနီးလောက်တွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြ သော သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သူတို့၏ပညာရပ်များတွင် အသစ် အဆန်းထပ်မံတွေ့ရန်မရှိ၊ လုံးဝပြည့်စုံပြီဟု ထင်မှတ်ခဲ့ကြလေ သည်။ သိပ္ပံပညာကျော်တစ်ဦးကဆိုလျှင် ၁၉ ရာစုနှစ်၏ သိပ္ပံပညာတိုးတက်လာပုံကို ချီးကျူးပြောဆိုရာတွင် ရှေ့အဖို့ သိပ္ပံ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသစ်အဆန်းတို့ကို ထပ်မံရှာဖွေရန်နှင့် အသစ်ထွင်ရန်လိုတော့မည်မဟုတ်။ အတိတ်က ပညာရပ်များကို ပြန်လည်စစ်ဆေးကြရန်သာ လိုမည်ဟူ၍ပင် ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ယင်းသို့ ထင်မြင်ချက်ပေးခဲ့ပြီးနောက် နှစ်နှစ်ကျော်ကျော်လောက်မှာပင် သိပ္ပံပညာလောကကို ချောက် ချားစေသည့် အသစ်အဆန်းများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပေသည်။၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် [[Wilhelm Röntgen|ဗီလဟင်းကွန်းရတ် ရန့်ဂင်]] သည် X-ray ဟုခေါ်သည့် ရောင်ခြည်သစ် တစ်ခုကို စတင်တွေ့ရှိ ခဲ့လေသည်။ ရန့်ဂင်း တွေ့ရှိပြီးသည့် နောက်တစ်နှစ် ၁၈၉၆ ခုနှစ်၌ ပဲရစ်မြို့တွင် [[Henri Becquerel|အန်ထော်နီဟင်နရီဗက္ကရဲ]]သည် [[ယူရေနီယမ်]] ဒြပ်စင်မှ အတုံးအခဲဖြစ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖြတ်သန်းသွားနိုင်သည့် X-ray ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ကို စတင်တွေ့ရှိပြန်၍ [[ရေဒီယမ်]] ဒြပ်စင် အသစ်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိ ရန်အတွက်ပင် လမ်းထွင်ပေးခဲ့သေး၏။ ၁၈၉၈ ခုနှစ်တွင် [[မာရီ ကျူးရီး|မာရီကျူးရီး]] ဇနီးမောင်နှံတို့က ပစ်ချဗလင်း ဟုခေါ်သော ယူရေနီယမ် ပါသည့်ပစ္စည်းရိုင်းမှ ရေဒီယမ်အမည်ရှိသော ဒြပ်စင် အသစ် အဆန်းကို စတင်တွေ့ရှိကြလေသည်။ ရေဒီယမ်ဒြပ်စင်ကို တွေ့ရှိရပြီးနောက် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ သည် X-ray နှင့် ရေဒီယမ်တို့၏ ဂုဏ်ထူးသတ္တိထူးများ အတွက် အကြောင်းရင်းကိုစတင်၍ စုံစမ်းခဲ့ကြလေသည်။ ယင်းသို့စုံစမ်းသောအခါ X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိတို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်လောကထက်ငယ်သော လောကသစ်တစ်ခု ရှိရမည်ဟု အခိုင်အမာသိရှိခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်ကဆိုလျှင် ဒြပ်စင်တို့၏ အသေးငယ်ဆုံးသော အစိတ်အပိုင်းမှာ အက်တမ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆယုံကြည်လျက် ရှိနေကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း X-ray နှင့် ရေဒီယမ်သတ္တိကို စုံစမ်း ကြည့်သောအခါ ထိုရောင်ခြည်တို့၏ အလိုအားဖြင့် အက်တမ်သည် တစ်ခုတည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အရာမဟုတ်ဘဲ အက်တမ်ဖြစ်ရန် အက်တမ်ထဲတွင် အက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုများ ပါရှိရဦးမည်ကို သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်ထက်ငယ်သော လောကသစ်ကို ဂျိုးဇက်ဂျွန် သွန်မဆင်ဆိုသူ တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခကြီးတစ်ဦးက စတင်ရှာဖွေ စုံစမ်းကြည့်၏။ သွန်မဆင်သည် ထိုစဉ်က အသစ်တွေ့စဖြစ်သော X-ray များနှင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်သည်။ ယင်းသို့ စုံစမ်းကြည့်ရာတွင် ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တန်းတွင် အက်တမ် ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ပါကြောင်းကို သိရှိလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည် ရရှိလာပုံကို ဖော်ပြရန် လိုပေမည်။ ဆာဝီလျံကရု စီမံပြုလုပ်သော ကရုကျုခေါ်ဖန်ပြောင်းတွင် သတ္တုချောင်း နှစ်ချောင်းကို လျှပ်စစ်လိုက်နိုင်အောင် ဖန်သား တွင်လျှိုသွင်း၍ ဖန်ပြောင်းကို အလုံပိတ်ထားပြီးလျှင် အတွင်းမှ လေကို လေစုတ်စက်ဖြင့် ကုန်လုနီးမျှ စုတ်ထုတ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက် တစ်ခု⁠ခုနှင့် သတ္တုချောင်း များကို ဆက်သွယ်၍ ဖန်ပြောင်းထဲသို့ လျှပ်စစ်ဓာတ် သွင်းပေး သောအခါ အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းမှ ပျော့သော အလင်းရောင်ခြည်သည် တန်း၍ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရှိရလေသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အိုးတွင် အမဓာတ်နှင့် ဆက်သွယ်ထားသော သတ္တုချောင်းကို ကက်သုတ်ဟုခေါ်သဖြင့် ထိုရောင်ခြည်တန်းကို ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်ကို စစ်ဆေးကြည့်သောအခါ နေရောင်ခြည်ကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ သံလိုက်နှင့်ပြသောအခါ ယိမ်းယိုင် တတ်ကြောင်းကို တွေ့ရသဖြင့် ရောင်ခြည်အစစ် မဟုတ်နိုင် ကြောင်း၊ အက်တမ်ထက် အလွန်ငယ်သော အမှုန့်များဖြင့်ပြီး သည့် ရောင်ခြည်ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရတော့၏။ ထိုအက်တမ်ထက်ငယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ကော်ပါးဆဲဟု အမည်ပေးခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ထိုအမည်သည် တစ်ဖြည်းဖြည်း တိမ်ကောသွားခဲ့ရြုပီးနောက် ကော်ပါးဆဲ အမည်အစား အီလက်ထရွန်ဟူသော အမည်သစ်ကို ပေးခဲ့လေသည်။ ဟိုက်ဒြိုဂျင် သည် ဓာတုဒြဗ်စင်တို့တွင် အပေါ့ဆုံးဖြစ်ကြောင်း သိရှိခဲ့ရပြီး ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် သွန်မဆင် လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်သော အခါ အီလက်ထရွန်သည် ဟိုက်ဒြိုဂျင်ထက်ပင် ပေါ့သေး၍ အလေးချိန်မှာ ဟိုက်ဒြိုဂျင်အက်တမ်၏ အလေးချိန်ကို အပုံတစ်ထောင့်ရှစ်ရာပုံလျှင် တစ်ပုံခန့်သာရှိကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကက်သုတ်ရောင်ခြည်တွင် ပါရှိကြသော အီလက်ထရွန် များသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အလိုအားဖြင့် အမဓာတ်ရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်များကို အမဓာတ်ကိုဆောင်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်၏ဧကမူအဖြစ် ယူဆရလေသည်။ အက်တမ်ထဲတွင် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိသောကြောင့် ထိုအီလက်ထရွန်တို့ကို ချေဖျက်နိုင်သော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်များလည်းရှိတန်သည်ဟု ယူဆကြပြန်လေသည်။ ယင်းယူဆချက်အတိုင်းပင် အမဓာတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ကက်သုတ်ရောင် ခြည်ကဲ့သို့ အဖိုဓာတ်မှလည်း ကက်သုတ်ရောင်ခြည်နှင့် ဆန့်ကျင်ဖက်ဖြစ်သော ရောင်ခြည်တစ်မျိုး ပေါ်ထွက်လာကြောင်းကို တွေ့ရှိကြလေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ချောင်းကို အန်နုတ်ဟု ခေါ်သဖြင့် ထိုအဖိုဓာတ်ဘက်မှ ထွက်လာသော ရောင်ခြည်ကို အန်နုတ်ရောင်ခြည်ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သည့် အန်နုတ်ရောင်ခြည် ရှိကြောင်းကို အတည်မပြုသေးဘဲ ယာယီအားဖြင့်သာလက်ခံရန် သိပ္ပံပညာရှင်တို့က သဘော တူညီခဲ့ကြလေသည်။ ဆာအားနက်ရားသားဖို့ အမည်ရှိ သိပ္ပံပညာကျော် တစ်ဦးသည် အန်နုတ်ရောင်ခြည်အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အခက်အခဲများကို ရှင်းလင်းပြဆိုနိုင်ခဲ့လေသည်။ ရားသားဖို့ သည် ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင်ခြည်များကို သတ္တုချ၍ ခွဲစိတ်စမ်းသပ်ကြည့်ရှုခဲ့လေသည်။ ရေဒီယမ်မှထွက်သော ရောင် ခြည်များမှာ သုံးမျိုးသုံးစားဖြစ်၍ (၁) အယ်လဖာရောင်ခြည်၊ (၂) ဗီတာရောင်ခြည်၊ (၃) ဂမ်မာရောင်ခြည်ဟု ဂရိဘာသာ အက္ခရာများဖြင့် အမည်ပေးခဲ့၏။ ဂမ်မာရောင်ခြည်သည် အိပ်စရေးရောင်ခြည်ကဲ့သို့ပင် လှိုင်းများဖြစ်သော်လည်း လှိုင်းအလျား အလွန်တိုကြောင်း ရားသားဖို့ စတင်တွေ့ရှိခဲ့၏။ ဗီတာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အမဓာတ်ဆောင်သော အီလက်ထရွန်တို့ ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အယ်လဖာရောင်ခြည်မှာ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသော မြူမှုန်တို့ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့လေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ဝင်နေသည့် အရာဝတ္ထုများသည် ဗီတာရောင်ခြည်တွင်ပါသော လျှပ်စစ်အမဓာတ်ရှိသည့် အီလက်ထရွန်တို့ထက်လေး၍ အသွားနှေးသော်လည်း တစ်စက္ကန့်လျှင် မိုင်ပေါင်း နှစ်သောင်းနှုန်းခန့် မျှနှင့် ရေဒီယမ်အက်တမ်အတွင်းမှ ထိုးထွက်လာကြကြောင်းကို သိရှိရလေသည်။ အယ်လဖာရောင်ခြည်ကို တစ်ခါတစ်ရံ အယ်လဖာမြူမှုန်ဟူ၍လည်း ခေါ်တတ်ကြသည်။ ထူးခြားသောအချက်မှာ ထိုအယ်လဖာမြူမှုန်များကို စုရုံး၍ စပက်ထရိုစကုပ်မှန်ပြောင်းဖြင့် စုံစမ်းကြည့်ရှုသောအခါ ထိုမြူမှုန်များသည် ဟီလီယမ်ဓာတ်ငွေ့ပင် ဖြစ်ကြောင်းကို သိရှိရခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဆာရားသားဖို့၏ စမ်းသပ်မှုကြောင့်လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်နှင့် အလားတူ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ် ကိုဆောင်သော မြူမှုန်များရှိရမည်ကို သိရှိခဲ့ရသည်။ အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်တို့ ပါရှိ၍ ထိုအီလက်ထရွန်တို့သည် အလယ်၌ရှိသော နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံကို ဝန်းရံနေကြ သည်ဟု သိရှိရသည်။ အီလက်ထရွန်သည် လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကို ဆောင်သည်ဟု သိရှိရပြီးဖြစ်သောကြောင့် နျူကလိယပ်တွင် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်တို့စုရုံး၍ ရှိတန်ရာသည်ဟု ရားသားဖို့က ဆိုခဲ့လေသည်။ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော မြူမှုန့်များကို ပရိုတွန်ဟုလည်း မကြာခဏ ခေါ်ကြသည်။ ပရိုတွန်သည် လျှပ်စစ် အမဓာတ်ကိုဆောင်သော အီလက်ထရွန်ထက် အဆပေါင်း ၁၈၅ဝ ခန့်မျှ ပို၍လေးလံကြောင်း သိရှိရသည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရကား အက်တမ်၏အလေးချိန်သည် အက်တမ်တွင်ပါရှိနေသော ပရိုတွန်၏ အလေးချိန်သာဖြစ်၍ အီလက်ထရွန်တို့၏ အလေး ချိန်မှာ မပြောပလောက်အောင် နည်းသဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစား ရန်ပင် မလိုချေ။ အက်တမ်တို့၏ခန္ဓာအိမ်ကို ဆင်ခြင်ကြည့် သောအခါ နျူကလိယပ်ခေါ် လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သော ဗဟိုဝတ်ဆံနှင့် ထိုဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်ပတ်ကာသွားနေသော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်နေကြောင်း နောက်ဆုံးသိရှိရလေသည်။ အာကာသတစ်ခွင်တွင် ကြယ်၊ ဂြိုဟ်စသည်တို့သည် မိမိတို့ လှည့်ပတ်သွားနေသော လမ်းကြောင်းများအတိုင်း နေကို လှည့်လည်၍ သွားနေဘိသကဲ့သို့ အီလက်ထရွန်တို့သည်လည်း အဆိုပါဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်ကာ သွားနေကြ၏။ တစ် နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် အက်တမ်များသည် နေစကြဝဠာနည်းတူ တည်ဆောက်ထားသော စကြဝဠာအငယ်စားကလေးများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးသွားပြီးနောက် သိပ္ပံပညာအရ တိုးတက်သိရှိရသည်မှာ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်သည် (၁) လျှပ်စစ် အဖိုဓာတ်ကိုဆောင်သောပရိုတွန်၊ (၂) လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်ကို ဆောင်သော ပေါစီထရွန်၊ (၃) လျှပ်စစ်အမဓာတ်ကိုဆောင် သော အီလက်ထရွန်၊ (၄) လျှပ်စစ်ဓာတ်ကင်းသော နျူထရွန် တို့ဖြင့် စုပေါင်းဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု သိရှိရလေသည်။ အက်တမ်သည် အကြမ်းအားဖြင့် (၁) ပရိုတွန် (၂) အီလက်ထရွန် (၃) နျူထရွန် သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာ စုပေါင်း ဖွဲ့စည်းထားသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ သည် အီလက်ထရွန်ထက် ပိုမို၍သိပ်သည်း၏။ အက်တမ် အလေးချိန်သည် နျူကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိကြသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်နှစ်ရပ်ပေါင်း အလေးချိန်ဖြစ်၍ အပြင် ဘက်တွင် လှည့်လည်သွားနေသော အီလက်ထရွန်မှမရချေ။ ပုံပမာ-အောက်ဆီဂျင်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၁၆ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အထက် ၌ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အက်တမ်၏ အလေးဆ ဆိုသည်မှာ အက် တမ်၏ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ပါရှိသော ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့၏ နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆသာ ဖြစ်ပြီးလျှင် အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏ အရေအတွက်ကိုဆိုလိုသည်။ ယင်းသို့ဖြစ်ရကား အောက်ဆီဂျင် ၏ အက်တမ်အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်သောကြောင့်ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန် ရှစ်ခုရှိရမည်ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အောက်ဆီဂျင် အလေးဆ သည် ၁၆ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိုတွန်ရှစ်ခုနှင့် နျူထရွန်ရှစ်ခု တို့သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ရှိရ မည်ဖြစ်၏။ ဟီလီယမ်၏ အက်တမ်အလေးဆသည် ၄ ဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်ကြောင်း သိခဲ့ရပြီ။ ဟီလီယမ် အက်တမ်အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်သောကြောင့် ဟီလီယမ်အက်တမ် ၏ နျူကလိယပ်တွင် ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိ၍ နျူထရွန်နှစ်ခုရှိရမည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဟီလီယမ် အက်တမ်အလေးဆသည် လေး ဖြစ်၏။ ဤကဲ့သို့ ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်အရေ အတွက်ကိုလိုက်၍ အက်တမ်အမှတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ် အမှတ်သည် ၈ ဖြစ်၍ ဟီလီယမ်အက်တမ် အမှတ်သည် ၂ ဖြစ်၏။ ဓာတုဒြဗ်စင်ထဲတွင် အလေးဆုံးဖြစ်၍ အက်တမ်အမှတ် ၉၂ ဖြစ်သော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင် ပရိုတွန် ၉၂ ခု ရှိ၏။ အက်တမ်ခန္ဓာအိမ် တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်တစ်ခုရှိတိုင်း အီလက်ထရွန်လည်း တစ်ခု အစဉ်ရှိစမြဲဖြစ်သည်။ ပရိုတွန်နှစ်ခုရှိလျှင် အီလက်ထရွန်နှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန်ရှစ်ခုရှိသော အောက်ဆီဂျင်အက်တမ်တွင် အီလက်ထရွန်ရှစ်ခုရှိရ၏။ ပရိုတွန် ၉၂ ခုရှိသော ယူရေနီယမ်အက်တမ်တွင်လည်း နျုထရွန် ၉၂ ခု ရှိရ၏။ ပရိုတွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ နျုထရွန် အရေအတွက် ရှိရခြင်းအကြောင်းမှာ အက်တမ်၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှုရှိစေရန်အတွက် ဖြစ်လေသည်။ အကယ်၍ အက်တမ်တစ်ခုတွင် ပရိုတွန်အရေအတွက် ကများနေ၍ အီလက်ထရွန် အရေအတွက်က နည်းနေအံ့၊ ထို အခါ လျှပ်စစ်အဖိုဓာတ်က တစ်ဖက်သတ်များနေသည့်အတွက် မျှတမှုရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ချေ။ ထို့အတူ အီလက်ထရွန်အရေ အတွက်ကများ၍ ပရိုတွန်အရေအတွက်က နည်းနေလျှင်လည်း ထိုအက်တမ်တွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်မျှတမှု ရှိလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ ထို့ကြောင့် အက်တမ်ခန္ဓာအိမ်တွင် မျှတမှု ရှိရန်အတွက် ပရို တွန်အရေအတွက်ရှိသမျှ အီလက်ထရွန်အရေအတွက်သည်လည်း အညီအမျှရှိရမည် ဖြစ်လေသည်။ အက်တမ်တစ်ခု၏ ခန္ဓာအိမ်ကို ခြုံ၍ဆန်းစစ်ကြည့် လျှင် အောက်ပါအချက်အလက်များကို တွေ့ရှိရ၏။ (၁) နျူ ကလိယပ်ခေါ် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင် ပရိုတွန်နှင့် နျူထရွန်တို့ရှိကြ သည်။ (၂) အက်တမ်အမှတ်သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်၏အရေအတွက်ဖြစ်သည်။ (၃) အက်တမ်အလေးဆ သည် ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိသော ပရိုတွန်နှင့်နျူထရွန်အရေအတွက် နှစ်ရပ်ပေါင်းအလေးဆပင် ဖြစ်သည်။ (၄) ဗဟိုဝတ်ဆံတွင်ရှိ သော ပရိုတွန်အရေအတွက်နှင့် ဗဟိုဝတ်ဆံကို လှည့်လည်သွား နေသော အီလက်ထရွန်တို့၏ အရေအတွက်သည် ညီတူညီမျှရှိ ကြသည်။ သွန်မဆင်သည် နီယွန်ရောင်ခြည်တန်းကို သံလိုက်နယ် အတွင်း လွှတ်ကြည့်သောအခါတွင် ထိုရောင်ခြည်သည် တညီ တညွတ်တည်း ယိမ်းယိုင်မသွားသည်ကို တွေ့ရာမှ နီယွန်အက် တမ်များရှိ ဒြဗ်ထုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူခြင်းကြောင့်သာ ဤကဲ့သို့ဖြစ်ရသည်ဟု ယူဆပြီးလျှင် အခြားဒြဗ်စင်များကို စမ်း သပ်ကြည့်ရာတွင် သူယူဆသည့်အတိုင်း အက်တမ်များရှိ ဒြဗ်ထု သည် မတူကြသည်ကို တွေ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အက် တမ်မျိုးကို [[အိုင်ဆိုတုပ်]]ဟုခေါ်သည်။ ထိုအိုင်ဆိုတုပ်ဟူသော စကားလုံး၏အဓိပ္ပာယ်မှာ ဒြဗ် စင်တစ်ခုရှိ အက်တမ်အချို့သည် အခြားအက်တမ်များနှင့် ဓာတ် နှင့် ရုပ်ဂုဏ်သတ္တိများတွင် တူညီကြသော်လည်း အက်တမ်ဒြဗ် ထုရှိရာတွင်မူ မတူညီကြဟု ဆိုလိုသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref> == အက်တမ်ပုံစံများ == ဘီစီ (၄၆၀) ဂရိ အတွေးခေါ် ပညာရှင် [[ဒီမိုခရိတပ်]] (Democritus) က အဆိုပြုခဲ့ဖူးပါသည်။ သင်သည် အရာဝတ္ထုတခုကို တဝက်တိတိ ခွဲစိတ်လိုက်ပါ။ ထို့နောက် ကျန်နေသော အပိုင်း၏ တဝက်ကို ထပ်မံ ခွဲစိတ်ပါ။ ထိုကဲ့သို ကြိမ်ဖန်များစွာ ခွဲစိတ်လိုက်ပြီးနောက် ထပ်မံ ခွဲစိတ်၍မရသော နောက်ဆုံး ကျန်နေသည့် အခြေခံအမှုန်ကို အက်တမ်ဟု ဒီမိုခရိတပ်က အဆိုပြုခဲ့သည်။ ဒီမိုခရိတက်၏ အက်တမ် ဖွင့်ဆိုချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်ကြီး [[ပလေတို]] နှင့် သူ၏တပည့် [[အရစ္စတိုတယ်]] တို့က စိတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့ကြပေ။ အကြောင်းမှာ လူတို့အတွက် အကျိုးမရှိဟု ယူဆခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များနှင့် ပညာရှိ ကဝိအကျော်အမော်တို့ကလည်း အက်တမ်ကို လျစ်လျူ ရှုခဲ့ကြရာ နှစ်ပေါင်း (၂၀⁠၀၀) နှစ်ထောင်ကျော် ကြာခဲ့လေသည်။ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်း ရောက်သောအခါ ဒြပ်ဝထ္ထုများ၏ ဖြစ်ပေါ် ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြန်လည် စိတ်ဝင်စားလာ ကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အင်္ဂလိပ် ဓာတုဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျွန် ဒေါလ်တန်|ဂျွန် ဒါတန်]] (John. Dalton )က ဓာတုဗေဒ စမ်းသပ်ရင်း အက်တမ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ဒြပ်ဝထ္ထုများသည် အလွန်သေးငယ်သော အက်တမ်များဖြင့် ဖွဲစည်း တည်ရှိနေကြောင်း၊ ၎င်း အက်တမ်များသည် ဂုဏ်သတ္တိအားဖြင့် တူချင်လည်းတူမည်။ မတူဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အက်တမ်များ အချိုးကျ ပါဝင်လျက်ရှိသည်ဟု အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော် အက်တမ် တခုစီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံကိုတော့ မသိခဲ့ပေ။ === သွန်မဆင်၏အက်တမ်ပုံစံ === ၁၈၉၇တွင် အင်္ဂလိပ် ရှုပဗေဒ ပညာရှင် [[ဂျိုးဆက် ဂျွန် သော်မဆင်|သွန်မဆင်]] (J.J. Thomson) က အက်တမ် အတွင်းရှိ (Electron) အီလက်ထရွန် ဟုခေါ်သော (ဓာတ်မ)ဆောင်သည့် အမှုန် ကို ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတွေ့ရှိမှုကို အခြေခံ၍ ပထမဆုံး (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ ကို ( ၁၉၀၄ ) တွင် အဆိုပြု တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ သွန်မဆင်၏ Atomic Model သည် ဓာတ်ဖို ဆောင်သော စက်လုံးပုံ အက်တမ် (atom) ထဲတွင် ဓာတ်မဆောင်သော အီလက်ထရွန်များ ပါဝင်ပျံ့နှံ့နေသည်။ ဥပမာ--ကိတ်မုန့်ထဲတွင် ပါဝင်သော စပျစ်သီးခြောက် များကဲ့ သို့ ပျံ့နှံ လျက်ရှိသည်။ === ရူသာဖို့ဒ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် နယူးဇီလန်နိုင်ငံသား ရှုပဗေဒပညာရှင် [[အားနပ်စ် ရူသာဖို့ဒ်|အန်းနက်ရူသာဖို့ဒ်]] (Ernest Rutherford ) က သတ္တုပြားတခုကို (Alpha Particle) အယ်ဖာ အမှုန်ဖြင့် ပစ်ပေါက် စမ်းသပ်ရာတွင် အယ်ဖာလမ်းကြောင်း သွေဖည်သွားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အယ်ဖာ အမှုန်သည် ဓာတ်ဖိုဖြစ်၍ ၎င်းတို့ကို တွန်းကန် သွေဖည် စေနိုင်ခြင်းမှာ ဓာတ်ဖို အချင်းချင်းသာ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဓာတ်ဖိုများက အက်တမ်၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဝတ်ဆံကဲ့သို့ တည်ရှိနေသောကြောင့် နယူကလိယ (nucleus) ဟု အဓိပ္ပာယ် သတ်မှတ်လိုက်သည်။ နယူကလီယ ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက် သွန်မဆမ်၏ မှားယွင်းသော အက်တမ်ပုံစံ (Atomic Model) ကို ပြင်ဆင်၍ အက်တမ် ပုံစံသစ်ကို အဆိုပြုတင်ပြခဲ့သည်။ အက်တမ်တခု၏ အလည်ဗဟိုတွင် ဓာတ်ဖိုဆောင်သော နယူကလိယ (nucleus) တည်ရှိပြီး ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက်ရှိနိုင်သည်။ ထို့ပြင် အီလက်ထရွန်များက ဝန်းရံလျက် နယူကလိယကို လှည့်ပတ်နေကြသည်။ === ဘိုးလ်၏ အက်တမ်ပုံစံ === ရူသာဖို့ဒ် (Rutherford ) ၏ အက်တမ်ကို သိပ္ပံပညာရှင်များက လေ့လာ သုံးသပ်ကြည့်ရာတွင် မှားယွင်းနေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ အကြောင်းမှာ အီလထရွန်များက နယူကလိယကို လှည့်ပတ်ရာတွင် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် လျှပ်စစ်သီအိုရီ အရ ဓာတ်ဖို-နယူကလိယက ဓာတ်မ-အီလထရွန်ကို ဆွဲငင်မည်ဖြစ်သောကြောင့် စက်ဝိုင်းပုံ လမ်းကြောင်းမှာ တသမှတ်တည်း မဟုတ်တော့ဘဲ ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်းဖြင့်သာ လှည့်ပတ်ပေတော့မည်။ နောက်ဆုံးတွင် နယူကလိယဆီသို့ ရောက်ရှိကာ ကွယ်ပျောက် ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ အက်တမ်လည်း မရှိတော့၊ ဒြပ်ဝထ္ထုများလည်း ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်။ ၁၉၁၃တွင် (Atomic Model) အက်တမ်ပုံစံ၏ မှားယွင်းမှု ပြဿနာများကို (Rutherford Atomic Model) အခြေခံ၍ ပြောင်းလဲ ပြင်ဆင် တင်ပြလိုက်သူမှာ ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသား [[နီးလ်စ် ဘိုးအာ|နီဘိုးလ်]] (Neils Bohr) ဖြစ်သည်။ သူ၏ အက်တမ်ပုံစံကို ယနေ့အထိ ယေဘုယျအားဖြင့် သုံးစွဲ နေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ အက်တမ်၏ အလယ်ဗဟိုရှိ နယူကလိယကို အီလထရွန်များက လှည့်ပတ်ရာတွင် ခရုပတ်ပုံ လမ်းကြောင်း မဖြစ်နိုင်။ သတ်မှတ်ထားသော လမ်းကြောင်း အတိုင်းသာ ရှိနေရမည်။ စွမ်းအင်မြင့် ပတ်လမ်းမှ နိမ့်သော ပတ်လမ်းသို့ အီလက်ထွန်က ကူးပြောင်းသွာလျင် စွမ်အင် (Energy) ထုတ်လွတ်မည်။ ပြင်ပမှ လုံလောက်သော စွမ်းအင် ရရှိလျင်လည်း မူလပတ်လမ်းမှ စွမ်းအင် ပိုမြင့်သော ပတ်လမ်းသို့ ကူးပြောင်းနိုင်သည်။ သို့သော် ပတ်လမ်းတခုစီတွင် အီလထရွန် တလုံးသာ ရှိရမည် ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်လိုက်လေသည်။ == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၁၉၂ဝတွင် ရူသာဖို့ဒ်သည် အက်တမ် ၏ ဝတ်ဆံ(သို့) နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်ဖိုဆောင်သော ပရိုတွန် (proton) ကို တွေ့ရှိခဲ့ လေသည်။ သာမန်အားဖြင့် အက်တမ် တလုံးသည် လျှပ်စစ်ဓာတ် ပျက်ပြယ် နေရမည်။ ထို့ကြောင့် ဝန်ရံလျက်ရှိသော ဓာတ်မ-အီလက်ထရွန် နှင့် တူညီသည့် ဓာတ်ဖိုများ နယူကလိယ အတွင်းရှိနေရမည်။ ထိုကဲ့သို့ တူညီနိုင်ရန် အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် အရေအတွက် လည်း တူညီနေရမည်။ အီလက်ထရွန် နှင့် ပရိုတွန် တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက် လျှပ်စစ်ဓာတ်များ တူညီကြသော်လည်း ဒြပ်ထုအားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ပရိုတွန် တလုံးသည် အီလက်ထရွန် အလုံးပေါင်း (၁၈၄၀) နီးပါးခန့် ရှိသည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် ဓာတ်ဖို-ပရိုတွန် များ ရှိနေသောကြောင့် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း ၏ ဒြပ်ထုသည် နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီနေရမည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ သို့သော် ရူသာဖို့ဒ်က လက်တွေ့ တိုင်းတာကြည့်ရာ နယူကလိယ၏ ဒြပ်ထုသည် ပရိုတွန် အားလုံးပေါင်း၏ ဒြပ်ထုထက် နှစ်ဆခန့် ကြီးလေး နေကြောင်း တွေ့ရပြန်သည်။ လျှပ်စစ် သီအိုရီအရ ကိုက်ညီသော်လည်း အမည်မသိသော အမှုန်များသည် နယူကလိယ အတွင်း ရှိနေကြောင်း သိလာရသည်။ ၎င်းအမှုန်များသည် ဓာတ်မ-ဓာတ်ဖို မရှိသောကြောင့် ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်(neutral proton) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိသောကြောင့် စမ်းသပ် ကြည့်ရှုရန် ခက်ခဲ နေသော ပုစ္ဆာတပုဒ် ဖြစ်ခဲ့ရလေသည် ဓာတ်မဲ့ ပရိုတွန် ကို သေချာတိကျစွာ မရှင်းပြနိုင်ခဲ့သော်လည်း နယူကလီယ အတွင်း ရှိနေကြောင်းကို ဟောကိန်းထုတ်နိုင်ခဲ့ သည်။ ၁၉၃၂ ရောက်သောအခါ အင်္ဂလိပ် ရူပဗေဒပညာရှင် [[ဂျိမ်းစ် ချက်ဝစ်]](James Chadwick)သည် နယူကလိယ အတွင်းရှိ ဓာတ်မဲ့ပရိုတွန်ဟု ယူဆခဲ့သော အမှုန်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ် တင်ပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းကို နယူထရွန် (neutron) ဟု အမည်ပေးလိုက် သည်။ နယူထရွန် သည် လျှပ်စစ်ဓာတ် မရှိဘဲ ဒြပ်ထုအားဖြင့် ပရိုတွန် နှင့်တူညီ သည်ဟု ယျေဘုယအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ နယူကလိယ ထဲတွင် နယူထရွန် အရေ အတွက် ပိုများလေလေ အက်တမ်၏ အလေးချိန် ပိုလေး လေလေ ဖြစ်သည်။ အက်တမ် တခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို (Classical Physics) [[ရှေးရိုးရူပဗေဒ]] နည်းအရ ဆိုသော် အခြေခံ အမှုန် သုံးမျိုးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ အီလက်ထရွန်၊ ပရိုတွန်၊ နယူထရွန် တို့ဖြစ်သည်။ အက်တမ်တလုံး၏ အရွယ် အစား ကိုလည်း လွယ်ကူစွာ တင်ပြပါဦးမည်။ ထုထည် (၁)ကုဗစင်တီမီတာ ရှိသော (အံစာတုံးခန့်) ကုဗတုံး တခုကို ယူပါ။ ထို့နောက် ၎င်းကို တဝက်စီအကြိမ်ကြိမ် ခွဲစိပ်ပါ။ ထိုကဲ့သို့ ခွဲစိတ်ရာတွင် အစိတ် အပိုင်းပေါင်း (သို့မဟုတ်) အမှုန်ပေါင်း ကိုရေတွက်ကြည့်လျင် (စုစုပေါင်းအမှုန်) ကုဋေတစ်ထောင်၏ နှစ်ထပ်ကိန်း ရအောင် ခွဲစိတ်ရမည်။ ၎င်းခွဲစိတ်ပြီးသော အမှုန်များထဲမှ တခုသော အမှုန်ငယ် လေးသည် အက်တမ် (Atom) တစ်လုံး ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံနည်းကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြရလျှင် (N=ρNa/M)။ N=၁ကုဗစင်တီတွင် ရရှိမည့်အက်တမ်ပေါင်း၊ρ = ၁စင်တီ-ကုဗတုံး၏ [[သိပ်သည်းဆ]] M= အက်တမ်၏ နယူကလိယတန်ဖိုး (mass number) Na= [[အက်ဗိုဂါးဒိုကိန်းသေ]] တန်ဖိုး(Avogadro’s number)= (6.02x10²³) ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} {{Commons|Atom}} [[Category:ဓာတုဗေဒ]] {{Physics-stub}} d8gbhh6ou9t8lwg1b71t7dlip35b1dr 0 3600 1051068 1049553 2026-09-01T13:47:10Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ */ 1051068 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို [[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ|၂၀၀၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] ပုဒ်မ ၄၅၀ အရ ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}</ref> <ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than/page/85 85]–88}}</ref> "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref> ၎င်း၏ ဆင်းသက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ" နှင့် "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ မြန်မာဟူသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးဖြစ်သည့် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မြန်" နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မာ" တို့ ပေါင်းစပ်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref> "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref> ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများ၏ "Burma" နှင့် "Burmese" အမည်များမှာလည်း ဤ "ဗမာ" အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThantMyintU" /> ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref> ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ အောက်ပါအတိုင်း တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref>မြန်မာ (Myanmar)ဟူသောအမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burma" အစား "Myanmar" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် အဓိက လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ "ဗမာ" သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး "မြန်မာ" သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။<ref name="Dittmer" /> == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားပြောမိသားစု ဝင် တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးနွယ်စုကြီးအနက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.</ref> [[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2019">Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China". ''Nature'', 569, 112–115.</ref> နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce1985" /> မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.</ref><ref>Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းသွားချိန်၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်တွင် စစ်သည်တော်များအဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည့် ရှေ့ပြေးဗမာအုပ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင် စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref>Fan Chuo. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ပျူလူမျိုးများအား ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.</ref> === ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) === အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd., pp. 65–75.</ref> === ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) === ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူတို့တွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်များ ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.</ref>တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Shorto, H. L. (1967). "The 37 Nats". ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) === [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.</ref> သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။<ref>Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) === နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref>Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014-01-29). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations". ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019-09-12). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Mcardle2019">McArdle, A., et al. (2019-05-15). "Genome-wide insights into the population history of Myanmar". ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2</ref> အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia". ''BMC Evolutionary Biology''.</ref><ref name="Kutanan2019" /> ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /><ref name="Li2015" /> သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Li2015" /> ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Li2015">Li, Y. C., et al. (2015-05-19). "Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar". ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084</ref><ref name="Kutanan2019" /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Summerer2014" /> မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။<ref name="Liu2021">Liu, D., et al. (2021-03-08). "Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar". ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068</ref> အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။<ref name="Li2015" /> အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar". ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.</ref> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref>သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref>Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, "A Masters Theory of Theravada Buddhism", ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.</ref> ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.</ref> ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။ === မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် === ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။<ref name="Chatterjee">Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Eade">Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.</ref> [[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Spiro">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု === ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။<ref> name="Khayaing">Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.</ref> === သနပ်ခါး ဓလေ့ === [[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။<ref name="Thanaka">Muralidharan, S. (2016). "Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic". ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.</ref> === အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.</ref> ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.</ref>ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]] === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce" />သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun" /> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == [[မင်းသုဝဏ်]]၏ "ရွှေဥဒေါင်း" ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ <blockquote> "နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့ ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင် နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။" </blockquote> <blockquote> "မြန်မာနွယ် ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့ မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ် ဖိုးထိုက်ပါဘိ။" </blockquote> ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် "ဒေါင်းအလံ" အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ "သူရိယဝံသ" (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]] နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ [[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် "ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်"။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]] ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] == ဗမာလူမျိုးစု == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် - # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # [[ဗမာလူမျိုး]] # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Eal2010">Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Thurgood2003">Thurgood, Graham & LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — # [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ) # [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ) # [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ) # [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး) # [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) # [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ) # [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး) # [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] s401tuzinejgnwr5oqwidcaibkejslg 1051070 1051068 2026-09-01T13:56:01Z Chenzeyan29 141880 /* ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) */ 1051070 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို [[ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ|၂၀၀၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] ပုဒ်မ ၄၅၀ အရ ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}</ref> <ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than/page/85 85]–88}}</ref> "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref> ၎င်း၏ ဆင်းသက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ" နှင့် "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ မြန်မာဟူသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးဖြစ်သည့် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မြန်" နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မာ" တို့ ပေါင်းစပ်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref> "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref> ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများ၏ "Burma" နှင့် "Burmese" အမည်များမှာလည်း ဤ "ဗမာ" အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThantMyintU" /> ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref> ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ အောက်ပါအတိုင်း တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref>မြန်မာ (Myanmar)ဟူသောအမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burma" အစား "Myanmar" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် အဓိက လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ "ဗမာ" သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး "မြန်မာ" သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။<ref name="Dittmer" /> == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားပြောမိသားစု ဝင် တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးနွယ်စုကြီးအနက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.</ref> [[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2019">Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China". ''Nature'', 569, 112–115.</ref> နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce1985" /> မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.</ref><ref>Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းသွားချိန်၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်တွင် စစ်သည်တော်များအဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည့် ရှေ့ပြေးဗမာအုပ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင် စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref>Fan Chuo. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ပျူလူမျိုးများအား ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.</ref> === ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) === အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd., pp. 65–75.</ref> === ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) === ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.</ref>တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Shorto, H. L. (1967). "The 37 Nats". ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) === [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.</ref> သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။<ref>Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) === နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref>Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014-01-29). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations". ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019-09-12). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Mcardle2019">McArdle, A., et al. (2019-05-15). "Genome-wide insights into the population history of Myanmar". ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2</ref> အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia". ''BMC Evolutionary Biology''.</ref><ref name="Kutanan2019" /> ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /><ref name="Li2015" /> သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Li2015" /> ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Li2015">Li, Y. C., et al. (2015-05-19). "Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar". ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084</ref><ref name="Kutanan2019" /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Summerer2014" /> မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။<ref name="Liu2021">Liu, D., et al. (2021-03-08). "Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar". ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068</ref> အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။<ref name="Li2015" /> အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar". ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.</ref> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref>သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref>Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, "A Masters Theory of Theravada Buddhism", ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.</ref> ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.</ref> ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။ === မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် === ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။<ref name="Chatterjee">Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Eade">Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.</ref> [[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Spiro">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု === ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။<ref> name="Khayaing">Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.</ref> === သနပ်ခါး ဓလေ့ === [[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။<ref name="Thanaka">Muralidharan, S. (2016). "Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic". ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.</ref> === အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.</ref> ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.</ref>ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]] === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce" />သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun" /> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == [[မင်းသုဝဏ်]]၏ "ရွှေဥဒေါင်း" ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ <blockquote> "နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့ ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင် နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။" </blockquote> <blockquote> "မြန်မာနွယ် ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့ မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ် ဖိုးထိုက်ပါဘိ။" </blockquote> ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် "ဒေါင်းအလံ" အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ "သူရိယဝံသ" (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]] နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ [[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် "ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်"။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]] ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] == ဗမာလူမျိုးစု == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် - # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # [[ဗမာလူမျိုး]] # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Eal2010">Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Thurgood2003">Thurgood, Graham & LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — # [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ) # [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ) # [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ) # [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး) # [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) # [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ) # [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး) # [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] cv105icfjg0sluv9ismj62sorftnzli 1051120 1051070 2026-09-02T01:30:23Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051120 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}</ref> <ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than/page/85 85]–88}}</ref> "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref> ၎င်း၏ ဆင်းသက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ" နှင့် "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ မြန်မာဟူသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးဖြစ်သည့် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မြန်" နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မာ" တို့ ပေါင်းစပ်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref> "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref> ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများ၏ "Burma" နှင့် "Burmese" အမည်များမှာလည်း ဤ "ဗမာ" အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThantMyintU" /> ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref> ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ အောက်ပါအတိုင်း တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref>မြန်မာ (Myanmar)ဟူသောအမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burma" အစား "Myanmar" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် အဓိက လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ "ဗမာ" သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး "မြန်မာ" သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။<ref name="Dittmer" /> == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားပြောမိသားစု ဝင် တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးနွယ်စုကြီးအနက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.</ref> [[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2019">Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China". ''Nature'', 569, 112–115.</ref> နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce1985" /> မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.</ref><ref>Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းသွားချိန်၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်တွင် စစ်သည်တော်များအဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည့် ရှေ့ပြေးဗမာအုပ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင် စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref>Fan Chuo. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ပျူလူမျိုးများအား ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.</ref> === ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) === အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd., pp. 65–75.</ref> === ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) === ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.</ref>တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Shorto, H. L. (1967). "The 37 Nats". ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) === [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.</ref> သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။<ref>Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) === နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref>Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014-01-29). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations". ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019-09-12). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Mcardle2019">McArdle, A., et al. (2019-05-15). "Genome-wide insights into the population history of Myanmar". ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2</ref> အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia". ''BMC Evolutionary Biology''.</ref><ref name="Kutanan2019" /> ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /><ref name="Li2015" /> သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Li2015" /> ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Li2015">Li, Y. C., et al. (2015-05-19). "Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar". ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084</ref><ref name="Kutanan2019" /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Summerer2014" /> မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။<ref name="Liu2021">Liu, D., et al. (2021-03-08). "Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar". ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068</ref> အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။<ref name="Li2015" /> အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar". ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.</ref> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref>သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref>Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, "A Masters Theory of Theravada Buddhism", ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.</ref> ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.</ref> ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။ === မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် === ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။<ref name="Chatterjee">Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Eade">Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.</ref> [[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Spiro">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု === ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။<ref> name="Khayaing">Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.</ref> === သနပ်ခါး ဓလေ့ === [[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။<ref name="Thanaka">Muralidharan, S. (2016). "Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic". ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.</ref> === အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.</ref> ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.</ref>ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]] === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce" />သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun" /> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == [[မင်းသုဝဏ်]]၏ "ရွှေဥဒေါင်း" ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ <blockquote> "နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့ ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင် နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။" </blockquote> <blockquote> "မြန်မာနွယ် ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့ မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ် ဖိုးထိုက်ပါဘိ။" </blockquote> ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် "ဒေါင်းအလံ" အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ "သူရိယဝံသ" (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]] နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ [[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် "ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်"။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]] ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] == ဗမာလူမျိုးစု == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် - # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # [[ဗမာလူမျိုး]] # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Eal2010">Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Thurgood2003">Thurgood, Graham & LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — # [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ) # [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ) # [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ) # [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး) # [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) # [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ) # [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး) # [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] evob4xewxxeo2nhu9r19ex8hzrw4wjx 1051121 1051120 2026-09-02T01:40:37Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ */ 1051121 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}</ref> <ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than/page/85 85]–88}}</ref> "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref> ၎င်း၏ ဆင်းသက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ" နှင့် "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ မြန်မာဟူသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးဖြစ်သည့် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မြန်" နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မာ" တို့ ပေါင်းစပ်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref> "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref> ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများ၏ "Burma" နှင့် "Burmese" အမည်များမှာလည်း ဤ "ဗမာ" အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThantMyintU" /> ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref> ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ အောက်ပါအတိုင်း တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref>မြန်မာ (Myanmar)ဟူသောအမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burma" အစား "Myanmar" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် အဓိက လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ "ဗမာ" သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး "မြန်မာ" သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။<ref name="Dittmer" /> == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == ဗမာလူမျိုးများ သည် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]အရ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားပြောလူမျိုးစုများ အနက် ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.</ref> [[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2019">Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China". ''Nature'', 569, 112–115.</ref> နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce1985" /> မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.</ref><ref>Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းသွားချိန်၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်တွင် စစ်သည်တော်များအဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည့် ရှေ့ပြေးဗမာအုပ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင် စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref>Fan Chuo. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ပျူလူမျိုးများအား ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.</ref> === ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) === အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd., pp. 65–75.</ref> === ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) === ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.</ref>တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Shorto, H. L. (1967). "The 37 Nats". ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) === [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.</ref> သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။<ref>Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) === နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref>Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014-01-29). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations". ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019-09-12). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Mcardle2019">McArdle, A., et al. (2019-05-15). "Genome-wide insights into the population history of Myanmar". ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2</ref> အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia". ''BMC Evolutionary Biology''.</ref><ref name="Kutanan2019" /> ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /><ref name="Li2015" /> သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Li2015" /> ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Li2015">Li, Y. C., et al. (2015-05-19). "Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar". ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084</ref><ref name="Kutanan2019" /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Summerer2014" /> မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။<ref name="Liu2021">Liu, D., et al. (2021-03-08). "Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar". ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068</ref> အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။<ref name="Li2015" /> အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar". ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.</ref> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref>သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref>Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, "A Masters Theory of Theravada Buddhism", ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.</ref> ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.</ref> ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။ === မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် === ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။<ref name="Chatterjee">Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Eade">Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.</ref> [[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Spiro">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု === ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။<ref> name="Khayaing">Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.</ref> === သနပ်ခါး ဓလေ့ === [[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။<ref name="Thanaka">Muralidharan, S. (2016). "Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic". ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.</ref> === အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.</ref> ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.</ref>ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]] === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce" />သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun" /> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == [[မင်းသုဝဏ်]]၏ "ရွှေဥဒေါင်း" ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ <blockquote> "နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့ ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင် နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။" </blockquote> <blockquote> "မြန်မာနွယ် ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့ မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ် ဖိုးထိုက်ပါဘိ။" </blockquote> ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် "ဒေါင်းအလံ" အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ "သူရိယဝံသ" (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]] နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ [[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် "ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်"။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]] ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] == ဗမာလူမျိုးစု == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် - # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # [[ဗမာလူမျိုး]] # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Eal2010">Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Thurgood2003">Thurgood, Graham & LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — # [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ) # [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ) # [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ) # [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး) # [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) # [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ) # [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး) # [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 6q3ms0fb4ltnid8q93sklvey5hizp59 1051122 1051121 2026-09-02T01:42:31Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ */ 1051122 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}</ref> <ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than/page/85 85]–88}}</ref> "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref> ၎င်း၏ ဆင်းသက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ" နှင့် "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ မြန်မာဟူသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးဖြစ်သည့် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မြန်" နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မာ" တို့ ပေါင်းစပ်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref> "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref> ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများ၏ "Burma" နှင့် "Burmese" အမည်များမှာလည်း ဤ "ဗမာ" အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThantMyintU" /> ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref> ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ အောက်ပါအတိုင်း တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref>မြန်မာ (Myanmar)ဟူသောအမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burma" အစား "Myanmar" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် အဓိက လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ "ဗမာ" သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး "မြန်မာ" သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။<ref name="Dittmer" /> == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.</ref> [[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2019">Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China". ''Nature'', 569, 112–115.</ref> နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce1985" /> မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.</ref><ref>Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းသွားချိန်၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်တွင် စစ်သည်တော်များအဖြစ် ပါဝင်လာခဲ့သည့် ရှေ့ပြေးဗမာအုပ်စုများသည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင် စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref>Fan Chuo. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> အဆိုပါ ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ပျူလူမျိုးများအား ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။ ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.</ref> === ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) === အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd., pp. 65–75.</ref> === ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) === ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.</ref>တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Shorto, H. L. (1967). "The 37 Nats". ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) === [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.</ref> သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။<ref>Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) === နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref>Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014-01-29). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations". ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019-09-12). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Mcardle2019">McArdle, A., et al. (2019-05-15). "Genome-wide insights into the population history of Myanmar". ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2</ref> အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia". ''BMC Evolutionary Biology''.</ref><ref name="Kutanan2019" /> ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /><ref name="Li2015" /> သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Li2015" /> ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Li2015">Li, Y. C., et al. (2015-05-19). "Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar". ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084</ref><ref name="Kutanan2019" /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Summerer2014" /> မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။<ref name="Liu2021">Liu, D., et al. (2021-03-08). "Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar". ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068</ref> အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။<ref name="Li2015" /> အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar". ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.</ref> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref>သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref>Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, "A Masters Theory of Theravada Buddhism", ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.</ref> ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.</ref> ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။ === မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် === ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။<ref name="Chatterjee">Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Eade">Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.</ref> [[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Spiro">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု === ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။<ref> name="Khayaing">Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.</ref> === သနပ်ခါး ဓလေ့ === [[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။<ref name="Thanaka">Muralidharan, S. (2016). "Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic". ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.</ref> === အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.</ref> ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.</ref>ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]] === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce" />သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun" /> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == [[မင်းသုဝဏ်]]၏ "ရွှေဥဒေါင်း" ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ <blockquote> "နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့ ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင် နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။" </blockquote> <blockquote> "မြန်မာနွယ် ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့ မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ် ဖိုးထိုက်ပါဘိ။" </blockquote> ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် "ဒေါင်းအလံ" အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ "သူရိယဝံသ" (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]] နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ [[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် "ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်"။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]] ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] == ဗမာလူမျိုးစု == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် - # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # [[ဗမာလူမျိုး]] # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Eal2010">Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Thurgood2003">Thurgood, Graham & LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — # [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ) # [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ) # [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ) # [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး) # [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) # [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ) # [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး) # [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] 685mwvgjju37x64tncxzzt0i677uy82 1051123 1051122 2026-09-02T01:53:33Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1051123 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef}} {{pp-move-indef}} '''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}</ref> <ref>{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}</ref> {{Infobox ethnic group | group = ဗမာလူမျိုး | name = | flag = | flag_caption = | image = Burmese family portrait.JPG | image_caption = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ | image_alt = | image_upright = | total = <!-- total population worldwide --> | total_year = <!-- year of total population --> | total_source = | total_ref = <!-- references supporting total population --> | genealogy = | regions = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်<hr> {{flatlist| *{{flag|Thailand}} *{{flag|Malaysia}} *{{flag|Singapore}} *{{flag|United States}} *{{flag|China}} *{{flag|Australia}} *{{flag|Japan}} }} | region1 = {{flagcountry|Thailand}} | pop1 = ၂,၃၀၀,၀၀၀<ref>{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}</ref> | region4 = {{flagcountry|Japan}} | pop4 = ၂၈,၈၆၀<ref>{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}</ref> | region3 = {{flagcountry|Australia}} | pop3 = ၃၂,၆၆၅<ref>[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm "Burmese Australians"]</ref> | region2 = {{flagcountry|Singapore}} | pop2 = ၅၀,၀၀၀<ref>{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}</ref> | languages = [[ဗမာဘာသာစကား]] | religions = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]<br/> ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ် | related_groups = {{flatlist| *[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] *[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]] *[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] * [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]] * [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]] *[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]] * အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}} | footnotes = }} သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.</ref> [[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]] ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1967">Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.</ref> ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1982">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref><ref name="CulturalBurma">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ "ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု"။</ref> == အမည်ရင်းမြစ် == "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ဟူသော ဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။<ref name="ThantMyintU">{{cite book |last1=Thant Myint-U |title=The Making of Modern Burma |url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than |publisher=Cambridge University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than/page/85 85]–88}}</ref> "မြန်မာ" ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာအထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တင် "မြမ္မာ" (Mranma) ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Luce">{{cite book |last1=Luce |first1=G.H. |title=Old Burma-Early Pagan |publisher=J.J. Augustin |year=1969 |pages=98–102}}</ref> ၎င်း၏ ဆင်းသက်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက် (၂) ခု ရှိသည်။ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး "ဗြဟ္မာ" (Brahma) လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ "ဗြမ္မာ"၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "မြမ္မာ" နှင့် "မြန်မာ" ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။<ref name="Hmannan">{{cite book |last1=တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို |title=မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ |year=၂၀၀၃ |pages=၃၅–၄၀}}</ref>ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များကမူ မြန်မာဟူသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ကိုယ်ပိုင် စကားလုံးဖြစ်သည့် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မြန်" နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော "မာ" တို့ ပေါင်းစပ်ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="ThanTun">{{cite book |last1=Than Tun |title=Studies in Burmese History, Volume 1 |publisher=Maha Dagon Publishing |year=၁၉၆၄ |pages=၅၂–၆၀}}</ref> "ဗမာ" (Bamar) ဆိုသည်မှာ "မြန်မာ" (Mranma) ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြောအသုံးအနှုန်း (Colloquial form) မျှသာ ဖြစ်သည်။<ref name="Wheatley">{{cite journal |last1=Wheatley |first1=Julian K. |title=Burmese as a Western Tibeto-Burman Language |journal=Linguistics of the Tibeto-Burman Area |volume=၅ |year=၁၉၈၀ |pages=၄၁–၄၇}}</ref> ဗမာစကားတွင် အက္ခရာ "မြ" (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး "ဗ" (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် ရေးတော့ "မြန်မာ"၊ ဖတ်တော့ "ဗမာ" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများ၏ "Burma" နှင့် "Burmese" အမည်များမှာလည်း ဤ "ဗမာ" အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ThantMyintU" /> ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် "မြန်မာ" နှင့် "ဗမာ" ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Silverstein">{{cite book |last1=Silverstein |first1=Josef |title=Burma: Military Rule and the Politics of National Development |publisher=Ayer Company Publishers |year=၁၉၇၇ |pages=၁၂–၁၈}}</ref> ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) "အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ" ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ အောက်ပါအတိုင်း တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="Dittmer">{{cite book |last1=Dittmer |first1=Lowell |title=Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity |publisher=World Scientific |year=၂၀၁၀ |pages=၂–၅}}</ref>မြန်မာ (Myanmar)ဟူသောအမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burma" အစား "Myanmar" ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ဗမာ (Bamar/Burman)သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် အဓိက လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည့် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ "ဗမာ" သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး "မြန်မာ" သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။<ref name="Dittmer" /> == နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ == ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1964">Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.</ref> [[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Zhang2019">Zhang, M., et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China". ''Nature'', 569, 112–115.</ref> နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ [[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]] တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။<ref name="Luce1985" /> မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref><ref>Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.</ref><ref>Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.</ref> အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ AD ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းပျက်စီးသွားချိန်၌ ရှေ့ပြေးဗမာနွယ်အုပ်စုများ (Proto-Burmish) သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင်စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။<ref name="Manshu">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref><ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref>အဆိုပါ လူမျိုးစု ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ "ပုဂံယဉ်ကျေးမှု" ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.</ref> === ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) === အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။<ref>Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass & Co. Ltd., pp. 65–75.</ref> === ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) === ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။<ref>Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.</ref>တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Shorto, H. L. (1967). "The 37 Nats". ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.</ref> === ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) === [[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.</ref> သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။<ref>Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.</ref> === ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) === နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။<ref>Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.</ref> == မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ == ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014-01-29). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations". ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17</ref> ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019-09-12). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8</ref> [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။<ref name="Mcardle2019">McArdle, A., et al. (2019-05-15). "Genome-wide insights into the population history of Myanmar". ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2</ref> အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Summerer2014">Summerer, M., et al. (2014). "Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia". ''BMC Evolutionary Biology''.</ref><ref name="Kutanan2019" /> ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /><ref name="Li2015" /> သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။<ref name="Li2015" /> ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2019" /> ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="Li2015">Li, Y. C., et al. (2015-05-19). "Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar". ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084</ref><ref name="Kutanan2019" /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Summerer2014" /><ref name="Kutanan2019" /> မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။<ref name="Summerer2014" /> မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။<ref name="Liu2021">Liu, D., et al. (2021-03-08). "Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar". ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068</ref> အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။<ref name="Li2015" /> အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Kutanan2018">Kutanan, W., et al. (2018). "Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar". ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.</ref> == ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ == ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== {{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} {{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}} ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။<ref name="Census2014">The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.</ref>သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။<ref>Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, "A Masters Theory of Theravada Buddhism", ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.</ref> ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။<ref>Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.</ref> ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ <ref>Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.</ref> ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။ === မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် === ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။<ref name="Chatterjee">Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။<ref name="Eade">Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.</ref> [[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Spiro">Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု === ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။<ref> name="Khayaing">Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.</ref> === သနပ်ခါး ဓလေ့ === [[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။<ref name="Thanaka">Muralidharan, S. (2016). "Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic". ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.</ref> === အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ === ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။ ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှု === ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref>Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.</ref> ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.</ref>ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ <ref>Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.</ref> ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.</ref>ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ <ref>Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.</ref> ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။ == ဘာသာစကားနှင့်စာပေ == ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Bradley">Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.</ref> ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။<ref name="Bradley" /> [[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]] === သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ === {{main|မြန်မာစာပေ}} ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce" />သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။<ref name="ThanTun" /> == ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား == [[မင်းသုဝဏ်]]၏ "ရွှေဥဒေါင်း" ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။ <blockquote> "နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့ ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင် နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။" </blockquote> <blockquote> "မြန်မာနွယ် ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့ မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ် ဖိုးထိုက်ပါဘိ။" </blockquote> ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် "ဒေါင်းဒင်္ဂါး" (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် "ဒေါင်းအလံ" အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ "သူရိယဝံသ" (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]] ၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]] နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော "ကူးဒေါင်း" အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် "ခွပ်ဒေါင်း" (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="Nu">ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။</ref> ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="BaMaw">Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.</ref> ယနေ့ထက်တိုင်အောင် "ဒေါင်း" (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ [[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် "ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်"။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]] ==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ== * [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] *[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] * [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]] * [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]] * [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]] * [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]] *[[သခင်စိုး]] *[[သခင်သန်းထွန်း]] *[[ဦးကျော်ငြိမ်း]] *[[ဒေါက်တာဘမော်]] *[[ကိုဗဟိန်း]] *[[ဦးဗဆွေ]] *[[ဦးမြင့်သိန်း]] *[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]] *[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]] *[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]] *[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] * [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]] * [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]] * [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]] *[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]] *[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] * [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]] * [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]] * [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]] *[[လင်းယုန်နီ]] *[[ချစ်ဦးညို]] *[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]] *[[အောင်သင်း]] *[[ဆရာစံ]] *[[သခင်ဖိုးလှကြီး]] *[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]] *[[ဗိုလ်စံဖဲ]] == ဗမာလူမျိုးစု == မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် - # [[ကတူးလူမျိုး]] # [[ကနန်းလူမျိုး]] # [[ဆလုံလူမျိုး]] # [[ထားဝယ်လူမျိုး]] # [[ဖွန်းလူမျိုး]] # [[ဗမာလူမျိုး]] # [[မြိတ်လူမျိုး]] # [[ယဘိန်းလူမျိုး]] # [[ယောလူမျိုး]] ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Eal2010">Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.</ref> === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု === ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။<ref name="Bradley1997" /><ref name="Thurgood2003">Thurgood, Graham & LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.