ဗုဒ္ဓဘာသာ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="my">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>mywiki</dbname>
    <base>https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုသူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">မုခ်ဝ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">စာမူကြမ်း</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မော်ဂျူး</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1922</id>
    <revision>
      <id>1051552</id>
      <parentid>1024964</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T02:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160658" sha1="7iwexfk78xh50xyk7xahlhxq8dvhjw5" xml:space="preserve">{{POV|date=April 2016}}
{{မယုံကြည်ရသောရင်းမြစ်|date=April 2016}}

'''ဗုဒ္ဓဘာသာ'''သည် ကိုးကွယ်ရာ[[ဘာသာတရား]] လည်းကောင်း၊ သင်ယူလိုက်နာကျင့်ကြံရာ '[[ဓမ္မ]]' လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ]]ဟောကြားခဲ့သော အယူဝါဒများ ဖြစ်၍ 'ဗုဒ္ဓဝါဒ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓ၏သင်ကြားမှုများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော 'ဗုဒ္ဓသာသနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]၏ သင်ကြားဆုံးမမှုများကို အခြေခံသည့် များစွာသော ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ ယုံကြည်မှုများနှင့် ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာများ ခြုံငုံပါဝင်သည်။ 'ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ' အမည်တွင် 'ဂေါတမ' သည်မျိုးရိုးအမည် ဖြစ်၍ 'ဗုဒ္ဓ'သည် 'ဉာဏ်အလင်းပွင့်သူ ([[သစ္စာ လေးပါး]]ကို သိမြင်သူ)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထုံးတမ်းယုံကြည်မှုအရ ဗုဒ္ဓသည် [[ဘီစီ]] ၆ ရာစုမှ ဘီစီ ၄ ရာစုအတွင်း [[အိန္ဒိယ တိုက်ငယ်]]၏ မြောက်ပိုင်းရှိ [[မာဂဓတိုင်းပြည်]]တွင် နေထိုင်သွားသည်ဟု သိရသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် ဗုဒ္ဓအား သစ္စာ လေးပါးကို ကိုယ်တိုင်ထိုးထွင်းသိမြင်သူ အဖြစ်လည်းကောင်း တန်ခိုးရှင်ဘုရား အဖြစ်လည်းကောင်း [[အဝိဇ္ဇာ]]နှင့် [[တဏှာ]]ကို ပယ်သတ်ပြီး [[ဘဝသံသရာစက်ဝန်း|သံသရာ]]ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ဖို့အတွက် လမ်းညွှန်ပြသပေးသည့် ဉာဏ်အလင်းပွင့်သူ ဆရာသခင် အဖြစ်လည်းကောင်း မှတ်ယူကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် သစ္စာ လေးပါးနှင့် [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]ကို သိမြင်နားလည်ခြင်းအားဖြင့် ဤသို့ ဉာဏ်အလင်းပွင့်မှုကို ရရှိနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာသည် (ခရစ်တော်မပေါ်မီ) ဘီစီ ၅၈၈  တွင် စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။   သမိုင်းပညာရှင်များသည် [[ ဗုဒ္ဓ]]  မြတ်စွာဘုရား ၏  မွေးဖွားချိန်အားဘီစီ ၆၂၃  သက်တမ်းသတ်မှတ်ကြသည်။ မဟာလူသားတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓသည်  ကျင့်ကြံအားထုတ်ခဲ့သဖြင့် ဘီစီ ၅၈၈ တွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;festivals.iloveindia.com&quot;&gt;[http://festivals.iloveindia.com/buddha-purnima/ Buddha Purnima 2017 – The Birthday of Buddha – Significance, Celebration &amp; Date in 2018&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm |access-date=5 July 2012 |archive-date=7 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107062605/http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm }}&lt;/ref&gt; ယနေ့ကမ္ဘာတွင် သာသနာ သက္ကရာဇ်ကို ဗုဒ္ဓ ပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူသည့် ဘီစီ ၅၄၃ မှစပြီး ရေတွက်သောကြောင့်၊ ဥပမာ-ခရစ်နှစ် ၂၀၁၂ တွင်၂၅၅၅ ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ် (၂၀၁၂+ဘီစီ ၅၄၃=၂၅၅၅ ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ်) ဖြစ်နေသည်။ ထိုသို့ တွက်ချက်နည်းမှာ မမှန်ကန်ကြောင်း နှင့် ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ်ကို မှန်ကန်စွာ တွက်ချက်လိုပါက  မြတ်စွာဘုရားက  ဗုဒ္ဓဝါဒ ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော ဘီစီ ၅၈၈ မှစပြီး ရေတွက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် ဦးမြင့်ကြွယ် ([[မြင့်ကြွယ်၊ မြို့မ|မြို့မမြင့်ကြွယ်]]) က မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။၊ ဥပမာ-ခရစ်နှစ် ၂၀၁၂ တွင် ၂၆၀၀  ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ်(၂၀၁၂+ဘီစီ ၅၈၈=၂၆၀၀ ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ်) ဖြစ်ရပါမည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာသက်တမ်း တွက်ချက်ပုံကို မြို့မ-မြင့်ကြွယ် ရေးသားခဲ့သော &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု အထူးမှတ်သားဖွယ်နှင့် လူငယ်ရေးရာ မှတ်စုများစာအုပ်&quot; တွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda{{Dead link|date=December 2020 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha |accessdate=21 June 2012 |archivedate=17 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017185012/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha }}&lt;/ref&gt;  ဗုဒ္ဓဘာသာ ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်မှာ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းဖြစ်သည်။[[ထေရဝါဒ]] ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အားလုံးသည် တိပိဋက (&quot;[[ပိဋကတ်သုံးပုံ]]&quot;) ကို ဘုရားဟောတရားဓမ္မအဖြစ် လိုက်နာကျင့်ကြံကြပြီး  [[မဟာယာန]]ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် ထေဝါရဒဗုဒ္ဓဘာသာမှ လက်မခံသော မဟာယာနသုတ်ခေါ် ကျမ်းစာများကို လိုက်နာကျင့်ကြံသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာတွင်အကြောင်းအရာတစ်ခုကိုလေ့လာကျင့်ကြံရာ၌ နည်းစံနစ်ကျသည်။ သိပ္ပံနည်းကျသည်။  ဗုဒ္ဓ၏အဆုံးအမများနှင့်  ဗုဒ္ဓဘာသာသည် သိပ္ပံနည်းကျ  ဘာသာ အမှန်တရားနှင့် လက်တွေ့သဘာဝကျ သည့် ဘာသာ လည်း ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် လူ့ကျင့် ဝတ်တရားနှင့် တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်မှုသဘောတရားများ၊ တပည့်တို့၏ဝတ္တရား၊ ဆရာတို့၏ဝတ္တရား၊ သားသမီးတို့၏ဝတ္တရား၊ မိဘတို့၏ဝတ္တရား၊ စသည်တို့ရှိရာ ဆရာဝတ် တွင် အတတ်လည်းသင် ပဲ့ပြင်ဆုံးမ သိပ္ပမချန် ဘေးရန်ဆီးကာ သင့်ရာအပ်ပို့ ဆရာတို့ ကျင့်ဖို့ဝတ်ငါးဖြာ ဟုပါရှိသည်။ 
၃၈ဖြာသောမင်္ဂလာတရားတော်တွင်လည်း အပြစ်ကင်းသော သိပ္ပ အတတ်ပညာတို့ကိုတတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း မင်္ဂလာ တစ်ပါးဟု အဆိုရှိသည်။