</ref> ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် — # [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ) # [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ) # [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ) # [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး) # [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) # [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ) # [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး) # [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ) == ကျမ်းကိုး == <references/> * မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] {{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}} [[Category:ဗမာလူမျိုးစု]] ihl60z9ku9pghtwolvh0v6o3tzttxov 0 4613 1051243 884543 2026-09-02T09:58:59Z ~2026-47831-97 147717 /* */ 1051243 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | type = monarch | name = ကျန်စစ်သား | image = Statue of Kyan Sit Thar.JPG | caption = အာနန္ဒာဘုရားရှိ ကျန်စစ်သားရုပ်တု | reign = ၁၀၈၄-၁၁၁၃ | coronation = | succession = [[ပုဂံခေတ်#မင်းဆက်များ|မြန်မာဧကရာဇ်]] | predecessor = [[စောလူးမင်း]] | successor = [[အလောင်းစည်သူ]] | suc-type = ဆက်ခံသူ | reg-type = | regent = | spouse = [[အပယ်ရတနာ]] <br/> [[သမ္ဘူလ]] <br/> [[ခင်တန်]] <br/> [[မဏိစန္ဒာ]] | issue = [[ရွှေအိမ်စည်]] <br/> [[ရာဇကုမာရ်]] | issue-link = | regnal name = [[File:Omx-Kyansittha name.png|370x370px]]<br/>ဂ္နသ္ဂိင်ၐြဳတြိဘူဝနာဒိတျဓမ္မရာဇာဓိရာဇပရမိသွရဗလစက်ကြဝါရ် | house = [[ပုဂံခေတ်]] | father = [[အနော်ရထာ]] | mother = [[ပဉ္စကလျာဏီ]] | birth_date = ၁၀၃၀ (ဇာတာတော်ပုံ) (သို့) ၁၀၂၁ (မှန်နန်း) | birth_place = စစ်ကိုင်း | death_date = ၁၁၁၂/၁၃ (အသက် - ၈၂) <br/> မြန်မာသက္ကရာဇ် ၄၇၄ | death_place = [[ပုဂံ]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | signature = }} [[အနော်ရထာ]]မင်း(အနုရုဒ္ဓ) နတ်ရွာစံသော် သူ၏သားတော် [[စောလူး]]မင်း နန်းတက်သည်။ စောလူးမင်းအား သူ၏ငယ်သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ [[ငရမန်ကန်း]]က ပုန်ကန်ဖမ်းဆီးသွားသဖြင့် ကျန်စစ်သားက သွားရောက်ကယ်တင်ရာ စောလူးမင်းက ကျန်စစ်သားသည် သူ့အားခိုးယူသည်ဟု အော်လေသဖြင့် စောလူးမင်းကို ထားခဲ့ရလေသည်။ ရန်သူ့လက်ချက်ဖြင့် စောလူးမင်းကံကုန်ချိန်မှစ၍ ပုဂံပြည်တွင် ကျန်စစ်သားမင်း နန်းတက်လေသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းကြီးသည် ပုဂံပြည်ထီးနန်းကို အေဒီ ၁၀၈၄ တွင် ဆက်ခံခဲ့သည်။ အနော်ရထာမင်းကြီး၏ အားထားရသော သူရဲကောင်းတစ်ယောက်ဖြစ်သည့် ကျန်စစ်သားသည် အနော်ရထာထူထောင်ခဲ့သော လက်နက်နိုင်ငံတော်ကိုမပြိုကွဲအောင် စည်းရုံးဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သည်။ မွန်-မြန်မာ ချစ်ကြည်စွာနေထိုင်ရေးကို အားပေးသည့်အနေဖြင့် သူရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများတွင် မွန်ဘာသာကိုလည်း ထည့်သွင်းစေခဲ့သည်။ ဆည်၊ မြောင်း၊ ကျောင်း၊ ကန်များကို နိုင်ငံတော်အနှံ့ ဆောက်လုပ်စေခဲ့သည်။ သာသနာတော်ကို ချီးမြှောက်၍ ဘုရား၊ စေတီ၊ ဂူပုထိုးများလည်း တည်ထားခဲ့သည့်အပြင် ဗုဒ္ဓဂါယာရှိ ပျက်စီးယိုယွင်းမှုများကို တမန်များစေလွှတ်၍ ပြုပြင်စေခြင်း၊ ပိဋကတ်တော်ကို စစ်ဆေးပြုပြင်၍ တစ်စုံကူးစေခြင်း၊ မြို့တော်ရှိ ရဟန်း၊ သံဃာများအား ပစ္စည်းလေးပါး ထောက်ပံ့လှူဒါန်းခြင်း အစရှိသော သာသနာရေးဆိုင်ရာ ကုသိုလ်များကိုလည်းပြုခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၁၀၁ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာတွင် နန်းတော်သစ်ကိုတည်၍ အေဒီ ၁၁၀၂ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် နန်းတော်ကို လက်စသတ်ခဲ့သည်။ ထီးနန်းကို ၂၈ နှစ်ကြာ စိုးစံတော်မူပြီးနောက် အေဒီ ၁၁၁၂ တွင် နတ်ရွာစံကံကုန်ခဲ့သည်။ အရိုက်အရာကို မြေးတော်[[အလောင်းစည်သူ]]မင်းက ဆက်ခံခဲ့သည်။ == ငယ်စဉ်ဘဝ == ကျန်စစ်သားမင်းသည် အဖဘက်မှ အာဒိစ္စဝံသနေမျိုးဖြစ်၍ အမိဘက်မှ ဝါးပင်အတွင်းမှ သန္ဓေတည်မွေးဖွားလာသောသူဖြစ်သည်ဟု ကျောက်စာတချို့တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ထီးလှိုင်မင်းဟုလည်းနာမည်ရှိပြီး ကျန်စစ်သားသည် ရှေးမင်းဆက်မှ ဆင်းသက်လာသူမဟုတ်ဘဲ အရည်အချင်းကြောင့် ထီးနန်းဆက်ခံနိုင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်လေသည်။ ကျန်စစ်သားမင်း၏ အခြားဘွဲ့ ဖြစ်သော ထီးလှိုင်မင်း ဟုလည်းခေါ်သောကြောင့် ယခုဝမ်းတွင်းမြို့နယ်ရှိ ထီးလှိုင်အရပ်ကို အုပ်ချုပ်ရသောသူတစ်ယောက် ဖြစ်မည်ဟု ထင်ရသည်။ ရာဇဝင်အချို့တွင် အနော်ရထာမင်းက နန်းအရာကို လုယူမည့်သူဟု အထင်ရှိသဖြင့် အသက်အရွယ်အလိုက် ကွပ်မျက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဘုန်းရှင်၊ ကံရှင်ဖြစ်သဖြင့် အသက်မသေပဲရှိသော် အနော်ရထာမင်းက မိမိလက်အောက်တွင် အမှုထမ်းစေခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ မြန်မာသမိုင်းစာအုပ်တချို့တွင် ကျန်စစ်သားနှင့် အခြားသူရဲကောင်းသုံးယောက်ဖြစ်သည့် [[ငထွေရူး]]၊ [[ငလုံးလက်ဖယ်]] နှင့် [[ညောင်ဦးဖီး]] တို့အား ပုဂံပြည့်ရှင် အနော်ရထာမင်း၏ သူရဲကောင်းလေးယောက်ဟု ဖော်ပြကြသည်။ပဲခူးဘုရင်က ကျေးဇူးတုံ့ပြန်သောအားဖြင့် သမီးတော် [[မဏိစန္ဒာ]] ကို ပုဂံဘုရင်အနော်ရထာမင်းထံဆက်သရာတွင် လမ်းခရီး၌ ကျန်စစ်သားနှင့် သံယောဇဉ်ငြိတွယ်ခဲ့ကြသည်ဟု မြန်မာရာဇဝင်များတွင် ဆိုကြသည်။ သို့သော် ထိုအကြောင်းအရာများကို ကျန်စစ်သားမင်းရေးထိုးခဲ့သော မည်သည့်ကျောက်စာတွင်မှ မတွေ့ရှိခဲ့ရပေ။ ထိုသို့ သံယောဇဉ်တွယ်သဖြင့် ဘုရင်က အမျက်တော်ရှရာတွင် တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ထွက်ပြေးလေရာ မန္တလေးတောင်တွင် ကျန်စစ်သားခြေရာဆိုသော ကျောက်တုံးပေါ်မှခြေရာတစ်ခုလည်း ဒဏ္ဍာရီအဖြစ် ရှိပေသည်။ မင်းဒဏ်သင့်နေစဉ်ကာလအတွင်းတွင် [[သမ္ဘူလ]] နှင့် လက်ထပ်ခဲ့၍ သားတော် ရာဇကုမ္မာ ထွန်းကားသည်။ အချို့ကလည်း ထို ရာဇကုမ္မာမင်းသားမှာ ကျန်စစ်သား၏ သားမဟုတ်ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ထိုမင်းသားသည် နောင်တွင် မြန်မာစာပေနှင့် သမိုင်းအတွက် အရေးပါသော ရာဇကုမ္မာကျောက်စာကို ရေးထိုးခဲ့သည်။ ရာဇဝင်များနှင့် သမိုင်းကျောက်စာများအရ အမျိုးမျိုးသော အယူများကွဲပြားနေသော်လည်း ကျန်စစ်သားမင်းသည် အနော်ရထာလက်ထက်တွင် အလွန်အရေးပါသော လက်ရုံးရည်၊ နှလုံးရည်နှင့် ပြည့်စုံသည့် သူရဲကောင်းတစ်ယောက်ဖြစ်ခဲ့မည်မှာ အမှန်ပင်ဖြစ်လေသည်။ == ထီးနန်းကိုရခြင်း == အနော်ရထာမင်းထံမှ နန်းမွေကို သားတော် စောလူးမင်းက အေဒီ ၁၀၇၇ တွင် ဆက်ခံလေရာ ထိုမင်းအုပ်ချုပ်ပုံ ညံ့ဖျင်းသဖြင့် တိုင်းကားပြည်ရွာ မငြိမ်မသက် ဖြစ်လေသည်။ ငယ်သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ ငရမန်ကန်းက သူပုန်ထရာတွင် စောလူးမင်း အဖမ်းခံခဲ့ရသည်ဟု ရာဇဝင်ကျမ်းများတွင် ပါသည်။ စောလူးမင်းကို ရန်သူများလက်မှ ကယ်တင်ရန်အတွက် ရန်သူတပ်အတွင်းသို့ တစ်ကိုယ်တော် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ စောလူးမင်းအား ထမ်းပြေး၍ ကယ်တင်ရာ ကျန်စစ်သားအားမယုံကြည်ပဲ ငယ်သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ ငရမန်ကန်းကသာ အသက်ကိုချမ်းသာပေးမည်ထင်သဖြင့် ကျန်စစ်သားသည် သူ့အားလာကယ်ပါသည်ဟု အော်လေရာ စောလူးမင်းအား ရန်သူလက်အတွင်း ထားခဲ့ရလေသည်။ စောလူးမင်းသည် ငရမန်ကန်းလက်ချက်ဖြင့် ကံကုန်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်ကျမ်းတချို့က ဆိုသည်။ သူပုန်ထသော ငရမန်ကန်း၏ ရန်ကို ကျန်စစ်သား ဦးဆောင်၍ နှိမ်နင်းခဲ့သည့်အပြင် မြန်မာ့သမိုင်းလေ့လာသူ ပါမောက္ခလုစ် ထင်မြင်ယူဆသော အခြားသူပုန်ထဖွယ်အရေးလည်း ရှိပေသည်။ ထိုသူပုန်ထမှုမှာ အနော်ရထာမင်း သိမ်းပိုက်ခဲ့သော မွန်တိုင်းဌာနေနှင့် ပတ်သက်လေသည်။ [[မနုဟာ]]မင်း၏ မြေးတော်သူမှာ ငရန်မန်ကန်း၏သူပုန်ထမှု နှင့် မပတ်သက်ပဲ သီးခြားသူပုန်ထလိုဟန်တူပေသည်။ ပုဂံမင်း အခမ်းအနားသုံး လှေတော်အား ယူဆောင်၍ပြေးလေရာ ကျန်စစ်သားက မနုဟာမင်း၏ မြစ်တော်နှင့် သမီးတော်အား ပေးစားကာ ပေါက်ဖွားသော ကလေးငယ်အား ထီးမွေဆက်ခံစေမည်ဟု ကတိပေး၍ မွန်-မြန်မာချစ်ကြည်ရေးကိုထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်ဟု ယူဆရလေသည်။ ထိုကတိမှာ ရာဇကုမ္မာမင်းသား ထီးမွေမရခဲ့ခြင်းအကြောင်းလည်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ အနော်ရထာမင်းတည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံတော်အားမပြိုကွဲအောင် နှလုံးရည်နှင့် စည်းလုံးနိုင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်ပေသည်။ ထိုကဲ့သို့ လက်ရုံးရည်၊ နှလုံးရည်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂံသူရဲကောင်းအား မူးမတ်၊ သေနာပတိများက ၁၀၈၄ တွင် နန်းအပ်ခဲ့သည်။ ၁၀၈၆ တွင်မှ ရာဇဘိသေကခံယူခဲ့သည်ဟု ကျောက်စာများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ == ကျန်စစ်သားမင်း၏ စွမ်းဆောင်ချက်များ == [[File:Shwezigon.jpg|thumb |ရွှေစည်းခုံစေတီတော်]] ကျန်စစ်သားခေါ် ထီးလှိုင်မင်းသည် ဘုရင်ဖြစ်ပြီးနောက် မွန်-မြန်မာချစ်ကြည်ရေးကို အလေးပေးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မွန်ယဉ်ကျေးမှုများကိုဖော်ထုတ်ခြင်း၊ မွန်သီချင်းတီးခြင်း၊ ကခြင်း တို့ကို အားပေးခဲ့သည်။ ထိုမင်းလက်ထက်ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများကိုလည်း မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးထိုးစေခဲ့သည်။ သားတော်ရာဇကုမ္မာကို ထီးမွေမပေးဘဲ မွန်မျိုးနွယ်နှင့် ပတ်သတ်နေသော မြေးတော်အလောင်းစည်သူအားထီးနန်းပေးခဲ့ခြင်းမှာ မွန်-မြန်မာချစ်ကြည်ရေးကို အလေးပေးခဲ့ကြောင်းပေါ်လွင်‌စေသည်။ သို့သော် အလိုက်သိ လိမ္မာသော သားတော်ရာဇကုမ္မာကြောင့်လည်း မင်းကြီးသည် စိတ်ထိခိုက်ခဲ့ရဟန်ရှိလေသည်။ မင်းကြီးကံကုန်တော်မူခါနီးတွင် ရေးထိုးခဲ့သော ထိုကျောက်စာတွင် မင်းကြီး၏ဖြစ်စဉ်များနှင့် ဖခင်ကျေးဇူးကို သိတတ်သော ရာဇကုမ္မာမင်းသား၏ သည်းခံနားလည်ပုံကို မြင်တွေ့နိုင်လေသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် ပြည်သူအများအားလည်း စာရိတ္တကောင်းမွန်လာစေရန် သွန်သင်ခဲ့သည်။ ဆည်၊ မြောင်း၊ တာတမံများ ဆောက်လုပ်ပေးပြီး လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အားပေးခဲ့သည်။ ထိုအချင်းအရာများကို မွန်ကျောက်စာများတွင်အထင်အရှားတွေ့မြင်နိုင်ပေသည်။ ထို့ပြင် ၎င်းကျောက်စာများမှတဆင့် ကျန်စစ်သားမင်း လက်ထက် အုပ်ချုပ်ရေးကိုလည်း ခန့်မှန်းနိုင်ပေသည်။ အကြောင်းအရာအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်းဖော်ပြထားလေသည်။ တင့်တယ်သော ကျက်သရေရှိသော အရိမဒ္ဒနပြည်၌ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ ကင်းသော အုပ်စိုးနည်းကို အရှင် ဂြီတြိဘုဝနာဒီတျဓမ္မရာဇာမင်းသည် သွန်သင်ဆုံးမပြလတ္တံ့ ဟု တွေ့ရလေသည်။ အုပ်စိုးနေသော အစိုးရကို အပြစ်မရှိက ကြောက်ရွံ့နေရခြင်းလုံးဝ မရှိစေရာ ဟုဆိုလိုသည်။ ထိုအချက်မှာ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ရှေးကပင် ထင်ထင်ရှားရှားရှိခဲ့သည့် အဆင့်မြင့်သော နိုင်ငံရေးကို ရည်ညွှန်းသည့် သဘောသက်ရောက်ပါသည်။ တိုင်းသူပြည်သားများကို ရင်ဝယ်သားကဲ့သို့ အုပ်ချုပ်ခဲ့သောကြောင့် ပြည်သူအပေါင်း စိတ်ချမ်းသာရသည်ဟု ကျောက်စာများတွင် ပါရှိသည်။ ထိုကျောက်စာများမှာ ရွှေစည်းခုံဘုရားကျောက်စာ၊ မြကန်ကျောက်စာ၊ ပြည်ရွှေဆံတော်ရှိကျောက်စာ၊ မွန်ကျောက်စာ အစရှိသည့် ကျောက်စာများ ဖြစ်ကြသည်။ ကျန်စစ်သားသည် ပြည်သူထဲမှဖြစ်လာသော မင်းဖြစ်သော်လည်း ရှေးမင်းအဆက်အနွယ်များကို ဆက်လက်မြှောက်စားခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ထိုမင်းရိုးထက် ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော သဘောကိုပြချင်သဖြင့် အဖဘက်မှနေမျိုးနွယ်၊ အမိကား ဝါးလုံးအတွင်းမှ ပေါက်ဖွားသူဟု ကျောက်စာများတွင် အထပ်ထပ် ဖော်ပြကြသည်။ ပြည်သူထဲမှ မင်းဖြစ်လာလျှင် ဘုရားဗျာဒိတ်အရ မင်းဖြစ်ရသည်ဟူသော စကားလုံးများကိုလည်း ပဒေသရာဇ်စနစ်ထုံးစံအတိုင်း တွေ့ရှိရလေသည်။ တိုင်းသူပြည်သားများအား စည်းရုံးရေးတစ်မျိုးလည်းဖြစ်ပေသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် လောကီအရေးအပြင် လောကုတ္တရာအရေးဖြစ်သော သာသနာတော်အတွက်ပါ များစွာဆောင်ရွက်ခဲ့သောမင်း ဖြစ်သည်။ ဘုရား၊ ဂူပုထိုးများ တည်ခဲ့၍ ရွှေစည်းခုံစေတီ နှင့် အာနန္ဒာဂူဘုရား တို့မှာထင်ရှားလှသည်။ ရဟန်း၊ သံဃာတော်များကို ချီးမြှောက်ပြီး ဆွမ်း၊ ကွမ်းလေးပါး ပြည့်စုံစေခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဂါယာရှိ ဘုရားကျောင်းကို ပြုပြင်စေခဲ့သည်။ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းမှ မင်းသားတစ်ပါးကို သာသနာတော်တွင် သက်ဝင်ယုံကြည်‌စေခဲ့လေသည်။ ရှေးမွန်ကျောက်စာအရ မင်းဖြစ်ပြီး တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ် အကြာတွင် နန်းတော်သစ်ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ နန်းတော်ကို အေဒီ ၁၁၀၁ နိုဝင်ဘာ ၄ ရက်နေ့တွင် စတင်တည်ဆောက်ပြီး ၁၁၀၂ မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ယခုအခါ မည်သည့်အထောက်အထားမှ မတွေ့ရသေးသဖြင့် သစ်သားနန်းတော်ဖြစ်ရမည်ဟု ခန့်မှန်းကြလေသည်။ နန်းတော်သစ် တည်ဆောက်စဉ်နှင့် တည်ဆောက်ပြီးစီးရာတွင် ထေရဝါဒနှင့် မသက်ဆိုင်သော ဗိဿနိုးနတ်အားပူဇော်ခြင်း၊ ဗလိနတ်စာကျွေးခြင်း၊ ရိုးရာနဂါးရှိခိုးခြင်း စသော အယူများအားလည်း ပြုလုပ်ကြသည်။ [[ရှင်အရဟံ]] ဦးဆောင်သော ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းတော်ကြီးများက ပရိတ်ရွတ်ဖတ်ပေးခဲ့ကြသည်ဟု ကျောက်စာများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ ထီးနန်းကို ၂၈ နှစ်ကြာစိုးစံပြီးနောက် ၁၁၁၂ တွင် ကံကုန်တော်မူခဲ့သည်။ မင်းကြီးနာမကျန်းဖြစ်နေစဉ် သားတော် ရာဇကုမ္မာရေးထိုးခဲ့သောကျောက်စာမှာ ကျန်စစ်သားမင်း၏ဘဝကိုလေ့လာရန်လည်းကောင်း၊ ထိုခေတ်ပုဂံပြည် အခြေအနေကို ခန့်မှန်းရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ မြန်မာစာဖြစ်ပေါ်ပုံအဆင့်ဆင့်ကို လေ့လာရန်အတွက်လည်းကောင်း များစွာအသုံးဝင်သည်။ [[မြစေတီကျောက်စာ|ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ]]ဟု အသိများသကဲ့သို့ ပုဂံရှိ မြစေတီ ဘုရားဝင်းအတွင်း စိုက်ထူထားသောကြောင့် မြစေတီကျောက်စာဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ ကျောက်စာအား ပါဠိ၊ မွန်၊ မြန်မာ၊ ပျူ ဘာသာလေးမျိုးဖြင့် ကျောက်စာတိုင်၏ လေးမျက်နှာတွင် ရေးထိုးထားသည်။ == မွန်မြန်မာသွေးစည်းညီညွတ်ရေး == အနော်ရထာဘုရင် ကွယ်လွန်ပြီး ၎င်း၏သားတော် စောလူးမင်း (၁၀၇၇ မှ ၁၀၈၄ အထိ ) နန်းတက်ပြီးနောက် မကြာမီ မြန်မာနိုင်ငံတောင်ပိုင်းရှိ မွန်လူမျိုးတို့၏ ပြင်းထန်ကြီးမားသည့် အုံကြွမှုကြီးတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်၍လာသည်။ ပဲခူးစား ငရမန်ကန်း ဦးဆောင်သည့် မွန်တို့သည် ပုဂံပြည် နှင့် အထက်မြန်မာနိုင်ငံ တလွှားသို့ ချီတက်လာကြပြီးလျှင် အမျှော်အမြင် နည်းပါးသည့် စောလူးမင်းအား ဖမ်းဆီးကွပ်မျက် နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ယင်းသို့ မွန်လူမျိုးများ၏ ပုန်ကန်ထကြွမှု ကို မြန်မာရာဇဝင်များ၌ ပြည်တော်သာကျွန်းစစ်ပွဲဟု ရေးသားဖော်ပြကြသည်။ ငရမန်ကန်း ဦးဆောင်သည့် မွန်လူမျိုးတို့သည် အထက်မြန်မာနိုင်ငံ အင်းဝအထိ ချီတက်တိုက်ခိုက် လျက်ရှိစဉ် အနော်ရထာမင်းနှင့်အတူ မြန်မာနိုင်ငံအား စည်းလုံးသိမ်းသွင်းရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် မြန်မာလူမျိုး အကြီးအကဲတစ်ဦးဖြစ်သူ ကျန်စစ်သားသည် အခြားမြန်မာအကြီးအကဲများနှင့်အတူ ပုဂံပြည်နှင့် အထက်မြန်မာနိုင်ငံတလွှား၏ အခြေခံဒေသဖြစ်သည့် ကျောက်ဆည်၊ လယ်တွင်းနယ်များနှင့် မိတ္ထီလာနယ်များတွင် လူသူအင်အား စုဆောင်းပြီး စားနပ်ရိက္ခာ အင်အားဖြည့်ကာ ငရမန်ကန်းအား တန်ပြန်တိုက်ခိုက်၍ နောက်ဆုံး ပုဂံအနီး မြင်းကပါစစ်ပွဲတွင် ငရမန်ကန်းတို့အား အောင်လိုက်နိုင်ပြီး စောလူးမင်း၏ ဦးခေါင်းမှ လွင့်စဉ်ကျသွားသည့် ပုဂံမင်းဆက်၏ မကိုဋ်သရဖူအား ကျန်စစ်သားသည် ပြန်လည်ထိမ်းသိမ်း လိုက်နိုင်သည်။ ကျန်စစ်သားသည် ပုဂံထီးနန်းအား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မွန်-မြန်မာ စစ်ပွဲကြောင့် ဒုက္ခပင်လယ်ဝေလျက် မြို့ပျက်၊ ရွာပျက်၊ အိုးပျက်၊ အိမ်ပျက် နှင့် လုပ်ငန်း ကိုင်ငန်း များပါ၊ ပျက်စီးခြင်းများစွာဖြင့် အဘက်ဘက်တွင် ကစင့်ကလျား ဖြစ်နေသည့် ပြည်သူပြည်သားများအတွက် အလေးထား၍ တိုင်းပြည်အား အရေးတကြီး ပြန်လည် ထူထောင်သည်။ မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် ရွှေစည်းခုံကျောက်စာ အထောက်အထားအရ။ များစွာသော သူခပ်သိမ်းတို့သည် သားတကွဲ မယားတကွဲ၊ မိတကွဲ ဖတကွဲ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ငါငြိမ်းပါအံ့။ ထိုသူတို့၏ မျက်ရည်ကို ငါသုတ်ပါအံ့။ ငါ၏ယာဘက်လက်ဖြင့် ဆန်စပါး ရိက္ခာကိုပေးအံ့။ ငါ၏ ဝဲဘက်လက်ဖြင့် ဝတ်စားတန်ဆာပေးအံ့။ အမိသည် သားငယ်ကို ရင်ခွင်၌ နှစ်သိမ့်စေအံ့သကဲ့သို့ ငါသည်လည်း တိုင်းသူပြည်သားတို့ကို နှစ်သိမ့်စေအံ့။ ဟုရေးထိုးထားသည့် ကျန်စစ်သားသည် မြန်မာလူမျိုး အကြီးအကဲတစ်ဦး အနေဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြန်မာနိုင်ငံတနိုင်ငံလုံး၏ ခေါင်းဆောင်ကြီး တစ်ဦးအနေဖြင့်လည်းကောင်း၊ စောလူးမင်း နန်းသက် အတွင်း ပြင်းထန်စွာ ပေါက်ကွဲခဲ့သည့် မွန် မြန်မာ အရေးတော်ပုံကို လေးလေးနက်နက် စဉ်းစားသုံးသပ် ခဲ့ပုံရသည်။ ကျန်စစ်သားသည် မွန်တို့အား မြန်မာတို့နှင့် တူညီမျှတသော အခွင့်အရေးကို ပေးအပ် ဆက်ဆံခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုး အကြီးအကဲများအား ပုဂံပြည်၏ အထွေထွေ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ၊ အုပ်ချုပ်ရေး ၊ ကာကွယ်ရေး ၊ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာလုပ်ငန်းများတွင် ဦးစီးခေါင်းဆောင်များအဖြစ် ပါဝင်စေခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အစဉ်အလာကို လည်းလေးစားမှု ပြခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ကမ္ဗည်းကျောက်စာဌာနမှ စုဆောင်းရှာဖွေ စာရင်းပြုလုပ်ထားသည့် ကျန်စစ်သားနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ရှေးဟောင်း ကျောက်စာများသည်၊ များသောအားဖြင့် မွန်စာ၊ မွန်အက္ခရာများဖြင့် ရေးထိုးထားသည်ကိုသာ တွေ့ရှိရသည်။ မွန်မြန်မာ သွေးစည်းညီညွတ်ရေးကို အမြှော်အမြင်ကြီးမားစွာဖြင့် ကျန်စစ်သားသည် ဆောင်ရွက် လိုက်သည့်အတွက် မြန်မာနိုင်ငံ၏ စည်းလုံးမှုသည် ပိုမိုသိပ်သည်းခိုင်မြဲလာသည်။ တစ်နိုင်ငံလုံး စစ်မက်ကင်းရှင်းကာ ငြိမ်းချမ်းသာယာလာသည်။ ပုဂံခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွှေရောင်လွှမ်းသောကာလဟု ခေါ်ဆိုရလိမ့်မည်။ အထွေထွေ ကုန်ထုတ်လုပ် ငန်းတိုးချဲ့ခြင်း၊ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များနှင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်း အထူးသဖြင့် တရုတ်ပြည်၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့နှင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ အနော်ရထာလက်ထက်မှ စတင်ပျိုးထောင်ခဲ့သည့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓသာသနာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အံ့မခန်းလောက်သော ဗိသုကာအတတ်ဖြင့် အာနန္ဒာလှိုင်ဂူတော်ကြီးနှင့် သာသနာ့အဆောက်အဦးများစွာကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အနော်ရထာ လက်ထက်က အစမသတ်နိုင်ခဲ့သည့် ရွှေစည်းခုံစေတီတော်ကို အပြီးသတ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဗုဒ္ဓဂါယာတွင် ပျက်စီးလျက်ရှိသည့် သာသနာ အဆောက်အဦးများအား စေလွှတ်ပြင်ဆင်ခြင်းပြုသည့်အပြင် အိန္ဒိယ၊ သီဟိုဠ် နိုင်ငံများနှင့်လည်း သာသနာရေး ဆက်သွယ်မှု ရှိခဲ့သည်။ ကျန်စစ်သား၏ နန်းသက်အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဂုဏ်သိက္ခာသည် အတိုးတက် အမြင့်မားဆုံး ကာလဟု ဆိုရလိမ့်မည်ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ဘေးပတ်ဝန်းကျင် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံကြီးငယ် အားလုံးက အသိအမှတ်ပြု ခန့်ငြားလာကြသည်။ သက္ကရာဇ် ၁၁၀၆ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမှ သံအဖွဲ့ဝင်များ တရုတ်ဧကရာဇ် နန်းတော်သို့ဆိုက် ရောက်သောအခါ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်သည့် နိုင်ငံကြီးတစ်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်တော်အဖြစ် တရုတ်တို့က တခမ်းတနား တဆောင်တယောင် ဧည့်ခံဆက်ဆံခြင်း ပြုကြောင်း တရုတ်နန်းတွင်း မှတ်တမ်းများ၌ ဖော်ပြရေးသားထားသည်။ ထေရဝါဒ သာသနာတော် စည်ပင်ထွန်းကားရာ နိုင်ငံအဖြစ်လည်း အိန္ဒိယနှင့် သီဟိုဠ်နိုင်ငံများက လေးလေးစားစားနှင့် ခန့်ခန့်ငြားငြား ဆက်ဆံကြသည်ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ <ref>(မသက်ဇင် ၏ မွန်မြန်မာသွေးစည်းညီညွတ်ရေးကိုဆောင်ရွက်ခဲ့သည့် ကျန်စစ်သား)</ref> == တည်ခဲ့သောစေတီ ဘုရား၊ သိမ်များ == # [[ရွှေစည်းခုံစေတီတော်(ပုဂံ)]] #အာနန္ဒာစေတီတော် # မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ဦးစွာ စည်းလုံးပေးခဲ့သောမင်း၊ ပုဂံခေတ်တွင် အနော်ရထာမင်းသည် ပုဂံကျောက်ဆည် တစ်ဝိုက်အနေမှ ယခု ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် အနေနီးပါးအထိ ကျယ်ဝန်းလာအောင် နိုင်ငံသစ်ကို တည်တော်မူခဲ့သည် မှန်သော်လည်း ထိုမင်း နတ်ရွာစံတော်မူပြီးနောက် ထိုနိုင်ငံသစ်ကို တည်တံ့ခိုင်မြဲအောင် ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်သူ မပေါ်ပေါက်ခဲ့သော် မြန်မာနိုင်ငံသည် အဘယ်သို့ဖြစ်အံ့နည်း။ ကျွန်ုပ်တို့ မတွေးဝံ့အောင် ဖြစ်ရသည်။ သို့ရာတွင် နိုင်ငံသစ်ကို ရိုသေလေးစား၍ တည်တံ့ခိုင်မြဲအောင် ဆက်လက် ဆောင်ရွက်နိုင်သော မင်းတစ်ပါး ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ထိုမင်းကား အခြားမဟုတ်။ ကျန်စစ်သားမင်းပေတည်း။ ကျန်စစ်သား။ ။ ကျန်စစ်သားမင်းအကြောင်းကို ဦးကုလား၏မဟာရာဇဝင်၊ မှန်နန်းမဟာရာဇဝင်တော်ကြီး စသော ရာဇဝင်များမှသာမက၊ ယခုအခါတွင် ကမ္ပည်းကျောက်စာများမှလည်း သိခွင့်ရလာပြီ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ထိုမင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရာဇဝင်များ၌ မပါရှိသေးသော အချက်အလက်များကို ထိုမင်းလက်ထက်တွင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများမှ၎င်း၊ အချို့ အချို့သော မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးထိုးခဲ့သော ကျောက်စာများမှ၎င်း သိလာနိုင်ကြပြီ ဖြစ်သည်။ ဒေါက်တာဗလက်ဂဒင်သည် ကျန်စစ်သားမင်းကြီးလက်ထက် ရေးထိုးခဲ့သော မွန်ကျောက်စာများကို လေ့လာ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခဲ့သည်။ ကျောက်စာဝန်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသော မစ္စတာတော်စိန်ခို၊ ပါမောက္ခ ဒူရွာဇဲနှင့် ဦးမြတို့သည်လည်း ကျန်စစ်သားမင်း အကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ လေ့လာချက်များ ရေးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရှေးခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ သမိုင်းနှင့် အာရှအရှေ့ဖျား သမိုင်းဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ၊ မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနအသင်း ရွှေတံဆိပ်ရ ဂျီ၊ အိပ်၊ လု(စ)သည်လည်း ထိုမင်းအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော မိမိ၏လေ့လာချက်များကို '''ရှေးခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ'''ဟူသော သမိုင်းကျမ်း၌ တင်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ အောက်ပါ ကျန်စစ်သားမင်းအကြောင်းသည် မြန်မာရာဇဝင်များအရလည်းကောင်း၊ ဆိုခဲ့သော ကမ္ပည်းကျောက်စာသုတေသီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လေ့လာချက်များ အရလည်းကောင်း ညှိနှိုင်းလေ့လာထားသော အကြောင်းအကျဉ်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ==ဘွဲ့နှင့် အမည်များ== ကျန်စစ်သားမင်းအား ကျောက်စာများ၌ ဂြီတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဟုလည်းကောင်း၊ ထီးလိုင်မင်းဟုလည်းကောင်း၊ ထီးလိုင်ရှင်ဟုလည်းကောင်း၊ ကလန်စစ်သားဟုလည်းကောင်း ခေါ်သည်။ ဤဘွဲ့နှင့် အမည်များကို ရာဇဝင်များ၌လည်း တွေ့နိုင်သည်။ ထီးလှိုင်ရှင်ဟု ခေါ်တွင်ခြင်းမှာ ကျန်စစ်သားသည် ပုဂံပြည်၌ မင်းမဖြစ်မီ ထီးလှိုင်(ယခု မိတ္ထီလာခရိုင်၊ ထီးလှိုင်ရွာ)အရပ်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ဘူးသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ရာဇဝင်များ၌လည်းကောင်း၊ လှည်းထောက် ကျောက်စာ၌လည်းကောင်း ကျန်စစ်သားမင်းသည် အနော်ရထာမင်း၏ သားတော်ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် ချင်းတွင်းမြစ်ဝအနီး၊ လက်ဝဲဘက်မြစ်ကမ်းရှိ ပရိမ္မအရပ်၌ ဖွားမြင်တော်မူသည်။ ဖွားမြင်သောနှစ်ကို သက္ကရာဇ် ၄ဝ၂ ခုနှစ် လောက်ဟူ၍ ယူဆနိုင်သည်။ ၄၄၆ ခုနှစ် (ခရစ် ၁ဝ၈၄ ခုနှစ်)တွင် ပုဂံ၌ မင်းအဖြစ်ကိုရ၍ ၂၈ နှစ် အုပ်စိုးပြီးနောက် ၄၇၄ ခုနှစ်(ခရစ် ၁၁၁၂ ခုနှစ်လောက်) သက်တော် ၇ဝ ကျော်တွင် လွန်တော်မူသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် နိုင်ငံတော်၏ အစီးအပွားကို လိုလား၍ ဉာဏ်အမြော်အမြင်ကြီးသောမင်း ဖြစ်သည်။ လူမျိုးမရွေး၊ ဘာသာမရွေး တရားမျှတစွာ အုပ်ချုပ်သော မင်းလည်း ဖြစ်သည်။ တိုင်းတစ်ပါးတို့နှင့် အချစ်အကြည် ဆက်ဆံ၍ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ရယူနိုင်သောမင်းလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုမင်းသည် ထိုသို့သော ဉာဏ်အမြော်အမြင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော စေတနာဖြင့်လည်းကောင်း [[အနော်ရထာ]]မင်းတည်ခဲ့သော မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို အနှစ် ၂ဝဝ မျှ ဆက်လက်တည်တံ့ ခိုင်မြဲ အောင် ၂၈ နှစ်မျှသော နန်းစံကာလအတွင်းတွင် ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သည်။ ==ထီးနန်း ရတော်မူခြင်း== ပုဂံထီးနန်းကို ကျန်စစ်သားရခြင်းမှာ ရန်သူ့လက်သို့ ပုဂံပြည်ကြီး ကျဆုံးလုနီးအခြေမှ မိမိကိုယ်တိုင် ကယ်တင်နိုင်၍ ရခြင်းဖြစ်သည်။ ကျန်စစ်သားသည် ပုဂံထီးနန်းကို မဆက်စံမီ ပုဂံတွင် [[စောလူးမင်း]](မင်းလုလင်) အုပ်စိုးလျက် ရှိသည်။ စောလူးမင်းသည် အနော်ရထာမင်း လွန်တော်မူပြီးနောက် ဆက်ခံစိုးစံသောမင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါက တိုင်းပြည်၏အခြေအနေမှာ ကမ္ပည်းကျောက်စာ သုတေသီတို့၏ အလိုအရ ထိုခေတ်ပုဂံပြည်နှင့် နိုင်ငံတော် အဝန်းတွင် မြန်မာလူမျိုး၊ ပျူလူမျိုး၊ မွန်လူမျိုးတို့သည် လူမျိုးစုကြီးများအဖြစ် နေထိုင်ကြ သည်ဟုလည်းကောင်း၊ ထေရဝါဒ ထွန်းကားလာပြီဟုလည်းကောင်း၊ [[ရှင်အရဟံ]](မဟာထေရ်)သည် သာသနာတော် စီးပွားကို ဆောင်ရွက်လျက်ပင် ရှိသည်ဟုလည်းကောင်း၊ ထေရဝါဒအပြင် မဟာယာနဂိုဏ်းနှင့် တန္တြဂိုဏ်းတို့ ရှိနေသည်ဟုလည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓအယူမှ တစ်ပါးဖြစ်သော ပိဿနိုး ကိုးကွယ်သောအယူ၊ နဂါးကိုးကွယ်သောအယူ၊ နတ်ကိုးကွယ်သောအယူတို့ ရှိနေသည်ဟုလည်းကောင်း၊ စကားနှင့် စာပေအရာတွင် မြန်မာဘာသာ၊ ပျူဘာသာ၊ မွန်ဘာသာတို့ကို ရေးသားပြောဆို နေကြသည်ဟုလည်းကောင်း ယူဆနိုင်သည်။ ပုဂံပြည်၌ သထုံ မနူဟာ(မကုတ)မင်း၏ အဆက်အနွယ်တော်များသည် မြင်းကပါအရပ်၌ နေထိုင်လျက်ရှိကြသည်ဟုလည်းကောင်း၊ မွန်တို့၏ဒေသ ဥဿပဲခူးမြို့ကို အထိန်းတော် သားငရမန်ကန်းအား ပေး၍ မြို့စားအဖြစ် အုပ်ချုပ်စေသည်ဟုလည်းကောင်း ယူဆနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့ လူမျိုးအမျိုးမျိုး၊ အယူဝါဒအမျိုးမျိုး၊ စကားစာပေအမျိုးမျိုးရှိသော နိုင်ငံသစ်သည် အနော်ရထာမင်း လက်ထက်၌ ငြိမ်းချမ်းခဲ့ပါ၏။ သို့ရာတွင် အနော်ရထာမင်း လွန်တော်မူသောအခါ စောလူးမင်းသည် ထိုငြိမ်းချမ်းမှုကို မထိန်းမသိမ်းနိုင် ဖြစ်လာသည်။ ထိုမင်းလက်ထက်တွင် အထိန်းတော်သား ငရမန်ကန်းသည် မတော်လောဘ ထွက်၍ ဥဿာပဲခူးကို အားကိုးပြုကာ ပုန်ကန်သည်။ ကျန်စစ်သားသည် ခမည်းတော် အနော်ရထာမင်း လက်ထက်တွင် စစ်သူကြီးတစ်ဦးအဖြစ်ဖြင့် အမှုတော်ကို ထမ်းရွက်ခဲ့သည်။ ခမည်းတော် သထုံသို့ ချီတော်မူရာတွင် ကြည်းကြောင်းဖြင့် ရှေ့ဖျားတပ်မပြု၍ လိုက်ပါခဲ့ဘူးသူဖြစ်သည်။ ဥဿာပဲခူးတွင် ဂျွမ်းစစ်သည်တို့ ရံလာသည်ကို တိုက်ခိုက် အောင်မြင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ ကျန်စစ်သားသည် စစ်သူကြီးအဖြစ် အမှုထမ်းစဉ်၌ပင် လက်ရုံးနှလုံးနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် အခါ တစ်ပါး၌ ခမည်းတော်အနော်ရထာမင်း မျက်တော်မူသဖြင့် လွတ်ရာ၌ ပုန်းရှောင်နေရသည်။ စောလူးမင်း နန်းတက်သောအခါ မှူးမတ်တို့က ကိုယ်တော်နှင့် မကွာကောင်းပလေဟု နားတော်လျှောက်သဖြင့် စောလူးမင်းသည် ပြည်ရေးရွာမှုကို ထောက်၍ ကျန်စစ်သားအား ပုဂံသို့ ခေါ်တော်မူလေသည်။ ထိုအခါမှစ၍ ကျန်စစ်သားသည် ပုဂံသို့ ပြန်ရောက်သည်။ ငရမန်ကန်းသည် စောလူးမင်းကို ပုန်ကန်လိုသဖြင့် ဥဿာပဲခူးမှ ရဲမက်ဗိုလ်ပါ ဆင်လုံးမြင်းရင်းဖြင့် ချီ၍ ပြည်တော်သာကျွန်း (မိကျောင်းရဲအောက်ရှိ ကျွန်းတောကျွန်း)၌ တပ်ချ ရပ်သောအခါ ကျန်စစ်သားသည် ပြည်တော်သာကျွန်းသို့ တပ်ဦးချီ၍ စောလူးမင်းသည် နောက်ထပ်ပြု၍ ချီသည်။ ငရမန်ကန်းသည် ကျန်စစ်သား စစ်အရာ၌ လိမ္မာသည်ကို သိသဖြင့် ကျန်စစ်သားတပ်ကို ရှောင်၍ စောလူးမင်းတပ်ကို တိုက်သည်။ စောလူးမင်းသည် ဆင်မှ ဆင်း၍ ပြေးရသည်။ တပ်လည်း အဆီးအတားမရှိ ပျက်သည်။ ကျန်စစ်သားလည်း ပုဂံသို့ ဆုတ်လာရသည်။ ထိုအခါ ပုဂံပြည်သားတို့သည် ကျန်စစ်သားအား ထီးနန်းအပ်ကြပါ၏။ သို့ရာတွင် ကျန်စစ်သားသည် ထီးနန်းကို လက်မခံ။ ငါ့အရှင် ရှိမရှိ စူးစမ်းဦးမည်။ ငါ့အရှင်ရှိသော် ငါ့အရှင်ကိုယူ၍ နန်းတင်မည်ဟု ဆိုသည်။ ငရမန်ကန်းသည် စောလူးမင်းကို ဖမ်းမိ၍ အလုံးအရင်းနှင့် ချီလာပြီးလျှင် ပုဂံမြို့မှ တောင်ဘက် တစ်မိုင်ခန့်အကွာ မြင်းကပါအရပ်၌ တပ်ချ၍ ပုဂံကို ရံသည်။ ကျန်စစ်သားသည် စောလူးမင်းကို အရယူပါသေး၏။ သို့သော်လည်း မရ၊ ပုဂံမှ မိတ္ထီလာ ထီးလှိုင်သို့ ဆုတ်ရသည်။ စောလူးမင်းသည် ငရမန်ကန်းလက်တွင် အနိစ္စရောက်သည်။ ကျန်စစ်သားသည် မိတ္ထီလာထီးလှိုင်တွင် ဗိုလ်ဝင်ခံလျက်နေစဉ် ငရမန်ကန်းသည် အင်းဝအရပ်အထိ ချီ၍ သိမ်းသည်။ ထိုအခါ ကျန်စစ်သားသည် အင်းဝအရပ်သို့ ချီ၍ ငရမန်ကန်းကို တိုက်သည်။ အင်းဝစစ်ပွဲ၌ ငရမန်ကန်း ရှုံး၍ မြင်းကပါသို့ ဆုတ်ရသည်။ တစ်ဖန် မြင်းကပါ၌ တိုက်ပွဲဖြစ်ပြန်ရာ ငရမန်ကန်းတပ်ပင် ဆုတ်ရပြန်သည်။ ထို့နောက် ငစဉ့်ကူး အရပ်တွင် ငရမန်ကန်း အသက်ဆုံး၍ သူပုန်အရေး အေးလေတော့သည်။ ဤသို့ဖြင့် ကျန်စစ်သားသည် သက္ကရာဇ် ၄၄၆ ခုနှစ် (ခရစ် ၁ဝ၈၄ ခုနှစ်)၌ ပုဂံတွင် မင်းအဖြစ်ကို ခံယူ၍ ပုဂံထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်သည်။ ငရမန်ကန်း သူပုန်အရေး ပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ကျန်စစ်သားမင်းသည် တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ နေထိုင်စားသောက် အသက်မွေးမြူရေးတည်းဟူသော ဘောဂဗလကိုလည်းကောင်း၊ ကာယ ဉာဏ စာရိတ္တ ဗလတို့ကို လည်းကောင်း တိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသည်။ ငရမန်ကန်း သူပုန်ထသဖြင့် ပြည်တွင်း၌ ဆူပူသောင်းကျန်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ်တွင် တိုင်းသူပြည်သားတို့သည် ဘေးအမျိုးမျိုးနှင့် ကြုံတွေ့ကြရသည်။ အချို့သည် သားတကွဲ မယားတကွဲ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ကြရသည်။ အချို့သည် ရန်သူတို့၏ အဖမ်းအဆီးကို ခံရ၍ အောက်ပြည် အောက်ရွာသို့ ရောက်ကြရသည်။ အချို့သည် စားရမဲ့၊ သောက်ရမဲ့၊ ဝတ်ရမဲ့ ဖြစ်ကြရသည်။ ဤအခြေကား ဆိုးလှသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် တိုင်းသူပြည်သားများကို ဤအခြေဆိုးမှ ကယ်တင်၍ ပြည့်စုံလုံလောက် ပျော်ရွှင်အောင် ဆောင်ရွက်တော်မူသည်။ ကျန်စစ်သား၏ ရွှေစည်းခုံမွန်ကျောက်စာတွင် မင်းကြီး၏ အလိုဆန္ဒတော်အတိုင်း မဆိုင်းမတွ ဆောင်ရွက်ကြရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ရန်သူတို့သည် ပုဂံကို တိုက်ဖျက်ရန် ဆန်တက်လာ၍ အမျိုးလေးပါးကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးကြကြောင်း၊ ထို့နောက် လက်ရုံးမူ၍ ထိုသူတို့ကို တစ်ရပ်တစ်ကျေးသို့ ဆောင်ယူကြကြောင်း၊ မင်းကြီးသည် ထိုသူတို့ကို ပုဂံသို့ပြန်ခေါ်၍ နှစ်သိမ့်မည်ဖြစ်ကြောင်း၊ သားကွဲ မယားကွဲဖြစ်သူတို့ကို၎င်း၊ ပူပင်သောက ရောက်ကြရသူများကို၎င်း မင်းကြီးသည် မေတ္တာကရုဏာဖြစ်၍ ထိုသူတို့၏ မျက်ရည်တို့ကို သုတ်ပေးတော်မူမည် ဖြစ်ကြောင်း၊ ယာလက်တော်ဖြင့် ဆန်စပါးမှ စ၍ စားဖွယ်သောက်ဖွယ်တို့ကို ပေးအပ်ကျွေးမွေးမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ဝဲလက်တော်ဖြင့် အဝတ်ပုဆိုး အဆင်တန်ဆာတို့ကို ပေးအပ်ဆင်ယင်မည် ဖြစ်ကြောင်း၊ အမိသည် သားငယ်တို့ကို ရင်ခွင်၌ ပိုက်ထွေးယုယသကဲ့သို့ ထိုသူတို့ကို စောင့်ရှောက်ပြုစုမည်ဖြစ်ကြောင်း ဆိုခဲ့သည်။ တစ်ဖန်၊ ထိုရွှေစည်းခုံကျောက်စာ၌ပင် မင်းကြီး၏ လက်ထက်တော်တွင် မှို၊ မျှစ်၊ သစ်သီး၊ ပန်းမန်တို့ ပေါများစေရမည် ဖြစ်ကြောင်း၊ ဆန်စပါး အဝတ်ပုဆိုးတို့အတွက် အခက်ကြုံနေကြသူများသည် ရွှေငွေ ရတနာဖြင့် ဆန်းကြယ်သော အဝတ်ပုဆိုးတို့ကို ဆင်မြန်းကြရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ဆင်မြင်းကျွဲနွား ကြက်ဝက်ဆိတ်တို့ ပေါများစေရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ လူတိုင်း လူတိုင်း ကြွယ်ဝချမ်းသာရမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ အိုးစလောင်း ရောင်းသော အမယ်အိုများပင်လျှင် ဈေးကောင်းရ၍ ချမ်းသာရမည် ဖြစ်ကြောင်း၊ မြေယာထွန်ယက်ကြသော လယ်သမားအပေါင်းတို့တွင် ဆန်စပါး လူးဆပ်တို့သည် ကျီအပြည့် ရရှိမည်ဖြစ်ကြောင်းတို့ကိုလည်း ဆိုခဲ့သည် ကျန်စစ်သားမင်းသည် တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ နေထိုင်စားသောက် အသက်မွေးမြူမှုတို့ကို ပြန်လည် ကောင်းမွန်လာအောင် အရေးယူဆောင်ရွက်ရင်းပင် ဉာဏ်ပညာ စာရိတ္တ မြှင့်တင်ရေးကိုလည်း ဂရုပြုတော်မူသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် ရှင်အရဟံ၏ ဩဝါဒကို ခံယူကာ ခမည်းတော် အနော်ရထာမင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သော သာသနာရေးကိစ္စများကို ဆက်လက် ဆောင်ရွက်တော်မူရာ တိုင်းသူပြည်သားတို့သည် နောင်တမလွန် အတွက်သာမက မျက်မှောက်တွင် ဉာဏ်ပညာစာရိတ္တတိုးတက်မှု အတွက်လည်း အခွင့်အရေးများစွာ ရရှိလာကြသည်။ ငရမန်ကန်းကြောင့် ပြည်တွင်းသောင်းကျန်းသူများ ဖြစ်ပွားနေစဉ်တွင် ပိဋကတ်တော်စာပေအချို့သည် ပျောက်သည်လည်း ရှိတန်ရာ၏။ ပျက်သည်လည်း ရှိတန်ရာ၏။ အချွတ်အလွဲ ဖြစ်သည်လည်း ရှိတန်ရာ၏။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် ထို ပိဋကတ်တော်စာပေတို့ကို ပြန်လည်စုဆောင်း၍ တည်းဖြတ် သုတ်သင်တော်မူခဲ့သည်။ အနော်ရထာမင်းတည်ခဲ့သော ရွှေစည်းခုံစေတီတော်ကို ဆက်လက်၍ တည်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စေတီကူကျောင်း အများအပြားကိုလည်း တည်တော်မူခဲ့ရာ ပုဂံတွင် အာနန္ဒာကူဘုရားသည် ထင်ရှားသည်။ ထို့ပြင် တူးရွင်းတောင်ခြေ၌လည်းကောင်း၊ အလန်ပုဂံ (တူးရွင်းတောင်ခြေနှင့် မန်းနန်သူရွာအကြား)၌လည်းကောင်း သတ္တဝါခပ်သိမ်းတို့၏ အကျိုးငှာ ရေကန်တစ်ကန်စီ တူးခဲ့သည်။ တူးရွင်းတောင်ခြေရှိ ကန်ကို မြကန်ဟူ၍ ခေါ်ကြသည်။ ထိုကန် အနီး၌ပင် ပိဋကတ်တိုက် တစ်တိုက်ကိုလည်း ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းသည်။ ထို့ပြင် သက္ကရာဇ် ၄၆ဝ ပြည့်နှစ် (ခရစ် ၁ဝ၉၈ ခုနှစ်)တွင် ကျန်စစ်သားမင်းသည် သထုံမြို့သို့သွား၍ သထုံမြို့ မြောက်ဘက် မိုင် ၃ဝ ခရီး၌ရှိသော ကျိုက်တလင်စေတီ (မြသိန်းတန်ဘုရား)ကိုလည်းကောင်း၊ တောင်စွန်းအနီးရှိ မဟာဓာတ်ဘုရား (ကျိုက်တဲဘုရား)ကိုလည်းကောင်း ပြင်တော်မူသည်။ ထို့ပြင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ မင်းချင်းတို့ကို စေ၍ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူရာဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဂါယာ၌ မဟာဗောဓိဘုရား (ဝဇီရာသန)ကို ပြင်စေသည်။ ထိုမျှသာ မက၊ ထိုအရပ်၌ မြေဝယ်စေသည်။ ထို့နောက် ကန်တူးပြီးလျှင် လယ်မြေ တည်စေ၍ ဘုရားသို့ လှူတော်မူသည်။ ဆီမီးဝတ် မပျက်အောင်လည်းကောင်း၊ အဆို အတီး အက ဝတ်မပျက်အောင်လည်းကောင်း ဆောင်ရွက်စေတော်မူသည်။ ထို့ပြင် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းဒေသမှ စောဠိမင်းသားတစ်ပါးသည် ခြွေရံသင်းပင်းနှင့်တကွ ပုဂံသို့ ရောက်လာသည်ဟု ကြားတော်မူရာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်တော်ကို ရွှေပေတွင် ဟင်္သာပြဒါးဖြင့်ရေး၍ မင်းသားထံသို့ ပို့တော်မူသည်။ မင်းသားနှင့် ခြွေရံသင်းပင်းတို့သည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို စွန့်၍ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒကို ယူကြသည်။ မျှတစွာ အုပ်ချုပ်တော်မူခြင်း ကျန်စစ်သားမင်းသည် ဥဿာပဲခူးစား ငရမန်ကန်းသူပုန်ကို နှိမ်နင်းနေခိုက်မှာပင် ခမည်းတော် တည်ထောင်ခဲ့သည့် နိုင်ငံသစ် တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုအတွက် စည်းလုံးရေးသည် အဓိကဖြစ်သည်ဟူ၍ ယူဆတော်မူခဲ့ဟန် တူသည်။ မင်းကြီး၏ အုပ်ချုပ်ရေးအစီအမံ အဆောင်အရွက်တို့တွင် ထိုယူဆချက် အမူအရာများကို သိမြင်နိုင်သည်။ ထိုအမူအရာများကား အခြားမဟုတ်၊ လူမျိုးမရွေး၊ ဘာသာမရွေး မျှတစွာ အုပ်ချုပ်သော အမူအရာများ ဖြစ်သည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် သက္ကရာဇ် ၄၄၆ ခုနှစ်တွင် ပုဂံထီးနန်းကို သိမ်းပိုက်သော်လည်း ၄၄၈ ခုနှစ် (ခရစ် ၁ဝ၈၆ ခုနှစ်)မှာမှ အဘိသိက်ကို ခံယူတော်မူသည်။ အဘိသိက်ခံယူ တော်မူကြောင်း၊ နန်းတော်သစ် တည်တော်မူကြောင်းတို့ကို ကမ္ပည်းကျောက်စာ (ရွှေစည်းခုံကျောက်စာ) ရေးထိုးတော် မူခဲ့သည်။ တည်တော်မူသော နန်းတော်သစ်သည် ပြာသာဒ် ငါးဆောင်ရှိသော ပဉ္စပါသာဒ ဖြစ်သည်။ ရွှေစည်းခုံ ကျောက်စာအရ ကျန်စစ်သားမင်းသည် ပုဂံမြို့ကို အခိုင်အခံ့ ပြု၍ ဝင်းကိုယ်ရံတော် ၁၀၀၀ ကျော်ပါဝင်သော အဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းတော်မူသည်ဟု သိရသည်။ ထို့ပြင် ဘိသိက်ပွဲအခမ်းအနားတွင် မှူးမတ်အရာရှိကြီးများဖြစ်သော သံပျင်ကြီး၊ သံပျင်ငယ်များသည်လည်းကောင်း၊ ကလန်အရာရှိများသည်လည်းကောင်း၊ ထို့နောက် ကျေးရွာအကြီးအကဲများဖြစ်သည့် သင်ကြီး၊ သင်လျင်တို့သည်လည်းကောင်း တက်ရောက်ဖူးမြော် ကြသည်ဟုလည်း သိရသည်။ ဘုရားများအား ပူဇော်လှူဒါန်းခြင်း၊ ဘိသိက်ပွဲ အခမ်းအနား၌ ပရိတ်တော် ရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ ပိဿနိုး ပူဇော်ခြင်း၊ ဂဝံပတိ ပူဇော်ခြင်း၊ နဂါး ပူဇော်ခြင်းတို့ ရှိသည်ဟုလည်း သိရသည်။ ထို့ပြင် ထိုဘိသိက်ပွဲအခမ်းအနား၌ ရှင်အရဟံ ကြီးမှူးသော ရဟန်းတော်များ ပါဝင်ကြခြင်း၊ ပုဏ္ဏားများလည်း ပါဝင်ကြခြင်း၊ မြန်မာဘာသာသီဆိုခြင်း၊ မွန်ဘာသာသီဆိုခြင်း၊ ပျူဘာသာသီဆိုခြင်းတို့ ရှိသည်ဟုလည်း သိနိုင်သည်။ တစ်ဖန် ပြည်ရွှေဆံတော် ကျောက်စာအရ မင်းကြီးအကန်တော့ခံပွဲတွင် အချို့တို့သည် နတ်ဝင်သည်အဟန်ပြု၍ သီဆိုကခုန်ကြသည်ဟုလည်း သိရသည်။ အထက်ပါ အချက်များကို ထောက်ခြင်းအားဖြင့် ကျန်စစ်သားမင်းသည် မွန်၊ မြန်မာ၊ ပျူ အမျိုးသားများကို ခန့်ထားချီးမြှင့်တော်မူကြောင်း၊ ထေရဝါဒကို နှစ်သက်ကြည်ညို၍ အထူး ချီးမြှင့်သူဖြစ်လင့်ကစား မဟာယာနဂိုဏ်း၊ တန္တြဂိုဏ်း တို့ကိုလည်း ချီးမြှင့်တော်မူကြောင်း၊ ထို့ပြင် ပိဿနိုးကိုးကွယ်သောအယူ၊ နဂါး ကိုးကွယ်သောအယူ၊ နတ်ကိုးကွယ်သောအယူတို့ကိုလည်း ချီးမြှင့်တော်မူကြောင်း သိသာသည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် ဤနည်းများဖြင့် လူမျိုးအားလုံးကို နှစ်သိမ့်ခြင်း ဖြစ်စေ၍ အချင်းချင်း ရင်းနှီးစည်းလုံးမှုကို ပြုကာ မျှတစွာ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်၏။ ထိုသို့ မျှတစွာ အုပ်ချုပ်သည်ထက် အရေးကြီးသော အချက်တစ်ခု ရှိသေးသည်။ ထိုအချက်မှာ မွန်မြန်မာ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး ကျေနပ်၍ အဓွန့်ရှည်စွာ နိုင်ငံတော် စည်းလုံးခိုင်မြဲမည်ကို မျှော်ရှုကာ သမီးတော် ရွှေအိမ်သည်ကို သထုံမနူဟာမင်း၏ မြစ်တော် နာဂသမန်းနှင့် ပေးထိမ်းမြား၍ မြေးတော်ရသောအခါ မိမိ၏သားတော်ရှိပါလျက် မြေးတော် မွန်မြန်မာမင်းသားကို ထီးနန်းဆက်ခံစေခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟူသော ပါမောက္ခ ဂျီ၊ အိပ်၊ လု(စ)၏ မှန်းဆချက်ဖြစ်သည်။ ပါမောက္ခသည် ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာကိုလည်းကောင်း၊ မနူဟာ ကျောက်စာကိုလည်းကောင်း ကိုးကားပြသည်။ ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာအရ ကျန်စစ်သားမင်း၌ ရာဇကုမာရ်မည်သော သားတော်တစ်ပါးရှိကြောင်း၊ သို့ရာတွင် ထီးနန်းကို ဆက်ခံရသူ မဟုတ်ကြောင်း သိရသည်။ တစ်ဖန် မနူဟာကျောက်စာအရ သထုံမင်း မနူဟာ၌ သုဓမ္မရာဇ်မည်သော သားတော်ရှိကြောင်း၊ အသဝတ်ဓမ္မာသည် မင်းစီးလှေတော်ကို ပုပ္ပား၌ ဝှက်ထားကြောင်း၊ ထိုသို့ဝှက်ထားသည်ကို ကျန်စစ်သားမင်း သိတော်မူသောအခါ လှေတော်ကို ပြန်အပ်ရန် မိန့်တော်မူကြောင်း၊ လှေတော်ကို ပေးအပ်သောအခါ မင်းကြီးသည် မိမိ၏သမီးတော် ရွှေအိမ်စည်ကို အသဝတ်ဓမ္မာ၏ သားတော် နာဂသမန်းနှင့် ပေးထိမ်းမြားတော်မူကြောင်း သိရသည်။ တစ်ဆယ့်ခြောက်ရာစုနှစ်အတွင်း ရေးထိုးသည်ဟု ခန့်မှန်းနိုင်သော မနူဟာကျောက်စာအဆိုကို လက်ခံနိုင်ကြလျှင် ပါမောက္ခက ဤသို့ မှန်းဆနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ မင်းစီးလှေတော်ကို ပုပ္ပား၌ အသဝတ်ဓမ္မာ မင်းသားဝှက်သော ကာလသည် ပုဂံကို ငရမန်ကန်း ပုန်ကန်နေသော ကာလဆိုး ဖြစ်တန်ရာသည်။ ထိုသို့ ဝှက်သော အသဝတ်ဓမ္မာ၏ အမူအရာသည် ပုဂံတစ်ဝိုက်ရှိ မွန်တို့ကို စုရုံး၍ တစ်ထီးတစ်နန်းထူလိုသဖြင့် ပုပ္ပား၌ ဗိုလ်ဝင်ခံသော အမူအရာ ဖြစ်တန်ရာသည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မျက်မှောက် ဆူပူသောင်းကျန်းမှုကို အလွယ်တကူ ငြိမ်းအေးစေလိုသော ဆန္ဒကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်ရေးကို မြှော်တွေး၍ မွန်မြန်မာ အဓွန့်ရှည်စွာ စည်းလုံးခိုင်မြဲစေလိုသော ဆန္ဒကြောင့်လည်းကောင်း ကျန်စစ်သားမင်းသည် မိမိ၏ သမီးတော် ရွှေအိမ်စည်ကို မနူဟာမင်း၏ မြစ်တော်နာဂသမန်းနှင့် ပေးထိမ်းမြားခြင်း ဖြစ်တန်ရာသည်။ တစ်ဖန် မြန်မာရာဇဝင်များ၌ မြေးတော်ကို မင်းမြှောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၍ မြေးကားအရင်း၊ သားကားအဖျား ဖြစ်ပြီဟု ကျန်စစ်သားမင်း မိန့်တော်မူကြောင်း ရေးမှတ်ခဲ့ခြင်းသည်လည်း ထိုအကြောင်းများကြောင့်ပင် ဖြစ်တန်ရာသည်ဟု မှန်းဆခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တိုင်းတစ်ပါးနှင့် ဆက်ဆံ၍ ငြိမ်းချမ်းရေးကို ရယူတော်မူခြင်း ပုဂံခေတ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် တိုင်းတစ်ပါး၏ ထိပါးခြင်းကို မခံရ။ အနှစ် ၂ဝဝ မျှ ငြိမ်းချမ်းခဲ့သည်။ ထိုသို့ ငြိမ်းချမ်းခဲ့သည်မှာ ကျန်စစ်သားမင်း၏ နိုင်ငံခြားရေးဝါဒကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုဝါဒမှာ အခြားမဟုတ်၊ နိုင်ငံတကာနှင့် သင့်တင့်ညီညွတ်စွာ ဆက်ဆံသောဝါဒ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အနောက်ဘက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ၍ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ ရှိသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ဗုဒ္ဓဂါယာရှိ မဟာဗောဓိစေတီ ပြင်ခွင့်ကို ကျန်စစ်သားမင်း ရရှိခဲ့သည်ဖြစ်ရာ ကျန်စစ်သားမင်းသည် အိန္ဒိယမင်းများနှင့် သင့်တင့်ညီညွတ်စွာ ဆက်ဆံခဲ့ကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ထိုသို့ ဆက်ဆံသည့် အတိုင်းလည်း ပုဂံတွင် ယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်းသည် မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ကျန်စစ်သားမင်းသည် သက္ကရာဇ် ၄၆၅ ခုနှစ် (ခရစ် ၁၁ဝ၃ ခုနှစ်)၌ တစ်ကြိမ်၊ ၄၆၈ ခုနှစ် (ခရစ် ၁၁ဝ၆ ခုနှစ်)၌ တစ်ကြိမ် တရုတ်ပြည်သို့ သံစေလွှတ်တော်မူသည်။ တရုတ်ပြည် ဆွန်းမင်းဆက် နန်းစဉ်စာတို့တွင် ၄၆၈ ခုနှစ်၌ ပုဂံပြည်မှ သံတမန်များရောက်လာကြောင်း၊ ပုဂံပြည်သည် ဘုန်းတန်ခိုး အင်အားနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ထိုနိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရာတွင် အာရပ်နိုင်ငံ၊ အာနမ်နိုင်ငံနည်းတူ တိုင်းကြီးပြည်ကြီးအဖြစ် ဆက်ဆံကြောင်း ဖော်ပြထားချက်ရှိသည်။ ကျန်စစ်သားမင်း ထိုသို့ သံစေလွှတ်ခြင်းသည် နှစ်ပြည် တစ်ပြည် အရောင်းအဝယ် ဖြစ်စေလိုသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခမည်းတော် အနော်ရထာမင်းလက်ထက် ဂန္ဓာလရာဇ်(နန်ချောင်)ကို တိုက်ခိုက်ခဲ့ဘူးရာ ဂန္ဓာလရာဇ်၏ ရန်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် တရုတ်ပြည်နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ လိုသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်တန်ရာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့ပြင် ကျန်စစ်သားမင်းသည် နောက်တစ်ကြိမ် ထိပါး လာသော ဂန္ဓာလရာဇ်မင်း၏ စစ်သည်တို့ကို တွန်းလှန်နိုင်ခြင်းသည် ပုဂံပြည်၏ လက်ရုံးအင်အားကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရုတ်မင်းနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့သော ကျေးဇူးကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်မည်ဆိုပါကလည်း ဆိုနိုင်သည်။ မည်သို့ပင် ဆိုစေကာမူ ပုဂံပြည်သည် တရုတ်ပြည်သို့ သံစေလွှတ် မိတ်ဖွဲ့ခဲ့သည်မှစ၍ အနှစ် ၂ဝဝ နီးပါးမျှ ငြိမ်းချမ်းခဲ့သည်မှာ အထင် အရှား ဖြစ်သတည်း။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၂)</ref> == ကိုးကား == <references/> * မှတ်ချက်။ ။ သက္ကရာဇ်များကို [[ဦးကုလား]]ရေးသော '''ရာဇဝင်ချုပ်'''စာအုပ်မှ အမှန်ယူ ရေးသားပါသည်။ * မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅) * ရှေးဟောင်းမြန်မာခေတ်ဦး ပုဂံ နယူးယောက်။ * ဂျေဂျေအော်စတင်။ -၁၉၆၉ လုစ်မဟာ * မြန်မာရာဇဝင်တော်ကြီး ( ဦးကုလား ) * မှန်နန်းရာဇဝင် သုံးတွဲ {{ပုဂံခေတ်‎}} {{Lifetime|၁၀၃၀|၁၁၁၂}} [[Category:မြန်မာ ဘုရင်များ]] [[Category:ပုဂံမင်းဆက်]] tkgbj3uymax7r3sruvsac50pytbr831 0 8041 1051101 1048724 2026-09-01T17:29:23Z Mkant00 135890 expanded 1051101 wikitext text/x-wiki [[File:Codomain2.SVG|thumb|<math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့ သွားသော ဖန်ရှင် (function) <math>f</math> တစ်ခု။ အနီရောင် ဘဲဥပုံ <math>X</math> အတွင်းရှိ အမှတ်များ[[အစု]] (set) သည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်စု (domain) ဖြစ်သည်။ အပြာရောင် ဘဲဥပုံ <math>Y</math> အတွင်းရှိ အမှတ်များအစုသည် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်စု (codomain) ဖြစ်သည်။ အဝါရောင် ဘဲဥပုံအတွင်းရှိ အမှတ်များအစုသည် <math>f</math> ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်အစု သို့မဟုတ် ပုံရိပ်]] (range or image) ဖြစ်သည်။]] သင်္ချာတွင် [[အစု]] <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> ကြားရှိ '''ဖန်ရှင်''' <math>f : X \to Y</math> သည် <math>X</math> အတွင်းရှိ [[အစုဝင်]] (element) <math>x</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် <math>Y</math> အတွင်းရှိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) အစုဝင် <math>f(x)</math> တစ်ခုစီကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ပေးသည်။ ဖန်ရှင်များကို ပုံဖော်မှုများ (mappings) သို့မဟုတ် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (transformations) ဟူ၍လည်း အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ခေါ်ဆိုကြသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (notation) <math>f:X\to Y,\quad x\mapsto f(x)</math> သည် ဖန်ရှင် <math>f</math> က အစုဝင် <math>x</math> ကို <math>f(x)</math> သို့ ပုံဖော်ပေးကြောင်း ဖော်ပြသည်။ ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တန်ဖိုးများတိကျစွာ စာရင်းချပြခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်တစ်ခုကို အသုံးပြု၍ဖြစ်စေ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် [[ညီမျှခြင်း]] (equality) သဘောတရားကို အခြေခံအားဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မည်သည့် <math>x_1, x_2 \in X</math> အတွက်မဆို <math>x_1 = x_2</math> ဖြစ်ပါက <math>f(x_1) = f(x_2)</math> ဖြစ်ပေါ်စေမည်ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]] (Category theory) တွင် အစုများ အားလုံးနှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်ရှင်များကို စုစည်းလိုက်သောအခါ [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) ကို ဖွဲ့စည်းနိုင်ပြီး ၎င်းကို <math>\mathbf{Set}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အစုများကို ဤကတ်တဂိုရီ၏ အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ဖန်ရှင်များကိုမူ ထိုအရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သို့မဟုတ် မြားများ (arrows) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာမှု (Historical Evolution) == ဖန်ရှင်ဆိုင်ရာ မှီခိုမှု (functional dependence) ဟူသော သဘောတရားသည် <math>17</math> ရာစုတွင် ဖဲမ၊ ဒေကားတ်၊ နယူတန်နှင့် လိုက်ဘ်နစ်ဇ်တို့၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များမှတစ်ဆင့် သီးခြားရပ်တည်သော [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] အရာဝတ္ထုတစ်ခုအဖြစ် စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ လိုက်ဘ်နစ်ဇ်သည် ဖန်ရှင်ဟူသော ဝေါဟာရကို စတင်သုံးစွဲခဲ့သူဖြစ်သည်။ <math>18</math> ရာစုအရောက်တွင် ဘာနူးလီနှင့် အွိုင်လာတို့က ဖန်ရှင်များကို ကိန်းရှင်များ (variables) နှင့် ကိန်းသေများ (constants) ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များ (mathematical expressions) အဖြစ် ပုံစံတကျ (formally) ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်<ref> {{Citation |last=Euler |first=L. |title=Einleitung in die Analysis des Unendlichen |volume=1 |publisher=Springer |date=1983}} </ref>။ ထို့နောက် လိုဘာချက်ဗ်စကီးနှင့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေးတို့က ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ရန်အတွက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ပုံသေနည်း (analytic formula) တစ်ခု မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်ဟူသော တင်းကျပ်သည့်ကန့်သတ်ချက်ကို အတိအလင်း ဖယ်ရှားပေးခဲ့ကြသည်<ref> {{Citation |last=Lobachevskii |first=N.I. |title=Complete works |volume=5 |publication-place=Moscow-Leningrad |date=1951}} </ref>။ <math>1888</math> ခုနှစ်တွင် ဒက်ဒီကင်းက ဖန်ရှင်ဆိုသည်မှာ အလိုရှိရာ အစုများ (arbitrary sets) အကြားရှိ ပုံဖော်မှုတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ခေတ်သစ် ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို (formal definition) ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုပေးခဲ့သည်<ref> {{Citation |last=Dedekind |first=R. |title=Was sind und was sollen die Zahlen? |publication-place=Brunswick |date=1888}} </ref>။ [[နဂိုမှန်အဆို]]ကိုအခြေခံသော [[အစုသီအိုရီ]] (axiomatic set theory) မပေါ်ပေါက်မီက ပုံစံတကျမဟုတ်သော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည် သင်္ချာနည်းကျ လုံလောက်မှုမရှိခဲ့ပေ<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ ဥပမာအားဖြင့် *ဖန်ရှင်တစ်ခုကို [[အက္ခရာသင်္ချာ]] စည်းမျဉ်း (algebraic rule) တစ်ခု သို့မဟုတ် ပုံစံတကျ ဖော်ပြချက် (formal expression) အဖြစ် သတ်မှတ်မည်ဆိုပါက မှားယွင်းမည်ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပုံစံတကျ ဖော်ပြချက်များအစုသည် ရေတွက်နိုင်သောအစု (countable set) သာဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{R} \to \mathbb{R}</math> ဖန်ရှင်များအစုကမူ ရေတွက်၍မရသောအစု (uncountable set) ဖြစ်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ *ထို့အတူ ဖန်ရှင်ကို မျဉ်းကွေး (curve) တစ်ခုအဖြစ် ဂျီဩမေတြီနည်းအရ သတ်မှတ်ခြင်းသည်လည်း ချောမွေ့မှုမရှိသော သို့မဟုတ် [[အဆက်မပြတ်_ဖန်ရှင်#အဆက်မပြတ်မဖြစ်သော_ဖန်ရှင်များ_(Discontinuous_Functions)|အဆက်မပြတ်မဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ]] (discontinuous mappings) တွင် အသုံးမဝင်ပေ။ ၎င်းအပြင် မျဉ်းကွေးဆိုသည်မှာ ကိုယ်တိုင်က တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားသော [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ သဘောတရား]] (geometric concept) တစ်ခုသာ ဖြစ်နေသည်။ *ထို့အပြင် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖန်ရှင်အများစုတွင် [[အနန္တ]] (infinite) ဖြစ်သော တန်ဖိုးအရေအတွက်များ ပါဝင်လေ့ရှိသောကြောင့် ဖန်ရှင်တစ်ခုကို တန်ဖိုးများပါဝင်သည့် ဇယား (table of values) တစ်ခုဖြင့် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ရန်မှာလည်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဖန်ရှင်ဟူသော အယူအဆသည် အစုသီအိုရီမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သော်လည်း ချာ့ခ်ျကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များကမူ ဖန်ရှင်ဆိုသော သဘောတရားသည် အလွန်အခြေခံကျလွန်းသဖြင့် ၎င်းကို ပရစ်မစ်တစ် (primitive) အဖြစ် သို့မဟုတ် အဓိပ္ပာယ်သီးခြားဖွင့်ဆိုရန်မလိုသော အခြေခံသဘောတရား (undefinable) အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ကြောင်း အဆိုပြုခဲ့ကြသည်<ref> {{Citation |last=Church |first=A. |title=Introduction to mathematical logic |volume=1 |publisher=Princeton Univ. Press |date=1956}} </ref>။ ဤဖန်ရှင်သဘောတရား၏ ဆင့်ကဲတိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာမှုသည် နောက်ဆုံးတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီအတွက် လမ်းစဖွင့်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသီအိုရီတွင် ဖန်ရှင်များနှင့် ၎င်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (compositions) က နေရာတိုင်းတွင် တွေ့ရှိရသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများကို (algebraic structures) ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းပေးထားသည်။ == အခြေခံ ဝေါဟာရများ (Basic Terminology) == * '''အရင်းအမြစ်စု (Domain)''' <math>X</math> - ဖန်ရှင် <math>f</math> ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော [[အစု]]ဖြစ်သည်။ * '''ပစ်မှတ်စု (Codomain)''' <math>Y</math> - ဖန်ရှင်၏ တန်ဖိုးများ ကျရောက်နိုင်သော အစုဖြစ်သည်။ * '''ပုံရိပ်အစု သို့မဟုတ် ပုံရိပ် (Range or Image)''' <math>\operatorname{im}(f)</math> - ဖန်ရှင်က ပုံဖော်ပေးလိုက်သော တိကျသည့် တန်ဖိုးများအစု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>\operatorname{im}(f) = \{y \in Y \mid \exists x \in X : y = f(x)\}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ {{main|ပုံရိပ် နှင့် မူလပုံရိပ်}} ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်စုကို <math>\operatorname{dom}(f)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်း၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]]ကို <math>\operatorname{im}(f)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ပုံသေနည်း (formula) တစ်ခုသည် သတ်မှတ်ပေးထားသော အရင်းအမြစ်စု <math>X</math> နှင့် ပစ်မှတ်စု <math>Y</math> တို့အပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားသော ဖန်ရှင်များအဖြစ် သင်္ချာနည်းကျ သက်ရောက်မှုရှိသည်။ ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ (rational functions) သည် သုညဖြင့်[[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]] (division by zero) ကို ရှောင်ရှားရန် အရင်းအမြစ်စုများကို ကန့်သတ်ထားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>x \mapsto (3x^2 - 1)/(x^2 - 3x + 2)</math> သည် <math>\mathbb{R} \setminus \{1, 2\} \to \mathbb{R}</math> သို့ ပုံဖော်ပေးသည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ ပြောင်းပြန် [[တြီဂိုနိုမေတြီ|တြီဂိုနိုမေတြီ]] ဖန်ရှင်များ (inverse trigonometric functions) မှ ဥပမာ <math>\arcsin x</math> ၏ ပစ်မှတ်စုများကို <math>[-\pi/2, \pi/2]</math> အဖြစ် ကန့်သတ်ထားသည်။ ဤသည်မှာ တန်ဖိုးတစ်ခုတည်းရှိသော ပုံဖော်မှု (single-valued mapping) အဖြစ် ထိန်းသိမ်းထားရန်ဖြစ်သည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) == [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုနည်းကျ]] ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းခြင်း (axiomatic formalization) သည် <math>x \in A</math> ဟူသော [[အစုဝင်|အစုဝင်ဖြစ်မှု]] (membership)၊ <math>A = B \iff (x \in A \iff x \in B)</math> ဟူသော အစုကျယ်ပြန့်မှု (extensionality) အားဖြင့် [[ညီမျှခြင်း]] သဘောတရားနှင့် <math>\{a,b\}</math> တည်ရှိကြောင်း အခိုင်အမာဆိုသော အတွဲဖွဲ့ခြင်း နဂိုမှန်အဆို (axiom of pairing) တို့ကို အသုံးပြု၍ ဖန်ရှင်များကို တိကျသေချာစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ စံဖြစ်သော ကူရာတော့ဗ်စကီး အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (ordered pair) <math>\langle a,b \rangle</math> ကို <math>\{\{a\}, \{a, b\}\}</math> ဟူသော အစုအဖြစ် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်သည်။ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (Cartesian product) <math>X \times Y</math> ဆိုသည်မှာ <math>x \in X</math> နှင့် <math>y \in Y</math> ဖြစ်သော ထိုသို့သောအစီအစဉ်ကျအတွဲများ အားလုံးပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်။ ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ ဖန်ရှင် <math>f: X \to Y</math> သည် တိကျသော နှစ်လုံးသွင်းဆက်သွယ်ချက် (binary relation) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>X \times Y</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) <math>S \subseteq X \times Y</math> ဖြစ်ပြီး ၎င်းတွင် <math>X</math> အတွင်းရှိ <math>x</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် ပထမအစိတ်အပိုင်းအဖြစ် <math>x</math> ပါဝင်သော အစီအစဉ်ကျအတွဲ <math>\langle x,y \rangle</math> တစ်ခုတည်းသီးသန့် (exactly one) ပါဝင်သည်။ ဒုတိယအစိတ်အပိုင်းကို <math>y = f(x)</math> ဟု သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းအစုပိုင်း <math>S</math> ကို ဖန်ရှင်၏ ဂရပ် (graph) အဖြစ် အတိအလင်း သတ်မှတ်သည်။ မည်သည့် <math>x \in \operatorname{dom}(f)</math> အတွက်မဆို ၎င်းနှင့်ဆက်စပ်နေသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထု <math>y</math> သည် <math>x</math> ရှိ <math>f</math> ၏ တန်ဖိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>f(x)</math> သို့မဟုတ် <math>f_x</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ အကယ်၍ <math>x \notin \operatorname{dom}(f)</math> ဖြစ်ပါက <math>f(x)</math> ဟူသော တန်ဖိုးကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားပေ။ <math>\operatorname{dom}(f) = X</math> နှင့် <math>\operatorname{im}(f) \subseteq Y</math> ဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်ရှင်ကို <math>f : X \to Y</math> သို့မဟုတ် <math>(f(x))_{x \in X}</math> သို့မဟုတ် <math>(f_x)_{x \in X}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ဖန်ရှင်နှစ်ခုသည် တူညီသော အရင်းအမြစ်စု၊ တူညီသော ပစ်မှတ်စုနှင့် တူညီသော ဂရပ် သို့မဟုတ် တန်ဖိုးများ တို့ ရှိမှသာလျှင် သင်္ချာနည်းအရ ညီမျှသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ [[အစုသီအိုရီ]]၏ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ <math>f</math> နှင့် <math>g</math> ဖန်ရှင်နှစ်ခုသည် <math>\operatorname{dom}(f) = \operatorname{dom}(g)</math> ဖြစ်ပြီး မည်သည့် <math>x \in \operatorname{dom}(f)</math> အတွက်မဆို <math>f(x) = g(x)</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>f = g</math> ထပ်တူညီကြသည်။ == ဖန်ရှင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ (Properties of Functions) == {{main|အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်}} ဖန်ရှင် <math>f</math> တစ်ခုနှင့် [[အစု]] <math>X</math>, <math>Y</math> တို့အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားသတ်မှတ်သည်။ * <math>\operatorname{dom}(f) = X</math> ဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် <math>X</math> အပေါ်ရှိ ဖန်ရှင် (function on <math>X</math>) ဖြစ်သည်။ * <math>\operatorname{im}(f) \subseteq Y</math> ဖြစ်ပါက <math>f</math> သည် <math>Y</math> အတွင်းသို့ ဖန်ရှင် (function into <math>Y</math>) ဖြစ်သည်။ အရင်းအမြစ်စုအတွင်းရှိ [[အစုဝင်|အစုဝင်များက]] ပစ်မှတ်စုသို့ မည်သို့ပုံဖော်သည်ဆိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်၍ ဖန်ရှင်များကို အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည်။ [[File:Non-injective function1.svg|thumb|အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော ဖန်ရှင် (non-injective function)]] * '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] (Injective)''' - အစု <math>X</math> ၏ မတူညီသော အစုဝင်များကို <math>Y</math> ၏ မတူညီသော အစုဝင်များဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ အကယ်၍ <math>x_1 \neq x_2</math> ဖြစ်ပါက <math>f(x_1) \neq f(x_2)</math> ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(x_1) = f(x_2) \implies x_1 = x_2</math> ဖြစ်ရမည်။ ၎င်းကို တစ်-တစ် ဖန်ရှင် (one-to-one function) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ဗလာမဟုတ်သော အရင်းအမြစ်စုရှိသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) တစ်ခု ရှိမှသာလျှင် ၎င်းဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ * '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]] (Surjective)''' - ဖန်ရှင်၏ ပုံရိပ်သည် ပစ်မှတ်စု တစ်ခုလုံးနှင့် ညီမျှနေသည်။ သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\operatorname{im}(f) = Y</math> ဖြစ်သည်။ <math>Y</math> အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင် <math>y</math> အတွက်မဆို <math>y = f(x)</math> ဖြစ်စေမည့် အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခု <math>X</math> အတွင်း အမြဲတမ်းတည်ရှိသည်။ ၎င်းကို လွှမ်းခြုံဖန်ရှင် (onto function) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (axiom of choice) အရ ဗလာမဟုတ်သော အရင်းအမြစ်စုရှိသည့် မည်သည့် ဆာဂျက်တစ်ဖန်ရှင်တွင်မဆို ညာပြောင်းပြန် (right inverse) တစ်ခု အမြဲရှိကြောင်း အခိုင်အမာဆိုထားသည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ * '''[[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] (Bijective)''' - အင်ဂျက်တစ်လည်းဖြစ်ပြီး ဆာဂျက်တစ်လည်းဖြစ်သော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ဤပုံဖော်မှုတွင် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (unique two-sided inverse) တစ်ခု ရှိသည်။ === ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ဝေါဟာရများ (Homomorphisms and Categorical Terminology) === [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (Homomorphisms) သည် အခြေခံ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများကို ထိန်းသိမ်းထားသော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၎င်းတို့သည် <math>t(g_1 g_2) = t(g_1)t(g_2)</math> ဟူသော ညီမျှခြင်းကို ပြည့်စုံစေသည်။ တိကျခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (categorical algebra) သည် ပုံဖော်မှုများကို တင်းကျပ်သော အစုဝင်များဖြင့် သတ်မှတ်မည့်အစား ချေဖျက်ခွင့် ဂုဏ်သတ္တိများ (cancellation properties) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ * '''[[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Monomorphism)''' - ၎င်းကို <math>t \circ g_1 = t \circ g_2 \implies g_1 = g_2</math> ကဲ့သို့သော ဘယ်ဘက်မှ ချေဖျက်နိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိ (left-cancellation property) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] အတွင်းရှိ အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်တစ်ခုနှင့် တိတိကျကျ ထပ်တူညီသည်။ * '''[[အပီမော်ဖစ်ဇင်]] (Epimorphism)''' - ၎င်းကို <math>g_1 \circ t = g_2 \circ t \implies g_1 = g_2</math> ကဲ့သို့သော ညာဘက်မှ ချေဖျက်နိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိ (right-cancellation property) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် အစုများ ကတ်တဂိုရီတွင် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီသော်လည်း နေရာတိုင်းတွင် ထပ်တူညီခြင်းမရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>\mathbb{Z} \to \mathbb{Q}</math> သည် တင်းကျပ်စွာ ဆာဂျက်တစ်မဖြစ်သော်လည်း [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of rings) အတွင်း၌မူ အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များ]]၊ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်|အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ]]နှင့် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်|အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (Isomorphisms, Endomorphisms, Automorphisms)''' - ၎င်းတို့မှာ အသီးသီးအားဖြင့် တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းထားသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများ (bijective structure-preserving maps)၊ မိမိကိုယ်တိုင်သို့ ပုံဖော်သော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (self-mapping homomorphisms) နှင့် မိမိကိုယ်တိုင်သို့ ပုံဖော်သော ဘိုင်ဂျက်တစ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြသည်။ == ဂရပ်များ (Graphs) == ဖန်ရှင် <math>f : X \to Y</math> ၏ ဂရပ် ဆိုသည်မှာ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] <math>X \times Y</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] <math>G_f</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>G_f = \{(x, y) \in X \times Y \mid y = f(x)\}</math> ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စုအတွင်းရှိ [[အစုဝင်|အစုဝင်တစ်ခုစီတိုင်းအတွက်]] တန်ဖိုးတစ်ခုတည်းကိုသာ တိကျစွာ သတ်မှတ်ပေးသည်။ ထို့ကြောင့် မည်သည့် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း (vertical line) <math>L_x = \{(x, y) \in X \times Y \mid y \in Y\}</math> မဆို ဂရပ် <math>G_f</math> ကို <math>(x, f(x))</math> ဟူသော အမှတ်တစ်မှတ်တည်း၌သာ ဖြတ်သန်းသွားမည် ဖြစ်သည်။ <gallery class="center" caption="ဂရပ် အချို့၏ ဥပမာများ"> Graph describing a linear function.svg| မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင် (linear function) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် ၎င်းသည် အဖိုင်း ပုံဖော်မှု (affine mapping) ဖြစ်သည်။ Polynomialdeg5.svg|<math>5</math>-ဒီဂရီရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ဖန်ရှင် (quintic function) Exp re.png|[[ကိန်းထွေး]] ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (complex exponential function) ၏ ကိန်းစစ်ပိုင်း (real part) Sin.svg| [[ဆိုင်းနှင့် ကိုဆိုင်း ဖန်ရှင်များ|ဆိုင်း ဖန်ရှင်]] (sine function) Normal density-3.svg|ပုံမှန် ဖြန့်ဖြူးခြင်း (normal distribution) ဖြစ်သော ဂေါက်ရှန်း ခေါင်းလောင်းပုံ မျဉ်းကွေးများ (Gaussian bell curves) Graph of function of 2 variables.png| ကိန်းရှင် <math>2</math> ခု ပါဝင်သော ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ မျက်နှာပြင်ပြ ဂရပ် Champ vecteurs python matplotlib.svg| ယူကလစ်ဒ် ပြင်ညီပေါ်ရှိ [[ဗက်တာ]]စက်ကွင်း (vector field) Complex zeta.jpg|ကိန်းထွေး ရီးမန်း ဇီတာ ဖန်ရှင် (complex Riemann zeta function) အတွက် အရင်းအမြစ်စု အရောင်ခြယ်ထားမှု (domain coloring) </gallery> == ဖန်ရှင် ဥပမာများ (Examples of Functions) == [[File:Constant_function2.png|thumb|ကိန်းရှင် <math>x</math> တစ်ခုပါဝင်သော ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant real-valued function) တစ်ခု။]] * '''ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (Identity function)''' - [[အစု]]တစ်ခု၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်တိုင်းကို]] ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်ဆီသို့သာ ပြန်လည်ပုံဖော်ပေးသည်။ သင်္ကေတအားဖြင့် <math>\operatorname{id}_X : X \to X</math> ဖြစ်ပြီး <math>\operatorname{id}_X(x) = x</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ * '''ဝိသေသလက္ခဏာ ဖန်ရှင် (Characteristic function)''' - အစုဝင်တစ်ခုသည် [[အစုပိုင်း]] <math>A \subset X</math> အတွင်း ပါဝင်ခြင်း ရှိမရှိကို ညွှန်ပြပေးသည်။ ၎င်းကို အညွှန်း ဖန်ရှင် (indicator function) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး <math>\chi_A : X \to \{0, 1\}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်း၏တန်ဖိုးများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\chi_A(x) = \begin{cases} 1 & : x \in A \\ 0 & : x \notin A \end{cases}</math> * '''ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (Constant function)''' - အစု <math>X</math> အတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင် <math>x</math> ကိုမဆို <math>Y</math> အတွင်းရှိ ပုံသေအစုဝင် <math>c</math> တစ်ခုတည်းဆီသို့သာ ပုံဖော်ပေးသော ဖန်ရှင် <math>f : X \to Y</math> ဖြစ်သည်။ <math>X</math> အတွင်းရှိ အစုဝင် <math>x</math> အားလုံးအတွက် <math>f(x) = c</math> ဖြစ်သည်။ * '''ဗလာစု ဖန်ရှင် (Empty function)''' - မည်သည့် အစု <math>X</math> အတွက်မဆို ဗလာစု ဖန်ရှင် <math>\emptyset \to X</math> သည် အမြဲတမ်း တည်ရှိပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် ဗလာအစု <math>\emptyset</math> သည် [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] <math>\mathbf{Set}</math> အတွင်းရှိ [[အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု|အစ အရာဝတ္ထု]] (initial object) ဖြစ်သည်။ * '''ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ပုံဖော်မှု (Real-valued mapping)''' - <math>f = \{(x, 1/x^2) \mid x \in \mathbb{R} \setminus \{0\}\}</math> သည် သုညမဟုတ်သော [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များအစု]] <math>\mathbb{R} \setminus \{0\}</math> မှ ကိန်းစစ်များဆီသို့ သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် လွှမ်းခြုံဖန်ရှင် မဟုတ်သကဲ့သို့ တစ်-တစ် ဖန်ရှင်လည်း မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် <math>f(1) = f(-1)</math> ဖြစ်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် <math>x \mapsto x^4 \quad (x \neq 0)</math> အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသည်။ == အသုံးချမှုများ (Applications) == * '''အက္ခရာသင်္ချာနှင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ချက်များ (Algebraic & Analytic Assignments)''' - ဖန်ရှင်များကို <math>x \mapsto 2+x</math> ကဲ့သို့သော စံ ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများ (standard numerical operations)၊ သွယ်ဝိုက် ဖော်ပြချက်များ (implicit expressions) သို့မဟုတ် စုဆုံမှတ်ဆိုင်ရာ ပြောင်းလဲမှုများ (limit transitions) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\sin \theta</math> ကို ၎င်း၏ တေလာ [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (Taylor series) <math>\theta - \theta^3/3! + \dots</math> ဖြင့် တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်သည်။ * '''အပိုင်းလိုက်နှင့် အက္ခရာသင်္ချာမဟုတ်သော ဖန်ရှင်များ (Piecewise & Non-Algebraic)''' - ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင် (absolute value function) ကဲ့သို့သော အရင်းအမြစ်စုတစ်ခုအပေါ်တွင် ပြောင်းလဲနေသော အခြေအနေများကို သတ်မှတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ ဖန်ရှင်ကဲ့သို့သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံများကို (logical structures) သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ ဖန်ရှင်သည် ရာရှင်နယ်ကိန်းများကို (rational numbers) <math>1</math> သို့၊ အီရာရှင်နယ်ကိန်းများကို (irrational numbers) <math>0</math> သို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ * '''ဂျီဩမေတြီ ပုံဖော်မှုများ (Geometric Maps)''' - ဖန်ရှင်များသည် ကိန်းဂဏန်းများထက်ကျော်လွန်၍ သက်ရောက်နိုင်သည်။ <math>2</math> [[အတိုင်းအတာ|အတိုင်းအတာ]] (dimension) ရှိသော ပြင်ညီပေါ်တွင် စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြခြင်းသည် ပုံဖော်မှု <math>S^2 \to \mathbb{R}^2</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ အချိန်ကာလတစ်ခုအတွင်း ရွေ့လျားနေသော အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း (physical trajectory) သည် ဖန်ရှင် <math>t \mapsto (x(t), y(t), z(t))</math> တစ်ခုဖြစ်သည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ * '''မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Linear Transformations)''' - မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (linear combinations) မှ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းများဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော ဖန်ရှင်များ <math>T: \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}^n</math> ကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းတို့ကို [[ဗက်တာ|အခြေအစု ဗက်တာများ]] (basis vectors) ၏ ပုံရိပ်များက အပြည့်အဝ ဆုံးဖြတ်ပေးသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို [[ကိန်းအုံ|ကိန်းအုံများ]] (matrices) ဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ == ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ ဖန်ရှင်များကို ခွဲခြားခြင်း (Classification of Numerical Functions) == * '''အကန့်အသတ်ရှိခြင်း (Boundedness)''' - [[ကိန်းစစ်]]တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင် <math>f: X \to \mathbb{R}</math> တစ်ခု၏ ပုံရိပ်အစုသည် ကိန်းစစ် ကိန်းသေ <math>c \in \mathbb{R}</math> တစ်ခုဖြင့် ကန့်သတ်ခံရပါက ၎င်းဖန်ရှင်ကို အထက်မှ အကန့်အသတ်ရှိသည် (bounded from above) သို့မဟုတ် အောက်မှ အကန့်အသတ်ရှိသည် (bounded from below) ဟု သတ်မှတ်သည်။ * '''အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ နှင့် ကိန်းလွန် (Algebraic vs. Transcendental)''' ** အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဖန်ရှင်များ (Algebraic functions) သည် <math>a_k(x)y^k + \dots + a_1(x)y + a_0(x) = 0</math> ဟူသော ဆမခွဲနိုင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ညီမျှခြင်း (irreducible polynomial equation) တစ်ခု၏ အဖြေများဖြစ်သည်။ ထိုညီမျှခြင်းရှိ မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) <math>a_i(x)</math> ကိုယ်တိုင်သည် ကိန်းရှင်များ <math>x_1, \dots, x_n</math> ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်များ ဖြစ်ကြသည်<ref> {{Citation |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |title=Algebra |edition=3rd revised |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=211 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=2002 |isbn=978-0-387-95385-4 |mr=1878556 |zbl=0984.00001 |doi=10.1007/978-1-4613-0041-0}} </ref>။ ** [[ကိန်းလွန်|ကိန်းလွန်]] ဖန်ရှင်များကို (Transcendental functions) အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဖန်ရှင်များအစုမှ သီးခြားဖယ်ထုတ်ထားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖန်ရှင်များအဖြစ် တိကျစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်သည်။ * '''ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ဖန်ရှင်များ (Analytic Functions)''' - စုဆုံသော ပါဝါကိန်းစဉ်တန်း (convergent power series) ဖြင့် ဒေသအလိုက် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည်။ * '''ဘလဲ နှင့် တိုင်းတာနိုင်သော ဖန်ရှင်များ (Baire and Measurable Functions)''' - ဘလဲ အတန်းအစားများ (Baire classes) ကို [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ]]မှတစ်ဆင့် အမှတ်အလိုက် [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်များ]] (pointwise limits) ကို အစဉ်လိုက်ရယူခြင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ တိုင်းတာနိုင်သော ဖန်ရှင်များ (measurable functions) သည် [[အင်တီဂရေးရှင်း|လီဘက်ဂ် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (Lebesgue integration) အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်သည်။ == အသွင်ပြောင်းခြင်းများနှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အုပ်စုများ (Transformations and Geometric Groups) == ဖန်ရှင်များသည် ရပ်ဝန်းများအပေါ်တွင် ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှုများအဖြစ် သက်ရောက်သည့်အခါ ကလပ်စစ်ကယ် [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီများနှင့်]] [[ခေါက်ချိုးညီ|အချိုးညီမှုများ]] (classical geometries and symmetries) ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ * '''ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စုများ (Permutation Groups)''' - ပါမြူတေးရှင်းအပြည့် အုပ်စု (symmetric group) <math>S_n</math> သည် အဆုံးရှိအစုတစ်ခု၏ ပါမြူတေးရှင်းဆိုင်ရာ ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှု <math>n!</math> ခုကို ဖမ်းယူထားပြီး ၎င်းတို့ကို နှစ်လုံးဖလှယ်ချက် (transposition) ဖန်ရှင်များ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများအဖြစ် ခွဲခြမ်းနိုင်သည်။ * '''မျဉ်းဖြောင့် အုပ်စုများ (Linear Groups)''' - ၎င်းတို့တွင် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]တစ်ခုပေါ်ရှိ ဆင်ဂူလာမဟုတ်သော (nonsingular) ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ အားလုံးပါဝင်သည့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (General Linear Group <math>GL(V)</math>)၊ အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး (determinant) <math>1</math> ရှိသော အထူး မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (Special Linear Group) နှင့် အတွင်းမြှောက်လဒ်များကို (inner products) ထိန်းသိမ်းထားသော ထောင့်မှန်ကျ အုပ်စုများ (Orthogonal Groups) တို့ ပါဝင်သည်။ * '''အဖိုင်း အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Affine Transformations)''' - ၎င်းတို့သည် <math>\sum w_i = 1</math> ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ထိန်းချုပ်ထားသော အလေးချိန်ပေး ဘာရီစင်ထရစ် ပျမ်းမျှတန်ဖိုးများကို (weighted barycentric averages) ထိန်းသိမ်းထားသော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ <math>t: A \to A</math> ဖြစ်ကြသည်။ သာဓကအားဖြင့် ၎င်းတို့သည် <math>t(\sum w_i P_i) = \sum w_i t(P_i)</math> ဟူသော ညီမျှခြင်းကို ပြည့်စုံစေသည်။ ဤကန့်သတ်ချက်မရှိပါက ပုံဖော်မှုများသည် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) အဖိုင်း ဂျီဩမေတြီ (affine geometry) ကို ဖမ်းယူနိုင်စွမ်းရှိမည်မဟုတ်ပေ။ * '''အာလန်ဂန် အစီအစဉ် (<math>1872</math>) (The Erlangen Program (1872))''' - ကလိုင်း၏ မူဘောင်အရ သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီတစ်ခုကို ၎င်း၏ အသွင်ပြောင်းအုပ်စု (transformation group) ဖြင့် အပြည့်အဝ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ထိုအုပ်စုသည် ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ထားသော တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများကို ထိန်းသိမ်းထားသည့် တိကျသော ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များအစုဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီ ပုံသဏ္ဌာန် နှစ်ခုသည် ထိုအုပ်စုမှ ဖန်ရှင်တစ်ခုမှတစ်ဆင့် အချင်းချင်း ပုံဖော်နိုင်မှသာလျှင် ပင်ကိုယ်အားဖြင့် ထပ်တူညီကြသည်။ * '''[[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Topology)''' - တိုပေါ်လော်ဂျီသည် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (continuous) ဖန်ရှင်များဖြစ်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်များလည်း ပါရှိသည့် အထူး ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများဖြစ်သော ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များကို (homeomorphisms) ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသည်။ == ဖန်ရှင်များဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများ (Operations on Functions) == [[File:Example for a composition of two functions.svg|thumb| <math>f : A \to B</math> နှင့် <math>g : B \to C </math> တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ <math>g \circ f : A \to C</math> ကို ရသည်။]] '''ကန့်သတ်ခြင်း (Restriction)''' အကယ်၍ <math>f : X \to Y</math> နှင့် <math>U \subset X</math> ဖြစ်ပါက ဖန်ရှင် <math>f</math> ကို <math>U</math> အပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအား <math>f|_U : U \to Y</math> သို့မဟုတ် <math>f|_U = \{(x, y) \in f \mid x \in U\}</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>U</math> အတွင်းရှိ [[အစုဝင်]] <math>x</math> အားလုံးအတွက် <math>f|_U(x) = f(x)</math> ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ဖန်ရှင် <math>f</math> သည် <math>f|_U</math> ၏ တိုးချဲ့ချက် (extension) တစ်ခုဖြစ်သည်။ '''ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition)''' ဖန်ရှင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>f : X \to Y</math> နှင့် <math>g : Y \to Z</math> တို့ကို ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ ဖန်ရှင်အသစ် <math>g \circ f : X \to Z</math> ကို ရရှိသည်။ ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ *<math>(g \circ f)(x) = g(f(x))</math> ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဖန်ရှင်များကို အဆင့်ဆင့် သက်ရောက်စေခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းကို [[အစုသီအိုရီ|အစုသီအိုရီနည်းအရ]] <math>\{\langle x,z \rangle \mid \exists y \in Y \text{ where } \langle x,y \rangle \in f \text{ and } \langle y,z \rangle \in g\}</math> ဟု အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အခြေအနေတိုင်းတွင် [[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]]ပြည့်စုံသော (associative) တွက်ချက်မှုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>h \circ (g \circ f) = (h \circ g) \circ f</math> ဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ညာဘက်မှ ဘယ်ဘက်သို့ တွက်ချက်ရသည်။ ပုံစံတကျဆိုရသော် ဖန်ရှင် <math>f</math> ၏ ပစ်မှတ်စုသည် ဖန်ရှင် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်စုနှင့် ညီမျှနေမှသာလျှင် ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>g \circ f</math> ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ဤတွက်ချက်မှု မှန်ကန်စေရန် <math>\operatorname{im}(f) \subseteq \operatorname{dom}(g)</math> ဟူသော အခြေအနေ ပြည့်စုံရမည်။ ၎င်းအပြင် <math>\operatorname{im}(f) \subseteq \operatorname{dom}(g)</math> ဖြစ်ပါက <math>\operatorname{dom}(g \circ f) = \operatorname{dom}(f)</math> ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်၏ အရင်းအမြစ်စုကို <math>\operatorname{dom}(g \circ f) = \operatorname{dom}(f) \cap f^{-1}[\operatorname{dom}(g)]</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>g \circ f \neq f \circ g</math> ဖြစ်သည်။ '''ဥပမာ''' - <math>f(x) = x^2 - 1 \quad (x \in \mathbb{R})</math> နှင့် <math>g(x) = \sqrt{x} \quad (x \ge 0)</math> တို့ဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်၏ အရင်းအမြစ်စု <math>\operatorname{dom}(f) \cap f^{-1}[\operatorname{dom}(g)]</math> သည် <math>\{x \in \mathbb{R} \mid x \ge 1 \lor x \le -1\}</math> ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်သည် <math>(g \circ f)(x) = \sqrt{x^2 - 1} \quad (x \ge 1 \lor x \le -1)</math> ဖြစ်သည်။ '''ပြောင်းပြန်များ (Inverses)''' ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) <math>I_X: X \to X</math> ၏ ဂရပ်သည် <math>X \times X</math> ၏ ထောင့်ဖြတ် (diagonal) <math>\Delta \subseteq X \times X</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ အကယ်၍ <math>g \circ f = I_X</math> ဖြစ်ပါက ဖန်ရှင် <math>g</math> သည် <math>f</math> ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>f \circ g = I_Y</math> ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ညာပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်သည်။ [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ဖန်ရှင် <math>f : X \to Y</math> တစ်ခုတွင် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) <math>f^{-1} : Y \to X</math> အမြဲရှိသည်။ ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math>f(x) = y</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>f^{-1}(y) = x</math> ဖြစ်သည်။ သင်္ချာနည်းအရ ၎င်းသည် <math>f^{-1} \circ f = \operatorname{id}_X</math> နှင့် <math>f \circ f^{-1} = \operatorname{id}_Y</math> ဖြစ်ခြင်းနှင့် ထပ်တူညီသည်။ '''ဥပမာ''' - မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင် <math>g(x) = 2x - 1 \quad (x \in \mathbb{R})</math> သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်မှာ <math>g^{-1}(x) = \frac{x+1}{2} \quad (x \in \mathbb{R})</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဖန်ရှင် <math>f : X \to Y</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]]သာဖြစ်ပြီး [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]]မဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် အလုံးစုံလွှမ်းခြုံနိုင်သော ပြောင်းပြန် <math>f^{-1} : Y \to X</math> မတည်ရှိပေ။ သို့ရာတွင် ပစ်မှတ်စုကို ၎င်းဖန်ရှင်၏ ပုံရိပ်အထိသာ ကန့်သတ်လိုက်မည်ဆိုပါက ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှု <math>\tilde{f} : X \to \operatorname{im}(f)</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကန့်သတ်ထားသော ဖန်ရှင်တွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) <math>\tilde{f}^{-1} : \operatorname{im}(f) \to X</math> တိတိကျကျ တည်ရှိသည်။ == ကိုက်ညီမှုရှိသော စနစ်များ (Compatible Systems) == ဖန်ရှင်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် မည်သည့် <math>x \in \operatorname{dom}(f) \cap \operatorname{dom}(g)</math> အတွက်မဆို <math>f(x) = g(x)</math> ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့သည် ကိုက်ညီမှုရှိကြသည်။ ၎င်းသည် <math>f \cup g</math> ကိုယ်တိုင်က ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်နေခြင်းနှင့် အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည်။ ဖန်ရှင်များ[[အစု]] <math>\mathcal{F}</math> တစ်ခုအတွင်းရှိ ဖန်ရှင်စုံတွဲတိုင်းသည် ကိုက်ညီမှုရှိပါက ၎င်းအစုကို ကိုက်ညီမှုရှိသော စနစ် (compatible system) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ မည်သည့် ကိုက်ညီမှုရှိသော စနစ် <math>\mathcal{F}</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ ပေါင်းစပ်စု (union) <math>\bigcup \mathcal{F}</math> သည် <math>\mathcal{F}</math> အတွင်းရှိ <math>f</math> အားလုံးကို တိုးချဲ့ပေးထားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စုမှာ <math>\operatorname{dom}\left(\bigcup \mathcal{F}\right) = \bigcup\{\operatorname{dom}(f) \mid f \in \mathcal{F}\}</math> ဖြစ်သည်။ == ပုံရိပ်များ၊ မူလပုံရိပ်များ နှင့် ဖန်ရှင် ရပ်ဝန်းများ (Images, Pre-images and Function Spaces) == * '''[[အစု]]တစ်ခု၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] (Image of a Set)''' - <math>A \subset X</math> ဖြစ်ပါက [[အစုပိုင်း]] <math>A</math> အတွင်းရှိ အမှတ်များအပေါ် သက်ရောက်သော <math>f</math> ၏ တန်ဖိုးများအစုကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math>f(A) = \{y \in Y \mid \exists x \in A : y = f(x)\}</math> * '''အစုတစ်ခု၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#မူလပုံရိပ်_(Preimage)|မူလပုံရိပ်]] (Preimage of a Set)''' - <math>B \subset Y</math> ဖြစ်ပါက တန်ဖိုးများသည် အစုပိုင်း <math>B</math> အတွင်း ကျရောက်နေသော <math>X</math> အတွင်းရှိ အမှတ်များအစုကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math>f^{-1}(B) = \{x \in X \mid f(x) \in B\}</math> :ဤမူလပုံရိပ်ရှာခြင်း တွက်ချက်မှု <math>f^{-1}(B)</math> သည် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် <math>f^{-1}</math> တည်ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မတည်ရှိသည်ဖြစ်စေ အမြဲတမ်း အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝသော အစုဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''အစုများ၏ အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု ကွာခြားချက်များ (Set interaction asymmetry)''' - မူလပုံရိပ်များအပေါ် တွက်ချက်မှုများကို အပြည့်အဝ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>f^{-1}(S \setminus T) = f^{-1}(S) \setminus f^{-1}(T)</math> ဖြစ်သည်။ ပုံရိပ်များအပေါ် တွက်ချက်မှုများကိုမူ အပြည့်အဝ ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခြင်းမရှိသော်လည်း အစုပိုင်းများကိုမူ ဖွဲ့စည်းပေးနိုင်သည်။ သာဓကအားဖြင့် <math>f(A) \setminus f(B) \subset f(A \setminus B)</math> ဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>f</math> သည် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှသာလျှင် တိကျသောညီမျှခြင်းကို အခြေအနေတိုင်းတွင် ရရှိနိုင်သည်။ * '''ဖန်ရှင် ရပ်ဝန်းများနှင့် စံနှုန်းများ (Function Spaces and Norms)''' - ဘုံတူညီသော ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် ဖန်ရှင်များ စုစည်းမှုများသည် ပြည့်စုံသော [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ]] သို့မဟုတ် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]သတ်မှတ်ထားသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (complete metric or normed vector spaces) ကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ ဥပမာများအနေဖြင့် စူပရီမမ် စံနှုန်း (supremum norm) ပါရှိသော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ]]ဖြစ်သည့် <math>C(X)</math> နှင့် အင်တီဂရယ်ကိုအခြေခံသော <math>p</math>-[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]ပါရှိသည့် တိုင်းတာနိုင်သော ဖန်ရှင်များဖြစ်သော လီဘက်ဂ် ရပ်ဝန်းများ (Lebesgue spaces) <math>L_p(X)</math> တို့ ပါဝင်သည်။ * '''ချောမွေ့သော ဖန်ရှင်များ၏ သိပ်သည်းမှု (Density of Smooth Functions)''' - ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) နှင့် ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ (partial differential equations) ၏ အခြေခံမူဝါဒတစ်ခုမှာ <math>C_0^\infty</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသော အကြိမ်ရေအနန္တ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ (infinitely differentiable functions) သည် <math>L_p</math> နှင့် ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ (Sobolev spaces) ကဲ့သို့သော အခြေခံ ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) အတွင်း သိပ်သည်းသည် (dense) ဟူသောအချက်ဖြစ်သည်။ ယင်းက အလွန်ချောမွေ့ပြီး ကောင်းမွန်စွာ ပြုမူသော ဖန်ရှင်များအပေါ် သက်သေပြထားသည့် သီအိုရမ်များကို စုဆုံမှတ် လုပ်ငန်းစဉ်များ (limiting processes) မှတစ်ဆင့် ထိုရပ်ဝန်းအတွင်းရှိ ဖန်ရှင်များ အားလုံးဆီသို့ ပုံစံတကျ တိုးချဲ့ခွင့်ပြုသည်။ * '''ဖန်ရှင် ရပ်ဝန်း နှင့် မြှောက်လဒ်များ (Function Spaces and Products)''' - <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့ သွားနိုင်သည့် ဖြစ်နိုင်သမျှ ဖန်ရှင်များအားလုံး စုဝေးထားသော ဖန်ရှင် ရပ်ဝန်း (function space) ကို <math>Y^X</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ <math>I</math> ဟူသော အညွှန်းအစု (index set) ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ အစု <math>S_i</math> များကို သတ်မှတ်ပေးသော ကိန်းစဉ်တစ်ခု <math>S = (S_i)_{i \in I}</math> အတွက် ၎င်း၏ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]]ကို <math>\prod_{i \in I} S_i = \left\{ f : I \to \bigcup_{i\in I} S_i \ \bigg| \ \forall i \in I, f(i) \in S_i \right\}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းကို <math>\prod (S_i)_{i \in I}</math> ဟုလည်း သင်္ကေတပြုနိုင်သည်။ အကယ်၍ မည်သည့် <math>i \in I</math> အတွက်မဆို <math>S_i = Y</math> ဖြစ်ပါက <math>\prod_{i \in I} S_i = Y^I</math> ဖြစ်သည်။ <math>I</math> အပေါ်ရှိ ဖန်ရှင် <math>S</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသော မိသားစုတစ်ခုအတွက် ပေါင်းစပ်စုများနှင့် ထပ်တူပိုင်းအစုများကို <math>\bigcup_{i \in I} S_i</math> နှင့် <math>\bigcap_{i \in I} S_i</math> ဟု ပုံမှန်ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ် <math>X \times Y</math> အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များအတွက် ၎င်းတို့၏ တန်ဖိုးများကို <math>f((x, y))</math> အစား <math>f(x, y)</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ == အခြေခံ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ထပ်တူညီချက်များ (Fundamental Set-Theoretic Identities) == ဖန်ရှင်များ၏ မိသားစုများနှင့် သက်ဆိုင်သော နိယာမများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ '''ဒီမော်ဂန် နိယာမများ (De Morgan's Laws)''' <math>X \setminus \bigcup_{i \in I} F_i = \bigcap_{i \in I} (X \setminus F_i)</math> <math>X \setminus \bigcap_{i \in I} F_i = \bigcup_{i \in I} (X \setminus F_i)</math> '''ဖြန့်ဝေခြင်း နိယာမများ (Distributive Laws)''' <math>\left(\bigcup_{x \in X} F_x\right) \cap \left(\bigcup_{y \in Y} G_y\right) = \bigcup_{(x, y) \in X \times Y} (F_x \cap G_y)</math> <math>\bigcap_{x \in X} \left(\bigcup_{y \in Y} F_{x, y}\right) = \bigcup_{f \in Y^X} \left(\bigcap_{x \in X} F_{x, f(x)}\right)</math> == ဆက်သွယ်ချက်များနှင့် စားလဒ်များ (Relations and Quotients) == နှစ်လုံးသွင်း ဆက်သွယ်ချက် (binary relation) ဆိုသည်မှာ <math>X \times Y</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] <math>R \subseteq X \times Y</math> မည်သည့်အစုပိုင်းကိုမဆို ဆိုလိုသည်။ <math>X</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) <math>E</math> သည် ကိုယ်ပြန်ဟပ်ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံသော (reflexive)၊ အချိုးညီသော (symmetric) နှင့် ကူးပြောင်းနိုင်သော (transitive) ဂုဏ်သတ္တိများ ပြည့်စုံပြီး <math>X</math> ကို အစုခွဲစနစ် (partition) တစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားပေးသည်။ မည်သည့်ဖန်ရှင် <math>f</math> အတွက်မဆို ၎င်း၏ ကာနယ်အတွဲ (kernel pair) <math>E_f</math> ကို <math>x E_f y \iff f(x)=f(y)</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ၎င်းသည် စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) တစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး သဘာဝကျစွာဖြင့် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]] ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို ပေးစွမ်းသည်<ref> {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |author-link=Saunders Mac Lane |title=Mathematics, Form and Function |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1986 |isbn=978-1-4612-9340-8}} </ref>။ == နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှုများ (Binary Operations) == [[အစု]] <math>X</math> တစ်ခုပေါ်ရှိ [[နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု]] (binary operation) ကို <math>f : X \times X \to X</math> ဟူသော ဖန်ရှင်တစ်ခုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဥပမာ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group) ဆိုသည်မှာ အစု <math>G</math> တစ်ခုနှင့် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု <math>\star</math> တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == * {{Citation |last1=Hrbáček |first1=Karel |last2=Jech |first2=Thomas |title=Introduction to Set Theory |edition=3rd |publisher=Marcel Dekker |date=1999}} [[Category:အခြေခံ သင်္ချာ]] lkwj3g0bhisaeo7nqq44p674c7wqu97 0 10333 1051183 1025336 2026-09-02T04:31:01Z Zawzawaungthwin 100038 ဌာန၊အဖွဲ့အစည်းများ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း(၂၉ ဇွန် ၂၀၂၆) 1051183 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency |agency_name = ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန |nativename_a = |nativename_r = |seal = Ministry of Transport seal.PNG |seal_width = |seal_caption = ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာနတံဆိပ် |picture = |picture_width = |picture_caption = |formed = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ |preceding1 = <small>[[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]](၂၀၁၆-၂၀၂၆)</small> |preceding2 = <!