==အသုံးအနှုန်း==
၁၃၀၇-ခုနှစ် စတင်ပုံနှိပ်ခဲ့သော ဦးခင်အမည်ရှိ ပုဂ္ဂိုလ်ပြုစုသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုတာဘာလဲ စာအုပ်၌ အငြိမ်းစားစာရေးပိုင်မင်း ဦးဘိုးစ ရေးသည့် စာအုပ်ဝေဖန်ချက် အခန်း၌ ဗုဒ္ဓဘာသာဟူသော စကားသည် ဘိုးတော်မင်းတရား လက်ထက်လောက်ကစ၍ လူတို့ဝေါဟာရ သုံးစွဲခဲ့သော စကားဖြစ်သည်။ ၎င်းစကားကို မသုံးစွဲမီ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားကို သမ္မာဒိဋ္ဌိ တရားဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြ၏ ဟု တွေ့ရသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဟူသော အသုံအနှုန်းသည် ပိဋကတ်စာပေတို့၌၎င်း ရှေးသာသနာဝင် ရာဇဝင်တို့၌၎င်း မတွေ့ရချေ။ နိုင်ငံခြားသာသနာပြုတို့က ခေါ်ဝေါ်ကြသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားခွန်းဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဟူသော စကားခွန်းသည် ဘိုးတော်မင်းတရား လက်ထက်လောက်ကစ၍ ပေါ်ပေါက်လာသည်ဟု ဆိုရစေကာမူ လူသုံးများသည့် စကားအဖြစ်သို့ကား ထိုစဉ်က မရောက်ခဲ့ချေ ။ သက္ကရာဇ် ၁၂၄၇-ခုနှစ်မှ မြန်မာမင်းတို့ မရှိသည့်နောက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ အင်္ဂလိပ်တို့ အုပ်စိုးသောအခါ ခရစ်ယာန် သာသနာပြုတို့ လွတ်လပ်စွာ သာသနာပြုနိုင်သည့် အချိန်မှစ၍ ဗုဒ္ဓဘာသာဟူသော စကားသည် ပိုမိုတွင်ကျယ်လာကြောင်း သိရလေသည်။