-- (etc.) --> |dissolved = ၂၀၁၆ <small>(ပထမအကြိမ်)</small> |superseding = |jurisdiction = {{flagicon|Myanmar}} မြန်မာနိုင်ငံ |headquarters = [[နေပြည်တော်]] |latd= 19.7777527 |latm= |lats= |latNS= |longd= 96.1355135|longm= |longs= |longEW= |region_code = |coordinates = |employees = |budget = |minister1_name =[[မြထွန်းဦး]] |deputyminister1_name =အောင်မြိုင် |deputyminister2_name = ထွန်းလူ |chief1_name = |agency_type = |parent_department = |parent_agency = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] |child1_agency = [[ပို့ဆောင်ရေးဦးစီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေး ဦးစီးဌာန]] |child2_agency = [[ရေအရင်းအမြစ်နှင့် မြစ်ချောင်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဦးစီးဌာန]] |child3_agency = [[ရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန|ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] |child4_agency = [[လေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန|လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] |child5_agency = [[မြန်မာနိုင်ငံကုန်သွယ်ရေကြောင်းကောလိပ်]] |child6_agency = [[ပြည်တွင်းရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး]] |child7_agency = [[မြန်မာ့ကြယ်ငါးပွင့် သင်္ဘောလုပ်ငန်း]] |child8_agency = [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်း]] |child9_agency = [[မြန်မာ့သင်္ဘောကျင်းလုပ်ငန်း]] |child10_agency = [[မြန်မာ့ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင်]] <!-- (etc.) --> |keydocument1 = <!-- (etc.) --> |website = {{URL|www.mot.gov.mm}} |footnotes = |map = |map_width = |map_caption = |deputyminister1_pfo=ဒုတိယဝန်ကြီး|deputyminister2_pfo=ဒုတိယဝန်ကြီး|minister1_pfo=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး}} '''ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန''' ([[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: Ministry of Transport) သည် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]လက်ထက်တွင် ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာသော ဝန်ကြီးဌာန တစ်ခုဖြစ်သည်။ လက်ရှိတွင် ဦးမြထွန်းဦးက ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ယူထားပြီး၊ ဒုတိယဝန်ကြီးများမှာ ဦးအောင်မြိုင်နှင့် ဦးထွန်းလူ ဖြစ်သည်. == ဖွဲ့စည်းပုံ == ၂၀၁၆ ခုနှစ် သမ္မတ [[ဦးထင်ကျော်]]လက်ထက်တွင် [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] အဖြစ် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနကို ခွဲထုတ်၍ "ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန" နှင့် "ဒီဂျစ်တယ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန" တိုဖြင့် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ယခင် ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာနတွင် ဦးစီးဌာန (၅) ခု၊ စီးပွားရေးအဖွဲ့ အစည်း (၅) ခု၊ တက္ကသိုလ် (၁) ခု နှင့် ကျောင်း (၁) ကျောင်း ဖြင့် စုစုပေါင်းဌာန (၁၂) ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ- # [[ပို့ဆောင်ရေးဦးစီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေး ဦးစီးဌာန]] # [[လေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန]] # [[ရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန]] # [[မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန]] # [[ရေအရင်းအမြစ်နှင့် မြစ်ချောင်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဦးစီးဌာန]] # [[မြန်မာနိုင်ငံကုန်သွယ်ရေကြောင်းကောလိပ်]] # [[ပြည်တွင်းရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး]] # [[မြန်မာ့လေကြောင်း]] # [[မြန်မာ့ကြယ်ငါးပွင့် သင်္ဘောလုပ်ငန်း]] # [[မြန်မာနိုင်ငံရေကြောင်းပညာတက္ကသိုလ်]] # [[မြန်မာ့ဆိပ်ကမ်း အာဏာပိုင်]] # [[မြန်မာ့သင်္ဘောကျင်းလုပ်ငန်း]] တို့ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]သည် ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာနကို [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]၏ အစည်းအဝေးအမှတ်စဉ် (၄/၂၀၂၆) သဘောတူခွင့်ပြုချက်အရ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၂၀၄/၂၀၂၆) ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၉ ရက် မှစ၍ ဝန်ကြီးရုံးနှင့် ဌာန၊ အဖွဲ့အစည်း (၁၄) ခုဖြင့် ဆက်လက် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/sites/default/files/book-pdf/2026-08/Vol-79%2CNo-35.pdf|title=ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန (ဝန်ကြီးရုံး) အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၂၀၄/၂၀၂၆)|work=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်နေ့ထုတ် မြန်မာနိုင်င့တော်ပြန်တမ်းစာစောင်၊|access-date=၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆|date=၂၉ ဇွန် ၂၀၂၆}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size:95%; margin: 1em auto; width:100%;" |+ ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန၏ လက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံ ! စဉ် !! ဌာန၊ အဖွဲ့အစည်းအမည် |- | ၁ || ဝန်ကြီးရုံး (ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန) |- | ၂ || ပို့ဆောင်ရေးစီမံကိန်းဦးစီးဌာန |- | ၃ || [[ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန|ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေးညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] |- | ၄ || [[ရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန|ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] |- | ၅ || [[လေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန|လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] |- | ၆ || [[ရေအရင်းအမြစ်နှင့် မြစ်ချောင်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး ဦးစီးဌာန|ရေအရင်းအမြစ်နှင့် မြစ်ချောင်းများဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဦးစီးဌာန]] |- | ၇ || [[မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ ညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန|မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှုဦးစီးဌာန]] |- | ၈ || [[မြန်မာ့ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင်]] |- | ၉ || [[မြန်မာ့မီးရထား]] |- | ၁၀ || [[ပြည်တွင်းရေကြောင်း ပို့ဆောင်ရေး|ပြည်တွင်းရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး]] |- | ၁၁ || [[မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်း]] |- | ၁၂ || [[မြန်မာ့သင်္ဘောကျင်းလုပ်ငန်း]] |- | ၁၃ || [[မြန်မာနိုင်ငံရေကြောင်းပညာတက္ကသိုလ်]] |- | ၁၄ || [[မြန်မာနိုင်ငံကုန်သွယ်ရေကြောင်းကောလိပ်]] |- | ၁၅ || [[ဗဟိုပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးကျောင်း]] |} == သမိုင်းကြောင်း == * မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရချိန်တွင် ရေကြောင်းနှင့်မြို့ ပြလေကြောင်းဝန်ကြီးဌာနနှင့် သယ်ယူပို့ ဆောင်ရေး၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်းဝန်ကြီးဌာနများဖွဲ့ စည်းခဲ့သည်။ * ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် အဆိုပါဝန်ကြီးဌာန(၂)ဌာနကို ပေါင်းစည်း၍ သယ်ယူပို့ ဆောင်ရေးနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ဌာန(၁၁)ခုပါဝင်ခဲ့သည်။ * ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင်ပို့ ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာနအဖြစ်ပြောင်းလဲဖွဲ့ စည်းခဲ့သည်။ ဌာန(၁၇)ခုပါဝင်ခဲ့သည်။ * ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ ရထားပို့ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာန နှင့် ဆက်သွယ်ရေး၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်းဝန်ကြီးဌာန ဟူ၍ ဌာန (၃) ခု အဖြစ် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * ပို့ ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန စတင်ဖွဲ့ စည်းချိန်တွင် ဦးစီးဌာန (၄) ခု၊ စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်း (၅) ခု နှင့် ကျောင်း (၁) ကျောင်း ဖြင့် စုစုပေါင်းဌာန (၁၀) ခု ပါဝင်ဖွဲ့ စည်းထားသည်။ * ဩဂုတ်လ ၂ဝရက် ၁၉၉၉ခုနှစ်တွင် မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန အား ပို့ ဆောင်ရေး ဝန်ကြီးဌာနသို့ ဖြည့်စွက်ခဲ့သည်။ * ဩဂုတ်လ ၁ ရက် ၂၀၀၂ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ရေကြောင်းပညာတက္ကသိုလ် အား စတင်ဖွင့်လှစ် ခဲ့သည်။ * ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာနတွင် လက်ရှိ ဦးစီးဌာန (၅) ခု၊ စီးပွားရေးအဖွဲ့ အစည်း (၅) ခု၊ တက္ကသိုလ် (၁) ခု နှင့် ကျောင်း (၁) ကျောင်း ဖြင့် စုစုပေါင်းဌာန (၁၂) ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ == ဌာနများ == [[File:M_org_l_01.gif]] == မူဝါဒများ == နိုင်ငံတော်အနေဖြင့် ခေတ်မီဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်သည့် နိုင်ငံအဖြစ် တည်ဆောက်ရာတွင် ချမှတ်ထားသော နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး ဦးတည်ချက် (၁၂) ရပ်အနက် နိုင်ငံတော်၏ စီးပွားရေး မြှင့်တင်ရန် စီးပွားရေးဦးတည်ချက် (၄)ရပ်အား အကောင်အထည်ဖော်ရာတွင် အဓိကကျသည့် ပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေး အောက်ပါမူဝါဒများ ချမှတ်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်- # နိုင်ငံတော်၏ စီးပွားရေးခိုင်မာတောင့်တင်းပြီး ခေတ်မီဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်သော နိုင်ငံအဖြစ် တည်ဆောက်ရာတွင် ပို့ ဆောင်ရေးစွမ်းအားစုများအပြည့်အဝအသုံးချနိုင်ရေး နှင့်အဆိုပါပို့ ဆောင်ရေးစွမ်းအားစုများဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက် လာစေရေး ဆောင်ရွက်ရန်၊ # အခြားစီးပွားရေးကဏ္ဍများ၏ တိုးချဲ့ထုတ်လုပ်မှုနှင့် လူမှုရေးလိုအပ်ချက်အပေါ်အပြည့်အဝ ပံ့ပိုးနိုင်စေရေး ပို့ဆောင်ရေးကဏ္ဍ လိုအပ်ချက်များအား ဖြည့်တင်းခြင်း၊ တိုးချဲ့ ခြင်း၊ မွမ်းမံ ပြင်ဆင်ခြင်းများ ဆောင်ရွက်ရန်၊ # ပြည်တွင်းပြည်ပ သယ်ယူပို့ ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများ လုံခြုံချောမွေ့ စေရေးအပြင် နယ်စပ်ဒေသနှင့် နိုင်ငံတော်အတွင်း မှီတင်းနေထိုင်သောတိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေးစီမံကိန်းများ နှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေးစီမံကိန်းများတွင် အထောက်အကူပြုဆောင်ရွက်ပေးရန်၊ # နိုင်ငံတော်အတွင်းရှိ သဘာဝသယံဇာတ မြစ်ချောင်းများအား ဆယ့်နှစ်ရာသီ စွမ်းအားပြည့် အသုံးပြုနိုင်ရေး ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန်၊ # ရေကြောင်းနှင့် လေကြောင်းပို့ ဆောင်ရေးကဏ္ဍများ အဆင့်မီ ဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရန် အခြေခံအဆောက်အအုံများ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ရာတွင် လေထုနှင့်ရေထု ညစ်ညမ်းမှု ထိန်းသိမ်းကာကွယ်ရေး၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းချက်များနှင့် လိုက်လျောညီထွေမှု အရှိဆုံး ဖြစ်စေရေး ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်ရန်၊ # ပို့ ဆောင်ရေးကဏ္ဍ ဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဓိကကျသည့် စီမံခန့် ခွဲမှုဆိုင်ရာ အရည်အသွေး ပြည့်ဝသော လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ်များ ဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေး၊ တိုးတက်ပြောင်းလဲလာသည့် နည်းပညာများအား နားလည်တတ်ကျွမ်းသည့် ပညာရှင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် မွေးထုတ်နိုင်ရေး လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးရန်၊ # ပို့ ဆောင်ရေးကဏ္ဍဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့ အစည်းများမှ ထုတ်ပြန် ထားသည့် ဥပဒေများ၊ အက်ဥပဒေများ၊ နည်းဥပဒေများ၊ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများအား လေးစားလိုက်နာ အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ရန်၊ # ပြည်တွင်းပြည်ပရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး၊ လေကြောင်းပို့ ဆောင်ရေးကဏ္ဍဖွံ့ ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် နိုင်ငံတော်၏ပို့ ဆောင်ရေးကဏ္ဍအား multi-modal transport အဖြစ်ပုံဖော်ဆောင်ရွက်ရာတွင် အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်အဖြစ်ဆောင်ရွက်ရန်၊ # ပြည်တွင်း၌၎င်း၊ ဒေသအတွင်း၌၎င်း၊ ကမ္ဘာ့မိသားစုအတွင်း၌၎င်း Transport Network တည်ဆောက်ရာတွင် အဆင်သင့် ဖြစ်စေရေး လိုအပ်သည့်အစီအမံများ ချမှတ်ပြီးအပြည့်အဝ အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ရန်၊ == မဟာဗျူဟာများ == # လေဆိပ်၊ ဆိပ်ကမ်း ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများ နိုင်နင်းစွာ ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်ခြင်း။ # တစ်ဆင့်ပို့ကုန်(Transit Cargo)၊ တဆင့်လွှဲပြောင်းကုန်(Trans-shipment Cargo) များ ပို့ဆောင်ပေးခြင်းဖြင့် ဆိပ်ကမ်းလုပ်ငန်း စွမ်းရည်မြှင့်တင်ခြင်း။ # ရေယာဉ်၊ လေယာဉ်များအားလုံး ကြံ့ခိုင်ရေး၊ အန္တရာယ်ကင်းရှင်းပြီး လုံခြုံစိတ်ချရရေး ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲခြင်း။ # ရေကြောင်း လေကြောင်းဆိုင်ရာ လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း။ # လုပ်ငန်းများတိုးချဲ့ရာတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး အလေးပေးဆောင်ရွက်ခြင်း။ # နယ်စပ်ဒေသရှိ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ၏ လမ်းပန်းဆက်သွယ်မှု လုံခြုံချောမွေ့စေရေးကို အထူးအလေးထား စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း။ # သဘာဝဘေးအန္တရာယ် ကြိုတင်ကာကွယ်ရေး စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း။ == အကြီးအမှူးများ == === ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ === {| class="wikitable" ! colspan="7" |[[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |- !စဉ် !အမည် !တာဝန်စတင် !တာဝန်ပြီးဆုံး !ရက်​ပေါင်း !ဒုတိယဝန်ကြီး !သမ္မတ |- | rowspan="2" |၁။ | rowspan="2" |ဦး[[မြထွန်းဦး]] | rowspan="2" |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆<ref>{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/81583|access-date=2026-04-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> | rowspan="2" |''ယနေ့အထိ'' | rowspan="2" |{{Age in years and days|2026|4|10}} |ဦးအောင်မြိုင် | rowspan="2" |ဦးမင်းအောင်လှိုင် |- |ဦးထွန်းလူ |} === ဒုတိယဝန်ကြီးများ === {| class="wikitable" style="border:0;" ! colspan="6" |[[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]] |- !စဉ် !အမည် !တာဝန်စတင် !တာဝန်ပြီးဆုံး !ရက်​ပေါင်း !ဝန်ကြီး |- |၁။ |ဦးအောင်မြိုင် |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆<ref name=":0">{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/81613|access-date=2026-04-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}</ref> |''ယနေ့အထိ'' |{{Age in years and days|2026|4|10}} |ဦး[[မြထွန်းဦး]] |- |၂။ |ဦးထွန်းလူ |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆<ref name=":0" /> |''ယနေ့အထိ'' |{{Age in years and days|2026|4|10}} |ဦး[[မြထွန်းဦး]] |} == ဆက်သွယ်ရန် == '''ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီးဌာန'''<ref>http://www.mot.gov.mm/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117074628/http://www.mot.gov.mm/|date=17 January 2013}}</ref> * ရုံးအမှတ် (၅)၊ နေပြည်တော် * ဖုန်း +၉၅-၆၇-၄၁၁၀၃၉ (ရုံးအဖွဲ့မှူး), +၉၅-၆၇-၄၁၁၀၄ဝ (ဝန်ကြီးရုံး) * ဖက်(စ်) +၉၅-၆၇-၄၁၁၀၃၈ * Email – minotran@mptmail.net.mm == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးဌာနများ]] gl60o9vt14cq9fz8fs19m4wmwkxgleu 0 10411 1051112 1018168 2026-09-01T18:22:43Z HtunKyaw22 147692 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 1051112 wikitext text/x-wiki ခလုတ်ရိုက်ချက် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ([[keylogger]])(ခလုတ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်း ဟုလည်း ခေါ်လေ့ ရှိ သည်) ခလုတ်ခုံ ပေါ်တွင် ခလုတ် ရိုက်ခြင်းကို ခြေရာခံခြင်း (သို့မဟုတ် မှတ်တမ်းမှတ်ခြင်း) အလုပ် ဖြစ်ပြီး ထိုခလုတ်ခုံကို အသုံးပြု နေ သော လူတစ်ဦး သည် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စောင့်ကြည့် နေခြင်းအား သတိမပြုမိစေရန်အတွက် ပုံမှန်အားဖြင့် တိတ်တခိုးပုံစံဖြင့် ဆောင် ရွက်ခြင်း ဖြစ် သည်။ ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်ခြင်း နည်းလမ်းများစွာရှိပြီး ကွန်ပျူတာ စက်ပိုင်း ဆိုင်ရာ ပစ္စည်း ကိရိယာနှင့် လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်း နှင့် အသံလှိုင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း အထိ ဖြစ်သည်။ == လုပ်ငန်းသုံး ပရိုဂရမ် == [[File:Keylogger-software-logfile-example.jpg|thumb|175px|right|ဆော့ဖ်ဝဲလ် အခြေခံ ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာများ]] [[File:Keylogger-screen-capture-example.jpg|thumb|175px|right|ဆော့ဖ်ဝဲလ် အခြေခံ ခလုတ်မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာမှ ဖန်သားပြင်ပေါ်တွင် အမိအရ ရိုက်ကူးခြင်း။ ]] '''ဆော့ဖ်ဝဲလ် အခြေခံ ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာများ''' * ဆော့ဖ်ဝဲလ် အခြေခံ ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာမှ မှတ်တမ်းဖိုင်။ * ဆော့ဖ်ဝဲလ် အခြေခံ ခလုတ်မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာမှ ဖန်သားပြင်ပေါ်တွင် အမိအရ ရိုက်ကူးခြင်း။ ချိန်ရွယ် ထားသော ကွန်ပျူတာ၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု စနစ် ပေါ်တွင် လုပ်ဆောင်ရန် ဒီဇိုင်း ပြုလုပ် ထားသော software အစီအစဉ်များရှိသည်။ နည်းပညာ အမြင် အား ဖြင့်ဆိုလျှင် အမျိုး အစား ငါးမျိုးရှိသည်- * Hypervisor အခြေပြု - သီအိုရီအရ ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာသည် မထိ မခိုက်ဘဲရှိနေပြီး လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစနစ်အောက်တွင် လည်ပတ်နေသော malware Hypervisor တွင် တည်ရှိ နေနိုင် ပြီး၊ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစနစ် ကို မထိ မခိုက်ဘဲရှိနေသည်။ ၎င်းသည် လက်တွေ့အား ဖြင့် စက်တစ်ခုနီးပါး ဖြစ်လာ သည်။ Blue Pill သည် အယူအဆ ပေါ် အခြေတည်သော ဥပမာ ဖြစ်သည်။ * Kernel အခြေပြု- ဤနည်းလမ်းသည် ရေးရန်နှင့် တိုက်ဖျက်ရန် နှစ် မျိုးစလုံး အတွက် ခက်ခဲသည်။ ထိုကဲ့သို့သော ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများ သည် kernel level တွင် တည်ရှိသောကြောင့် စုံစမ်းရန် ခက် ခဲသည်၊ အထူးသဖြင့် အသုံးပြုသူနည်းလမ်း လုပ်ငန်းသုံး program များ အတွက် ဖြစ် သည်။ ၎င်းတို့ကို လုပ်ငန်းလည်ပတ်သည့် စနစ် kernel ကို အလုံးစုံ ဖျက်ဆီး သည့် rootkits များအဖြစ် မကြာခဏ အသုံးပြု ခံရ လေ့ရှိပြီး အခွင့် မပြု ထား သော ကွန်ပျူတာ ပစ္စည်းပိုင်းဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွယ် ရရှိ မှုကို ရရှိပြီး ၎င်းတို့အား အလွန် စွမ်းအားရှိစေရန် ပြုလုပ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုနည်း လမ်းကို အသုံးပြုသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာသည် ခလုတ်ခုံ မောင်းနှင် သည့်အရာ ကဲ့သို့ ဆောင်ရွက်နိုင် ပြီး ၎င်းသည် လုပ်ငန်းလည်ပတ်သည့် စနစ်သို့ သွား သောကြောင့် ခလုတ်ခုံ ပေါ်တွင် ရိုက်သော မည်သည့် သတင်းအချက်အလက်ကို မဆို ဆက်သွယ်ခွင့်ရရှိသည်။ * API အခြေပြု - ထို ခလုတ်မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာများသည် APIs ၏ ခလုတ်ခုံကို တွယ်ချိတ် ထားသည်။ ခလုတ်တစ်ခုကို နှိပ် သည့်အချိန် တိုင်းတွင် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သည့်စနစ်သည် သတိပြုမိပြီး ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာ သည် ၎င်းကို အလွယ်တကူ မှတ်ထားသည်။ GetAsyncKeyState()၊ GetForegroundWindow () အစရှိ သည့် APIs တို့ကို ခလုတ်ခုံ မှတ်တမ်း၏ အခြေအနေကို နမူနာ ကောက်ယူရန် သို့မဟုတ် ခလုတ်ခုံ အဖြစ်အပျက်များကို မှာယူဖတ်ရှုရန် အသုံးပြု ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ခလုတ်မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာများ ရေးသားရန် အလွယ်ကူဆုံး ဖြစ်သော်လည်း ခလုတ်တစ်ခုစီ၏ အမြဲမပြတ် နမူနာ ကောက်ယူခြင်း သည် လိုအပ်သည်။ ၎င်းတို့သည် CPU အသုံးပြုခြင်းတွင် ထင်ထင်ရှားရှား တိုးလာ ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ရိုက်နှိပ်သော ခလုပ်ကိုလည်း လွတ်သွား နိုင်သည်။ မကြာသေးမီက ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဥပမာ တစ်ရပ်မှာ memory မှ မရှင်းထုတ်ပစ် ရ သေးသော စစ်မှန်ကြောင်း PINs လုပ်ငန်း လုပ်ဆောင်သော စနစ်ကို ကွန်ပျူတာပေါ်သို့ အကြိုတင်ခြင်းအတွက် BIOS ကို အမြဲမပြတ် နမူနာ ကောက်ယူ ပေးသည်။ * grabbing ပုံစံ အခြေပြု - grabbing ပုံစံ အခြေပြု ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများ သည် web ရှာဖွေခြင်း တင်သွင်းသည့် ဖြစ်ရပ် လုပ်ငန်းများကို ရေးမှတ်ခြင်းဖြင့် web ပုံစံ ကို ဝင်ရောက်ကြသည်။ ဤအရာသည် ၎င်းအင်တာနက်ကို ဖြတ်မသွား ခင် ပုံစံ အချက်အလက်များကို မှတ်တမ်းပြုပြီး HTTPS သတင်း အချက်အလက် များကို လျှို့ဝှက် code လုပ်ငန်းစဉ် ကို လုံခြုံရေး အင်္ဂါရပ်များဖြင့် ဝန်းရံ သည်။ * Packet ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသည့်အရာများ- ဤအရာတွင် လျှို့ဝှက် code မလုပ်ထားသည့် စကားဝှက်များကို ပြန်လည်ရရှိရန် HTTP POST ဖြစ်ရပ်များ နှင့် တွဲဆက်နေသော ကွန်ရက် အသွားအလာကို ဖမ်းယူခြင်း ပါဝင်သည်။ ဝေးလံသော နေရာမှ ဆက်သွယ်ရရှိသည့် software ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများ ချိန်ရွယ်ထားသော ကွန်ပျူတာရှိ မှတ်သားထားသော အချက်အလက်များကို အဝေးမှ စောင့် ကြည့်သည့် နေရာ သို့ ထုတ်လွှင့် ပေးပို့ရန် ပေါင်းထည့်ထားသော အင်္ဂါရပ်နှင့်အတူ အစီအစဉ် ပြုလုပ်ထားသည့် ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်ထားသော ဒေသသုံး software များ ရှိသည်။ ဝေးလံသော နေရာများနှင့် ဆက်သွယ်ရေးကို အောက်ပါ နည်းလမ်း လေးခုအနက်မှ တစ်ခုဖြင့် ဖြစ်မြောက်အောင် ဆောင်ရွက်သည်- * အချက်အလက်ကို website ၊ database သို့မဟုတ် FTP account တစ်ခုသို့ တင်သည်။ * အချက်အလက်ကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသော Email လိပ်စာ တစ်ခုသို့ ပုံမှန် Email ဖြင့် ပို့သည်။ * အချက်အလက်ကို တွဲဆက်ထားသော ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်းဆိုင်ရာစနစ် နည်းလမ်း ဖြင့် ကြိုးမဲ့စနစ်သုံးကာ ပေးပို့သည်။ * ချိန်ရွယ်ထားသော စက်ပေါ်တွင် သိမ်းဆည်းထားသော အချက်အလက်မှတ်တမ်းများ ကို ဆက်သွယ် ရရှိ နိုင်ရန်အတွက် အင်တာနက် သို့မဟုတ် local network မှတဆင့် ဒေ သတွင်း စက်သို့ ဝေးလံသော နေရာမှဆက်သွယ်ဝင်ရောက်ခြင်းကို software မှ လုပ်ဆောင်စေသည်။ == ဆက်နွယ်သော အင်္ဂါရပ်များ == ခလုတ်ခုံမှ ခလုတ်နှိပ်ခြင်းများအား တစ်ခုတည်းသော ထည့်သွင်းသည့် အရာအဖြစ် မှီခိုခြင်း မရှိဘဲ အသုံးပြုသူ၏ သတင်းအချက်အလက်များကို ဖမ်းယူနိုင်သည့် အင်္ဂါရပ်များဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် software များကို တွဲဆက်ဖန်တီးနိုင်သည်။<ref>EN [https://www.keylogger.org/keylogger.html What is a keylogger? The working principles, main features and use cases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180421030737/https://www.keylogger.org/keylogger.html |date=21 April 2018 }}, keylogger.org</ref> ထိုအင်္ဂါရပ်များ အနက် အချို့မှာ- * အချိန်တို အချက်အလက် သိမ်းဆည်းခြင်း ကို မှတ်တမ်းပြုခြင်း- အချိန်တို အချက် အလက် သိမ်းဆည်းခြင်း ဆီသို့ ကူးယူသော မည်သည့်အရာကိုမဆို program ဖြင့် ဖမ်းယူနိုင်သည်။ * ဖန်သားပြင်တွင် မှတ်တမ်းပြုခြင်း- graphic အခြေခံသော သတင်း အချက်အလက် များကို ဖမ်းယူရန် ဖန်သားပြင်တွင် ရိုက်ကူးခြင်း များကို ပြုလုပ်သည်။ ဖန်သားပြင်ပေါ် တွင် မှတ်တမ်းပြုခြင်းကို စွမ်းဆောင်နိုင်သော အသုံးချခြင်း များသည် အသုံးချ ခြင်း တစ်ခုတည်း သို့မဟုတ် mouse cursor ဝန်းကျင်ကိုပင် ဖန်သားပြင် တစ်ခု လုံး၏ ဖန်သားပြင် ရိုက်ကူခြင်းများကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် ထိုဖန်သားပြင် ရိုက်ကူး ခြင်းများ ကို အချိန်မှန် သို့မဟုတ် အသုံးပြုသူ၏ အပြုအမူများကို တုံ့ပြန်သည့် အခါ ရိုက်ယူနိုင်ကြသည် (ဥပမာ- အသုံးပြုသူသည် mouse ကို ကလစ်နှိပ်ပြီးသော အခါ တွင် ဖြစ်သည်)။ ဤဖန်သားပြင်တွင် မှတ်တမ်းပြုလုပ်သည့် အရာအသုံးပြုသော လက်တွေ့ အသုံးချ program သည် mouse မှ ကလစ်ပြုလုပ်သော ဝန်းကျင်ရှိ ဖန်သား ပြင် ရိုက်ကူးခြင်း အကာအကွယ်မရှိဘဲ web အခြေခံ ခလုတ်ခုံများနှင့် မည်သည့် web အခြေခံ ဖန်သားပြင် ခလုတ်ခုံကိုမဆို တိုက်ခိုက်သည် (ဥပမာ-ဘဏ်များမှ သုံးလေ့ရှိသော web အခြေခံ ဖန်သားပြင် ခလုတ်ခုံများဖြစ်သည်)။ * ထိန်းချုပ်ခြင်း တွင် ရှိသော စာသားကို program သွင်းထားသော စနစ်ဖြင့် ဖမ်းယူခြင်း- Microsoft window API သည် အချို့ထိန်းချုပ်ခြင်းများတွင် ရှိသော စာသား 'တန်ဖိုး' ကို တောင်းဆိုရန် program များအားခွင့်ပြုသည်။ ၎င်းအရာ သည် အကယ်၍ အချို့သော စကားဝှက်များသည် စကားဝှက် အကာအကွယ်များ နောက်တွင် ဖုန်းကွယ်ထားသော်လည်း ထိုစကားဝှက်များကို ဖမ်းယူကောင်း ဖမ်း ယူနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။[2] (များသော အားဖြင့် ခရေပွင့်များ)။ * ဖွင့်ထားသော program/folder/window တိုင်းကို ရုပ်သံဖမ်းယူခြင်းတွင် ဝင်ရောက်လေ့လာ ခဲ့သော website တစ်ခုစီ၏ ဖန်သားပြင် ရိုက်ကူးခြင်း ပါဝင်ပြီး၊ တစ်ခုစီ၏ ဖန် သားပြင် ရိုက်ကူးခြင်းလည်းပါဝင်သည်။ die tollste sprache ever * ရှာဖွေခြင်း အင်ဂျင်မေးမြန်းခြင်းများ ၊ ချက်ချင်း message ပေးပို့သော စကားပြော ဆိုခြင်းများ ၊ FTP download များနှင့် အခြားသော အင်တာနက် အခြေခံ လှုပ်ရှားမှုများ (အသုံးပြုခဲ့သော လှိုင်းအကျယ် အပါအဝင်) ကို ရုပ်၊ သံ ဖမ်း ယူခြင်း။ * အချို့သော အဆင့်မြင့် software ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများတွင် အ သံကို အသုံးပြုသူ microphone မှ အသံဖမ်းယူနိုင်ပြီး ရုပ်ကို အသုံးပြုသူ၏ web cam မှ ဖမ်းယူနိုင်သည်။ == ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်းများ အခြေပြုသော ခလုတ်မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာများ == [[File:Keylogger-hardware-PS2.jpg|thumb|175px|right|Screen capture of what the software-based keylogger above was logging.]] [[File:Keylogger-hardware-PS2-example-connected.jpg|150px|thumb|right|ဆက်သွယ်ထားသော ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း အခြေခံ ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာ]] == ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာ == ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်းအခြေခံ ခလုတ်မှတ်သည့် အရာများသည် တပ်ဆင်ထား သော မည်သည့် ဆော့ဖ်ဝဲလ် ပေါ်တွင်မဆို မှီခိုခြင်းမရှိပါ။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ကွန်ပျူတာ စနစ်အတွင်းရှိ ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း အဆင့်တစ်ခုတွင် ၎င်းတို့သည် တည်ရှိနေသော ကြောင့်ဖြစ်သည်။ * Firmware အခြေပြု - ခလုတ်ခုံ အဖြစ်အပျက်များကို ကိုင်တွယ် ဖြေရှင်းသော BIOS အဆင့် ဖမ်းဝဲအား ထိုဖြစ်ရပ်များကို ၎င်းတို့ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်သည့် အတိုင်း မှတ်တမ်း ပြုရန် ပြင်ဆင်မွမ်းမံနိုင်သည်။ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နှင့်/သို့မဟုတ် အခြေခံအဆင့် ဆက်သွယ်မှု သည် စက်သို့ လိုအပ်ပြီး၊ BIOS အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းမည့် software အား ၎င်းလည်ပတ်မည့် တိကျသော ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း အတွက် ဖန်တီးရန် လိုအပ်သည်။ * ခလုတ်ခုံ ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း - ထုံစံအားဖြင့် ခလုတ်ခုံ ကြိုးဆက်သွယ်သည့် အရာ နှင့် တစ်တန်းတည်း ဆက်သွယ်ထားသော၊ ကွန်ပျူတာခလုတ်ခုံ နှင့် ကွန်ပျူတာ အ ကြားတစ်နေရာရာတွင် တွယ်ဆက်ထားသည့် ကွန်ပျူတာစက်ပစ္စည်း circuit နည်း အား ဖြင့် ခလုတ်ရိုက်ချက် မှတ်တမ်းမှတ်ရာပြုခြင်းအတွက် ကွန်ပျူတာသုံး စက် ပစ္စည်း ခလုတ်မှတ်ခြင်းများကို အသုံးပြုသည်။ ပြင်ပရှိကြိုးတွင် မည်သည့် စက် ကိုမျှ မမြင်စေရန် ပို၍ သိုသိပ်သော လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ခြင်းများကို စံဖြစ်သော ခလုတ်ခုံ များ တွင် တပ်ဆင်ခြင်း သို့မဟုတ် ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ခြင်း တို့ကို ပြု နိုင်သည်။ အမျိုးအစား နှစ်မျိုးစလုံးသည် ခလုတ်ခုံ အလုပ်အားလုံးကို ၎င်းတို့၏ အတွင်းပိုင်း memory သို့ မှတ်တမ်းပေးပို့ပြီး၊ ၎င်းကို နောက်ပိုင်းတွင် ဆက်သွယ် ရရှိနိုင်သည်၊ ဥပမာ လျှို့ဝှက်သော ခလုတ် အစီအစဉ်တွင် ရိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကွန်ပျူတာ စက်ပစ္စည်း ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာတွင် software အဖြေ ထုတ်ခြင်းထက် ပို၍ အကျိုးရလဒ်ရှိသည်။ ထိုအရာသည် ချိန်ရွယ်ထားသော ကွန်ပျူတာ ၏ လုပ်ငန်း ဆောင်ရွက် သောစနစ်ပေါ်တွင် တပ်ဆင်ထားခြင်းအပေါ်မှီခိုခြင်း မရှိပါ။ သို့ဖြစ်ပါ၍ ချိန်ရွယ်ထားသော စက်ပေါ်တွင် အလုပ်လုပ်နေသော မည်သည့် program ကို မဆို နှောင့်ယှက်လိမ့်မည် မဟုတ်ပါ သို့မဟုတ် မည်သည့် software နှင့်မဆို စုံစမ်း ထောက်လှမ်းခြင်းခံရလိမ့်မည် မဟုတ်ပါ၊ မည်သို့ပင် ဖြစ်စေ ၎င်း၏ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ တည် ရှိ မှုအား ဥပမာ- အကယ်၍ ၎င်းအား ကွန်ပျူတာနှင့် ခလုတ်ခုံကြားတွင် အတွင်း line စက်အဖြစ် case ၏ ပြင်ပတွင် တပ်ဆင်ထားပါက၊စုံစမ်းသိရှိနိုင်သည်။ ထို အကောင်အထည် ဖော်ဆောင်ရွက်ခြင်းအချို့တွင် [[ကြိုးမဲ့ဆက်သွယ်ရေး]] စံနှုန်း နည်း လမ်း ဖြင့် အဝေးမှ ထိန်းချုပ်ပြီးစောင့်ကြည့်ခြင်း ခံရနိုင်သည့်စွမ်းရည် ရှိ သည်။ == ကြိုးမဲ့ခလုတ်ခုံ ရှာဖွေဖော်ထုတ်သည့် အရာများ (Wireless keyboard sniffers) == ထိုတဆင့်ခံ ရှာဖွေသည့် အရာများသည် ကြိုးမဲ့ခလုတ်ခုံနှင့် ၎င်း၏ လက်ခံရယူသည့်စက်မှ လွှဲ ပြောင်းပေးသော အချက်အလက် အစုံလိုက်ပက်ကက်ကို စုဆောင်းသည်။ ထို စက်နှစ်ခု အကြား ရှိ ကြိုးမဲ့ဆက်သွယ်ရေးကို လုံခြုံမှုရှိစေရန် သတင်းအချက်အလက်များကို လျှို့ဝှက် ကုတ်လုပ်သောကြောင့် အကယ်၍ ထုတ်လွှင့်သောအရာများကို ဖတ်လိုပါက ကြိုကြိုတင်တင် ချိုးဖောက်ရန်ု လိုကောင်းလို ပေလိမ့်မည်။ == ခလုတ်ခုံ အပေါ်ယံလွှာများ (Keyboard overlays)== လူများ၏ PINs နံပါတ်များကို ဖမ်းယူရန် [[ရာဇဝတ်မှု]] ကျူးလွန်သူများသည် ATMs (အေတီအမ် စက်များ)ပေါ်တွင် ခလုတ်ခုံ ထပ်ဆင့်လွှာမျာကို အသုံးပြုရန် သိရှိပြီးဖြစ်ကြသည်။ ခလုတ်ရိုက် နှိပ်ခြင်း တစ်ခုစီကို အေတီအမ်၏ ခလုတ်ခုံနှင့် ရာဇဝတ်မှု ကျူးလွန်သူ၏ ATM (အေတီအမ်) ပေါ်တွင်တင်ထားသော ခလုတ်နံပါတ်ပြားတို့ပေါ်တွင် စာရင်းသွင်းထားခြင်းခံရသည်။ ထိုစက် တည်ရှိခြင်းအား ဘဏ်အသုံးပြု သူများအနေဖြင့် သတိမမူမိစေရန် ၎င်းစက်ပစ္စည်းအား စက် ကြီး ၏ စုပေါင်းတည်ရှိသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် အမြင်ရှိစေရန် ဒီဇိုင်းပြုလုပ်ထားသည်။ == အသံပိုင်းဆိုင်ရာ ခလုတ်မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာများ(Acoustic keyloggers) == အသံလှိုင်းဖြင့် လျှို့ဝှက်မှု ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ကို ကွန်ပျူတာတွင် တစ်စုံတစ်ယောက်မှ ရိုက် နှိပ်ခြင်းဖြင့် ဖန်တီးခဲ့သော အသံကို စောင့်ကြည့် ရန် အသုံးပြုနိုင်သည်။ ခလုတ်ခုံပေါ်ရှိ စာလုံး တစ်လုံးစီကို ရိုက်နှိပ်သောအခါ ကွဲပြား ခြားနား သည့် နူးညံသိမ်မွေ့သော အသံပိုင်းဆိုင်ရာ သင်္ကေတ တစ်ခု ကို ပြုလုပ်သည်။ ၎င်းနောက် တွင် မည်သည့် ခလုတ်ရိုက်ချက် သင်္ကေတ သည် မည်သည့် ခလုတ် စာလုံးနှင့် ဆက်နွယ်မှုရှိ ကြောင်းကို ကြိမ်နှုန်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း ကဲ့သို့သော စာရင်းအင်းဆိုင်ရာ နည်းများ မှတဆင့် ခွဲခြားဖော်ထုတ်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ တူညီသော အသံပိုင်းဆိုင်ရာ ခလုတ် ရိုက်ချက် သင်္ကေတများ၏ ထပ်ခါ တလဲလဲဖြစ်ပေါ်သော ကြိမ်နှုန်း၊ မတူညီသော ခလုတ်ခုံ ရိုက်ချက်များ အကြားရှိ အချိန်များနှင့် အသုံးပြုသူရေးသား သော ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည့် ဘာသာ စကားကဲ့သို့သော အခြား အကြောင်းအရာတွင် ပါဝင်သည့် သတင်းအချက်များကို ဤခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာခြင်းတွင် အသံနှင့် စာလုံးများကို ထပ်ကြည့်ရန် အသုံး ပြုသည်။ လုံလောက်သော နမူနာ ကြီးကြီးမားမားကို စုဆောင်းမိစေရန် အတွက် အတန် အသင့် ရှည်ကြာသော ဖမ်းယူခြင်း (၁၀၀၀ သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ခလုတ်ရိုက်ချက်များ) ကို လိုအပ်သည်။ == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် ထုတ်လွှတ်ခြင်းများ == ဝါယာကြိုး တပ်ဆင်ထားသော ခလုတ်ခုံမှ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် ထုတ်လွှတ်ခြင်းများ ကို မီတာ ၂၀ (၆၆ ပေ) အကွာအဝေးအထိ ၎င်းကို ဝါယာကြိုးဆက်သွယ်တပ်ဆင်ခြင်း မရှိဘဲ ဖမ်း ယူရန် ဖြစ်နိုင်သည်။၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဆွီဒင် သုတေသန ပညာရှင်များသည် အလင်း နှင့် အသံ ပြန်ကန်ခြင်းများကို ရပ်ဆိုင်းရန် တီထွင်ပြုလုပ်ထားသော အခန်းငယ် တစ်ဝက် ထဲတွင် မျိုးမတူသော USB ၊ PS/2 ၁၁ ခုကို စစ်ဆေးခဲ့ပြီး အားလုံး မှာ ခုခံနိုင်စွမ်း မရှိကြောင်းတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဓိကအားဖြင့် ထုတ်လုပ်နေစဉ် အတောအတွင်းတွင် ကြီးမြင့်လှသောဈေးနှုန်းရှိသည့် အကာအကွယ် ပေါင်းထည့်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ သုတေသန ပညာရှင်များသည် ခလုတ်ခုံများမှ ပျံ့ထွက်လာသော ထုတ်လွှတ် ခြင်း များ၏ တိကျသော ကြိမ်နှုန်းအတွင်းသို့ ညှိရန် ကျယ်ပြန့်သော လှိုင်းရှိသည့် လက်ခံသော အရာ ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ == အခြား == '''အမြင်ပိုင်းဆိုင်ရာ စောင့်ကြည့်မှု''' ရိုးရှင်းသော အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုအနေဖြင့် ခလုတ်မှတ်တမ်းများ မှတ်သည့်အရာ တစ်ခု မဟုတ် သော်လည်း မည်သို့ပင်ဖြစ်စေကာမူ နည်းလမ်းတစ်ခုကို စကားဝှက်များ သို့မဟုတ် PIN များကို ဖမ်းယူရန် အသုံးပြုနိုင်သည်။ ATM တွင် တပ်ဆင်ထားသော [[လုံခြုံရေး ကင်မရာ]]ကဲ့သို့ ဖုန်းကွယ်တပ်ဆင်ထားသည့် မဟာဗျူဟာ မြောက်သော နေရာတွင် ထားသည့် ကင်မရာ သည် ရိုက်ထည့်သော PIN သို့မဟုတ် စကားဝှက်ကို ရာဇဝတ်မှု ကျူးလွန်သူ တစ်ဦးအား ကြည့်ရှုရန် ခွင့်ပြုနိုင်သည်။ == [[သမိုင်း]] == အစောပိုင်း ခလုတ်မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာကို Perry Kivolowitz (ပယ်ရီ ကီဗိုလိုဝစ်(ဒ်)) မှ ရေးသားခဲ့ပြီး ၁၉၈၃[9] ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် ကွန်ရက် အသုံးပြုခြင်း သတင်းအုပ်စု net.unix-wizards,net.sources တွင် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထည့်သွင်းဖော်ပြခြင်းသည် Unix (ယူနစ် (စ်)) စနစ်များပေါ်တွင် to /dev/kmem ကို ဆက်သွယ်ခြင်းအား တားမြစ်ခြင်းကို အားပေးသော အချက်တစ်ခု အဖြစ်ထင်ရသည်။ အသုံးပြုသူနည်းလမ်း ပရိုဂရမ်ကို စာလုံးစာရင်းများ (စီ လစ်(စ်)) ကို နေရာချခြင်းနှင့် စွန့်ပစ်ခြင်းမှ ဆောင်ရွက်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့ ကို Unix kernel (ယူနစ်(စ်) ကာနယ်) တွင် တပ်ဆင်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == လျှို့ဝှက်ချက်၊ စကားဝှက် စသည်ကို ဖော်ထုတ်ခြင်း == "ခလုတ်မှတ်ခြင်း သာမန် software တစ်ခုရေးသားရသည်မှာ သိပ်မခက်ခဲလှပေ။ အခြား အဖျက်အဆီးပြုသည့် ကွန်ပျူတာ program များကဲ့သို့ virus ၏ တစ်စိတ် တစ်ပိုင်းအနေ နှင့် သော်လည်းကောင်း ကွန်ပျူတာကို အနှောင့်အယှက်ပေးသော လျှိုဝင် လာ သောအဖျက်အမှောင့် များကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြန့်ဖြူးပေးနိုင်သည်။ သူတစ်ပါး၏ ကွန်ပျူတာ တစ်ခုကို တိုက်ခိုက်ရန် တကယ်တမ်းခက်ခဲသည်မှာ မိမိထည့်သွင်းမည်ဖြစ်သော ခလုတ်ရိုက် ချက် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာကို မဖမ်းမိနိုင်အောင် တိတ်တိတ် တပ်ဆင်နိုင်စေရန် နှင့် မိမိ သည် သူ၏ သတင်းအချက်အလက်များကို အသေးစိတ် တိတ်တဆိတ်ဖမ်းယူနေသည်ကို ခြေ ရာမခံမိစေရန် ပင်ဖြစ်သည်။ မိမိရည်မှန်းထားသော ပစ်မှတ် ကွန်ပျူတာသို့ သာမန်လုပ်စဉ် အ တိုင်း တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်ပြီး သတင်းအချက်အလက်များကို တိတ်တဆိတ် ဖမ်းယူရန် ကြိုး စားခြင်းသည် မိမိကိုယ်ကို ခြေရာခံမိစေရန် အလားအလာပေးလိုက်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ပုံသေ သတ်မှတ်ထားသော Email လိပ်စာ သို့မဟုတ် အင်တာနက် ချိတ်ဆက်ရန် အသုံးပြု သည့် IP လိပ်စာ တစ်ခုစီသို့ ယင်းအချက်အလက်များ ကို လျှို့ဝှက် အဖျက်အမှောင့် (ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာ) မှ ပို့လွှတ်လိုက်ခြင်းသည် မိမိ ကိုယ် မိမိ ဖော်ထုတ်လိုက် ခြင်းပင် ဖြစ်ပေသည်။ == လျှိုဝင်လာသော အဖျက်အမှောင့် (Trojan)== Young and Yung တို့သည် ယင်းပြဿနာများကို အဖြေရှာနိုင်မည့်နည်း လမ်းများစွာကို ထုတ်ဖော်ခဲ့ပြီး သူတို့၏ ၁၉၉၇ IEEE လျှပ်စစ်နှင့် အီလက်ထ ရွန်နစ် [[အင်ဂျင်နီယာ]]များ [[တက္ကသိုလ်]]ဆိုင်ရာ လုံခြုံရေးနှင့် ကိုယ်ပိုင်အခွင့် အရေးများဆိုင်ရာ စာတမ်း တွင် တင်ပြခဲ့သည်။ (၉၆ ခုနှစ်တွင် သူတို့တင်ပြခဲ့သော စာတမ်းတွင်လည်း ယင်းအကြောင်းအရာများ ပါဝင်ခဲ့သည်။) သူတို့ ဆွေးနွေးတင်ပြထားသည်မှာ virus သို့မဟုတ် ကွန်ပျူတာကို ကသိကအောက်ဖြစ်အောင် နှောင့်ယှက်နိုင်သော ပိုး တစ်မျိုး မျိုးကို အသုံးပြုပြီး ခလုတ်များကို မှတ်သားထားနိုင်သည့် လျှိုဝင်လာသော အဖျက်အမှောင့်ကို ထည့်သွင်းလိုက်ပြီး ယင်းလျှိုဝင်လာသော အဖျက်အမှောင့်သည် စကားဝှက်များကို ပြောင်း လဲ ခိုးယူခြင်းနည်းနှင့် တိုက်ခိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။ တိုက်ခိုက်သူတစ်ဦးသည် virus များ ပိုး များ နှင့်တကွ ဖမ်းမိနေသော်လည်း သူသည် တိုက်ခိုက်ခံရသူပါဟုလည်း အကြောင်းပြ ငြင်းဆို နိုင်သည်။ တိုက်ခိုက်သည့် code သွင်းထားသော လျှိုဝင်လာသော အဖျက်အမှောင့် သည် သူ လျှို့ဝှက် ဖမ်းယူထားသော အကောင့်သို့ဝင်ရန် နာမည်များ/ စကားဝှက် အတွဲများကို လျှိုဝင် လာ သော အဖျက်အမှောင့် ရေးသားသူ၏ ဘုံသုံး ခလုတ် ကိုအသုံးပြုပြီး လျှို့ဝှက် code လုပ် ပါသည်။ ယင်းလျှို့ဝှက် code လုပ်ပြောင်းပြီးသားများကို စာဝှက်စာလုံး ဟု ခေါ်ပါသည်။ ယင်း စာဝှက်ရေးနည်းဖြင့် ရေးထားသော စာလုံးများကို လျှို့ဝှက်စွာ ပြန်လည် လွှင့်ထုတ်ပါ သည်။ သူတို့တင်ပြချက်များအရ နောက်ဆုံးထွက်လာသော စာဝှက်ရေးနည်းဖြင့် ရေးထား သော စာလုံး များသည် လျှို့ဝှက် သင်္ကေတ များ ကုဒ် သွင်းထားခြင်းဖြစ်ပြီး အများအသုံးပြုလေ့ ရှိသော သတင်းပေးသည့် သင်ပုန်းများ ဥပမာအားဖြင့် အသုံးပြု ကွန်ရက် ကဲ့သို့သော နေရာ များတွင် တင်ပို့ထားလေ့ရှိသည်။ == စာဝှက်ရေးနည်းဖြင့် ရေးထားသော စာလုံး(Ciphertext) == Young and Yung တို့ထပ်မံပြီး ဆွေးနွေးတင်ပြထားသည်မှာ code ထည့်သွင်းထားသော လျှို ဝင်လာသော အဖျက်အမှောင့် ရှိနေချိန်တွင် စာဝှက် စာလုံးများ သည် မိမိစက်ထဲတွင် ရှိသမျှ အသုံးမပြုဖြစ်သော ဓာတ်ပြား၏ အစိတ်အပိုင်းများ သို့လည်း code များ ထည့်သွင်းရေးသား နေမည်ဖြစ်သည်။ ယင်း အစိတ်အပိုင်းများ ကိုအသုံးမပြုသော အစိတ်အပိုင်းများ အဖြစ် ဆက်လက်ဖော်ပြနေပေမည်။ ယင်းမှာ USB တစ်ခု အသုံးပြု၍ပင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် လျှိုဝင်လာသော အဖျက် အမှောင့် ရေးသားသူ ဆိုသည်မှာ သတင်း အချက်အလက်များ ခိုးယူပေးပို့ ခံနေရသည့် ထောင် ပေါင်းများစွာသော သူများထဲမှ တစ်ဦးလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ လျှိုဝင်လာသော အဖျက်အမှောင့် ရေးသားသူတစ်ဦးတည်းက သာလျှင် ယင်းပေးပို့ထားသော စာဝှက် စာလုံးများကို code ပြန်ဖြည်ခြင်း ပြုနိုင်မည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် သူတစ်ဦးတည်းသည်သာ code ပြန်ဖြည်ရာတွင် လိုအပ်သော လျှို့ဝှက် စာလုံးကို သိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယင်းကဲ့သို့ တိုက်ခိုက်မှုသည် cryptovirology ဟု ခေါ်သော code များသွင်း၍ virus ပေးပို့ခြင်း နယ်ပယ်မှ ဖြစ်သည်။ == ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်းမှ အသုံးပြုခြင်း == ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် FBI သည် ဂိုဏ်းခေါင်းဆောင် Nicodemo Scarfo ၊၏သားဖြစ်သူ Nicodemo Scarfo, Jr. ၏ PGP လျှို့ဝှက code စာတန်း ရယူနိုင်ရန်အတွက် ခလုတ်ရိုက်ချက် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ ကို အသုံး ပြုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ၂၀၀၀ ခုနှစ် အတွင်းတွင်ပင် FBI သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တွင်ပြစ်မှုများ ကျူးလွန်နေသည် ဟု သံသယရှိသော ရုရှားလူမျိုး cyber ရာဇဝတ်သား ၂ ယောက်အား ယင်းတို့ ရုရှား တွင် အသုံးပြုနေသော ကွန်ပျူတာ များသို့ ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ ထည့်သွင်း၍ ထို သူတို့ အသုံးပြုနေ သည့် အသုံးပြုသူ အမည်များနှင့် စကားဝှက်များကို ရယူဖမ်းမိနိုင်ခဲ့သည်။ ယင်းတို့ကိုအသုံး ပြု ၍ ထိုသံသယဖြစ်ဖွယ် လူ၂ ဦး၏ ကွန်ပျူတာများကို ချိုးဖောက်ဝင်ယောက် ကာ သက်သေများ ရှာယူနိုင်ခဲ့ပြီး စီရင်ချက်များချမှတ်နိုင်ခဲ့သည်။ == တန်ပြန်ရေး အစီအမံများ == ပြန်လည်တုံ့ပြန်နိုင်မှုများ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများကိုအမျိုးမျိုးတွေ့ရှိရပြီး ယင်းမှာ ခလုတ် ရိုက်ချက် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများသည် အချက်အလက်မှတ်တမ်းများ ရရှိအောင် နည်း လမ်းပေါင်းများစွာကို အသုံးပြုကြပြီး ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများအနေနှင့် ထိုနည်းလမ်းပေါင်း များစွာကို အကျိုးသက်ရောက်နေရန် လိုအပ်သည်။ ဥပမာ အနေနှင့် ဖန်သားပြင် တွင်ပေါ် သော ခလုတ်ခုံကို အသုံးပြုခြင်းသည် မိမိစက်အတွင်းဝင်ရောက်လာသည့် ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာများ ရန်ကို ရှောင်ရှားပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ကြည်လင်မှုကို အတိုးအလျှော့ ပြုလုပ်ခြင်းသည်လည်း အချို့ဖန်သားပြင်ကို မှတ်သားပေးပို့သည့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကို နှိမ်နင်းပေးနိုင်ပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ချိတ်ဆက်- အခြေပြု ရေးသားထားသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကို နှိမ်နင်းပေးနိုင်သည့် သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက် သည် kernel ပေါ်တွင် အခြေခံရေးသားထားသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများ အတွက်မူ အကျိုးသက်ရောက်မှု မရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့အပြင် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ ရေးသားသူများသည် သူတို့ကို ပြန်လည်တိုက် ခိုက်တုံ့ပြန်နိုင်မည့် နည်းလမ်းများနှင့် လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်အောင် သူတို့၏ code များကို အသစ်အသစ် ပြန်လည် ရေးသားပို့လွှတ်နေလေ့ ရှိသည်။ == သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသော CD/USB == မိမိ၏ ကွန်ပျူတာကို မူလအစအနေအထားသို့ရောက်အောင် သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသော စီဒီ သို့မဟုတ် သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသော ယူအက်စ်ဘီ အသုံးပြု၍ ပြန်လည် ပြင်ဆင်ခြင်း သည် လည်း မိမိကွန်ပျူတာအတွင်းရောက်ရှိနေသော ခလုတ်ရိုက်ချက် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ ဆော့ဖ်ဝဲလ် များကိုဖြေရှင်းသည့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော နည်းလမ်းတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ စီဒီ မှာ အဖျက်တိုက်ခိုက်တတ်သော malware များကင်းရှင်း၍ လည်ပတ်မည့် လုပ် ငန်းလုပ်ဆောင်သည့် စနစ်မှာလည်း လုံခြုံ၍ စနစ်တကျရှိနေမှသာ စက်စတင် လည်ပတ်ခြင်း မတိုက်ခိုက်ခံရနိုင်ပါ။ မတူညီသော လုပ်ငန်း လုပ်ဆောင် သည့် စနစ်ကို သုံးစွဲလိုက်ခြင်းသည် စက်အတွင်း ကွန်ပျူတာ စက်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကိရိယာ အ တွင်း ရောက်ရှိနေသော ခလုတ် မှတ် တမ်း မှတ်သည့် အရာမျိုးကို အကျိုးသက်ရောက်ခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ == သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက် (Anti keyloggers) == သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက် အများစု အနေနှင့် ရောက်ရှိနေသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ် သည့် အရာ ဆော့(ဖ်)ဝဲ များကို သိရှိနိုင်၊ သီးသန့်ဖယ်ထုတ်ထားနိုင်၊ ရပ်တန့်စေနိုင်သည့် အပြင် ရှင်းလင်းပေးနိုင်စွမ်းလည်းရှိသည်။ ယင်း သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက် တို့မှာ ဆော့ (ဖ်)ဝဲ နှင့် ရေးသားထားသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာများ၏ အခြေခံ ထည့် သွင်း တည်ဆောက်ထားသော ကုဒ် ပုံစံ ၊ စုံစမ်းစစ်ဆေးချက်များ နှင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ် သည့် အရာတစ်ခု၏ ပြုမူဆောင်ရွက်ပုံများ (ချိတ်ဆက်များ သုံးစွဲခြင်းနှင့် အချို့ APIs (အေပီအိုင်များ)) ကိုစုံစမ်းသိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ဆော့(ဖ်)ဝဲအခြေပြုရေးသားထားသော သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက်များ အ နေနှင့်မျှ ၁၀၀ % ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာတိုင်းကို သိရှိ ဖမ်းမိနိုင်ခြင်း မဖြစ်နိုင်ပါ။ [citation needed] ထို့ပြင် ဆော့(ဖ်)ဝဲ အခြေပြုရေးသားထားသော သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက် များသည် ဆော့(ဖ်)ဝဲ ပုံစံမျိုးမဟုတ်သည့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကို မနှိမ် နင်းနိုင်ပေ။ ( ဥပမာ - မိမိ၏ ခလုတ်ခုံတွင် တပ်ဆင်ခံထားရသော ကွန်ပျူတာ စက်ပိုင်း ဆိုင် ရာ ပစ္စည်းကိရိယာ အခြေပြု ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာမျိုးသည် ဆော့(ဖ်)ဝဲ အခြေပြု သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက်များ အသုံးပြုသော်လည်း သတင်းအချက်အလက်များ ကို ပေးပို့မြဲပေးပို့ နေပေမည်)။ သို့သော်လည်း သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက်များ အသုံးပြုနေခြင်းဖြင့် ဆော့(ဖ်)ဝဲ အခြေပြု ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများ၏ရန်မှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သော အလားအလာရှိ နေမည် ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အရည်အသွေးမြင့် အထူးအခွင့်အရေး သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင် ဘက်များ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အရေအသွေးနိမ့်သော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကို ဖယ်ရှားပေးနိုင်မည်တော့ ဖြစ်သည်။ ဥပမာ အနေဖြင့် တွယ်ချိတ် အခြေပြုရေးသားထားသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကို နှိမ်နင်းပေးနိုင်သည့် သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက်များ သည် kernel ပေါ်တွင် အခြေခံ ရေးသားထားသော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ် သည့် အရာများ ကိုတော့ မနှိမ်နင်းနိုင်ပေ။ (အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယင်း ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာသည် ခလုတ်ရိုက်ချက် အချက်အလက်များကို သူလျှိုထည် ဆန့်ကျင်ဘက် ရှိ နေသည့်တိုင်အောင် ပေးပို့မြဲပေးပို့နေမည်ဖြစ်သည်။) သို့သော် တွယ်ချိတ်- နှင့် API (အေပီ အိုင်) အခြေပြု ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကိုမူ နှိမ်နင်းပေးနိုင်မည့် အလားအလာ ရှိသည်။ == ကွန်ရက် စောင့်ကြည့်ခြင်းများ == ကွန်ရက်ကို စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်း (တန်ပြန် ဖိုင်ယားဝေါ(လ်) များဟုလည်းခေါ်ဆိုသည်) များကို အသုံးပြုသူများ၏ ကွန်ပျူတာများမှ ကွန်ရက်သို့ လုပ်ငန်းသုံးခြင်း တစ်ခုက ချိတ်ဆက် ရန် ကြိုးစားသည့် အခါတိုင်း အချက်ပြ သတိပေးရန် အသုံးပြုသည်။ ယင်းသည် ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာများမှ ရေးသားသူထံသို့ သူရိုက်ထားသောအချက်အလက်များကို " ပြန်လည်ဆက်သွယ်မှု ပြုခြင်း " ကို ကာကွယ်ပေးရာ ရောက်ပါသည်။ == အလိုအလျောက် ပုံစံဖြည့်သော အစီအစဉ်များ == အလိုအလျောက် ပုံစံများကို ဖြည့်စွက်ပေးသည့် အစီအစဉ်များ အသုံးပြုခြင်းသည်လည်း အ သုံးပြုသူ တစ်ဦးအနေဖြင့် သူ၏ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အသေးစိတ် အချက်အလက်များ နှင့် စကားဝှက်တို့ကို ခလုတ်ခုံ အသုံးပြု၍ ရိုက်နှိပ်နေစရာ မလိုစေတော့သဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာများရန်မှ ကာကွယ်ရာရောက်ပါသည်။ ပုံစံဖြည့်ပေးသည့် အစီအစဉ်များ သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဝက်(ဘ်) ဘရောက်ဆာ အသုံးပြုနေသည့် အသုံးပြုသူများ အဆင်ပြေစေ ရန်၊ သတင်းအချက်အလက်များ လွယ်ကူစွာ ဖြည့်စွက်နိုင်စေရန် ရည်ရွယ် တည်ဆောက်ထား ခြင်းဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသူတစ်ဦး၏ အကောင့်နှင့် အကြွေးဝယ် ကဒ် စသော သတင်းအချက် အလက်များသည် အစီအစဉ်ထဲသို့ တစ်ခါရိုက်သွင်းပြီးရုံမျှနှင့် ပုံစံများအတွင်းသို့ အလိုအ လျောက် ခလုတ်ခုံများ၊ အချိန်တို အချက်အလက် သိမ်းဆည်းခြင်း နှင့်/သို့မဟုတ် ပြောင်းလဲ ပေးခြင်း များ သုံးစရာမလိုဘဲ ထည့်သွင်းပြီးဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိကိုယ်ပိုင် အချက်အလက် များကို ကူးယူခံရခြင်း အခွင့်အရေးကို လျော့စေနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ယင်းစက်ကို ကိုယ်တိုင် ကိုင်တွယ် အသုံးပြုရန် အခွင့်အရေး ရရှိနေသူတစ်ဦးအဖို့ ယင်း ကွန်ပျူတာ ကွန်ရက် ချိတ် ဆက်စဉ် သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစနစ်တွင် ဆော့ဖ်ဝဲလ် ကို ထည့်သွင်း၍ မိမိ၏ သတင်းအချက်အလက်များကို ရယူသွားနိုင်သည်။ (သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအလွှာ လုံခြုံရေး ကို အသုံးပြုထားပါက ထိုကဲ့သို့ ကွန်ရက်ဖော်ထုတ် ခြင်း နှင့် ပရောက်ဆီ ကိရိယာများ ကြား တွင် အချက်အလက် ကြားဖြတ်ယူခြင်းကို ကာကွယ်နိုင်သည်။ == တစ်ခါသုံး စကားဝှက်များ (OTP) == တစ်ကြိမ်သုံး စကားဝှက်များ အသုံးပြုခြင်းဖြင့်လည်း ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများရန် မှ ကင်းဝေးနိုင်သည်။ ထိုစကားဝှက် တစ်ခုစီသည် နောက်တစ်ကြိမ် ပြန်သုံးချိန်တွင် မှန်ကန် နေတော့မည် မဟုတ်၍ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အများသုံး ကွန်ပျူတာကို အသုံးပြုနေသည့် သူ တစ်ဦးအတွက် ဖြေရှင်းချက်ကောင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုအများသုံး ကွန် ပျူတာကို အဝေးမှထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်းရရှိထားသော တိုက်ခိုက်သူတစ်ဦးအနေနှင့် သူ၏ သား ကောင် ကို အလွယ်တကူ အကြောင်းအရာများရိုက်ထဲ့ချိန် စောင့်၍ ထိုသူ အသုံးပြုလှုပ်ရှား နေချိန် ကလေးတွင် သူတို့ကိုယ်စား သူတို့ အကောင့်များကို တိတ်တဆိတ်ယူငင်သုံးစွဲသွား နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ တစ်ကြိမ်သုံး စကားဝှက်သည် တိုက်ဖျက်သူ အနေနှင့် မိမိ၏ သတင်းအချက်ဟောင်းများကို အသုံးပြု၍ အယောင် ဆောင် ပြီးသုံးစွဲစေသည့် ထပ်မံ တိုက်ခိုက်မှုများကို ကာကွယ် ပေးပါ သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အွန်လိုင်း ဘဏ်လုပ်ငန်းများ တွင် တစ်ကြိမ်သုံး စကားဝှက်များကို သုံး ၍ ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ များအပြင် ထပ်မံ တိုက်ခိုက်မှုများတို့၏ ရန်မှ ကာကွယ် ရန် သုံးထားသည်။ KYPS (ကေဝိုင်ပီအက်စ်) သည် OTP (အိုတီပီ) အသုံးပြုခွင့် မပေးသည့် ဝက်(ဘ်)ဆိုဒ် များ တွင် တစ်ကြိမ်သုံး စကားဝှက်များကို သုံးစွဲခွင့်ရရှိစေရန် ထုတ်ပေးသော ဝန်ဆောင်မှု လုပ် ငန်း ဖြစ်သည်။ == လုံခြုံရေး သင်္ကေတများ == စမတ်ကတ်များ အသုံးပြုခြင်း သို့မဟုတ် အခြားလုံခြုံရေး သင်္ကေတများ အသုံးပြုခြင်းသည် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများ အောင်မြင်စွာ ထည့်သွင်း၍ ထပ်မံ တိုက်ခိုက်မှုများ နှင့် တိုက်ခိုက်ခံရခြင်းများမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လျှို့ဝှက်ထား သော သတင်း အချက်အလက် များကို ရရှိရန်အတွက် (ကွန်ပျူတာ စက်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပစ္စည်း ကိရိယာ) လုံခြုံရေး အပြင် မှန်ကန် ယုံကြည်ဖွယ်ရာသော စကားဝှက်/လျှို့ဝှက် ကုဒ်စာတန်း ထည့်သွင်းသည့် အစီအစဉ်တို့ နှစ်မျိုးစလုံးကို လိုအပ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ခလုတ် များ ရိုက်နှိပ်သည်၊ မောက်(စ်) မည်ကဲ့သို့ ရွှေ့လျားသည်၊ ဖန်သားပြင် တွင် မည်သည့် အရာ ပေါ်နေသည်၊ အချိန်တို အချက်အလက် သိမ်းဆည်းခြင်း တွင် မည်သည်ကို မှတ်သား ထား သည်တို့ကို သိရှိရုံမျှနှင့် တိုက်ဖျက်သူတစ်ဦး အနေနှင့် ထိုကွန်ပျူတာအသုံးပြုသူ၏ လုံခြုံစွာ လျှို့ဝှက်ထားသော သတင်းအချက်အလက်များကို ရယူ သုံးစွဲနိုင်ရန်မှာ မဖြစ်နိုင်ပါ။ အချို့လုံခြုံရေး ထိန်းချုပ်မှုများမှာ တစ်ကြိမ်သုံး စကားဝှက် စနစ်ကို ဖြည့်စွက်ဆောင်ရွက်ပေး သော ကွန်ပျူတာ စက်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပစ္စည်းကိရိယာ ကဲ့သို့ ပြုမူ ပြီး အချို့မှာ လာရောက် စိန်ခေါ် တိုက်ခိုက်သော ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာများကို တုံ့ပြန်ခြင်း ဖြင့် တစ်ကြိမ် သုံး စကားဝှက်သုံး၍ ဖြေရှင်းပုံနှင့် ဆင်တူ၍ လုံခြုံမှုကို တိုးမြှင့်စေသည်။ ပို့ပေးမှု အစဉ် အတန်း တိုက်ခိုက်ခြင်း အနေနှင့် တိုက်ခိုက်သူ တစ်ယောက်သည် ကဒ် ဖတ်သည့်စက်/ PIN (ပီအိုင်အန်) အဝင် တို့ကို အစားထိုး လဲလှယ်တပ်ဆင်၍ အသုံးပြုသူ၏ PIN (ပီအိုင်အန်) ကုဒ် များကို ဖမ်းယူနိုင်ခြင်းကြောင့် စမတ်ကတ်ဖတ်စက်များ နှင့် သူတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော PIN (ပီအိုင် အန်) ရိုက်ထည့်ရသည့် ခလုတ်နံပါတ်ပြားတို့သည် ခလုတ်ရိုက်ချက် မှတ်တမ်း မှတ်သည့်အရာ ပြုလုပ်ခြင်းများ မခံရအောင် ပြုလုပ်ထားသည်။ == ဖန်သားပြင်ပေါ်ရှိ ခလုတ်ခုံများ == ဖန်သားပြင် တွင်ပေါ်အောင် ပြုလုပ်၍အသုံးပြုရသော ခလုတ်ခုံ အများစု (ဥပမာ မိုက်ခရို ဆော့(ဖ်) ဝင်းဒိုး(စ်) အိပ်(ဇ်)ပီ) တွင် ပါရှိလာသော ဖန်သားပြင် တွင် မြင်၍ အသုံးပြုရသည့် ခလုတ်ခုံ အမျိုးအစားမျိုး) သည် ပုံမှန် ခလုတ်ခုံ တစ်ခု အသုံးပြုသကဲ့သို့ပင် အချက်အလက် များကို ပြင်ပမှ စောင့်ကြည့်နေသော အစီအစဉ်ထံသို့ ရိုက်ပို့စေသည်။ ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာ ဆော့ဖ်ဝဲလ် တိုင်းသည် စာရိုက်သော ပြုလုပ်သည့် အကြောင်းအရာ တိုင်းကို စောင့်ကြည့်၍ ပြန်လည်ပေးပို့နေမည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ် သည့် အရာ ဆော့ဖ်ဝဲလ် များသည် ဖန်သားပြင်တွင် ပေါ်နေသမျှကိုလည်း ရိုက်ကူး၍ ပေးပို့ နေမည်ဖြစ်သည်။ (မောက်(စ်) တစ်ကြိမ်နှိပ်လိုက်တိုင်း အချိန်နှင့်အမျှ စောင့်ကြည့် ပေးပို့ နေပေမည်။) == ခလုတ် ရိုက်ချက်ကို နှောင့်ယှက်သည့် ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Keystroke interference software)== ရိုက်နှိပ်သမျှ ခလုတ်များကို နှောင့်ယှက်ဟန့်တားသော ဆော့ဖ်ဝဲလ်လည်း ရရှိနိုင်သည်။ ရိုက်နှိပ်သမျှ ခလုတ်များ အပြင်ကြုံရာကျရာ အခြားခလုတ်များကို ထည့်သွင်းရေးသား ၍ ပေးပို့ခြင်းဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာများကို လှည့်စားနိုင်စွမ်းရှိသည်။ သို့သော် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာများသည် သူတို့လိုအပ်သော သတင်း အချက်အလက်များ ထက် ပိုမို၍ ဖမ်းယူမှတ်သားနိုင်သည့်အပြင် တိုက်ခိုက်သူတစ်ဦး အနေနှင့်လည်း စိတ်ဝင်စား သော အသုံးလိုသော ခလုတ်များ ကိုသာရွေးချယ် ဖယ်ထုတ်၍ အသုံးပြုနိုင်သည် ဖြစ်သဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ ဆော့ဖ်ဝဲလ် ခလုတ်ရိုက်ချက် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်သည့် ဆော့ဖ်ဝဲလ် အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သော လုံခြုံမှု မှာ ရှင်းလင်းထင်ရှားစွာ မတွေ့ရနိုင်ပါ။ == စကားသံကို မှတ်မိခြင်း == ဖန်သားပြင်တွင်ပေါ်သော ခလုတ်ခုံများ ကဲ့သို့ပင် စကားသံကိုစာသားအဖြစ် ပြောင်းလဲအသုံး ပြုခြင်း ဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာများကို ရှောင်ရှားနိုင်သော ဆော့ဖ်ဝဲလ်များ လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ သူတို့တွင် မည်သည့် ကီး ရိုက်နှိပ်ခြင်းနှင့် (မောက်(စ်)) ရွေ ့လျား ခြင်းမျှ မပါဝင်ပါ။ အားနည်းချက်မှာ အသံကို မှတ်သားထားပြီးချိန်တွင် စာသားအဖြစ် သို့ ပြောင်းလဲရာ၌ မည်သို့ပြောင်းလဲ ပို့ဆောင်သည် ဆိုသည်ပင်ဖြစ်သည်။ == လက်ရေးကို မှတ်မိခြင်းနှင့် mouse အမူအရာများ == ထို့နည်းတူပင် PDAs (ပီဒီအေများ) နှင့် နောက်ပိုင်းထုတ်လုပ်လာသော Tablet PCs (အပြား အချပ် ပီစီများ) များသည် သူတို့၏ touchscreens မှကွန်ှပျူတာအဆုံး နားလည်နိုင်သော စာသားများအဖြစ်ပြောင်းလဲနိုင်ကြပြီ ဖြစ်သည်။ (မောက်(စ်)) ၏ လှုပ်ရှား မှုများ ကို လိုက်လံကူးယူမှတ်သားထားခြင်းဆိုသည်မှာ ဤ တပ်(ခ်ျ) ဘောပင် နှင့် ထည့်သွင်း ရေးသားခြင်းကို အခြေခံပြီး (မောက်(စ်)) ၏ လှုပ်ရှားမှုများကို မှတ်သားခြင်း ပင်ဖြစ်သည်။ အသုံးပြုသူမှ ပြုလုပ်သမျှသော ရေးဆွဲသမျှသော မျဉ်းများ စာလုံးများကို မှတ်ယူ၍ ခလုတ် ရိုက်ချက်များအဖြစ် ပြောင်းလဲယူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် ဂရပ်ဖစ် အပြား အချပ်များ နှင့် ပေါ့ပါးသော ဘောပင်များ သည် လည်း သူတို့၏လှုပ်ရှားမှုများကို ထည့်သွင်းသုံးနိုင် ကြ သည်။ ယင်းတို့မှာ ယနေ့ခေတ် တွင် အသုံးနည်းလာပြီဖြစ်သည်။ စကားသံမှတ်မိခြင်း၏ အားနည်းချက်မှာလည်း ဤနည်းလမ်းကို အသုံးချခြင်းကြောင့် ဖြစ် သည်။ == အကြီးစား တိုးချဲ့သည့်အရာများ/ အသံ (သို့မဟုတ်) ရုပ်သံဖမ်းစက်များ == Freeware/ Shareware အစီအစဉ်များ၏ အကူအညီဖြင့် စကား အနက်မရှိဟု ထင်ရသော စကားလုံးများသည် အနက်ရှိသောစကားလုံးများအဖြစ်သို့ ပြောင်း လဲပေးနိုင်သည်။ ဥပမာ - "we" ဟူသောစကားလုံးတစ်ခုသည် browser တစ်ခု အတွင်း တွင် "en.Wikipedia.org" အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သွားနိုင်သည်။ ထိုနည်းလမ်း၏ အဓိ က အားနည်းချက်မှာ ခလုတ် ရိုက်ချက်များသည် တိုက်ရိုက် ဖမ်းယူနေသူထံသို့ ရောက်ရှိသွား ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယင်းနည်းလမ်းကိုအကျိုးရှိစွာအသုံးချနိုင်မည့်နည်းလမ်းတစ်ခုမှာအောက်တွင်ဖော်ပြထားသောပြောင်းပြန် လှန် နည်းလမ်း ပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ မလို အပ်သောနေရာများ တွင် mouse click များစွာ နှိပ်ခြင်း၊ အနက်မရှိသော စကားလုံး များစွာ ရိုက်နှိပ်ခြင်း၊ ထို့နောက် မှ လိုအပ်သောနေရာတွင် mouse click ပြုလုပ်ခြင်း (ဥပမာ - စကားဝှက် ဖြည့်ရန် နေရာ) နှင့် အခြားနေရာ များတွင် ထပ်မံ၍ mouse click များ ပြောင်းလဲ ပြုလုပ်ခြင်း တို့ဖြင့် ပြောင်းပြန်လှန် ပေးပို့နိုင်သည်။ == နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ မဟုတ်သော နည်းလမ်းများ == အမှန်တကယ် သင် ဝင်ရောက်ရန်အကြောင်းအရာ စာရိုက်ခြင်း နှင့် စာလုံးများရိုက်ခြင်းများကို တစ်လှည့်စီ ပြောင်းလဲပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့်အရာတစ်ခုကိုလိုအပ် သော သတင်းအချက်အလက် ထက်ပိုအောင် မှတ်တမ်းယူစေခြင်း လည်းပြုလုပ်နိုင်သည်။ သို့သော် ဤနည်းလမ်းမှာ တိုက်ခိုက်သူ အနေနှင့် အလွယ်တကူ ပြန်လည် စစ်ထုတ်ယူငင် နိုင်ပြန်ပါသည်။ အလွယ်ကူဆုံးအနေနှင့် အသုံးပြုသူ တစ်ယောက်သည် စာရိုက်ခြင်း ပြုလုပ် နေစဉ်အတွင်း မိမိ၏ cursor ကို ရွေ့လျားနေစေခြင်းသည် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ် သည့် အရာ တစ်ခုကို ခလုတ်ရိုက်ချက်များ မှားယွင်းစွာ မှတ်တမ်းတင်ယူ စေခြင်း အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိ စေနိုင်သည်။ ဥပမာ - မိမိ၏ စကားဝှက်ကို နောက်ဆုံးစာလုံးမှ စတင်ရိုက်၍ cursor ကို တစ်ခု ခြင်းစီ ရှေ့သို့ ရွှေ့စေခြင်းဖြင့် ခလုတ် မှတ်တမ်းမှတ်သည့် အရာကို မှားယွင်းစေ နိုင် သည်။ နောက်ဆုံး အလွယ်ကူဆုံးအနေနှင့် မိမိ စာရိုက်ထားသော စာလုံးများ၏ တစ်စိတ် တစ်ပိုင်း ကို ခလုတ်ခုံကို အသုံးမပြုဘဲ အကြောင်းအရာ menus ကိုသုံး၍ ဖယ်ရှားခြင်း ၊ ကူးခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်းနှင့် ကပ်ခြင်း ပြုလုပ်၍ လည်းရသည်။ တိုက်ခိုက်သူ တစ်ယောက်သည် စကားဝှက် တစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်းကိုသာ ရရှိသည်ဆိုပါက ပိုသေးငယ် သော ခလုတ် နေရာရှိကာ အားကုန် ထုတ်သုံး ၍ တိုက်ခိုက်ရန် အခွင့်အလမ်း လည်း နည်းသွားပြီဖြစ်သည်။ အခြားလွယ်ကူသော နည်းလမ်းတစ်ခုမှာ မိမိ ရိုက်ထားသော စကားလုံး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကို mouse နှင့်ရွေးချယ်၍ ပြန်လည် စာရိုက်ပြုလုပ်ပြီး နေရာလဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာ- မိမိ၏ စကားဝှက်သည် "secret " ဆိုလျှင် "s " ကို အရင်ရိုက်ပါ၊ ထို့ နောက် အခြားလွယ်ကူသော စကားလုံးများ " asdfsd " ကိုရိုက်ပါ၊ ယင်း " asdfsd" ကို mouse နှင့် ရွေးချယ်ပြီးနောက် သင်အမှန် တကယ် ရိုက်လိုသော "e" နှင့် နေရာလဲလိုက်လျင် မိမိ၏ စကားဝှက်သည် ရိုက်ပြီးသား ဖြစ် သွားပေမည်။ အကယ်၍ အချိန်တို အချက်အလက် သိမ်းဆည်းခြင်း၊ ရွေးချယ်ထားသောစာလုံးများ ကို စောင့်ကြည့်ဖမ်းယူ မနေခဲ့ပါလျင် သို့မဟုတ် ခလုတ် တစ်ခုရိုက်တိုင်း mouse တစ်ခါ ရွေ့တိုင်း မိမိ၏ ဖန်သားပြင်ကို ဖမ်းယူနေခြင်းလည်းမရှိခဲ့ပါလျင် အသုံးပြုနိုင်သော ခလုတ်ရိုက် မှတ်ခြင်း နည်းလမ်းများမှာ မမှန်ကန်နိုင် ဟု ယူဆရသည်။ သို့သော်လည်း ထို နည်းလမ်းများ မှာ အချို့သော စက်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပစ္စည်းကိရိယာတွင် တပ်ဆင်ထားသော ခလုတ် မှတ်တမ်း မှတ်သည့် အရာ များ၏ ရန်ကိုပင် အကျိုးသက်ရောက်မှုပေးပါသည်။ == ရည်ညွှန်းကိုးကား == <references /> [[Category:ကွန်ပျူတာ လုံခြုံရေး]] 1jgvstd0t2ozm7tld0q950adh5wzqnt 0 15017 1051086 1017761 2026-09-01T14:40:17Z Magnefl 11932 Haakon VIII 1051086 wikitext text/x-wiki {{Coord|61|N|8|E|type:country_region:NO|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = နော်ဝေဘုရင့်နိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|Official names}} |{{center| {{resizediv|94%|{{ubl|{{native name|nb|Kongeriket Norge}}|{{native name|nno|Kongeriket Noreg}}|{{nowrap|{{native name|sme|Norgga gonagasriika}}}}|{{native name|smj|Vuona gånågisrijkka}}|{{native name|sma|Nöörjen gånkarïjhke}}|{{native name|fkv|Norjan kuninkhaanvaltakunta}}}} }} }} }} | common_name = နော်ဝေနိုင်ငံ | ပုံ_အလံ = Flag of Norway.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Coat of Arms of Norway.svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = မရှိပါ။^a | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{unbulleted list |''[[Ja, vi elsker dette landet]]''<br>({{Lang-en|"Yes, we love this country"}}){{nbsp|2}}}} <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Norway_(National_Anthem).ogg|center]]</div> | royal_anthem = ''{{lang|sv|[[Kongesangen]]}}''<br />''King's Song'' | ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Europe-Norway (orthographic projection).svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Europe-Norway.svg|upright=1.15|frameless]]|ဥရောပတိုက်တွင် ပြရန်|default=1}} | map_caption = {{map caption |countryprefix=the Kingdom of |location_color=အစိမ်းရောင် | region=ဥရောပတိုက် |region_color=အစိမ်းနှင့် မီးခိုးရင့်ရောင့်}} | image_map2 = Norway in the World (+Antarctica claims) cropped.svg | map_caption2 = နော်ဝေဘုရင့်နိုင်ငံတည်နေရာနှင့် [[:en:List of possessions of Norway|တသားတည်းဖြစ်သော ပင်လယ်ရပ်ခြားဒေသများနှင့် အမှီအခိုနယ်မြေများ]]: [[:en:Svalbard|Svalbard]], [[:en:Jan Mayen|Jan Mayen]], [[:en:Bouvet Island|Bouvet Island]], [[:en:Peter I Island|Peter I Island]], and [[:en:Queen Maud Land|Queen Maud Land]] | မြို့တော် = [[အော့စလိုမြို့]] | coordinates = {{Coord|59|56|N|10|41|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | official_languages = [[နော်ဝေဘာသာစကား|နော်ဝေ]]{{efn|Written Bokmål and Nynorsk}} | regional_languages = {{hlist|[[:en:Sámi languages|စာမီ]]{{efn|[[:en:Northern Sami|Northern]], [[:en:Lule Sami|Lule]], and [[:en:Southern Sámi|Southern]]<ref name=LanguageCouncilSami>{{cite web |title=Offisiell status for samisk |url=https://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Spraka-i-Norden/Samisk/ |publisher=Language Council of Norway |access-date=19 August 2021|quote= Samisk har status som minoritetsspråk i Noreg, Sverige og Finland, og i alle tre landa har samisk status som offisielt språk i dei samiske forvaltningsområda. |trans-quote=Sámi is recognised as a minority language in Norway, Sweden and Finland, and is an official language within the Sámi administrative areas in all three countries.}}</ref><ref name="min">{{cite web|url=http://www.sprakradet.no/Spraka-vare/Minoritetssprak/|title=Minoritetsspråk|website=Språkrådet}}</ref>}}|[[:en:Kven language|Kven]]}} | languages_type = အသိအမှတ်ပြုသော လူနည်းစုဘာသာစကားများ | languages = {{hlist|[[:en:Romani language|Romani]]|[[:en:Scandoromani language|Scandoromani]]<ref name="min"/>}} | ethnic_groups = {{Plainlist| * ၈၁.၈% [[:en:Norwegians|နော်ဝေ]]{{efn|Including [[:en:indigenous peoples|indigenous group]] [[:en:Sámi people|Sámi]], and minority groups [[:en:History of Jews in Norway|Jewish]], [[:en:Norwegian and Swedish Travellers|Traveller]], [[:en:Forest Finns|Forest Finn]], [[:en:Romani people|Romani]], and [[:en:Kven people|Kven]].}} * ၁၈.၅% [[:en:Immigration to Norway|နော်ဝေမဟုတ်သူများ]] }} | ethnic_groups_ref = <ref name="immigrant_population_2020_detailed">{{cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2020-03-09|title=Immigrants and their children as of 1 January 2020|publisher=Statistics Norway|date=9 March 2020|access-date=26 December 2020}}</ref><ref name="immigrant_population_2020">{{cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/innvbef/aar|title=Immigrants and Norwegian-born to immigrant parents|publisher=Statistics Norway|date=9 March 2021|access-date=30 March 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/id1403/|title=Samer|first=Fornyings-, administrasjons- og|last=kirkedepartementet|date=16 June 2006|website=Regjeringen.no}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/|title=Nasjonale minoriteter|first=Arbeids- og|last=inkluderingsdepartementet|date=16 June 2006|website=Regjeringen.no}}</ref> | ethnic_groups_year = ၂၀၁၉ | religion = ၇၅.၆% [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]<br /> —၆၈.၇% [[:en:Church of Norway|နော်ဝေ ဘုရားကျောင်း]]{{efn|Until the 2012 constitutional amendment the Evangelical-Lutheran religion was the public religion of the State.<ref>{{Cite web|url=https://www.stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908050922/https://stortinget.no/globalassets/pdf/constitutionenglish.pdf|url-status=dead|title=The Constitution of Norway, Article 16 (English translation, published by the Norwegian Parliament)|archive-date=8 September 2015}}</ref>}}<br /> —၆.၉% အခြား[[:en:List of Christian denominations|ခရစ်ယာန်များ]]<br /> ၂၀.၂% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]]<br /> ၃.၄% [[:en:Islam in Norway|အစ္စလာမ်]]<br /> ၀.၈% [[:en:Religion in Norway|အခြား]] | religion_ref = <ref name="stat2019statechurch">[http://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/statistikker/kirke_kostra/aar Church of Norway] Statistics Norway 17 May 2020</ref><ref name="stat2019other">[https://www.ssb.no/en/kultur-og-fritid/statistikker/trosamf/aar/2020-12-08 Members of religious and life stance communities outside the Church of Norway, by religion/life stance.] Statistics Norway 8 December 2019</ref> | religion_year = ၂၀၁၉ | demonym = [[:en:Norwegians|Norwegian]] | government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[နော်ဝေနိုင်ငံ၏ ဘုရင်စနစ်|ဧကရာဇ်]] | leader_name1 = [[:en:Haakon VIII of Norway|Haakon VIII]] | leader_title2 = [[နော်ဝေနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = Jonas Gahr Støre | leader_title3 = [[:en:Storting#Presidium|President of the ''Storting'']] | leader_name3 = [[:en:Masud Gharahkhani|Masud Gharahkhani]] ([[:en:Arbeiderpartiet|Ap]]) <small>(2021–)</small> | leader_title4 = [[နော်ဝေနိုင်ငံ၏ တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ်|တရားသူကြီးချုပ်]] | leader_name4 = Toril Marie Øie | legislature = ''[[:en:Storting|Storting]]et'' <br />&nbsp;'''L''' ''[[:en:Sámi Parliament of Norway|Sámediggi]]'' | sovereignty_type = [[နော်ဝေနိုင်ငံ၏ သမိုင်း|သမိုင်း]] | established_event1 = [[:en:Unification of Norway|State established prior unification]] | established_date1 = ၈၇၂ | established_event2 = [[:en:Kingdom of Norway (872–1397)|နော်ဝေဘုရင့်နိုင်ငံ (ခေတ်ဟောင်း)]] (Peak extent) | established_date2 = ၁၂၆၃ | established_event3 = [[:en:Kalmar Union|ကာလ်မာပေါင်းစည်းနိုင်ငံ]] | established_date3 = ၁၃၉၇ | established_event4 = [[:en:Denmark–Norway|ဒိန်းမတ်-နော်ဝေ]] | established_date4 = ၁၅၂၄ | established_event5 = [[:en:Kingdom of Norway (1814)|နိုင်ငံ ပြန်လည်ထူထောင်ခြင်း]]<ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/en/the-government/previous-governments/the-establishing-of-the-norwegian-state/id410040/|title=The Re-establishing of a Norwegian State|last=regjeringen.no|date=5 July 2011|website=Government.no}}</ref> | established_date5 = [[:en:Meeting of Notables|၁၈၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ ရက်]] | established_event6 = [[နော်ဝေးနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ]] | established_date6 = ၁၈၁၄ ခုနှစ် မေလ ၁၇ ရက် | established_event7 = [[:en:Union between Sweden and Norway|နော်ဝေနှင့် ဆွီဒင်နိုင်ငံအကြား ပေါင်းစည်းမှု]] | established_date7 = ၁၈၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ ရက် | established_event8 = [[:en:Dissolution of the union between Norway and Sweden|နော်ဝေနှင့် ဆွီဒင်နိုင်ငံအကြား ပေါင်းစည်းမှု ပျက်ပြယ်ခြင်း]] | established_date8 = ၁၉၀၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၇ ရက် | ဧရိယာအဆင့် = ၆၁^b <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_km2 = ၃၈၅,၂၀၇ | area_footnote = <ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|date=20 December 2019|access-date=1 March 2020|accessdate=22 March 2019|archivedate=8 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/}}</ref> | area_sq_mi = ၁၄၈,၇၁၈ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၅.၃၂ (၂၀၁၅)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | အမြင့်ဆုံးနေရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = <!-- ၀ ၁ ၂ ၃ ၄ ၅ ၆ ၇ ၈ ၉ --> | population_estimate_year = ၂၀၂၆ | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} ၅,၆၂၇,၄၀၀<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2025-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2025-02-25|accessdate=2025-02-26|language=en}}</ref> | population_estimate_rank = ၁၁၈h | population_density_km2 = ၁၄.၆ | population_density_sq_mi = ၃၇.၈၄ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ၂၁၃ | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP = $၃၅၀ ဘီလီယံ<ref name="imf2">{{cite web |title=Norway |publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=142,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1}}</ref> | GDP_PPP_rank = ၄၉ | GDP_PPP_per_capita = $၆၄,၈၅၆<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၆ | GDP_nominal = $၃၆၆ ဘီလီယံ<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_rank = ၃၃ | GDP_nominal_year = ၂၀၂၀ | GDP_nominal_per_capita = $၆၇,၉၈၇<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၄ | Gini_year = ၂၀၁၉ | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini = ၂၅.၄ <!--number only--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=Eurostat |website=ec.europa.eu |access-date=10 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = ၂၀၂၂ <!--Please use the year to which the HDI data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ၀.၉၆၆ <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> | HDI_rank = ၂ | ဗဟိုဘဏ် = | ငွေ = [[နော်ဝေ ကရုမ်း]] | currency_code = NOK | time_zone = [[ဗဟိုဥရောပဒေသ စံတော်ချိန်|CET]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[ဗဟိုဥရောပဒေသ နွေရာသီစံတော်ချိန်|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = ညာ | calling_code = [[နော်ဝေနိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၄၇]] | cctld = [[.no]]^d | အထိမ်းအမှတ်များ = | ISO 3166-1 = NO - NOR - ၅၇၈ | footnote_a = ဤနိုင်ငံတွင် တရားဝင် နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် မရှိပါ။ သို့သော်လည်း ၁၈၁၄-ခုနှစ် [[:en:Norwegian Constituent Assembly|Norwegian Constituent Assembly]]မှ ကျမ်းသစ္စာ(oath)ကိုပင် (အရပ်သုံး) ဆောင်ပုဒ်အဖြစ် အနီးစပ်ဆုံး မှတ်ယူနိုင်သည်။ <br />{{native phrase|nb|Enige og tro inntil Dovre faller}}<br />{{native phrase|nn|Einige og tru inntil Dovre fell}}<br />"United and loyal until [[:en:Dovrefjell|Dovre]] falls" | footnote_b = Includes the mainland, [[Svalbard and Jan Mayen]].<ref name="kart_2019" /> (Without the integral territories, it is the 67th largest country at 323,802<ref>{{cite web |title=Norway |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |website=CIA World fact |access-date=19 October 2021 |archive-date=11 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023530/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/#geography |url-status=dead }}</ref> square kilometers) | footnote_c = This percentage is for the mainland, Svalbard, and Jan Mayen. This percentage counts glaciers as "land". It's calculated as 19,940.14/(365,246.17+19,940.14).{{citation needed|date=January 2018}} | footnote_d = Two more TLDs have been assigned, but are not used: [[.sj]] for Svalbard and Jan Mayen; [[.bv]] for [[Bouvet Island]]. | today = |electricity=[[Mains electricity by country|230V - 50 Hz]] }} '''နော်ဝေနိုင်ငံ''' (တရားဝင်အခေါ် ''နော်ဝေဘုရင့်နိုင်ငံ'' (Kingdom of Norway)) သည် မြောက်ဥရောပတွင် ရှိသော နော်ဒစ်တိုင်းပြည်တစ်ခုဖြစ်ပြီး စကင်ဒီနေဗီးယား ကျွန်းဆွယ်၏ အနောက်ဘက်ပိုင်း နှင့် ဂျန်မေယန် (Jan Mayen) ဟုခေါ်သော အာတိတ် ကျွန်းစုများထဲမှ Svalbard နှင့် Bouvet ကျွန်းများ တွင် တည်ရှိသည်။ နော်ဝေနိုင်ငံသည် ဧရိယာ စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၁၄၈, ၇၄၇ မိုင် (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၈၅ ,၂၅၂ ကီလိုမီတာ ရှိပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ တစ်ရက် စာရင်း အရ လူဦးရေ ၅ ,၁၀၉ ,၀၅၉ ဦးရှိသည်။ နော်ဝေနိုင်ငံသည် ဥရောပတွင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု အနည်းဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်တွင် ဆွီဒင်နိုင်ငံနှင့် ထိစပ်လျက် ရှိသော နယ်စပ် အရှည် ၁၀၀၆ မိုင် (၁၆၁၉ ကီလိုမီတာ ရှိပြီး) စကင်ဒီနေးဗီးယား နှင့် ဥရောပအတွင်းတွင် အပြတ်အတောက် မရှိဘဲ ထိစပ်လျက် ရှိသော အရှည်ဆုံး နယ်စပ်ဖြစ်သည်။ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင်[[ဖင်လန်နိုင်ငံ]] ၊[[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက် ရှိပြီး တောင်ဘက်တွင် Skagerrak ရေလက်ကြား ရှိသည်။ ထိုရေလက်ကြား၏ တစ်ဖက်ခြမ်းတွင် [[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ]] တည်ရှိသည်။ နော်ဝေနိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ [[အော့စလိုမြို့]] ဖြစ်သည်။ == မှတ်စု == {{notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist|1}} [[Category:နော်ဝေနိုင်ငံ| ]] [[Category:ဥရောပတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] 2vg9dpjtllanil0bnujmutfqc6nvyvf 0 17785 1051214 718817 2026-09-02T05:09:29Z Salai Rungtoi 22844 /* မော်ချီမြို့ */ 1051214 wikitext text/x-wiki '''မော်ချီမြို့'''သည် [[ကယားပြည်နယ်]] [[ဘောလခဲမြို့နယ်|ဘောလခဲ]]နယ်၏ တောင်ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိ၏။ ကမ္ဘာတွင် ထင်ရှားသော သတ္တုတွင်းကို အမှီပြုကာ စည်ပင်လာသောသတ္တုတွင်းမြို့ ဖြစ်ရကား မော်ချီမြို့ဆိုသည်ထက် မော်ချီမိုင်းဟူ၍ ပိုမို လူသိများသည်။ မော်ချီမိုင်းကုမ္ပဏီ စတင်ဖွင့်လှစ်သည့် အချိန်မှစ၍ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်ပွားသည့် အချိန်တိုင်အောင် မော်ချီမိုင်းဒေသတွင်ဘောလခဲမြို့စားကြီး၏ နယ်ရုံးနှင့် နယ်ဖက်ဆိုင်ရာ ပုလိပ်ဌာနများ ထားရှိကာ မော်ချီမိုင်း ကုမ္ပဏီအာဏာပိုင်များကပါ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာတို့ကို ဘောလခဲမြို့စားထံမှ ရယူ၍ တွဲဖက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီးနောက် မော်ချီဒေသလုံခြုံရေးကို တပ်မတော်၊ ပြည်ထောင်စု စစ်ရဲနှင့် ကယားရဲအဖွဲ့တို့က တာဝန်ယူ ထိန်းသိမ်းလျက်ရှိ၍ ကုမ္ပဏီလုပ်ငန်းမှအပ၊ အရပ်ရပ်စီရင်အုပ်ချုပ်မှုများကို ကယား ပြည်နယ်အစိုးက စီမံ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပေရာ ယခုအခါ နယ်ပိုင်နှင့် ငွေတိုက်ဝန်ထောက်၊ မြို့အုပ်တို့က ရုံးစိုက်အုပ်ချုပ် လေသည်။ မော်ချီမိုင်းသည် [[လွိုင်ကော်မြို့]]၏ တောင်ဘက် ၉၃ မိုင် အကွာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ပေ ၄,ဝဝဝ ကျော်မြင့်သော အရပ်တွင် တည်ရှိ၍၊ ခဲမဖြူ၊ အဖြိုက်နက်၊ ခနောက်စိမ်း စသော အဖိုးတန် သတ္တုများထွက်သည်။ မော်ချီမိုင်းတွင် အမှတ် ၁၅ တောင်ပေါ်ရွာနှင့် တောင်အောက်ရွာဟူ၍ ၂ ဌာန ရှိသည်။ တောင်ပေါ်ရွာမှာ အမြင့်ပေ ၄,ဝဝဝ ကျော်တွင်ရှိ၍ သတ္တုတွင်းစခန်းဖြစ်သည်။ ယင်းစခန်းတွင် မော်ချီမိုင်းကို အုပ်ချုပ်သော အထွေထွေ မန်နေဂျာနှင့် မိုင်းကက်ပတိန်တို့ ရုံးစိုက်၍ ထိုတောင်များအောက်တွင် သတ္တုများကို တူးဖော် ကြသည်။ ထိုဒေသတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးသော စက်ရုံစခန်း ဖြစ်၏။ ထိုဒေသတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးသော စက်ရုံများ၊ သတ္တုခဲများကို အမှုန့်ဖြစ်စေ၍ ဆန်ခါတင်သောစက်ရုံများ၊ ခဲလှော်ရုံများ၊ ဓာတ်ခွဲရုံများရှိပြီးလျှင် အင်ဂျင်နီယာချုပ်နှင့် စက်ရုံအုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ ရုံးစိုက်ကြသည်။ တောင်ပေါ် သတ္တုတွင်း စခန်းနှင့် တောင်အောက်စက်ရုံများစခန်းကို တောင်နံရံကို ကွေ့ပတ်ကာ ဖောက်လုပ်ထားသော ၃ မိုင်မျှ ရှည်လျားသည့် ကတ္တရာစေး မော်တော်ကားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။ ထို့ပြင် တောင်ပေါ်သတ္တုတွင်းမှ တူးဖော်ရရှိသည့် သတ္တုရိုင်းများကို ကောင်းကင်ကြိုးရထားဖြင့် သယ်ယူ၍ တောင်အောက်စက်ရုံသို့ ပေးပို့သည်။ စာချုပ်အရ မော်ချီမိုင်းဒေသ၏ အကျယ်အဝန်းသည် ဧက ၄ဝဝ ဖြစ်သည်။ ယခု မော်ချီဒေသ တစ်ဝိုက်တွင် ရှေးအခါက တိုင်းရင်းသား များသည် သတ္တုများကို တူးဖော်၍ ကျိုချက်ကာ အတုံးအခဲ အချောင်းများပြုလုပ်၍ ရွာသစ်၊ ဖာထောင်း အစရှိသော ပတ်ဝန်းကျင် မြို့ရွာများနှင့် ယိုးဒယားနယ်များသို့ တင်ပို့ ရောင်းချခဲ့၏။ မော်ချီမိုင်းကို ၁၉ဝ၉ ခုနှစ်တွင် စံနစ်တစ်ကျ စတင် တူးဖော်ခဲ့လေသည်။ ၁၉ဝ၄ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတိုက်သား တစ်ဦးဖြစ်သူ မစ္စတာ အိုရီလီသည် မော်ချီဒေသသို့ ရောက်ရှိလာပြီးလျှင် သတ္တုကြော များကို ဦးစွာ တွေ့ရှိလေသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်မတွေ့ရှိချက်ကို အကြောင်းပြု၍ မကြာမီ သတ္တုတွင်းဆိုင်ရာ ဥရောပတိုက်သား ပါရဂူများသည် မော်ချီသို့ ရောက်ရှိလာ၍ သတ္တုကြောများကို စစ်ဆေးကြည့်ရှုပြီးလျှင် စမ်းသပ်တူးဖော်ကြသည်။ ထိုအခါ များစွာသော သတ္တုရိုင်းများကို စမ်းသပ်တွေ့ရှိသဖြင့် ၁၉ဝ၉ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်ပြည်၌ မော်ချီ မိုင်းလီမိတက်အမည်ဖြင့် ကုမ္ပဏီဖွဲ့စည်း တည်ထောင်ကာ ဘောလခဲနယ်ရှင်စော်ဘွားကြီး၏ ဘိုးတော် ဖတန်မင်းလက်ထက်တွင် နှစ်ပေါင်း ၃ဝ လုပ်ကိုင်ရန် စာချုပ်ချုပ်ဆို၍ သတ္တုများကို စတင်တူးဖော်လုပ်ကိုင်ကြသည်။ စာချုပ်စတင်ချုပ်ဆိုသည့်အရပ်မှာ မော်ချီမိုင်းအပေါ်ရွာ၊ ဘွဲ့စီးခီး ရွာတွင်ဖြစ်၍ စာချုပ်ချုပ်ဆိုသည့် အခမ်းအနားတွင် အထိမ်း အမှတ်အဖြစ် ညောင်ပင်တစ်ပင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ ထိုညောင် ပင်ကို အစွဲပြု၍ ဘွဲ့စီးခီးရွာကို ညောင်ပင်စခန်းဟူ၍ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ပေသည်။ ထိုသို့သတ္တုများ စတင်တူးဖော်ရန် လိုအပ်သော စက်ကိရိယာပစ္စည်းများကို မော်လမြိုင်မြို့မှ သံလွင်မြစ်ကြောင်း အတိုင်းလှေများဖြင့် ဆန်တက်၍ ခဲမဖြူမြို့သို့ ပို့ရ၏။ ခဲမဖြူမှ တစ်ဖန် တောတောင်များကို ကျော်ဖြတ်၍ ဆင်၊ နွား၊ လား၊ ဝန်တင်များဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူအထမ်းသမားများဖြင့် လည်းကောင်း ၁၆ မိုင် ကွာဝေးသော မော်ချီမိုင်းသို့ ခက်ခဲစွာ ပို့ဆောင်ရပေသည်။ အချို့ အသေးအဖွဲ့ ပစ္စည်းများနှင့် ချောစာ များကိုမူ တောင်ငူဖက်မှ နွားဝန်တင်များဖြင့် သယ်ယူခဲ့ရသည်။ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး စတင်ဖြစ်ပွားသည့် အချိန်တွင် သတ္တုဈေးများ ကောင်းလာသည့်အလျောက် ရှိသမျှ လူအင်အားစက်အင်အားဖြင့် တူးဖော် လုပ်ကိုင်ခဲ့ရာ တစ်လလျှင် တန်ချိန် ၂ဝ မှ ၅ဝ အထိ ရရှိခဲ့သည် ပထမ ကမ္ဘာစစ်ကြီး ပြီးဆုံးသည့်နောက် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် သတ္တုဈေးများ ၄ဝ ရာခိုင်နှုန်းအထိ ကျဆင်းသွားသဖြင့် သတ္တုလုပ်ငန်းကို ပိတ်ထား ခဲ့ရလေသည်။ မော်ချီမိုင်းကုမ္ပဏီသည် သတ္တုတွင်း စတင်တူးဖော်သည့် အချိန်ကစ၍ ကယားပြည်နယ်တိုင်းရင်းသားများကို အလုပ်မပေး ဘဲ၊ ယူနန်နယ်မှ ရှမ်းတရုတ်များကို ခေါ်ယူကာ သတ္တုတွင်းတူး အလုပ်ကြမ်းသမားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့၏။ ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် သတ္တု တွင်းလုပ်ငန်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်၍ လုပ်ကိုင်သည့် အခါတွင်လည်း စက်ရုံများကို တိုးချဲ့၍ နီပေါပြည်မှ [[ဂေါ်ရခါးလူမျိုး|ဂေါ်ရခါး]] အမျိုးသား အလုပ် သမားများကို စုဆောင်းခေါ်ယူကာ၊ သတ္တုများ ဆက်လက် တူးဖော်ခဲ့သည်။ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလွယ်ကူစေရန် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ခက်ခဲကြန့်ကြာလှသော မော်လမြိုင် - ခဲမဖြူ - သံလွင် မြစ်ကြောင်း ခရီးကို အသုံးမပြုတော့ဘဲ၊ ရန်ကုန်မှ ရှမ်းပြည်နယ် ရွှေညောင်သို့ မီးရထားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေညောင်၊ တောင်ကြီး မှ လွိုင်ကော်ကို ဖြတ်၍ မော်ချီသို့ မိုင် ၂ဝဝ ခန့် ကွာဝေးသော မော်တော်ကားလမ်းခရီးကို အသုံးပြု၍ လည်းကောင်း လမ်းစဉ် ပြောင်းကာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနည်းသစ် ထွင်ခဲ့၏။ ထိုသို့ နည်းသစ်ထွင်ခဲ့၍ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လွယ်ကူကောင်းမွန် လာပေရာ၊ ခေတ်မှီစက်ကရိယာများမှာယူ တိုးချဲ့ဆောက်လုပ်ခြင်း၊ သတ္တုလပ်ငန်းတွင်ကျယ်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ကြောင့် မော်ချီမိုင်းကုမ္ပဏီသည် များစွာတိုးတက်ကြီးပွားလာခဲ့ပေသည်။ မော်ချီမိုင်းကုမ္ပဏီသည် တိုးတက်ကြီးပွားလာသည့်အလျောက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် စရိတ်အကျဉ်းဆုံးနှင့် အမြန်ဆုံး ဖြစ်စေရန်အတွက် ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် ၉၇ မိုင်မျှ ရှည်လျားသော တောင်ငူ - မော်ချီ မော်တော်ကားလမ်းကို ကုမ္ပဏီကပင် ငွေကုန်ကြေးကျခံ၍ ဖောက်လုပ်ခဲ့ရာ ၁၉၄၇ ခုနှစ်လယ် လောက်တွင် ပြီးစီးသဖြင့် လမ်းကိုအသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကုမ္ပဏီသည် ထိပ်ဆုံးရောက်အောင် တိုးတက် ကြီးပွားလျက် ရှိသည့်အလျောက် ခေတ်မှီဆုံး စက်ပစ္စည်းများ၊ စက်ရုံများနှင့် အလုပ်သမား ၆,ဝဝဝ ကျော် ၇,ဝဝဝ ကျော်ခန့် အင်အားဖြင့် နေ့ရောညပါ ၂၄ နာရီ ပတ်လုံးလုပ်ကိုင်ခဲ့ရာ တစ်လလျှင် သတ္တုတန်ချိန် ၅ဝဝ မျှ တူးဖော်ထုတ်လုပ် နိုင်ခဲ့သည်။ ပထမအနှစ် ၃ဝ စာချုပ်ရက်ကုန်ဆုံးသည့်အတွက် ၁၉၃၉ ခုနှစ်ဧပြီလ ၃ ရက်နေ့တွင် မော်ချီမိုင်းကုမ္ပဏီသည် ဘောလခဲမြို့ စားကြီး စပ်ခွန်ငယ်လက်ထက်၌ တစ်ဖန် မြေဧရိယာစတုရန်း ၁ဝ မိုင်အတွင်း ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃ ရက်နေ့အထိနောက် ထပ်နှစ်ပေါင်း ၃၂ နှစ်မျှ သတ္တု ဆက်လက်တူးဖော်ခွင့် စာချုပ် သစ်ကို နှစ်ဦးသဘောတူ ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ အမှန်အားဖြင့် ဤသို့စာချုပ်သစ် ချုပ်ဆိုရာ၌တွင် မြေရှင်ဖြစ်သူ ဘောလခဲ မြို့စားကြီးနှင့် မြေငှားဖြစ်သူ မော်ချီမိုင်းကုမ္ပဏီတို့ ၂ ဦး ၂ ဖက်ချုပ်ဆိုရုံမက မြန်မာနိုင်ငံ ဘုရင်ခံမင်းကြီးကိုပါ၊ အရေး ကြီးလျှင် လိုအပ်သလိုထိန်းသိမ်းအုပ်ချုပ်ရန် ပါဝင်သဖြင့် ၃ ဦး ၃ ဖက် သဘောတူချုပ်ဆိုရလေသည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးဖြစ်၍ အင်္ဂလိပ်မှာ ဆုတ်ခွာပြီးနောက် ဂျပန်များ ဝင်ရောက်လာသောအခါ ကိုဗာယာရှီသတ္တုတူးဖော်ရေး ဂျပန်ကုမ္မဏီက မော်ချီသတ္တု လုပ်ငန်းကို ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်၍ ဆက်လက် တူးဖော်ရာ ဂျပန်များပြန်လည်ဆုတ်ခွာပြေးရသည့် ၁၉၄၅ ခုနှစ်အထိ ၃ နှစ်အတွင်း သတ္တုတန်ချိန် ၅,ဝဝဝ ကျော်မျှ ထုတ်ယူ ရရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပေသည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီးတွင် မော်ချီမိုင်း ကုမ္ပဏီအုပ်ချုပ်သူများ ပြန်လည် ရောက်ရှိလာပြီးလျှင် ပျက်စီး ချွတ်ယွင်းသွားသော စက်မျာကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်လျက် ဆက်လက်တူးဖော်နေဆဲတွင် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၌ ကေအင်ဒီအို ကရင်သူပုန်များ ထကြွ သောင်းကျန်းကြသဖြင့် သတ္တုတွင်း လုပ်ငန်းကို ၁၉၅၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ၌ အစိုးရတပ်များက မော်ချီမိုင်းကို ပြန်လည် သိမ်းပိုက်သည့်အချိန်အထိ ၅ နှစ်ကြာမျှ ပိတ်ထားခဲ့ရပြန်သည်။ ထိုအတောအတွင်း ကေအင်ဒီအို သောင်းကျန်းသူများသည် မော်ချီသတ္တုတွင်းမှ သတ္တုတန်ချိန် ၁ယဝဝဝ ကျော်ခန့်ကို ခိုးယူတူးဖော်၍ ယိုးဒယားနယ်ဖက်သို့ ခိုးထုတ် ရောင်းချခဲ့သည်ဟု ဆိုလေသည်။ ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် မော်ချီမိုင်း ကုမ္ပဏီလီမီတက်သည် မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရနှင့် ဖက်စပ်လုပ်ငန်းအဖြစ် အသစ် ပြန်လည် စာချုပ်ကြပြန်၏။ မော်ချီမိုင်း ကုမ္ပဏီ (၁၉၅၇) ဟူ၍ တွင်၏။ ထိုစဉ်က ရပိုင်ခွင့်ကို ရွှေဒင်္ဂါးပေါင် ၁၅၅,ဝဝဝ၊ မြန်မာငွေ ၂၃ သိန်းခန့်ဟု တန်ဖိုးဖြတ်၏။ ၂ နှစ်ခွဲမျှ လုပ်ငန်းကို ပြန်လည်လုပ်ကိုင်ခဲ့သော်လည်း အရှုံးသာလျှင် ပေါ်၏။ ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ်လည်လောက်တွင် ၂၇ သိန်းမျှ ရှုံးနေ၏။ ဤသို့ဖြစ်ရသည်မှာ မော်ချီမိုင်း တစ်ဝိုက်တွင် သောင်းကျန်းသူများ နှောင့်ယှက်တိုက်ခိုက်သည်က တစ်ကြောင်း၊ အဖြိုက်ရိုင်း ဈေးကသည်ကတစ်ကြောင်း၊ ကုမ္ပဏီစရိတ် ကြီးလေးသောကြောင့်တစ်ကြောင်း ဖြစ်ရလေသည်၊ ထိုကြောင့် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းအစိုးရ တက်လာသောအခါ မိုင်းကို ရောင်းချ မည်ဟု ကြော်ငြာခဲ့၏။ ယင်းအခိုက် လုပ်သား ၁ဝဝ ကျော်နှင့် ဆက်လက် လုပ်ကိုင်နေရာ သတ္တုအသင့်အတင့် ထွက်ခဲ့ လေသည်။ မော်ချီဟု အမည်တွင်ရခြင်းမှာ ခဲမဖြူချောင်း စတင် စီးဆင်းရာတွင် ရှိသဖြင့် ကယားဘာသာအရ ခေါ်ခြင်းဖြစ်၍ မြန်မာဘာသာဖြင့် ချောင်းဖျားရွာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မော်ချီတွင် [[သံဖြူ|ခဲမဖြူ]]နှင့် အဖြိုက်အနက်အများအပြားထွက်သည်ကို အကြောင်း ပြု၍ ခဲတောင်ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)</ref> == ကိုးကား == <references/> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]] ncgdbx5wvczw7ni3nos8dc7a4qnosvq 0 20710 1051060 1051037 2026-09-01T13:03:26Z Mkant00 135890 added examples 1051060 wikitext text/x-wiki {{redirect|အပိုင်းဂဏန်း|သင်္ချာပညာရပ်သုံး ရာရှင်နယ်ကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်း|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ကိန်းများအကြောင်း|ကိန်း}} [[File:Cake quarters.svg|thumb|လေးပုံတစ်ပုံ ဖယ်ရှားထားသော ကိတ်မုန့်တစ်ခု။ ကျန်ရှိနေသည့် လေးပုံသုံးပုံကို အစက်ချမျဉ်းများဖြင့် ပြသထားပြီး အပိုင်းကိန်း <math>1/4</math> ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသည်။]] '''အပိုင်းကိန်း (Fraction)''' သည် လက်တင်စကားလုံး ''fractus'' မှ ဆင်းသက်လာပြီး ကျိုးပဲ့သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ၎င်းသည် အရာတစ်ခုလုံး၏ အစိတ်အပိုင်း သို့မဟုတ် တူညီသော အစိတ်အပိုင်းများ၏ အရေအတွက်ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ တိကျသေချာသော [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာ]] (rigorous mathematics) တွင် အပိုင်းကိန်းတစ်ခုကို <math>m/n</math> ပုံစံဖြင့် ရေးသားထားသော နျူမရယ် (numeral) အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့မှာ [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] (integers) ဖြစ်ကာ <math>n \neq 0</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ထိုအပိုင်းကိန်းမှ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်း]] (rational number) သို့မဟုတ် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား (equivalence class) နှင့် ပုံစံတကျအားဖြင့် (formally) ကွဲပြားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>1/2</math> နှင့် <math>2/4</math> တို့သည် ကွဲပြားသော အပိုင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြသော်လည်း တိကျစွာ တူညီသော ရာရှင်နယ်ကိန်းကို ကိုယ်စားပြုကြသည်။<ref>{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}}</ref> ရိုးရှင်းသော အပိုင်းကိန်း (simple fraction) တစ်ခုတွင် ကိန်းပြည့်ပိုင်းဝေ (integer numerator) နှင့် သုညမဟုတ်သော ကိန်းပြည့်ပိုင်းခြေ (integer denominator) တို့ ပါဝင်သည်။ ပိုင်းဝေဟူသည် လက်တင်ဘာသာဖြင့် ရေတွက်သူ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ်တပ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပိုင်းခြေဟူသည် လက်တင်ဘာသာဖြင့် အမည်ပေးသူ သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ပေးသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပိုင်းဝေသည် ဖော်ပြနေသော တူညီသည့် အစိတ်အပိုင်းများ၏ အရေအတွက်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ပိုင်းခြေသည် အရာတစ်ခုလုံး သို့မဟုတ် ယူနစ်တစ်ခုကို အစိတ်အပိုင်းမည်မျှဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း ညွှန်ပြသည်။<ref>{{Citation |last=Schwartzman |first=Steven |title=The Words of Mathematics: An Etymological Dictionary of Mathematical Terms Used in English |publisher=Mathematical Association of America |date=1994 |isbn=978-0-88385-511-9}}</ref> အခြေခံအားဖြင့် ပိုင်းဝေသည် တည်ကိန်း (dividend) နှင့် ကိုက်ညီပြီး ပိုင်းခြေသည် စားကိန်း (divisor) နှင့် ကိုက်ညီသည်။<ref>{{Citation |last=Wu |first=Hung-Hsi |title=The Mis-Education of Mathematics Teachers |journal=Notices of the American Mathematical Society |volume=58 |issue=3 |pages=372–384 |date=2011}}</ref> အခြေခံ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် ထပ်တူညီမှုအတွက် အသုံးဝင်သော ဥပမာများကို ဆက်လက်ဖော်ပြပါမည်။ ပိုင်းဝေနှင့် ပိုင်းခြေကို လေ့လာကြည့်မည်ဆိုလျှင် ဥပမာအားဖြင့် အပိုင်းကိန်း <math>3/8</math> တွင် ကိန်းပြည့်ပိုင်းခြေ 8 သည် အရာတစ်ခုလုံးကို တူညီသော အစိတ်အပိုင်း ရှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားခြင်းကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ကိန်းပြည့်ပိုင်းဝေ 3 သည် အဆိုပါ အစိတ်အပိုင်းများအနက်မှ တိကျသော အရေအတွက် 3 ခုကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ == အမျိုးအစားများ == အပိုင်းကိန်းများကို ၎င်းတို့၏ [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] ဂုဏ်သတ္တိများ (mathematical properties) အပေါ် အခြေခံ၍ အမျိုးအစားများစွာ ခွဲခြားထားသည်။ ရိုးရှင်းသော အပိုင်းကိန်း (simple fraction) သို့မဟုတ် သာမန် အပိုင်းကိန်း (common or vulgar fraction) ဆိုသည်မှာ <math>m</math> နှင့် <math>n</math> တို့ [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] ဖြစ်ကာ <math>n \neq 0</math> ဖြစ်ကြသည့် <math>m/n</math> ပုံစံဖြင့် ရေးသားထားသော [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်း]]ဖြစ်သည်။ အပိုင်းကိန်းတစ်ခု၏ ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) သည် 1 ထက် တိကျစွာ ငယ်နေပါက ယင်းကို '''အပိုင်းကိန်းအစစ် (proper fraction)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး ၎င်း၏ ပကတိတန်ဖိုးသည် 1 နှင့် ညီမျှခြင်း သို့မဟုတ် 1 ထက် ကြီးနေပါက '''အပိုင်းကိန်းယောင် (improper fraction)''' ဟု သတ်မှတ်သည်။ "အပိုင်းကိန်းယောင်" ဟူသော သဘောတရားသည် 17 ရာစုတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အပိုင်းကိန်းဟူသည် အခြေခံအားဖြင့် 1 ထက်ငယ်သော အပိုင်းအစဟု အဓိပ္ပာယ်ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref>{{Citation |last=Perry |first=B. |last2=Perry |first2=J. |title=Mathematics I |date=1981}}{{Citation |last=Record |first=Robert |title=Record's Arithmetick: Or, the Ground of Arts... |date=1654}}</ref> အပိုင်းကိန်းတစ်ခု၏ ပိုင်းဝေနှင့် ပိုင်းခြေတို့သည် [[သုဒ္ဓကိန်း|နှိုင်းရသုဒ္ဓ ကိန်းပြည့်များ]] (coprime integers) ဖြစ်နေသောအခါ ယင်းကို ဆမခွဲနိုင်သော အပိုင်းကိန်း (irreducible fraction) သို့မဟုတ် အရှင်းဆုံးပုံစံရှိသော အပိုင်းကိန်း (fraction in lowest terms) ဟု ခေါ်သည်။ နှိုင်းရသုဒ္ဓ ကိန်းပြည့်များ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့တွင် 1 နှင့် -1 မှလွဲ၍ အခြား ဘုံဆခွဲကိန်းမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မည်သည့် ရာရှင်နယ်ကိန်းကိုမဆို အပေါင်းအပိုင်းခြေရှိသော ဆမခွဲနိုင်သော အပိုင်းကိန်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ပုံစံတစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ဖော်ပြနိုင်သည်။<ref>{{Citation |last=Scott |first=William |title=Elements of Arithmetic and Algebra |date=1844}}{{Citation |last=Sally |first=J.D. |last2=Sally |first2=P.J. |title=Integers, Fractions, and Arithmetic: A Guide for Teachers |publisher=American Mathematical Society |date=2012 |isbn=978-0-8218-8798-1}}</ref> အပိုင်းကိန်း အမျိုးအစားများအတွက် ဥပမာများကို လေ့လာနိုင်သည်။ အပိုင်းကိန်းအစစ် နှင့် အပိုင်းကိန်းယောင် တို့၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်သည် ပကတိတန်ဖိုးအပေါ်တွင် တိကျစွာ မှီခိုသည်။ <math>3/4</math> နှင့် <math>-3/4</math> တို့သည် အပိုင်းကိန်းအစစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ <math>|3/4| < 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>|-3/4| < 1</math> ဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ <math>5/4</math> နှင့် <math>-5/4</math> တို့သည် အပိုင်းကိန်းယောင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ <math>|5/4| \ge 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>|-5/4| \ge 1</math> ဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဆမခွဲနိုင်သော အပိုင်းကိန်း နှင့်ပတ်သက်၍ <math>p</math> နှင့် <math>q</math> တို့၏ အကြီးဆုံး ဘုံဆခွဲကိန်း (Greatest common divisor) သို့မဟုတ် <math>\gcd</math> သည် 1 ဖြစ်နေပါက အပိုင်းကိန်း <math>p/q</math> ကို ဆမခွဲနိုင်သော အပိုင်းကိန်းဟု သတ်မှတ်သည်။ အပိုင်းကိန်း <math>12/18</math> တွင် <math>\gcd(12, 18) = 6</math> ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းကို ဆခွဲ၍ရနိုင်သည်။ ပိုင်းဝေနှင့် ပိုင်းခြေတို့ကို 6 ဖြင့် စားလိုက်ပါက <math>\gcd(2, 3) = 1</math> ဖြစ်သည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆမခွဲနိုင်သော ပုံစံ <math>2/3</math> ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ <math>1/n</math> ကဲ့သို့သော ပိုင်းဝေ 1 ဖြစ်နေသည့် အပေါင်းအပိုင်းကိန်းကို ယူနစ်အပိုင်းကိန်း (unit fraction) ဟု ခေါ်သည်။ ယူနစ်အပိုင်းကိန်း နှစ်ခုကို မြှောက်ခြင်းသည် အခြား ယူနစ်အပိုင်းကိန်းတစ်ခုကို အမြဲတမ်းရရှိစေသော်လည်း [[ပေါင်းခြင်း]]၊ [[နုတ်ခြင်း]]၊ သို့မဟုတ် [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]]တို့တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုသို့ မရရှိနိုင်ပေ။ ထူးခြားချက်မှာ မည်သည့် အပေါင်း ရာရှင်နယ်ကိန်းကိုမဆို မတူညီသော ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ၏ ပေါင်းလဒ် (sum) အဖြစ် ရေးသားနိုင်ပြီး ၎င်းတို့ကို သမိုင်းကြောင်းအရ အီဂျစ် အပိုင်းကိန်းများ (Egyptian fractions) ဟု ခေါ်သည်။<ref>{{Citation |last=Solomon |first=Pearl Gold |title=The Math We Need to Know and Do in Grades 6-9: Concepts, Skills, Standards, and Assessments |edition=2nd |publisher=Corwin Press |date=2007 |isbn=978-1-4129-1726-1}}{{Citation |last=Guy |first=Richard K. |title=Unsolved problems in number theory |publisher=Springer-Verlag |date=2004}}</ref> ဒသမ အပိုင်းကိန်းများ (decimal fractions) မှာ ပိုင်းခြေများသည် 10 ၏ ကိန်းပြည့် ထပ်ကိန်းများ (integer powers) ဖြစ်သော အပိုင်းကိန်းများဖြစ်ပြီး များသောအားဖြင့် ဒသမခွဲခြားသင်္ကေတ (decimal separator) ၏ ညာဘက်ရှိ ဂဏန်းများဖြင့် ရည်ညွှန်းဖော်ပြသည်။ <math>\gcd(p, q) = 1</math> ဖြစ်သည့် ဆမခွဲနိုင်သော ရာရှင်နယ်ကိန်း <math>p/q</math> တစ်ခုသည် <math>q</math> သည် <math>b</math> ၏ ထပ်ကိန်းတစ်ခုကို စားနိုင်မှသာလျှင် ပေးထားသော အခြေ (base) <math>b</math> တွင် အဆုံးသတ်သည့် ဒသမကိန်း (terminating decimal) ဖော်ပြချက် ရှိမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}}</ref> ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ၊ အီဂျစ် အပိုင်းကိန်းများ နှင့် ဒသမကိန်းများအတွက် ဥပမာများကိုလည်း လေ့လာနိုင်သည်။ အီဂျစ် အပိုင်းကိန်းများစနစ်တွင် အပေါင်း ရာရှင်နယ်ကိန်းတစ်ခုကို တိကျစွာ ကွဲပြားသော ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ၏ ပေါင်းလဒ်အဖြစ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဤစနစ်တွင် ရာရှင်နယ်ကိန်း <math>3/4</math> ကို <math>1/4 + 1/4 + 1/4</math> အဖြစ် ရေးသား၍မရနိုင်ပေ။ ၎င်းကို မတူညီသော ပိုင်းခြေများဖြစ်သည့် <math>1/2 + 1/4</math> အဖြစ် ခွဲခြမ်းရမည်ဖြစ်သည်။ အဆုံးသတ်သည့် ဒသမကိန်း နှင့်ပတ်သက်၍ <math>\gcd(p, q) = 1</math> ဖြစ်သည့် ရာရှင်နယ်ကိန်း <math>p/q</math> တစ်ခုသည် <math>q</math> ၏ သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းများ (Prime factors) အားလုံးသည် အခြေ ၏ သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းများလည်း ဖြစ်နေမှသာလျှင် ပေးထားသော အခြေ <math>b</math> တွင် အဆုံးသတ်မည်ဖြစ်သည်။ အခြေ 10 တွင် သုဒ္ဓဆခွဲကိန်း 2 နှင့် 5 တို့ ပါဝင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>1/8</math> သည် အဆုံးသတ်သည့် ဒသမကိန်းဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်း၏ပိုင်းခြေ <math>8 = 2^3</math> တွင် သုဒ္ဓဆခွဲကိန်း 2 သာလျှင် ပါဝင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် <math>1/8 = 0.125</math> ဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>1/3</math> သည် အခြေ 10 တွင် အဆုံးမသတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ ၎င်း၏ပိုင်းခြေတွင် သုဒ္ဓဆခွဲကိန်း 3 ပါဝင်နေပြီး ယင်းသည် 10 ၏ သုဒ္ဓဆခွဲကိန်း မဟုတ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဥပမာ <math>2\frac{3}{4}</math> ကဲ့သို့သော ကိန်းရော (mixed number or mixed numeral) သည် သုညမဟုတ်သော ကိန်းပြည့်တစ်ခုနှင့် အပိုင်းကိန်းအစစ်တစ်ခုတို့၏ ပေါင်းလဒ်ဖြစ်ပြီး ယှဉ်တွဲလျက် ရေးသားလေ့ရှိသည်။<ref>{{Citation |last=Wingard-Nelson |first=Rebecca |title=Ready for Fractions and Decimals |publisher=Enslow Publishers |date=2014}}</ref> မူလတန်းကျောင်းများတွင် နေ့စဉ်တိုင်းတာမှုများအတွက် ကိန်းရောများကို အလေးပေးသင်ကြားသော်လည်း ပိုမိုမြင့်မားသော သင်္ချာဘာသာရပ်များတွင် ကိန်းရောများကြောင့် တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများ မကြာခဏ ရှုပ်ထွေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကိုစွန့်လွှတ်ကာ အပိုင်းကိန်းယောင်များကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (algebra) တွင် ယှဉ်တွဲရေးသားခြင်းသည် ပေါင်းခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[မြှောက်ခြင်း]] (multiplication) ကို ရည်ညွှန်းသည်ဖြစ်ရာ ဥပမာအားဖြင့် <math>4x</math> ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။<ref>{{Citation |last=Wu |first=Hung-Hsi |title=Understanding Numbers in Elementary School Mathematics |publisher=American Mathematical Society |date=2011}}{{Citation |last=Gardiner |first=Tony |title=Teaching Mathematics at Secondary Level |publisher=Open Book Publishers |date=2016}}{{Citation |last=Lee |first=M.A. |last2=Messner |first2=S.J. |title=Analysis of concatenations and order of operations in written mathematics |date=2000}}</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ပိုင်းဝေ၊ ပိုင်းခြေ၊ သို့မဟုတ် ၎င်းတို့နှစ်ခုစလုံးသည် အပိုင်းကိန်းများ ဖြစ်နေပါက ယင်းကို ကွန်ပလက်စ် အပိုင်းကိန်း (complex fraction) ဟု သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး အပိုင်းကိန်းတစ်ခု၏ အပိုင်းကိန်းကို ကွန်ပေါင်း အပိုင်းကိန်း (compound fraction) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အဘိဓာန်များသည် ဤဝေါဟာရများကို ခေတ်မမီတော့ဟု ယူဆခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ကို အပြန်အလှန် အစားထိုး အသုံးပြုခြင်းများ ရှိကြသည်။<ref>{{Citation |last=Trotter |first=James |title=A complete system of arithmetic |date=1853}}{{Citation |last=Barlow |first=Peter |title=A new mathematical and philosophical dictionary |date=1814}}{{Citation |title=Collins English Dictionary}}</ref> == သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံ (Abstract algebraic structure) == သရုပ်မဲ့ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် အပိုင်းကိန်းများကို [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (ordered pair) <math>(r, d)</math> များ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (equivalence classes) အဖြစ် ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ထားပြီး ပိုင်းခြေ <math>d</math> သည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိရှိသော [[အစု]] (multiplicatively closed set) <math>D</math> အတွင်း ပါဝင်သည်။ အပိုင်းကိန်းနှစ်ခု <math>r/d</math> နှင့် <math>s/e</math> တို့သည် <math>re = sd</math> ဖြစ်လျှင် အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math>(2, 3)</math> နှင့် <math>(4, 6)</math> တို့ကို စမ်းသပ်စစ်ဆေးရာတွင် <math>2 \cdot 6 = 12</math> နှင့် <math>3 \cdot 4 = 12</math> အသီးသီးရရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် တူညီသော ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားအတွင်း ပါဝင်ကြောင်း အတည်ပြုနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ယေဘုယျကွင်းများ (general rings) တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာဖြင့် <math>x \in D</math> အစုဝင် (element) တစ်ခုခုအတွက် <math>x(er - ds) = 0</math> ဖြစ်လျှင်လည်း ၎င်းတို့ကို ထပ်တူညီသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ [[ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာဆိုင်ရာ]] တွက်ချက်မှုများ (arithmetic operations) သည် အားလုံးရင်းနှီးပြီးဖြစ်သော စည်းမျဉ်းများအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>\frac{a}{b} + \frac{c}{d} = \frac{ad+bc}{bd}</math> နှင့် <math>\frac{a}{b} \cdot \frac{c}{d} = \frac{ac}{bd}</math> တို့ဖြစ်သည်။ ဤတွက်ချက်မှုများသည် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အတန်းအစားအပေါ် မှီခိုခြင်းမရှိဘဲ သင်္ချာနည်းကျ မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားခြင်း (well-defined) ဖြစ်သည်။<ref>{{Citation |last=Stepanov |first=S.A. |title=Encyclopedia of Mathematics}}{{Citation |last=Dummit |first=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2003 |isbn=978-0-471-43334-7}}</ref> [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) <math>R</math> တစ်ခုမှ အပိုင်းကိန်းများ၏ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring of fractions) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ရာတွင် သုညမပါဝင်သည့် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိရှိသော [[အစုပိုင်း]] (subset) <math>D</math> တစ်ခုကို ရွေးချယ်သည်။ ရရှိလာသော ကွင်း <math>D^{-1}R</math> တွင် <math>D</math> ၏ [[အစုဝင်]]တိုင်းသည် ယူနစ် (unit) ခေါ် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် (invertible element) ဖြစ်လာပြီး အစုဝင်တိုင်းကို <math>r/d</math> ပုံစံဖြင့် ရေးသားနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>D</math> တွင် သုညစားကိန်းများ (zero-divisors) မပါဝင်ပါက <math>R</math> ကို <math>D^{-1}R</math> ထဲသို့ ထည့်သွင်းပေးသော [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (ring homomorphism) <math>\pi(r) = r/1</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{Citation |last=Dummit |first=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2003 |isbn=978-0-471-43334-7}}</ref> မူလကွင်း <math>R</math> သည် သုညစားကိန်းများ မပါဝင်သည့် [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (integral domain) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>D = R \setminus \{0\}</math> ဖြစ်ပါက ရရှိလာသော အပိုင်းကိန်းများ၏ ကွင်းသည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) တစ်ခုဖြစ်လာကာ ၎င်းကို အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ် (field of fractions) ဟု ခေါ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] <math>\mathbb{Z}</math> သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ်သည် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] <math>\mathbb{Q}</math> ဖြစ်သည်။ အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ်သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း <math>R</math> ကို ငုံထားသော (containing) အငယ်ဆုံး ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သည်။ ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာဆိုရလျှင် <math>D^{-1}R</math> သည် စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ (universal property) တစ်ခုကို ပြည့်စုံစေသည်။ ၎င်းမှာ <math>R</math> မှ အခြားကွင်း <math>S</math> ဆီသို့ <math>D</math> ၏ အစုဝင်အားလုံးကို ယူနစ်များထံ ပုံဖော်ပေးသော [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (homomorphism mapping) တစ်ခုရှိပါက <math>D^{-1}R</math> မှ <math>S</math> သို့ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခု တည်ရှိမည်ဖြစ်သည်။<ref>{{Citation |last=Dummit |first=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2003 |isbn=978-0-471-43334-7}}</ref> အပိုင်းကိန်းများ၏ သဘောတရားသည် ကိန်းပြည့်များမှ ပိုလီနိုမီရယ်များ (polynomials) အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ ပိုလီနိုမီရယ် နှစ်ခုဖြင့် အပိုင်းကိန်းတစ်ခုကို ဖန်တီးသောအခါ ၎င်းကို အပိုင်းကိန်း <math>p(x)/q(x)</math> ပုံစံရှိ ရာရှင်နယ် [[ဖန်ရှင်]] (rational function) ဟု ခေါ်သည်။ ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်တိုင်းသည် ပိုင်းခြေ သုညနှင့် ညီမျှသော တိကျသည့် အမှတ်များမှလွဲ၍ ကိန်းမျဉ်းပေါ်ရှိ နေရာတိုင်းတွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (continuous) နှင့် အဆက်မပြတ် [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]] (continuously differentiable functions) ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Citation |last=Dummit |first=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2003 |isbn=978-0-471-43334-7}}{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}}</ref> ထို့အပြင် အပိုင်းကိန်းများ၏ သဘောတရားသည် ကွင်းများမှ [[မော်ဂျူး|မော်ဂျူးများ]] (modules) အထိ ကျယ်ပြန့်သည်။ <math>R</math>-မော်ဂျူး (<math>R</math>-module) <math>M</math> နှင့် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အစု <math>D</math> တို့အတွက် အပိုင်းကိန်းများ၏ မော်ဂျူး (module of fractions) <math>D^{-1}M</math> တွင် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ <math>m/d</math> ပါဝင်သည်။ ဒေသအလိုက်ဖြစ်စေခြင်း (localization) ဟုခေါ်သော ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် [[တိကျသော ဖန်တာ]] (exact functor) တစ်ခုဖြစ်ပြီး [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်|တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များ]] (tensor products) နှင့် ဖလှယ်၍ရသည် (commutes)။<ref>{{Citation |last=Dummit |first=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2003 |isbn=978-0-471-43334-7}}</ref> အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> ပါရှိသော အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း <math>R</math> တစ်ခုအတွက် အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ် (fractional ideal) သည် သုညမဟုတ်သော <math>d \in R</math> တစ်ခုအတွက် <math>dA \subseteq R</math> ဖြစ်သည့် <math>K</math> ၏ <math>R</math>-မော်ဂျူးပိုင်း (<math>R</math>-submodule) တစ်ခုဖြစ်သည်။ အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ်ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်း <math>x \in K</math> ဖြင့် ထုတ်လုပ် (generated) ပါက ၎င်းကို ပရင်စီပယ် အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ် (principal fractional ideal) ဟု ခေါ်သည်။<ref>{{Citation |last=Dummit |first=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2003 |isbn=978-0-471-43334-7}}</ref> ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များ နှင့်ပတ်သက်၍ သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာတွင် ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်းတစ်ခု၏ အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ်အတွင်းရှိ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဖီးလ်ဒ်အတွင်း၌ <math>\frac{x^2 - 1}{x - 1}</math> ဟူသော ဖော်ပြချက်နှင့် <math>\frac{x + 1}{1}</math> ဟူသော ပိုလီနိုမီရယ်တို့သည် သင်္ချာနည်းကျအရ ထပ်တူညီသော အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ <math>(x^2 - 1) \cdot 1 = (x - 1)(x + 1)</math> ဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းတို့ကို [[ကိန်းစစ်]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (Real analysis) တွင် သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များအလိုက် (Pointwise) ဖန်ရှင်များအဖြစ် တန်ဖိုးရှာဖွေရာ၌ <math>\frac{x^2 - 1}{x - 1}</math> သည် <math>x = 1</math> အမှတ်တွင် ဖယ်ရှားနိုင်သော [[အဆက်မပြတ်_ဖန်ရှင်#အဆက်မပြတ်မဖြစ်သော_ဖန်ရှင်များ_(Discontinuous_Functions)|အဆက်မပြတ်မဖြစ်ခြင်း]] (Removable discontinuity) တစ်ခုကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ သို့သော်လည်း <math>x + 1</math> သည် နေရာတိုင်းတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ == မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ နှင့် အခြားနယ်ပယ်များတွင် အသုံးပြုမှု == မျဉ်းဖြောင့် [[အက္ခရာသင်္ချာ]]တွင်လည်း အပိုင်းကိန်းများသည် ထူးခြားစွာ ပါဝင်သည်။ ဟီလ်ဘတ် [[ကိန်းအုံ]] (Hilbert matrix) သည် စတုရန်းကိန်းအုံ (square matrix) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်ဒိုင်ယာဂွန်နယ် (anti-diagonal) တစ်လျှောက်ရှိ အစုဝင်များသည် ထပ်တူညီသော ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ ဖြစ်ကြကာ <math>H_{i,j} = \frac{1}{i+j-1}</math> ပုံသေနည်းဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ ဖီးလ်ဘတ် ကိန်းအုံ (Filbert matrix) သည် ပိုင်းခြေများအဖြစ် ဖီဘိုနာချီကိန်းများ (Fibonacci numbers) ပါဝင်သော ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများကို အသုံးပြုသည်။ ဤကိန်းအုံနှစ်ခုစလုံးသည် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]]ချည်းသာ ပါဝင်သော ပြောင်းပြန်ကိန်းအုံများ (inverse matrices) ရှိသည့် ရှားပါးသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။<ref>{{Citation |last=Choi |first=Man Duen |title=Tricks or treats with the Hilbert matrix |journal=The American Mathematical Monthly |volume=90 |issue=5 |pages=301–312 |date=1983}}{{Citation |last=Richardson |first=Thomas M. |title=The Filbert matrix |journal=Fibonacci Quarterly |volume=39 |issue=3 |pages=268–275 |date=2011}}</ref> ဟီလ်ဘတ် ကိန်းအုံ တွင် အစုဝင်များကို <math>H_{i,j} = \frac{1}{i+j-1}</math> အဖြစ် တိကျစွာ သတ်မှတ်ထားသည်။ အတန်း 2 နှင့် တိုင် 2 တို့၏ ဆုံမှတ်အတွက် တိကျသောတန်ဖိုးမှာ <math>H_{2,2} = \frac{1}{2+2-1} = 1/3</math> ဖြစ်သည်။ [[ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) နှင့် [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) တို့တွင် ဖာရေး ကိန်းစဉ်တန်း (Farey sequence) တစ်ခု၌ အရှင်းဆုံးပုံစံရှိသည့် အပိုင်းကိန်းနှစ်ခု <math>a/b</math> နှင့် <math>c/d</math> တို့သည် တိကျသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>|ad - bc| = 1</math> ကို ပြည့်စုံစေပါက ကပ်လျက် (adjacent) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ကိန်းမျဉ်း (number line) ပေါ်တွင် ဖို့ဒ် စက်ဝိုင်းများ (Ford circles) အဖြစ် ဂရပ်ဆွဲသောအခါ ကပ်လျက် အပိုင်းကိန်းများသည် ပြီးပြည့်စုံစွာ ထိစပ်နေသော (tangent) စက်ဝိုင်းများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ကပ်လျက် အပိုင်းကိန်းနှစ်ခု၏ ပကတိ ခြားနားခြင်းရလဒ်သည် အမြဲတမ်း တိကျစွာ ယူနစ်အပိုင်းကိန်း <math>1/(bd)</math> ဖြစ်သော်လည်း ယူနစ်အပိုင်းကိန်းတစ်ခု ကွာခြားရုံမျှဖြင့် အပိုင်းကိန်းနှစ်ခုအား သင်္ချာနည်းကျအရ ကပ်လျက်ဖြစ်စေရန် မလုံလောက်ပေ။<ref>{{Citation |last=Ford |first=L.R. |title=Fractions |journal=The American Mathematical Monthly |volume=45 |issue=9 |pages=586–601 |date=1938}}</ref> ဖာရေး ကိန်းစဉ်တန်း ၏ ကပ်လျက်ဖြစ်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ဆမခွဲနိုင်သော အပိုင်းကိန်းနှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>a/b</math> နှင့် <math>c/d</math> တို့သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အခြေအနေဖြစ်သော <math>|ad - bc| = 1</math> ကို ပြည့်စုံစေပါက ၎င်းတို့သည် ထိမျဉ်းအဖြစ် ထိစပ်နေသော (Tangent) ဖို့ဒ် စက်ဝိုင်းများ ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ <math>1/2</math> နှင့် <math>2/5</math> တို့ကို စမ်းသပ်ကြည့်ရာတွင် <math>|(1 \cdot 5) - (2 \cdot 2)| = |5 - 4| = 1</math> ရရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ကပ်လျက်ဖြစ်ကြသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် <math>1/2</math> နှင့် <math>1/4</math> တို့ကို စမ်းသပ်ကြည့်ရာတွင် <math>|(1 \cdot 4) - (2 \cdot 1)| = |4 - 2| = 2</math> ရရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် ကပ်လျက်မဖြစ်ကြပေ။ == ကိန်းစစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (Real analysis) == ကိန်းစစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာတွင် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] အားလုံးပါဝင်သော အစုကို <math>\mathbb{Q}</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ|ဖလှယ်ရ နိယာမ]] (commutative law)၊ [[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ|ဖက်စပ်ရ နိယာမ]] (associative law) နှင့် [[ဖြန့်ဝေရဂုဏ်သတ္တိ|ဖြန့်ဝေခြင်း နိယာမ]] (distributive law) ကဲ့သို့သော [[ပေါင်းခြင်း]]၊ [[မြှောက်ခြင်း]]နှင့် [[အက္ခရာသင်္ချာ]] အစီအစဉ်များအတွက် စံ [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]] (axioms) အားလုံးကို ပြည့်စုံစေသော အစဉ်ကျသော [[ဖီးလ်ဒ်]] (ordered field) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ၎င်းတို့သည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real line) အတွင်း သိပ်သည်းသော (dense) အစုဖြစ်ပြီး သင်္ချာနည်းကျအရ မည်သည့် ကွဲပြားသော [[ကိန်းစစ်]] (real number) နှစ်ခုကြားတွင်မဆို ၎င်းတို့ မည်မျှပင် နီးကပ်နေစေကာမူ ရာရှင်နယ် အပိုင်းကိန်း အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေကြောင်း အာမခံချက်ပေးသည်။ အပိုင်းကိန်း အရေအတွက် [[အနန္တ]] (infinite) ရှိပြီး ကိန်းမျဉ်းပေါ်တွင် သိပ်သည်းစွာ ပြည့်နှက်နေသော်လည်း အပိုင်းကိန်းအားလုံးပါဝင်သော [[အစု]]သည် သင်္ချာနည်းကျအရ ရေတွက်နိုင်သောအစု (countable set) ဖြစ်သည်။ မည်သည့်အပိုင်းကိန်း <math>b/a</math> ကိုမဆို [[ကိန်းပြည့်]]စုံတွဲတစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သောကြောင့် ၎င်းတို့ကို [[သဘာဝကိန်း|သဘာဝ ရေတွက်ကိန်းများ]]နှင့် တစ်-တစ် ကိုက်ညီမှု (one-to-one correspondence) အဖြစ် အစီအစဉ်တကျ နေရာချထားနိုင်သည်။<ref>{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}}</ref> ရာရှင်နယ်ကိန်းများ၏ သိပ်သည်းမှု (Density of Rationals) ကို လေ့လာကြည့်မည်ဆိုလျှင် <math>a < b</math> ဖြစ်သည့် မည်သည့် ကိန်းစစ်နှစ်ခု <math>a</math> နှင့် <math>b</math> မဆိုအတွက် <math>a < q < b</math> ဖြစ်စေမည့် ရာရှင်နယ်ကိန်း <math>q</math> တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိသည်။ <math>1/3</math> နှင့် <math>1/2</math> ကြားတွင် ၎င်းတို့၏ တိကျသော [[ဂဏန်းသင်္ချာ]] ပျမ်းမျှတန်ဖိုး (Arithmetic mean) သည် အဆိုပါ ရာရှင်နယ်ကိန်းတစ်ခုကို ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ ၎င်းမှာ <math>\frac{1/3 + 1/2}{2} = \frac{5/6}{2} = 5/12</math> ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် အပိုင်းကိန်းစနစ်သည် ကွက်လပ်များ ပါဝင်နေသောကြောင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များစွာအတွက် လုံလောက်မှုမရှိပေ။ ဥပမာအားဖြင့် <math>p^2 = 2</math> ဖြစ်စေမည့် ရာရှင်နယ် အပိုင်းကိန်း <math>p</math> ဟူ၍ မရှိပါ။ ၎င်းတို့၏ နှစ်ထပ်ကိန်းများ (squares) သည် 2 နှင့် အလွန်နီးကပ်သော အပိုင်းကိန်းများကို ရှာတွေ့နိုင်သော်လည်း တိကျစွာ 2 နှင့် ညီမျှမည်မဟုတ်သောကြောင့် [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း|အီရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (irrational numbers) တည်ရှိရန် လိုအပ်လာသည်။ ထို့အပြင် ကိန်းပြည့်တစ်ခုသည် နှစ်ထပ်ကိန်း (perfect square) မဟုတ်ပါက ၎င်း၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) ကို အပိုင်းကိန်းအဖြစ် ဖော်ပြ၍မရနိုင်ပေ။<ref>{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}}{{Citation |last=Hewitt |first=Edwin |last2=Stromberg |first2=Karl R. |title=Real and Abstract Analysis |publisher=Springer-Verlag |date=1965}}</ref> အီရာရှင်နယ်ကိန်းများ ပါဝင်သော တွက်ချက်မှုများတွင် သုညမဟုတ်သော အပိုင်းကိန်း <math>r</math> ကို မည်သည့် အီရာရှင်နယ်ကိန်း <math>x</math> နှင့်မဆို ပေါင်းစပ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းလဒ် (sum) (<math>r + x</math>) နှင့် မြှောက်လဒ် (product) (<math>rx</math>) တို့သည် အမြဲတမ်း အီရာရှင်နယ်ကိန်းသာ ထွက်ပေါ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မည်သည့် ကိန်းစစ် <math>x</math> ၏ အပိုင်းကိန်း အစိတ်အပိုင်း ကိုမဆို <math>(x) = x - [x]</math> [[ဖန်ရှင်]]ဖြင့် ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပြီး <math>[x]</math> သည် <math>x</math> တွင်ပါဝင်သော အကြီးဆုံး ကိန်းပြည့် (greatest integer) ဖြစ်သည်။ ဤဖန်ရှင်သည် ကိန်းပြည့်များရှိရာ နေရာများတွင် ရိုးရှင်းစွာ [[အဆက်မပြတ်_ဖန်ရှင်#အဆက်မပြတ်မဖြစ်သော_ဖန်ရှင်များ_(Discontinuous_Functions)|အဆက်မပြတ်မဖြစ်ခြင်း]] (discontinuity) ရှိသော်လည်း ကျန်နေရာတိုင်းတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိသည်။<ref>{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=978-0-07-054235-8}}</ref> 2 ၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း၏ အီရာရှင်နယ်ကိန်းဖြစ်မှု (Irrationality) နှင့်ပတ်သက်၍ <math>(p/q)^2 = 2</math> ဖြစ်စေမည့် မည်သည့် ရာရှင်နယ်ကိန်း <math>p/q</math> မျှ မတည်ရှိပေ။ အလွန်တိကျသော ရာရှင်နယ်ကိန်း ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှု (Rational approximation) ဖြစ်သည့် <math>99/70</math> ကို အသုံးပြုပါက <math>(99/70)^2 = 9801/4900</math> ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို တွက်ချက်လိုက်သောအခါ <math>2 + \frac{1}{4900}</math> ထွက်ပေါ်လာပြီး ယင်းက <math>9801/4900 \ne 2</math> ဖြစ်ကြောင်း တိကျစွာ သက်သေပြနေသည်။ အပိုင်းကိန်း အစိတ်အပိုင်း ဖန်ရှင် (Fractional part function) ကို <math>\{x\} = x - \lfloor x \rfloor</math> အဖြစ် တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\lfloor x \rfloor</math> သည် <math>x</math> ထက် ငယ်သော သို့မဟုတ် <math>x</math> နှင့် ညီမျှသော အကြီးဆုံး ကိန်းပြည့် ဖြစ်သည်။ အပေါင်းကိန်း <math>x = 3.75</math> အတွက် <math>\lfloor 3.75 \rfloor = 3</math> ဖြစ်သောကြောင့် ရလဒ်အနေဖြင့် <math>3.75 - 3 = 0.75</math> ကို ရရှိသည်။ အနုတ်ကိန်း <math>x = -1.25</math> အတွက် <math>\lfloor -1.25 \rfloor = -2</math> ဖြစ်သောကြောင့် ရလဒ်အနေဖြင့် <math>-1.25 - (-2) = 0.75</math> ကို ရရှိသည်။ == ယူနစ်အပိုင်းကိန်းနှင့် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Series) == ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ [[ကိန်းစဉ်တန်း|ကိန်းစဉ်တန်းများ]] များစွာ၏ အခြေခံ တည်ဆောက်မှုအစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် အသုံးဝင်သည်။ အပေါင်း ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများအားလုံး၏ ပေါင်းလဒ်ကို ဟာမိုနစ် ကိန်းစဉ်တန်း (harmonic series) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ယင်းသည် သင်္ချာနည်းကျအရ ဖြာထွက်သော (divergent) ကိန်းစဉ်တန်းဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အလှည့်ကျ ဟာမိုနစ် ကိန်းစဉ်တန်း (alternating harmonic series) သည် စုဆုံသည် (convergent) ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ပေါင်းလဒ်သည် 2 ၏ သဘာဝ [[လော့ဂရစ်သမ်]] (natural logarithm) ဖြစ်သည်။ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် ပုံသေနည်း (Leibniz formula) က အလှည့်ကျ [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|မကိန်း]] (odd number) ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ၏ ပေါင်းလဒ်သည် <math>\pi/4</math> နှင့် ညီမျှကြောင်း ပြသသည်။ ထို့အပြင် နာမည်ကျော် ဘာဆယ် ပြဿနာ (Basel problem) ၏ အဖြေက နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ထားသော ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ၏ ပေါင်းလဒ်သည် <math>\pi^2/6</math> နှင့် ညီမျှကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။<ref>{{Citation |last=Boas |first=R.P. |last2=Wrench |first2=J.W. |title=Partial sums of the harmonic series |journal=The American Mathematical Monthly |volume=78 |issue=8 |pages=864–870 |date=1971}}{{Citation |last=Freniche |first=Francisco J. |title=On Riemann's rearrangement theorem for the alternating harmonic series |journal=The American Mathematical Monthly |volume=117 |issue=5 |pages=442–447 |date=2010}}{{Citation |last=Roy |first=Ranjan |title=The discovery of the series formula for pi by Leibniz, Gregory and Nilakantha |journal=Mathematics Magazine |volume=63 |issue=5 |pages=291–306 |date=1990}}{{Citation |last=Ayoub |first=Raymond |title=Euler and the zeta function |journal=The American Mathematical Monthly |volume=81 |issue=10 |pages=1067–1086 |date=1974}}</ref> ၎င်းတို့၏ တိကျသော ဥပမာများကို အောက်တွင် ဖော်ပြထားသည်။ ဟာမိုနစ် ကိန်းစဉ်တန်းကို <math>\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n} = 1 + 1/2 + 1/3 + 1/4 + \dots</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပေါင်းလဒ်များ (Partial sums) ၏ [[ကိန်းစဉ်]]သည် အကန့်အသတ်မရှိ (Without bound) ကြီးထွားလာပြီး ၎င်းသည် အဆုံးရှိသော [[စုဆုံမှတ်]] (Limit) တစ်ခုဆီသို့ ချဉ်းကပ်ခြင်း မရှိပေ။ အလှည့်ကျ ဟာမိုနစ် ကိန်းစဉ်တန်းကို <math>\sum_{n=1}^{\infty} \frac{(-1)^{n+1}}{n} = 1 - 1/2 + 1/3 - 1/4 + \dots</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ၎င်းသည် ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် စုဆုံသည် (Converges conditionally)။ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် ပုံသေနည်းကို <math>\sum_{n=0}^{\infty} \frac{(-1)^n}{2n+1} = 1 - 1/3 + 1/5 - 1/7 + \dots</math> အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ဘာဆယ် ပြဿနာ၏ ပေါင်းလဒ်ကို <math>\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2} = 1/1 + 1/4 + 1/9 + 1/16 + \dots</math> အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း== အစောဆုံး တွေ့ရှိရသော အပိုင်းကိန်းများမှာ ရှေးခေတ် အီဂျစ်လူမျိုးများ အသုံးပြုခဲ့သော ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ ဖြစ်သည်။ ဘီစီ 1650 ခန့်က ရေးသားခဲ့သော နာမည်ကျော် Rhind Mathematical Papyrus တွင် ယူနစ်အပိုင်းကိန်းများ၏ ကျယ်ပြန့်သော ဇယားများ ပါဝင်ပြီး Horus-eye အပိုင်းကိန်းများကဲ့သို့သော အစောပိုင်း သက်သေအထောက်အထားများသည် ဘီစီ သုံးထောင်စုနှစ်အထိ သက်တမ်းရှိသည်။ နောက်ပိုင်း ရှေးခေတ်ဂရိတွင် ဘီစီ 530 ခန့်က ပိုက်သာဂိုရပ်စ် (Pythagoras) ၏ နောက်လိုက်များသည် 2 ၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်းကို ကိန်းပြည့်များ၏ အပိုင်းကိန်းအဖြစ် ဖော်ပြ၍မရကြောင်း နာမည်ကျော် သက်သေပြနိုင်ခဲ့ပြီး ဤသို့ဖြင့် [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း|အီရာရှင်နယ်ကိန်းများ]]၏ သဘာဝကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။<ref>{{Citation |last=Eves |first=Howard |title=An Introduction to the History of Mathematics |edition=6th |publisher=Saunders College Publishing |date=1990 |isbn=978-0-03-029558-4}}{{Citation |last=Chace |first=Arnold Buffum |title=The Rhind Mathematical Papyrus |publisher=Mathematical Association of America |date=1927}}</ref> သင်္သကရိုက်ဘာသာဖြင့် ''amsa'' ဟုခေါ်သော ပိုင်းဝေကို ''cheda'' ဟုခေါ်သော ပိုင်းခြေအထက်တွင်ထားရှိသည့် ခေတ်သစ် အပိုင်းကိန်းပုံစံသည် အေဒီ 400 ခန့်က Bakhshali လက်ရေးစာမူနှင့် 628 ခန့်က Brahmagupta ၏ လုပ်ငန်းခွင်များ စသည့် အိန္ဒိယ သင်္ချာမှ မြစ်ဖျားခံလာခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းတို့ကို ကြားတွင် အပိုင်းကိန်းမျဉ်း (fraction bar) မပါဘဲ အထက်အောက် ဒေါင်လိုက် ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref>{{Citation |last=Miller |first=Jeff |title=Earliest Uses of Various Mathematical Symbols |date=2014}}{{Citation |last=Filliozat |first=Pierre-Sylvain |title=Ancient Sanskrit Mathematics: An Oral Tradition and a Written Literature |publisher=Hindustan Book Agency |date=2004}}</ref> အလျားလိုက် အပိုင်းကိန်းမျဉ်းကို 1200 ခန့်တွင် နေထိုင်ခဲ့သော မော်ရိုကိုနိုင်ငံမှ မွတ်ဆလင် [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာရှင်]] အယ်လ်-ဟာဆာ (Al-Hassār) ၏ လုပ်ငန်းခွင်များတွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိရပြီး နောက်ပိုင်း 13 ရာစု ဥရောပတွင် လီယိုနာဒို ဖီဘိုနာချီ (Leonardo Fibonacci) မှတစ်ဆင့် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{Citation |last=Cajori |first=Florian |title=A History of Mathematical Notations |volume=1 |publisher=Open Court Publishing Co. |date=1928 |isbn=978-0-486-67766-8}}</ref> ဒသမ အပိုင်းကိန်းများကို 1585 ခုနှစ်တွင် ဆိုင်မွန် စတီဗင် (Simon Stevin) ၏ ''De Thiende'' လက်ကမ်းစာစောင်မှတစ်ဆင့် လူသိများလာစေခဲ့သည်။ စတီဗင်က ထိုသို့ လူသိများအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ဒသမ အပိုင်းကိန်းများကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်ငါးခုက 10 ရာစုမှ ဘဂ္ဂဒက် သင်္ချာပညာရှင် Abu'l-Hasan al-Uqlidisi နှင့် နောက်ပိုင်း 15 ရာစုမှ ပါရှန်း သင်္ချာပညာရှင် Jamshīd al-Kāshī တို့က အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref>{{Citation |last=Struik |first=Dirk Jan |title=A Source Book in Mathematics, 1200–1800 |publisher=Princeton University Press |date=1986 |isbn=978-0-691-02397-7}}{{Citation |last=Berggren |first=J. Lennart |title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam |publisher=Princeton University Press |date=2007 |isbn=978-0-691-11485-9}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အခြေခံဂဏန်းသင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကိန်းများ]] egwxe6zeca1lmb5glnpq3l6bdnt8hry 0 57135 1051111 865586 2026-09-01T18:20:35Z Dr Lotus Black 31011 1051111 wikitext text/x-wiki {{Infobox unit | standard = [[:en:astronomical system of units|astronomy units]] | quantity = အလျား | symbol = ly<ref name="IAUgen"/> | units1 = [[မက်ထရစ်စနစ်|metric]] ([[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ယူနစ်စနစ်|SI]]) units | inunits1 = {{val|9.4607|e=15|ul=m}}<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{val|9.46075|ul=Pm}} | units2 = [[:en:Imperial units|imperial]] & [[:en:United States customary units|US]] units | inunits2 = {{val|5.8786|e=12|ul=mi}} | units3 = [[:en:astronomical system of units|astronomical units]] | inunits3 = {{val|63,241|ul=au}}<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{val|0.3066|ul=pc}} | caption = [[နေ]]မှ အလင်းနှစ် ၁၂ အကွာအဝေးအတွင်းရှိ<br> [[ကြယ်]]တို့၏ မြေပုံ]]<ref>[http://www.atlasoftheuniverse.com/12lys.html The Universe within 12.5 Light Years: The Nearest Stars]</ref>|image = [[File:12lightyears.gif|300px]] }} '''အလင်းနှစ်''' ([[အင်္ဂလိပ်]]: Light-year) ဆိုသည်မှာ [[စကြဝဠာ]]ရှိ [[ကြယ်]]များ [[ဂယ်လက်ဆီ]]များနှင့် အခြား နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများအားတိုင်းတာရာတွင် အသုံးပြုသော အတိုင်းအတာ ယူနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အလင်း]]သည် တစ်စက္ကန့်လျင် [[ကီလိုမီတာ]] ၃ သိန်း (မိုင်ပေါင်း ၁၈၆,၀၀၀) ခရီးသွားသည်။ ထိုကဲ့သို့ အမြန်နှုန်းဖြင့် တစ်နှစ်လုံး အလင်းဖြတ်သန်းသွားသော အကွာအဝေးသည် အလင်းနှစ် ၁ နှစ် ဖြစ်သည်။<ref name="IAUgen">{{citation | url = http://www.iau.org/public/themes/measuring/ | title = Measuring the Universe: The IAU and Astronomical Units | author = International Astronomical Union | access-date = 10 November 2013 | archive-date = 19 December 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161219024527/https://www.iau.org/public/themes/measuring/ | url-status = dead }}</ref> ဥပမာ [[လကမ္ဘာ]]သည် [[ကမ္ဘာ]]မှ မိုင်ပေါင်း ၂၄၀,၀၀၀ သာဝေးသည်။ ထို့ကြောင့် လကမ္ဘာသည် ကမ္ဘာမြေသို့ အလင်းနှစ် ၁ စက္ကန့်ကျော်ခန့်သာ ဝေးကွာသည်။ [[နေအဖွဲ့အစည်း|နေစကြဝဠာ]]ပြင်ပမှ အရာများအားတိုင်းတာရာတွင် အလင်းနှစ်ကို စံနမူနာထားကာ အသုံးပြုသည်။ အလင်းနှစ်တွင် '''[[သက္ကရာဇ်|ခုနှစ်]]''' ပါဝင်သောကြောင့် တခါတရံ [[အချိန်၏ ယူနစ်]]နှင့် ရောထွေးတတ်သည်။ အလင်းနှစ် (၁) နှစ် = ၉၄၆ဝ၇၃ဝ၄၇၂၅၈ဝ၈ဝဝ [[မီတာ]] (အတိအကျ) <br /> ≈ ၉.၄၆၁ ပီတာမီတာ <br /> ≈ ၅.၈၇၈၆၂၅ [[ထရီလီယံ]] မိုင် <br /> ≈ ၆၃၂၄၁.ဝဝ၇ [[AU]] <br /> ≈ ဝ.၃ဝ၆၆ဝ၁ [[parsec]]s ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အလင်း]] [[ကဏ္ဍ:အလျား၏ ယူနစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒ အတိုင်းအတာ ယူနစ်များ]] 3xfjel1b5uc4gtogc29l6o9j5fg6dms 0 58556 1051115 863841 2026-09-01T18:54:38Z Dr Lotus Black 31011 1051115 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ''New Horizons'' | image = File:New Horizons spacecraft model 1.png | image_caption = ''New Horizons'' အာကာသယာဉ် | image_alt = | image_size = 300px | insignia = New Horizons - Logo2 big.png | mission_type = [[ပလူတို]] flyby; {{mpl|2014 MU|69}} flyby | operator = [[NASA]] | website = {{URL|http://pluto.jhuapl.edu/}}<br>{{URL|1=http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/|2=www.nasa.gov}} | COSPAR_ID = 2006-001A | SATCAT = 28928 | mission_duration = Primary mission: 9.5&nbsp;years | manufacturer = အသုံးချ ရူပဗေဒ ဓာတ်ခွဲခန်း{{,}} Southwest Research Institute | launch_mass = {{convert|478|kg|lb}} | power = 228&nbsp;watts | launch_date = {{start date|2006|01|19}} ၁၉:၀၀ [[UTC]] | launch_rocket = Atlas V 551 | launch_site = Cape Canaveral Air Force Station|Cape Canaveral Cape Canaveral Air Force Station Space Launch Complex 41|SLC-41 | launch_contractor = International Launch Services |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[လ]] |distance = {{convert|189,916|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2006|01|20}} ၀၄:၀၀ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = {{ats|132524|APL}} |note = မမျော်လင့်ဘဲ |distance = {{convert|101,867|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2006|06|13}} ၀၄:၀၅ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာ]] |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |distance = {{convert|2,300,000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2007|02|28}} ၀၅:၄၃:၄၀ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ပလူတို]] |distance = {{convert|12,500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2015|07|14}} ၁၁:၄၉:၅၇ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = {{mpl|2014 MU|69}} |distance = |arrival_date = {{start date|2019|01|01}}. {{countdown|year=2019|month=01|day=01|event=2014 MU69 approach}} }} | instruments_list = <!-- start collapsible list of instruments --> {{Infobox spaceflight/Instruments |acronym1 = Alice | name1 = Ultraviolet Imaging Spectrometer |acronym2 = LORRI | name2 = Long-Range Reconnaissance Imager |acronym3 = SWAP | name3 = Solar Wind at Pluto |acronym4 = PEPSSI | name4 = Pluto Energetic Particle Spectrometer Science Investigation |acronym5 = REX | name5 = Radio Science Experiment |acronym6 = Ralph | name6 = Ralph Telescope |acronym7 = SDC | name7 = Venetia Burney Student Dust Counter }} }} '''New Horizons''' အာကာသယာဉ်သည် [[နာဆာ]]မှ စေလွှတ်သည့် စီမံကိန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="NYT-20150718">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=The Long, Strange Trip to Pluto, and How NASA Nearly Missed It |url=http://www.nytimes.com/2015/07/19/us/the-long-strange-trip-to-pluto-and-how-nasa-nearly-missed-it.html |date=July 18, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 19, 2015}}</ref>ယင်း၏ ပင်မရည်ရွယ်ချက်မှာ [[ပလူတို]]အား ဖြတ်သန်းပျံသန်းရန်နှင့် [[ကျူးပါး ခါးပတ်]]အနီးသို့ ပျံသန်းရေးဖြစ်သည်။<ref name="nhtp">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ |title=New Horizons to Pluto, Mission Website |publisher=US National Aeronautics and Space Administration (NASA) |date=July 2, 2015 |accessdate=July 7, 2015 |archive-date=24 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524032302/https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ }}</ref><ref name="NYT-20150713">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=A Close-Up for Pluto After Spacecraft's 3-Billion-MileTrip |url=http://www.nytimes.com/2015/07/14/science/a-close-up-for-pluto-after-spacecrafts-3-billion-mile-trip.html |date=July 13, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 13, 2015}}</ref><ref name="NYT-20150706">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Almost Time for Pluto's Close-Up |url=http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/almost-time-for-plutos-close-up.html |date=July 6, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 6, 2015}}</ref><ref name="NYT-20150706-db">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Reaching Pluto, and the End of an Era of Planetary Exploration |url=http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/reaching-pluto-and-the-end-of-an-era-of-planetary-exploration.html |date=July 6, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 7, 2015}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၉ တွင် New Horizons အား စတင်ပစ်လွှတ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ တွင် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]အနားသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ ဂျူပီတာ၏ ဒြပ်ဆွဲအားအကူညီဖြင့် ယာဉ်အမြန်နှုန်းအား အရှိန်တင်စေခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၄ တွင် ပလူတိုမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ဖြတ်ပျံခဲ့သည်။<ref name="NYT-20150714-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA's New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Pluto |url=http://www.nytimes.com/2015/07/15/science/space/nasa-new-horizons-spacecraft-reaches-pluto.html |date=July 14, 2015 |work=The New York Times |accessdate=July 14, 2015}}</ref><ref name="AP-20150714">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=Pluto close-up: Spacecraft makes flyby of icy, mystery world |url=http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html |date=July 14, 2015 |work=Excite |agency=Associated Press (AP) |accessdate=July 14, 2015 |archivedate=16 July 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150716165559/http://apnews.excite.com/article/20150714/us-sci--pluto-1a20f848e7.html }}</ref> ယင်းမှတဆင့် အာကာသယာဉ်သည် ကျူးပါးခါးပတ်နားသို့ ဆက်လက်ပျံသန်းခဲ့သည်။<ref name="NASA-20150828-tt">{{cite web |last=Talbert |first=Tricia |title=NASA's New Horizons Team Selects Potential Kuiper Belt Flyby Target |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target |date=August 28, 2015 |work=[[NASA]] |accessdate=September 4, 2015 |archive-date=26 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926211423/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target/ }}</ref><ref name="SP-20150828">{{cite web |last1=Cofield |first1=Calla |title=Beyond Pluto: 2nd Target Chosen for New Horizons Probe |url=http://www.space.com/30415-new-horizons-pluto-mission-next-target.html |date=August 28, 2015 |work=Space.com |accessdate=August 30, 2015}}</ref><ref name="AP-20151022">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=NASA's New Horizons on new post-Pluto mission |url=http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html |date=October 22, 2015 |work=AP News |accessdate=October 25, 2015 |archivedate=28 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028230840/http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html }}</ref> အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ တွင်<ref name="NYT-20190210">{{cite news |last=Corum |first=Jomathan |title=New Horizons Glimpses the Flattened Shape of Ultima Thule – NASA's New Horizons spacecraft flew past the most distant object ever visited: a tiny fragment of the early solar system known as 2014 MU₆₉ and nicknamed Ultima Thule. – Interactive |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule-flyby.html |date=10 February 2019 |work=[[The New York Times]] |access-date=11 February 2019 }}</ref><ref name="NYT-20181231-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Ultima Thule, the Most Distant Object Ever Visited |url=https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule.html |date=December 31, 2018 |work=[[The New York Times]] |access-date=January 1, 2019 |archive-date=November 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119160017/https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule.html |url-status=live }}</ref> ကိုင်းပါး ခါးပတ်ရှိ [[:en:486958 Arrokoth|Arrokoth]] (နာမည်ပြောင် ''Ultima Thule'')<ref name="NASA-20150828-tt">{{cite web |last=Talbert |first=Tricia |title=NASA's New Horizons Team Selects Potential Kuiper Belt Flyby Target |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target |date=August 28, 2015 |work=[[NASA]] |access-date=September 4, 2015 |archive-date=September 26, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926211423/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target/ |url-status=live }}</ref><ref name="SP-20150828">{{cite web |last1=Cofield |first1=Calla |title=Beyond Pluto: 2nd Target Chosen for New Horizons Probe |url=http://www.space.com/30415-new-horizons-pluto-mission-next-target.html |date=August 28, 2015 |work=[[Space.com]] |access-date=August 30, 2015 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712201151/https://www.space.com/30415-new-horizons-pluto-mission-next-target.html |url-status=live }}</ref><ref name="AP-20151022">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=NASA's New Horizons on new post-Pluto mission |url=http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html |date=October 22, 2015 |agency=Associated Press |access-date=October 25, 2015 |archive-date=October 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028230840/http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html |url-status=live }}</ref> အား ဖြတ်၍ ပျံသန်းခဲ့သည်။ ယင်းအချိန်တွင် အာကာသယာဉ်သည် နေမှ {{Convert|43.4|AU|e9km e9mi|lk=on|abbr=unit}} အကွာသို့ ရောက်ရှိချိန်ဖြစ်သည်။<ref name="NASA-20150828-tt" /><ref name="SP-20150828" /> ၂၀၂၆ ဧပြီလအရ<ref>{{Cite web|url=https://pluto.jhuapl.edu/Mission/Where-is-New-Horizons.php|title=Where Is New Horizons?|website=pluto.jhuapl.edu|access-date=April 22, 2026}}</ref> အာကာသယာဉ်သည် ကမ္ဘာမြေမှ {{Convert|64.21|AU|e9km e9mi|sigfig=3|abbr=unit|lk=on}} အကွာ၊ နေမှ {{Convert|64.45|AU|e9km e9mi|sigfig=3|abbr=unit|lk=on}} အကွာမှ ကိုင်းပါး ခါးပတ်အတွင်း ပျံသန်းနေပြီး ကိုင်းပါး ခါးပတ်အလွန်သို့ ၂၀၂၈ သို့မဟုတ် ၂၀၂၉ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိလိမ့်မည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Talbert |first= Tricia |title= NASA's New Horizons to Continue Exploring Outer Solar System |url= https://www.nasa.gov/missions/new-horizons/nasas-new-horizons-to-continue-exploring-outer-solar-system/ |access-date=2024-04-16 |website=NASA |date= September 29, 2023 |language=en}}</ref> ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} [[Category:အာကာသယာဉ်]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ပလူတိုသို့ စေလွှတ်မှုများ]] {{space-stub}} t3t2lqsur44x2micmlxdwl77zlb7msw 1051116 1051115 2026-09-01T19:00:01Z Dr Lotus Black 31011 1051116 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ''New Horizons'' | image = File:New Horizons spacecraft model 1.png | image_caption = ''New Horizons'' အာကာသယာဉ် | image_alt = | image_size = 300px | insignia = New Horizons - Logo2 big.png | mission_type = [[ပလူတို]] flyby; {{mpl|2014 MU|69}} flyby | operator = [[NASA]] | website = {{URL|http://pluto.jhuapl.edu/}}<br>{{URL|1=http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/|2=www.nasa.gov}} | COSPAR_ID = 2006-001A | SATCAT = 28928 | mission_duration = Primary mission: 9.5&nbsp;years | manufacturer = အသုံးချ ရူပဗေဒ ဓာတ်ခွဲခန်း{{,}} Southwest Research Institute | launch_mass = {{convert|478|kg|lb}} | power = 228&nbsp;watts | launch_date = {{start date|2006|01|19}} ၁၉:၀၀ [[UTC]] | launch_rocket = Atlas V 551 | launch_site = Cape Canaveral Air Force Station|Cape Canaveral Cape Canaveral Air Force Station Space Launch Complex 41|SLC-41 | launch_contractor = International Launch Services |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[လ]] |distance = {{convert|189,916|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2006|01|20}} ၀၄:၀၀ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = {{ats|132524|APL}} |note = မမျော်လင့်ဘဲ |distance = {{convert|101,867|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2006|06|13}} ၀၄:၀၅ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ဂျူပီတာ]] |note = ဒြပ်ဆွဲအားအကူ |distance = {{convert|2,300,000|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2007|02|28}} ၀၅:၄၃:၄၀ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = [[ပလူတို]] |distance = {{convert|12,500|km|mi|abbr=on}} |arrival_date = {{start date|2015|07|14}} ၁၁:၄၉:၅၇ [[Coordinated Universal Time|UTC]] }} {{Infobox spaceflight/IP |type = flyby |object = {{mpl|2014 MU|69}} |distance = |arrival_date = {{start date|2019|01|01}}. {{countdown|year=2019|month=01|day=01|event=2014 MU69 approach}} }} | instruments_list = <!-- start collapsible list of instruments --> {{Infobox spaceflight/Instruments |acronym1 = Alice | name1 = Ultraviolet Imaging Spectrometer |acronym2 = LORRI | name2 = Long-Range Reconnaissance Imager |acronym3 = SWAP | name3 = Solar Wind at Pluto |acronym4 = PEPSSI | name4 = Pluto Energetic Particle Spectrometer Science Investigation |acronym5 = REX | name5 = Radio Science Experiment |acronym6 = Ralph | name6 = Ralph Telescope |acronym7 = SDC | name7 = Venetia Burney Student Dust Counter }} }} '''New Horizons''' အာကာသယာဉ်သည် [[နာဆာ]]မှ စေလွှတ်သည့် စီမံကိန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="NYT-20150718">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=The Long, Strange Trip to Pluto, and How NASA Nearly Missed It |url=http://www.nytimes.com/2015/07/19/us/the-long-strange-trip-to-pluto-and-how-nasa-nearly-missed-it.html |date=July 18, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 19, 2015}}</ref>ယင်း၏ ပင်မရည်ရွယ်ချက်မှာ [[ပလူတို]]အား ဖြတ်သန်းပျံသန်းရန်နှင့် [[ကျူးပါး ခါးပတ်]]အနီးသို့ ပျံသန်းရေးဖြစ်သည်။<ref name="nhtp">{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ |title=New Horizons to Pluto, Mission Website |publisher=US National Aeronautics and Space Administration (NASA) |date=July 2, 2015 |accessdate=July 7, 2015 |archive-date=24 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200524032302/https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/ }}</ref><ref name="NYT-20150713">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=A Close-Up for Pluto After Spacecraft's 3-Billion-MileTrip |url=http://www.nytimes.com/2015/07/14/science/a-close-up-for-pluto-after-spacecrafts-3-billion-mile-trip.html |date=July 13, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 13, 2015}}</ref><ref name="NYT-20150706">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Almost Time for Pluto's Close-Up |url=http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/almost-time-for-plutos-close-up.html |date=July 6, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 6, 2015}}</ref><ref name="NYT-20150706-db">{{cite news |last=Overbye |first=Dennis |authorlink=Dennis Overbye |title=Reaching Pluto, and the End of an Era of Planetary Exploration |url=http://www.nytimes.com/2015/07/07/science/space/reaching-pluto-and-the-end-of-an-era-of-planetary-exploration.html |date=July 6, 2015 |work=New York Times |accessdate=July 7, 2015}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၉ တွင် New Horizons အား စတင်ပစ်လွှတ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ တွင် [[ဂျူပီတာဂြိုဟ်]]အနားသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ ဂျူပီတာ၏ ဒြပ်ဆွဲအားအကူညီဖြင့် ယာဉ်အမြန်နှုန်းအား အရှိန်တင်စေခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၄ တွင် ပလူတိုမျက်နှာပြင်ပေါ်မှ ဖြတ်ပျံခဲ့သည်။<ref name="NYT-20150714-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=NASA's New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Pluto |url=http://www.nytimes.com/2015/07/15/science/space/nasa-new-horizons-spacecraft-reaches-pluto.html |date=July 14, 2015 |work=The New York Times |accessdate=July 14, 2015}}</ref> ယင်းမှတဆင့် အာကာသယာဉ်သည် ကျူးပါးခါးပတ်နားသို့ ဆက်လက်ပျံသန်းခဲ့သည်။<ref name="NASA-20150828-tt">{{cite web |last=Talbert |first=Tricia |title=NASA's New Horizons Team Selects Potential Kuiper Belt Flyby Target |url=http://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target |date=August 28, 2015 |work=[[NASA]] |accessdate=September 4, 2015 |archive-date=26 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926211423/https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-new-horizons-team-selects-potential-kuiper-belt-flyby-target/ }}</ref><ref name="SP-20150828">{{cite web |last1=Cofield |first1=Calla |title=Beyond Pluto: 2nd Target Chosen for New Horizons Probe |url=http://www.space.com/30415-new-horizons-pluto-mission-next-target.html |date=August 28, 2015 |work=Space.com |accessdate=August 30, 2015}}</ref><ref name="AP-20151022">{{cite news |last=Dunn |first=Marcia |title=NASA's New Horizons on new post-Pluto mission |url=http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html |date=October 22, 2015 |work=AP News |accessdate=October 25, 2015 |archivedate=28 October 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151028230840/http://apnews.excite.com/article/20151022/us-sci--pluto-next_stop-3b1bf3f8fc.html }}</ref> အာကာသယာဉ်သည် ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁ တွင်<ref name="NYT-20190210">{{cite news |last=Corum |first=Jomathan |title=New Horizons Glimpses the Flattened Shape of Ultima Thule – NASA's New Horizons spacecraft flew past the most distant object ever visited: a tiny fragment of the early solar system known as 2014 MU₆₉ and nicknamed Ultima Thule. – Interactive |url=https://www.nytimes.com/interactive/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule-flyby.html |date=10 February 2019 |work=[[The New York Times]] |access-date=11 February 2019 }}</ref><ref name="NYT-20181231-kc">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=New Horizons Spacecraft Completes Flyby of Ultima Thule, the Most Distant Object Ever Visited |url=https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule.html |date=December 31, 2018 |work=[[The New York Times]] |access-date=January 1, 2019 |archive-date=November 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119160017/https://www.nytimes.com/2018/12/31/science/new-horizons-ultima-thule.html |url-status=live }}</ref> ကိုင်းပါး ခါးပတ်ရှိ [[:en:486958 Arrokoth|Arrokoth]] (နာမည်ပြောင် ''Ultima Thule'') အား ဖြတ်၍ ပျံသန်းခဲ့သည်။ ယင်းအချိန်တွင် အာကာသယာဉ်သည် နေမှ {{Convert|43.4|AU|e9km e9mi|lk=on|abbr=unit}} အကွာသို့ ရောက်ရှိချိန်ဖြစ်သည်။<ref name="NASA-20150828-tt" /><ref name="SP-20150828" /> ၂၀၂၆ ဧပြီလအရ<ref>{{Cite web|url=https://pluto.jhuapl.edu/Mission/Where-is-New-Horizons.php|title=Where Is New Horizons?|website=pluto.jhuapl.edu|access-date=April 22, 2026}}</ref> အာကာသယာဉ်သည် ကမ္ဘာမြေမှ {{Convert|64.21|AU|e9km e9mi|sigfig=3|abbr=unit|lk=on}} အကွာ၊ နေမှ {{Convert|64.45|AU|e9km e9mi|sigfig=3|abbr=unit|lk=on}} အကွာမှ ကိုင်းပါး ခါးပတ်အတွင်း ပျံသန်းနေပြီး ကိုင်းပါး ခါးပတ်အလွန်သို့ ၂၀၂၈ သို့မဟုတ် ၂၀၂၉ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိလိမ့်မည်ဟု မျော်လင့်ရသည်။<ref>{{Cite web |last=Talbert |first= Tricia |title= NASA's New Horizons to Continue Exploring Outer Solar System |url= https://www.nasa.gov/missions/new-horizons/nasas-new-horizons-to-continue-exploring-outer-solar-system/ |access-date=2024-04-16 |website=NASA |date= September 29, 2023 |language=en}}</ref> ==ကျမ်းကိုး== {{Reflist|2}} [[Category:အာကာသယာဉ်]] [[ကဏ္ဍ:ဂျူပီတာဂြိုဟ်သို့ စေလွှတ်မှုများ]] [[ကဏ္ဍ:ပလူတိုသို့ စေလွှတ်မှုများ]] {{space-stub}} 73u7tfop0q69e48rn43jzc3vhtuhy9z 0 72082 1051113 963337 2026-09-01T18:29:53Z Dr Lotus Black 31011 update 1051113 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ် | names_list = Next Generation Space Telescope<br/>James Webb Space Telescope <!--image of the spacecraft/mission--> | image = James Webb Space Telescope Mirror37.jpg | image_caption = Six out of 18 mirrors of the James Webb Space Telescope being subjected to temperature dipping test | image_alt = James Webb Space Telescope model | image_size = 300px <!--Basic details--> | mission_type = [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်|နက္ခတ္တဗေဒ]] | operator = [[NASA]]{{\}}[[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ|ESA]]{{\}}[[ကနေဒီယန် အာကာသ အေဂျင်စီ|CSA]]{{\}}[[:en:Space Telescope Science Institute|STScI]]<ref name="jwstPartners">{{cite web |url=http://www.jwst.nasa.gov/faq.html#partners |title=NASA JWST FAQ "Who are the partners in the Webb project?" |publisher=[[NASA]] |accessdate=18 November 2011}}</ref> | COSPAR_ID = [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=JWST 2021-130A] | SATCAT = 50463<ref name="celestrakRawTLE">{{cite web|url=https://celestrak.com/satcat/tle.php?CATNR=50463|title=JWST|last=Kelso|first=Thomas S.|date=25 December 2021|website=Celestrak|publisher=Celestrak|access-date=26 December 2021|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118030042/https://celestrak.com/satcat/tle.php?CATNR=50463}}</ref> | website = {{url|1=http://www.jwst.nasa.gov/|2=jwst.nasa.gov}}<br />{{url|1=http://sci.esa.int/jwst/|2=sci.esa.int/jwst}}<br />{{url|1=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/satellites/jwst/|2=asc-csa.gc.ca}}<br>{{url|1=http://www.stsci.edu/jwst/|2=stsci.edu/jwst}} | mission_duration = {{Unbulleted list|၂၀ နှစ် (မျော်မှန်း)<ref>{{Cite web|url=https://blogs.nasa.gov/webb/2021/12/29/nasa-says-webbs-excess-fuel-likely-to-extend-its-lifetime-expectations/|title=NASA Says Webb's Excess Fuel Likely to Extend its Lifetime Expectations – James Webb Space Telescope|website=blogs.nasa.gov}}</ref>|၁၀ နှစ် (စီမံကိန်း)|၅နှစ်ခွဲ (ပင်မစီမံကိန်း)<ref>{{Cite web|url=https://jwst.nasa.gov/content/about/faqs/faq.html#howlong|title=FAQ Full General Public Webb Telescope/NASA|website=jwst.nasa.gov}}</ref>|{{time interval|25 December 2021 12:20|show=ymd|sep=,}} (elapsed)}} <!--Spacecraft properties--> | manufacturer = Northrop Grumman<br />Ball Aerospace & Technologies | launch_mass = {{convert|6500|kg|abbr=on}}<ref name="howBig">{{cite web|url=http://jwst.nasa.gov/faq.html#howbig |title=JWST - Frequently Asked Questions |publisher=[[NASA]] |accessdate=29 June 2015}}</ref> | dry_mass = <!--spacecraft mass in orbit without fuel--> | payload_mass = <!--Mass of cargo carried by spacecraft (eg. for Space Shuttle), or total mass of instrumentation/equipment/experiments for mission--> | dimensions = {{convert|20.197|x|14.162|m|ft|abbr=on}} (sunshield) | power = 2,000 watts <!--Launch details--> | launch_date = {{Start date|2021|12|25|df=yes}}, 12:20 [[Coordinated Universal Time|UTC]] | launch_rocket = Ariane 5 | launch_site = Guiana Space Centre | launch_contractor = Arianespace | entered_service = June 2022 <!--orbit parameters--> | orbit_reference = Sun–Earth L₂ | orbit_regime = Halo orbit | orbit_periapsis = {{cvt|250000|km}}<ref name="orbit">{{cite web |title=JWST Orbit |url=https://jwst-docs.stsci.edu/jwst-observatory-characteristics/jwst-orbit |website=JWST User Documentation |publisher=Space Telescope Science Institute |access-date=25 December 2021 |archive-date=11 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711230845/https://jwst-docs.stsci.edu/jwst-observatory-characteristics/jwst-orbit }}</ref> | orbit_apoapsis = {{cvt|832000|km}}<ref name="orbit" /> | orbit_period = ၆ လ | orbit_epoch = planned | apsis = apsis <!--Telescope parameters--> | instrument_type = <!--converts telescope fields to suit a camera or other similar instrument--> | telescope_name = <!--name, if different to the satellite--> | telescope_type = Korsch telescope | telescope_diameter = {{convert|6.5|m|abbr=on}} | telescope_focal_length= {{convert|131.4|m|abbr=on}} | telescope_area = {{convert|25|m2|abbr=on}} | telescope_wavelength = from 0.6&nbsp;[[:en:Micrometre|µm]] ([[:en:Orange (colour)|orange]])<br />to 28.5&nbsp;µm (mid-[[အနီအောက်ရောင်ခြည်|infrared]]) | telescope_resolution = <!--resolution of telescope--> | instruments_list = {{Infobox spaceflight/Instruments |acronym1 = NIRCam |name1 = [[:en:NIRCam|Near IR Camera]] |acronym2 = NIRSpec |name2 = [[:en:NIRSpec (Near-Infrared Spectrograph)|Near-Infrared Spectrograph]] |acronym3 = MIRI |name3 = [[:en:MIRI (Mid-Infrared Instrument)|Mid IR Instrument]] |acronym4 = NIRISS |name4 = [[:en:Fine Guidance Sensor and Near Infrared Imager and Slitless Spectrograph|Near Infrared Imager and Slitless Spectrograph]] |acronym5 = FGS |name5 = [[:en:Fine Guidance Sensor and Near Infrared Imager and Slitless Spectrograph|Fine Guidance Sensor]] <br /> '''Elements:''' *[[Integrated Science Instrument Module]] *[[Optical Telescope Element]] *Spacecraft Element ([[:en:Spacecraft Bus (JWST)|Spacecraft Bus]]+[[:en:Sunshield (JWST)|Sunshield]]) }} <!--transponder parameters--> | trans_band = [[S-band]] (TT&C support)<br />[[:en:Ka band|K_a band]] (data acquisition) | trans_bandwidth = S-band up: 16 kbit/s<br />S-band down: 40 kbit/s<br />K_a band down: up to 28 Mbit/s <!--mission insignia or patch--> | insignia = JWST decal.svg | insignia_caption = James Webb Space Telescope insignia | insignia_alt = JWST logo | insignia_size = <!--include px/em; defaults to 180px--> }} '''ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်''' (James Webb Space Telescope) သည် [[နာဆာ]]၏ စီမံကိန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် လွှင့်တင်ခဲ့သည်။<ref name="NASA-20211227">{{cite news |last1=Pinoi |first1=Natasha |last2=Fiser |first2=Alise |last3=Betz |first3=Laura |title=NASA's Webb Telescope Launches to See First Galaxies, Distant Worlds - NASA's James Webb Space Telescope launched at 7:20 a.m. EST Saturday [Dec. 25, 2021] on an Ariane 5 rocket from Europe's Spaceport in French Guiana, South America. |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasas-webb-telescope-launches-to-see-first-galaxies-distant-worlds |date=27 December 2021 |work=[[NASA]] |access-date=28 December 2021 |accessdate=26 January 2022 |archivedate=12 April 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412131658/https://www.nasa.gov/press-release/nasas-webb-telescope-launches-to-see-first-galaxies-distant-worlds/ }}</ref> [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]၏ မှန်ထက် ပိုကြီးပြီး ကမ္ဘာ-နေ ကြားမှ ဆုံမှတ် L2 နေရာ၌ ထားမည်ဖြစ်သည်။ ကြီးမားသော နေရောင်ကွယ်အကာသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာကိရိယာများအား အပူချိန် ၅၀ ကေလ်ဘင်သို့ အအေးပေးထားမည်ဖြစ်သည်။ တယ်လီစကုပ်သည် [[စကြဝဠာဗေဒ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]နယ်ပယ်များ၏ စူးစမ်းလေ့လာရေးအတွက် များစွာ အထောက်အကူပေးမည်ဖြစ်သည်။<ref name="facts">{{cite web|url=https://jwst.nasa.gov/facts.html|title=JWST vital facts: mission goals|publisher=NASA James Webb Space Telescope|date=2017|accessdate=29 January 2017}}</ref> ရည်မှန်းချက် နောက်တစ်ခုမှာ [[စကြဝဠာ]]၏ အဝေးဆုံးနေရာမှ အရာဝတ္ထုများကို လေ့လာရန်ဖြစ်သည်။ ယင်းကဲ့သို့သော ပစ်မှတ်များသည် မြေပြင်အခြေစိုက် ယနေ့ခေတ်တယ်လီစကုပ်များဖြင့် လက်လှမ်းမမှီပေ။ အခြားသော ရည်မှန်းချက်မှာ ကြယ်တာရာ တည်ဆောက်ပုံ၊ ဂြိုဟ်များ တည်ဆောက်ပုံတို့အား နားလည်ရန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်ကတည်းက <ref>{{cite web | url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=33148 | title=ESA JWST Timeline | accessdate=13 January 2012 | archive-date=21 August 2003 | archive-url=https://web.archive.org/web/20030821120829/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=33148 | url-status=dead }}</ref> နာဆာ၏ အဖွဲ့ဝင်များဖြစ်သော [[ဥရောပ အာကာသ အေဂျင်စီ]]၊ ကနေဒါ အာကာသ အေဂျင်စီတို့ဖြင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။<ref name="about">{{cite web | url=https://jwst.nasa.gov/about.html | title=About the James Webb Space Telescope | accessdate=13 January 2012}}</ref> ယင်းအား နာဆာ၏ [[အပိုလိုစီမံကိန်း]]တွင် အဓိကနေရာ၌ ပါဝင်ခဲ့သူ James E. Webb အားဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့သည်။<ref name="jwst NASA">{{cite web | last=During | first=John | title=The James Webb Space Telescope | url=http://www.jwst.nasa.gov/ | work=The James Webb Space Telescope | publisher=National Aeronautics and Space Administration | accessdate=2011-12-31}}</ref> နာဆာသည် ဂျိန်းစ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်အား ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်၏ ဆက်ခံသူအဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် စွမ်းဆောင်ရည်ချင်း မတူညီပေ။ <ref>{{cite web|url=http://jwst.nasa.gov/comparison.html|publisher=JWST Home - NASA|title=How does the Webb Contrast with Hubble?|date=2016|accessdate=4 December 2016}}</ref> တယ်လီစကုပ်တွင် ယခင်ကထက် ပိုဝေးသောနေရာမှ အရာဝတ္ထုများကို မြင်နိုင်စွမ်းရှိသည့် ကိရိယာများ ပါဝင်သည်။<ref name="ReferenceB">{{cite web|url=http://www.stsci.edu/jwst/overview/history/1994|title=James Webb Space Telescope. JWST History: 1989-1994|publisher=Space Telescope Science Institute, Baltimore, MD|date=2017|accessdate=14 February 2017|archivedate=3 February 2014|archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20140203162406/http://www.stsci.edu/jwst/overview/history/1994}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် နာဆာက တယ်လီစကုပ်၏ ပင်မမှန်များကို ပြီးစီးကြောင်းနှင့် ပြင်းထန်သည့် တုန်ခါမှုကို ခံနိုင်ရန် စမ်းသပ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="sd12-16">{{cite web|url=http://www.spacedaily.com/reports/James_Webb_Space_Telescope_observatory_is_assembled_999.html|title=James Webb Space Telescope observatory is assembled|publisher=Space Daily|date=29 December 2016|accessdate=3 February 2017}}</ref><ref name="snews12-16">{{cite web|url=http://spacenews.com/no-damage-to-jwst-after-vibration-test-anomaly/|title=No damage to JWST after vibration test anomaly|author=Foust, Jeff|publisher=Space News|date=23 December 2016|accessdate=3 February 2017}}</ref> ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်ကို ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် လွှတ်တင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာနှင့် နေကြားရှိ ကီလိုမီတာ ၁.၅ သန်း (၉၃၀၀၀၀ မိုင်) အကွာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကာ ပထမဆုံး ပုံရိပ်ကို ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web |last1=Fisher |first1=Alise |last2=Pinol |first2=Natasha |last3=Betz |first3=Laura |date=11 July 2022 |title=President Biden Reveals First Image from NASA's Webb Telescope |url=http://www.nasa.gov/press-release/president-biden-reveals-first-image-from-nasa-s-webb-telescope |access-date=2022-07-12 |website=NASA |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712074730/https://www.nasa.gov/press-release/president-biden-reveals-first-image-from-nasa-s-webb-telescope/ |url-status=live }}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အာကာသ လေ့လာရေးမျှော်စင်များ]] [[ကဏ္ဍ:အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နာဆာ စီမံကိန်းများ]] i4quryamnfrjgodr1du7gup0y0pti86 4 81613 1051073 1048728 2026-09-01T14:10:18Z နေနီဝန်း 89694 /* pageတွေကိုအထိမခံပဲနောက်ကြောင်းပြန်ဖို့ကြိုးစားမှုတွေရှိနေပါတယ် */ အပိုင်းသစ် 1051073 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{လက်ဖက်ရည်ဆိုင် ခေါင်းစီး|အဆိုပြုချက်များ| အကြံဉာဏ်သစ်များနှင့် အဆိုပြုချက်အသစ်များကို ဤနေရာတွင် ဆွေးနွေးပါသည်။ ''အဆိုပြုချက် မတင်သွင်းမီ'': * သင့်အဆိုပြုချက်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (အိုင်ဒီယာ)|လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (အိုင်ဒီယာ)]]မှာ ဆွေးနွေးကြည့်ဖို့ စဉ်းစားပါ။ * '''ဆော့ဖ်ဝဲလ်''' ပြောင်းလဲမှုများအတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[phabricator:|Phabricator]] သို့ သွားပါ။ (configuration changes should have [[meta:Requesting wiki configuration changes|gained a consensus]]). * '''မူဝါဒ''' ပြောင်းလဲမှုများအတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (မူဝါဒ)|လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (မူဝါဒ)]] တွင် ပြုလုပ်ပါ။ * '''ဝီကီအသစ်များ'''အတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[meta:Proposals for new projects]] သို့ သွားပါ။ <!-- * '''ဆောင်းပါးအသစ်များ''' အဆိုပြုခြင်းအတွက် [[Wikipedia:Requested articles]] တွင် ပြုလုပ်ပါ။ --> <!-- Villagepumppages intro end -->|WP:VPR|WP:VP/PR|WP:VPPRO|WP:PROPS}}__NEWSECTIONLINK__ {{anchor|below_toc}} [[Category:ဝီကီပီးဒီးယား လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]] </noinclude> <!-- မေးခွန်းအသစ်များကို ကျေးဇူးပြု၍ စာမျက်နှာ အောက်ဆုံးတွင် ရေးသားပါ။ မေးခွန်းမေးမြန်းရန် အလွယ်ကူဆုံးနည်းလမ်းမှာ စာမျက်နှာအပေါ်ဖက်နားရှိ "ဆွေးနွေးချက်အသစ်" ကိုနှိပ်နိုင်ပါသည်။ --> == to activate patroller and autopatroller groups == {{Tracked|T341026|resolved}} ယုံကြည်ရတဲ့ အသုံးပြုသူတွေရဲ့ ဆောင်းပါးသစ်တွေ ဖန်တီးမှုကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးခြင်း|အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးကြောင်း]] မှတ်သားနိုင်မယ့် '''အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးသူများ '''(autopatroller) နဲ့ ဆောင်းပါးသစ်တွေကို ဆန်းစစ်သုံးသပ်ပေးနိုင်မယ့် '''စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးသူများ''' (patroller) အခွင့်အရေးအုပ်စု နှစ်ခုကို ဒီဝီကီမှာ ဖန်တီးဖို့ အဆိုပြုပါတယ်။ လတ်တလောမှာ စာမျက်နှာသစ်တွေကို စီမံခန့်ခွဲသူများကသာ စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပေးနေတာဖြစ်ပြီး စီမံခန့်ခွဲသူအရေအတွက်နဲ့ စာမျက်နှာသစ်အရေအတွက်နဲ့ မမျှဘူးလို့ မြင်မိတဲ့အတွက် ယုံကြည်ရတဲ့ အသုံးပြုသူတွေကို အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးခြင်း အခွင့်အရေးပေးဖို့ ဆောင်ရွက်လိုရခြင်းပါ။ ဒါ့အပြင် ဒီအခွင့်အရေးအုပ်စုနှစ်ခုကို စီမံခန့်ခွဲသူ တစ်ဦးဦးကနေ ပေးအပ်ခြင်း/ဖယ်ရှားခြင်း ပြုလုပ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ တခြားဝီကီတော်တော်များများမှာလဲ ဒီအုပ်စုနှစ်ခုက ရှိထားကြပါတယ်။ အဆိုပြုချက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဆွေးနွေးစရာ၊ ကန့်ကွက်စရာများရှိရင် ပြောပေးသွားကြပါဦး။ ကျေးဇူးပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၆:၁၈၊ ၂၇ ဇွန် ၂၀၂၃ (UTC) == Portal နှင့် Draft အမည်ညွှန်း ထည့်သွင်းရန် == {{Tracked|T352424|Resolved}} မင်္ဂလာပါ။ မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အသုံးပြုဖို့ Portal နဲ့ Draft ထပ်တိုးအမည်ညွှန်းနှစ်ခုကို အဆိုပြုလိုပါတယ်။ Portal ကို <strike>"မုခ်ဦး"</strike> "မုခ်ဝ" နဲ့ Draft ကို "စာမူကြမ်း" လို့ ပြန်ဆိုဖို့ စဉ်းစားထားပါတယ်။ [[ဝီကီပီးဒီးယား:Article_wizard]] ကလည်း အဆင်ပြေပြီမို့ရယ်၊ Portal: နဲ့ စထားတဲ့ စာမျက်နှာတွေက ပင်မအမည်ညွှန်းထဲ ရောက်နေတာရယ်ကြောင့်ပါ။ ဆွေးနွေးသုံးသပ်ပေးကြပါဦး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၃:၂၄၊ ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) :-<small>Edited Portal localization on ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃</small> :အဆိုပြုချက်ကို ထောက်ခံပါတယ်။ :I support your suggestion. [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၀၆၊ ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) :မုခ်ဝ တို့  မုခ်ဦး စတဲ့ စကားရပ်တွေက တည်နေရာပြအညွှန်း တစ်နည်းဆိုရရင် အထူးတလည် တည်ဆောက်ပြုလုပ်ထားတဲ့  အဆောက်အဦ တစ်ခုရဲ့ ဝင်ပေါက် ကို ဖော်ပြတာလို့ သိနားလည်ထားပါတယ်။ :ဥပမာ  မြစ်ဝတို့ ပင်လယ်ဝတို့ လူဖန်တီးထားတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ သဘာဝအရဖြစ်တည်တာဆိုရင် မြစ်၊ပင်လယ် စတဲ့ အရာဝတ္ထုရဲ့ နောက်မှာ “ဝ” စာလုံးကပ်ပါလာတာမျိုး၊ လူဖန်တီးထားတာမျိုးဆိုရင် “ဦး” စကားလုံး ကပ်ပါလာ ဆိုတာမျိုး မြန်မာစကားရပ်မှာ သုံးကြတာ တွေ့ရပါတယ်။Portal ဆိုတဲ့ စကားရပ်ကို  မုခ်ဦး လို့ပဲ ခေါ်ခေါ်၊မုခ်ဝ လို့ ပဲ သုံးသုံး အဆင်ပြေပါတယ်။မြန်မာလို အလွယ်ပြောရင် မုခ်ဝ က ပိုခေါ်ဝေါ်လို့ သင့်တော်မလားပဲ။ စာမူကြမ်းကတော့ အထူးတလည် ဆွေးနွေးဖို့ မရှိပါဘူး ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၂၈၊ ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) == မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား မွေးနေ့ == {{Archive top||status =resolved|result ='''၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄''' အား မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား စတင်သည့် ရက်အဖြစ် ရွေးချယ်}} မြန်မာဝီကီစတင်ခဲ့တာကို အကြမ်းဖျင်းအနေနဲ့ [[ဆွေးနွေးချက်:ဗဟိုစာမျက်နှာ/မော်ကွန်း ၃#Proposal to make changes for Home Page|ဇူလိုင် ၂၀၀၄ လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်]]။ စတင်ခဲ့တဲ့ ရက်ကို ရက်စွဲအတိအကျလေးနဲ့ သတ်မှတ်ထားရင် ကောင်းမလားလို့ပါ။ Anniversary လေးဘာလေး လုပ်လို့လဲရတာပေါ့။ {{smiley|7}} အောက်မှာ မြန်မာဝီကီရဲ့ အဟောင်းဆုံး နေ့စွဲတွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ကျေးဇူးပြုပြီး မွေးနေ့အနေနဲ့ တစ်ရက်ရက်ကို ရွေးချယ်ပေးကြပါဦး။ * ၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၂‎ - [https://my.wikipedia.org/w/?oldid=1 ပထမဆုံး တည်းဖြတ်မှု] * ၈ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%96%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA:My_mainpage.png&oldid=1459 ပထမဆုံး စီမံခန့်ခွဲသူရဲ့ တည်းဖြတ်မှု] * ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄‎ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC&oldid=1511 ဗဟိုစာမျက်နှာ ရဲ့ အဟောင်းဆုံး တည်းဖြတ်မှု] * ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၅ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%85%E1%80%BA&oldid=5215 ပထမဆုံးဆောင်းပါး] ကျွန်တော့ အနေနဲ့ဆိုရင် ပထမသတ်မှတ်ထားကြတဲ့ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ နဲ့လဲ ကိုက်ညီအောင် ဗဟိုစာမျက်နှာရဲ့ ပထမဆုံး ရက်စွဲ '''၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄''' ကိုတော့ ရွေးချယ်ချင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၄:၅၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ပထမဦးဆုံးစီမံခန့်ခွဲသူ ရဲ့ တည်းဖြတ်မှု ရက်ကိုပါ ထည့်သွင်း စဉ်းစားသင့်တယ်လို့ မြင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၅၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::@[[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]]; အကောင့်ဝင်ထားတဲ့ အသုံးပြုသူရဲ့ ပထမဆုံး တည်းဖြတ်နေ့ကို ယူမလားလို့ စဉ်းစားမိသေးတယ်။ ဒါဆိုရင် [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&action=history ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄] ရယ်၊ ပထမဆုံး စီမံခန့်ခွဲသူရဲ့ ၈ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ က တည်းဖြတ်မူရယ် ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ ဒီလိုဆိုရင် အသုံးပြုသူ တစ်ဦးတစ်ယောက်အပေါ် မူတည်ပြီး ဆုံးဖြတ်သလို ဖြစ်နေမလားလို့ တွေးမိတာမို့ ဝီကီတစ်ခုရဲ့ အရေးကြီး စာမျက်နှာဖြစ်တဲ့ ဗဟိုစာမျက်နှာ ရဲ့ ပထမဆုံး တည်းဖြတ်ရက်စွဲကိုပဲ ယူဖို့ စဉ်းစားလိုက်တာပါ။ အရင်တခြား အသုံးပြုသူတွေ ပြောထားသလို ဇူလိုင် ၂၀၀၄ ဆိုတာနဲ့လဲ ထပ်တူကျအောင်လို့ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၄:၀၀၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :::@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄ ကို ကျနော် မသိလိုက်ဘူး။ဒါဆိုရင် ၃၀ ဇူလိုင် က အကောင်းဆုံးပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::::၈ ဇူလိုင်နဲ့ အမှတ်မှားသွားလို့။ ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄ တော့မဟုတ်ဘူး။ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၀၄‎ ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၂:၅၇၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :::::ကျွန်တော် အကြံပြုချင်ပါတယ် ဗဟိုစာမျက်နှာရဲ့ ပထမဆုံးတည်းဖြတ် ရက်စွဲကိုပဲ အတည်ပြုစေချင်ပါတယ် ဝီကီတိုင်းမှာ ဗဟိုစာမျက်နှာတွေ ပါစမြဲမို့ အားလုံးနဲ့လည်းသက်ဆိုင်တယ်လို့ ယူဆမိလို့ပါ [[အသုံးပြုသူ:Mayor mt|Mayor mt]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mayor mt|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၀၇၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::ဗဟိုစာမျက်နှာကို ပထမဆုံးတည်းဖြတ်တဲ့နေ့က ကောင်းမယ်လို့ထင်တယ်။[[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၃၁၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ဗဟိုစာမျက်နှာက ဝီကီစာမျက်နှာတိုင်းရဲ့ အဓိကမလို့ ၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄ခုနှစ် ဗဟိုစာမျက်နှာကို ပထမဆုံးတည်းဖြတ်တဲ့နေ့ကို ရွေးချယ်တာ ကောင်းမွန်မယ်လို့ ထင်မိပါတယ်။ --[[အသုံးပြုသူ:Shin Khant Maung|Shin Khant Maung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Shin Khant Maung|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၄၈၊ ၂၆ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :ဆွေးနွေးချက် စတင်ပြီး ၁၀ ရက်ကျော်ကြာပြီးတဲ့နောက် အများသဘောတူတဲ့ '''၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄''' ကို မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား စတင်တဲ့နေ့ (မွေးနေ့) အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်ပါတယ်။ ရွေးချယ်ပေးကြတာ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၇:၃၄၊ ၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ (UTC) {{Archive bottom}} == နရန္ဒြာ လား၊ နရန်ဒရာ လား။ == [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ဆောင်းပါး၊ https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%92%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6&diff=prev&oldid=865768 မှာ @[[အသုံးပြုသူ:ThuRaNaing8888|ThuRaNaing8888]]ကနေ '''နရန္ဒြာ''' ကနေ '''နရန်ဒရာ''' ကို ပြောင်းခဲ့ပါတယ်။ အသံထွက်အားဖြင့် နှစ်ခုစလုံးမှန်ကန်တယ်လို့ ကျနော်ထင်ပါတယ်။ အဓိကဆွေးနွေးချင်တဲ့ အကြောင်းကတော့ ပါဠိဆန်တဲ့ စကားလုံးကိုသုံးကြမလား၊ အရပ်သုံး တိုက်ရိုက်ရေးပုံကို သုံးကြမလား ဆိုတဲ့အချက်ပါပဲ။ ပါဠိစာမွေးဖွားလာတဲ့မြေဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယဆိုင်ရာ အမည်စကားလုံးတွေကို အသံဖလှယ်ရာမှာ အရင်အယ်ဒီတာတော်တော်များများကတော့ ပါဠိရေးဟန်ကို သုံးထားတာတွေ့ရပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ပြည်နယ်အမည် အသံဖလှယ်စကားလုံးများကို ကြည့်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Dhawell.hlugalay|Dhawell.hlugalay]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dhawell.hlugalay|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၀၄၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :ပါဠိနဲ့ပတ်သက်တာဆို အိန္ဒိယနာမည်တွေအပြင် ထိုင်းနာမည်တွေပါ ထည့်ပြောရမယ်ထင်တယ်။ ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ အများသုံးတဲ့ (အထူးသဖြင့် မီဒီယာတွေ) အမည်တွေကို ယူမယ်လို့ [[WP:CRITERIA|သတ်မှတ်ထားတာတော့]] ရှိတယ်။ ပါဠိတွေဆိုရင် ဘယ်လိုရေးမလဲဆိုတဲ့ [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပါဠိအမည်များ|သတ်မှတ်ချက်]]လဲ လုပ်ထားတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်ယောက်တစ်မျိုးစီ၊ မီဒီယာတစ်ခု တစ်မျိုးရေးနေတာတွေ ဖြစ်နေတော့ ကျနော်ဆိုလဲ ဘယ်ဟာကို ပင်မခေါင်းစဉ်ထားရမလဲဆိုတာ ဒွိဟဖြစ်နေဆဲပါပဲ။ အများသဘောတူပြီး သတ်မှတ်ထားလိုက်ရင်တော့ criteria တစ်ခုရှိသွားရင် ဒီဟာအတိုင်း ရှေ့ဆက်သွားရုံပါပဲ။ တချို့က မူရင်းဘာသာစကားအသံထွက်အတိုင်း အတိအကျ ရေးလိုတာရှိသလို မြန်မာ့အသံထွက်နဲ့ နီးစပ်တာကို ရေးချင်တာလဲရှိတယ်။ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားအမည်တွေနဲ့ ပတ်သက်ရင် ခုထိ ဆုံးဖြတ်ရခက်နေတုန်းပါပဲ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၃:၂၃၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :Narindra နာမည်ရဲ့ အဓိပ္ပါယ်က သက္ကတစကားလုံး နှစ်ခု [https://www.behindthename.com/name/narendra nara + indra] ပေါင်းထားပါတယ်။ :Nara - [https://dictionary.sutta.org/browse/n/nara/ နရ] :Indra - အိန္ဒြာ (သိကြားမင်း) :ပါဠိမှာ သက္ကတစကားလုံးရဲ့ "r" တွေကို ထည့်လည့် မရှိပါဘူး။ အာ့ကြောင့် Indra က Inda ([https://dictionary.sutta.org/browse/i/inda/ ဣန္ဒ] ) ဖြစ်ပါတယ်။ :မြန်မာ orthography အရ ကြ သည် kra ဖြစ်ပါတယ်။ r သံကို y သံပြောင်းနေလို့သာပါ.​ :ဥပမာ - တြိဂံ - trigam, စကြာ + ဝဠာ sakra-vala :ကံကြမ္မာ စကားလုံးက သက္ကတ နှင့် ပါဠိ အရော ဖြစ်ပါတယ်။ ကံ က ပါဠိ kamma ဖြစ်ပြီး၊ ကြမ္မာက karma ဖြစ်ပါတယ်။ ကံကံ ပေါ့။ :D :Narandra Modi ကို ပြန်သွားမယ်ဆိုရင် - နရ + ဣန္ဒြာ ကို ပေါင်းလိုက်မယ်ဆိုရင် >>>> နရိန္ဒြာ ဖြစ်သင့်ပါတယ်။ ဣ = အိ [[အသုံးပြုသူ:Salai Rungtoi|Salai Rungtoi]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Salai Rungtoi|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၇၊ ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) == Autopatrolled အခွင့်အရေး တောင်းဆိုခြင်း == မင်္ဂလာပါAdmin များခင်ဗျာ၊ ​ကျွန်တော်သည် မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေး အတ္ထုပ္ပတ္တိများ၊ သမိုင်း၊ ပထဝီဝင်၊ အထွေထွေဗဟုသုတနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများကို အဓိကထား ရေးသားတည်းဖြတ်နေသူ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့အပြင် Infobox template များတွင် တွေ့ရတတ်သော နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အမှားများကိုလည်း စစ်ဆေးပြုပြင်ပေးလျက် ရှိပါသည်။ ​လက်ရှိတွင် ကျွန်တော့်အကောင့်မှာ သက်တမ်း ၄ နှစ်ခန့်ရှိပြီဖြစ်ပြီး တည်းဖြတ်မှုအကြိမ်ရေ ၅၀၀ ကျော် ရှိနေပြီ ဖြစ်ပါသည်။ Admin များ၏ စစ်ဆေးရမည့် အလုပ်ဝန်ကို လျော့ကျစေရန်နှင့် ကျွန်တော့်အနေဖြင့်လည်း ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ ဆောင်းပါးအသစ်များ ဆက်လက်ရေးသားနိုင်ရန်အတွက် 'အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးသူ (Autopatrolled)' အခွင့်အရေးကို တောင်းဆိုအပ်ပါသည်။ ကျွန်တော့်၏ တည်းဖြတ်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ဆောင်းပါးများကို စစ်ဆေး၍ ခွင့်ပြုပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၅၃၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) :You seems to deserve auto patrolled user status that means you had more responsibility, I hope you do more meaningful contributions in Myanmar wiki [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၅၈၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) ::Admin Dr Lotus Black ခင်ဗျာ၊ ::​အခုလို "Autopatrolled" အခွင့်အရေးကို ယုံယုံကြည်ကြည်နဲ့ ပေးအပ်တဲ့အတွက် အထူးပင် ကျေးဇူးတင်ရှိပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၄၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) == pageတွေကိုအထိမခံပဲနောက်ကြောင်းပြန်ဖို့ကြိုးစားမှုတွေရှိနေပါတယ် == မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အချက်အလက်မှားမပြည့်စုံတာတွေတွေ့လို့ စာတွေဖတ်အချက်အလက်စုပြီး အချိန်ကုန်ခံပြင်ပေးနေတာကို သေချာမဖတ်ဘဲ (တမင်လိုလို) နောက်ကြောင်းပြန်တာ ဆက်တိုက်ကြုံနေရပါတယ်ခင်ဗျာ။ ( [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] [[ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စုများ (မြန်မာ)]] ) လနဲ့ချီ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေ သေချာစုဆောင်းလေ့လာပြီးမှ ပြင်နေတာပါ။ စစ်ဆေးနိုင်တဲ့ကိုးကားချက်တွေလည်းထည့်ပါတယ်။ လက်သရမ်း(Vandalism)လုပ်နေတာလုံးဝမဟုတ်ရပါခင်ဗျာ။ Adminများ သေချာစိစစ်ပြီး အရေးယူပေးစေလိုပါတယ်ခင်ဗျာ။ စီနီယာဝီကီပီးဒီးယန်းကြီး ကို@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]]ကိုလည်း အသိပေးပြီး အကူအညီတောင်းလိုပါတယ်ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၁၀၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 5tq27aebow2g2uczdo579mi6z7gjv8i 1051074 1051073 2026-09-01T14:11:05Z နေနီဝန်း 89694 /* pageတွေကိုအထိမခံဘဲနောက်ကြောင်းပြန်ဖို့ကြိုးစားမှုတွေရှိနေပါတယ် */ စာလုံးပေါင်းအမှားပြင် 1051074 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{လက်ဖက်ရည်ဆိုင် ခေါင်းစီး|အဆိုပြုချက်များ| အကြံဉာဏ်သစ်များနှင့် အဆိုပြုချက်အသစ်များကို ဤနေရာတွင် ဆွေးနွေးပါသည်။ ''အဆိုပြုချက် မတင်သွင်းမီ'': * သင့်အဆိုပြုချက်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (အိုင်ဒီယာ)|လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (အိုင်ဒီယာ)]]မှာ ဆွေးနွေးကြည့်ဖို့ စဉ်းစားပါ။ * '''ဆော့ဖ်ဝဲလ်''' ပြောင်းလဲမှုများအတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[phabricator:|Phabricator]] သို့ သွားပါ။ (configuration changes should have [[meta:Requesting wiki configuration changes|gained a consensus]]). * '''မူဝါဒ''' ပြောင်းလဲမှုများအတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (မူဝါဒ)|လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (မူဝါဒ)]] တွင် ပြုလုပ်ပါ။ * '''ဝီကီအသစ်များ'''အတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[meta:Proposals for new projects]] သို့ သွားပါ။ <!-- * '''ဆောင်းပါးအသစ်များ''' အဆိုပြုခြင်းအတွက် [[Wikipedia:Requested articles]] တွင် ပြုလုပ်ပါ။ --> <!-- Villagepumppages intro end -->|WP:VPR|WP:VP/PR|WP:VPPRO|WP:PROPS}}__NEWSECTIONLINK__ {{anchor|below_toc}} [[Category:ဝီကီပီးဒီးယား လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]] </noinclude> <!-- မေးခွန်းအသစ်များကို ကျေးဇူးပြု၍ စာမျက်နှာ အောက်ဆုံးတွင် ရေးသားပါ။ မေးခွန်းမေးမြန်းရန် အလွယ်ကူဆုံးနည်းလမ်းမှာ စာမျက်နှာအပေါ်ဖက်နားရှိ "ဆွေးနွေးချက်အသစ်" ကိုနှိပ်နိုင်ပါသည်။ --> == to activate patroller and autopatroller groups == {{Tracked|T341026|resolved}} ယုံကြည်ရတဲ့ အသုံးပြုသူတွေရဲ့ ဆောင်းပါးသစ်တွေ ဖန်တီးမှုကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးခြင်း|အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးကြောင်း]] မှတ်သားနိုင်မယ့် '''အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးသူများ '''(autopatroller) နဲ့ ဆောင်းပါးသစ်တွေကို ဆန်းစစ်သုံးသပ်ပေးနိုင်မယ့် '''စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးသူများ''' (patroller) အခွင့်အရေးအုပ်စု နှစ်ခုကို ဒီဝီကီမှာ ဖန်တီးဖို့ အဆိုပြုပါတယ်။ လတ်တလောမှာ စာမျက်နှာသစ်တွေကို စီမံခန့်ခွဲသူများကသာ စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပေးနေတာဖြစ်ပြီး စီမံခန့်ခွဲသူအရေအတွက်နဲ့ စာမျက်နှာသစ်အရေအတွက်နဲ့ မမျှဘူးလို့ မြင်မိတဲ့အတွက် ယုံကြည်ရတဲ့ အသုံးပြုသူတွေကို အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးခြင်း အခွင့်အရေးပေးဖို့ ဆောင်ရွက်လိုရခြင်းပါ။ ဒါ့အပြင် ဒီအခွင့်အရေးအုပ်စုနှစ်ခုကို စီမံခန့်ခွဲသူ တစ်ဦးဦးကနေ ပေးအပ်ခြင်း/ဖယ်ရှားခြင်း ပြုလုပ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ တခြားဝီကီတော်တော်များများမှာလဲ ဒီအုပ်စုနှစ်ခုက ရှိထားကြပါတယ်။ အဆိုပြုချက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဆွေးနွေးစရာ၊ ကန့်ကွက်စရာများရှိရင် ပြောပေးသွားကြပါဦး။ ကျေးဇူးပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၆:၁၈၊ ၂၇ ဇွန် ၂၀၂၃ (UTC) == Portal နှင့် Draft အမည်ညွှန်း ထည့်သွင်းရန် == {{Tracked|T352424|Resolved}} မင်္ဂလာပါ။ မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အသုံးပြုဖို့ Portal နဲ့ Draft ထပ်တိုးအမည်ညွှန်းနှစ်ခုကို အဆိုပြုလိုပါတယ်။ Portal ကို <strike>"မုခ်ဦး"</strike> "မုခ်ဝ" နဲ့ Draft ကို "စာမူကြမ်း" လို့ ပြန်ဆိုဖို့ စဉ်းစားထားပါတယ်။ [[ဝီကီပီးဒီးယား:Article_wizard]] ကလည်း အဆင်ပြေပြီမို့ရယ်၊ Portal: နဲ့ စထားတဲ့ စာမျက်နှာတွေက ပင်မအမည်ညွှန်းထဲ ရောက်နေတာရယ်ကြောင့်ပါ။ ဆွေးနွေးသုံးသပ်ပေးကြပါဦး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၃:၂၄၊ ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) :-<small>Edited Portal localization on ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃</small> :အဆိုပြုချက်ကို ထောက်ခံပါတယ်။ :I support your suggestion. [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၀၆၊ ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) :မုခ်ဝ တို့  မုခ်ဦး စတဲ့ စကားရပ်တွေက တည်နေရာပြအညွှန်း တစ်နည်းဆိုရရင် အထူးတလည် တည်ဆောက်ပြုလုပ်ထားတဲ့  အဆောက်အဦ တစ်ခုရဲ့ ဝင်ပေါက် ကို ဖော်ပြတာလို့ သိနားလည်ထားပါတယ်။ :ဥပမာ  မြစ်ဝတို့ ပင်လယ်ဝတို့ လူဖန်တီးထားတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ သဘာဝအရဖြစ်တည်တာဆိုရင် မြစ်၊ပင်လယ် စတဲ့ အရာဝတ္ထုရဲ့ နောက်မှာ “ဝ” စာလုံးကပ်ပါလာတာမျိုး၊ လူဖန်တီးထားတာမျိုးဆိုရင် “ဦး” စကားလုံး ကပ်ပါလာ ဆိုတာမျိုး မြန်မာစကားရပ်မှာ သုံးကြတာ တွေ့ရပါတယ်။Portal ဆိုတဲ့ စကားရပ်ကို  မုခ်ဦး လို့ပဲ ခေါ်ခေါ်၊မုခ်ဝ လို့ ပဲ သုံးသုံး အဆင်ပြေပါတယ်။မြန်မာလို အလွယ်ပြောရင် မုခ်ဝ က ပိုခေါ်ဝေါ်လို့ သင့်တော်မလားပဲ။ စာမူကြမ်းကတော့ အထူးတလည် ဆွေးနွေးဖို့ မရှိပါဘူး ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၂၈၊ ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) == မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား မွေးနေ့ == {{Archive top||status =resolved|result ='''၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄''' အား မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား စတင်သည့် ရက်အဖြစ် ရွေးချယ်}} မြန်မာဝီကီစတင်ခဲ့တာကို အကြမ်းဖျင်းအနေနဲ့ [[ဆွေးနွေးချက်:ဗဟိုစာမျက်နှာ/မော်ကွန်း ၃#Proposal to make changes for Home Page|ဇူလိုင် ၂၀၀၄ လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်]]။ စတင်ခဲ့တဲ့ ရက်ကို ရက်စွဲအတိအကျလေးနဲ့ သတ်မှတ်ထားရင် ကောင်းမလားလို့ပါ။ Anniversary လေးဘာလေး လုပ်လို့လဲရတာပေါ့။ {{smiley|7}} အောက်မှာ မြန်မာဝီကီရဲ့ အဟောင်းဆုံး နေ့စွဲတွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ကျေးဇူးပြုပြီး မွေးနေ့အနေနဲ့ တစ်ရက်ရက်ကို ရွေးချယ်ပေးကြပါဦး။ * ၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၂‎ - [https://my.wikipedia.org/w/?oldid=1 ပထမဆုံး တည်းဖြတ်မှု] * ၈ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%96%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA:My_mainpage.png&oldid=1459 ပထမဆုံး စီမံခန့်ခွဲသူရဲ့ တည်းဖြတ်မှု] * ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄‎ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC&oldid=1511 ဗဟိုစာမျက်နှာ ရဲ့ အဟောင်းဆုံး တည်းဖြတ်မှု] * ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၅ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%85%E1%80%BA&oldid=5215 ပထမဆုံးဆောင်းပါး] ကျွန်တော့ အနေနဲ့ဆိုရင် ပထမသတ်မှတ်ထားကြတဲ့ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ နဲ့လဲ ကိုက်ညီအောင် ဗဟိုစာမျက်နှာရဲ့ ပထမဆုံး ရက်စွဲ '''၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄''' ကိုတော့ ရွေးချယ်ချင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၄:၅၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ပထမဦးဆုံးစီမံခန့်ခွဲသူ ရဲ့ တည်းဖြတ်မှု ရက်ကိုပါ ထည့်သွင်း စဉ်းစားသင့်တယ်လို့ မြင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၅၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::@[[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]]; အကောင့်ဝင်ထားတဲ့ အသုံးပြုသူရဲ့ ပထမဆုံး တည်းဖြတ်နေ့ကို ယူမလားလို့ စဉ်းစားမိသေးတယ်။ ဒါဆိုရင် [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&action=history ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄] ရယ်၊ ပထမဆုံး စီမံခန့်ခွဲသူရဲ့ ၈ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ က တည်းဖြတ်မူရယ် ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ ဒီလိုဆိုရင် အသုံးပြုသူ တစ်ဦးတစ်ယောက်အပေါ် မူတည်ပြီး ဆုံးဖြတ်သလို ဖြစ်နေမလားလို့ တွေးမိတာမို့ ဝီကီတစ်ခုရဲ့ အရေးကြီး စာမျက်နှာဖြစ်တဲ့ ဗဟိုစာမျက်နှာ ရဲ့ ပထမဆုံး တည်းဖြတ်ရက်စွဲကိုပဲ ယူဖို့ စဉ်းစားလိုက်တာပါ။ အရင်တခြား အသုံးပြုသူတွေ ပြောထားသလို ဇူလိုင် ၂၀၀၄ ဆိုတာနဲ့လဲ ထပ်တူကျအောင်လို့ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၄:၀၀၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :::@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄ ကို ကျနော် မသိလိုက်ဘူး။ဒါဆိုရင် ၃၀ ဇူလိုင် က အကောင်းဆုံးပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::::၈ ဇူလိုင်နဲ့ အမှတ်မှားသွားလို့။ ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄ တော့မဟုတ်ဘူး။ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၀၄‎ ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၂:၅၇၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :::::ကျွန်တော် အကြံပြုချင်ပါတယ် ဗဟိုစာမျက်နှာရဲ့ ပထမဆုံးတည်းဖြတ် ရက်စွဲကိုပဲ အတည်ပြုစေချင်ပါတယ် ဝီကီတိုင်းမှာ ဗဟိုစာမျက်နှာတွေ ပါစမြဲမို့ အားလုံးနဲ့လည်းသက်ဆိုင်တယ်လို့ ယူဆမိလို့ပါ [[အသုံးပြုသူ:Mayor mt|Mayor mt]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mayor mt|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၀၇၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::ဗဟိုစာမျက်နှာကို ပထမဆုံးတည်းဖြတ်တဲ့နေ့က ကောင်းမယ်လို့ထင်တယ်။[[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၃၁၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ဗဟိုစာမျက်နှာက ဝီကီစာမျက်နှာတိုင်းရဲ့ အဓိကမလို့ ၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄ခုနှစ် ဗဟိုစာမျက်နှာကို ပထမဆုံးတည်းဖြတ်တဲ့နေ့ကို ရွေးချယ်တာ ကောင်းမွန်မယ်လို့ ထင်မိပါတယ်။ --[[အသုံးပြုသူ:Shin Khant Maung|Shin Khant Maung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Shin Khant Maung|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၄၈၊ ၂၆ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :ဆွေးနွေးချက် စတင်ပြီး ၁၀ ရက်ကျော်ကြာပြီးတဲ့နောက် အများသဘောတူတဲ့ '''၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄''' ကို မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား စတင်တဲ့နေ့ (မွေးနေ့) အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်ပါတယ်။ ရွေးချယ်ပေးကြတာ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၇:၃၄၊ ၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ (UTC) {{Archive bottom}} == နရန္ဒြာ လား၊ နရန်ဒရာ လား။ == [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ဆောင်းပါး၊ https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%92%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6&diff=prev&oldid=865768 မှာ @[[အသုံးပြုသူ:ThuRaNaing8888|ThuRaNaing8888]]ကနေ '''နရန္ဒြာ''' ကနေ '''နရန်ဒရာ''' ကို ပြောင်းခဲ့ပါတယ်။ အသံထွက်အားဖြင့် နှစ်ခုစလုံးမှန်ကန်တယ်လို့ ကျနော်ထင်ပါတယ်။ အဓိကဆွေးနွေးချင်တဲ့ အကြောင်းကတော့ ပါဠိဆန်တဲ့ စကားလုံးကိုသုံးကြမလား၊ အရပ်သုံး တိုက်ရိုက်ရေးပုံကို သုံးကြမလား ဆိုတဲ့အချက်ပါပဲ။ ပါဠိစာမွေးဖွားလာတဲ့မြေဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယဆိုင်ရာ အမည်စကားလုံးတွေကို အသံဖလှယ်ရာမှာ အရင်အယ်ဒီတာတော်တော်များများကတော့ ပါဠိရေးဟန်ကို သုံးထားတာတွေ့ရပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ပြည်နယ်အမည် အသံဖလှယ်စကားလုံးများကို ကြည့်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Dhawell.hlugalay|Dhawell.hlugalay]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dhawell.hlugalay|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၀၄၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :ပါဠိနဲ့ပတ်သက်တာဆို အိန္ဒိယနာမည်တွေအပြင် ထိုင်းနာမည်တွေပါ ထည့်ပြောရမယ်ထင်တယ်။ ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ အများသုံးတဲ့ (အထူးသဖြင့် မီဒီယာတွေ) အမည်တွေကို ယူမယ်လို့ [[WP:CRITERIA|သတ်မှတ်ထားတာတော့]] ရှိတယ်။ ပါဠိတွေဆိုရင် ဘယ်လိုရေးမလဲဆိုတဲ့ [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပါဠိအမည်များ|သတ်မှတ်ချက်]]လဲ လုပ်ထားတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်ယောက်တစ်မျိုးစီ၊ မီဒီယာတစ်ခု တစ်မျိုးရေးနေတာတွေ ဖြစ်နေတော့ ကျနော်ဆိုလဲ ဘယ်ဟာကို ပင်မခေါင်းစဉ်ထားရမလဲဆိုတာ ဒွိဟဖြစ်နေဆဲပါပဲ။ အများသဘောတူပြီး သတ်မှတ်ထားလိုက်ရင်တော့ criteria တစ်ခုရှိသွားရင် ဒီဟာအတိုင်း ရှေ့ဆက်သွားရုံပါပဲ။ တချို့က မူရင်းဘာသာစကားအသံထွက်အတိုင်း အတိအကျ ရေးလိုတာရှိသလို မြန်မာ့အသံထွက်နဲ့ နီးစပ်တာကို ရေးချင်တာလဲရှိတယ်။ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားအမည်တွေနဲ့ ပတ်သက်ရင် ခုထိ ဆုံးဖြတ်ရခက်နေတုန်းပါပဲ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၃:၂၃၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :Narindra နာမည်ရဲ့ အဓိပ္ပါယ်က သက္ကတစကားလုံး နှစ်ခု [https://www.behindthename.com/name/narendra nara + indra] ပေါင်းထားပါတယ်။ :Nara - [https://dictionary.sutta.org/browse/n/nara/ နရ] :Indra - အိန္ဒြာ (သိကြားမင်း) :ပါဠိမှာ သက္ကတစကားလုံးရဲ့ "r" တွေကို ထည့်လည့် မရှိပါဘူး။ အာ့ကြောင့် Indra က Inda ([https://dictionary.sutta.org/browse/i/inda/ ဣန္ဒ] ) ဖြစ်ပါတယ်။ :မြန်မာ orthography အရ ကြ သည် kra ဖြစ်ပါတယ်။ r သံကို y သံပြောင်းနေလို့သာပါ.​ :ဥပမာ - တြိဂံ - trigam, စကြာ + ဝဠာ sakra-vala :ကံကြမ္မာ စကားလုံးက သက္ကတ နှင့် ပါဠိ အရော ဖြစ်ပါတယ်။ ကံ က ပါဠိ kamma ဖြစ်ပြီး၊ ကြမ္မာက karma ဖြစ်ပါတယ်။ ကံကံ ပေါ့။ :D :Narandra Modi ကို ပြန်သွားမယ်ဆိုရင် - နရ + ဣန္ဒြာ ကို ပေါင်းလိုက်မယ်ဆိုရင် >>>> နရိန္ဒြာ ဖြစ်သင့်ပါတယ်။ ဣ = အိ [[အသုံးပြုသူ:Salai Rungtoi|Salai Rungtoi]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Salai Rungtoi|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၇၊ ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) == Autopatrolled အခွင့်အရေး တောင်းဆိုခြင်း == မင်္ဂလာပါAdmin များခင်ဗျာ၊ ​ကျွန်တော်သည် မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေး အတ္ထုပ္ပတ္တိများ၊ သမိုင်း၊ ပထဝီဝင်၊ အထွေထွေဗဟုသုတနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများကို အဓိကထား ရေးသားတည်းဖြတ်နေသူ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့အပြင် Infobox template များတွင် တွေ့ရတတ်သော နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အမှားများကိုလည်း စစ်ဆေးပြုပြင်ပေးလျက် ရှိပါသည်။ ​လက်ရှိတွင် ကျွန်တော့်အကောင့်မှာ သက်တမ်း ၄ နှစ်ခန့်ရှိပြီဖြစ်ပြီး တည်းဖြတ်မှုအကြိမ်ရေ ၅၀၀ ကျော် ရှိနေပြီ ဖြစ်ပါသည်။ Admin များ၏ စစ်ဆေးရမည့် အလုပ်ဝန်ကို လျော့ကျစေရန်နှင့် ကျွန်တော့်အနေဖြင့်လည်း ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ ဆောင်းပါးအသစ်များ ဆက်လက်ရေးသားနိုင်ရန်အတွက် 'အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးသူ (Autopatrolled)' အခွင့်အရေးကို တောင်းဆိုအပ်ပါသည်။ ကျွန်တော့်၏ တည်းဖြတ်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ဆောင်းပါးများကို စစ်ဆေး၍ ခွင့်ပြုပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၅၃၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) :You seems to deserve auto patrolled user status that means you had more responsibility, I hope you do more meaningful contributions in Myanmar wiki [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၅၈၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) ::Admin Dr Lotus Black ခင်ဗျာ၊ ::​အခုလို "Autopatrolled" အခွင့်အရေးကို ယုံယုံကြည်ကြည်နဲ့ ပေးအပ်တဲ့အတွက် အထူးပင် ကျေးဇူးတင်ရှိပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၄၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) == pageတွေကိုအထိမခံဘဲနောက်ကြောင်းပြန်ဖို့ကြိုးစားမှုတွေရှိနေပါတယ် == မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အချက်အလက်မှားမပြည့်စုံတာတွေတွေ့လို့ စာတွေဖတ်အချက်အလက်စုပြီး အချိန်ကုန်ခံပြင်ပေးနေတာကို သေချာမဖတ်ဘဲ (တမင်လိုလို) နောက်ကြောင်းပြန်တာ ဆက်တိုက်ကြုံနေရပါတယ်ခင်ဗျာ။ ( [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] [[ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စုများ (မြန်မာ)]] ) လနဲ့ချီ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေ သေချာစုဆောင်းလေ့လာပြီးမှ ပြင်နေတာပါ။ စစ်ဆေးနိုင်တဲ့ကိုးကားချက်တွေလည်းထည့်ပါတယ်။ လက်သရမ်း(Vandalism)လုပ်နေတာလုံးဝမဟုတ်ရပါခင်ဗျာ။ Adminများ သေချာစိစစ်ပြီး အရေးယူပေးစေလိုပါတယ်ခင်ဗျာ။ စီနီယာဝီကီပီးဒီးယန်းကြီး ကို@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]]ကိုလည်း အသိပေးပြီး အကူအညီတောင်းလိုပါတယ်ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၁၀၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) ko4agbvjaqafdrrtipe2psps3e8ehz8 1051098 1051074 2026-09-01T16:21:28Z နေနီဝန်း 89694 အဆိုပြုချက်နဲ့မသက်ဆိုင်ဟုယူဆသဖြင့် မိမိ၏​ထည့်သွင်းထားမှုများကိုပြန်လည်ဖယ်ရှားလိုက်သည် 1051098 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{လက်ဖက်ရည်ဆိုင် ခေါင်းစီး|အဆိုပြုချက်များ| အကြံဉာဏ်သစ်များနှင့် အဆိုပြုချက်အသစ်များကို ဤနေရာတွင် ဆွေးနွေးပါသည်။ ''အဆိုပြုချက် မတင်သွင်းမီ'': * သင့်အဆိုပြုချက်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (အိုင်ဒီယာ)|လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (အိုင်ဒီယာ)]]မှာ ဆွေးနွေးကြည့်ဖို့ စဉ်းစားပါ။ * '''ဆော့ဖ်ဝဲလ်''' ပြောင်းလဲမှုများအတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[phabricator:|Phabricator]] သို့ သွားပါ။ (configuration changes should have [[meta:Requesting wiki configuration changes|gained a consensus]]). * '''မူဝါဒ''' ပြောင်းလဲမှုများအတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (မူဝါဒ)|လက်ဖက်ရည်ဆိုင် (မူဝါဒ)]] တွင် ပြုလုပ်ပါ။ * '''ဝီကီအသစ်များ'''အတွက် အဆိုပြုလိုပါက [[meta:Proposals for new projects]] သို့ သွားပါ။ <!-- * '''ဆောင်းပါးအသစ်များ''' အဆိုပြုခြင်းအတွက် [[Wikipedia:Requested articles]] တွင် ပြုလုပ်ပါ။ --> <!-- Villagepumppages intro end -->|WP:VPR|WP:VP/PR|WP:VPPRO|WP:PROPS}}__NEWSECTIONLINK__ {{anchor|below_toc}} [[Category:ဝီကီပီးဒီးယား လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]] </noinclude> <!-- မေးခွန်းအသစ်များကို ကျေးဇူးပြု၍ စာမျက်နှာ အောက်ဆုံးတွင် ရေးသားပါ။ မေးခွန်းမေးမြန်းရန် အလွယ်ကူဆုံးနည်းလမ်းမှာ စာမျက်နှာအပေါ်ဖက်နားရှိ "ဆွေးနွေးချက်အသစ်" ကိုနှိပ်နိုင်ပါသည်။ --> == to activate patroller and autopatroller groups == {{Tracked|T341026|resolved}} ယုံကြည်ရတဲ့ အသုံးပြုသူတွေရဲ့ ဆောင်းပါးသစ်တွေ ဖန်တီးမှုကို [[ဝီကီပီးဒီးယား:အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးခြင်း|အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးကြောင်း]] မှတ်သားနိုင်မယ့် '''အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးသူများ '''(autopatroller) နဲ့ ဆောင်းပါးသစ်တွေကို ဆန်းစစ်သုံးသပ်ပေးနိုင်မယ့် '''စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးသူများ''' (patroller) အခွင့်အရေးအုပ်စု နှစ်ခုကို ဒီဝီကီမှာ ဖန်တီးဖို့ အဆိုပြုပါတယ်။ လတ်တလောမှာ စာမျက်နှာသစ်တွေကို စီမံခန့်ခွဲသူများကသာ စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပေးနေတာဖြစ်ပြီး စီမံခန့်ခွဲသူအရေအတွက်နဲ့ စာမျက်နှာသစ်အရေအတွက်နဲ့ မမျှဘူးလို့ မြင်မိတဲ့အတွက် ယုံကြည်ရတဲ့ အသုံးပြုသူတွေကို အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးခြင်း အခွင့်အရေးပေးဖို့ ဆောင်ရွက်လိုရခြင်းပါ။ ဒါ့အပြင် ဒီအခွင့်အရေးအုပ်စုနှစ်ခုကို စီမံခန့်ခွဲသူ တစ်ဦးဦးကနေ ပေးအပ်ခြင်း/ဖယ်ရှားခြင်း ပြုလုပ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။ တခြားဝီကီတော်တော်များများမှာလဲ ဒီအုပ်စုနှစ်ခုက ရှိထားကြပါတယ်။ အဆိုပြုချက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဆွေးနွေးစရာ၊ ကန့်ကွက်စရာများရှိရင် ပြောပေးသွားကြပါဦး။ ကျေးဇူးပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၆:၁၈၊ ၂၇ ဇွန် ၂၀၂၃ (UTC) == Portal နှင့် Draft အမည်ညွှန်း ထည့်သွင်းရန် == {{Tracked|T352424|Resolved}} မင်္ဂလာပါ။ မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အသုံးပြုဖို့ Portal နဲ့ Draft ထပ်တိုးအမည်ညွှန်းနှစ်ခုကို အဆိုပြုလိုပါတယ်။ Portal ကို <strike>"မုခ်ဦး"</strike> "မုခ်ဝ" နဲ့ Draft ကို "စာမူကြမ်း" လို့ ပြန်ဆိုဖို့ စဉ်းစားထားပါတယ်။ [[ဝီကီပီးဒီးယား:Article_wizard]] ကလည်း အဆင်ပြေပြီမို့ရယ်၊ Portal: နဲ့ စထားတဲ့ စာမျက်နှာတွေက ပင်မအမည်ညွှန်းထဲ ရောက်နေတာရယ်ကြောင့်ပါ။ ဆွေးနွေးသုံးသပ်ပေးကြပါဦး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၃:၂၄၊ ၂၂ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ (UTC) :-<small>Edited Portal localization on ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃</small> :အဆိုပြုချက်ကို ထောက်ခံပါတယ်။ :I support your suggestion. [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၀၆၊ ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) :မုခ်ဝ တို့  မုခ်ဦး စတဲ့ စကားရပ်တွေက တည်နေရာပြအညွှန်း တစ်နည်းဆိုရရင် အထူးတလည် တည်ဆောက်ပြုလုပ်ထားတဲ့  အဆောက်အဦ တစ်ခုရဲ့ ဝင်ပေါက် ကို ဖော်ပြတာလို့ သိနားလည်ထားပါတယ်။ :ဥပမာ  မြစ်ဝတို့ ပင်လယ်ဝတို့ လူဖန်တီးထားတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ သဘာဝအရဖြစ်တည်တာဆိုရင် မြစ်၊ပင်လယ် စတဲ့ အရာဝတ္ထုရဲ့ နောက်မှာ “ဝ” စာလုံးကပ်ပါလာတာမျိုး၊ လူဖန်တီးထားတာမျိုးဆိုရင် “ဦး” စကားလုံး ကပ်ပါလာ ဆိုတာမျိုး မြန်မာစကားရပ်မှာ သုံးကြတာ တွေ့ရပါတယ်။Portal ဆိုတဲ့ စကားရပ်ကို  မုခ်ဦး လို့ပဲ ခေါ်ခေါ်၊မုခ်ဝ လို့ ပဲ သုံးသုံး အဆင်ပြေပါတယ်။မြန်မာလို အလွယ်ပြောရင် မုခ်ဝ က ပိုခေါ်ဝေါ်လို့ သင့်တော်မလားပဲ။ စာမူကြမ်းကတော့ အထူးတလည် ဆွေးနွေးဖို့ မရှိပါဘူး ခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၂၈၊ ၂၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ (UTC) == မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား မွေးနေ့ == {{Archive top||status =resolved|result ='''၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄''' အား မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား စတင်သည့် ရက်အဖြစ် ရွေးချယ်}} မြန်မာဝီကီစတင်ခဲ့တာကို အကြမ်းဖျင်းအနေနဲ့ [[ဆွေးနွေးချက်:ဗဟိုစာမျက်နှာ/မော်ကွန်း ၃#Proposal to make changes for Home Page|ဇူလိုင် ၂၀၀၄ လို့ သတ်မှတ်ထားပါတယ်]]။ စတင်ခဲ့တဲ့ ရက်ကို ရက်စွဲအတိအကျလေးနဲ့ သတ်မှတ်ထားရင် ကောင်းမလားလို့ပါ။ Anniversary လေးဘာလေး လုပ်လို့လဲရတာပေါ့။ {{smiley|7}} အောက်မှာ မြန်မာဝီကီရဲ့ အဟောင်းဆုံး နေ့စွဲတွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ကျေးဇူးပြုပြီး မွေးနေ့အနေနဲ့ တစ်ရက်ရက်ကို ရွေးချယ်ပေးကြပါဦး။ * ၂၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၀၂‎ - [https://my.wikipedia.org/w/?oldid=1 ပထမဆုံး တည်းဖြတ်မှု] * ၈ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%96%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA:My_mainpage.png&oldid=1459 ပထမဆုံး စီမံခန့်ခွဲသူရဲ့ တည်းဖြတ်မှု] * ၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄‎ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC&oldid=1511 ဗဟိုစာမျက်နှာ ရဲ့ အဟောင်းဆုံး တည်းဖြတ်မှု] * ၁၆ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၅ - [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%AE%E1%80%9C%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%9B%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%85%E1%80%BA&oldid=5215 ပထမဆုံးဆောင်းပါး] ကျွန်တော့ အနေနဲ့ဆိုရင် ပထမသတ်မှတ်ထားကြတဲ့ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ နဲ့လဲ ကိုက်ညီအောင် ဗဟိုစာမျက်နှာရဲ့ ပထမဆုံး ရက်စွဲ '''၃၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄''' ကိုတော့ ရွေးချယ်ချင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၀၄:၅၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ပထမဦးဆုံးစီမံခန့်ခွဲသူ ရဲ့ တည်းဖြတ်မှု ရက်ကိုပါ ထည့်သွင်း စဉ်းစားသင့်တယ်လို့ မြင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၁၁:၅၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::@[[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]]; အကောင့်ဝင်ထားတဲ့ အသုံးပြုသူရဲ့ ပထမဆုံး တည်းဖြတ်နေ့ကို ယူမလားလို့ စဉ်းစားမိသေးတယ်။ ဒါဆိုရင် [https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=Main_Page&action=history ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄] ရယ်၊ ပထမဆုံး စီမံခန့်ခွဲသူရဲ့ ၈ ဇူလိုင် ၂၀၀၄ က တည်းဖြတ်မူရယ် ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ ဒီလိုဆိုရင် အသုံးပြုသူ တစ်ဦးတစ်ယောက်အပေါ် မူတည်ပြီး ဆုံးဖြတ်သလို ဖြစ်နေမလားလို့ တွေးမိတာမို့ ဝီကီတစ်ခုရဲ့ အရေးကြီး စာမျက်နှာဖြစ်တဲ့ ဗဟိုစာမျက်နှာ ရဲ့ ပထမဆုံး တည်းဖြတ်ရက်စွဲကိုပဲ ယူဖို့ စဉ်းစားလိုက်တာပါ။ အရင်တခြား အသုံးပြုသူတွေ ပြောထားသလို ဇူလိုင် ၂၀၀၄ ဆိုတာနဲ့လဲ ထပ်တူကျအောင်လို့ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၄:၀၀၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :::@[[အသုံးပြုသူ:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄ ကို ကျနော် မသိလိုက်ဘူး။ဒါဆိုရင် ၃၀ ဇူလိုင် က အကောင်းဆုံးပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Zawzawaungthwin|Zawzawaungthwin]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Zawzawaungthwin|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၄၃၊ ၂၁ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::::၈ ဇူလိုင်နဲ့ အမှတ်မှားသွားလို့။ ၈ ဧပြီ ၂၀၀၄ တော့မဟုတ်ဘူး။ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၀၄‎ ပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၂:၅၇၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :::::ကျွန်တော် အကြံပြုချင်ပါတယ် ဗဟိုစာမျက်နှာရဲ့ ပထမဆုံးတည်းဖြတ် ရက်စွဲကိုပဲ အတည်ပြုစေချင်ပါတယ် ဝီကီတိုင်းမှာ ဗဟိုစာမျက်နှာတွေ ပါစမြဲမို့ အားလုံးနဲ့လည်းသက်ဆိုင်တယ်လို့ ယူဆမိလို့ပါ [[အသုံးပြုသူ:Mayor mt|Mayor mt]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mayor mt|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၀၇၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ::ဗဟိုစာမျက်နှာကို ပထမဆုံးတည်းဖြတ်တဲ့နေ့က ကောင်းမယ်လို့ထင်တယ်။[[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၂၃:၃၁၊ ၂၂ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) ဗဟိုစာမျက်နှာက ဝီကီစာမျက်နှာတိုင်းရဲ့ အဓိကမလို့ ၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄ခုနှစ် ဗဟိုစာမျက်နှာကို ပထမဆုံးတည်းဖြတ်တဲ့နေ့ကို ရွေးချယ်တာ ကောင်းမွန်မယ်လို့ ထင်မိပါတယ်။ --[[အသုံးပြုသူ:Shin Khant Maung|Shin Khant Maung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Shin Khant Maung|ဆွေးနွေး]]) ၀၁:၄၈၊ ၂၆ ဇွန် ၂၀၂၄ (UTC) :ဆွေးနွေးချက် စတင်ပြီး ၁၀ ရက်ကျော်ကြာပြီးတဲ့နောက် အများသဘောတူတဲ့ '''၃၀ ဇူလိုင်လ ၂၀၀၄''' ကို မြန်မာဝီကီပီးဒီးယား စတင်တဲ့နေ့ (မွေးနေ့) အဖြစ် သတ်မှတ်လိုက်ပါတယ်။ ရွေးချယ်ပေးကြတာ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၇:၃၄၊ ၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ (UTC) {{Archive bottom}} == နရန္ဒြာ လား၊ နရန်ဒရာ လား။ == [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ဆောင်းပါး၊ https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%80%A1%E1%80%AD%E1%80%94%E1%80%B9%E1%80%92%E1%80%AD%E1%80%9A%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6&diff=prev&oldid=865768 မှာ @[[အသုံးပြုသူ:ThuRaNaing8888|ThuRaNaing8888]]ကနေ '''နရန္ဒြာ''' ကနေ '''နရန်ဒရာ''' ကို ပြောင်းခဲ့ပါတယ်။ အသံထွက်အားဖြင့် နှစ်ခုစလုံးမှန်ကန်တယ်လို့ ကျနော်ထင်ပါတယ်။ အဓိကဆွေးနွေးချင်တဲ့ အကြောင်းကတော့ ပါဠိဆန်တဲ့ စကားလုံးကိုသုံးကြမလား၊ အရပ်သုံး တိုက်ရိုက်ရေးပုံကို သုံးကြမလား ဆိုတဲ့အချက်ပါပဲ။ ပါဠိစာမွေးဖွားလာတဲ့မြေဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယဆိုင်ရာ အမည်စကားလုံးတွေကို အသံဖလှယ်ရာမှာ အရင်အယ်ဒီတာတော်တော်များများကတော့ ပါဠိရေးဟန်ကို သုံးထားတာတွေ့ရပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ပြည်နယ်အမည် အသံဖလှယ်စကားလုံးများကို ကြည့်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Dhawell.hlugalay|Dhawell.hlugalay]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dhawell.hlugalay|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၀၄၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :ပါဠိနဲ့ပတ်သက်တာဆို အိန္ဒိယနာမည်တွေအပြင် ထိုင်းနာမည်တွေပါ ထည့်ပြောရမယ်ထင်တယ်။ ပုံမှန်အားဖြင့်တော့ အများသုံးတဲ့ (အထူးသဖြင့် မီဒီယာတွေ) အမည်တွေကို ယူမယ်လို့ [[WP:CRITERIA|သတ်မှတ်ထားတာတော့]] ရှိတယ်။ ပါဠိတွေဆိုရင် ဘယ်လိုရေးမလဲဆိုတဲ့ [[ဝီကီပီးဒီးယား:ပါဠိအမည်များ|သတ်မှတ်ချက်]]လဲ လုပ်ထားတယ်။ ဒါပေမယ့် တစ်ယောက်တစ်မျိုးစီ၊ မီဒီယာတစ်ခု တစ်မျိုးရေးနေတာတွေ ဖြစ်နေတော့ ကျနော်ဆိုလဲ ဘယ်ဟာကို ပင်မခေါင်းစဉ်ထားရမလဲဆိုတာ ဒွိဟဖြစ်နေဆဲပါပဲ။ အများသဘောတူပြီး သတ်မှတ်ထားလိုက်ရင်တော့ criteria တစ်ခုရှိသွားရင် ဒီဟာအတိုင်း ရှေ့ဆက်သွားရုံပါပဲ။ တချို့က မူရင်းဘာသာစကားအသံထွက်အတိုင်း အတိအကျ ရေးလိုတာရှိသလို မြန်မာ့အသံထွက်နဲ့ နီးစပ်တာကို ရေးချင်တာလဲရှိတယ်။ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားအမည်တွေနဲ့ ပတ်သက်ရင် ခုထိ ဆုံးဖြတ်ရခက်နေတုန်းပါပဲ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၃:၂၃၊ ၆ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) :Narindra နာမည်ရဲ့ အဓိပ္ပါယ်က သက္ကတစကားလုံး နှစ်ခု [https://www.behindthename.com/name/narendra nara + indra] ပေါင်းထားပါတယ်။ :Nara - [https://dictionary.sutta.org/browse/n/nara/ နရ] :Indra - အိန္ဒြာ (သိကြားမင်း) :ပါဠိမှာ သက္ကတစကားလုံးရဲ့ "r" တွေကို ထည့်လည့် မရှိပါဘူး။ အာ့ကြောင့် Indra က Inda ([https://dictionary.sutta.org/browse/i/inda/ ဣန္ဒ] ) ဖြစ်ပါတယ်။ :မြန်မာ orthography အရ ကြ သည် kra ဖြစ်ပါတယ်။ r သံကို y သံပြောင်းနေလို့သာပါ.​ :ဥပမာ - တြိဂံ - trigam, စကြာ + ဝဠာ sakra-vala :ကံကြမ္မာ စကားလုံးက သက္ကတ နှင့် ပါဠိ အရော ဖြစ်ပါတယ်။ ကံ က ပါဠိ kamma ဖြစ်ပြီး၊ ကြမ္မာက karma ဖြစ်ပါတယ်။ ကံကံ ပေါ့။ :D :Narandra Modi ကို ပြန်သွားမယ်ဆိုရင် - နရ + ဣန္ဒြာ ကို ပေါင်းလိုက်မယ်ဆိုရင် >>>> နရိန္ဒြာ ဖြစ်သင့်ပါတယ်။ ဣ = အိ [[အသုံးပြုသူ:Salai Rungtoi|Salai Rungtoi]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Salai Rungtoi|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၄၇၊ ၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၅ (UTC) == Autopatrolled အခွင့်အရေး တောင်းဆိုခြင်း == မင်္ဂလာပါAdmin များခင်ဗျာ၊ ​ကျွန်တော်သည် မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေး အတ္ထုပ္ပတ္တိများ၊ သမိုင်း၊ ပထဝီဝင်၊ အထွေထွေဗဟုသုတနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများကို အဓိကထား ရေးသားတည်းဖြတ်နေသူ ဖြစ်ပါသည်။ ထို့အပြင် Infobox template များတွင် တွေ့ရတတ်သော နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အမှားများကိုလည်း စစ်ဆေးပြုပြင်ပေးလျက် ရှိပါသည်။ ​လက်ရှိတွင် ကျွန်တော့်အကောင့်မှာ သက်တမ်း ၄ နှစ်ခန့်ရှိပြီဖြစ်ပြီး တည်းဖြတ်မှုအကြိမ်ရေ ၅၀၀ ကျော် ရှိနေပြီ ဖြစ်ပါသည်။ Admin များ၏ စစ်ဆေးရမည့် အလုပ်ဝန်ကို လျော့ကျစေရန်နှင့် ကျွန်တော့်အနေဖြင့်လည်း ပိုမိုတွင်ကျယ်စွာ ဆောင်းပါးအသစ်များ ဆက်လက်ရေးသားနိုင်ရန်အတွက် 'အလိုအလျောက် စောင့်ကြပ်စစ်ဆေးပြီးသူ (Autopatrolled)' အခွင့်အရေးကို တောင်းဆိုအပ်ပါသည်။ ကျွန်တော့်၏ တည်းဖြတ်မှုမှတ်တမ်းများနှင့် ဆောင်းပါးများကို စစ်ဆေး၍ ခွင့်ပြုပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၁၂:၅၃၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) :You seems to deserve auto patrolled user status that means you had more responsibility, I hope you do more meaningful contributions in Myanmar wiki [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၅၈၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) ::Admin Dr Lotus Black ခင်ဗျာ၊ ::​အခုလို "Autopatrolled" အခွင့်အရေးကို ယုံယုံကြည်ကြည်နဲ့ ပေးအပ်တဲ့အတွက် အထူးပင် ကျေးဇူးတင်ရှိပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၄၄၊ ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) oqofc8vrq4pivr1u3kk8lct3gczlv2h 0 173219 1051117 986277 2026-09-01T23:51:18Z ~2026-47679-29 147697 ရွာအခြေနေ 1051117 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = နွယ်နီ |official_name = နွယ်နီရွာ |native_name = |other_name = |postal_code = |postal_code_type = Postal codes |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_map = |map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = {{flag|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = ငြိမ်းချမ်းသာဇံ |unit_pref = imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = |coordinates_region = MM |coordinates = {{Coord|22.0309104919434|96.1292724609375|region:MM|format=dms|display=inline,title}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''နွယ်နီရွာ''' ({{Lang-en|Nweni}})သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]၊ [[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ငြိမ်းချမ်းသာဇံကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၉၆၆၃ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ ငြိမ်းချမ်းသာဇံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၇၀ ဦး၊ မ ၁၀၃၇ ဦး၊ [[လူဦးရေ]] စုစုပေါင်း ၂၀၀၇ ဦးနေထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=22 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> ကျန်းမာရေးဆေးပေးခန်းမှ ဒေါ်နှင်းယုမွန်ဆိုတဲ့ nurseတစ်ယောက်သည် စစ်တပ်အလိုကျ စစ်တပ်အားပေးသူတစ်ယောက်ဖြစ်ပြီး နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသူဖြစ်သည် == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = နွယ်နီ |North = - |Northeast = - |East = - |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = - |Northwest = - }} {{ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Mandalay-geo-stub}} 150azyaa3nrub3qh92kpfce9846iegt 1051118 1051117 2026-09-01T23:53:49Z ~2026-47679-29 147697 ရွာ 1051118 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = နွယ်နီ |official_name = နွယ်နီရွာ |native_name = |other_name = |postal_code = |postal_code_type = Postal codes |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_map = |map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] |subdivision_name1 = {{flag|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[မန္တလေးခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = ငြိမ်းချမ်းသာဇံ |unit_pref = imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = |coordinates_region = MM |coordinates = {{Coord|22.0309104919434|96.1292724609375|region:MM|format=dms|display=inline,title}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''နွယ်နီရွာ''' ({{Lang-en|Nweni}})သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မန္တလေးခရိုင်]]၊ [[ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ငြိမ်းချမ်းသာဇံကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၉၆၆၃ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ ငြိမ်းချမ်းသာဇံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၇၀ ဦး၊ မ ၁၀၃၇ ဦး၊ [[လူဦးရေ]] စုစုပေါင်း ၂၀၀၇ ဦးနေထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=22 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> ကျန်းမာရေးဆေးပေးခန်းမှ ဒေါ်နှင်းယုမွန်ဆိုတဲ့ nurseတစ်ယောက်သည် စစ်တပ်အလိုကျ စစ်တပ်အားပေးသူတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = နွယ်နီ |North = - |Northeast = - |East = - |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = - |Northwest = - }} {{ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ပုသိမ်ကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Mandalay-geo-stub}} ifhlpvupkomk9l1maagj0tdrbcglucu 2 182331 1051208 1051008 2026-09-02T04:39:19Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* to create */ 1051208 wikitext text/x-wiki ==to create== [[နာမ် (ဓမ္မ)]]၊ [[ရုပ် (ဓမ္မ)]]၊ [[သဠာယတန]]၊[[သောက]]၊[[ပရိဒေဝ]]၊ [[ယမဂတခရိုင်]][[တိုချိဂိခရိုင်]][[ဆိုင်းတမခရိုင်]][[တိုယမခရိုင်]][[အိရှိခဝခရိုင်]][[အိုဆာကာစီရင်စု|အိုဆာကာစီရင်စု (ခရိုင်မှ ပြန်ရေးရန်)]][[ဟီရိုရှီးမားခရိုင်]][[တိုခုရှိမခရိုင်]][[ခဂဝခရိုင်]][[အဲဟိမဲခရိုင်]][[ခိုးချိခရိုင်]][[အိုခိနဝခရိုင်]] *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များစာရင်း]] *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] q4zz99npjvxycjd0yt5mzavf9zr5uxw 1051210 1051208 2026-09-02T04:41:16Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* to create */ 1051210 wikitext text/x-wiki ==to create== [[နာမ် (ဓမ္မ)]]၊ [[ရုပ် (ဓမ္မ)]]၊ [[သဠာယတန]]၊[[သောက]]၊[[ပရိဒေဝ]]၊ [[ယမဂတခရိုင်]]>>[[တိုချိဂိခရိုင်]][[ဆိုင်းတမခရိုင်]][[တိုယမခရိုင်]][[အိရှိခဝခရိုင်]][[အိုဆာကာစီရင်စု|အိုဆာကာစီရင်စု (ခရိုင်မှ ပြန်ရေးရန်)]][[ဟီရိုရှီးမားခရိုင်]][[တိုခုရှိမခရိုင်]][[ခဂဝခရိုင်]][[အဲဟိမဲခရိုင်]][[ခိုးချိခရိုင်]][[အိုခိနဝခရိုင်]] *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြစ်များစာရင်း]] *[[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းများစာရင်း]] nh5kmdfs1q8uyuwckstjzk68gn5ui1e 3 229692 1051069 1050291 2026-09-01T13:53:14Z နေနီဝန်း 89694 /* နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ */ အပိုင်းသစ် 1051069 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myanmar Wik ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ (UTC) ==[[:သူခိုး]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[Image:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} မင်္ဂလာပါ။ ဝီကီပီးဒီးယားမှ ကြိုဆိုပါသည်။ ဤသည်မှာ [[:သူခိုး]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှာ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ထားခြင်းအတွက် အသိပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ [[WP:CSD#A1|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A1]] အရ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် အလွန်တိုတောင်းကာ ဖတ်ရှုသူအား စကားစပ် အနည်းငယ် သို့မဟုတ် လုံးဝ မပေးနိုင်ခြင်း အတွက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆောင်းပါးတိုများအတွက် စံသတ်မှတ်ချက်များအတွက် ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Stub|Wikipedia:Stub]] ကို ဖတ်ရှုပါ။ ဆောင်းပါးများ၏ အကြောင်းအရာသည် [[Wikipedia:ထင်ရှားအရေးပါမှု|ထင်ရှားအရေးပါမှု]]ရှိရမည် ဖြစ်ပြီး [[WP:V|စိစစ်အတည်ပြုနိုင်ရန်]]အတွက် [[WP:RS|ခိုင်လုံသော အကိုးအကားများ]] ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်ကြောင်းကိုလည်း သတိပြုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:သူခိုး|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-nocontext-notice --> [[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|🌐 Pho Sai®️]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Pho Sai|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၁၈၊ ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) :[[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|@Pho Sai]] ​အက်ဒမင် တို့အမြင် နှင့် မြန်မာဝီကီ မှာဤစာမျက်နှာ ကို ဖျက်ရန် သင့်တော်လျှင် ဖျက်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၄၈၊ ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) ==[[:ညီမင်းညို]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} [[:ညီမင်းညို]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် အဆိုပြုထားပါသည်။ ဤသည်မှာ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#A7|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A7]] အရ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ တိရစ္ဆာန် တစ်ကောင်ချင်း၊ အဖွဲ့အစည်း (တီးဝိုင်းအဖွဲ့၊ ကလပ်၊ ကုမ္ပဏီ စသည်)၊ ဝက်ဘ်အကြောင်းအရာ၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုအကြောင်းဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းအရာသည် ထင်ရှားကျော်ကြားခြင်း သို့မဟုတ် အရေးပါခြင်းကို လက်ခံနိုင်လောက်အောင် ပြသနိုင်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#ဆောင်းပါးများ|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ]]ဖြင့် ဤသို့သော ဆောင်းပါးများသည် အချိန်မရွေး ဖျက်ပစ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ကျေးဇူးပြု၍ [[WP:N|မည်သည့်အချက်များအား ထင်ရှားအရေးပါမှုအဖြစ် လက်ခံသည်]]ဆိုခြင်းအား ဖတ်ရှုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:ညီမင်းညို|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-notability-notice --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၀:၅၂၊ ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) ==ကျောင်းအမည်== ဆက်သွယ်စကားလာပြောပေးလို့ ကျေးဇူးပါ။ ကျောင်းအမည်တွေက အကုန်လုံးတူနေတာမဟုတ်တော့ ဆောင်းပါးအမည်နောက်မှာ (မြို့နယ်) ထည့်ဖို့ အားလုံးမလိုဘူးလို့ ထင်တယ်။ အမည်တူနေတာ ထပ်နေတာတွေရှိရင်တော့ ကွင်းစကွင်းပိတ်နဲ့ မြို့နယ်အမည်ကို ထည့်ပေးလိုက်တယ်။ ကျောင်းနဲ့ပတ်သက်တဲ့ ဆောင်းပါးတွေကလည်း အတိုလေးတွေ ရေးနေပြီး ဝီကီမှာ ဆောင်းပါးအရေအတွက် တက်လာအောင် ရေးနေတာပါ။ တိုလွန်းလို့ ဆောင်းပါးတစ်ခုလို့တောင် ပြောလို့ မရပါဘူး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၀၆၊ ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) == နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ == အစ်ကို@[[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]]ခင်ဗျား။ စာမျက်နှာတွေကို နောက်ကြောင်းပြန်တာတွေမလုပ်ခင်သေချာ စိစစ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်လုပ်နေတာတွေက မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အချက်အလက်မှားမပြည့်စုံတာတွေတွေ့လို့ စာတွေဖတ်အချက်အလက်စုပြီး အချိန်ကုန်ခံပြင်ပေးနေတာပါ။ လနဲ့ချီ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေ သေချာစုဆောင်းလေ့လာပြီးမှ ပြင်နေတာပါ။ လက်သရမ်း(Vandalism)လုပ်နေတာလုံးဝမဟုတ်ရပါခင်ဗျာ။ ကျေးဇူးပြုပြီး ရေးထားတာပြင်ထားတာတွေ အပြောင်းအလဲတွေကိုသေချာဖတ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ မှားနေတာတွေရှိရင် အချိန်ပေးပြီး ထောက်ပြပါ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၅၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) eftlhaa6gpge3k6otv23tf0atffbm3i 1051072 1051069 2026-09-01T14:09:32Z Kyaw Myo Aung 103978 /* နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1051072 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myanmar Wik ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ (UTC) ==[[:သူခိုး]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[Image:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} မင်္ဂလာပါ။ ဝီကီပီးဒီးယားမှ ကြိုဆိုပါသည်။ ဤသည်မှာ [[:သူခိုး]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှာ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ထားခြင်းအတွက် အသိပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ [[WP:CSD#A1|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A1]] အရ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် အလွန်တိုတောင်းကာ ဖတ်ရှုသူအား စကားစပ် အနည်းငယ် သို့မဟုတ် လုံးဝ မပေးနိုင်ခြင်း အတွက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆောင်းပါးတိုများအတွက် စံသတ်မှတ်ချက်များအတွက် ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Stub|Wikipedia:Stub]] ကို ဖတ်ရှုပါ။ ဆောင်းပါးများ၏ အကြောင်းအရာသည် [[Wikipedia:ထင်ရှားအရေးပါမှု|ထင်ရှားအရေးပါမှု]]ရှိရမည် ဖြစ်ပြီး [[WP:V|စိစစ်အတည်ပြုနိုင်ရန်]]အတွက် [[WP:RS|ခိုင်လုံသော အကိုးအကားများ]] ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်ကြောင်းကိုလည်း သတိပြုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:သူခိုး|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-nocontext-notice --> [[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|🌐 Pho Sai®️]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Pho Sai|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၁၈၊ ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) :[[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|@Pho Sai]] ​အက်ဒမင် တို့အမြင် နှင့် မြန်မာဝီကီ မှာဤစာမျက်နှာ ကို ဖျက်ရန် သင့်တော်လျှင် ဖျက်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၄၈၊ ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) ==[[:ညီမင်းညို]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} [[:ညီမင်းညို]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် အဆိုပြုထားပါသည်။ ဤသည်မှာ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#A7|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A7]] အရ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ တိရစ္ဆာန် တစ်ကောင်ချင်း၊ အဖွဲ့အစည်း (တီးဝိုင်းအဖွဲ့၊ ကလပ်၊ ကုမ္ပဏီ စသည်)၊ ဝက်ဘ်အကြောင်းအရာ၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုအကြောင်းဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းအရာသည် ထင်ရှားကျော်ကြားခြင်း သို့မဟုတ် အရေးပါခြင်းကို လက်ခံနိုင်လောက်အောင် ပြသနိုင်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#ဆောင်းပါးများ|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ]]ဖြင့် ဤသို့သော ဆောင်းပါးများသည် အချိန်မရွေး ဖျက်ပစ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ကျေးဇူးပြု၍ [[WP:N|မည်သည့်အချက်များအား ထင်ရှားအရေးပါမှုအဖြစ် လက်ခံသည်]]ဆိုခြင်းအား ဖတ်ရှုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:ညီမင်းညို|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-notability-notice --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၀:၅၂၊ ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) ==ကျောင်းအမည်== ဆက်သွယ်စကားလာပြောပေးလို့ ကျေးဇူးပါ။ ကျောင်းအမည်တွေက အကုန်လုံးတူနေတာမဟုတ်တော့ ဆောင်းပါးအမည်နောက်မှာ (မြို့နယ်) ထည့်ဖို့ အားလုံးမလိုဘူးလို့ ထင်တယ်။ အမည်တူနေတာ ထပ်နေတာတွေရှိရင်တော့ ကွင်းစကွင်းပိတ်နဲ့ မြို့နယ်အမည်ကို ထည့်ပေးလိုက်တယ်။ ကျောင်းနဲ့ပတ်သက်တဲ့ ဆောင်းပါးတွေကလည်း အတိုလေးတွေ ရေးနေပြီး ဝီကီမှာ ဆောင်းပါးအရေအတွက် တက်လာအောင် ရေးနေတာပါ။ တိုလွန်းလို့ ဆောင်းပါးတစ်ခုလို့တောင် ပြောလို့ မရပါဘူး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၀၆၊ ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) == နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ == အစ်ကို@[[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]]ခင်ဗျား။ စာမျက်နှာတွေကို နောက်ကြောင်းပြန်တာတွေမလုပ်ခင်သေချာ စိစစ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်လုပ်နေတာတွေက မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အချက်အလက်မှားမပြည့်စုံတာတွေတွေ့လို့ စာတွေဖတ်အချက်အလက်စုပြီး အချိန်ကုန်ခံပြင်ပေးနေတာပါ။ လနဲ့ချီ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေ သေချာစုဆောင်းလေ့လာပြီးမှ ပြင်နေတာပါ။ လက်သရမ်း(Vandalism)လုပ်နေတာလုံးဝမဟုတ်ရပါခင်ဗျာ။ ကျေးဇူးပြုပြီး ရေးထားတာပြင်ထားတာတွေ အပြောင်းအလဲတွေကိုသေချာဖတ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ မှားနေတာတွေရှိရင် အချိန်ပေးပြီး ထောက်ပြပါ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၅၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] လက်ရှိ ရွေ့ခဲ့တဲ့ ဆောင်းပါးအမည်က '''ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ''' ထိုဆောင်းပါးထဲမှာ မူရင်း ရေးထားတဲ့ အချက်အလက် အကြောင်းအရာ တွေ့ က ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ အကြောင်းအရာသီးသန့်တွေ့ပဲဖြစ်တယ်။ မိတ်ဆွေ ရွေ့ခဲ့တဲ့ အမည် '''မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ''' က တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ ရေးရမဲ့ ဆောင်းပါးဖြစ်တယ်။ အသစ်မဖန်တီးပဲ သီးသန့်ဆောင်းပါးထဲ ဝင်ရေးလို့ပါ။ အခြား တည်းဖြတ်မှု့တွေ့လည်း ထို့အတူပဲဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၀၉၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) jw4i11o6qqb7jfnwv73kgzb0nzbc1n6 1051075 1051072 2026-09-01T14:16:14Z နေနီဝန်း 89694 /* နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1051075 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myanmar Wik ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ (UTC) ==[[:သူခိုး]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[Image:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} မင်္ဂလာပါ။ ဝီကီပီးဒီးယားမှ ကြိုဆိုပါသည်။ ဤသည်မှာ [[:သူခိုး]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှာ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ထားခြင်းအတွက် အသိပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ [[WP:CSD#A1|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A1]] အရ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် အလွန်တိုတောင်းကာ ဖတ်ရှုသူအား စကားစပ် အနည်းငယ် သို့မဟုတ် လုံးဝ မပေးနိုင်ခြင်း အတွက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆောင်းပါးတိုများအတွက် စံသတ်မှတ်ချက်များအတွက် ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Stub|Wikipedia:Stub]] ကို ဖတ်ရှုပါ။ ဆောင်းပါးများ၏ အကြောင်းအရာသည် [[Wikipedia:ထင်ရှားအရေးပါမှု|ထင်ရှားအရေးပါမှု]]ရှိရမည် ဖြစ်ပြီး [[WP:V|စိစစ်အတည်ပြုနိုင်ရန်]]အတွက် [[WP:RS|ခိုင်လုံသော အကိုးအကားများ]] ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်ကြောင်းကိုလည်း သတိပြုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:သူခိုး|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-nocontext-notice --> [[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|🌐 Pho Sai®️]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Pho Sai|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၁၈၊ ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) :[[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|@Pho Sai]] ​အက်ဒမင် တို့အမြင် နှင့် မြန်မာဝီကီ မှာဤစာမျက်နှာ ကို ဖျက်ရန် သင့်တော်လျှင် ဖျက်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၄၈၊ ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) ==[[:ညီမင်းညို]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} [[:ညီမင်းညို]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် အဆိုပြုထားပါသည်။ ဤသည်မှာ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#A7|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A7]] အရ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ တိရစ္ဆာန် တစ်ကောင်ချင်း၊ အဖွဲ့အစည်း (တီးဝိုင်းအဖွဲ့၊ ကလပ်၊ ကုမ္ပဏီ စသည်)၊ ဝက်ဘ်အကြောင်းအရာ၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုအကြောင်းဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းအရာသည် ထင်ရှားကျော်ကြားခြင်း သို့မဟုတ် အရေးပါခြင်းကို လက်ခံနိုင်လောက်အောင် ပြသနိုင်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#ဆောင်းပါးများ|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ]]ဖြင့် ဤသို့သော ဆောင်းပါးများသည် အချိန်မရွေး ဖျက်ပစ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ကျေးဇူးပြု၍ [[WP:N|မည်သည့်အချက်များအား ထင်ရှားအရေးပါမှုအဖြစ် လက်ခံသည်]]ဆိုခြင်းအား ဖတ်ရှုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:ညီမင်းညို|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-notability-notice --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၀:၅၂၊ ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) ==ကျောင်းအမည်== ဆက်သွယ်စကားလာပြောပေးလို့ ကျေးဇူးပါ။ ကျောင်းအမည်တွေက အကုန်လုံးတူနေတာမဟုတ်တော့ ဆောင်းပါးအမည်နောက်မှာ (မြို့နယ်) ထည့်ဖို့ အားလုံးမလိုဘူးလို့ ထင်တယ်။ အမည်တူနေတာ ထပ်နေတာတွေရှိရင်တော့ ကွင်းစကွင်းပိတ်နဲ့ မြို့နယ်အမည်ကို ထည့်ပေးလိုက်တယ်။ ကျောင်းနဲ့ပတ်သက်တဲ့ ဆောင်းပါးတွေကလည်း အတိုလေးတွေ ရေးနေပြီး ဝီကီမှာ ဆောင်းပါးအရေအတွက် တက်လာအောင် ရေးနေတာပါ။ တိုလွန်းလို့ ဆောင်းပါးတစ်ခုလို့တောင် ပြောလို့ မရပါဘူး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၀၆၊ ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) == နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ == အစ်ကို@[[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]]ခင်ဗျား။ စာမျက်နှာတွေကို နောက်ကြောင်းပြန်တာတွေမလုပ်ခင်သေချာ စိစစ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်လုပ်နေတာတွေက မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အချက်အလက်မှားမပြည့်စုံတာတွေတွေ့လို့ စာတွေဖတ်အချက်အလက်စုပြီး အချိန်ကုန်ခံပြင်ပေးနေတာပါ။ လနဲ့ချီ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေ သေချာစုဆောင်းလေ့လာပြီးမှ ပြင်နေတာပါ။ လက်သရမ်း(Vandalism)လုပ်နေတာလုံးဝမဟုတ်ရပါခင်ဗျာ။ ကျေးဇူးပြုပြီး ရေးထားတာပြင်ထားတာတွေ အပြောင်းအလဲတွေကိုသေချာဖတ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ မှားနေတာတွေရှိရင် အချိန်ပေးပြီး ထောက်ပြပါ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၅၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] လက်ရှိ ရွေ့ခဲ့တဲ့ ဆောင်းပါးအမည်က '''ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ''' ထိုဆောင်းပါးထဲမှာ မူရင်း ရေးထားတဲ့ အချက်အလက် အကြောင်းအရာ တွေ့ က ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ အကြောင်းအရာသီးသန့်တွေ့ပဲဖြစ်တယ်။ မိတ်ဆွေ ရွေ့ခဲ့တဲ့ အမည် '''မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ''' က တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ ရေးရမဲ့ ဆောင်းပါးဖြစ်တယ်။ အသစ်မဖန်တီးပဲ သီးသန့်ဆောင်းပါးထဲ ဝင်ရေးလို့ပါ။ အခြား တည်းဖြတ်မှု့တွေ့လည်း ထို့အတူပဲဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၀၉၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) ::ဒါဆိုမှားယွင်းပြင်ဆင်မှုလို့ ဘာကြောင့်စွပ်စွဲတာလဲဗျ။ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများဟာ ဆောင်းပါသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ခွဲပဲဖြစ်သင့်ပါတယ်။ ဝီကီပီးဒီးယား ဟာ ဆောင်းပါးအပြိုင်ရေးရမယ့်နေရာမဟုတ်ပါ။ ::"ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ​စီရင်စုများ" ကို သေချာမဖတ်ဘဲ မှားယွင်းတယ်လို့စွပ်စွဲထားတာကိုလည်းဖြေရှင်းပေးပါဦး။ ::လက်ဖက်ရည်ဆိုင်စကားဝိုင်းမှာadminတွေကို အသိပေးပြီးပါပြီ။ replyပြန်ပေးလို့ကျေးဇူးပါခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၁၆၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) b0659y1029qcrsbgkzh5fsmbl17a6jh 1051078 1051075 2026-09-01T14:29:24Z Kyaw Myo Aung 103978 /* နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1051078 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myanmar Wik ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၄၊ ၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ (UTC) ==[[:သူခိုး]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[Image:Information icon4.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} မင်္ဂလာပါ။ ဝီကီပီးဒီးယားမှ ကြိုဆိုပါသည်။ ဤသည်မှာ [[:သူခိုး]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှာ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ထားခြင်းအတွက် အသိပေးခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ဤသည်မှာ [[WP:CSD#A1|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A1]] အရ ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် အလွန်တိုတောင်းကာ ဖတ်ရှုသူအား စကားစပ် အနည်းငယ် သို့မဟုတ် လုံးဝ မပေးနိုင်ခြင်း အတွက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆောင်းပါးတိုများအတွက် စံသတ်မှတ်ချက်များအတွက် ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Stub|Wikipedia:Stub]] ကို ဖတ်ရှုပါ။ ဆောင်းပါးများ၏ အကြောင်းအရာသည် [[Wikipedia:ထင်ရှားအရေးပါမှု|ထင်ရှားအရေးပါမှု]]ရှိရမည် ဖြစ်ပြီး [[WP:V|စိစစ်အတည်ပြုနိုင်ရန်]]အတွက် [[WP:RS|ခိုင်လုံသော အကိုးအကားများ]] ထည့်သွင်းပေးရန် လိုအပ်ကြောင်းကိုလည်း သတိပြုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:သူခိုး|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-nocontext-notice --> [[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|🌐 Pho Sai®️]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Pho Sai|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၁၈၊ ၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) :[[အသုံးပြုသူ:Pho Sai|@Pho Sai]] ​အက်ဒမင် တို့အမြင် နှင့် မြန်မာဝီကီ မှာဤစာမျက်နှာ ကို ဖျက်ရန် သင့်တော်လျှင် ဖျက်ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Myanmar Wik|Myanmar Wik]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myanmar Wik|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၄၈၊ ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ (UTC) ==[[:ညီမင်းညို]] အား [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်]] အဆိုပြုထားခြင်း== [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] {{Quote box|quote=<p>ဤသည်မှာ သင် ပထမဆုံး ဖန်တီးသော ဆောင်းပါးဖြစ်ပါက [[WP:Your first article|သင်၏ ပထမဆုံး ဆောင်းပါးအား ရေးသားနည်း လမ်းညွှန်]]ကို ဖတ်ရှုပေးပါ။</p><!---<p>You may want to consider using the [[Wikipedia:Article wizard|Article Wizard]] to help you create articles.</p> --->|width=20%|align=right}} [[:ညီမင်းညို]] စာမျက်နှာအား ဝီကီပီးဒီးယားမှ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် အဆိုပြုထားပါသည်။ ဤသည်မှာ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#A7|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက် အပိုင်း A7]] အရ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် ဆောင်းပါးသည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ တိရစ္ဆာန် တစ်ကောင်ချင်း၊ အဖွဲ့အစည်း (တီးဝိုင်းအဖွဲ့၊ ကလပ်၊ ကုမ္ပဏီ စသည်)၊ ဝက်ဘ်အကြောင်းအရာ၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ရပ်တစ်ခုအကြောင်းဖြစ်ပြီး၊ အကြောင်းအရာသည် ထင်ရှားကျော်ကြားခြင်း သို့မဟုတ် အရေးပါခြင်းကို လက်ခံနိုင်လောက်အောင် ပြသနိုင်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ [[Wikipedia:မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ#ဆောင်းပါးများ|မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန်အတွက် သတ်မှတ်ချက်များ]]ဖြင့် ဤသို့သော ဆောင်းပါးများသည် အချိန်မရွေး ဖျက်ပစ်ခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ကျေးဇူးပြု၍ [[WP:N|မည်သည့်အချက်များအား ထင်ရှားအရေးပါမှုအဖြစ် လက်ခံသည်]]ဆိုခြင်းအား ဖတ်ရှုပါ။ အကယ်၍ သင့်အနေဖြင့် ဤစာမျက်နှာသည် ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဖျက်ရန် မသင့်ဟု ယူဆပါက၊ [[:ညီမင်းညို|စာမျက်နှာသို့ သွားရောက်ကာ]] "ဤမဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ခြင်းကို ကန့်ကွက်ရန်"ကို နှိပ်ပြီး '''အဆိုပြုခြင်းကို ကန့်ကွက်နိုင်သည်'''။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် ရှင်းပြနိုင်မည့် အခွင့်အရေး ရရှိမည် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း စာမျက်နှာတစ်ခုသည် မဆိုင်းမတွ ဖျက်ပစ်ရန် သတ်မှတ်ခံရပြီးပါက စာမျက်နှာကို ချက်ခြင်း ဖယ်ရှားပစ်နိုင်သည်ကို သတိပြုပါ။ မဆိုင်းမတွ ဖျက်ရန် သတိပေးချက်ကို သင်ကိုယ်တိုင် မဖယ်ရှားပါနှင့်။ အကယ်၍ စာမျက်နှာသည် ဖျက်ပစ်ပြီးဖြစ်ပြီး ဖျက်ပစ်ခံလိုက်ရသော အချက်အလက်များအား နောင်တွင် ကိုးကားရန် ပြန်လည်အလိုရှိပါက ကျေးဇူးပြု၍ ဖျက်ပစ်လိုက်သော စီမံခန့်ခွဲသူ (အက်ဒမင်)အား ဆက်သွယ်ပါ။ <!-- Template:Db-notability-notice --> [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၀:၅၂၊ ၂၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ (UTC) ==ကျောင်းအမည်== ဆက်သွယ်စကားလာပြောပေးလို့ ကျေးဇူးပါ။ ကျောင်းအမည်တွေက အကုန်လုံးတူနေတာမဟုတ်တော့ ဆောင်းပါးအမည်နောက်မှာ (မြို့နယ်) ထည့်ဖို့ အားလုံးမလိုဘူးလို့ ထင်တယ်။ အမည်တူနေတာ ထပ်နေတာတွေရှိရင်တော့ ကွင်းစကွင်းပိတ်နဲ့ မြို့နယ်အမည်ကို ထည့်ပေးလိုက်တယ်။ ကျောင်းနဲ့ပတ်သက်တဲ့ ဆောင်းပါးတွေကလည်း အတိုလေးတွေ ရေးနေပြီး ဝီကီမှာ ဆောင်းပါးအရေအတွက် တက်လာအောင် ရေးနေတာပါ။ တိုလွန်းလို့ ဆောင်းပါးတစ်ခုလို့တောင် ပြောလို့ မရပါဘူး။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ [[အသုံးပြုသူ:ခင်မောင်မောင်လွင်|ခင်မောင်မောင်လွင်]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ခင်မောင်မောင်လွင်|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၀၆၊ ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ (UTC) == နောက်ကြောင်ပြန်ခြင်းများမလုပ်မီသေချာစီစစ်ပေးပါ == အစ်ကို@[[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]]ခင်ဗျား။ စာမျက်နှာတွေကို နောက်ကြောင်းပြန်တာတွေမလုပ်ခင်သေချာ စိစစ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်လုပ်နေတာတွေက မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ အချက်အလက်မှားမပြည့်စုံတာတွေတွေ့လို့ စာတွေဖတ်အချက်အလက်စုပြီး အချိန်ကုန်ခံပြင်ပေးနေတာပါ။ လနဲ့ချီ အချက်အလက်အထောက်အထားတွေ သေချာစုဆောင်းလေ့လာပြီးမှ ပြင်နေတာပါ။ လက်သရမ်း(Vandalism)လုပ်နေတာလုံးဝမဟုတ်ရပါခင်ဗျာ။ ကျေးဇူးပြုပြီး ရေးထားတာပြင်ထားတာတွေ အပြောင်းအလဲတွေကိုသေချာဖတ်စေချင်ပါတယ်ခင်ဗျာ။ မှားနေတာတွေရှိရင် အချိန်ပေးပြီး ထောက်ပြပါ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၃:၅၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] လက်ရှိ ရွေ့ခဲ့တဲ့ ဆောင်းပါးအမည်က '''ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ''' ထိုဆောင်းပါးထဲမှာ မူရင်း ရေးထားတဲ့ အချက်အလက် အကြောင်းအရာ တွေ့ က ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများနဲ့ သက်ဆိုင်တဲ့ အကြောင်းအရာသီးသန့်တွေ့ပဲဖြစ်တယ်။ မိတ်ဆွေ ရွေ့ခဲ့တဲ့ အမည် '''မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ''' က တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ ရေးရမဲ့ ဆောင်းပါးဖြစ်တယ်။ အသစ်မဖန်တီးပဲ သီးသန့်ဆောင်းပါးထဲ ဝင်ရေးလို့ပါ။ အခြား တည်းဖြတ်မှု့တွေ့လည်း ထို့အတူပဲဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၀၉၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) ::ဒါဆိုမှားယွင်းပြင်ဆင်မှုလို့ ဘာကြောင့်စွပ်စွဲတာလဲဗျ။ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများဟာ ဆောင်းပါသက်သက်မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ ရဲ့ ခေါင်းစဉ်ခွဲပဲဖြစ်သင့်ပါတယ်။ ဝီကီပီးဒီးယား ဟာ ဆောင်းပါးအပြိုင်ရေးရမယ့်နေရာမဟုတ်ပါ။ ::"ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ​စီရင်စုများ" ကို သေချာမဖတ်ဘဲ မှားယွင်းတယ်လို့စွပ်စွဲထားတာကိုလည်းဖြေရှင်းပေးပါဦး။ ::လက်ဖက်ရည်ဆိုင်စကားဝိုင်းမှာadminတွေကို အသိပေးပြီးပါပြီ။ replyပြန်ပေးလို့ကျေးဇူးပါခင်ဗျာ။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၁၆၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :::@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] အကြံပြုချင်တာက ရွေ့တာ ပြောင်းတာ လုပ်မဲ့ အစား ဆောင်းပါး အသစ် ဖန်တီးစေချင်တာ။ အသစ်ဖန်တီးတော့ တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာနဲ့ ရေးလို့ ရတယ်။ မှားယွင်းတာ ဆိုတာ အသစ် မဖန်တီးတာကို ဆိုလို့တာပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၂၉၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 67rty259djop1mp09jyvjksrip0s3ru 0 239933 1051219 1050028 2026-09-02T06:35:01Z Zawzawaungthwin 100038 ထမ္မကြီးရွာ သတ်ဖြတ်မှု 1051219 wikitext text/x-wiki {{Expand list|date=ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃}} အောက်ပါတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုဖြစ်ရပ်များဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2023-10-11 |title=အစုအပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု ၂၂ ခု စစ်ကောင်စီကျူးလွန်ဟု NLD ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/43310/ |access-date=2026-05-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref> == ခေတ်အလိုက် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများစာရင်း == === ကိုလိုနီခေတ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၁ || [[ကုလား-ဗမာ အဓိကရုဏ်း|၁၉၃၀ ရန်ကုန် အရေးအခင်း]]|| ၁၉၃၀ || ရန်ကုန်မြို့ || ၁၂၀–၂၀၀+ || ဗမာအဓိကရုဏ်းပြုသူများ || အိန္ဒိယဆိပ်ကမ်းလုပ်သားများ |- | ၂ || ရခိုင်ပြည်နယ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု || ၁၉၄၂ || ရခိုင်ပြည်နယ် || ၆၀,၀၀၀ ခန့်<ref>{{cite web|url=http://www.burmalibrary.org/docs14/ARAKAN-Racism_to_Rohingya-red.pdf|title=Racism to Rohingya in Burma|access-date=18 October 2017}}</ref>|| ရခိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များနှင့် ရိုဟင်ဂျာများ || အပြန်အလှန် သတ်ဖြတ်ကြခြင်း |- | ၃ || ကုလားကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု || ၇ ဇူလိုင် ၁၉၄၅ || ကုလားကုန်းရွာ || ၆၀၀–၁,၀၀၀ || ဂျပန်အင်ပါယာတပ် || ကုလားကုန်းရွာသားများ |} === စစ်အစိုးရခေတ်များ (၁၉၈၈–၂၀၁၀) === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၄ || [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]<ref name="fer3132">Ferrara (2003), pp. 313</ref>|| ၈–၉ ဩဂုတ် ၁၉၈၈ || မြန်မာနိုင်ငံအဝှမ်း || ၃,၀၀၀–၁၀,၀၀၀<ref name="win2">Wintle (2007)</ref><ref name="fog2">Fogarty, Phillipa (7 August 2008). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7543347.stm Was Burma's 1988 uprising worth it?] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090112023805/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7543347.stm|date=12 January 2009}}. [[BBC_News]].</ref>|| {{military|Myanmar}} || ဆန္ဒပြသူများ |- | ၅ || စက်တင်ဘာ အာဏာသိမ်းမှု || ၁၈–၁၉ စက်တင်ဘာ ၁၉၈၈ || ရန်ကုန်မြို့ || အတည်မပြုနိုင် || {{military|Myanmar}} || ပြည်သူများနှင့် ဝန်ထမ်းများ |- | ၆ || [[ဒီပဲယင်းအရေးအခင်း]]|| ၃၀ မေ ၂၀၀၃ || ဒီပဲယင်းမြို့ || ၇၀ ခန့် || ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် စစ်အစိုးရထောက်ခံသူများ || NLD ပါတီဝင်များ |- | ၇ || [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]|| စက်တင်ဘာ ၂၀၀၇ || ရန်ကုန်မြို့ || ၁၃–၃၁ || [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နအဖ စစ်အစိုးရ]]|| သံဃာတော်များနှင့် ပြည်သူများ |} === ၂၀၁၇ ရခိုင်ပြည်နယ် ပဋိပက္ခအတွင်း ဖြစ်စဉ်များ === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၈ || ခမောင်းဆိပ် သတ်ဖြတ်မှု<ref name="AmnestyInt2">{{cite web|title=Myanmar: New evidence reveals Rohingya armed group massacred scores in Rakhine State|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/05/myanmar-new-evidence-reveals-rohingya-armed-group-massacred-scores-in-rakhine-state/|website=www.amnesty.org|language=en}}</ref>|| ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || ခမောင်းဆိပ် || ၉၉ || ARSA || ဟိန္ဒူရွာသားများ |- | ၉ || [[ချွတ်ပြင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချွတ်ပြင် သတ်ဖြတ်မှု]]<ref name="Cochrane2">{{cite news |last1=Cochrane|first1=Liam|title=Women, children feared among scores dead in Myanmar village 'massacre'|url=http://www.abc.net.au/news/2017-09-01/reports-of-women-and-children-among-dead-in-myanmar-massacre/8862164|access-date=19 July 2018|work=ABC News|date=1 September 2017|language=en-AU}}</ref>|| ၂၆ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || ချွတ်ပြင်ရွာ || ၁၃၀–၃၅၈<ref name="Emont2">{{cite news|last1=Emont|first1=Jon|last2=Mandhana|first2=Niharika|title=‘We’ll Turn Your Village Into Soil’: Survivors Recount One of Myanmar’s Biggest Massacres|url=https://www.wsj.com/articles/burn-the-houses-rohingya-survivors-recount-the-day-soldiers-killed-hundreds-1526048545|access-date=11 May 2018|work=Wall Street Journal|date=11 May 2018}}</ref>|| တပ်မတော်နှင့် ရခိုင်ရွာသားများ || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၀ || [[မောင်နူ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မောင်နူသတ်ဖြတ်မှု]]<ref name="CBSMNu2">{{cite news|title=Rohingyas describe bloody massacre at hands of Myanmar troops|url=https://www.cbsnews.com/news/rohingya-myanmar-troops-alleged-massacre-executions-villagers-maung-nu/|language=en}}</ref>|| ၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || မောင်နုရွာ || ၈၂+ || မြန်မာ့တပ်မတော် || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၁ || ဂူဒါပြင် သတ်ဖြတ်မှု<ref name="NaingSterling2">{{cite news |last1=Naing|first1=Shoon Lei Win|last2=Sterling|first2=Toby|title=Suu Kyi tells U.N.'s top court charge of Rohingya genocide is 'misleading'|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-world-court/suu-kyi-tell-u-n-s-top-court-charge-of-rohingya-genocide-is-misleading-idUSKBN1YF06P|access-date=13 December 2019|work=Reuters|date=11 December 2019|language=en}}</ref>|| ၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || ဂူဒါပြင်ရွာ || ၁၀–၄၀၀+<ref name="Blumberg2">{{cite news|last1=Blumberg|first1=Antonia|title=Mass Graves Suggest Systematic Killing Of Rohingya In Myanmar|url=http://www.huffingtonpost.ca/entry/rohingya-mass-graves-myanmar_us_5a734e7ae4b0905433b21a6e|access-date=2 February 2018|work=HuffPost Canada|date=1 February 2018|language=en-CA}}</ref><ref name="APgraves2">{{cite news|last1=Klug|first1=Foster|title=AP finds evidence for graves, Rohingya massacre in Myanmar|url=https://www.apnews.com/ef46719c5d1d4bf98cfefcc4031a5434|access-date=2 February 2018|work=AP News}}</ref>|| တပ်မတော်နှင့် ရခိုင်ရွာသားများ || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၂ || တူလာတူတီ သတ်ဖြတ်မှု<ref>{{cite news|title=There is no Rohingya left in Tulatoli|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2017/09/09/no-rohingya-left-tulatoli/|access-date=23 September 2017|work=[[Dhaka Tribune]]|date=9 September 2017}}</ref>|| ၃၀ ဩဂုတ် ၂၀၁၇ || မင်းကြီးရွာ || ၅၀၀+ || မြန်မာ့တပ်မတော် || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |- | ၁၃ || အင်းဒင် သတ်ဖြတ်မှု<ref name="Reuters922">{{cite news|last1=Lone|first1=Wa|last2=Oo|first2=Kyaw Soe|last3=Lewis|first3=Simon|last4=Slodkowski|first4=Antoni|title=Massacre in Myanmar: One grave for 10 Rohingya men|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/myanmar-rakhine-events/|access-date=10 February 2018|work=Reuters|language=en}}</ref>|| ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၇ || အင်းဒင်ရွာ || ၁၀ || တပ်မတော်နှင့် ရခိုင်ရွာသားများ || ရိုဟင်ဂျာရွာသားများ |} === ၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း ဖြစ်စဉ်များ (၂၀၂၁–၂၀၂၆) === {| class="sortable wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" ! စဉ် !! အမည် !! နေ့ရက် !! နေရာ !! သေဆုံးသူ !! ကျူးလွန်သူများ !! ပြုမူခံရသူများ |- | ၁ | [[လှိုင်သာယာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လှိုင်သာယာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၄ မတ် ၂၀၂၁ | [[လှိုင်သာယာမြို့နယ်]] | ၆၅+<ref>{{Cite web |date=2021-12-02|title=Myanmar: Protesters Targeted in March Massacre|url=https://www.hrw.org/news/2021/12/02/myanmar-protesters-targeted-march-massacre|access-date=2023-02-21|website=Human Rights Watch|language=en}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ဆန္ဒပြသူများ |- | ၂ | [[ကလေးမြို့နယ် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ|ကလေးမြို့နယ် တိုက်ပွဲ]] | ၂၈ မတ် ၂၀၂၁ | [[ကလေးမြို့နယ်]] | ၂၀+ | {{military|Myanmar}} | PDFများ နှင့် ရွာသားများ |- | ၃ | [[အူးဟူချောင်းတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အူးဟူချောင်းတံတား သတ်ဖြတ်မှု]] | ၃၁ မတ် ၂၀၂၁ | [[ကနဲလေးရွာ၊ မြဝတီမြို့နယ်|ကနဲလေးကျေးရွာအနီး]] | ၂၅ | [[ဖိုင်:Flag of the Karen National Defence Organisation.svg|border|22x22px]] [[ကရင်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးအဖွဲ့|KNDO]] | လမ်းလုပ်သားများ |- | ၄ | [[ပဲခူး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပဲခူး သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ ဧပြီ ၂၀၂၁ | [[ပဲခူးမြို့]] | ၈၂+<ref>{{Cite news|last=Hancocks|first=Paula|date=16 April 2021|title=Witnesses to Bago killings describe relentless military onslaught against Myanmar civilian population|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2021/04/16/asia/bago-mass-killing-myanmar-civilians-intl-hnk/index.html|access-date=27 December 2021}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ဆန္ဒပြသူများ |- | ၅ | [[ဒီပဲယင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒီပဲယင်းရွာများ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၁ | [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] | မသိရှိရ | {{military|Myanmar}} |PDFများ နှင့် ရွာသားများ |- | ၆ | [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ]]<ref>{{Cite news|date=26 December 2021|title=CARE International condemns Christmas Eve Massacre in Myanmar|work=[[Care International]]|url=https://www.care-international.org/news/press-releases/care-international-condemns-christmas-eve-massacre-in-myanmar|access-date=27 December 2021|accessdate=15 February 2023|archivedate=30 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220330215456/https://www.care-international.org/news/press-releases/care-international-condemns-christmas-eve-massacre-in-myanmar}}</ref> | ၂၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၁ | [[မိုဆိုရွာ၊ ဖရူဆိုမြို့နယ်|မိုဆိုရွာ]] | ၃၈+<ref>{{Cite news|date=26 December 2021|title=Women and children among dozens reported killed in Myanmar Christmas Eve massacre|work=[[ABC Television (Australian TV network)|ABC Australia]]|url=https://www.abc.net.au/news/2021-12-26/report-women-children-among-dozens-killed-in-myanmar/100725862|access-date=27 December 2021}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၇ | [[မုန်တိုင်ပင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မုန်တိုင်ပင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀-၁၂ မေ ၂၀၂၂ | [[မုန်တိုင်ပင်ရွာ၊ ရေဦးမြို့နယ်|မုန်တိုင်ပင်ရွာ]] | ၃၇<ref>{{Cite web |title=Survivors haunted by Myanmar army massacre in Sagaing|url=https://myanmar-now.org/en/news/survivors-haunted-by-myanmar-army-massacre-in-sagaing|access-date=2023-03-14|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၈ | [[ရင်ပေါင်တိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရင်ပေါင်တိုင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၁-၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၂၂ | [[ရင်ပေါင်တိုင်ရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်|ရင်ပေါင်တိုင်ရွာ]] | ၁၉ | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} |ကာကွယ်ရေးတပ် /ရွာသူရွာသားများ |- | ၉ | [[လက်ယက်ကုန်းရွာ ပစ်ခတ်မှု]] | ၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၂ | [[လက်ယက်ကုန်းရွာ၊ ဒီပဲယင်းမြို့နယ်|လက်ယက်ကုန်းရွာ]] | ၁၃ | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၀ | [[ရွှေလှန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရွှေလှန်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | [[ယင်းမာပင်မြို့နယ်]] | ၁၀ | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | ကာကွယ်ရေးတပ် /ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၁ | [[ဖားကန့် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ဖားကန့် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | [[ဖားကန့်မြို့နယ်]] | ၈၀+<ref name="nyt2">{{cite news|last=Paddock|first=Richard|date=2022-10-25|work=New York Times|title=Airstrike Kills at Least 80 During Outdoor Concert in Myanmar|url=https://www.nytimes.com/2022/10/25/world/asia/myanmar-coup-concert-killed.html}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | ကချင်ဒေသခံများ၊ ဂီတပညာရှင်များ၊ [[ကချင်လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ကေအိုင်အေ]] အရာရှိများ |- | ၁၂ | [[ဖလံပင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖလံပင်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ | [[ဖလံပင်ရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်|ဖလံပင်ရွာ]] | ၁၆ဦး | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | ကာကွယ်ရေးတပ် /ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၃ | [[တာတိုင် အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|တာတိုင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂ မတ် ၂၀၂၃ | [[တာတိုင်ရွာ၊ စစ်ကိုင်းမြို့နယ်|တာတိုင်ရွာ]] | ၁၇ | {{military|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၁၄ | [[ပင်လောင်း အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ပင်လောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၁ မတ် ၂၀၂၃ | [[နန်းနိမ့်ရွာ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်|နန်းနိမ့်ရွာ]] | ၃၀ | {{military|Myanmar}}/[[ဖိုင်:Flag_of_the_Pa-O_National_Organisation.svg|border|22x22px]] [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်|ပအိုဝ်းတပ်]] | ရွာသူရွာသားများနှင့် ဘုန်းကြီး ၃ ပါး |- | ၁၅ | [[ဝေဘူလ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေဘူလ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၃ | [[ဝေဘူလမြို့]] | ၉ဦး | {{Air force|Myanmar}} | ကျောင်းသား/သူများ နှင့် အရပ်သားများ |- | ၁၆ | [[ပဇီကြီး အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|ပဇီကြီး သတ်ဖြတ်မှု]]<ref>{{cite news |title=Airstrikes on Myanmar village feared to have killed 100|url=https://apnews.com/article/airstrikes-military-myanmar-village-918fd636bb81153928ab7481e06423e5|work=AP NEWS|date=11 April 2023|language=en}}</ref> | ၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၃ | [[ပဇီကြီးရွာ၊ ကန့်ဘလူမြို့နယ်|ပဇီကြီးရွာ]] | ၁၀၀+<ref>{{cite web |last1=PECK|first1=GRANT|title=Airstrikes on Myanmar village feared to have killed 100|url=https://www.timesunion.com/news/politics/article/airstrikes-on-myanmar-village-feared-to-have-17890632.php|website=Times Union|access-date=11 April 2023|date=11 April 2023}}</ref> | [[တပ်မတော် (လေ)]] | ရွာသူရွာသားများ<ref>{{cite web |title=War Crime in Pazigyi (Kantbalu, Sagaing Region)|url=https://www.mizzima.com/livefeed/live-update-war-crime-pazigyi-kantbalu-sagaing-region|website=Mizzima|access-date=11 April 2023}}</ref> |- | ၁၇ | [[ခြေရာတော်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ခြေရာတော်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၃ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၃ | [[ခြေရာတော်ရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|ခြေရာတော်ရွာ]] | ၂၆ | {{military|Myanmar}} |PDF |- | ၁၈ | [[လိုင်ဇာ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံရမှု|လိုင်ဇာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ | မုန်လိုင်ခက်ရွာ၊ [[လိုင်ဇာမြို့]] | ၂၉ | {{military|Myanmar}}<ref>{{cite news |title=Women, children among 29 killed as artillery hits Myanmar refugee camp - sources, media|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/many-killed-artillery-strike-northern-myanmar-media-local-sources-2023-10-10/|access-date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|work=Reuters|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=More Than Two-Dozen People Killed in Attack on Refugee Camp in Northern Myanmar|url=https://www.voanews.com/a/more-than-two-dozen-people-killed-in-attack-on-refugee-camp-in-northern-myanmar/7304174.html|access-date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|work=VOA|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|language=en}}</ref> | စစ်ဘေးဒုက္ခသည်<ref>{{cite news |title=လိုင်ဇာအနီး ဒုက္ခသည်စခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ကလေးသူငယ်တွေအပါအဝင် သုံးဆယ်နီးပါး သေဆုံး|url=https://www.rfa.org/burmese/program_2/airstrike-laiza-10092023225113.html|access-date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|work=Radio Free Asia|date=၁၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃|language=my}}</ref> |- | ၁၉ | [[ဝေလူးရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေလူးရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ | ဝေလူးရွာ | ၁၁ | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၂၀ | [[မင်းတိုင်ပင် NUG တရားရုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မင်းတိုင်ပင်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ | [[မင်းတိုင်ပင်ရွာ]] | ၆ဦး | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | တရားသူကြီး /ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၁ | [[ကနန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကနန် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄ | [[ကနန်ရွာ၊ တမူးမြို့နယ်|ကနန်ရွာ]] | ၁၇<ref>{{cite web |title=Myanmar: Military air strikes that killed 17 civilians ‘must be investigated as war crimes’|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/02/myanmar-military-air-strikes-that-killed-17-civilians-must-be-investigated-as-war-crimes/|website=Amnesty International|access-date=17 February 2024|language=en|date=8 February 2024}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ<ref>{{cite news |title=An air attack in Myanmar kills 17, including children, but the military has denied responsibility|url=https://apnews.com/article/myanmar-conflict-sagaing-chin-airstrike-school-religion-711fcd7dcfdd2b899ba311c57e909bd2|access-date=17 February 2024|work=AP News|date=7 January 2024|language=en}}</ref> |- | ၂၂ | [[သာဒါရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သာဒါ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၈ မတ် ၂၀၂၄ | [[မင်းပြားမြို့နယ်]] | ၂၂+ | {{Air force|Myanmar}} | ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၃ | [[အကြည်ပန်းပလွန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အကြည်ပန်းပလွန်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ မေ ၂၀၂၄ | [[အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ၊ ဆောမြို့နယ်|အကြည်ပန်းပလွန်းရွာ]]<ref>{{cite news |last1=Now|first1=Myanmar|title=At least 15 killed in junta airstrike on Magway Region monastery|url=https://myanmar-now.org/en/news/at-least-15-killed-in-junta-airstrike-magway-region-monastery/|access-date=11 May 2024|work=Myanmar Now|date=10 May 2024}}</ref> | ၁၅+ | {{Air force|Myanmar}} | ပြည်သူများ |- | ၂၄ | [[ဆုံရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆုံရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ မေ ၂၀၂၄ | ဆုံရွာ | ၃၂+ | [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|22px]] [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၅ | [[လက်ထုတ္တော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လက်ထုတ္တော သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၁ မေ ၂၀၂၄ | [[လက်ထုတ္တောရွာ၊ မြင်းမူမြို့နယ်|လက်ထုတ္တောရွာ]] | ၃၂<ref name="dvb2">{{cite news |title=Jailed anti-coup protest leader given another 20 years; Military kills 30 in raid against People's Defense Force|url=https://english.dvb.no/jailed-anti-coup-protest-leader-given-another-20-years-military-kills-30-in-raid-against-peoples-defense-force/|access-date=14 May 2024|work=DVB|date=13 May 2024}}</ref><ref>{{cite news |last1=Blazevic|first1=Igor|title=Who carries responsibility for the atrocities in Myanmar?|url=https://eng.mizzima.com/2024/05/13/9844|access-date=14 May 2024|publisher=Mizzima|date=13 May 2024}}</ref> | {{military|Myanmar}} | ပြည်သူများ<ref>{{cite news |last1=Zan|first1=Hein Htoo|title=Myanmar NUG Condemns Junta Forces' Massacre of 32 Civilians in Sagaing|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-nug-condemns-junta-forces-massacre-of-32-civilians-in-sagaing.html|access-date=14 May 2024|publisher=The Irrawaddy|date=13 May 2024}}</ref> |- | ၂၆ | [[ဗျိုင်းဖြူ အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဗျိုင်းဖြူ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၉-၃၁ မေ ၂၀၂၄ | ဗျိုင်းဖြူရွာ၊ ကျောက်ဖြူမြို့နယ် | ၇၆ | {{military|Myanmar}}/{{flagicon image|Rohingya flag.svg}} [[ရိုဟင်ဂျာ]]ပြည်သူ့စစ်များ/{{flagicon image|Flag of the Arakan Liberation Party.svg}} [[ရခိုင်ပြည် လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ALP]]<ref name="June62">{{cite news |title=Updated Death toll of 76 dead in Byine Phyu Village massacre in Sittwe Township|url=https://eng.mizzima.com/2024/06/06/10583|work=Mizzima|date=6 June 2024}}</ref><ref>{{cite news |title=ALP Denies Involvement in Byine Phyu Massacre in Sittwe Township, Rakhine State|url=https://eng.mizzima.com/2024/06/05/10559|work=Mizzima|date=5 June 2024}}</ref> | ရွာသူရွာသားများ |- | ၂၇ | [[မတောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မတောရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၃ ဇွန် ၂၀၂၄ | [[မတောရွာ၊ မင်းကင်းမြို့နယ်|မတောရွာ]]၊မင်းကင်း | ၂၉ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၂၈ | [[ရှင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရှင်ရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄ | ရှင်ရွာကျေးရွာ၊[[ပေါက်တောမြို့နယ်]] | ၁၇ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်း(၇)နှင့်အရပ်သား(၁၀)ဦး |- | ၂၉ | [[မောင်တော နခခ (၂) အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|နခခ(၂)စခန်းဟောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄ | နခခ(၂)စခန်းဟောင်း၊ [[မောင်တောမြို့နယ်]] | ၅၀+ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများ |- | ၃၀ | [[တန်းလွဲရွာမ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|တန်းလွဲရွာမ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ | တန်းလွဲရွာမမြို့ | ၁၃ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၃၁ | [[ကျောက်နီမော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်နီမော် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | [[ကျောက်နီမော်ရွာ]] | ၄၀ဦး | {{military|Myanmar}}<ref>{{cite news |agency=Associated Press|title=Airstrike on village in western Myanmar kills at least 40 people, groups say|url=https://edition.cnn.com/2025/01/09/asia/myanmar-village-army-airstrike-intl-hnk/index.html|access-date=10 January 2025|work=CNN|date=10 January 2025|language=en}}</ref> | ရွာသူရွာသားများ |- | ၃၂ | [[မြောက်ဦး ရမ်းချောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရမ်းချောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅ | ရမ်းချောင်း၊မြောက်ဦးမြို့နယ် | ၂၈ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများ နှင့် မိသားစုဝင်များ |- | ၃၃ | [[အိုးထိမ်းတွင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အိုးထိမ်းတွင်း သတ်ဖြတ်မှု]]<ref>{{Cite web |date=2024-11-04 |title=ဒီပဲယင်းမြို့နယ် – Tabayin Township – Geographical Society of Myanmar |url=https://myanmargeographicalsociety.org/tabayin-township/ |access-date=2026-05-04 |language=en-US}}</ref> | ၁၂ မေ ၂၀၂၅ | အိုးထိမ်းတွင်းရွာ၊ [[ဒီပဲယင်းမြို့နယ်]] | ၂၂ | {{Air force|Myanmar}} | ကျောင်းသားကျောင်းသူများနှင့် ဆရာမများ<ref>{{cite news | AP |last1=Peck |first1=Grant|title=An airstrike in central Myanmar kills up to 22 people at a bombed school, reports say|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/05/12/myanmar-airstrike-school-saigaing-resistance-military/6388bcfc-2f2f-11f0-8498-1f8214bba2d2_story.html|access-date=12 May 2025|work=The Washington Post|date=12 May 2025}}</ref> |- | ၃၄ | [[လမ်းလယ်ကျစ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လမ်းလယ်ကျစ် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ | [[လမ်းလယ်ကျစ်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|လမ်းလယ်ကျစ်ရွာ]] | ၁၁ ဦး | {{military|Myanmar}}/{{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၃၅ | [[မော်ချီးဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မော်ချီးဒေသ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ | [[ဖားဆောင်းမြို့နယ်]] | ၃၂<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c07pxm4gymzt?fbclid=IwY2xjawMPqs9leHRuA2FlbQIxMABicmlkETFlbnprSkh1RHpmcmxuWVp2AR5Wjdss1hfBdUayV8scGE1Hiv01Wr8jtSyB6aa_T287zM5PQmGMqJ3QsZLshg_aem_BJ8VmkEd1Lg-dTclX3dIHg&post=asset%3Ae48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf#asset:e48ec2d0-67a7-4e97-acf5-84ab1d54fbcf|title=မော်ချီးဒေသကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှု သေဆုံးသူ ၂၄ ဦးအထိ မြင့်တက်|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | ပြည်သူများ<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c0l6jpgj93yt|title=မော်ချီး လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု သေဆုံးသူ ၃၀ ကျော်အထိမြင့်တက်လာ,|publisher=BBC Burmese|accessdate=17 August 2025}}</ref> |- | ၃၆ | [[မြောက်ဦး ဒိုင်းကျီ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒိုင်းကျီရပ်ကွက် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ | [[မြောက်ဦးမြို့]] | ၁၄ | {{Air force|Myanmar}} | ပြည်သူများ |- | ၃၇ | [[သရက်တပင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သရက်တပင် သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ | [[သရက်တပင်ရွာ၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်|သရက်တပင်ရွာ]] | ၁၈<ref>{{cite web|url=https://burmese.narinjara.com/news/detail/68c38f4c268ac2ee044cb2f1|title=ကျောက်တော်မြို့နယ်၊ သရက်တပင်ရွာမှ ပညာပန်းခင်းကိုယ်ပိုင်အထက်တန်းကျောင်းကို အကြမ်းဖက်မြန်မာစစ်တပ်ကဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်၍ ၁၈ ဦးသေဆုံးပြီး ၂၀ ကျော်ဒဏ်ရာရဟု AA ထုတ်ပြန်|work=narinjara|access-date=၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅}}</ref> | {{Air force|Myanmar}} | ကျောင်းသား၊ ပြည်သူများ |- | ၃၈ | [[ဘုံတိုရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဘုံတို သတ်ဖြတ်မှု]] | ၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ | [[ချောင်းဦးမြို့နယ်]] | ၂၀+ | {{Air force|Myanmar}} | တော်လှန်ရေးအဖွဲ့သားများနှင့်ဒေသခံများ |- | ၃၉ | [[မိုင်းလုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မိုင်းလုံ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅ | [[မိုင်းလုံမြို့|မိုင်းလုံမြို့နယ်]] | ၂၃ | {{Air force|Myanmar}} | ရွာသူ/ရွာသားများ |- | ၄၀ | [[မြောက်ဦးဆေးရုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မြောက်ဦးဆေးရုံ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅ | [[မြောက်ဦးမြို့]] | ၃၃ | {{Air force|Myanmar}} | ဆေးရုံတက်လူနာများ |- | ၄၁ | [[ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချောင်းတူ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ | [[ကျောက်တော်မြို့နယ်]] | ၃၃ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများနှင့်မိသားစုဝင်များ |- | ၄၂ | [[ယိုးငူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ယိုးငူ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၆ | [[ပုဏ္ဏားကျွန်းမြို့နယ်]] | ၁၇ | {{Air force|Myanmar}} | ဈေးရောင်း၊ ဈေးဝယ်များ |- | ၄၃ | [[ပြောင်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပြောင်းရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁ မတ် ၂၀၂၆ | [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]<ref>{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/748482|access-date=2026-03-02|website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန…|language=en}}</ref> | ၂၅ | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ<ref>{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော်|date=2026-03-02|title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/|access-date=2026-03-02|website=Myanmar Now|language=en-US}}</ref> |- | ၄၄ | [[ရေတွင်းကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေတွင်းကုန်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၅-၈ မတ် ၂၀၂၆ | [[ညောင်လေးပင်မြို့နယ်]] | ၂၈ | {{Air force|Myanmar}}/[[File:Shoulder sleeve insignia of No.(77) Light Infantry Division of the Myanmar Army.svg|25px]] [[အမှတ်(၇၇)ခြေမြန်တပ်မဌာနချုပ်|တပ်မ(၇၇)]] | ရွာသားများ<ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=my}}</ref><ref>{{Cite web|title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း -|url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ|date=2026-03-09|access-date=2026-03-10|language=en-US|first=လွတ်လပ်သော|last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ}}</ref> |- | ၄၅ | [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒလက်ချောင်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၈ မတ် ၂၀၂၆ | [[အမ်းမြို့နယ်]] | ၁၁၆ | {{Air force|Myanmar}} | စစ်သုံ့ပန်းများ |- | ၄၆ | [[ကျင်ဒွေးတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျင်ဒွေး သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၆ | [[ကျင်ဒွေးမြို့]] | ၁၁+ | {{Air force|Myanmar}} | တံတားလုပ်သားများ |- | ၄၇ | [[ဖူနွမ်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖူနွမ်း သတ်ဖြတ်မှု]] | ၆ မေ ၂၀၂၆ | [[ဖူနွမ်းရွာ၊ တီးတိန်မြို့နယ်|ဖူနွမ်းရွာ]] | ၉ဦး | {{military|{{military|Myanmar}} | PDF Zoland |- | ၄၈ |[[သံတွဲ ကျောက်ကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်ကြီးရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၁၀ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | [[ကျောက်ကြီးရွာ၊သံတွဲမြို့နယ်|ကျောက်ကြီးရွာ]] | ၁၄ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၄၉ |[[ဆွဲလွဲအိုရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆွဲလွဲအိုရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၂၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | [[ဆွဲလွဲအိုရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ဆွဲလွဲအိုရွာ]] | ၁၄ ဦး | {{Air force|Myanmar}} | အရပ်သားများ |- | ၅၀ |[[ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ထမ္မကြီးရွာ သတ်ဖြတ်မှု]] | ၃၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၆ | [[ထမ္မကြီးရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ထမ္မကြီးရွာ]] | ၁၂ ဦး | [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|22px]] [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] | အရပ်သားများ / ပြည်သူ့စစ်များ<br /><small>(စစ်တပ်: အရပ်သားများ၊ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ: ပြည်သူ့စစ်များ)</small> |} == ကိုးကား == {{Reflist|2}} [[Category:နိုင်ငံအလိုက် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဖြစ်ရပ်များ|အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ|*]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] m1kngem1ndrdbcuiahgw2yvkagpfs1x 10 245356 1051216 1050027 2026-09-02T06:30:47Z Zawzawaungthwin 100038 [[ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ထမ္မကြီး]] 1051216 wikitext text/x-wiki {{Campaignbox |name = Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present) |title = [[ပြည်သူ့ခုခံတော်လှန်စစ်|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်]] <Br>(၂၀၂၁ - လက်ရှိ) |listclass = hlist | state = autocollapse |battles = * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ဖြစ်ရပ်အချိန်မှတ်တမ်းများ]] * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ) အတွင်း ထိတွေ့ဖြစ်စဉ်များ|ထိတွေ့ဖြစ်စဉ်များ စာရင်း]] * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ) အတွင်း မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ|မြို့သိမ်းတိုက်ပွဲများ]] * [[မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ စစ်ရာဇဝတ်မှုများ|စစ်ရာဇဝတ်မှုများ]] * [[စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာချက်များ|စစ်အုပ်ချုပ်ရေး]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခြင်း]] * [[တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခများ (၂၀၂၁–လက်ရှိ)|တော်လှန်ရေးအချင်းချင်းပဋိပက္ခများ]] ;ရှေးဦးဖြစ်စဉ်များ * [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] * [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း |၂၀၂၁ အာဏာသိမ်းခြင်း]] * [[မြန်မာနိုင်ငံ ဆန္ဒပြမှုများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ဆန္ဒပြပွဲများ]] ** <small>[[မြသွဲ့သွဲ့ခိုင် သေဆုံးမှု|မြသွဲ့သွဲ့ခိုင်]]</small> ** <small>[[ကြယ်စင် သေဆုံးမှု|ကြယ်စင်]]</small> ** <small>[[ခန့်ညားဟိန်း သေဆုံးမှု|ခန့်ညားဟိန်း]]</small> ** <small>[[ဝေယံထွန်း သေဆုံးမှု|ဝေယံထွန်း]]</small> ;စစ်မြေပြင် * [[ကချင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ကချင်]] * [[ချင်း စစ်မြေပြင်|ချင်း]] * [[အညာ စစ်မြေပြင်|အညာ]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်]] ---- ;အစောပိုင်း အကြမ်းဖက်မှုများနှင့် ထိတွေ့မှုများ * [[အလော့ဘွမ်တိုက်ပွဲ|အလော့ဘွမ်]] * [[ကလေး ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ|ကလေး]] * [[သီးမူထာတိုက်ပွဲ|သီးမူထာ]] * [[တန့်ဆည်တိုက်ပွဲ|တန့်ဆည်]] * [[နောင်မွန် စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု|နောင်မွန်]] * [[သော်လဲထာတိုက်ပွဲ|သော်လဲထာ]] * [[မင်းတပ်တိုက်ပွဲ|မင်းတပ်]] * [[မူဆယ် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|မူဆယ်]] * [[မန္တလေးမြို့ပြတိုက်ပွဲ|မန္တလေး]] * [[မြင်သာတိုက်ပွဲ|မြင်သာ]] * [[မြဝတီ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|မြဝတီ]] * [[လွိုင်ကော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၁)|ပထမ လွိုင်ကော်]] * [[ဒီးမော့ဆိုတိုက်ပွဲ (၂၀၂၁)|ပထမ ဒီးမော့ဆို]] ;၂၀၂၁-၂၂ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှု * [[ကချင်သေတိုက်ပွဲ|ကချင်သေ]] * [[လေးကေ့ကော်တိုက်ပွဲ|လေးကေ့ကော်]] * [[နှမ်းခါးရွာ စီးနင်းခံရမှု|နှမ်းခါး]] * [[ချင်းတွင်းမြစ် အလစ်အငိုက်တိုက်ခိုက်မှု|ချင်းတွင်းမြစ်]] * [[ဒီးမော့ဆိုတိုက်ပွဲ (၂၀၂၂)|ဒုတိယ ဒီးမော့ဆို]] * [[လွိုင်ကော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၂)|ဒုတိယ လွိုင်ကော်]] * [[ထန်တလန်တိုက်ပွဲ|ထန်တလန်]] * [[ဖယ်ခုံ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|ဖယ်ခုံ]] * [[ခင်ဦး တိုက်ခိုက်မှုများ|ခင်ဦး]] * [[အုန်းသွင်|ဦးအုန်းသွင်အား လုပ်ကြံခြင်း]] * [[ကော့ကရိတ် တိုက်ပွဲ|ကော့ကရိတ်]] * [[၂၀၂၂ မူဆယ် လက်နက်ကိုင်အချင်းချင်း ပစ်ခတ်မှု|မူဆယ်လက်နက်ကိုင်များတိုက်ပွဲ]] ;၂၀၂၃ စစ်ရေးဖြစ်စဉ်များ * [[မယ်စဲ့တိုက်ပွဲ|မယ်စဲ့]] * [[ရွှေကုက္ကိုထိုးစစ်|ရွှေကုက္ကို]] * [[ကနောင်စစ်ဆင်ရေး|ကနောင်]] * [[တောင်သမန်စစ်ဆင်ရေး|တောင်သမန်]] * ''[[၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး|၁၁၀၇ စစ်ဆင်ရေး]]'' **[[ချင်းရွှေဟော်တိုက်ပွဲ|ချင်းရွှေဟော်]] **[[နမ့်ဆန်တိုက်ပွဲ|နမ့်ဆန်]] **[[လောက်ကိုင်တိုက်ပွဲ|လောက်ကိုင်]] **[[လားရှိုးတိုက်ပွဲ|လားရှိုး]] * [[၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး|၁၁၁၁ စစ်ဆင်ရေး]] ** ''[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး|၁၀၂၇]]'' * [[ကျင်ဒွေးတိုက်ပွဲ|ကျင်ဒွေး]] ;၂၀၂၄-၂၅ စစ်ရေးဖြစ်စဉ်များ * [[ကချင်ထိုးစစ် (၂၀၂၄)|ကချင်]] ** [[ဗန်းမော်တိုက်ပွဲ (၂၀၂၄)|ဗန်းမော်]] * [[မြဝတီအား သိမ်းပိုက်ခြင်း|မြဝတီ]] * [[ရခိုင်ပြည်နယ် တိုက်ပွဲများ (၂၀၂၃–လက်ရှိ)|ရခိုင်]] ** [[အမ်းတိုက်ပွဲ|အမ်း]] ** [[မောင်တောတိုက်ပွဲ|မောင်တော]] * ''[[ချင်းညီနောင် စစ်ဆင်ရေး|ချင်းညီနောင်]]'' ** [[ဖလမ်းတိုက်ပွဲ|ဖလမ်း]] * [[တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|တကောင်း]] * [[ဝင်းနိမ္မိတာရုံဆရာတော် ပစ်ခတ်ခံရခြင်း]] * [[ဘုတလင်တိုက်ပွဲ|ဘုတလင်]] * [[မြင်းခြံခရိုင် အထူးစစ်ဆင်ရေး|မြင်းခြံ]] * [[ငဖဲ ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှု|ငဖဲ]] * [[မဲပလီစခန်းတိုက်ပွဲ|မဲပလီစခန်း]] * [[ကသာမြို့နယ် စစ်ဆင်ရေး|ကသာ]] * [[၂၀၂၅ ဆောင်းပြောင်းစစ်ပွဲ|ပင်လောင်း]] ;၂၀၂၆ စစ်ရေးဖြစ်စဉ်များ * [[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ|ကွတ်ခိုင်]] * [[တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ|တကောင်း]] * [[တောင်သာရွာတိုက်ပွဲ (ချောက်မြို့နယ်)|တောင်သာရွာ]] ---- '''အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများနှင့် သတ်ဖြတ်မှုများ''' * [[မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုအပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ| အစုအပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု စာရင်း]] * [[လှိုင်သာယာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လှိုင်သာယာ]] * [[ကလေးမြို့နယ် ထိတွေ့တိုက်ခိုက်မှုများ|ကလေးမြို့နယ် တိုက်ပွဲ]] * [[အူးဟူချောင်းတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အူးဟူချောင်းတံတားလုပ်သားများ]] * [[ပဲခူး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပဲခူး]] * [[ဒီပဲယင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒီပဲယင်း]] * [[မိုဆို လူသတ်ပွဲ|မိုဆို]] * [[မုန်တိုင်ပင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မုန်တိုင်ပင်]] * [[ရင်ပေါင်တိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရင်ပေါင်တိုင်]] * [[လက်ယက်ကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လက်ယက်ကုန်း]] * [[ရွှေလှန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရွှေလှန်ရွာ]] * [[ဖားကန့် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖားကန့်]] * [[ဖလံပင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖလံပင်]] * [[တာတိုင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|တာတိုင်]] * [[ပင်လောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပင်လောင်း]] * [[ဝေဘူလ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေဘူလ]] * [[ပဇီကြီး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပဇီကြီး]] * [[ခြေရာတော်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ခြေရာတော်]] * [[လိုင်ဇာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လိုင်ဇာ]] * [[ဝေလူးရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဝေလူး]] * [[မင်းတိုင်ပင် NUG တရားရုံး အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|NUG တရားရုံး]] * [[ကနန်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကနန်]] * [[သာဒါရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သာဒါ]] * [[အကြည်ပန်းပလွန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အကြည်ပန်းပလွန်း]] * [[ဆုံရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆုံရွာ]] * [[လက်ထုတ္တော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လက်ထုတ္တော]] * [[ဗျိုင်းဖြူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဗျိုင်းဖြူ]] * [[မတောရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မတော]] * [[ရှင်ရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရှင်ရွာ]] * [[မောင်တော နခခ (၂) အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|နခခ(၂)]] * [[တန်းလွဲရွာမ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|တန်းလွဲရာမ]] * [[ကျောက်နီမော် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်နီမော်]] * [[မြောက်ဦး ရမ်းချောင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရမ်းချောင်း]] * [[အိုးထိမ်းတွင်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|အိုးထိမ်းတွင်း]] * [[လမ်းလယ်ကျစ် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|လမ်းလယ်ကျစ်]] * [[မော်ချီးဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မော်ချီး]] * [[မြောက်ဦး ဒိုင်းကျီ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒိုင်းကျီ]] * [[သရက်တပင် အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|သရက်တပင်]] * [[ဘုံတိုရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဘုံတို]] * [[မိုင်းလုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မိုင်းတုံ]] * [[မြောက်ဦးဆေးရုံ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|မြောက်ဦးဆေးရုံ]] * [[ချောင်းတူရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ချောင်းတူ]] * [[ယိုးငူ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ယိုးငူ]] * [[ပြောင်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ပြောင်းရွာ]] * [[ရေတွင်းကုန်း အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ရေတွင်းကုန်း]] * [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒလက်ချောင်း]] * [[ကျင်ဒွေးတံတား အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျင်ဒွေးတံတား]] * [[ဖူနွမ်းရွာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဖူနွမ်း]] * [[သံတွဲ ကျောက်ကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ကျောက်ကြီး]] * [[ဆွဲလွဲအိုရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဆွဲလွဲအို]] * [[ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ထမ္မကြီး]] ---- ;ဆက်စပ်ခေါင်းစဉ်များ *[[ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေး ထုတ်ပြန်ချက်များ (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုရပ်စဲရေး (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]] }}<noinclude> [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ တမ်းပလိတ်များ]] </noinclude> inde86wypwpo7abn1t2ons5wqqx5g15 0 247626 1051102 1026900 2026-09-01T17:39:59Z Dr Lotus Black 31011 1051102 wikitext text/x-wiki [[File:Magnetosphere rendition.jpg|thumb|upright=1.45|right|နေလေပြင်း (solar wind) ဟူသော [[နေ]]မှ လွင့်စဉ်လာသော [[ပလဲက်စ်မာ]] (plasma)များသည် [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သဖြင့် ကမ္ဘာ့[[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ သက်ရောက်မှုကို ခံရကာ ကမ္ဘာမြေပြင်အနှံ့သို့ မကျရောက်ဘဲ လမ်းကြောင်း သွေဖည်ကြသည်။ (ပုံမှာ အချိုးအစားကိုက် ဖော်ပြထားခြင်း မဟုတ်။)]] [[ရူပဗေဒ]]၏ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုးအနက် ၁မျိုးဖြစ်သော '''လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်''' ({{lang-en|electromagnetism)}}) ဆိုသည်မှာ [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သော [[အမှုန်]]များက [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]နှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]များကို ဖန်တီးလျက် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် [[အား]] သက်ရောက်နိုင်မှု သဘောတရားကြီး ဖြစ်သည်။<ref>A Student's Guide to Maxwell's Equations by ''Daniel Fleisch''</ref> ဤသဘောတရားသည် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]တို့နှင့်တကွ လောက(Univere)ကြီးရှိ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုး၌ တစ်မျိုးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |edition=illustrated |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |publisher=Springer Science & Business Media |year=2011 |isbn=9789400724631 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC}} [https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&pg=PA109 Extract of page 109]</ref><br> ဤစာမျက်နှာမှာ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ဟူသော အခြေခံသက်ရောက်မှုအကြောင်း ဖြစ်ပြီး [[လျှပ်စစ်သံလိုက်ပညာ]]ဆိုသည်မှာ ဤသဘာဝကို လေ့လာသော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ ရလဒ်အဖြစ် အလွယ်ရှင်းဆုံး ဥပမာမှာ [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ဖြစ်သည်။ [[လျှပ်ဓာတ်]]ရှိလျှင် ၎င်းကြောင့် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုစက်ကွင်းအတွင်း၌ အခြားသော လျှပ်ဓာတ်တဆောင် အမှုန်တစ်ခုက ငြိမ်နေသည် ဖြစ်စေ၊ ရွေ့လျားနေသည် ဖြစ်စေ အားတစ်ခု အပြန်အလှန် ဖြစ်ပေါ်နေကြောင်း ကူလုမ်ဘ် နိယာမ (Coulomb's Law) က ဖော်ပြသည်။<br> [[လျှပ်စစ်]]ဓာတ် (electricity) နှင့် [[သံလိုက်]]ဓာတ် (magnetism) တို့မှာ သီးခြားဖြစ်သော သဘာဝများ မဟုတ်ချေ။ လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်တို့က ရွေ့လျားနေလျှင် ၎င်းတို့၏ လျှပ်စစ်စက်ကွင်းက ပြောင်းလဲနေမည်။ ထိုပြောင်းလဲမှုကြောင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း၌ ရပ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်များအဖို့ အား မဖြစ်ပေါ်သည့် သဘော ရှိသော်လည်း လျှပ်ဓာတ်တစ်ခု သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း [[အလျင်]]လည်း ရှိနေလျှင် အား(force) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်မည်သာ။<br> တစ်ဖန် သံလိုက်စက်ကွင်းက တည်ငြိမ်မြဲမနေဘဲ အတိုးအလျော့ အပြောင်းအလဲ ဖြစ်နေလျှင် ထိုပြောင်းလဲချက်ကြောင်း လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်ပြန်သည်။ လျှပ်စစ်နှင့် သံလိုက်ကား ထိုသို့ အစဉ် အပြန်အလှန် ဆက်စပ်နေသည်။<ref>Physics for Scientists and Engineers Solutions Manual by ''Serway''</ref> == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်နှင့် နေ့စဉ်ဘဝ == အရာဝတ္ထုအမျိုးမျိုး၏ [[ဓာတုဗေဒ|ဓာတု]]ဓာတ်ပြုသဘာဝ အဖုံဖုံသည် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် ဖြစ်ရသည်။ တစ်နည်းဆိုသော် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံတို့က လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် သဘာဝတို့ကို လိုက်နာလျက် ဓာတ်ပြုမှု အမျိုးမျိုးအပြင်၊ အခြားသတ္တုများကို ဖော်ဆောင်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သတ္တုများကို အက်ဆစ်များက တိုက်စားရခြင်း၊ [[ဆီ]] နှင့် [[ရေ]] မရောရခြင်း စသည့် အကြောင်းအမျိုးမျိုးကို အရင်းစစ်ကြည့်လျှင်လည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်က အဆုံးအဖြတ် ပေးနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]မပြင်းထန်လွန်းသော သာမန်ကိစ္စများတွင် အရာဝတ္ထုများ၏ သိပ်သည်းမှု အမျိုးမျိုးကို (ဥပမာအားဖြင့် အဘယ်ကြောင့် သံက သစ်သားထက် သိပ်သည်းရသနည်း စသည့် အကျိုးဆက်တို့ကို) ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကြောင်းခံမှာလည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ပင် ဖြစ်သည်။ == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ သင်္ချာ == === လျှပ်ငြိမ်အား === [[Image:CoulombsLaw.svg|thumb|right|လျှပ်ငြိမ်အားနှင့် ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] [[ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] (Coulomb's Law) ဆိုသည်မှာ တည်ငြိမ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန် ၂ခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက် ဖြစ်ပေါ်နေမည့် [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ကို တွက်ထုတ်နည်းဖော်ပြသည့် စမ်းသပ်သိရှိ နိယာမ<ref name=":0">{{Cite book | last=Huray |first= Paul G.|title=Maxwell's equations| url=https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura |date=2010|publisher=Wiley| isbn=978-0-470-54991-9 |location=Hoboken, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura/page/8 8], 57|oclc=739118459}}</ref> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သင်္ချာနည်းနှင့် ဖော်ပြရလျှင် ဤသို့ ဖြစ်သည်။ <math display="block">|F|=k_\text{e} \frac{|q_1||q_2|}{r^2}</math> === လျှပ်ဓာတ်ကြောင့် လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်မှု === [[လျှပ်စစ် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law) သည် [[လျှပ်ဓာတ် သိပ်သည်းမှု]] {{mvar|ρ}} ကို မူတည်လျက် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြာထွက် ဖြစ်ပေါ်ပုံ {{math|∇ · '''E'''}} ကို ညွှန်းဆိုသည်။ <math display="block">\nabla \cdot \mathbf{E} = \frac{\rho}{\varepsilon_0 \varepsilon_r}</math> [[သံလိုက် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law for Magnetism) မှာ ဤသို့ သဘောရှိသည်။ <math display="block">\nabla \cdot \mathbf{B} = 0</math> {{math|∇ ·}} သင်္ကေတက [[ဗှတ္တာ]]စက်ကွင်း၏ [[ဖြာတိုးနှုန်း]]ကို ဆိုလိုသဖြင့် ဝင်ရိုးတစ်ခုတည်းနှင့် {{math|'''B'''}} [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] မရှိကြောင်းကို ဤသင်္ချာကြည့်ခြင်းဖြင့် သိနိုင်သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက် သည် [[ရူပဗေဒ]]၏ ပညာရပ်အခွဲဖြစ်ပြီး ''လျှပ်စစ်သံလိုက်အား'' များကို လေ့လာသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်အားသည် များသောအားဖြင့် သဘာဝတွင် အခြေခံကျသည့် ဆက်နွယ်မှုများဖြစ်သော [[အလင်း]]၊ [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]၊ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]တို့ကို ထုတ်ပေးသည်။ အခြားသော ဆက်နွယ်မှုများမှာ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]နှင့် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book|last1=Ravaioli|first1=Fawwaz T. Ulaby, Eric Michielssen, Umberto|title=Fundamentals of applied electromagnetics|url=https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab|date=2010|publisher=Prentice Hall|location=Boston|isbn=978-0-13-213931-1|page=[https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab/page/n12 13]|edition=6th|ref=Ulaby13}}<!--|accessdate=6 November 2014--></ref> လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[ဂရိဘာသာစကား|ဂရိဘာသာ]] ἤλεκτρον, ''ēlektron'' နှင့် μαγνῆτις λίθος မှဆင်းသက်လာပြီး ''မဂ္ဂနီဆီယမ် ကျောက်ခဲ'' ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[အိုင်းစတိုင်း]]အား ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် [[အထူးနှိုင်းရသီအိရီ]]ကို ပေါ်ထွက်လာရန် ခေါ်ဆောင်စေခဲ့သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် အခြေခံအား ၄ ခု၏ တစ်ခုအဖြစ် ယူဆသော်လည်း စွမ်းအင်များပြားသောအခြေနေ၌ [[အားပျော့]]နှင့် လျှပ်စစ်သံလိုက်အားတို့သည် [[လျှပ်စစ်အားပျော့]]အဖြစ် ပေါင်းစပ်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ရူပဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]] b5ocgqu44lnxc7z8y159qog2hnh5xjr 1051103 1051102 2026-09-01T17:42:14Z Dr Lotus Black 31011 /* လျှပ်ငြိမ်အား */ 1051103 wikitext text/x-wiki [[File:Magnetosphere rendition.jpg|thumb|upright=1.45|right|နေလေပြင်း (solar wind) ဟူသော [[နေ]]မှ လွင့်စဉ်လာသော [[ပလဲက်စ်မာ]] (plasma)များသည် [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သဖြင့် ကမ္ဘာ့[[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ သက်ရောက်မှုကို ခံရကာ ကမ္ဘာမြေပြင်အနှံ့သို့ မကျရောက်ဘဲ လမ်းကြောင်း သွေဖည်ကြသည်။ (ပုံမှာ အချိုးအစားကိုက် ဖော်ပြထားခြင်း မဟုတ်။)]] [[ရူပဗေဒ]]၏ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုးအနက် ၁မျိုးဖြစ်သော '''လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်''' ({{lang-en|electromagnetism)}}) ဆိုသည်မှာ [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သော [[အမှုန်]]များက [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]နှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]များကို ဖန်တီးလျက် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် [[အား]] သက်ရောက်နိုင်မှု သဘောတရားကြီး ဖြစ်သည်။<ref>A Student's Guide to Maxwell's Equations by ''Daniel Fleisch''</ref> ဤသဘောတရားသည် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]တို့နှင့်တကွ လောက(Univere)ကြီးရှိ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုး၌ တစ်မျိုးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |edition=illustrated |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |publisher=Springer Science & Business Media |year=2011 |isbn=9789400724631 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC}} [https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&pg=PA109 Extract of page 109]</ref><br> ဤစာမျက်နှာမှာ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ဟူသော အခြေခံသက်ရောက်မှုအကြောင်း ဖြစ်ပြီး [[လျှပ်စစ်သံလိုက်ပညာ]]ဆိုသည်မှာ ဤသဘာဝကို လေ့လာသော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ ရလဒ်အဖြစ် အလွယ်ရှင်းဆုံး ဥပမာမှာ [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ဖြစ်သည်။ [[လျှပ်ဓာတ်]]ရှိလျှင် ၎င်းကြောင့် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုစက်ကွင်းအတွင်း၌ အခြားသော လျှပ်ဓာတ်တဆောင် အမှုန်တစ်ခုက ငြိမ်နေသည် ဖြစ်စေ၊ ရွေ့လျားနေသည် ဖြစ်စေ အားတစ်ခု အပြန်အလှန် ဖြစ်ပေါ်နေကြောင်း ကူလုမ်ဘ် နိယာမ (Coulomb's Law) က ဖော်ပြသည်။<br> [[လျှပ်စစ်]]ဓာတ် (electricity) နှင့် [[သံလိုက်]]ဓာတ် (magnetism) တို့မှာ သီးခြားဖြစ်သော သဘာဝများ မဟုတ်ချေ။ လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်တို့က ရွေ့လျားနေလျှင် ၎င်းတို့၏ လျှပ်စစ်စက်ကွင်းက ပြောင်းလဲနေမည်။ ထိုပြောင်းလဲမှုကြောင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း၌ ရပ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်များအဖို့ အား မဖြစ်ပေါ်သည့် သဘော ရှိသော်လည်း လျှပ်ဓာတ်တစ်ခု သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း [[အလျင်]]လည်း ရှိနေလျှင် အား(force) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်မည်သာ။<br> တစ်ဖန် သံလိုက်စက်ကွင်းက တည်ငြိမ်မြဲမနေဘဲ အတိုးအလျော့ အပြောင်းအလဲ ဖြစ်နေလျှင် ထိုပြောင်းလဲချက်ကြောင်း လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်ပြန်သည်။ လျှပ်စစ်နှင့် သံလိုက်ကား ထိုသို့ အစဉ် အပြန်အလှန် ဆက်စပ်နေသည်။<ref>Physics for Scientists and Engineers Solutions Manual by ''Serway''</ref> == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်နှင့် နေ့စဉ်ဘဝ == အရာဝတ္ထုအမျိုးမျိုး၏ [[ဓာတုဗေဒ|ဓာတု]]ဓာတ်ပြုသဘာဝ အဖုံဖုံသည် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် ဖြစ်ရသည်။ တစ်နည်းဆိုသော် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံတို့က လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် သဘာဝတို့ကို လိုက်နာလျက် ဓာတ်ပြုမှု အမျိုးမျိုးအပြင်၊ အခြားသတ္တုများကို ဖော်ဆောင်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သတ္တုများကို အက်ဆစ်များက တိုက်စားရခြင်း၊ [[ဆီ]] နှင့် [[ရေ]] မရောရခြင်း စသည့် အကြောင်းအမျိုးမျိုးကို အရင်းစစ်ကြည့်လျှင်လည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်က အဆုံးအဖြတ် ပေးနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]မပြင်းထန်လွန်းသော သာမန်ကိစ္စများတွင် အရာဝတ္ထုများ၏ သိပ်သည်းမှု အမျိုးမျိုးကို (ဥပမာအားဖြင့် အဘယ်ကြောင့် သံက သစ်သားထက် သိပ်သည်းရသနည်း စသည့် အကျိုးဆက်တို့ကို) ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကြောင်းခံမှာလည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ပင် ဖြစ်သည်။ == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ သင်္ချာ == === လျှပ်ငြိမ်အား === [[Image:CoulombsLaw.svg|thumb|right|လျှပ်ငြိမ်အားနှင့် ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] [[ကူးလောင်း၏ နိယာမ|ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] (Coulomb's Law) ဆိုသည်မှာ တည်ငြိမ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန် ၂ခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက် ဖြစ်ပေါ်နေမည့် [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ကို တွက်ထုတ်နည်းဖော်ပြသည့် စမ်းသပ်သိရှိ နိယာမ<ref name=":0">{{Cite book | last=Huray |first= Paul G.|title=Maxwell's equations| url=https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura |date=2010|publisher=Wiley| isbn=978-0-470-54991-9 |location=Hoboken, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura/page/8 8], 57|oclc=739118459}}</ref> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သင်္ချာနည်းနှင့် ဖော်ပြရလျှင် ဤသို့ ဖြစ်သည်။ <math display="block">|F|=k_\text{e} \frac{|q_1||q_2|}{r^2}</math> === လျှပ်ဓာတ်ကြောင့် လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်မှု === [[လျှပ်စစ် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law) သည် [[လျှပ်ဓာတ် သိပ်သည်းမှု]] {{mvar|ρ}} ကို မူတည်လျက် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြာထွက် ဖြစ်ပေါ်ပုံ {{math|∇ · '''E'''}} ကို ညွှန်းဆိုသည်။ <math display="block">\nabla \cdot \mathbf{E} = \frac{\rho}{\varepsilon_0 \varepsilon_r}</math> [[သံလိုက် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law for Magnetism) မှာ ဤသို့ သဘောရှိသည်။ <math display="block">\nabla \cdot \mathbf{B} = 0</math> {{math|∇ ·}} သင်္ကေတက [[ဗှတ္တာ]]စက်ကွင်း၏ [[ဖြာတိုးနှုန်း]]ကို ဆိုလိုသဖြင့် ဝင်ရိုးတစ်ခုတည်းနှင့် {{math|'''B'''}} [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] မရှိကြောင်းကို ဤသင်္ချာကြည့်ခြင်းဖြင့် သိနိုင်သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက် သည် [[ရူပဗေဒ]]၏ ပညာရပ်အခွဲဖြစ်ပြီး ''လျှပ်စစ်သံလိုက်အား'' များကို လေ့လာသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်အားသည် များသောအားဖြင့် သဘာဝတွင် အခြေခံကျသည့် ဆက်နွယ်မှုများဖြစ်သော [[အလင်း]]၊ [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]၊ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]တို့ကို ထုတ်ပေးသည်။ အခြားသော ဆက်နွယ်မှုများမှာ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]နှင့် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book|last1=Ravaioli|first1=Fawwaz T. Ulaby, Eric Michielssen, Umberto|title=Fundamentals of applied electromagnetics|url=https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab|date=2010|publisher=Prentice Hall|location=Boston|isbn=978-0-13-213931-1|page=[https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab/page/n12 13]|edition=6th|ref=Ulaby13}}<!--|accessdate=6 November 2014--></ref> လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[ဂရိဘာသာစကား|ဂရိဘာသာ]] ἤλεκτρον, ''ēlektron'' နှင့် μαγνῆτις λίθος မှဆင်းသက်လာပြီး ''မဂ္ဂနီဆီယမ် ကျောက်ခဲ'' ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[အိုင်းစတိုင်း]]အား ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် [[အထူးနှိုင်းရသီအိရီ]]ကို ပေါ်ထွက်လာရန် ခေါ်ဆောင်စေခဲ့သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် အခြေခံအား ၄ ခု၏ တစ်ခုအဖြစ် ယူဆသော်လည်း စွမ်းအင်များပြားသောအခြေနေ၌ [[အားပျော့]]နှင့် လျှပ်စစ်သံလိုက်အားတို့သည် [[လျှပ်စစ်အားပျော့]]အဖြစ် ပေါင်းစပ်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ရူပဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]] 61my9wxwd1lb931m932fnql0eft3eor 1051104 1051103 2026-09-01T17:44:46Z Dr Lotus Black 31011 1051104 wikitext text/x-wiki [[File:Magnetosphere rendition.jpg|thumb|upright=1.45|right|နေလေပြင်း (solar wind) ဟူသော [[နေ]]မှ လွင့်စဉ်လာသော [[ပလာစမာ (ရူပဗေဒ)|ပလဲက်စ်မာ]] (plasma)များသည် [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သဖြင့် ကမ္ဘာ့[[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ သက်ရောက်မှုကို ခံရကာ ကမ္ဘာမြေပြင်အနှံ့သို့ မကျရောက်ဘဲ လမ်းကြောင်း သွေဖည်ကြသည်။ (ပုံမှာ အချိုးအစားကိုက် ဖော်ပြထားခြင်း မဟုတ်။)]] [[ရူပဗေဒ]]၏ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုးအနက် ၁မျိုးဖြစ်သော '''လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်''' ({{lang-en|electromagnetism)}}) ဆိုသည်မှာ [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သော [[အမှုန်]]များက [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]နှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]များကို ဖန်တီးလျက် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် [[အား]] သက်ရောက်နိုင်မှု သဘောတရားကြီး ဖြစ်သည်။<ref>A Student's Guide to Maxwell's Equations by ''Daniel Fleisch''</ref> ဤသဘောတရားသည် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]တို့နှင့်တကွ လောက(Univere)ကြီးရှိ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုး၌ တစ်မျိုးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |edition=illustrated |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |publisher=Springer Science & Business Media |year=2011 |isbn=9789400724631 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC}} [https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&pg=PA109 Extract of page 109]</ref><br> ဤစာမျက်နှာမှာ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ဟူသော အခြေခံသက်ရောက်မှုအကြောင်း ဖြစ်ပြီး [[လျှပ်စစ်သံလိုက်ပညာ]]ဆိုသည်မှာ ဤသဘာဝကို လေ့လာသော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ ရလဒ်အဖြစ် အလွယ်ရှင်းဆုံး ဥပမာမှာ [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ဖြစ်သည်။ [[လျှပ်ဓာတ်]]ရှိလျှင် ၎င်းကြောင့် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုစက်ကွင်းအတွင်း၌ အခြားသော လျှပ်ဓာတ်တဆောင် အမှုန်တစ်ခုက ငြိမ်နေသည် ဖြစ်စေ၊ ရွေ့လျားနေသည် ဖြစ်စေ အားတစ်ခု အပြန်အလှန် ဖြစ်ပေါ်နေကြောင်း ကူလုမ်ဘ် နိယာမ (Coulomb's Law) က ဖော်ပြသည်။<br> [[လျှပ်စစ်]]ဓာတ် (electricity) နှင့် [[သံလိုက်]]ဓာတ် (magnetism) တို့မှာ သီးခြားဖြစ်သော သဘာဝများ မဟုတ်ချေ။ လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်တို့က ရွေ့လျားနေလျှင် ၎င်းတို့၏ လျှပ်စစ်စက်ကွင်းက ပြောင်းလဲနေမည်။ ထိုပြောင်းလဲမှုကြောင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း၌ ရပ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်များအဖို့ အား မဖြစ်ပေါ်သည့် သဘော ရှိသော်လည်း လျှပ်ဓာတ်တစ်ခု သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း [[အလျင်]]လည်း ရှိနေလျှင် အား(force) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်မည်သာ။<br> တစ်ဖန် သံလိုက်စက်ကွင်းက တည်ငြိမ်မြဲမနေဘဲ အတိုးအလျော့ အပြောင်းအလဲ ဖြစ်နေလျှင် ထိုပြောင်းလဲချက်ကြောင်း လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်ပြန်သည်။ လျှပ်စစ်နှင့် သံလိုက်ကား ထိုသို့ အစဉ် အပြန်အလှန် ဆက်စပ်နေသည်။<ref>Physics for Scientists and Engineers Solutions Manual by ''Serway''</ref> == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်နှင့် နေ့စဉ်ဘဝ == အရာဝတ္ထုအမျိုးမျိုး၏ [[ဓာတုဗေဒ|ဓာတု]]ဓာတ်ပြုသဘာဝ အဖုံဖုံသည် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် ဖြစ်ရသည်။ တစ်နည်းဆိုသော် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံတို့က လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် သဘာဝတို့ကို လိုက်နာလျက် ဓာတ်ပြုမှု အမျိုးမျိုးအပြင်၊ အခြားသတ္တုများကို ဖော်ဆောင်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သတ္တုများကို အက်ဆစ်များက တိုက်စားရခြင်း၊ [[ဆီ]] နှင့် [[ရေ]] မရောရခြင်း စသည့် အကြောင်းအမျိုးမျိုးကို အရင်းစစ်ကြည့်လျှင်လည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်က အဆုံးအဖြတ် ပေးနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]မပြင်းထန်လွန်းသော သာမန်ကိစ္စများတွင် အရာဝတ္ထုများ၏ သိပ်သည်းမှု အမျိုးမျိုးကို (ဥပမာအားဖြင့် အဘယ်ကြောင့် သံက သစ်သားထက် သိပ်သည်းရသနည်း စသည့် အကျိုးဆက်တို့ကို) ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကြောင်းခံမှာလည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ပင် ဖြစ်သည်။ == လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ သင်္ချာ == === လျှပ်ငြိမ်အား === [[Image:CoulombsLaw.svg|thumb|right|လျှပ်ငြိမ်အားနှင့် ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] [[ကူးလောင်း၏ နိယာမ|ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] (Coulomb's Law) ဆိုသည်မှာ တည်ငြိမ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန် ၂ခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက် ဖြစ်ပေါ်နေမည့် [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ကို တွက်ထုတ်နည်းဖော်ပြသည့် စမ်းသပ်သိရှိ နိယာမ<ref name=":0">{{Cite book | last=Huray |first= Paul G.|title=Maxwell's equations| url=https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura |date=2010|publisher=Wiley| isbn=978-0-470-54991-9 |location=Hoboken, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura/page/8 8], 57|oclc=739118459}}</ref> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သင်္ချာနည်းနှင့် ဖော်ပြရလျှင် ဤသို့ ဖြစ်သည်။ <math display="block">|F|=k_\text{e} \frac{|q_1||q_2|}{r^2}</math> === လျှပ်ဓာတ်ကြောင့် လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်မှု === [[လျှပ်စစ် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law) သည် [[လျှပ်ဓာတ် သိပ်သည်းမှု]] {{mvar|ρ}} ကို မူတည်လျက် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြာထွက် ဖြစ်ပေါ်ပုံ {{math|∇ · '''E'''}} ကို ညွှန်းဆိုသည်။ <math display="block">\nabla \cdot \mathbf{E} = \frac{\rho}{\varepsilon_0 \varepsilon_r}</math> [[သံလိုက် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law for Magnetism) မှာ ဤသို့ သဘောရှိသည်။ <math display="block">\nabla \cdot \mathbf{B} = 0</math> {{math|∇ ·}} သင်္ကေတက [[ဗှတ္တာ]]စက်ကွင်း၏ [[ဖြာတိုးနှုန်း]]ကို ဆိုလိုသဖြင့် ဝင်ရိုးတစ်ခုတည်းနှင့် {{math|'''B'''}} [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] မရှိကြောင်းကို ဤသင်္ချာကြည့်ခြင်းဖြင့် သိနိုင်သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက် သည် [[ရူပဗေဒ]]၏ ပညာရပ်အခွဲဖြစ်ပြီး ''လျှပ်စစ်သံလိုက်အား'' များကို လေ့လာသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်အားသည် များသောအားဖြင့် သဘာဝတွင် အခြေခံကျသည့် ဆက်နွယ်မှုများဖြစ်သော [[အလင်း]]၊ [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]၊ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]တို့ကို ထုတ်ပေးသည်။ အခြားသော ဆက်နွယ်မှုများမှာ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]နှင့် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]တို့ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book|last1=Ravaioli|first1=Fawwaz T. Ulaby, Eric Michielssen, Umberto|title=Fundamentals of applied electromagnetics|url=https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab|date=2010|publisher=Prentice Hall|location=Boston|isbn=978-0-13-213931-1|page=[https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab/page/n12 13]|edition=6th|ref=Ulaby13}}<!--|accessdate=6 November 2014--></ref> လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[ဂရိဘာသာစကား|ဂရိဘာသာ]] ἤλεκτρον, ''ēlektron'' နှင့် μαγνῆτις λίθος မှဆင်းသက်လာပြီး ''မဂ္ဂနီဆီယမ် ကျောက်ခဲ'' ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[အိုင်းစတိုင်း]]အား ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် [[အထူးနှိုင်းရသီအိရီ]]ကို ပေါ်ထွက်လာရန် ခေါ်ဆောင်စေခဲ့သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် အခြေခံအား ၄ ခု၏ တစ်ခုအဖြစ် ယူဆသော်လည်း စွမ်းအင်များပြားသောအခြေနေ၌ [[အားပျော့]]နှင့် လျှပ်စစ်သံလိုက်အားတို့သည် [[လျှပ်စစ်အားပျော့]]အဖြစ် ပေါင်းစပ်သွားသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ရူပဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]] fpmr8mo1kmd4255b693p01zrhumir5c 0 270334 1051058 1027057 2026-09-01T12:53:56Z နေနီဝန်း 89694 [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] စာမျက်နှာကို [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] သို့ နေနီဝန်းက ရွှေ့ခဲ့သည်: အထူးဒေသများသည်ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းတွင်သာတည်ရှိသည်မဟုတ်ပါ။ ရှမ်း၊ ကချင်၊ ကယား၊ မွန်၊ ကရင်​ ပြည်နယ်များတွင်တည်ရှိကြောင်းသိရပါသည်။ 1027057 wikitext text/x-wiki [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) == အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) == ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၃) == ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ == ရှမ်းပြည်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ (၄) == ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> == ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) == ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] m7shb9197100sd42v1elhuidhdn4w38 1051061 1051058 2026-09-01T13:10:54Z နေနီဝန်း 89694 အချက်အလက်ထပ်ဖြည့် 1051061 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိခဲ့သည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] 4lapf58cs1ylp8bm609gznop6oqa80o 1051063 1051061 2026-09-01T13:15:01Z နေနီဝန်း 89694 1051063 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] tk8vkfsvnrb7fglsu19na01wsher664 1051065 1051063 2026-09-01T13:21:26Z Kyaw Myo Aung 103978 Undid revision [[Special:Diff/1051063|1051063]] by [[Special:Contributions/နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[User talk:နေနီဝန်း|talk]]) တည်းဖြတ်မှုမှား 1051065 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိခဲ့သည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] 4lapf58cs1ylp8bm609gznop6oqa80o 1051066 1051065 2026-09-01T13:21:52Z Kyaw Myo Aung 103978 Undid revision [[Special:Diff/1051061|1051061]] by [[Special:Contributions/နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[User talk:နေနီဝန်း|talk]]) တည်းဖြတ်မှု့မှား 1051066 wikitext text/x-wiki [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) == အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) == ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၃) == ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ == ရှမ်းပြည်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ (၄) == ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> == ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) == ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] m7shb9197100sd42v1elhuidhdn4w38 1051067 1051066 2026-09-01T13:25:30Z Kyaw Myo Aung 103978 မှားယွင်းရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1051067 wikitext text/x-wiki <!-- အက်ဒမင်များ သတိပြုရန် - အခြားအသုံးပြုသူတစ်ဦးမှ ဤစာမျက်နှာကို မူလအမည်ဟောင်းဖြစ်သော 'ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ' မှ 'မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ' သို့ မှားယွင်းရွှေ့ပြောင်းထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ခေါင်းစဉ်ဟောင်းနေရာတွင် redirect ခံနေ၍ ကိုယ်တိုင်ပြန်ရွှေ့၍ မရပါသဖြင့် မူလအမည်ဟောင်း 'ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ' သို့ ပြန်လည်ရွှေ့ပြောင်းပေးပါရန် တောင်းဆိုအပ်ပါသည်။ --> [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) == အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) == ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ == ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၃) == ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ == ရှမ်းပြည်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ (၄) == ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> == ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) == ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] 9nnt0n012zh0rpdrr891lu0uh7ibxqt 1051071 1051067 2026-09-01T13:58:19Z နေနီဝန်း 89694 အချက်အလက်အထောက်အထားများအရပြင်ဆင်ခြင်းဖြစ်သည်။ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်နောက်ကြောင်းပြန်နေသည်ကိုမေးခွန်းထုတ်လိုပါသည်။ 1051071 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] tk8vkfsvnrb7fglsu19na01wsher664 1051087 1051071 2026-09-01T14:44:55Z နေနီဝန်း 89694 /* */ ကိုးကားထပ်ဖြည့် 1051087 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] te1q7v5x1h4b00rp4n5m8m3485nc0j7 1051090 1051087 2026-09-01T15:05:59Z နေနီဝန်း 89694 /* */ ကိုးကားထပ်​ဖြည့် 1051090 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] pwd7wmtw40ymuavwj4gsku27s6x502y 1051092 1051090 2026-09-01T15:13:55Z နေနီဝန်း 89694 /* */ ကိုးကားထပ်ဖြည့် 1051092 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="WHKLT">{{cite web|url=https://presoffministry.gov.mm/my/article/194|title=ငြိမ်းချမ်းခြင်းမှသည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခြင်းဆီသို့ (၁)|author=ဝထကလသ(နတလ)|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|quote=နိုင်ငံတော်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူသဘောတူညီပြီးနောက် “ရလလဖ” အဖွဲ့ အခြေ ပြုသည့် ဒေသအား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|quote=ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်း အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization- PNO)၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်ပြီး နောင်ထောင်က ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)၏ အထူး ဒေသ ၁၃ ဖြစ်သည်။|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] ik01lrj8khx7wr898b1j528vuovdhv9 1051097 1051092 2026-09-01T16:08:29Z နေနီဝန်း 89694 /* */ အထူးဒေသများစာရင်းထပ်ဖြည့်သည်။ 1051097 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="WHKLT">{{cite web|url=https://presoffministry.gov.mm/my/article/194|title=ငြိမ်းချမ်းခြင်းမှသည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခြင်းဆီသို့ (၁)|author=ဝထကလသ(နတလ)|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|quote=နိုင်ငံတော်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူသဘောတူညီပြီးနောက် “ရလလဖ” အဖွဲ့ အခြေ ပြုသည့် ဒေသအား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|quote=ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်း အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization- PNO)၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်ပြီး နောင်ထောင်က ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)၏ အထူး ဒေသ ၁၃ ဖြစ်သည်။|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အထူးဒေသများစာရင်း == အထူးဒေသများသည် နိုင်ငံရေးနှင့်စစ်ရေးအခြေအနေများအရ ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး နယ်မြေဆုံးရှုံးလိုက်ရသည့်အဖွဲ့များ၊ အထူးဒေသအမည်ကိုစွန့်လွှတ်လိုက်သည့်အဖွဲ့များလည်းရှိခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့များအပါအဝင် ၁၉၈၉ခုနှစ်နှင့်နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် အထူးဒေသများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ {|class="wikitable" !align="center" |အလံ !align="center" |မူလသတ်မှတ်ထားသည့်အမည် !align="center" |ဒေသအဖွဲ့မှအသုံးပြုသည့်အမည် !align="center" |ဗဟိုအစိုးရမှအသုံးပြုသည့်အခြားအမည် !align="center" |တည်ထောင်သည့်နေ့ |- ! colspan="7" |'''[[ရှမ်းပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁) <br />Shan State (North) Special Region (1) |align="center"|ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၁) <br />缅甸联邦第一特区 <br />Special Region (1) of the Union of Myanmar |align="center"|ကိုးကန့်အထူးဒေသ(၁) <br />Kokang Special Region (1) |၂၁ မတ် ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of Wa State.svg|75px]] |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၂) <br />Shan State (North) Special Region (2) |align="center"|မြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၂)ဝပြည်နယ် <br />缅甸第二特区佤邦 <br />Myanmar Special Region (2) Wa State |align="center"|"ဝ"အထူးဒေသ(၂) <br />Wa Special Region (2) |၉ မေ ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၃) <br />Shan State (North) Special Region (3) | |align="center"|ရှမ်းအထူးဒေသ(၃) <br />Shan Special Region (3) |၂၄ မေ ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of the Eastern Shan State Special Region 4 (Myanmar).png|75px]] |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ(၄) <br />Shan State (East) Special Region (4) |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ(၄) <br />Eastern Shan State Special Region 4 |align="center"|မိုင်းလားအထူးဒေသ(၄) <br />Mong La Special Region (4) |၃၀ ဇွန် ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၅) <br />Shan State (North) Special Region (5) | |align="center"|အထူးဒေသ(၅)(KDA) <br />Special Region (5) (KDA) |၁၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၆) <br />Shan State (South) Special Region (6) |align="center" colspan="2"|အထူꩻဒေႏသ(၆)<br />အထူးဒေသ(၆) <br />Special Region (6) |၁၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၇) <br />Shan State (North) Special Region (7) | | |၂၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁၃) <br />Shan State (South) Special Region (13) | | |၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကချင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" colspan="2"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) <br />Kachin State Special Region (1) |align="center" |ကချင်အထူးဒေသ(၁) <br />Kachin Special Region (1) |၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၉ |- | |align="center"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) <br />Kachin State Special Region (2) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ-၂(ကေအိုင်အို) <br />Kachin Special Region - 2 (KIO) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၂) <br />Kachin Special Region (2) |၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကယားပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) <br />Kayah State Special Region (1) | | |၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၂ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) <br />Kayah State Special Region (2) | | |၉ မေ ၁၉၉၄ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၃) <br />Kayah State Special Region (3) | |align="center" |အလယ်ကယန်းအထူးဒေသ(၃) <br />Middle Kayan Special Region (3) |၂၆ ဇူလိုင် ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကရင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ဟောင်သရောအထူးဒေသ <br />Haungtharaw Special Region | | | |- | |align="center" |ဘုရားကုန်းအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်အထူးဒေသ <br />Thandaung Special Region | | | |- | |align="center" |သံတောင်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ <br />Thandaung (North) Special Region | | | |- | |align="center" |မြိုင်ကြီးငူအထူးဒေသ <br />Myaing Gyi Ngu Special Region | | | |- | |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူအထူးဒေသ |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူငြိမ်းချမ်းရေးအထူးဒေသ | | |- | | align="center" |ကော့ယက္ခကျေးရွာအမှတ်(၁)အထူးဒေသ | |ကော့ယက္ခအထူးဒေသ(၁) | |} == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] e7ujsizk3bmqlozmpiop73ea3oowva2 1051240 1051097 2026-09-02T09:39:10Z နေနီဝန်း 89694 /* အထူးဒေသများစာရင်း */ အင်္ဂလိပ်အမည်များမှာစာလုံးပေါင်းအမျိုးမျိုးပြောင်းလဲနေသလို အချို့အမည်များမှာအင်္ဂလိပ်လိုရှာမတွေ့၍ဘာသာပြန်ထားသဖြင့် တရားဝင်အမည်ဟုယူဆရန်ခက်ခဲနိုင်သဖြင့်ဖယ်ရှားလိုက်သည်။ အထူးဒေသများတွင် အမှန်တကယ်အသုံးပြုနေသည့် မြန်မာ၊ တရုတ်၊ ပအိုဝ်း နှင်​့ တိုင်းရင်းသားဘာသာအမည်များ​ကိုဖော်ပြသင့်ပါသည်။ 1051240 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="WHKLT">{{cite web|url=https://presoffministry.gov.mm/my/article/194|title=ငြိမ်းချမ်းခြင်းမှသည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခြင်းဆီသို့ (၁)|author=ဝထကလသ(နတလ)|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|quote=နိုင်ငံတော်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူသဘောတူညီပြီးနောက် “ရလလဖ” အဖွဲ့ အခြေ ပြုသည့် ဒေသအား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|quote=ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်း အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization- PNO)၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်ပြီး နောင်ထောင်က ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)၏ အထူး ဒေသ ၁၃ ဖြစ်သည်။|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အထူးဒေသများစာရင်း == အထူးဒေသများသည် နိုင်ငံရေးနှင့်စစ်ရေးအခြေအနေများအရ ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး နယ်မြေဆုံးရှုံးလိုက်ရသည့်အဖွဲ့များ၊ အထူးဒေသအမည်ကိုစွန့်လွှတ်လိုက်သည့်အဖွဲ့များလည်းရှိခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့များအပါအဝင် ၁၉၈၉ခုနှစ်နှင့်နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် အထူးဒေသများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ {|class="wikitable" !align="center" |အလံ !align="center" |မူလသတ်မှတ်ထားသည့်အမည် !align="center" |ဒေသအဖွဲ့မှအသုံးပြုသည့်အမည် !align="center" |ဗဟိုအစိုးရမှအသုံးပြုသည့်အခြားအမည် !align="center" |တည်ထောင်သည့်နေ့ |- ! colspan="7" |'''[[ရှမ်းပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁) |align="center"|ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၁) <br />缅甸联邦第一特区 |align="center"|ကိုးကန့်အထူးဒေသ(၁) |၂၁ မတ် ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of Wa State.svg|75px]] |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၂) |align="center"|မြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၂)ဝပြည်နယ် <br />缅甸第二特区佤邦 |align="center"|"ဝ"အထူးဒေသ(၂) |၉ မေ ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၃) | |align="center"|ရှမ်းအထူးဒေသ(၃) |၂၄ မေ ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of the Eastern Shan State Special Region 4 (Myanmar).png|75px]] |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ(၄) |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ(၄) <br />缅甸掸邦东部第四特区 |align="center"|မိုင်းလားအထူးဒေသ(၄) |၃၀ ဇွန် ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၅) | |align="center"|အထူးဒေသ(၅)(KDA) |၁၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၆) |align="center" colspan="2"|အထူꩻဒေႏသ(၆)<br />အထူးဒေသ(၆) |၁၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၇) | | |၂၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁၃) | | |၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကချင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" colspan="2"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) |align="center" |ကချင်အထူးဒေသ(၁) |၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၉ |- | |align="center"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ-၂(ကေအိုင်အို) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၂) |၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကယားပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) | | |၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၂ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) | | |၉ မေ ၁၉၉၄ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၃) | |align="center" |အလယ်ကယန်းအထူးဒေသ(၃) |၂၆ ဇူလိုင် ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကရင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ဟောင်သရောအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ဘုရားကုန်းအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |မြိုင်ကြီးငူအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူအထူးဒေသ |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူငြိမ်းချမ်းရေးအထူးဒေသ | | |- | | align="center" |ကော့ယက္ခကျေးရွာအမှတ်(၁)အထူးဒေသ | |ကော့ယက္ခအထူးဒေသ(၁) | |} == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] mqg6vdl2q83x2gqwnlhbwk5eg1sm5em 1051242 1051240 2026-09-02T09:41:24Z နေနီဝန်း 89694 /* အထူးဒေသများစာရင်း */ "ဝ" အမည်တွင် မျက်တောင်အဖွင့်အပိတ်ပါဝင်ပါသည်။ 1051242 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="WHKLT">{{cite web|url=https://presoffministry.gov.mm/my/article/194|title=ငြိမ်းချမ်းခြင်းမှသည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခြင်းဆီသို့ (၁)|author=ဝထကလသ(နတလ)|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|quote=နိုင်ငံတော်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူသဘောတူညီပြီးနောက် “ရလလဖ” အဖွဲ့ အခြေ ပြုသည့် ဒေသအား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|quote=ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်း အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization- PNO)၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်ပြီး နောင်ထောင်က ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)၏ အထူး ဒေသ ၁၃ ဖြစ်သည်။|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အထူးဒေသများစာရင်း == အထူးဒေသများသည် နိုင်ငံရေးနှင့်စစ်ရေးအခြေအနေများအရ ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး နယ်မြေဆုံးရှုံးလိုက်ရသည့်အဖွဲ့များ၊ အထူးဒေသအမည်ကိုစွန့်လွှတ်လိုက်သည့်အဖွဲ့များလည်းရှိခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့များအပါအဝင် ၁၉၈၉ခုနှစ်နှင့်နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် အထူးဒေသများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ {|class="wikitable" !align="center" |အလံ !align="center" |မူလသတ်မှတ်ထားသည့်အမည် !align="center" |ဒေသအဖွဲ့မှအသုံးပြုသည့်အမည် !align="center" |ဗဟိုအစိုးရမှအသုံးပြုသည့်အခြားအမည် !align="center" |တည်ထောင်သည့်နေ့ |- ! colspan="7" |'''[[ရှမ်းပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁) |align="center"|ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၁) <br />缅甸联邦第一特区 |align="center"|ကိုးကန့်အထူးဒေသ(၁) |၂၁ မတ် ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of Wa State.svg|75px]] |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၂) |align="center"|မြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၂)"ဝ"ပြည်နယ် <br />缅甸第二特区佤邦 |align="center"|"ဝ"အထူးဒေသ(၂) |၉ မေ ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၃) | |align="center"|ရှမ်းအထူးဒေသ(၃) |၂၄ မေ ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of the Eastern Shan State Special Region 4 (Myanmar).png|75px]] |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ(၄) |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ(၄) <br />缅甸掸邦东部第四特区 |align="center"|မိုင်းလားအထူးဒေသ(၄) |၃၀ ဇွန် ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၅) | |align="center"|အထူးဒေသ(၅)(KDA) |၁၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၆) |align="center" colspan="2"|အထူꩻဒေႏသ(၆)<br />အထူးဒေသ(၆) |၁၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၇) | | |၂၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁၃) | | |၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကချင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" colspan="2"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) |align="center" |ကချင်အထူးဒေသ(၁) |၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၉ |- | |align="center"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ-၂(ကေအိုင်အို) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၂) |၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကယားပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) | | |၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၂ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) | | |၉ မေ ၁၉၉၄ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၃) | |align="center" |အလယ်ကယန်းအထူးဒေသ(၃) |၂၆ ဇူလိုင် ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကရင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ဟောင်သရောအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ဘုရားကုန်းအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |မြိုင်ကြီးငူအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူအထူးဒေသ |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူငြိမ်းချမ်းရေးအထူးဒေသ | | |- | | align="center" |ကော့ယက္ခကျေးရွာအမှတ်(၁)အထူးဒေသ | |ကော့ယက္ခအထူးဒေသ(၁) | |} == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] 034586a9ki14jsca1ub4k2sv6hs6nr4 1051253 1051242 2026-09-02T11:09:19Z နေနီဝန်း 89694 /* အထူးဒေသများစာရင်း */ ရှမ်းမြောက်ရှိ အထူးဒေသ၅ ကို ကချင်အထူးဒေသ(၅) ဟုသုံးနှုန်းကြောင်းတွေ့ရသည်။ 1051253 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="WHKLT">{{cite web|url=https://presoffministry.gov.mm/my/article/194|title=ငြိမ်းချမ်းခြင်းမှသည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခြင်းဆီသို့ (၁)|author=ဝထကလသ(နတလ)|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|quote=နိုင်ငံတော်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူသဘောတူညီပြီးနောက် “ရလလဖ” အဖွဲ့ အခြေ ပြုသည့် ဒေသအား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|quote=ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်း အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization- PNO)၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်ပြီး နောင်ထောင်က ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)၏ အထူး ဒေသ ၁၃ ဖြစ်သည်။|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အထူးဒေသများစာရင်း == အထူးဒေသများသည် နိုင်ငံရေးနှင့်စစ်ရေးအခြေအနေများအရ ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး နယ်မြေဆုံးရှုံးလိုက်ရသည့်အဖွဲ့များ၊ အထူးဒေသအမည်ကိုစွန့်လွှတ်လိုက်သည့်အဖွဲ့များလည်းရှိခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့များအပါအဝင် ၁၉၈၉ခုနှစ်နှင့်နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် အထူးဒေသများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ {|class="wikitable" !align="center" |အလံ !align="center" |မူလသတ်မှတ်ထားသည့်အမည် !align="center" |ဒေသအဖွဲ့မှအသုံးပြုသည့်အမည် !align="center" |ဗဟိုအစိုးရမှအသုံးပြုသည့်အခြားအမည် !align="center" |တည်ထောင်သည့်နေ့ |- ! colspan="7" |'''[[ရှမ်းပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁) |align="center"|ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၁) <br />缅甸联邦第一特区 |align="center"|ကိုးကန့်အထူးဒေသ(၁) |၂၁ မတ် ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of Wa State.svg|75px]] |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၂) |align="center"|မြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၂)"ဝ"ပြည်နယ် <br />缅甸第二特区佤邦 |align="center"|"ဝ"အထူးဒေသ(၂) |၉ မေ ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၃) | |align="center"|ရှမ်းအထူးဒေသ(၃) |၂၄ မေ ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of the Eastern Shan State Special Region 4 (Myanmar).png|75px]] |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ(၄) |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ(၄) <br />缅甸掸邦东部第四特区 |align="center"|မိုင်းလားအထူးဒေသ(၄) |၃၀ ဇွန် ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၅) | |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၅) |၁၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၆) |align="center" colspan="2"|အထူꩻဒေႏသ(၆)<br />အထူးဒေသ(၆) |၁၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၇) | | |၂၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁၃) | | |၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကချင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" colspan="2"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) |align="center" |ကချင်အထူးဒေသ(၁) |၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၉ |- | |align="center"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ-၂(ကေအိုင်အို) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၂) |၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကယားပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) | | |၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၂ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) | | |၉ မေ ၁၉၉၄ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၃) | |align="center" |အလယ်ကယန်းအထူးဒေသ(၃) |၂၆ ဇူလိုင် ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကရင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ဟောင်သရောအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ဘုရားကုန်းအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |မြိုင်ကြီးငူအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူအထူးဒေသ |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူငြိမ်းချမ်းရေးအထူးဒေသ | | |- | | align="center" |ကော့ယက္ခကျေးရွာအမှတ်(၁)အထူးဒေသ | |ကော့ယက္ခအထူးဒေသ(၁) | |} == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] ssb9pg0wks79vfmbpyho4az6xy5wl93 1051254 1051253 2026-09-02T11:11:28Z နေနီဝန်း 89694 /* အထူးဒေသများစာရင်း */ ပလောင်အထူးဒေသ၇ ဟုသုံးနှုန်းကြောင်းတွေ့ရသည်။ 1051254 wikitext text/x-wiki [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် '''“အထူးဒေသများ”''' (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]] ([[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နဝတအစိုးရ]]) နှင့် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]] (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပြီး သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုရာမှ<ref name="DOWE">{{Citation|title=The Dragon on the White Elephant: Two "Chinas" Fracture Myanmar's State-Building in the Cold War|last=Chao|first=Chung-chi|journal=International Journal of China Studies|volume=17|issue=1|date=ဇွန် ၂၀၂၆|pages=161, 162|publisher=Department of Southeast Asian Studies, National Chi Nan University|url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/IJCS/article/download/72448/20211/203525|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗကပမဟုတ်သည့်အခြားအပစ်ရပ်အဖွဲ့များကိုပါ အထူးဒေသများအသိအမှတ်ပြုပေးခဲ့သည်။<ref name="NP">{{cite web|url=https://www.npnewsmm.com/news/6a30b877f6de551622546f02|title=(၅)နှစ်အတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအသစ်တွေ ထပ်မံထွက်ပေါ်လာနိုင်သလား|work=NP News|date=၁၆ ဇွန် ၂၀၂၆|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထူးဒေသများသည် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[မွန်ပြည်နယ်]] နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]] တို့တွင် တည်ရှိကြကြောင်းသိရသည်။<ref name="UNHCR">{{citation|url=https://www.unhcr.org/in/sites/en-in/files/legacy-pdf/533927c39.pdf?__cf_chl_rt_tk=DYQfd3UOrmyunC3rISu.JBjucgt2obOaIkH2YbE.BNY-1788274201-1.0.1.1-ON4.Xt4LkAsuYX6sRASbcFRJ6n9lR10JOZ4JnastyEs|title=Ceasefires and durable solutions in Myanmar: a lessons learned review & Commentary: IDPs and refugees in the current Myanmar peace process|first1=Jolliffe|last1=Kim|first2=Ashley|last2=South|publisher=Policy Development and Evaluation Service, United Nations High Commissioner for Refugees|date=မတ် ၂၀၁၄|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အထူးဒေသအများဆုံးဖြစ်​ပြီး ၁၃ ခု<ref name="WHKLT">{{cite web|url=https://presoffministry.gov.mm/my/article/194|title=ငြိမ်းချမ်းခြင်းမှသည် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခြင်းဆီသို့ (၁)|author=ဝထကလသ(နတလ)|date=၉ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|quote=နိုင်ငံတော်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရယူသဘောတူညီပြီးနောက် “ရလလဖ” အဖွဲ့ အခြေ ပြုသည့် ဒေသအား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပါသည်။|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref><ref name="MK">{{cite web|url=https://mawkun.com/%E1%80%9B%E1%80%9C%E1%80%9C%E1%80%96-%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%9F%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%AB%E1%80%BA/|title=ရလလဖ သို့မဟုတ် တောင်ပေါ်မြေရဲ့ အခြားမျက်နှာ|author=ထွန်းဝင်းငြိမ်း|quote=ဆီဆိုင်မြို့သည် ပအိုဝ်း အမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization- PNO)၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်ပြီး နောင်ထောင်က ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံ ပြည်သူ့လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)၏ အထူး ဒေသ ၁၃ ဖြစ်သည်။|work=မော်ကွန်းမဂ္ဂဇင်း|date=ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၉|access-date=၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆}}</ref> အထိရှိသည်။ ဤဒေသများတွင် တချို့အဖွဲ့အစည်းများက ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်နှင့် စစ်ရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ စီးပွားရေး စနစ်များကို သီးခြားတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများသည် မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ချမှတ်ချက်များနှင့် တခါတရံ တင်းမာမှုရှိခဲ့သော်လည်း မိမိတို့ထိန်းချုပ်နေသည့်ဒေသများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။ == အထူးဒေသများစာရင်း == အထူးဒေသများသည် နိုင်ငံရေးနှင့်စစ်ရေးအခြေအနေများအရ ပြောင်းလဲနိုင်ပြီး နယ်မြေဆုံးရှုံးလိုက်ရသည့်အဖွဲ့များ၊ အထူးဒေသအမည်ကိုစွန့်လွှတ်လိုက်သည့်အဖွဲ့များလည်းရှိခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့များအပါအဝင် ၁၉၈၉ခုနှစ်နှင့်နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည့် အထူးဒေသများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ {|class="wikitable" !align="center" |အလံ !align="center" |မူလသတ်မှတ်ထားသည့်အမည် !align="center" |ဒေသအဖွဲ့မှအသုံးပြုသည့်အမည် !align="center" |ဗဟိုအစိုးရမှအသုံးပြုသည့်အခြားအမည် !align="center" |တည်ထောင်သည့်နေ့ |- ! colspan="7" |'''[[ရှမ်းပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁) |align="center"|ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၁) <br />缅甸联邦第一特区 |align="center"|ကိုးကန့်အထူးဒေသ(၁) |၂၁ မတ် ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of Wa State.svg|75px]] |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၂) |align="center"|မြန်မာနိုင်ငံအထူးဒေသ(၂)"ဝ"ပြည်နယ် <br />缅甸第二特区佤邦 |align="center"|"ဝ"အထူးဒေသ(၂) |၉ မေ ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၃) | |align="center"|ရှမ်းအထူးဒေသ(၃) |၂၄ မေ ၁၉၈၉ |- |[[File:Flag of the Eastern Shan State Special Region 4 (Myanmar).png|75px]] |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ(၄) |align="center"|ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းအထူးဒေသ(၄) <br />缅甸掸邦东部第四特区 |align="center"|မိုင်းလားအထူးဒေသ(၄) |၃၀ ဇွန် ၁၉၈၉ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၅) | |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၅) |၁၃ ဇန်နဝါရီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၆) |align="center" colspan="2"|အထူꩻဒေႏသ(၆)<br />အထူးဒေသ(၆) |၁၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၇) | |align="center"|ပလောင်အထူးဒေသ(၇) |၂၁ ဧပြီ ၁၉၉၁ |- | |align="center" |ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ(၁၃) | | |၉ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကချင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" colspan="2"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) |align="center" |ကချင်အထူးဒေသ(၁) |၁၅ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၈၉ |- | |align="center"|ကချင်ပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ-၂(ကေအိုင်အို) |align="center"|ကချင်အထူးဒေသ(၂) |၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကယားပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၁) | | |၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၂ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၂) | | |၉ မေ ၁၉၉၄ |- | |align="center" |ကယားပြည်နယ်အထူးဒေသ(၃) | |align="center" |အလယ်ကယန်းအထူးဒေသ(၃) |၂၆ ဇူလိုင် ၁၉၉၄ |- ! colspan="7" |'''[[ကရင်ပြည်နယ်]]''' အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ |- | |align="center" |ဟောင်သရောအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ဘုရားကုန်းအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |သံတောင်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |မြိုင်ကြီးငူအထူးဒေသ | | | |- | |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူအထူးဒေသ |align="center" |ကြာအင်းပေါ်တော်မူငြိမ်းချမ်းရေးအထူးဒေသ | | |- | | align="center" |ကော့ယက္ခကျေးရွာအမှတ်(၁)အထူးဒေသ | |ကော့ယက္ခအထူးဒေသ(၁) | |} == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ == === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၁) === အဆိုပါဒေသသည် [[ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ|ကိုးကန့်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[မြန်မာအမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|မြန်မာအမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ်မဟာမိတ်တပ်မတော်]] (MNDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ MNDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော တပ်ဖွဲ့ဝင်များက [[ဖုန်ကြားရှင်]] ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ <ref name="south">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် ပထမဆုံးအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ ကိုးကန့်ဒေသကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၁) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref name="south2">South, Ashley (2008). ''Ethnic politics in Burma: states of conflict.'' Taylor & Francis. p. 140. {{ISBN|978-0-203-89519-1}}.</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်၏ [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]] (BGF) စနစ်သို့ ပူးပေါင်းရန် ဖိအားပေးမှုကြောင့် တိုက်ပွဲများဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး MNDAA သည် ဒေသအချို့မှ နောက်ဆုတ်ခဲ့ရသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|title=ကိုးကန့်အရေးအခင်း|accessdate=26 May 2025|publisher=VOA Burmese|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526131657/https://burmese.voanews.com/a/current-affairs-analysis-kokang-conflicts/2649949.html|archivedate=26 May 2025|date=၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ၊ ၂၀၁၅}}</ref> သို့သော် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် "[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]" အတွင်း [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် အထူးဒေသ(၁)အားပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး အခြားသောနယ်မြေများကိုလည်းအထူးဒေသအတွင်းထည့်သွင်းထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|url=https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|title=အထူးဒေသ(၁) ပြန်တည်ဆောက်ရေး အရေးကြီးသောအချိန်ဟု MNDAA ဥက္ကဋ္ဌပြော|publisher=CNI Myanmar|accessdate=26 Myanmar 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526130805/https://cnimyanmar.com/index.php/political-2/politics-local/19525-mndaa-7|archivedate=26 May 2025|date=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ ၂}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၂) === ဤဒေသကို [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] (UWSA) မှ ထိန်းချုပ်ထားသည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက်တွင် ဗကပ၏ ဝဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက ပေါက်ယူချန်း ဦးဆောင်၍ ခွဲထွက်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref name="pac">{{Cite web|url=https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Myanmar's Wa: Likely Losers in the Opium War|work=Geopium|date=24 January 2004|access-date=25 May 2025|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250526134313/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archive-date=26 May 2025|archiveurl=https://web.archive.org/save/https://www.geopium.org/myanmars-wa-likely-losers-in-the-opium-war/|archivedate=26 May 2025}}</ref> UWSA သည် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် [[ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း|ဝဒေသ]]ကို ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းအထူးဒေသ (၂) အဖြစ်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင် UWSA သည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအနက် အင်အားအကြီးဆုံးအဖွဲ့ဖြစ်ပြီး တရားရေး၊ စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးတို့ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စနစ်တကျအုပ်ချုပ်မှုကို တည်ဆောက်ထားသည်။<ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=14874|author=Lawi Weng|title=UWSP Proposes Wa Autonomous Region|publisher=[[The Irrawaddy]] magazine, 5 January 2009|access-date=5 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160111164539/http://www2.irrawaddy.com/highlight.php?art_id=14874|archive-date=January 11, 2016|archivedate=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်က [[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|နယ်ခြားစောင့်တပ်]]အဖြစ် ပြောင်းရန် ဖိအားပေးမှုကို ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး မိမိတို့၏ စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံအတိုင်း ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(မြောက်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၃) === ဤဒေသကို [[ရှမ်းပြည်တိုးတက်ရေးပါတီ]] (Shan State Progress Party - SSPP) နှင့် ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ရှမ်းပြည်တပ်မတော်-မြောက်ပိုင်း|ရှမ်းပြည်တပ်မတော် (မြောက်ပိုင်း)]] (Shan State Army - North, SSA-N) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ SSPP/SSA-N သည် [[ဗမာပြည် ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ဗကပ]]မှ တိုက်ရိုက်ခွဲထွက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းထားသော တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၄ ရက်တွင် မြန်မာ့တပ်မတော်အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ [[မိုင်းရှူးမြို့နယ်|မိုင်းရှူး]]၊ [[ကျေးသီးမြို့နယ်|ကျေးသီး၊]] [[တန့်ယန်းမြို့နယ်]]များပါဝင်သော ဒေသကို အထူးဒေသ (၃) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ SSPP သည် တပ်မတော်နှင့် တခါတရံ တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်းများရှိသော်လည်း ထိန်းချုပ်နယ်မြေများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|title=Elusive Nationwide Ceasefire Agreement Continues to Distract from Substantial Peace Talks|access-date=12 September 2014|archive-date=9 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509011827/http://www.burmapartnership.org/tag/shan-state-army-north/|url-status=usurped}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www2.irrawaddy.com/article.php?art_id=5169|title=Uncertainty Reigns in Shan State|access-date=25 May 2025|archive-date=12 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912093415/http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=5169|url-status=live}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့]]နှင့် ပူးပေါင်းပြီး စစ်ဆင်ရေးများတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ === ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)အထူးဒေသ (၄) === ဤဒေသမှာ [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလားဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီမဟာမိတ်တပ်မတော်]] (National Democratic Alliance Army - NDAA) မှ ထိန်းချုပ်သည်။ NDAA သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၉ ရက်တွင် ဗကပမှ ခွဲထွက်လာသော [[မိုင်းလားမြို့|မိုင်းလား]]ဒေသရှိ တပ်ဖွဲ့ဝင်များက လင်းမင်းရှန် ဦးဆောင်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် မြန်မာ့တပ်မတော်နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ချုပ်ဆိုပြီးနောက် မိုင်းလားဒေသကို အထူးဒေသ (၄) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ NDAA သည် မိမိဒေသအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခဲ့သည်။ အထူးဒေသ (၄) ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတွင် [[မိုင်းလားမြို့နယ်|မိုင်းလား၊]] ဆီလူးနှင့် နမ့်ပန်းဒေသတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite news|url=https://news-eleven.com/article/121558|title=မိုင်းလားမြေပေါ်က မေးခွန်းများ|accessdate=26 May 2025|publisher=Eleven Media|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250526133839/https://news-eleven.com/article/121558|archivedate=26 May 2025}}</ref> === ရှမ်းပြည်နယ်(တောင်ပိုင်း)အထူးဒေသ (၆) === ရှမ်းပြည်အထူးဒေသ (၆) သည် ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (Pa-O National Organisation - PNO) နှင့် ၎င်း၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်]] (Pa-O National Army - PNA) တို့က အုပ်ချုပ်သည့် နယ်မြေဒေသဖြစ်သည်။ ဤဒေသသည် ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ "ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ" အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော နယ်မြေလည်း ဖြစ်ပါသည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]]၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း မြို့နယ်]]များ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို စုစည်းဖွဲ့စည်းထားသည်။ အထူးဒေသ (၆) ၏ အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဗဟိုဌာနချုပ်သည် [[ဟိုပုံးမြို့]] တွင် တည်ရှိသည်။ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (SLORC) အစိုးရနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရယူခဲ့သည်။ ထိုသဘောတူညီချက်အရ PNO/PNA အား ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ၎င်းတို့၏ လွှမ်းမိုးရာနယ်မြေများကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် PNA သည် အစိုးရ၏ အသွင်းပြောင်[[နယ်ခြားစောင့်တပ်ဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်]] (People's Militia Force - PMF) အဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် အနီးကပ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web|url=https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/|title=The Pa-O People’s Military Strength in Their Self-Administered Region|publisher=MoeMaKa|accessdate=2025-6-14|archivedate=2025-6-14|date=October 1, 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250614111829/https://moemaka.net/eng/2024/10/the-pa-o-peoples-military-strength-in-their-self-administered-region/}}</ref> === ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲနှင့် လက်ရှိအခြေအနေ === ၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်း အထူးဒေသ (၆) ၏ အခြေအနေမှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး သိသာသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အာဏာသိမ်းပြီးချိန်တွင် PNO/PNA သည် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (SAC) နှင့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး တပ်မတော်နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဒေသတွင်း လှုပ်ရှားမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း၊ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး မယူထားသည့် အခြားပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ဖြစ်သော [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (Pa-O National Liberation Army - PNLA) နှင့် တော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်များက SAC နှင့် PNA ကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဆီဆိုင်မြို့နယ်အတွင်း တိုက်ပွဲများ ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ဆီဆိုင်မြို့ကို PNLA နှင့် မဟာမိတ်များက သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် PNO/PNA ၏ ရပ်တည်ချက်မှာ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများကြောင့် ပအိုဝ်းပြည်သူများ ထိခိုက်နစ်နာမှု မရှိစေရေးကို အကြောင်းပြကာ PNO/PNA သည် ကြားနေရေးဝါဒ ကို ကျင့်သုံးမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နယ်မြေအတွင်း တပ်မတော်အပါအဝင် မည်သည့်လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ကိုမျှ ဝင်ရောက်လှုပ်ရှားခွင့် မပြုတော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ဤကြေညာချက်သည် PNO/PNA ၏ တပ်မတော်နှင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာမြင့်ခဲ့သော မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးမှ ခွဲထွက်ပြီး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများတွင် တိုက်ရိုက်မပါဝင်ဘဲ မိမိဒေသနှင့် လူမျိုးကို ကာကွယ်သည့် အနေအထားသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို ပြသနေသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေအပိုင်းအခြားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]] 5y1oe3m7xzydzq0108jdkqpqvzxxz1v 3 279993 1051223 960378 2026-09-02T07:25:17Z Cabayi 9662 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:PixelWhite]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kaiser Of The Germans]] သို့ Cabayiက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/PixelWhite|PixelWhite]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Kaiser Of The Germans|Kaiser Of The Germans]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 960378 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် PixelWhite ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၂၁:၅၂၊ ၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ (UTC) nf4dqby49tfc4oizrbvi0ec9loyryky 0 290838 1051213 1049915 2026-09-02T05:06:47Z Zawzawaungthwin 100038 [[အညာ စစ်မြေပြင်]] 1051213 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ဆွဲလဲအိုရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | coordinates = | map = {{Location map | Myanmar | lat = 21.7933 | long = 95.3681 | width = 250 | label = ဆွဲလဲအိုရွာ | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တည်နေရာပြမြေပုံ }} | location = [[မြောင်မြို့နယ်]]၊ [[ဆွဲလွဲအိုရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ဆွဲလဲအိုရွာ]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] | date = ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက် | time = နံနက် ၉:၀၀ နာရီကျော် | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|UTC+6:30]] | type = လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု | weapons = ဂျက်ဖိုက်တာ (၂ စီး) | fatalities = ၁၄ ဦး (အမျိုးသား ၁၁ ဦး၊ အမျိုးသမီး ၃ ဦး) | injuries = ၂၀ ဦးကျော် | targets = ဘုန်းကြီးကျောင်းအတွင်းရှိ အမျိုးသားယောဂီဆောင် | perpetrators = [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]] | notes = ဥပုသ်နေ့တွင် ဘုန်းကြီးကျောင်းအတွင်း တရားနာယူပြီးနောက် ယောဂီဆောင်၌ ရှိနေကြသည့် အသက် ၅၀ မှ ၇၀ ကြား သက်ကြီးရွယ်အိုများ ထိခိုက်သေဆုံးခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ဆွဲလဲအိုရွာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မြောင်မြို့နယ်]]၊ [[ဆွဲလွဲအိုရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်|ဆွဲလဲအိုကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]]၏ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျေးရွာဘုန်းကြီးကျောင်း၌ တရားနာယူပြီးစ ယောဂီဆောင်အတွင်း ရှိနေကြသည့် သက်ကြီးရွယ်အိုများအပါအဝင် အရပ်သားပြည်သူ ၁၄ ဦး သေဆုံးကာ ၂၀ ဦးကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကိုချို |date=2026-08-21 |title=မြောင်မြို့နယ်အတွင်း တရားစခန်းရှိရာ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရ၊ ၁၂ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/80583/ |access-date=2026-08-23 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-08-21 |title=မြောင်မြို့နယ် ဆွဲလဲအိုရွာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ဥပုသ်ယူနေသူ သက်ကြီးရွယ်အို ၁၄ ဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/08/21/myanmar-military-airstrike-myaung-ederly-civilians-killed/ |access-date=2026-08-23 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Editor |first=M. F. P. |date=2026-08-21 |title=မြောင်နယ် ဘုန်းကြီးကျောင်း ဝါတွင်းတရားစခန်း ဗုံးကြဲခံရမှု သေဆုံးသူ ၁၄ ဦး ရှိလာ၊ |url=https://mfp-mm.com/news/8622/ |access-date=2026-08-23 |website=Mandalay Free Press |language=en-US}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == ဧရာဝတီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသော စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မြောင်မြို့နယ်သည် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ အားကောင်းသည့် နယ်မြေတစ်ခုဖြစ်ပြီး တပ်မတော် နှင့် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ နှစ်ဖက်လုံးအတွက် ထောက်ပို့နှင့် ဆက်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ ဗျူဟာမြောက် အရေးပါသော ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မြောင်မြို့နယ်တွင် တရားစခန်းကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲမှုကြောင့် ၁၂ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/899647 |access-date=2026-08-23 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref> တပ်မတော် သည် တော်လှန်ရေးအားကောင်းရာ မြောင်မြို့နယ်အတွင်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ဆွဲလဲအိုရွာ ဖြစ်စဉ်မတိုင်မီ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၉ ရက် ညပိုင်းကလည်း မြောင်မြို့နယ် လှေတင်ဦးကျေးရွာရှိ စတားလင့်ခ် (Starlink) အင်တာနက်ဆိုင်ကို ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် လုပ်အားပေးဆရာတစ်ဦး အပါအဝင် အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံးပြီး ၁၆ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2025-03-20 |title=မြောင်မှာ လေကြောင်းနဲ့ လက်နက်ကြီးကြောင့် လေးဦး သေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/myaung-airstrikes-artillery-03202025025645.html |access-date=2026-08-23 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=wmfp |date=2026-08-20 |title=မြောင်နယ်မှာ စစ်အုပ်စုဗုံးကြဲလို့ ကျောင်းဆရာမတစ်ဦးအပါ နှစ်ဦးသေဆုံးပြီး ၁၆ဦးဒဏ်ရာရ |url=https://mfp-mm.com/news/8593/ |access-date=2026-08-23 |website=Mandalay Free Press |language=en-US}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ဆွဲလဲအိုကျေးရွာ ဇေဋ္ဌဝါဒီဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် (၅) ရက်တာ တရားစခန်း ဖွင့်လှစ်ထားခြင်းဖြစ်ရာ ကျေးရွာခံများနှင့် အနီးပတ်ဝန်းကျင် ရွာများမှ သက်ကြီးရွယ်အိုများ လာရောက်တရားစခန်း ဝင်ရောက်နေကြသည်။၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက် (ဥပုသ်နေ့) နံနက် ၉ နာရီကျော်အချိန်တွင် တပ်မတော်(လေ)၏ ဂျက်တိုက်လေယာဉ်နှစ်စင်းသည် မြောင်မြို့နယ်၊ ဆွဲလဲအိုကျေးရွာသို့ ရောက်ရှိလာပြီး လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သံဃာတော်များ တရားဟောကြားပြီး ကျောင်းပေါ်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်ချိန် တိုက်ဆိုင်စွာပင် ဘုန်းကြီးကျောင်းဝင်းအတွင်းရှိ အမျိုးသားယောဂီဆောင်ပေါ်သို့ ဗုံးကျရောက်ပေါက်ကွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာများက ဖော်ပြကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2026-08-21 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် သြဂုတ် ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက်- စစ်ကိုင်း၊မြောင်မြို့နယ်ထဲက ဆွဲလွဲအိုရွာ တရားစခန်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရမှု ဒါဇင်ကျော်သေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c6n0nl5v7r8qt |access-date=2026-08-23 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=မြောင်မှာ ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်တပ် ဗုံးကြဲလို့ တရားစခန်းဝင်နေသူ ၁၂ ယောက် သေဆုံး |url=https://www.youtube.com/shorts/E2okiSPnPUs |access-date=2026-08-23 |language=my-MM}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ == လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဆွဲလဲအိုကျေးရွာအပါအဝင် အုန်းနဲဘုတ်၊ ပုသိမ်မ၊ ပေါက်တောနှင့် အညွှန့် စသည့် အနီးနားကျေးရွာများမှ လာရောက်ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်နေကြသည့် အသက် ၅၀ မှ ၇၀ ကြားရှိ အရပ်သား ၁၄ ဦး (အမျိုးသား ၁၁ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၃ ဦး) သေဆုံးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ၂၀ ဦးကျော် ဒဏ်ရာရရှိခဲ့ရာ အနည်းဆုံး ၅ ဦးမှာ စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေတွင် ရှိခဲ့သည်။ သေဆုံးသူများ၏ ရုပ်အလောင်းများကို ထိုနေ့ညနေပိုင်း၌ပင် ကျေးရွာသုသာန်၌ သင်္ဂြိုလ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-08-21 |title=⁩ ⁨တရားစခန်းပေါ် ဗုံးကြဲသွားလို့ ၁၄ ဦး သေဆုံးပြီး ပြင်းထန်ဒဏ်ရာရသူရှိလို့ သေဆုံးသူထပ်တိုးနိုင် |url=https://myaelattathan.com/news/26027/ |access-date=2026-08-23 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] nvsdjer9wz6whaluanz5opukr7tlbhs 0 290945 1051143 1050329 2026-09-02T03:57:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း]] စာမျက်နှာကို [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း (ဝေါမြို့နယ်)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည် 1050329 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဝေါမြို့နယ်]]၊ [[ဇီးဖြူကုန်းရွာ၊ ဝေါမြို့နယ်|ဇီးဖြူကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၂၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/waw-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|17.397724244308133| 96.79924080979755|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ဝေါမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} p1zuj334rvfz27zp272y7e847quwz4u 0 290963 1051198 1050377 2026-09-02T04:35:11Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051198 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - ထန်းတပင် ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၅၁၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.841954149518134| 96.48258039337925|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 6edxyu0efxbu9cse5hxefso0wjslv1s 14 290964 1051207 1050378 2026-09-02T04:37:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051207 wikitext text/x-wiki {{db-self}} [[ကဏ္ဍ:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] 5xd7tsc8m3prgm26i1dcxhy7lgns6rf 0 291000 1051200 1050515 2026-09-02T04:35:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051200 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - ဇရပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇရပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၄၇၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.72328988354263| 96.53031581805006|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} opl40mls4unumfz5iqg7w1hohbwzmn2 0 291001 1051202 1050517 2026-09-02T04:35:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051202 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - ကင်မွန်းချုံ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကင်မွန်းခြုံရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကင်မွန်းချုံရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၁၄၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.717377942028673| 96.51685373653098|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} kb4mvdsitsb06rn7asxus799sik010x 0 291009 1051195 1050565 2026-09-02T04:34:39Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051195 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - လှည်းလမ်းကူး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[လှည်းလမ်းကူးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|လှည်းလမ်းကူးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၇၄၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.655509993821013| 96.5966432021086|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} licuajv9i4vzu31brr23lr634l1h60c 0 291010 1051201 1050564 2026-09-02T04:35:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051201 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - ကြိမ်တောမြှောင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကြိမ်တောမြှောင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကြိမ်တောမြှောင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၃၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.65978094033671| 96.47341024836881|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 7he4mvbgxufbt9ecifi64meb3djsthw 0 291011 1051184 1050571 2026-09-02T04:31:23Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051184 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = အ.ထ.က - နတ်ရွာ | image = | image_size = 250px | type = အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း | location = [[နတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နတ်ရွာ]] | township = [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]] | district = [[တောင်ငူခရိုင်]] | region = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] (အရှေ့) | country = {{flag|Myanmar}} | coordinates = {{coord|18.764055|96.520648|format=dms|region:MM|display=inline,title}} | students = ၁,၁၁၀ ဦး (၂၀၁၉) }} '''အ.ထ.က - နတ်ရွာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] (အရှေ့)၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[နတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နတ်ရွာ]]တွင် တည်ရှိသော အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ စာရင်းများအရ ကျောင်းသားစုစုပေါင်း ၁,၁၁၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">[https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/ ထန်းတပင်မြို့နယ် - Myanmar Geographical Society]</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} lqkhhnm0f1n78wetq07o6hy7v0y0zk4 1051197 1051184 2026-09-02T04:35:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051197 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = အ.ထ.က - နတ်ရွာ | image = | image_size = 250px | type = အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း | location = [[နတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နတ်ရွာ]] | township = [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]] | district = [[တောင်ငူခရိုင်]] | region = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] (အရှေ့) | country = {{flag|Myanmar}} | coordinates = {{coord|18.764055|96.520648|format=dms|region:MM|display=inline,title}} | students = ၁,၁၁၀ ဦး (၂၀၁၉) }} '''အ.ထ.က - နတ်ရွာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] (အရှေ့)၊ [[တောင်ငူခရိုင်]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[နတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နတ်ရွာ]]တွင် တည်ရှိသော အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ စာရင်းများအရ ကျောင်းသားစုစုပေါင်း ၁,၁၁၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">[https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/ ထန်းတပင်မြို့နယ် - Myanmar Geographical Society]</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} lk52x6eq4ii1c7nle5njyndqj57kul9 0 291012 1051196 1050562 2026-09-02T04:34:46Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051196 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - ရွာသာယာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရွာသာယာရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရွာသာယာရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၇၆၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.89815932929498| 96.50932497065583|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} byay4896tac7dxtbnnhs77dm2uuy0ek 0 291013 1051199 1050561 2026-09-02T04:35:21Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051199 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - ဇီးဖြူသောင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇီးဖြူသောင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇီးဖြူသောင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၆၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.764123047070296| 96.45417966076235|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} b8mq376cqx94skoamiw3725zb6wis78 0 291043 1051194 1050706 2026-09-02T04:34:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051194 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က - သရက်တန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[သရက်တန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|သရက်တန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၇၉၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.672289441594412| 96.59680068418719|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} mv03cr8y2jy6v4sk1vyrqele8290i0w 0 291044 1051153 1050709 2026-09-02T04:16:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1051153 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (ခွဲ) ဇလုပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇလုပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇလုပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၄၇ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.59537569034225| 96.52412888620432|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} oxnbm004wyng4h7k1yqfzbfenj57k6h 1051156 1051153 2026-09-02T04:17:23Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051156 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (ခွဲ) ဇလုပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇလုပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇလုပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၄၇ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.59537569034225| 96.52412888620432|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 9o2nlpvc3ir4uy4s79smeeu6rq751lg 1051206 1051156 2026-09-02T04:36:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051206 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (ခွဲ) ဇလုပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇလုပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇလုပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၄၇ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.59537569034225| 96.52412888620432|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} t5uupuvycc13tgyi62h3jqm2p4ifa5a 0 291045 1051205 1050712 2026-09-02T04:36:14Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051205 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (ခွဲ) မိကျောင်းခေါင်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မိချောင်းခေါင်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မိချောင်းခေါင်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၇၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.620492942866644| 96.57238694332517|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 5or32bk4l7b78qee08tezs4u4uesygg 0 291046 1051203 1050716 2026-09-02T04:35:56Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051203 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (ခွဲ) အင်းကျော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းကျော်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|အင်းကျော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.727117871844445| 96.54558437226113|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} cqc6z6e3aia8m1f1a8gyjidde914rlp 0 291047 1051204 1050719 2026-09-02T04:36:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051204 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (ခွဲ) မြို့စိုး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မြို့ဆိုးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မြို့စိုးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၈၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.686960811399075| 96.44870326435857|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} g84rc21mnswlt6rxujqa0pta26tsgvd 0 291048 1051157 1050722 2026-09-02T04:19:49Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051157 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - အုန်းပင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[အုန်းပင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|အုန်းပင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၁၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.818847284045653| 96.4394024101281|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} mfeu05d6kzy981y48j9c47p0in3102w 0 291049 1051209 1051005 2026-09-02T04:40:31Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* လေဆိပ်များ */ 1051209 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| native_name = {{nobold|{{lang|ja|長崎県}}}} | settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | translit_lang1 = Japanese | translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]] | translit_lang1_info = {{lang|ja|長崎県}} | translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Nagasaki-ken}} | image_skyline = Albuquerque Bridge-Sasebo River, Sasebo.jpg | image_caption = [[Obon Festival]] with [[tōrō nagashi]] lantern release on the [[Albuquerque Bridge]] over the Sasebo River, [[Sasebo City]], Nagasaki Prefecture | image_flag = Flag of Nagasaki Prefecture.svg | flag_size = 100px | image_blank_emblem = Emblem of Nagasaki Prefecture.svg | blank_emblem_size = 80px | blank_emblem_type = Symbol | image_map = Map of Japan with highlight on 42 Nagasaki prefecture.svg | coordinates = {{Coord|32|45|00|N|129|52|03|E|region:JP-42_type:adm1st_scale:500000|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Japan}} | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_name1 = [[Kyushu]] | subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]] | subdivision_name2 = [[Kyushu]] | seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]] | seat = [[Nagasaki]] | parts_type = Subdivisions | parts_style = para | p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 4 | p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 21 | leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]] | leader_name = [[Ken Hirata]] <small>since 2 March 2026</small> | area_total_km2 = 4130.88 | area_water_percent = 8.5 | area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|27th]] | population_footnotes = | population_total = 1,246,481 | population_as_of = February 1, 2025 | population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|30th]] | population_density_km2 = 302 | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[JP¥]]4,654 billion<br />[[US$]]34.4 billion (2022) | iso_code = JP-42 | website = {{URL|www.pref.nagasaki.jp/en}} | module = {{Infobox place symbols |embedded = yes |country = Japan |bird = [[Mandarin duck]] (''Aix&nbsp;galericulata'') |fish = |flower = Unzentsutsuji (''[[Rhododendron]]&nbsp;serpyllifolium'') |tree = [[Sawara cypress|Sawara]] (''Chamaecyparis&nbsp;pisifera'') }} | anthem = [[:ja:南の風 (県民歌)|Minami no kaze]] | population_blank1_title = Dialects | population_blank1 = [[Nagasaki dialect|Nagasaki]]・[[Tsushima dialect|Tsushima]] }} '''နဂဆခိခရိုင်''' (長崎県, Nagasaki-ken) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]ရှိ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခရိုင်သည် အဓိကအားဖြင့် ခယူးရှူးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိနေသော်လည်း ခယူးရှူးကျွန်းအနောက်မြောက်ကမ်းရိုးတန်းရှိ ကျွန်းများစွာတွင်လည်း ခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်သည် တည်ရှိသည်။ ၎င်းကျွန်းများမှာ ဆွတ်ရှိမနှင့် အိခိတို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၁,၂၄၆,၄၈၁ ဦး (၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိသည်။ ဧရိယာ ၄,၁၃၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁,၅၉၄ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ နဂဆခိခရိုင်သည် အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[ဆဂခရိုင်]]နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ နဂဆခိမြို့သည် ခရိုင်မြို့တော်နှင့် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့်မြို့များမှာ ဆဆဲဘိုမြို့၊ အိရှိဟယမြို့နှင့် အိုးမုရမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ နဂဆခိခရိုင်သည် ခယူးရှူးကျွန်း၏ အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ နဂဆခိခရိုင် သမိုင်းရာစုနှစ်များစွာက ကုန်သွယ်ရေးသမိုင်းကြောင်းများရှိသည့်အတွက် ထင်ရှားသည်။ ခရိုင်သည် ဥရောပတိုက်နှင့် တိုက်ရိုက်ကုန်သွယ်ရာတွင် အဓိကျသည့် နေရာဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံသည်လည်း ဆခိုခုခေတ်တွင် ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် ကုန်သွယ်ရေးများဆောင်ရွက်ရာတွင် နဂဆခိသည် အချက်အချာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ခရိုင်တွင် ပျောက်ကွယ်နေသည့် များစွာသော ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်တို့၏ နေရာများစွာ ရှိသည်။ ၎င်းနေရာကို "ယူနက်စကိုကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းဝင်နေရာ" အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== နဂဆခိခရိုင်သည် အရှေ့ဘက်တွင် ဆဂခရိုင်ထိစပ်နေပြီး အခြားအရပ်မျက်နှာများတွင် အရိအခဲပင်လယ်အော်၊ ဆွတ်ရှိမရေလက်ကြားနှင့် အရှေ့တရုတ်ပင်လယ် စသည့်ရေပြင်များဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ ခရိုင်အတွင်းတွင် ဆွတ်ရှိမကျွန်း၊ အိခိုကျွန်းနှင့် ဂေါ့တိုးကျွန်း စသည့်ကျွန်းများလည်း တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည့် ကမ်းခြေနှင့် နီးကပ်ကြပြီး နဂဆခိဆိပ်ကမ်းနှင့် ဆဆဲဘိုမြို့ရှိ အမေရိကန်ရေတပ်အခြေစိုက်ကဲ့သို့သော ဆိပ်ကမ်းများစွာလည်း ရှိသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ခရိုင်ကုန်းမြေ၏ ၁၈ ရာခိုင်နှုန်းသည် အမျိုးသားဥယျာဉ်များ ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဆိုင်းခိုင်းနှင့် အွန်းဇန်း - အမခုဆအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဂန်းခိုင်းနှင့် အိခိ - ဆွတ်ရှိမအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိုခုရှော၊ နိရှိဆိုနိုဂိဟန်းတိုး၊ နိုမိုဟန်းတိုး၊ အိုးမုရဝမ်၊ ရှိမဘရဟန်းတိုးနှင့် တရဒခဲစီရင်စုအမျိုးသားဥယျာဉ်များတို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=8 February 2015}}</ref> ==မြို့များ== {{See also|နဂဆခိခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက် မြို့များ}} [[File:Map of Nagasaki Prefecture Ja.svg|thumb|Map of Nagasaki Prefecture<br />{{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]] [[Image:Nagasaki City view from Mt Inasa04s.jpg|thumb|right|နဂဆခိမြို့၏ ညမြင်ကွင်း]] [[Image:Nishi-Kyushu Exp Sasebo Chuo IC 2011.JPG|thumb|right|ဆဆဲဘိုမြို့]] [[Image:140321 A view from Shimabara Castle Shimabara Nagasaki pref Japan04s3.jpg|thumb|right|ရှိမဘရမြို့]] နဂဆခိခရိုင်တွင် မြို့ ၁၃ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ - {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |အမည် ! rowspan="2" |ဧရိယာ (km²) ! rowspan="2" |လူဦးရေ ! rowspan="2" |မြေပုံ |- ![[ရိုမဂျိ]] ![[ခန်းဂျိ]] |- |[[File:Flag of Goto, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Gotō, Nagasaki|Gotō]] |五島市 |420.81 |37,775 |[[File:Goto in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Hirado, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Hirado, Nagasaki|Hirado]] |平戸市 |235.63 |31,192 |[[File:Hirado in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Iki, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Iki, Nagasaki|Iki]] |壱岐市 |138.57 |28,008 |[[File:Iki in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]] |- |[[File:Flag of Isahaya, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Isahaya, Nagasaki|Isahaya]] |諫早市 |341.79 |135,546 |[[File:Isahaya in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Matsuura, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Matsuura, Nagasaki|Matsuura]] |松浦市 |130.37 |23,566 |[[File:Matsuura in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]] |- |[[File:Flag of Minamishimabara, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Minamishimabara]] |南島原市 |169.89 |45,465 |[[File:Minamishimabara in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Nagasaki, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Nagasaki]] (capital) |長崎市 |240.71 |407,624 |[[File:Nagasaki in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]] |- |[[File:Flag of Omura, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Ōmura, Nagasaki|Ōmura]] |大村市 |126.34 |95,146 |[[File:Omura in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Saikai Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Saikai, Nagasaki|Saikai]] |西海市 |242.01 |28,815 |[[File:Saikai in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]] |- |[[File:Flag of Sasebo, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Sasebo]] |佐世保市 |426.06 |247,739 |[[File:Sasebo in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Shimabara, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Shimabara, Nagasaki|Shimabara]] |島原市 |82.77 |44,936 |[[File:Shimabara in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Tsushima, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Tsushima, Nagasaki|Tsushima]] |対馬市 |708.61 |31,550 |[[File:Tsushima in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]] |- |[[File:Flag of Unzen, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Unzen, Nagasaki|Unzen]] |雲仙市 |206.92 |42,457 |[[File:Unzen in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |} ===ဒေသများ=== နဂဆခိခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များနှင့် ရွာများလည်း တည်ရှိသည်။ {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" |အမည် ! rowspan="2" |ဧရိယာ (km²) ! rowspan="2" |လူဦးရေ ! rowspan="2" |ဒေသ ! rowspan="2" |အမျိုးအစား ! rowspan="2" |မြေပုံ |- ![[ရိုမဂျိ]] ![[ခန်းဂျိ]] |- |[[File:Flag of Hasami, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Hasami, Nagasaki|Hasami]] |波佐見町 |56 |14,940 |[[Higashisonogi District, Nagasaki|Higashisonogi District]] |Town |[[File:Hasami in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Higashisonogi, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Higashisonogi, Nagasaki|Higashisonogi]] |東彼杵町 |74.29 |8,175 |[[Higashisonogi District, Nagasaki|Higashisonogi District]] |Town |[[File:Higashisonogi in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Kawatana, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Kawatana, Nagasaki|Kawatana]] |川棚町 |74.25 |9,219 |[[Higashisonogi District, Nagasaki|Higashisonogi District]] |Town |[[File:Kawatana in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Nagayo, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Nagayo, Nagasaki|Nagayo]] |長与町 |28.81 |42,570 |[[Nishisonogi District, Nagasaki|Nishisonogi District]] |Town |[[File:Nagayo in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Ojika, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Ojika, Nagasaki|Ojika]] |小値賀町 |25.46 |2,588 |[[Kitamatsuura District, Nagasaki|Kitamatsuura District]] |Town |[[File:Ojika in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Saza, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Saza, Nagasaki|Saza]] |佐々町 |32.3 |13,825 |[[Kitamatsuura District, Nagasaki|Kitamatsuura District]] |Town |[[File:Saza in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Shinkamigoto, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Shin-Kamigotō]] |新上五島町 |213.98 |19,886 |[[Minami-Matsuura District, Nagasaki|Minami-Matsuura District]] |Town |[[File:Shinkamigoto in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |- |[[File:Flag of Togitsu, Nagasaki.svg|frameless|25x25px]] [[Togitsu, Nagasaki|Togitsu]] |時津町 |20.73 |30,084 |[[Nishisonogi District, Nagasaki|Nishisonogi District]] |Town |[[File:Togitsu in Nagasaki Prefecture Ja.svg|frameless|51x51px]] |} ===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ=== {{main|နဂဆခိခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}} ==ခရီးသွားနေရာများ== *နဂဆခိမြို့ (ခရိုင်မြို့တော်) **[[Confucius Shrine, Nagasaki]] **[[Glover Garden]] **[[Hashima Island]] **[[Kofukuji (Nagasaki)|Kofukuji]] **[[Mount Inasa]] **[[Nagasaki Shinchi Chinatown]] **[[Basilica of the Twenty-Six Holy Martyrs of Japan (Nagasaki)|Ōura Church]] **[[Sōfuku-ji (Nagasaki)|Sōfuku-ji]] **[[Suwa Shrine (Nagasaki)|Suwa Shrine]] **[[Immaculate Conception Cathedral, Nagasaki|Urakami Cathedral]] *ဟိရဒိုမြို့ **[[Hirado Castle]] **Sakikata Park *ဆဆဲဘိုမြို့ **[[Huis Ten Bosch (theme park)|Huis Ten Bosch]] **[[Kujūku Islands]] **[[Tenkaihō Takayuki]] *ဆိုင်းခိုင်းမြို့ **Nagasaki Bio Park *Shimabara Peninsula **[[Mount Unzen]] **[[Shimabara Castle]] ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== ===ရထားလမ်း=== *[[JR Kyushu]] **[[Nagasaki Main Line]] **[[Nishi Kyushu Shinkansen]] **[[Omura Line]] **[[Sasebo Line]] *[[Matsuura Railway]] **[[Nishi-Kyūshū Line]] *[[Shimabara Railway]] ===ဓာတ်ရထား=== *[[Nagasaki Electric Tramway]] ===ကားလမ်း=== ====အဝေးပြေးလမ်းနှင့် တိုးဂိတ်လမ်းများ==== *Kawahira Toll Road *Kunimi Toll Road *Nagasaki Dejima Road *[[Nagasaki Expressway]] *[[Nishi-Kyūshū Expressway]] ====National highways==== *[[Japan National Route 34|Route 34]] *[[Japan National Route 35|Route 35]] *[[Japan National Route 57|Route 57]] *[[Japan National Route 202|Route 202]] *[[Japan National Route 204|Route 204]] *[[Japan National Route 205|Route 205]] *[[Japan National Route 206|Route 206]] *[[Japan National Route 207|Route 207]] *[[Japan National Route 251|Route 251]] *[[Japan National Route 324|Route 324]] *[[Japan National Route 382|Route 382]] *[[Japan National Route 383|Route 383]] *[[Japan National Route 384|Route 384]] *[[Japan National Route 389|Route 389]] *[[Japan National Route 444|Route 444]] *[[Japan National Route 498|Route 498]] *[[Japan National Route 499|Route 499]] ===ဆိပ်ကမ်းများ=== *Fukue Port *Gonoura Port of Iki Island *Hirado Port *Izuhara Port of Tsushima *Matsuura Port *[[Nagasaki Port]] *Sasebo Port *Shimabara Port ===လေဆိပ်များ=== *[[အိခိလေဆိပ်]] *[[ဖုခုအဲလေဆိပ်]] *[[နဂဆခိလေဆိပ်]] *[[ဆွတ်ရှိမလေဆိပ်]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons}} {{Wikivoyage|Nagasaki (prefecture)}} *{{Official website|https://www.pref.nagasaki.jp/index.html}} *{{osmrelation-inline|1842151}} ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]] grfehf4pujtl0gnkx52pga3h3cw1fck 0 291068 1051164 1050893 2026-09-02T04:23:17Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051164 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ဂွေးကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဂွေးကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဂွေးကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.73442213258642| 96.45902214181793|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} dz6k3txzpdc3cfa2j1x79s7hqm1btbg 0 291069 1051162 1050891 2026-09-02T04:22:54Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051162 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ပျဉ်ဂန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ပျဉ်ဂန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ပျဉ်ဂန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၈၇ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.794529238763|96.52478919559617|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 4jnckbbcos2rmgz2jluwlcg7mzuxuek 0 291070 1051165 1050890 2026-09-02T04:23:28Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051165 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ကြံခင်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကြံခင်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကြံခင်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၂၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.80118934502041| 96.51173569349977|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} i1j89mc65rj9ijyntcfnzw18d8uuym2 0 291087 1051161 1050976 2026-09-02T04:22:37Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051161 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - မာလာကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မာလာကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မာလာကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၈၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.72341635324748| 96.50662029911562|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} pjifkpynw3z1ee3l1mfncksmwmfltqe 0 291088 1051166 1050978 2026-09-02T04:23:40Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051166 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ကြို့ပင်သာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကြို့ပင်သာရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကြို့ပင်သာရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၉၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.682234431808695| 96.57604552643318|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 14l4d7w0dlnhyln6bgvb04jphtq3idv 0 291089 1051167 1050980 2026-09-02T04:24:02Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051167 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ကျောက်ကြီးပေါက်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျောက်ကြီးပေါက်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကျောက်ကြီးပေါက်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၀၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.637119448570655| 96.63931997156227|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} ftv8ajevi99yofzb2hzs7usoogsfh1d 0 291090 1051158 1050982 2026-09-02T04:20:25Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051158 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - လေးသစ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[လေးသစ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|လေးသစ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၁၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.764127703081485| 96.52065280897429|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} tg9n0tl4zo9pinqquvpcut4om5hgvs5 0 291091 1051163 1050984 2026-09-02T04:23:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051163 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ဒိုးတန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဒိုးတန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဒိုးတန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၄၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.706064762615224| 96.51049056560409|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 3b1q8rtzbtj9z29nx9tphxjyeutrnzg 0 291092 1051160 1050986 2026-09-02T04:22:25Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051160 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ရွာလေးကုန်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရွာလေးကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရွာလေးကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၂၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.625841083415203| 96.56815145407306|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 64nf3x453l2vo4wun0hhxf3skmsqzpc 0 291093 1051159 1050988 2026-09-02T04:22:13Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051159 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က - ရှားစေးဘို''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရှားစေးဘိုရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရှားစေးဘိုရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၅၃၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.78873215535399| 96.56176959953669|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 45ysfenx0cijn4qdkvqz8qzez9mzitg 0 291094 1051186 1050990 2026-09-02T04:33:07Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051186 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ငါးဆီးလှောင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ငါးဆီးလောင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ငါးဆီးလှောင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၁၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 1wz29t8urnnkaw1tniv439ht66othp8 0 291096 1051088 1051012 2026-09-01T14:54:37Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051088 wikitext text/x-wiki [[File:Japan-Archipelago-Outlined-Islands-Map.png|thumb|upright=1.6|ဂျပန်ကျွန်းများကို ဖော်ပြထားသည့် ပုံကြမ်း]] [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]သည် ကျွန်းပေါင်း ၁၄,၁၂၅ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကျွန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအထဲမှ ကျွန်း ၂၆၀ ခုသည် လူနေထိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="asahi230215">{{cite news |url=https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221010537/https://www.asahi.com/ajw/articles/14840218 |title=Japan has more than 14,000 islands, digital mapping reveals |first=Hirotaka |last= Kojo|date=February 15, 2023 |archive-date=February 21, 2023|work=[[The Asahi Shimbun]]}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301154105/https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |title=Japan sees its number of islands double after recount |first=Justin|last=McCurry |date=February 16, 2023 |archive-date=March 1, 2023|work=The Guardian}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျွန်းနိုင်ငံများထဲတွင် [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[မဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ|မဂါဒတ်စကားနိုင်ငံ]]တို့ပြီးလျှင် တတိယမြောက်အကြီးဆုံး ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="world-atlas">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html |title=Island Countries Of The World |publisher=WorldAtlas.com |access-date=2019-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207094959/http://www.worldatlas.com/articles/which-are-the-island-countries-of-the-world.html | archive-date=2017-12-07}}</ref> လူဦးရေအနေဖြင့် ကြည့်ပါက အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက်လူနေအထူထပ်ဆုံးကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ကမ်းခြေစောင့်တပ်၏ ရှာဖွေစူးစမ်းမှုများအရ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကျွန်း ၆၈၅၂ ခု ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန် စူးစမ်းလေ့လာမှုသည် စက္ကူမြေပုံပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသည့် ကမ်းခြေမှ ၁၀၀ မီတာနှင့်အထက် ကျွန်းများကိုသာ ရေတွက်ထားခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်ပထဝီဝင်သတင်းအချက်အလက်အာဏာပိုင်အဖွဲ့သည် ဒီဂျစ်တယ်မြေပုံနည်းပညာကို အသုံးပြု၍ ရေတွက်ခဲ့ရာ ကျွန်းပေါင်း ၁၄,၁၂၅ ခု ရှိသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ကျွန်းများအား သတ်မှတ်ပုံနှင့်ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတကာစံနှုန်းမရှိသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းမှ ၁၀၀ မီတာနှင့် ထိုထက်ဝေးကွာသည့် ကျွန်းများကိုလည်း ထည့်သွင်းရေတွက်ထားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/pressrelease20230228.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302180055/https://www.gsi.go.jp/kihonjohochousa/pressrelease20230228.html |title=我が国の島を一定の条件のもと数えました。その結果、14,125島となりましたので、お知らせいたします。|date=February 28, 2023 |archive-date=March 2, 2023|work=[[Geospatial Information Authority of Japan]]}}</ref><ref name="asahi230215"/> ==ဂျပန်ကျွန်းစု== {{Main|ဂျပန်ကျွန်းစု}} ===ပင်မကျွန်းများ=== ===ဟော့ကိုင်းဒိုးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ=== ===ဂျပန်ပင်လယ်ပြင်ရှိ ဟွန်းရှူးကျွန်းများ=== ===တိုကျိုပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ=== ===အိုဆာကာပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ=== ===မုဆွတ်ပင်လယ်အော်ရှိ ကျွန်းများ=== ===နန်းပိုးကျွန်းများ (နန်းပိုးရှောတိုး)=== ===အခြားကျွန်းများ=== ===ခယူးရှူးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ=== ===ရှိခိုခုပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ကျွန်းများ=== ===ရူးခယူးကျွန်းများ (နန်းဆဲရှောတိုး)=== ====ဆဆွတ်နန်းကျွန်းများ==== ====အိုးဆုမိကျွန်းများ==== ====တိုခရကျွန်းများ==== ====အမမိကျွန်းများ==== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]] 83hoat6cpfvksmlbt5o7xbg217u3xg8 100 291101 1051155 1051042 2026-09-02T04:17:02Z Salai Rungtoi 22844 1051155 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=09|day=01|content= <!-- All news items below this line --> '''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ''' *[[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်နယ်]]၊ [[မော်ချီးမြို့|မော်ချီး]]ဒေသအနီးတဝိုက်ကို စစ်တပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်တာကြောင့် ပြည်သူ အနည်းဆုံး ၅ ယောက် သေဆုံးသည်။ [https://burmese.dvb.no/post/683206 (DVB)] <!-- All news items above this line -->}} 4zw50f4jd5ebjp2w86kvcp81b6ge79x 0 291108 1051057 2026-09-01T12:52:17Z Kyaw Myo Aung 103978 စာမျက်နှာကို [[ညွန့်ဆွေ]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1051057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ညွန့်ဆွေ]] pcicsye4wwks8jmp61rcq4lxr7zsmxe 0 291109 1051059 2026-09-01T12:53:56Z နေနီဝန်း 89694 [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] စာမျက်နှာကို [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] သို့ နေနီဝန်းက ရွှေ့ခဲ့သည်: အထူးဒေသများသည်ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းတွင်သာတည်ရှိသည်မဟုတ်ပါ။ ရှမ်း၊ ကချင်၊ ကယား၊ မွန်၊ ကရင်​ ပြည်နယ်များတွင်တည်ရှိကြောင်းသိရပါသည်။ 1051059 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] 7y4k0jy528obl361oc6kbam7e33607n 1051062 1051059 2026-09-01T13:15:00Z Kyaw Myo Aung 103978 စာမျက်နှာကို ဗလာလုပ်လိုက်သည် 1051062 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1051064 1051062 2026-09-01T13:17:38Z Kyaw Myo Aung 103978 [[Special:Contributions/Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[User talk:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1051062|1051062]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည် 1051064 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] 7y4k0jy528obl361oc6kbam7e33607n 1051089 1051064 2026-09-01T14:57:36Z နေနီဝန်း 89694 /* */ ဆောင်းပါးခွဲဖြစ်ပါသည်။ 1051089 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ#ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ]] okdke3zzrol7dbanexyyfrrknik7zwk 0 291110 1051076 2026-09-01T14:28:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) နှစ်တန့်ကူး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[နှစ်တန့်ကူးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နှစ်တန့်ကူးရွာ]]ရှ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051076 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) နှစ်တန့်ကူး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[နှစ်တန့်ကူးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နှစ်တန့်ကူးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၅၂၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 17bwzw88rp49n61ao4xn88alulohi0x 1051077 1051076 2026-09-01T14:29:16Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051077 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) နှစ်တန့်ကူး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[နှစ်တန့်ကူးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နှစ်တန့်ကူးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၅၂၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.752111271533526| 96.5191289568622|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} g8vr9fw6gi1gf2ei2dh427gb6rmhnze 1051176 1051077 2026-09-02T04:28:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051176 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) နှစ်တန့်ကူး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[နှစ်တန့်ကူးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|နှစ်တန့်ကူးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၅၂၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.752111271533526| 96.5191289568622|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 9zed47p3rk4g8sibzrgjdhnshwpmf81 0 291111 1051079 2026-09-01T14:30:05Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ကျီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျီတော်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကျီတော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051079 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကျီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျီတော်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကျီတော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၆၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} eg4ceu8pusggp2vcf85r8wgw4w1kbmm 1051080 1051079 2026-09-01T14:30:47Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051080 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကျီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျီတော်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကျီတော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၆၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.797144921886606| 96.49772517679965|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 8ls094ug8dcy0ce5sxamh6uwx5yzg5d 1051192 1051080 2026-09-02T04:34:10Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051192 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကျီတော်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကျီတော်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကျီတော်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၆၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.797144921886606| 96.49772517679965|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} eiioaqa9vqik87n7xjxlu5i0c4qroy2 0 291112 1051081 2026-09-01T14:31:43Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ဘွားအေစု''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘွားအေစုရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘွားအေစုရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051081 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဘွားအေစု''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘွားအေစုရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘွားအေစုရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၃၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} hqol1lvvvmrhdyp345ulinj4dgzeaw6 1051082 1051081 2026-09-01T14:32:39Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051082 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဘွားအေစု''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘွားအေစုရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘွားအေစုရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၃၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.57892665478867| 96.55307606776003|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} ff0qjoysxxf4ggwmg2dtid8mq07rgfc 1051173 1051082 2026-09-02T04:27:37Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051173 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဘွားအေစု''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘွားအေစုရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘွားအေစုရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၃၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.57892665478867| 96.55307606776003|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} pccn09p94ld9ot3la6w2lofgfsfc8ae 0 291113 1051083 2026-09-01T14:33:41Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ကွေ့ကြီး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဂွေ့ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကွေ့ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051083 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကွေ့ကြီး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဂွေ့ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကွေ့ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၁၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 14bk59de7nb7zgsi2780fj5a5cl8cby 1051084 1051083 2026-09-01T14:34:34Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051084 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကွေ့ကြီး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဂွေ့ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကွေ့ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၁၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.638305923118835| 96.4873800377274|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 9glc5oox3wc2twu7i05jghx9bk4ws9q 1051190 1051084 2026-09-02T04:33:48Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051190 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကွေ့ကြီး ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဂွေ့ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကွေ့ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၁၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.638305923118835| 96.4873800377274|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} tnksv6skultadchxkd2ludqjwq6mfcf 0 291114 1051085 2026-09-01T14:35:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ဆိပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဆိပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဆိပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051085 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဆိပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဆိပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဆိပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၁၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} la8fendsw3wly0c8kagpbsqyplhfczv 1051182 1051085 2026-09-02T04:29:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051182 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဆိပ်ကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဆိပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဆိပ်ကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၄၁၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} qrfzr6tf0kcv57m39adf5g2d59uw75b 1 291115 1051091 2026-09-01T15:13:33Z Kyaw Myo Aung 103978 /* ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် */ အပိုင်းသစ် 1051091 wikitext text/x-wiki == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် == မင်္ဂလာပါ ဆရာ{{ping|Dr Lotus Black}} ၊{{ping|Ninjastrikers}} ခင်ဗျာ -ကျွန်တော် Kyaw Myo Aung ပါ။ လတ်တလော "ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း နှင့် ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ အမြင်မတူဘဲ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားနေပါသဖြင့် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးအနေနဲ့ ဝင်ရောက် စိစစ်ဖြေရှင်းပေးပါရန် အကူအညီတောင်းခံအပ်ပါသည်။ဖြစ်စဉ်အကျဉ်းမှာ - # မူလဆောင်းပါးသည် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများကိုသာ သီးသန့် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ #@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]]မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြားပြည်နယ်များတွင်လည်း အထူးဒေသများ ရှိသည်ဟူသော အချက်ဖြင့် ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာများကို အပြောင်းအလဲ မလုပ်ဘဲ ခေါင်းစဉ်ကို "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ဟု ပြောင်းလဲရွှေ့ခဲဲ့ပါသည်။ # ကျွန်တော့်ဘက်မှ ဆောင်းပါးတွင်း အကြောင်းအရာသည် ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်သဖြင့် ခေါင်းစဉ်ပြောင်းလိုက်ပါက ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊ တနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ရေးလိုပါက "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်းပါးအသစ် သီးသန့် ဖန်တီးသင့်ကြောင်း အကြံပြုဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာနှင့် ခေါင်းစဉ် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်နှင့် ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒစံနှုန်းများအတိုင်း ဖြစ်စေရန်အတွက် Admin များအနေဖြင့် ဆောင်းပါးအား မူလခေါင်းစဉ်အတိုင်း ပြန်လည် ရွေ့ပေးခြင်းနှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွေးနွေးမှုကို ကြားဝင်စိစစ် ဆုံးဖြတ်ပေးပါရန် လေးစားစွာဖြင့် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၁၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 8piuram2bc688gx09048cm9wq29xj0g 1051093 1051091 2026-09-01T15:35:53Z နေနီဝန်း 89694 /* ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1051093 wikitext text/x-wiki == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် == မင်္ဂလာပါ ဆရာ{{ping|Dr Lotus Black}} ၊{{ping|Ninjastrikers}} ခင်ဗျာ -ကျွန်တော် Kyaw Myo Aung ပါ။ လတ်တလော "ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း နှင့် ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ အမြင်မတူဘဲ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားနေပါသဖြင့် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးအနေနဲ့ ဝင်ရောက် စိစစ်ဖြေရှင်းပေးပါရန် အကူအညီတောင်းခံအပ်ပါသည်။ဖြစ်စဉ်အကျဉ်းမှာ - # မူလဆောင်းပါးသည် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများကိုသာ သီးသန့် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ #@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]]မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြားပြည်နယ်များတွင်လည်း အထူးဒေသများ ရှိသည်ဟူသော အချက်ဖြင့် ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာများကို အပြောင်းအလဲ မလုပ်ဘဲ ခေါင်းစဉ်ကို "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ဟု ပြောင်းလဲရွှေ့ခဲဲ့ပါသည်။ # ကျွန်တော့်ဘက်မှ ဆောင်းပါးတွင်း အကြောင်းအရာသည် ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်သဖြင့် ခေါင်းစဉ်ပြောင်းလိုက်ပါက ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊ တနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ရေးလိုပါက "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်းပါးအသစ် သီးသန့် ဖန်တီးသင့်ကြောင်း အကြံပြုဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာနှင့် ခေါင်းစဉ် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်နှင့် ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒစံနှုန်းများအတိုင်း ဖြစ်စေရန်အတွက် Admin များအနေဖြင့် ဆောင်းပါးအား မူလခေါင်းစဉ်အတိုင်း ပြန်လည် ရွေ့ပေးခြင်းနှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွေးနွေးမှုကို ကြားဝင်စိစစ် ဆုံးဖြတ်ပေးပါရန် လေးစားစွာဖြင့် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၁၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :ကျွန်တော်၏ အမြင်မှာ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] သည် သီးခြားဆောင်းပါးတစ်ခုအစား [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] ၏ ခေါင်းစဉ်ခွဲတစ်ခုသာဖြစ်သင့်သည်ဟုထင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်း​မရေးဘဲ [[ကယားပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] [[ကချင်ပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] စသည်ဖြင့်ခွဲခြားရေးသားနေပါက ဆောင်းပါးများသာဖောင်းပွပြီး ဖတ်ရှုသူများအတွက်လည်း ရှာဖွေရန်အချိန်ပိုကုန်၍အကျိုးမရှိဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်းတွင်ရေးသားနိုင်ပါလျက် မလိုအပ်ဘဲ ထိုသို့ဆောင်းပါးအပြိုင်/အခွဲများရေးသားခြင်း ဝီကီပီးဒီယားစံနှုန်းနှင့်ကိုက်ညီပါသလားခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်အတွေ့အကြုံအရ​ဆိုလျှင် အင်္ဂလိပ်ဝီကီပီးဒီးယား၌ သီးခြားရေးသား​ထားသော မြန်မာနိုင်ငံမှကျောင်းကောင်စီအကြောင်း ဆောင်းပါးကိုပင် ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် ဟူသောဆောင်းပါးထဲသို့ ပေါင်းထည့်ခံခဲ့ရဖူးပါသည်။ "''ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊''" ဆိုသည့် စွပ်စွဲချက်ကိုဖြေရှင်းပေးစေလိုပါသည်။ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] ဆိုသည့် ဆောင်းပါးနေရာဟောင်းမှ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ#ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ]] ခေါင်းစဉ်ခွဲသို့ ပြန်ညွှန်းထားပြီးဖြစ်ပါသည်။ :မပြောင်းလဲမီက မူရင်းဆောင်းပါး၏ မိတ်ဆက်အပိုဒ်တွင် <br />"''ရှမ်းပြည်နယ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် “အထူးဒေသများ” (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ မြန်မာ့တပ်မတော် (နဝတအစိုးရ) နှင့် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။''" <br />ဟူ၍ ရေးသားထားသည်ကိုတွေ့ခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဗကပမှခွဲထွက်ခဲ့သော အထူးဒေသများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင်သာမက ကချင်ပြည်နယ် နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင်လည်းတည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့်ထောက်ပြလိုသည်မှာ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများတွင် ဗကပခွဲထွက်မဟုတ်သည့်အဖွဲ့များလည်းအများ​ပင်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဖတ်ရှုသူများကိုအမှန်တကယ်လွဲမှားစေနိုင်သည့် ထိုပထမအပိုဒ်ကိုပြင်ဆင်ခဲ့ပါသည်။ ကျန်ရှိသည့်စာသားအျကြာင်းအရာများကိုဖယ်ရှားခြင်းမပြုခဲ့ဘဲ ခေါင်းစဉ်ခွဲများအဖြစ် ဆက်လက်ထားရှိခဲ့ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၅၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 1m0yfokb8bt2s1rdq98wgztm26fyo7c 1051094 1051093 2026-09-01T15:36:53Z နေနီဝန်း 89694 /* ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် */ typingအမှားပြင် 1051094 wikitext text/x-wiki == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် == မင်္ဂလာပါ ဆရာ{{ping|Dr Lotus Black}} ၊{{ping|Ninjastrikers}} ခင်ဗျာ -ကျွန်တော် Kyaw Myo Aung ပါ။ လတ်တလော "ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း နှင့် ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ အမြင်မတူဘဲ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားနေပါသဖြင့် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးအနေနဲ့ ဝင်ရောက် စိစစ်ဖြေရှင်းပေးပါရန် အကူအညီတောင်းခံအပ်ပါသည်။ဖြစ်စဉ်အကျဉ်းမှာ - # မူလဆောင်းပါးသည် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများကိုသာ သီးသန့် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ #@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]]မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြားပြည်နယ်များတွင်လည်း အထူးဒေသများ ရှိသည်ဟူသော အချက်ဖြင့် ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာများကို အပြောင်းအလဲ မလုပ်ဘဲ ခေါင်းစဉ်ကို "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ဟု ပြောင်းလဲရွှေ့ခဲဲ့ပါသည်။ # ကျွန်တော့်ဘက်မှ ဆောင်းပါးတွင်း အကြောင်းအရာသည် ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်သဖြင့် ခေါင်းစဉ်ပြောင်းလိုက်ပါက ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊ တနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ရေးလိုပါက "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်းပါးအသစ် သီးသန့် ဖန်တီးသင့်ကြောင်း အကြံပြုဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာနှင့် ခေါင်းစဉ် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်နှင့် ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒစံနှုန်းများအတိုင်း ဖြစ်စေရန်အတွက် Admin များအနေဖြင့် ဆောင်းပါးအား မူလခေါင်းစဉ်အတိုင်း ပြန်လည် ရွေ့ပေးခြင်းနှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွေးနွေးမှုကို ကြားဝင်စိစစ် ဆုံးဖြတ်ပေးပါရန် လေးစားစွာဖြင့် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၁၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :ကျွန်တော်၏ အမြင်မှာ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] သည် သီးခြားဆောင်းပါးတစ်ခုအစား [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] ၏ ခေါင်းစဉ်ခွဲတစ်ခုသာဖြစ်သင့်သည်ဟုထင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်း​မရေးဘဲ [[ကယားပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] [[ကချင်ပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] စသည်ဖြင့်ခွဲခြားရေးသားနေပါက ဆောင်းပါးများသာဖောင်းပွပြီး ဖတ်ရှုသူများအတွက်လည်း ရှာဖွေရန်အချိန်ပိုကုန်၍အကျိုးမရှိဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်းတွင်ရေးသားနိုင်ပါလျက် မလိုအပ်ဘဲ ထိုသို့ဆောင်းပါးအပြိုင်/အခွဲများရေးသားခြင်း ဝီကီပီးဒီယားစံနှုန်းနှင့်ကိုက်ညီပါသလားခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်၏အတွေ့အကြုံအရ​ဆိုလျှင် အင်္ဂလိပ်ဝီကီပီးဒီးယား၌ သီးခြားရေးသား​ထားသော မြန်မာနိုင်ငံမှကျောင်းကောင်စီအကြောင်း ဆောင်းပါးကိုပင် ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် ဟူသောဆောင်းပါးထဲသို့ ပေါင်းထည့်ခံခဲ့ရဖူးပါသည်။ "''ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊''" ဆိုသည့် စွပ်စွဲချက်ကိုဖြေရှင်းပေးစေလိုပါသည်။ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] ဆိုသည့် ဆောင်းပါးနေရာဟောင်းမှ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ#ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ]] ခေါင်းစဉ်ခွဲသို့ ပြန်ညွှန်းထားပြီးဖြစ်ပါသည်။ :မပြောင်းလဲမီက မူရင်းဆောင်းပါး၏ မိတ်ဆက်အပိုဒ်တွင် <br />"''ရှမ်းပြည်နယ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် “အထူးဒေသများ” (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ မြန်မာ့တပ်မတော် (နဝတအစိုးရ) နှင့် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။''" <br />ဟူ၍ ရေးသားထားသည်ကိုတွေ့ခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဗကပမှခွဲထွက်ခဲ့သော အထူးဒေသများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင်သာမက ကချင်ပြည်နယ် နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင်လည်းတည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့်ထောက်ပြလိုသည်မှာ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများတွင် ဗကပခွဲထွက်မဟုတ်သည့်အဖွဲ့များလည်းအများ​ပင်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဖတ်ရှုသူများကိုအမှန်တကယ်လွဲမှားစေနိုင်သည့် ထိုပထမအပိုဒ်ကိုပြင်ဆင်ခဲ့ပါသည်။ ကျန်ရှိသည့်စာသားအကြောင်းအရာများကိုဖယ်ရှားခြင်းမပြုခဲ့ဘဲ ခေါင်းစဉ်ခွဲများအဖြစ် ဆက်လက်ထားရှိခဲ့ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၅၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) tttvugsuvxawk78yrhg3y3614oz3znw 1051095 1051094 2026-09-01T15:38:27Z နေနီဝန်း 89694 /* ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် */ typing errorကြော​င့် ကျန်ခဲ့သောစာလုံး ထပ်ဖြည့်ပါသည်။ 1051095 wikitext text/x-wiki == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် == မင်္ဂလာပါ ဆရာ{{ping|Dr Lotus Black}} ၊{{ping|Ninjastrikers}} ခင်ဗျာ -ကျွန်တော် Kyaw Myo Aung ပါ။ လတ်တလော "ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း နှင့် ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ အမြင်မတူဘဲ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားနေပါသဖြင့် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးအနေနဲ့ ဝင်ရောက် စိစစ်ဖြေရှင်းပေးပါရန် အကူအညီတောင်းခံအပ်ပါသည်။ဖြစ်စဉ်အကျဉ်းမှာ - # မူလဆောင်းပါးသည် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများကိုသာ သီးသန့် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ #@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]]မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြားပြည်နယ်များတွင်လည်း အထူးဒေသများ ရှိသည်ဟူသော အချက်ဖြင့် ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာများကို အပြောင်းအလဲ မလုပ်ဘဲ ခေါင်းစဉ်ကို "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ဟု ပြောင်းလဲရွှေ့ခဲဲ့ပါသည်။ # ကျွန်တော့်ဘက်မှ ဆောင်းပါးတွင်း အကြောင်းအရာသည် ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်သဖြင့် ခေါင်းစဉ်ပြောင်းလိုက်ပါက ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊ တနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ရေးလိုပါက "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်းပါးအသစ် သီးသန့် ဖန်တီးသင့်ကြောင်း အကြံပြုဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာနှင့် ခေါင်းစဉ် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်နှင့် ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒစံနှုန်းများအတိုင်း ဖြစ်စေရန်အတွက် Admin များအနေဖြင့် ဆောင်းပါးအား မူလခေါင်းစဉ်အတိုင်း ပြန်လည် ရွေ့ပေးခြင်းနှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွေးနွေးမှုကို ကြားဝင်စိစစ် ဆုံးဖြတ်ပေးပါရန် လေးစားစွာဖြင့် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၁၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :ကျွန်တော်၏ အမြင်မှာ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] သည် သီးခြားဆောင်းပါးတစ်ခုအစား [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] ၏ ခေါင်းစဉ်ခွဲတစ်ခုသာဖြစ်သင့်သည်ဟုထင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်း​မရေးဘဲ [[ကယားပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] [[ကချင်ပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] စသည်ဖြင့်ခွဲခြားရေးသားနေပါက ဆောင်းပါးများသာဖောင်းပွပြီး ဖတ်ရှုသူများအတွက်လည်း ရှာဖွေရန်အချိန်ပိုကုန်၍အကျိုးမရှိဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်းတွင်ရေးသားနိုင်ပါလျက် မလိုအပ်ဘဲ ထိုသို့ဆောင်းပါးအပြိုင်/အခွဲများရေးသားခြင်းသည် ဝီကီပီးဒီယားစံနှုန်းနှင့်ကိုက်ညီပါသလားခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်၏အတွေ့အကြုံအရ​ဆိုလျှင် အင်္ဂလိပ်ဝီကီပီးဒီးယား၌ သီးခြားရေးသား​ထားသော မြန်မာနိုင်ငံမှကျောင်းကောင်စီအကြောင်း ဆောင်းပါးကိုပင် ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် ဟူသောဆောင်းပါးထဲသို့ ပေါင်းထည့်ခံခဲ့ရဖူးပါသည်။ "''ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊''" ဆိုသည့် စွပ်စွဲချက်ကိုဖြေရှင်းပေးစေလိုပါသည်။ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] ဆိုသည့် ဆောင်းပါးနေရာဟောင်းမှ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ#ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ]] ခေါင်းစဉ်ခွဲသို့ ပြန်ညွှန်းထားပြီးဖြစ်ပါသည်။ :မပြောင်းလဲမီက မူရင်းဆောင်းပါး၏ မိတ်ဆက်အပိုဒ်တွင် <br />"''ရှမ်းပြည်နယ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် “အထူးဒေသများ” (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ မြန်မာ့တပ်မတော် (နဝတအစိုးရ) နှင့် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။''" <br />ဟူ၍ ရေးသားထားသည်ကိုတွေ့ခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဗကပမှခွဲထွက်ခဲ့သော အထူးဒေသများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင်သာမက ကချင်ပြည်နယ် နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင်လည်းတည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့်ထောက်ပြလိုသည်မှာ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများတွင် ဗကပခွဲထွက်မဟုတ်သည့်အဖွဲ့များလည်းအများ​ပင်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဖတ်ရှုသူများကိုအမှန်တကယ်လွဲမှားစေနိုင်သည့် ထိုပထမအပိုဒ်ကိုပြင်ဆင်ခဲ့ပါသည်။ ကျန်ရှိသည့်စာသားအကြောင်းအရာများကိုဖယ်ရှားခြင်းမပြုခဲ့ဘဲ ခေါင်းစဉ်ခွဲများအဖြစ် ဆက်လက်ထားရှိခဲ့ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၅၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) cakdwksu304n32vv01n2mtcvg9exw3w 1051100 1051095 2026-09-01T17:29:08Z Dr Lotus Black 31011 အကြောင်းပြန်ခြင်း 1051100 wikitext text/x-wiki == ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါး ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှု အငြင်းပွားခြင်းကိစ္စ ကူညီပေးပါရန် == မင်္ဂလာပါ ဆရာ{{ping|Dr Lotus Black}} ၊{{ping|Ninjastrikers}} ခင်ဗျာ -ကျွန်တော် Kyaw Myo Aung ပါ။ လတ်တလော "ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ" ဆောင်းပါးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း နှင့် ခေါင်းစဉ်ရွှေ့ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ အမြင်မတူဘဲ အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားနေပါသဖြင့် အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးအနေနဲ့ ဝင်ရောက် စိစစ်ဖြေရှင်းပေးပါရန် အကူအညီတောင်းခံအပ်ပါသည်။ဖြစ်စဉ်အကျဉ်းမှာ - # မူလဆောင်းပါးသည် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများကိုသာ သီးသန့် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ #@[[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]]မှ မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြားပြည်နယ်များတွင်လည်း အထူးဒေသများ ရှိသည်ဟူသော အချက်ဖြင့် ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာများကို အပြောင်းအလဲ မလုပ်ဘဲ ခေါင်းစဉ်ကို "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ဟု ပြောင်းလဲရွှေ့ခဲဲ့ပါသည်။ # ကျွန်တော့်ဘက်မှ ဆောင်းပါးတွင်း အကြောင်းအရာသည် ရှမ်းပြည်နယ်တစ်ခုတည်းအတွက်သာ ဖြစ်သဖြင့် ခေါင်းစဉ်ပြောင်းလိုက်ပါက ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊ တနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ရေးလိုပါက "မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ" ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဆောင်းပါးအသစ် သီးသန့် ဖန်တီးသင့်ကြောင်း အကြံပြုဆွေးနွေးခဲ့ပါသည်။ ဆောင်းပါးပါ အကြောင်းအရာနှင့် ခေါင်းစဉ် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်နှင့် ဝီကီပီးဒီးယား မူဝါဒစံနှုန်းများအတိုင်း ဖြစ်စေရန်အတွက် Admin များအနေဖြင့် ဆောင်းပါးအား မူလခေါင်းစဉ်အတိုင်း ပြန်လည် ရွေ့ပေးခြင်းနှင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ဆွေးနွေးမှုကို ကြားဝင်စိစစ် ဆုံးဖြတ်ပေးပါရန် လေးစားစွာဖြင့် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:Kyaw Myo Aung|Kyaw Myo Aung]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kyaw Myo Aung|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၁၃၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :ကျွန်တော်၏ အမြင်မှာ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] သည် သီးခြားဆောင်းပါးတစ်ခုအစား [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]] ၏ ခေါင်းစဉ်ခွဲတစ်ခုသာဖြစ်သင့်သည်ဟုထင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်း​မရေးဘဲ [[ကယားပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] [[ကချင်ပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] စသည်ဖြင့်ခွဲခြားရေးသားနေပါက ဆောင်းပါးများသာဖောင်းပွပြီး ဖတ်ရှုသူများအတွက်လည်း ရှာဖွေရန်အချိန်ပိုကုန်၍အကျိုးမရှိဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုတည်းတွင်ရေးသားနိုင်ပါလျက် မလိုအပ်ဘဲ ထိုသို့ဆောင်းပါးအပြိုင်/အခွဲများရေးသားခြင်းသည် ဝီကီပီးဒီယားစံနှုန်းနှင့်ကိုက်ညီပါသလားခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်၏အတွေ့အကြုံအရ​ဆိုလျှင် အင်္ဂလိပ်ဝီကီပီးဒီးယား၌ သီးခြားရေးသား​ထားသော မြန်မာနိုင်ငံမှကျောင်းကောင်စီအကြောင်း ဆောင်းပါးကိုပင် ကျောင်းသားခေါင်းဆောင် ဟူသောဆောင်းပါးထဲသို့ ပေါင်းထည့်ခံခဲ့ရဖူးပါသည်။ "''ဖတ်ရှုသူများ အဓိပ္ပာယ်လွဲမှားနိုင်ကြောင်း၊''" ဆိုသည့် စွပ်စွဲချက်ကိုဖြေရှင်းပေးစေလိုပါသည်။ [[ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ အထူးဒေသများ]] ဆိုသည့် ဆောင်းပါးနေရာဟောင်းမှ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ#ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများ]] ခေါင်းစဉ်ခွဲသို့ ပြန်ညွှန်းထားပြီးဖြစ်ပါသည်။ :မပြောင်းလဲမီက မူရင်းဆောင်းပါး၏ မိတ်ဆက်အပိုဒ်တွင် <br />"''ရှမ်းပြည်နယ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည့် “အထူးဒေသများ” (Special Regions) သည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှစ၍ မြန်မာ့တပ်မတော် (နဝတအစိုးရ) နှင့် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ (ဗကပ) မှ ခွဲထွက်လာသော လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်များ ချုပ်ဆိုမှုအပေါ် မူတည်၍ တဖြည်းဖြည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။''" <br />ဟူ၍ ရေးသားထားသည်ကိုတွေ့ခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဗကပမှခွဲထွက်ခဲ့သော အထူးဒေသများသည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင်သာမက ကချင်ပြည်နယ် နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့တွင်လည်းတည်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့်ထောက်ပြလိုသည်မှာ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိအထူးဒေသများတွင် ဗကပခွဲထွက်မဟုတ်သည့်အဖွဲ့များလည်းအများ​ပင်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ဖတ်ရှုသူများကိုအမှန်တကယ်လွဲမှားစေနိုင်သည့် ထိုပထမအပိုဒ်ကိုပြင်ဆင်ခဲ့ပါသည်။ ကျန်ရှိသည့်စာသားအကြောင်းအရာများကိုဖယ်ရှားခြင်းမပြုခဲ့ဘဲ ခေါင်းစဉ်ခွဲများအဖြစ် ဆက်လက်ထားရှိခဲ့ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:နေနီဝန်း|နေနီဝန်း]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:နေနီဝန်း|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၅၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :: ကျွန်တော့်အနေနဲ့ '''ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ''' မှ '''[[မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ]]''' သို့ Move လုပ်လိုက်တာကို ပြသနာ မရှိဘူးလို့ ယူဆမိပါတယ်။ ဟုတ်ပါတယ် En wiki တွေမှာ ခေါင်းစဉ်တခုအောက်မှာပဲ သက်ဆိုင်ရာ စာပိုဒ်တွေကို (သီးသန့် ဆောင်းပါး မရေးတော့ဘဲ) ပြန်ညွှန်း (Redirect) လုပ်တာတွေ တွေ့ဖူးပါတယ်။ Interlink ချိတ်ထားတဲ့ တရုတ် ဝီကိမှာတော့ 特区 (缅甸) ( ဘာသာပြန်- အထူးဒေသ (မြန်မာ) ) ဆိုပြီး ရေးထားတာတွေ့ရတယ်ဗျ။ ဘာပဲဖြစ်ဖြစ် ''မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထူးဒေသများ'' ဆိုတာက ဆီလျော်တယ်လို့ ယူဆပါတယ်။ အခြား ပြည်နယ်က အထူးဒေသများကိုလည်း ဒီဆောင်းပါးမှာပဲ လာပေါင်းထည့်ရေးလိုက်ရင် အဆင်ပြေမယ်ထင်ပါတယ်။ နောင်အခါကျရင် အခုလိုမျိုး မူလက '''ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်းရှိ အထူးဒေသများ''' ဆောင်းပါးများကို မိမိသဘောနဲ့ Move မလုပ်ခင် သက်ဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်စာမျက်နှာမှာ အရင်ဆုံး ဆွေးနွေးကြဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အထူးသဖြင့် အငြင်းပွားဖွယ်ဖြစ်နိုင်တဲ့ ဆောင်းပါးတွေကို move လုပ်မယ်ဆိုရင်ပေါ့။ အားလုံး peace ပါ။ [[အသုံးပြုသူ:Dr Lotus Black|Dr Lotus Black]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Dr Lotus Black|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၂၉၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) susefb4z84ruwxu3y0lx88ujk5lpwya 3 291116 1051099 2026-09-01T16:38:03Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1051099 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Aungminkhant71 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၆:၃၈၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 36ia5p8ptn4al32py2i9jv7b7ed5gz2 3 291117 1051114 2026-09-01T18:38:18Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1051114 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် HtunKyaw22 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၈:၃၈၊ ၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) b1x1v9hez9h7hhi50xj1fwpnepb21mx 3 291118 1051119 2026-09-02T00:39:30Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1051119 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-47679-29 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၀:၃၉၊ ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 1pwj7j1j5rdyhw5nljxuncgg22y0qni 0 291119 1051124 2026-09-02T03:33:46Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''xxxအ.လ.က (ခွဲ) ပဲပုတ်xxxx''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ပဲပုတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ပဲပုတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051124 wikitext text/x-wiki '''xxxအ.လ.က (ခွဲ) ပဲပုတ်xxxx''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ပဲပုတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ပဲပုတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 8wktqtepnnou4amm9z09pu9m3h2gzxx 1051125 1051124 2026-09-02T03:34:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051125 wikitext text/x-wiki '''xxxအ.လ.က (ခွဲ) ပဲပုတ်xxxx''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ပဲပုတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ပဲပုတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.874240995360385| 96.50211922831323|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} k9oq7fk5sn5zfpggaqxntga05aidals 1051175 1051125 2026-09-02T04:27:52Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051175 wikitext text/x-wiki '''xxxအ.လ.က (ခွဲ) ပဲပုတ်xxxx''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ပဲပုတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ပဲပုတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.874240995360385| 96.50211922831323|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 3aknty27hmzai4ti868ip33t2b9v78q 0 291120 1051126 2026-09-02T03:37:01Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ရွှေညောင်ခင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရွှေညောင်ခင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရွှေညောင်ခင်ရွာ]]..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051126 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ရွှေညောင်ခင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရွှေညောင်ခင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရွှေညောင်ခင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၁၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 5d4xvt05bz930argufsz6zo8acbdqqn 1051127 1051126 2026-09-02T03:38:31Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051127 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ရွှေညောင်ခင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရွှေညောင်ခင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရွှေညောင်ခင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၁၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 3ad3k3w1sk4coh902tmsludf3qo5r6h 1051169 1051127 2026-09-02T04:24:24Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051169 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ရွှေညောင်ခင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ရွှေညောင်ခင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ရွှေညောင်ခင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၁၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 7lrvmmj3200c0f5yowjynmt6sxb80ia 0 291121 1051128 2026-09-02T03:39:24Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းခြား ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းခြားရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းခြားရွာ]]ရှ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051128 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းခြား ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းခြားရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းခြားရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} l0eqh1ga20k789usk4kdxkllni5gls3 1051129 1051128 2026-09-02T03:39:40Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051129 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းခြား ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းခြားရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းခြားရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 64kg75lxrudwfjymixzk5cscgwrmlh9 1051188 1051129 2026-09-02T04:33:30Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051188 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းခြား ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းခြားရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းခြားရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} e2i11f3czzidtdt0aq1iynw0vxxvf6a 0 291122 1051130 2026-09-02T03:40:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ဘုမ္မတီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘုမ္မတီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘုမ္မတီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051130 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဘုမ္မတီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘုမ္မတီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘုမ္မတီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၀၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 80k90l91d0jnsitlprv678iammfc572 1051131 1051130 2026-09-02T03:41:15Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051131 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဘုမ္မတီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘုမ္မတီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘုမ္မတီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၀၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.687113108641164| 96.6003590117575|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} cwrc0asojkfosrzr4zy72gtkhh1ra09 1051174 1051131 2026-09-02T04:27:45Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051174 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဘုမ္မတီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဘုမ္မတီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဘုမ္မတီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၀၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.687113108641164| 96.6003590117575|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} qeeiavp3flcjjmhjzqpekve6dl3mxxe 0 291123 1051132 2026-09-02T03:42:10Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) မဲဘလန်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မဲဘလန်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မဲဘလန်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051132 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) မဲဘလန်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မဲဘလန်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မဲဘလန်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 7kebsg9oo25n3bdf603od7e9qav9mby 1051133 1051132 2026-09-02T03:43:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051133 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) မဲဘလန်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မဲဘလန်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မဲဘလန်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.62475789173113| 96.59694733044286|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} goj68dobkqi99cg3ivj3yd3svsaqdtv 1051172 1051133 2026-09-02T04:27:28Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051172 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) မဲဘလန်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မဲဘလန်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မဲဘလန်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၃၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.62475789173113| 96.59694733044286|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} iifnklorqn3ucdffv73ezxzndzyw8s7 0 291124 1051134 2026-09-02T03:44:16Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ယောက်သဝ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ယောက်သဝရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ယောက်သဝရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051134 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ယောက်သဝ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ယောက်သဝရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ယောက်သဝရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၉၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} f85pj8t76uqcjqj9vjzj356b86d94ee 1051135 1051134 2026-09-02T03:45:03Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051135 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ယောက်သဝ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ယောက်သဝရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ယောက်သဝရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၉၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.61662470853743| 96.59381644953416|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 8sfzqwa8ql8iy0ojk0cvxzxlumfc1jg 1051170 1051135 2026-09-02T04:27:07Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051170 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ယောက်သဝ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ယောက်သဝရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ယောက်သဝရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၉၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.61662470853743| 96.59381644953416|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 7onut59xfetajdgxxupkdhgezfumrhz 0 291125 1051136 2026-09-02T03:47:44Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) စမွတ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[စမွတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|စမွတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်း..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051136 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) စမွတ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[စမွတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|စမွတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၄၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 538t6doxi5hr2100iv8odzslxfdp2hj 1051185 1051136 2026-09-02T04:32:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051185 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) စမွတ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[စမွတ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|စမွတ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၁၄၅ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 8lc42be8ktx26px1259262q2otds58s 0 291126 1051137 2026-09-02T03:48:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းကမ်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းကန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းကန်းရွာ]]ရှ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051137 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းကမ်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းကန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းကန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၂၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|yyyyyyy|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} jlj1w8086texawhtm4aro6nyfmn75qj 1051138 1051137 2026-09-02T03:49:26Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* ကိုးကား */ 1051138 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းကမ်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းကန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းကန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၂၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.808216142961296| 96.46256250669501|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} dfsid6fe1s7qgmv7xj41zowngtq6agc 1051189 1051138 2026-09-02T04:33:40Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051189 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ချောင်းကမ်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ချောင်းကန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ချောင်းကန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၂၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.808216142961296| 96.46256250669501|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} j99u2sc2ls9trd2wdbr2pweex36jh7j 0 291127 1051139 2026-09-02T03:51:20Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) တပြေး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တပြေးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တပြေးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်း..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051139 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) တပြေး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တပြေးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တပြေးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၅၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.828690611775365| 96.51569700778799|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} ccp5sejwbbb9t8rbatqlo3bxs8s0nbh 1051180 1051139 2026-09-02T04:28:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051180 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) တပြေး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တပြေးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တပြေးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၅၄ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.828690611775365| 96.51569700778799|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 1armcyuzglv7551di2v1tnn0hbyznwg 0 291128 1051140 2026-09-02T03:53:19Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ခြံကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ခြံကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ခြံကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051140 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ခြံကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ခြံကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ခြံကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၇၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.82792603693556| 96.5323226335707|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} scfqa0749p311sjnb8hupmznb5a80ce 1051187 1051140 2026-09-02T04:33:19Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051187 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ခြံကြီး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ခြံကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ခြံကြီးရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၇၆ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.82792603693556| 96.5323226335707|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} q1sv9isb8y2pdq636x66sqp2fm17mg8 0 291129 1051141 2026-09-02T03:54:26Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ကရင်နီကုန်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကရင်နီကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကရင်နီကုန်းရွာ]]ရှ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051141 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကရင်နီကုန်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကရင်နီကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကရင်နီကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} cyuixqsfp3y6pbo25g2qocw3j7dpeab 1051193 1051141 2026-09-02T04:34:22Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051193 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကရင်နီကုန်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ကရင်နီကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ကရင်နီကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} km1dy5pkw3r2xzy7h16dktznc8gmoua 0 291130 1051142 2026-09-02T03:56:35Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) တောကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တောကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တောကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051142 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) တောကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တောကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တောကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.804944301893208| 96.57127568917218|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} omf6l2dcgutsr3wu8aqd8mh84zp25a0 1051178 1051142 2026-09-02T04:28:27Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051178 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) တောကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တောကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တောကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.804944301893208| 96.57127568917218|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 6qcl9qhmlf56jdudn9d87zreqs5akt8 0 291131 1051144 2026-09-02T03:57:29Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း]] စာမျက်နှာကို [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း (ဝေါမြို့နယ်)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည် 1051144 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း (ဝေါမြို့နယ်)]] 6913ke272mpuy89lh8rxg4ayi1np8zi 1051145 1051144 2026-09-02T03:59:18Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း (ဝေါမြို့နယ်)]] သို့ ပြန်ညွှန်းကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1051145 wikitext text/x-wiki {{သံတူကြောင်းကွဲ}} '''အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း''' အမည်ဖြင့် အောက်ပါအခြေခံပညာစာသင်ကျောင်းများ ရှိသည်။ * [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း (ဝေါမြို့နယ်)]] * [[အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း (ထန်းတပင်မြို့နယ်)]] 8jaqgwr7i22vms234kwlj9avu20hobv 0 291132 1051146 2026-09-02T04:00:44Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇီးဖြူကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇီးဖြူကုန်းရွာ]]ရှိ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051146 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇီးဖြူကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇီးဖြူကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၇၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.79920882654334| 96.56487365852487|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} aq5jt2o0iqslviuwqreu239iork3bb3 1051181 1051146 2026-09-02T04:29:07Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051181 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ဇီးဖြူကုန်း''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇီးဖြူကုန်းရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇီးဖြူကုန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၇၈ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.79920882654334| 96.56487365852487|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} sk0z15tdez4z55v93yrf63l730qwm09 0 291133 1051147 2026-09-02T04:02:38Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) အင်ကြင်းသာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[အင်ကြင်းသာရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|အင်ကြင်းသာရွာ]]ရှိ အခ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051147 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) အင်ကြင်းသာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[အင်ကြင်းသာရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|အင်ကြင်းသာရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} ljyffp81wh3upna68mh3l6ht6uxun0i 1051168 1051147 2026-09-02T04:24:12Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051168 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) အင်ကြင်းသာ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[အင်ကြင်းသာရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|အင်ကြင်းသာရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၈၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 7rowneo0bm4tlrhqrg3e9nysx0qfytc 100 291134 1051148 2026-09-02T04:05:01Z Salai Rungtoi 22844 " {{Current events|year=2026|month=09|day=02|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}}" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051148 wikitext text/x-wiki {{Current events|year=2026|month=09|day=02|content= <!-- All news items below this line --> <!-- All news items above this line -->}} 9i8uvh9uw7rswteno74zhsimdhgzsyz 0 291135 1051149 2026-09-02T04:09:11Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) ကျုံပါ (က)''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051149 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကျုံပါ (က)''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇရပ်ကြီးရွာ]]၊ ကျုံပါ (က)ရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၀၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} fe58oyc1sgnd4dlch3sdx2u4zcggox4 1051191 1051149 2026-09-02T04:33:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051191 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) ကျုံပါ (က)''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇရပ်ကြီးရွာ]]၊ ကျုံပါ (က)ရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၀၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 1acb89yk5rrfhqzf4csu406u0m08waq 0 291136 1051150 2026-09-02T04:10:53Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) နောင်ကုလား''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051150 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) နောင်ကုလား''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇရပ်ကြီးရွာ]]၊ နောင်ကုလားရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၈၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} jgz8u1mgc8fgxsskpx2pb4qh5z4a1b9 1051177 1051150 2026-09-02T04:28:14Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051177 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) နောင်ကုလား''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[ဇရပ်ကြီးရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|ဇရပ်ကြီးရွာ]]၊ နောင်ကုလားရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၈၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} ts97jzjol7h35fwkuu9bpdnp72745zh 0 291137 1051151 2026-09-02T04:12:08Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) မွန်အလယ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ မွန်အလယ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051151 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) မွန်အလယ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မွန်အလယ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မွန်အလယ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 2kp5qtsesbmsilbigdlwfcf794g12y6 1051171 1051151 2026-09-02T04:27:19Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051171 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) မွန်အလယ်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[မွန်အလယ်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|မွန်အလယ်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၅၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} kco0n1owed1he55beq2def1hn2qtsu3 0 291138 1051152 2026-09-02T04:13:54Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.လ.က (ခွဲ) တလိုင်းအိုင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ တလိုင်းအိုင်ရွာ၊ ထ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051152 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) တလိုင်းအိုင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တလိုင်းအိုင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တလိုင်းအိုင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၁၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.65616643024001| 96.61344309527573|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} ieibbkvpiobot4wtjh8n2hjc1ena0es 1051179 1051152 2026-09-02T04:28:45Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1051179 wikitext text/x-wiki '''အ.လ.က (ခွဲ) တလိုင်းအိုင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ထန်းတပင်မြို့နယ်၊ တောင်ငူခရိုင်|ထန်းတပင်မြို့နယ်]]၊ [[တလိုင်းအိုင်ရွာ၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်|တလိုင်းအိုင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၃၁၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/htantabin-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|18.65616643024001| 96.61344309527573|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} llnn02ruf3ut132qocb9ipog9ncy4cd 14 291139 1051154 2026-09-02T04:16:26Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051154 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး၊ ထန်းတပင်မြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] 14u36gfqtc2ulz4cst7f021k5neh6h5 0 291140 1051211 2026-09-02T04:51:22Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "{{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = ယမဂတခရိုင် | native_name = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}} | settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | translit_lang1 = Japanese | translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]] | translit_lan..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051211 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = ယမဂတခရိုင် | native_name = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}} | settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | translit_lang1 = Japanese | translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]] | translit_lang1_info = {{lang|ja|山形県}} | translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}} | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg | caption1 = [[Ginzan Onsen]] | image2 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg | caption2 = [[Yama-dera]] | image3 = Zao snow monsters.jpg | caption3 = Snow monsters of [[Mount Zaō]] | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg | caption4 = [[Mount Haguro]] | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg | caption5 = [[Kamo Aquarium]] }} | image_flag = Flag of Yamagata Prefecture.svg | flag_size = 100px | image_blank_emblem = Emblem of Yamagata Prefecture.svg | blank_emblem_size = 80px | blank_emblem_type = Symbol | image_map = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Japan]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_name1 = [[Tōhoku region|Tōhoku]] | subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]] | subdivision_name2 = [[Honshu]] | seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]] | seat = [[Yamagata, Yamagata|Yamagata]] | parts_type = Subdivisions | parts_style = para | p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 8 | p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 35 | leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]] | leader_name = [[Mieko Yoshimura]] | area_total_km2 = 9325.15 | area_water_percent = 0.02 | area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|9th]] | population_footnotes = | population_total = 994537 | population_as_of = April 1, 2026 | population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|35th]] | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[JP¥]] 4,340 billion<br />[[US$]] 32.1 billion (2022) | iso_code = JP-06 | website = {{URL|http://www.pref.yamagata.jp/}} | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | country = Japan | bird = [[Mandarin duck]] (''Aix&nbsp;galericulata'') | fish = [[Oncorhynchus masou|Cherry salmon]] (''Oncorhynchus&nbsp;masou'') | flower = [[Safflower]] (''Carthamus&nbsp;tinctorius'') | tree = [[Cherry]] }} | population_blank1_title = Dialects | population_blank1 = [[Nairiku dialect|Nairiku]]・Shōnai | anthem = [[:ja:最上川 (曲)|Mogami gawa]] }} '''ယမဂတခရိုင်''' (山形県, Yamagata-ken<ref>{{cite book|script-title=ja:NHK日本語発音アクセント新辞典|publisher=NHK Publishing|editor=NHK Broadcasting Culture Research Institute|date=24 May 2016|lang=ja}}</ref>) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုးဟိုခု ဒေသ|တိုးဟိုခုဒေသ]]ရှိ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်အရ လူဦးရေ ၁,၀၀၅,၉၂၆ ဦး နေထိုင်ကြသည်။ ခရိုင်၏ ဧရိယာသည် ၉,၃၂၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃,၆၀၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[အခိတခရိုင်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[မိယဂိခရိုင်]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[ဖုခုရှိမခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[နီးဂတခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။<ref>Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Yamagata prefecture" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', pp. 1038-1039|page=1038}}; "Tōhoku" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 970|page=970}}</ref> ယမဂတမြို့သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ အကြီးဆုံးမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဆွတ်ရုအိုခမြို့၊ ဆခတမြိုု့နှင့် ယောနဲဇဝမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်သည် ဂျပန်ကမ်းရိုးတန်း၏ ဂျပန်အနောက်ပိုင်းပင်လယ်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>Nussbaum, "Yamagata" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 1038|page=1038}}</ref> ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ခရိုင်များသည် တောင်တန်းများစွာ တည်ရှိနေသည့် ဒေသများ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်၏ မြေဧရိယာ ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းကို အမျိုးသားဥယျာဉ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ယမဂတခရိုင်သည် အခိတခရိုင်နှင့်အတူ ရှေးခေတ်ကာလ ဒဲဝပြည်နယ်၏ တောင်ဘက်အစိတ်အပိုင်းတစ်ဝက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ယမဂတခရိုင်တွင် ဒဲဝတောင်သုံးလုံး ရှိသည်။ ၎င်းတောင်သုံးလုံဂတွင် ဟဂုရိုငါးထပ်ဘုရားရှိသည်။ ဤဘုရားကို ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံ့ရတနာအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} 3zyjvc0k7roefth3idkrg790qt4x4mo 1051212 1051211 2026-09-02T04:51:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1051212 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = ယမဂတခရိုင် | native_name = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}} | settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]] | translit_lang1 = Japanese | translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]] | translit_lang1_info = {{lang|ja|山形県}} | translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}} | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg | caption1 = [[Ginzan Onsen]] | image2 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg | caption2 = [[Yama-dera]] | image3 = Zao snow monsters.jpg | caption3 = Snow monsters of [[Mount Zaō]] | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg | caption4 = [[Mount Haguro]] | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg | caption5 = [[Kamo Aquarium]] }} | image_flag = Flag of Yamagata Prefecture.svg | flag_size = 100px | image_blank_emblem = Emblem of Yamagata Prefecture.svg | blank_emblem_size = 80px | blank_emblem_type = Symbol | image_map = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Japan]] | subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]] | subdivision_name1 = [[Tōhoku region|Tōhoku]] | subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]] | subdivision_name2 = [[Honshu]] | seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]] | seat = [[Yamagata, Yamagata|Yamagata]] | parts_type = Subdivisions | parts_style = para | p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 8 | p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 35 | leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]] | leader_name = [[Mieko Yoshimura]] | area_total_km2 = 9325.15 | area_water_percent = 0.02 | area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|9th]] | population_footnotes = | population_total = 994537 | population_as_of = April 1, 2026 | population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|35th]] | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[JP¥]] 4,340 billion<br />[[US$]] 32.1 billion (2022) | iso_code = JP-06 | website = {{URL|http://www.pref.yamagata.jp/}} | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | country = Japan | bird = [[Mandarin duck]] (''Aix&nbsp;galericulata'') | fish = [[Oncorhynchus masou|Cherry salmon]] (''Oncorhynchus&nbsp;masou'') | flower = [[Safflower]] (''Carthamus&nbsp;tinctorius'') | tree = [[Cherry]] }} | population_blank1_title = Dialects | population_blank1 = [[Nairiku dialect|Nairiku]]・Shōnai | anthem = [[:ja:最上川 (曲)|Mogami gawa]] }} '''ယမဂတခရိုင်''' (山形県, Yamagata-ken<ref>{{cite book|script-title=ja:NHK日本語発音アクセント新辞典|publisher=NHK Publishing|editor=NHK Broadcasting Culture Research Institute|date=24 May 2016|lang=ja}}</ref>) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[တိုးဟိုခု ဒေသ|တိုးဟိုခုဒေသ]]ရှိ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်အရ လူဦးရေ ၁,၀၀၅,၉၂၆ ဦး နေထိုင်ကြသည်။ ခရိုင်၏ ဧရိယာသည် ၉,၃၂၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃,၆၀၀ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[အခိတခရိုင်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[မိယဂိခရိုင်]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[ဖုခုရှိမခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[နီးဂတခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။<ref>Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). "Yamagata prefecture" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', pp. 1038-1039|page=1038}}; "Tōhoku" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 970|page=970}}</ref> ယမဂတမြို့သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ အကြီးဆုံးမြို့လည်း ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဆွတ်ရုအိုခမြို့၊ ဆခတမြိုု့နှင့် ယောနဲဇဝမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်သည် ဂျပန်ကမ်းရိုးတန်း၏ ဂျပန်အနောက်ပိုင်းပင်လယ်တွင် တည်ရှိသည်။<ref>Nussbaum, "Yamagata" in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 1038|page=1038}}</ref> ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ ခရိုင်များသည် တောင်တန်းများစွာ တည်ရှိနေသည့် ဒေသများ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်၏ မြေဧရိယာ ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းကို အမျိုးသားဥယျာဉ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ယမဂတခရိုင်သည် အခိတခရိုင်နှင့်အတူ ရှေးခေတ်ကာလ ဒဲဝပြည်နယ်၏ တောင်ဘက်အစိတ်အပိုင်းတစ်ဝက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ယမဂတခရိုင်တွင် ဒဲဝတောင်သုံးလုံး ရှိသည်။ ၎င်းတောင်သုံးလုံဂတွင် ဟဂုရိုငါးထပ်ဘုရားရှိသည်။ ဤဘုရားကို ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံ့ရတနာအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ==ပထဝီသွင်ပြင်== ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]] plve81q2ejj75v737521r2kaho7s1k1 0 291141 1051215 2026-09-02T06:29:33Z Zawzawaungthwin 100038 '''ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မလှိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ထမ္မကြီးရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ထမ္မကြီးကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး အပါအဝင် ၁၂ ဦး 1051215 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု | partof = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]နှင့် [[အညာ စစ်မြေပြင်]] | coordinates = | map = {{Location map | Myanmar | lat = 21.1000 | long = 95.6333 | width = 250 | label = ထမ္မကြီးရွာ | position = right | caption = မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တည်နေရာပြမြေပုံ }} | location = [[မလှိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ထမ္မကြီးရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ထမ္မကြီးရွာ]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | date = ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက် | time = နံနက် ၄:၀၀ နာရီခန့် | timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်|UTC+6:30]] | type = ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှု / စစ်ရေးအရ ရှင်းလင်းမှု | weapons = လက်နက်ငယ်များ | fatalities = ၁၂ ဦး (အမျိုးသား ၁၀ ဦး၊ အမျိုးသမီး ၂ ဦး) | injuries = | targets = ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး၊ ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အဖွဲ့ဝင်များနှင့် ဆက်နွယ်သူများ | perpetrators = တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ | notes = ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အဖွဲ့ဝင်များနှင့် စစ်ရေးပစ်မှတ်များကို ရှင်းလင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း တော်လှန်ရေး အသိုင်းအဝိုင်းက ဆိုသည်။ }} {{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}} '''ထမ္မကြီးရွာ အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[မလှိုင်မြို့နယ်]]၊ [[ထမ္မကြီးရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ထမ္မကြီးကျေးရွာ]]၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး အပါအဝင် ၁၂ ဦး ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံရသည့် ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ထိုလုပ်ရပ်ကို တော်လှန်ရေးအင်အားစုများက ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=မလှိုင်မြို့နယ် ထမ္မကြီးကျေးရွာတွင် ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူးတစ်ဦးနှင့် အသက် ၁၉ နှစ်အရွယ် လူငယ်တစ်ဦးအပါအဝင် အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီး ၁၂ ဦးကို PDF များက ​သေနတ်ဖြင့် ပစ်သတ် |url=https://news-eleven.com/article/314675 |access-date=2026-09-02 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=Myanmar Now |date=2026-09-01 |title=မလှိုင်တွင် ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူးအပါအဝင် ၁၂ ဦးသတ်ခံရ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/80881/ |access-date=2026-09-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=PDF အမည်ခံ အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများက လက်နက်များဖြင့် ရက်စက်စွာ ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် မလှိုင်မြို့နယ် ထမ္မကြီးကျေးရွာမှ အပြစ်မဲ့အရပ်သားပြည်သူ ၁၂ ဦးသေဆုံး |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pdf-amnnykhn-akmphkseaangknsuumaak-lknkmaaphng-rkckcaa-pckhttsttphttkhngkeaang-mliungmiuny |access-date=2026-09-02 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> == နောက်ခံအကြောင်းအရင်း == [[ရန်ကုန်-မန္တလေး အမြန်လမ်း|ရန်ကုန်–မန္တလေး အမြန်လမ်း]]၏ အနောက်ဘက် ၂ မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိသော [[ထမ္မကြီးရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ထမ္မကြီးကျေးရွာ]]သည် [[မလှိုင်မြို့]]မှ ၁၂ မိုင်ခန့် ကွာဝေးပြီး စစ်တပ်၏ စိုးမိုးနယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်သည်။တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဘက်က ထမ္မကြီးကျေးရွာတွင် စစ်တပ်က ဖွဲ့စည်းပေးထားသည့် ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အဖွဲ့ဝင်များရှိပြီး စစ်တပ်က တပ်ဆင်ပေးထားသော လက်နက်များကို ကိုင်ဆောင်၍ နယ်မြေအတွင်း ပြည်သူများအား ပေါ်တာဆွဲခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ဖမ်းဆီးခြင်းများနှင့် ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာ ခြိမ်းခြောက်မှုများကို ပြုလုပ်နေသည့်နေရာတစ်ခုအဖြစ် စွပ်စွဲထားပြီး စစ်ရေးပစ်မှတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားခဲ့ကြသည်။ စစ်တပ်နှင့် နိုင်ငံပိုင် သတင်းဌာနတို့ကမူ ထိုကျေးရွာအတွင်းရှိ ပြည်သူများမှာ အေးချမ်းစွာ နေထိုင်လျက်ရှိသည့် အပြစ်မဲ့ အရပ်သားများဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ၏ စွပ်စွဲချက်များကို ငြင်းပယ်ထားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Editor |first=M. F. P. |date=2026-08-31 |title=မိတ္ထီလာ မလှိုင်နယ် ထမ္မကြီးရွာ ဥက္ကဌ အပါအဝင် ရွာခံ ၁၂ ဦး သတ်ဖြတ်ခံရ၊ |url=https://mfp-mm.com/news/8746/ |access-date=2026-09-02 |website=Mandalay Free Press |language=en-US}}</ref> အခြားအကြောင်းအရာတစ်ခုမှာ မလှိုင်မြို့နယ်အတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်များ စိုးမိုးထားသည်ဆိုသော ကျေးရွာအချို့ကို ဩဂုတ်လအတွင်းတွင် စစ်တပ်က စစ်ကြောင်းထိုးခဲ့သည်။ ထိုသို့ စစ်ကြောင်းထိုးစဉ် [[လယ်ဗျားရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|လယ်ဗျားရွာ]]၊ [[မိတ်ကုန်းရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|မိတ်ကုန်းရွာ]]၊ [[တောင်ရိုးတဲရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|တောင်ရိုးတဲရွာ]]နှင့် [[ကျောက်တန်းရွာ၊ မလှိုင်မြို့နယ်|ကျောက်တန်းရွာ]] စသည့် ကျေးရွာ ၄ ရွာတွင် မီးလောင်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့မှစ၍ [[ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်]]၊ [[ပုပ္ပါး]]ဘက်မှ ရောက်ရှိလာသော စစ်တပ်စစ်ကြောင်းသည် ကျောက်ပန်းတောင်း၊ [[တောင်သာမြို့နယ်|တောင်သာ]]နှင့် မလှိုင် စသည့် သုံးမြို့နယ်အစပ်ရှိ ကျေးရွာများကို စစ်ကြောင်းထိုးခဲ့သဖြင့် ဒေသခံ သောင်းနှင့်ချီ၍ စစ်ဘေးလွတ်ရာသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။<ref>{{Cite web |title=မလှိုင်တွင် စစ်တပ် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် လင်မယား ၂ ဦး သေဆုံး၊ သမီးဖြစ်သူ ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/449569 |access-date=2026-09-02 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |title=မလှိုင်မြို့နယ်က ဘုရားစေတီ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်း အပါအဝင် နေအိမ် ၃၀ ခန့်ကို စစ်တပ် ဖျက်ဆီး |url=https://burmese.dvb.no/post/231917 |access-date=2026-09-02 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref><ref>{{Cite web |last=admin |date=2026-08-31 |title=မလှိုင်မြို့နယ် ထမ္မကြီးရွာတွင် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးနှင့်ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင်အပါအဝင် ၁၂ ဦး ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံရ |url=https://ayartimes.com/?p=73237 |access-date=2026-09-02 |website=Ayeyarwaddy Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-08-31 |title=မလှိုင်၊ထမ္မကြီးရွာစစ်တပ်ခန့်အုပ်ချုပ်​ရေးမှူးအပါအဝင်ဒေသခံ ၁၂ဦးအသတ်ခံရပြီး စစ်ကြောင်း ဝင်လာလို့ပြည်သူတိမ်း​ရှောင်ရ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/09/01/167126/ |access-date=2026-09-02 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}</ref><ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-06-07 |title=မလှိုင်မှာ စစ်တပ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျောင်းသားသုံးဦးအပါအဝင် ငါးဦးသေဆုံး |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/06/07/junta-jet-fighter-bombing-village-mahlaing-three-students-killed/ |access-date=2026-09-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == ဖြစ်စဉ် == ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃၁ ရက် နံနက် ၄:၀၀ နာရီခန့်တွင် လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့ဝင် အင်အား ၄၀ ခန့်သည် မော်တော်ယာဉ်များနှင့် မော်တော်ဆိုင်ကယ်များကို အသုံးပြု၍ ထမ္မကြီးကျေးရွာအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်စီးနင်းခဲ့သည်။ထိုသို့ ဝင်ရောက်စီးနင်းအပြီးတွင် ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး ဦးစိုးလင်းထိုက် အပါအဝင် စစ်တပ် လက်အောက်ခံ ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အဖွဲ့ဝင်များနှင့် သတင်းပေးများဟု စွပ်စွဲခံရသူများကို ဝိုင်းဝန်းပစ်ခတ်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-09-01 |title=မလှိုင်မြို့နယ်မှာ ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင်ပါ ၁၂ ဦး ကျေးရွာအတွင်းမှာ ပစ်သတ်ခံရ |url=https://myaelattathan.com/news/26117/ |access-date=2026-09-02 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}</ref> == ထိခိုက်သေဆုံးမှုများ == ပစ်ခတ်ခံရမှုကြောင့် အသက် ၂၀ မှ ၆၀ အကြားရှိ အမျိုးသား ၁၀ ဦးနှင့် အမျိုးသမီး ၂ ဦး (စုစုပေါင်း ၁၂ ဦး) သေဆုံးခဲ့သည်။နိုင်ငံပိုင်သတင်းက အပြစ်မဲ့ အရပ်သားများဟု သတင်းထုတ်ပြန်ထားပြီး တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဘက်ကမူ စစ်တပ်လက်အောက်ခံ ပြည်သူ့စစ် ခေါင်းဆောင်၊ ဒုခေါင်းဆောင် အပါအဝင် ပြည်သူ့စစ်များဟု ဆိုခဲ့ကြသည်။သေဆုံးသူများ၏ စာရင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=PDF အမည်ခံ အကြမ်းဖက်သောင်းကျန်းသူများက လက်နက်များဖြင့် ရက်စက်စွာ ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် မလှိုင်မြို့နယ်၊ ထမ္မကြီးကျေးရွာမှ အပြစ်မဲ့အရပ်သားပြည်သူ ၁၂ ဦးသေဆုံး |url=http://www.moi.gov.mm/news/87538 |access-date=2026-09-02 |website=Ministry Of Information |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! စဉ် !! အမည် !! အသက် !! ကျား/မ !! တာဝန် / အကြောင်းအရာ |- | ၁ || ဦးစိုးလင်းထိုက် || ၄၄ || ကျား || ကျေးရွာအုပ်ချုပ်ရေးမှူး |- | ၂ || ဦးမောင်သိန်း || ၄၃ || ကျား || ရွာခံ |- | ၃ || ဦးချစ်စမ်းမောင် || ၄၄ || ကျား || ရွာခံ |- | ၄ || ဦးဗိုလ်သက်လင်း || ၄၀ || ကျား || ရွာခံ |- | ၅ || ဦးသန်းဌေးအောင် || ၃၉ || ကျား || ရွာခံ |- | ၆ || ဦးဝေယံစိုး || ၃၂ || ကျား || ရွာခံ |- | ၇ || ဦးဇော်ခက် || ၄၅ || ကျား || ရွာခံ |- | ၈ || ဦးဟိန်းဝဏ္ဏဇော် || ၂၂ || ကျား || ရွာခံ |- | ၉ || ဦးဝင်းနိုင် || ၄၄ || ကျား || ရွာခံ |- | ၁၀ || ဦးအုန်းမောင် || ၆၃ || ကျား || ရွာခံ |- | ၁၁ || ဒေါ်ခင်မူ || ၄၄ || မ || ရွာခံ |- | ၁၂ || ဒေါ်လဲ့လဲ့ဝင်း || ၄၄ || မ || ရွာခံ |} == သတ်ဖြတ်ခံရမှုနှင့် တုံ့ပြန်ချက်များ == ဒေသတွင်း သတင်းဖော်ပြချက်များအရ သေဆုံးခဲ့သူများသည် မလှိုင်မြို့ တောင်ဘက် မိတ္ထီလာမြို့အနီး စစ်ကောင်စီ စိုးမိုးထားသည့် ထမ္မကြီးကျေးရွာရှိ ပြည်သူ့လုံခြုံရေး၊ အကြမ်းဖက်နှိမ်နင်းရေးအဖွဲ့ (ပလကဖ) အဖွဲ့ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုကို Guardians Of Mahlaing အဖွဲ့က လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထမ္မကြီးကျေးရွာရှိ ပလကဖ အဖွဲ့ဝင်များသည် စစ်ကောင်စီ၏ စစ်ရေးပစ်မှတ် ဖြစ်သောကြောင့် သွားရောက်ရှင်းလင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ၎င်းတို့ဘက်က ထုတ်ပြန်ထားသည်။အဆိုပါ ဖြစ်စဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ Guardians Of Mahlaing အဖွဲ့သို့ [[လွတ်လပ်တဲ့ အာရှအသံ|လွတ်လပ်သည့် အာရှအသံ (RFA)]] က ဆက်သွယ်မေးမြန်းခဲ့ရာတွင် ကျေးရွာအတွင်းရှိ ပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့များကို တော်လှန်ရေး အင်အားစုများက နံနက်စောစောပိုင်းတွင် ဝင်ရောက်စီးနင်း၍ ပစ်ခတ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၎င်းတို့ဘက်က ပြန်လည် ဖြေကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-09-01 |title=မလှိုင်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အပါအဝင် ၁၂ ဦး သတ်ဖြတ်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/09/01/twelve-people-including-village-administrator-killed-in-mahlaing-township/ |access-date=2026-09-02 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}</ref> == နောက်ဆက်တွဲ အခြေအနေ == ဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပွားပြီးနောက် စစ်တပ် တပ်ဖွဲ့ဝင်များသည် ကျေးရွာသို့ ရောက်ရှိလာပြီး သေဆုံးသူများ၏ ရုပ်အလောင်းများကို မလှိုင်မြို့ ပြည်သူ့ဆေးရုံသို့ ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။နိုင်ငံပိုင်သတင်းဌာန ဘက်ကမူ အဆိုပါ လုပ်ရပ်သည် PDF များက အပြစ်မဲ့ အရပ်သားများကို စစ်ရာဇဝတ်မှု (War Crime) ကျူးလွန်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ ဘက်ကမူ စစ်တပ်၏ လက်နက်ကိုင် ပြည်သူ့စစ် (ပျူစောထီး) အဖွဲ့ဝင်များကို စစ်ရေးအရ ရှင်းလင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ဖြစ်စဉ်အပြီးတွင် စစ်တပ်က မလှိုင်မြို့နယ်အတွင်း လေကြောင်းဗုံးကြဲမှုများနှင့် စစ်ကြောင်းထိုးမှုများကို ပိုမိုပြုလုပ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=မလှိုင်မြို့နယ်တွင် စစ်အာဏာရှင်ခန့် အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အပါအဝင်လူ ၁၂ ဦး ပစ်သတ်ခံရ |url=https://burmese.dvb.no/post/335808 |access-date=2026-09-02 |website=DVB Burmese |language=my}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ပဋိပက္ခများ]] [[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူသတ်ပွဲများ စာရင်း]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုများ]] jcdx5iyfak87jm9f4pm3zk1k8m0h5a5 0 291142 1051217 2026-09-02T06:31:59Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "'''အ.ထ.က (၁) ဒိုက်ဦး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့]]၊ ဝါဆိုရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051217 wikitext text/x-wiki '''အ.ထ.က (၁) ဒိုက်ဦး''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့]]၊ ဝါဆိုရပ်ကွက်ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကျောင်းသား ၁၃၃၀ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/daik-u-township/</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|17.796337875131012| 96.67459757956644|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} azmgryj18vodpx4449ojvc9wfst207u 14 291143 1051218 2026-09-02T06:32:36Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 "[[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051218 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] b8r94a0npjpqgnv1melqq6pxpsl787e 3 291146 1051224 2026-09-02T07:25:17Z Cabayi 9662 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:PixelWhite]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kaiser Of The Germans]] သို့ Cabayiက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ "[[Special:CentralAuth/PixelWhite|PixelWhite]]" ကို "[[Special:CentralAuth/Kaiser Of The Germans|Kaiser Of The Germans]]" သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း 1051224 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Kaiser Of The Germans]] 3wdwtj02lyjftmf631d2syzr7e309y1 0 291147 1051225 2026-09-02T07:36:06Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1366655631|Nanman]]" 1051225 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[Zhou dynasty|Zhou]] geography: [[Huaxia]] surrounded by the [[Four Barbarians]]—[[Dongyi]] in the east, Nanman in the south, [[Xirong]] in the west, and [[Beidi]] in the north.|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=Southern Man (ethnonym)}}'''မန်''' ၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' ( {{Lang-zh}} ဟု လူသိများသည် ''(တရုတ်တောင်ပိုင်း လူမျိုးစုများ'' ) သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]] တွင် အဓိကအားဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတဝိုက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း [[တိုင်းရင်းသား|ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]] ဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ်တရုတ်ရင်းမြစ်များတွင် နန်မန်ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုစည်းဖော်ပြရန် အသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့တွင် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး|မြောင်]] ၊ ဇွမ် နှင့် [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] လူမျိုးများ၏ ရှေ့ပြေးလူမျိုးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]] နှင့် [[ယီလူမျိုး|ယီ]] လူမျိုးများကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုများ လည်းပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် တိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်ရှိ မည်သည့်အုပ်စုကိုမဆို ပါဝင်သော ထီးအသုံးအနှုန်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး ချူ ပြည်နယ်သည် [[ကျိုးမင်းဆက်]] အတွင်း ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး လူသားယဉ်ကျေးမှု၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းလွှမ်းမိုးမှုခံခဲ့ရသော်လည်း ဤလူများကို စည်းလုံးစေသော လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပါ။ nw2bohms3q1jdycvqogzb6ewbcv3f6x 1051226 1051225 2026-09-02T07:43:22Z Chenzeyan29 141880 1051226 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[အရိုင်းအစိုင်းများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် နန်မန်၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်း}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]] နှင့် [[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] အုပ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> sln9i2nw3o2b44kdqmtvcxt4tc39bwq 1051227 1051226 2026-09-02T07:44:13Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051227 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[အရိုင်းအစိုင်းများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် နန်မန်၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်း}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]] နှင့် [[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] အုပ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> 0xd8typlongm5nhhrbtbebbthhmxpjj 1051228 1051227 2026-09-02T07:51:37Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051228 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[အရိုင်းအစိုင်းများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် နန်မန်၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်း}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]] နှင့် [[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] အုပ်စုများ ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> lwi59iq0eoajq85t8jpjilcd6nu874k 1051229 1051228 2026-09-02T07:56:56Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051229 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[အရိုင်းအစိုင်းများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် နန်မန်၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်း}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]] နှင့် [[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> 444mj49iwm209ebn4eyj6rriysy18zv 1051230 1051229 2026-09-02T08:01:59Z Chenzeyan29 141880 1051230 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[အရိုင်းအစိုင်းများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် နန်မန်၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်း}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]] နှင့် [[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ==ကိုးကား== <ref> 2iwbmjau3l1032vszxzy3js4ndbzmbf 1051232 1051230 2026-09-02T08:03:33Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051232 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[အရိုင်းအစိုင်းများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် နန်မန်၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်း}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] နှင့် ရှေ့ပြေး-[[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ==ကိုးကား== <ref> 24qsfothl7mqj9ggh1wxvnwbd4cglsv 1051234 1051232 2026-09-02T08:05:01Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051234 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[နန်မန်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများနှင့် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] နှင့် ရှေ့ပြေး-[[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ==ကိုးကား== <ref> rq8wdtu2jl3d6ybf4m10trlpef7rl7b 1051235 1051234 2026-09-02T08:06:05Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1051235 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[နန်မန်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများ အပြင် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] နှင့် ရှေ့ပြေး-[[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ==ကိုးကား== <ref> p1o1yso629r8bdh9xsdir27pwyjo1o9 1051237 1051235 2026-09-02T09:35:34Z Dr Lotus Black 31011 1051237 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[နန်မန်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများ အပြင် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] နှင့် ရှေ့ပြေး-[[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}] [[Category:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ရှေးခေတ်လူမျိုးများ]] kyf5y7aymh8h8lpzh9ie2x5vz11u6j1 1051238 1051237 2026-09-02T09:35:57Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1051238 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|pic=File:Huaxiasiyi.svg|piccap=[[ကျိုးမင်းဆက်]] ခေတ် ပထဝီဝင် - [[ဟွာရှား]] နှင့် ၎င်းအား ဝိုင်းရံထားသော အရပ်လေးမျက်နှာ [[ဌာနေတိုင်းရင်းသားများ]] ဖြစ်သည့် အရှေ့ဘက်တွင် [[တုံယီ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[နန်မန်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ရှီရုန်]] နှင့် မြောက်ဘက်တွင် [[ဘေတီ]]။|t=[[wikt:南蠻|南蠻]]|s=[[wikt:南蛮|南蛮]]|poj=Lâm-bân|tl=Lâm-bân|j=Naam4 Maan4|p=Nánmán|w=Nan-man|l=တောင်ပိုင်းမန်}}'''မန်'''၊ '''နန်မန်''' သို့မဟုတ် '''တောင်ပိုင်းမန်''' သည် [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် အနောက်တောင်ပိုင်း]]၊ အထူးသဖြင့် [[ယန်ဇီမြစ်]] ဝှမ်းတစ်ဝိုက်တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော ရှေးဟောင်း ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> ရှေးခေတ် တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် နန်မန်းဟူသော အသုံးအနှုန်းကို လူမျိုးစုများစွာကို စုံပေါင်းဖော်ပြရန် ထီးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ ၎င်းတို့အနက် ခေတ်သစ် [[မြောင်လူမျိုး]] ကဲ့သို့ [[မှုံ-မီယန် ဘာသာစကားများ|မြောင်-မီယန် အုပ်စုဝင်]]များ၊ ကျွမ့်၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|တိုင်-ကဒိုင်း]] လူမျိုးစုများ၏ ဘိုးဘေးများ အပြင် [[ဂျိန်းဖော့လူမျိုး|ဂျိန်းဖော]]၊ [[ယီလူမျိုး|ယီ]]၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] နှင့် ရှေ့ပြေး-[[ဗမာလူမျိုး]] တို့ကဲ့သို့သော [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]] အုပ်စုဝင်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ထိုအသုံးအနှုန်းသည် နယ်မြေတိုးချဲ့လာသော ဟွာရှား (ဟန်တရုတ်) ယဉ်ကျေးမှု၏ တောင်ဘက်တွင် တည်ရှိသည့် မည်သည့် လူမျိုးစုကိုမဆို ညွှန်းဆိုသည့် အစုအဝေး အမည်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကျိုးမင်းဆက်]] ကာလအတွင်း [[ချူပြည်နယ်]] က ယန်ဇီဒေသ၏ အများစုကို လွှမ်းမိုးအုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အချို့သော အုပ်စုများသည် ဟွာရှား ယဉ်ကျေးမှု စိမ့်ဝင်မှု ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဤ နန်မန်း လူမျိုးစုများကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း တည်ဆောက်ထားသည့် ဗဟိုပြု အဖွဲ့အစည်း သို့မဟုတ် နိုင်ငံတစ်ခုမျှ မရှိခဲ့ပေ။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> == ဝေါဟာရရင်းမြစ် == [[တရုတ်ဘာသာစကား]] တွင် "မန်" (Man - {{Lang-zh|蠻}}) ဟူသော စာလုံးသည် ရှေးခေတ်ကတည်းက စတင်သုံးစွဲခဲ့သည့် မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ အမည်နာမတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961">Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.</ref> တရုတ်အလယ်ပိုင်း လွင်ပြင် တွင် နေထိုင်သည့် [[ဟွာရှား]] (ဟန်တရုတ်) သမိုင်းရေးဆရာများသည် ၎င်းတို့၏ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ် ပြင်ပရှိ မိမိတို့၏ တောင်ဘက်နယ်စပ် တောင်တန်းဒေသများ၌ အခြေချနေထိုင်ကြသော ဌာနေလူမျိုးစုများကို "နန်မန်" (Nanman - {{Lang-zh|南蠻}}) သို့မဟုတ် "တောင်ပိုင်းမန်" ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968">Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.</ref> ဤဝေါဟာရတွင် ပါဝင်သော "နန်း" (Nan) သည် "တောင်ဘက်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရပြီး၊ "မန်" (Man) သည် ဟန်တရုတ် ယဉ်ကျေးမှု မစိမ့်ဝင်သေးသည့် အနုပညာ၊ ဘာသာစကားနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ကွဲပြားသော တောင်ပိုင်းနေ လူမျိုးစုများကို စုံပေါင်း၍ ညွှန်းဆိုသော ထီးသုံးအမည် ဖြစ်သည်။<ref name="Luce1961" /><ref name="Coedes1968" /> == သမိုင်းကြောင်း == [[ကျိုးမင်းဆက်]] (ခရစ်မပေါ်မီ ၁၀၄၆–၂၅၆) ကာလမှစ၍ တရုတ်သမိုင်း မှတ်တမ်းများတွင် မန်လူမျိုးစုများအကြောင်းကို စတင်တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းတို့သည် [[ယန်ဇီမြစ်]] ၏ တောင်ဘက်၊ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ [[တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း|အနောက်တောင်ပိုင်း]] ဒေသများဖြစ်ကြသော ယူနန်၊ ရူးကျိုး၊ ကွမ်စီ နှင့် ဟူနန် ပြည်နယ်များတွင် ပံ့ဖြန့်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[သုံးပြည်ထောင်ခေတ်]] (ခရစ်နှစ် ၂၂၀–၂၈၀) တွင် ရှူးဟန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် [[ကျူးကော့လျံ]] ၏ တောင်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးအရ နန်မန် ဒေသများကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ခဲ့သည့် ဖြစ်ရပ်မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသည်။<ref name="Coedes1968" /> [[ထန်မင်းဆက်]] ကာလ (ခရစ်နှစ် ၇ ရာစု – ၁၀ ရာစု) တွင် ယူနန်ဒေသရှိ မန် လူမျိုးစု အစုအဝေး ၆ စုကို ပေါင်းစည်း၍ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Luce1961" /> ခရစ်နှစ် ၈၆၃ ခန့်တွင် ရေးသားခဲ့သော တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်သည့် ''မန်ရှု'' (Manshu - မန်တို့၏ မှတ်တမ်း) ၌ နန်ကျောက် စစ်တပ်အတွင်း ပါဝင်လာခဲ့သည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ရှေးပြေး-ဗမာ အုပ်စုများကိုလည်း မန်မျိုးစုများအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။<ref name="Luce1961" /> အဆိုပါ နန်ကျောက်တပ်များ၏ အေဒီ ၉ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုနှင့်အတူ မန် (ရှေ့ပြေး-ဗမာ) စစ်သည်တော်များနှင့် ဌာနေ [[ပျူလူမျိုး]] တို့၏ သွေးနှော ပေါင်းစပ်မှုမှတစ်ဆင့် ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။<ref name="Kutanan2019">Kutanan, W., et al. (2019). "Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar". ''Scientific Reports'', 9(1), 13180.</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:တရုတ်နိုင်ငံ၏ ရှေးခေတ်လူမျိုးများ]] t3q8gbnyykbngqqoesky4u7ecxp0epi 3 291148 1051236 2026-09-02T08:40:24Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1051236 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-47503-55 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၀၊ ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 7465fysdrugq4cg4twmwujmltnfxd7p 14 291149 1051239 2026-09-02T09:37:02Z Dr Lotus Black 31011 " [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051239 wikitext text/x-wiki [[ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] 4y0o2j3kyko25emsd0r9twbl94i6pgv 0 291151 1051244 2026-09-02T10:14:36Z Dr Lotus Black 31011 "{{Infobox scientist | image = Nancy Grace Roman 1969 NASA Portrait (41124536895).jpg | alt = | caption = ၁၉၆၉ ခုနှစ်ရှိ ရိုမန် | birth_date = {{birth date|1925|5|16}} | birth_place = Nashville, Tennessee, U.S. | death_date = {{Death date and age|..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051244 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | image = Nancy Grace Roman 1969 NASA Portrait (41124536895).jpg | alt = | caption = ၁၉၆၉ ခုနှစ်ရှိ ရိုမန် | birth_date = {{birth date|1925|5|16}} | birth_place = Nashville, Tennessee, U.S. | death_date = {{Death date and age|2018|12|25|1925|5|16}} | death_place = Germantown, Maryland, U.S. | fields = [[နက္ခတ္တဗေဒ]] | workplaces = Yerkes Observatory, University of Chicago, [[NASA]], Naval Research Laboratory | education = Swarthmore College<br>University of Chicago | thesis_title = Ursa Major Moving Group | thesis_url = | thesis_year = 1949 | doctoral_advisor = William Wilson Morgan | academic_advisors = W.W. Morgan, Peter van de Kamp | doctoral_students = | notable_students = | known_for = [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]အား အကောင်ထည်ဖော်ခြင်း | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = {{collapsible list|title={{nobold|''စာရင်းအား ကြည့်ရန်''}}|{{ubl|item_style={{longitem}} |Federal Woman's Award |Exceptional Scientific Achievement Medal, NASA |NASA Outstanding Scientific Leadership Award |Fellow, American Astronautical Society |William Randolph Lovelace II Award, American Astronautical Association |Fellow of the American Association for the Advancement of Science |Lifetime Achievement Award – Women in Aerospace}} }} | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = | spouse = | children = }} '''နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန်''' (Nancy Grace Roman) (မေ ၁၆၊ ၁၉၂၅ - ဒီဇင်ဘာ ၂၅၊ ၂၀၁၈) သည် အမေရိကန်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဖြစ်ပြီး ကြယ်များအား ခွဲခြားစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ယင်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများအကြောင်းကို အဓိက ပံ့ပိုးသည့်နေရာတွင် ထင်ရှားသည်။ နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန်သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များကြားတွင် [[နာဆာ]]ရှိ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး အမှုဆောင်အရာရှိချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။<ref name=AnnRev/> ရိုမန်သည် နာဆာတွင် [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] ဖြစ်မြောက်ရေးအတွက် စွမ်းစွမ်းတမံ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ''ဟာဘယ်၏ မိခင်'' ဟူသောဂုဏ်ကို ရရှိခဲ့သည်။<ref name="NPRObit"/><ref>{{Cite news |date=2018-12-31 |title=Mother of the Hubble: Tributes paid to Nasa scientist |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-46720014 |access-date=2026-06-29 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> သူမ၏ သက်တမ်းတလျှောက်တွင် သိပ္ပံပညာရပ်နယ်ပယ်ရှိ အမျိုးသမီးတို့၏ အခန်းကဏ္ဍကို ကိုယ်စားပြုသူ၊ သင်ကြားပေးသူ၊ လူထုနှင့် ဆက်ဆံရေးများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မေလတွင် နာဆာ အရာရှိ Jim Bridenstine က သူမ၏ နက္ခတ္တဗေဒတွင် ပံ့ပိုးမှုများကို အသိမှတ်ပြုသည့်အနေဖြင့် [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်]] ဟူသော အာကာသ တယ်လီစကုပ်ကို သူမ၏နာမည်ဖြင့် အမည်ပေးခဲ့သည်။<ref name=RomanSpaceTelescope/> ==ကိုးကား== {{Reflist|colwidth=30em| refs= <ref name="NPRObit">{{cite news | title=Nancy Grace Roman, 'Mother Of Hubble' Space Telescope, Has Died, At Age 93 | publisher=NPR | date=December 30, 2018 | author=Russell Lewis | url=https://www.npr.org/2018/12/30/680994535/nancy-grace-roman-mother-of-hubble-space-telescope-has-died | archive-date=December 31, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181231020139/https://www.npr.org/2018/12/30/680994535/nancy-grace-roman-mother-of-hubble-space-telescope-has-died | url-status=live}}</ref> <ref name=AnnRev>{{Cite journal | author= Roman, Nancy Grace | title= Nancy Grace Roman and the Dawn of Space Astronomy | journal= Annual Review of Astronomy and Astrophysics | volume= 57 | pages= 1–34 | year= 2019 | doi= 10.1146/annurev-astro-091918-104446 | bibcode= 2019ARA&A..57....1R | doi-access= free}}</ref> <ref name=RomanSpaceTelescope>{{cite web | url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ | title=NASA Telescope Named For 'Mother of Hubble' Nancy Grace Roman | publisher=NASA | date=May 20, 2020 | archive-date=May 20, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200520180313/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ | url-status=live}}</ref> }} {{Lifetime|၁၉၂၅|၂၀၁၈}} [[ကဏ္ဍ:ဟပ်ဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] [[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင်များ]] 6m2hljuon6mgabphukrhkludt1o0kjj 0 291152 1051246 2026-09-02T10:36:01Z Dr Lotus Black 31011 စာမျက်နှာကို [[နေစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1051246 wikitext text/x-wiki #Redirect[[နေစကြဝဠာပြင်ပဂြိုဟ်]] ojrydhsh49aenyoa0t0etz052xa9zug 3 291153 1051247 2026-09-02T10:40:40Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1051247 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-47831-97 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၄၀၊ ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 197jwv88shunehfnyzunkx6lzgs4whr 3 291154 1051248 2026-09-02T10:40:50Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1051248 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ချီးထုတ် ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၀:၄၀၊ ၂ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) sezslphp5w601hdtb5j8gxomrq8n803 0 291155 1051249 2026-09-02T10:59:09Z Dr Lotus Black 31011 "{{infobox spaceflight | name = Nancy Grace Roman Space Telescope | names_list = {{Plainlist| * Roman * Roman Space Telescope (RST) * Wide-Field Infrared Survey Telescope (WFIRST) * Joint Dark Energy Mission (JDEM) }} | image = ROMANNewModelV8RomanStill00049.png | image_caption = Rendered model of the..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1051249 wikitext text/x-wiki {{infobox spaceflight | name = Nancy Grace Roman Space Telescope | names_list = {{Plainlist| * Roman * Roman Space Telescope (RST) * Wide-Field Infrared Survey Telescope (WFIRST) * Joint Dark Energy Mission (JDEM) }} | image = ROMANNewModelV8RomanStill00049.png | image_caption = Rendered model of the Nancy Grace Roman Space Telescope | image_size = 300px | mission_type = [[အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်|အနီအောက်ရောင်ခြည်]] [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] | operator = [[NASA]]{{\}}[[:en:Goddard Space Flight Center|GSFC]] | website = {{URL|http://roman.gsfc.nasa.gov/}} | mission_duration = 5 years (planned){{r|WFIRSTobservatory}}<br>{{time interval|30 Aug 2026, 11:26:04|show=dhm|sep=,}} (elapsed) | launch_mass = {{plainlist| * {{cvt|10500|kg}} (planned){{r|Bartusek2022}} * {{cvt|9174|kg}} (actual){{r|McDowell2026}} }} | power = 4.5&nbsp;[[ကီလိုဝပ်|kW]]{{r|Bartusek2022}} | launch_date = 30 August 2026, 11:26:04 UTC{{r|RomanHome}} | launch_rocket = [[:en:Falcon Heavy]] Block 5<ref>{{cite web |title=B1104 of Falcon 9 Block 5 |website=Next Spaceflight |date=2018-05-11 |url=https://nextspaceflight.com/reuse/211/ |access-date=2026-08-29}}</ref> | launch_site = [[:en:Kennedy Space Center]] [[:en:LC-39A]] | launch_contractor = [[SpaceX]] | orbit_reference = [[:en:Lagrange point#L2 point|Sun–Earth L₂ orbit]] | orbit_regime = [[:en:Halo orbit]] | orbit_periapsis = <!-- {{cvt|188420|km}}{{citation needed|date=June 2026}} see Orbit_in_infobox discussion on talk page --> | orbit_apoapsis = <!-- {{cvt|806756|km}}{{citation needed|date=June 2026}} see Orbit_in_infobox discussion on talk page --> | apsis = apsis | trans_band = {{Plainlist| * [[:en:S band|S-band]] ([[:en:TT&C]] support) * [[:en:Ka band|K_a-band]] (data acquisition) }} | trans_bandwidth = {{Plainlist| * Few kbit/s duplex (S-band) * 290&nbsp;Mbit/s (K_a-band) }} | telescope_type = [[:en:Three-mirror anastigmat]] | manufacturer = [[:en:NASA Goddard Space Flight Center]] | telescope_diameter = {{cvt|2.4|m|ft}} | telescope_focal_ratio = {{f/|7.9}} | telescope_wavelength = 0.48–2.30&nbsp;μm ([[:en:Visible spectrum|အပြာ]] မှ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]){{r|WFIreference}} | instruments_list = {{Infobox spaceflight/Instruments | acronym1 = WFI | name1 = Wide-Field Instrument | acronym2 = CGI | name2 = Coronagraph Instrument }} | insignia = Nancy Grace Roman Space Telescope patch.png{{!}}class=skin-invert | insignia_caption = Nancy Grace Roman Space Telescope mission logo | insignia_upright = 0.8 <!-- Use this parameter to scale the image, instead of the deprecated "insignia_size"; see WP:IMGSIZE. --> | programme = '''[[:en:Large Strategic Science Missions]]'''{{br}}<small>''Astrophysics Division''</small> | previous_mission = [[ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] | next_mission = }} '''နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်''' ('''Nancy Grace Roman Space Telescope''') သည် [[နာဆာ]]၏ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]သုံး [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် နေနှင့်ကမ္ဘာကြားရှိ ပတ်လမ်းဆီသို့ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။<ref name="auto2">{{Cite web |title=The Nancy Grace Roman Space Telescope has launched |url=https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch |access-date=2026-08-30 |website=The Planetary Society |language=en |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830153117/https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch |url-status=live }}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |last=Cartier |first=Kimberly M. S. |date=2026-08-30 |title=Roman Telescope Begins Quest to Reveal Evolving Universe |url=https://eos.org/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe |access-date=2026-08-30 |website=[[Eos (magazine)|Eos]] |language=en-US |archive-url=https://megalodon.jp/2026-0831-0902-42/https://eos.org:443/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe |archive-date=2026-08-31 |url-status=live}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Warren |first=Haygen |date=2026-08-29 |title=NASA, SpaceX successfully launch the Nancy Grace Roman Space Telescope from Florida |url=https://www.nasaspaceflight.com/2026/08/roman-telescope-launch/ |access-date=2026-08-30 |website=[[NASASpaceFlight]] |language=en-US |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://megalodon.jp/2026-0831-0827-05/https://www.nasaspaceflight.com:443/2026/08/roman-telescope-launch/ |url-status=live }}</ref> နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်သည် နာဆာ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန်]]အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="RomanSpaceTelescope" /> ရိုမန် တယ်လီစကုပ်ရှိ ပုံရိပ်များကိုဖော်ဆောင်သော ကင်မရာသည် [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ထက် အဆ ၁၀၀ ပိုမိုကြီးမားပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များကို ရှာဖွေခြင်း၊ [[အမှောင်စွမ်းအင်]]များ (Dark energy) ၏ သက်ရောက်မှုကို တိုင်းတာခြင်းနှင့်{{r|RomanGSFC}} စကြဝဠာ ကြီးထွားလာမှုတို့ကို လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|colwidth=30em| refs= <ref name="WFIRSTobservatory">{{cite web |url=http://wfirst.gsfc.nasa.gov/observatory/ |title=WFIRST Observatory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214063216/https://wfirst.gsfc.nasa.gov/observatory/ |publisher=NASA (GSFC) |date=April 25, 2014 |archive-date=February 14, 2015 |url-status=dead |access-date=March 14, 2021}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Bartusek2022">{{cite conference |last1=Bartusek |first1=Lisa M. L. |last2=Davis |first2=Jody L. |last3=Vess |first3=Melissa F. |title=Nancy Grace Roman Space Telescope Observatory Implementation and Challenges |conference=2022 IEEE Aerospace Conference (AERO) |publisher=IEEE |date=5-12 March 2022 |location=Big Sky, MT, USA |doi=10.1109/AERO53065.2022.9843415 |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20210021677 |access-date=20 April 2026 |archive-date=25 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425053749/https://ntrs.nasa.gov/citations/20210021677 |url-status=live }}</ref> <ref name="McDowell2026">{{cite web |last1=McDowell |first1=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=I wrote to Lisa Bartusek, Roman team member and the author of the 2022 paper that Wikipedia cites for the 10500 kg design planning value. She tells me the actual launch mass is 9174 kg including 1116 kg of hydrazine. Result! |url=https://bsky.app/profile/did:plc:vqtp5dj2o6rqnge56sz2db5a/post/3muautz2ims2r |website=[[Bluesky]] |access-date=29 August 2026}}</ref> <ref name="RomanGSFC">{{cite web |title=Mission Overview |url=https://roman.gsfc.nasa.gov/about.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904154010/https://wfirst.gsfc.nasa.gov/about.html |archive-date=4 September 2019 |access-date=March 14, 2021 |work=Nancy Grace Roman Space Telescope |publisher=NASA}} {{PD-notice}}</ref> <ref name=RomanHome>{{cite web |editor-last=Brill |editor-first=Jennifer |url=https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/ |title=Nancy Grace Roman Space Telescope – NASA Science |publisher=NASA |date=27 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=30 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730233302/https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/ |url-status=live }}</ref> <ref name="RomanSpaceTelescope">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ |title=NASA Telescope Named For "Mother of Hubble" Nancy Grace Roman |publisher=NASA |date=May 20, 2020 |access-date=March 14, 2021 |archive-date=20 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520180313/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ |url-status=live }} {{PD-notice}}</ref> <ref name="WFIreference">{{cite web |date=25 January 2021 |title=Roman Wide-Field Instrument Reference Information |url=https://roman.gsfc.nasa.gov/science/RRI/Roman_WFI_Reference_Information_20210125.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102750/https://roman.gsfc.nasa.gov/science/RRI/Roman_WFI_Reference_Information_20210125.pdf |archive-date=14 May 2021 |access-date=9 January 2022}}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နာဆာ စီမံကိန်းများ]] 9sxy0itc899fa6tiatpkvkznhn4o8r8 1051250 1051249 2026-09-02T11:00:56Z Dr Lotus Black 31011 [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်]] စာမျက်နှာကို [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည်: more specific 1051249 wikitext text/x-wiki {{infobox spaceflight | name = Nancy Grace Roman Space Telescope | names_list = {{Plainlist| * Roman * Roman Space Telescope (RST) * Wide-Field Infrared Survey Telescope (WFIRST) * Joint Dark Energy Mission (JDEM) }} | image = ROMANNewModelV8RomanStill00049.png | image_caption = Rendered model of the Nancy Grace Roman Space Telescope | image_size = 300px | mission_type = [[အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်|အနီအောက်ရောင်ခြည်]] [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] | operator = [[NASA]]{{\}}[[:en:Goddard Space Flight Center|GSFC]] | website = {{URL|http://roman.gsfc.nasa.gov/}} | mission_duration = 5 years (planned){{r|WFIRSTobservatory}}<br>{{time interval|30 Aug 2026, 11:26:04|show=dhm|sep=,}} (elapsed) | launch_mass = {{plainlist| * {{cvt|10500|kg}} (planned){{r|Bartusek2022}} * {{cvt|9174|kg}} (actual){{r|McDowell2026}} }} | power = 4.5&nbsp;[[ကီလိုဝပ်|kW]]{{r|Bartusek2022}} | launch_date = 30 August 2026, 11:26:04 UTC{{r|RomanHome}} | launch_rocket = [[:en:Falcon Heavy]] Block 5<ref>{{cite web |title=B1104 of Falcon 9 Block 5 |website=Next Spaceflight |date=2018-05-11 |url=https://nextspaceflight.com/reuse/211/ |access-date=2026-08-29}}</ref> | launch_site = [[:en:Kennedy Space Center]] [[:en:LC-39A]] | launch_contractor = [[SpaceX]] | orbit_reference = [[:en:Lagrange point#L2 point|Sun–Earth L₂ orbit]] | orbit_regime = [[:en:Halo orbit]] | orbit_periapsis = <!-- {{cvt|188420|km}}{{citation needed|date=June 2026}} see Orbit_in_infobox discussion on talk page --> | orbit_apoapsis = <!-- {{cvt|806756|km}}{{citation needed|date=June 2026}} see Orbit_in_infobox discussion on talk page --> | apsis = apsis | trans_band = {{Plainlist| * [[:en:S band|S-band]] ([[:en:TT&C]] support) * [[:en:Ka band|K_a-band]] (data acquisition) }} | trans_bandwidth = {{Plainlist| * Few kbit/s duplex (S-band) * 290&nbsp;Mbit/s (K_a-band) }} | telescope_type = [[:en:Three-mirror anastigmat]] | manufacturer = [[:en:NASA Goddard Space Flight Center]] | telescope_diameter = {{cvt|2.4|m|ft}} | telescope_focal_ratio = {{f/|7.9}} | telescope_wavelength = 0.48–2.30&nbsp;μm ([[:en:Visible spectrum|အပြာ]] မှ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]){{r|WFIreference}} | instruments_list = {{Infobox spaceflight/Instruments | acronym1 = WFI | name1 = Wide-Field Instrument | acronym2 = CGI | name2 = Coronagraph Instrument }} | insignia = Nancy Grace Roman Space Telescope patch.png{{!}}class=skin-invert | insignia_caption = Nancy Grace Roman Space Telescope mission logo | insignia_upright = 0.8 <!-- Use this parameter to scale the image, instead of the deprecated "insignia_size"; see WP:IMGSIZE. --> | programme = '''[[:en:Large Strategic Science Missions]]'''{{br}}<small>''Astrophysics Division''</small> | previous_mission = [[ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] | next_mission = }} '''နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်''' ('''Nancy Grace Roman Space Telescope''') သည် [[နာဆာ]]၏ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]သုံး [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် နေနှင့်ကမ္ဘာကြားရှိ ပတ်လမ်းဆီသို့ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။<ref name="auto2">{{Cite web |title=The Nancy Grace Roman Space Telescope has launched |url=https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch |access-date=2026-08-30 |website=The Planetary Society |language=en |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830153117/https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch |url-status=live }}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |last=Cartier |first=Kimberly M. S. |date=2026-08-30 |title=Roman Telescope Begins Quest to Reveal Evolving Universe |url=https://eos.org/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe |access-date=2026-08-30 |website=[[Eos (magazine)|Eos]] |language=en-US |archive-url=https://megalodon.jp/2026-0831-0902-42/https://eos.org:443/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe |archive-date=2026-08-31 |url-status=live}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Warren |first=Haygen |date=2026-08-29 |title=NASA, SpaceX successfully launch the Nancy Grace Roman Space Telescope from Florida |url=https://www.nasaspaceflight.com/2026/08/roman-telescope-launch/ |access-date=2026-08-30 |website=[[NASASpaceFlight]] |language=en-US |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://megalodon.jp/2026-0831-0827-05/https://www.nasaspaceflight.com:443/2026/08/roman-telescope-launch/ |url-status=live }}</ref> နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်သည် နာဆာ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန်]]အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="RomanSpaceTelescope" /> ရိုမန် တယ်လီစကုပ်ရှိ ပုံရိပ်များကိုဖော်ဆောင်သော ကင်မရာသည် [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ထက် အဆ ၁၀၀ ပိုမိုကြီးမားပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များကို ရှာဖွေခြင်း၊ [[အမှောင်စွမ်းအင်]]များ (Dark energy) ၏ သက်ရောက်မှုကို တိုင်းတာခြင်းနှင့်{{r|RomanGSFC}} စကြဝဠာ ကြီးထွားလာမှုတို့ကို လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|colwidth=30em| refs= <ref name="WFIRSTobservatory">{{cite web |url=http://wfirst.gsfc.nasa.gov/observatory/ |title=WFIRST Observatory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214063216/https://wfirst.gsfc.nasa.gov/observatory/ |publisher=NASA (GSFC) |date=April 25, 2014 |archive-date=February 14, 2015 |url-status=dead |access-date=March 14, 2021}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Bartusek2022">{{cite conference |last1=Bartusek |first1=Lisa M. L. |last2=Davis |first2=Jody L. |last3=Vess |first3=Melissa F. |title=Nancy Grace Roman Space Telescope Observatory Implementation and Challenges |conference=2022 IEEE Aerospace Conference (AERO) |publisher=IEEE |date=5-12 March 2022 |location=Big Sky, MT, USA |doi=10.1109/AERO53065.2022.9843415 |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20210021677 |access-date=20 April 2026 |archive-date=25 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425053749/https://ntrs.nasa.gov/citations/20210021677 |url-status=live }}</ref> <ref name="McDowell2026">{{cite web |last1=McDowell |first1=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=I wrote to Lisa Bartusek, Roman team member and the author of the 2022 paper that Wikipedia cites for the 10500 kg design planning value. She tells me the actual launch mass is 9174 kg including 1116 kg of hydrazine. Result! |url=https://bsky.app/profile/did:plc:vqtp5dj2o6rqnge56sz2db5a/post/3muautz2ims2r |website=[[Bluesky]] |access-date=29 August 2026}}</ref> <ref name="RomanGSFC">{{cite web |title=Mission Overview |url=https://roman.gsfc.nasa.gov/about.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904154010/https://wfirst.gsfc.nasa.gov/about.html |archive-date=4 September 2019 |access-date=March 14, 2021 |work=Nancy Grace Roman Space Telescope |publisher=NASA}} {{PD-notice}}</ref> <ref name=RomanHome>{{cite web |editor-last=Brill |editor-first=Jennifer |url=https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/ |title=Nancy Grace Roman Space Telescope – NASA Science |publisher=NASA |date=27 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=30 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730233302/https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/ |url-status=live }}</ref> <ref name="RomanSpaceTelescope">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ |title=NASA Telescope Named For "Mother of Hubble" Nancy Grace Roman |publisher=NASA |date=May 20, 2020 |access-date=March 14, 2021 |archive-date=20 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520180313/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ |url-status=live }} {{PD-notice}}</ref> <ref name="WFIreference">{{cite web |date=25 January 2021 |title=Roman Wide-Field Instrument Reference Information |url=https://roman.gsfc.nasa.gov/science/RRI/Roman_WFI_Reference_Information_20210125.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102750/https://roman.gsfc.nasa.gov/science/RRI/Roman_WFI_Reference_Information_20210125.pdf |archive-date=14 May 2021 |access-date=9 January 2022}}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နာဆာ စီမံကိန်းများ]] 9sxy0itc899fa6tiatpkvkznhn4o8r8 1051252 1051250 2026-09-02T11:01:24Z Dr Lotus Black 31011 1051252 wikitext text/x-wiki {{infobox spaceflight | name = Nancy Grace Roman Space Telescope | names_list = {{Plainlist| * Roman * Roman Space Telescope (RST) * Wide-Field Infrared Survey Telescope (WFIRST) * Joint Dark Energy Mission (JDEM) }} | image = ROMANNewModelV8RomanStill00049.png | image_caption = Rendered model of the Nancy Grace Roman Space Telescope | image_size = 300px | mission_type = [[အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်|အနီအောက်ရောင်ခြည်]] [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] | operator = [[NASA]]{{\}}[[:en:Goddard Space Flight Center|GSFC]] | website = {{URL|http://roman.gsfc.nasa.gov/}} | mission_duration = 5 years (planned){{r|WFIRSTobservatory}}<br>{{time interval|30 Aug 2026, 11:26:04|show=dhm|sep=,}} (elapsed) | launch_mass = {{plainlist| * {{cvt|10500|kg}} (planned){{r|Bartusek2022}} * {{cvt|9174|kg}} (actual){{r|McDowell2026}} }} | power = 4.5&nbsp;[[ကီလိုဝပ်|kW]]{{r|Bartusek2022}} | launch_date = 30 August 2026, 11:26:04 UTC{{r|RomanHome}} | launch_rocket = [[:en:Falcon Heavy]] Block 5<ref>{{cite web |title=B1104 of Falcon 9 Block 5 |website=Next Spaceflight |date=2018-05-11 |url=https://nextspaceflight.com/reuse/211/ |access-date=2026-08-29}}</ref> | launch_site = [[:en:Kennedy Space Center]] [[:en:LC-39A]] | launch_contractor = [[SpaceX]] | orbit_reference = [[:en:Lagrange point#L2 point|Sun–Earth L₂ orbit]] | orbit_regime = [[:en:Halo orbit]] | orbit_periapsis = <!-- {{cvt|188420|km}}{{citation needed|date=June 2026}} see Orbit_in_infobox discussion on talk page --> | orbit_apoapsis = <!-- {{cvt|806756|km}}{{citation needed|date=June 2026}} see Orbit_in_infobox discussion on talk page --> | apsis = apsis | trans_band = {{Plainlist| * [[:en:S band|S-band]] ([[:en:TT&C]] support) * [[:en:Ka band|K_a-band]] (data acquisition) }} | trans_bandwidth = {{Plainlist| * Few kbit/s duplex (S-band) * 290&nbsp;Mbit/s (K_a-band) }} | telescope_type = [[:en:Three-mirror anastigmat]] | manufacturer = [[:en:NASA Goddard Space Flight Center]] | telescope_diameter = {{cvt|2.4|m|ft}} | telescope_focal_ratio = {{f/|7.9}} | telescope_wavelength = 0.48–2.30&nbsp;μm ([[:en:Visible spectrum|အပြာ]] မှ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]){{r|WFIreference}} | instruments_list = {{Infobox spaceflight/Instruments | acronym1 = WFI | name1 = Wide-Field Instrument | acronym2 = CGI | name2 = Coronagraph Instrument }} | insignia = Nancy Grace Roman Space Telescope patch.png{{!}}class=skin-invert | insignia_caption = Nancy Grace Roman Space Telescope mission logo | insignia_upright = 0.8 <!-- Use this parameter to scale the image, instead of the deprecated "insignia_size"; see WP:IMGSIZE. --> | programme = '''[[:en:Large Strategic Science Missions]]'''{{br}}<small>''Astrophysics Division''</small> | previous_mission = [[ဂျိန်းစ်ဝဘ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] | next_mission = }} '''နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် အာကာသ တယ်လီစကုပ်''' ('''Nancy Grace Roman Space Telescope''') သည် [[နာဆာ]]၏ [[အနီအောက်ရောင်ခြည်]]သုံး [[အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် နေနှင့်ကမ္ဘာကြားရှိ ပတ်လမ်းဆီသို့ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။<ref name="auto2">{{Cite web |title=The Nancy Grace Roman Space Telescope has launched |url=https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch |access-date=2026-08-30 |website=The Planetary Society |language=en |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260830153117/https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch |url-status=live }}</ref><ref name="auto1">{{Cite web |last=Cartier |first=Kimberly M. S. |date=2026-08-30 |title=Roman Telescope Begins Quest to Reveal Evolving Universe |url=https://eos.org/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe |access-date=2026-08-30 |website=[[Eos (magazine)|Eos]] |language=en-US |archive-url=https://megalodon.jp/2026-0831-0902-42/https://eos.org:443/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe |archive-date=2026-08-31 |url-status=live}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |last=Warren |first=Haygen |date=2026-08-29 |title=NASA, SpaceX successfully launch the Nancy Grace Roman Space Telescope from Florida |url=https://www.nasaspaceflight.com/2026/08/roman-telescope-launch/ |access-date=2026-08-30 |website=[[NASASpaceFlight]] |language=en-US |archive-date=30 August 2026 |archive-url=https://megalodon.jp/2026-0831-0827-05/https://www.nasaspaceflight.com:443/2026/08/roman-telescope-launch/ |url-status=live }}</ref> နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်သည် နာဆာ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန်]]အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် အမည်ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="RomanSpaceTelescope" /> ရိုမန် တယ်လီစကုပ်ရှိ ပုံရိပ်များကိုဖော်ဆောင်သော ကင်မရာသည် [[ဟာဘယ် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]]ထက် အဆ ၁၀၀ ပိုမိုကြီးမားပြီး [[နေအဖွဲ့အစည်းပြင်ပဂြိုဟ်]]များကို ရှာဖွေခြင်း၊ [[အမှောင်စွမ်းအင်]]များ (Dark energy) ၏ သက်ရောက်မှုကို တိုင်းတာခြင်းနှင့်{{r|RomanGSFC}} စကြဝဠာ ကြီးထွားလာမှုတို့ကို လေ့လာမည်ဖြစ်သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist|colwidth=30em| refs= <ref name="WFIRSTobservatory">{{cite web |url=http://wfirst.gsfc.nasa.gov/observatory/ |title=WFIRST Observatory |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214063216/https://wfirst.gsfc.nasa.gov/observatory/ |publisher=NASA (GSFC) |date=April 25, 2014 |archive-date=February 14, 2015 |url-status=dead |access-date=March 14, 2021}} {{PD-notice}}</ref> <ref name="Bartusek2022">{{cite conference |last1=Bartusek |first1=Lisa M. L. |last2=Davis |first2=Jody L. |last3=Vess |first3=Melissa F. |title=Nancy Grace Roman Space Telescope Observatory Implementation and Challenges |conference=2022 IEEE Aerospace Conference (AERO) |publisher=IEEE |date=5-12 March 2022 |location=Big Sky, MT, USA |doi=10.1109/AERO53065.2022.9843415 |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20210021677 |access-date=20 April 2026 |archive-date=25 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260425053749/https://ntrs.nasa.gov/citations/20210021677 |url-status=live }}</ref> <ref name="McDowell2026">{{cite web |last1=McDowell |first1=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=I wrote to Lisa Bartusek, Roman team member and the author of the 2022 paper that Wikipedia cites for the 10500 kg design planning value. She tells me the actual launch mass is 9174 kg including 1116 kg of hydrazine. Result! |url=https://bsky.app/profile/did:plc:vqtp5dj2o6rqnge56sz2db5a/post/3muautz2ims2r |website=[[Bluesky]] |access-date=29 August 2026}}</ref> <ref name="RomanGSFC">{{cite web |title=Mission Overview |url=https://roman.gsfc.nasa.gov/about.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904154010/https://wfirst.gsfc.nasa.gov/about.html |archive-date=4 September 2019 |access-date=March 14, 2021 |work=Nancy Grace Roman Space Telescope |publisher=NASA}} {{PD-notice}}</ref> <ref name=RomanHome>{{cite web |editor-last=Brill |editor-first=Jennifer |url=https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/ |title=Nancy Grace Roman Space Telescope – NASA Science |publisher=NASA |date=27 July 2026 |access-date=31 July 2026 |archive-date=30 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730233302/https://science.nasa.gov/mission/roman-space-telescope/ |url-status=live }}</ref> <ref name="RomanSpaceTelescope">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ |title=NASA Telescope Named For "Mother of Hubble" Nancy Grace Roman |publisher=NASA |date=May 20, 2020 |access-date=March 14, 2021 |archive-date=20 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520180313/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/ |url-status=live }} {{PD-notice}}</ref> <ref name="WFIreference">{{cite web |date=25 January 2021 |title=Roman Wide-Field Instrument Reference Information |url=https://roman.gsfc.nasa.gov/science/RRI/Roman_WFI_Reference_Information_20210125.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102750/https://roman.gsfc.nasa.gov/science/RRI/Roman_WFI_Reference_Information_20210125.pdf |archive-date=14 May 2021 |access-date=9 January 2022}}</ref> }} [[ကဏ္ဍ:အနီအောက်ရောင်ခြည် တယ်လီစကုပ်များ]] [[ကဏ္ဍ:နာဆာ စီမံကိန်းများ]] 3pbk5qwqphneqbjz7b733i5i6ozwitd 0 291156 1051251 2026-09-02T11:00:56Z Dr Lotus Black 31011 [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် တယ်လီစကုပ်]] စာမျက်နှာကို [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည်: more specific 1051251 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[နန်စီ ဂရေးစ် ရိုမန် အာကာသ တယ်လီစကုပ်]] c13aas5s520c2qyfcc3o6d2ychs1j3g