==ဂိုဏ်းခွဲ နှစ်ခု==
ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]](ထေရ်ကြီးဝါကြီးများမှတဆင့် ဆက်ခံသည့်ဝါဒ) နှင့် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]](ကြီးမားသည့်ယာဉ်) ဟူ၍ ကိုင်းခွဲ နှစ်ခုရှိသည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အဓိက ရည်မှန်းချက်ပန်းတိုင်မှာ [[မဂ္ဂင် ရှစ်ပါး]]ကို ကျင့်ကြံခြင်းဖြင့် [[ဘဝသံသရာစက်ဝန်း]]က လွတ်မြောက်ပြီး အပြီးသတ်အေးငြိမ်းမှု [[နိဗ္ဗာန်]]ကို ရရှိရန်ဖြစ်သည်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာအား [[သီရိလင်္ကာ]]နှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ တွေ့ရှိရသည်။

မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် [[သန့်စင်မြေ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဇင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[နီချီးရန်း ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ရှင်ဂုံ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]နှင့် [[တီအန်တိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]စသည်တို့ ပါဝင်ပြီး [[အရှေ့အာရှ]] တစ်ဝှမ်းတွင် ပျံ့နှံ့ တည်ရှိသည်။ မဟာယာနတွင် နိဗ္ဗာန်အစား [[ဗောဓိသတ္တ]] အဖြစ်မှတဆင့် သံသရာစက်ဝန်းအတွင်းနေထိုင်ပြီး အခြားသူများ ဉာဏ်အလင်းပွင့်ဖို့ရာ ကူညီပေးမည့် ဗုဒ္ဓအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိရန် ဦးတည်သည်။

[[အိန္ဒိယ]]မှ [[မဟာစိတ္တ]]၏ သင်ကြားမှုဖြစ်တဲ့ [[ဟိနယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို မဟာယာနရဲ့ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ တခါတရံ တတိယမြောက် ကိုင်းခွဲအဖြစ်လည်းကောင်း ရှုမြင်ကြသည်။ [[တိဗက် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]သည် ၈ [[ရာစုနှစ်]] [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ဟိနယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ သင်ကြားမှုများကို ဆက်ခံပြီး [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း|ဟိမဝန္တာဒေသ]]ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ]]ဒေသများတွင် ကျင့်သုံးကြသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုင်းခွဲများသည် နိဗ္ဗာန်သို့သွားရာ လမ်းကြောင်းများ၊ ကျမ်းစာအမျိုးမျိုးနဲ့ ကျမ်းတို့၏ အရေးပါမှုများတွင် ကွဲပြားကြသည်။ အထူးသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကျင့်စဉ်များသည် ကွဲပြားကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် [[ဖန်ဆင်းရှင်]] ဘုရားကို ငြင်းပယ်ပြီး [[မဟာဗြဟ္မာ]]ကဲ့သို့ တန်ခိုးရှင်များအား ဖန်ဆင်းရှင်အဖြစ် အထင်မှားခြင်းသာ ဖြစ်ကြောင်း ယူဆသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ၎င်းတို့အစား [[ရတနာသုံးပါး]]ဖြစ်သည့် ဗုဒ္ဓ(ဘုရား)၊ ဓမ္မ(တရား)နှင့် [[သံဃာ|သံဃ]](ရဟန်းအဖွဲ့အစည်း)တို့ကို အခြေခံသည်။ အစဉ်အလာအရ ရတနာသုံးပါးကို ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ လမ်းကြောင်းအတိုင်း ကျင့်ကြံနေထိုင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံကတိပြုခြင်းပင် ဖြစ်ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်ခြင်းကို ခွဲခြားသည့် နည်းလမ်းလည်း ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓ၏ လမ်းစဉ်ကို လျှောက်လှမ်းစဉ်အတွင်း [[ကောင်းမှုပြုခြင်း၏တည်ရာ အကျင့်ဆယ်ပါး]](ပုညကြိယဝတ္ထု ဆယ်ပါး) မှ အချို့ကိုဖြစ်စေ အားလုံးကို ဖြစ်စေ လိုက်နာကျင့်ကြံကြသည်။ တခါတရံတွင် ၎င်းဆယ်ပါးမှ သုံးပါးဖြစ်သည့် [[ဒါန]]၊ [[သီလ]]နှင့် [[ဘာဝနာ]]တို့ကို အထူးလိုက်နာ ကျင့်သုံးရန် အားပေးသည်။ အခြားသော ကျင့်ကြံမှုများမှာ [[ဂါထာ]]၊ တရားစာ ရွတ်ဖတ်လေ့လာခြင်း၊ ပညာဉာဏ်အလင်းအတွက် ကျင့်ကြံခြင်း၊ သာမန်လူနေမှုဘဝကို စွန့်ခွာ၍ ရဟန်းအဖြစ်ခံယူနေထိုင်ခြင်းနှင့် ကိုင်းခွဲများအလိုက် များစွာသော ကျင့်ကြံမှုနှင့် အလေ့အထများ ရှိသည်။ 

ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် စုစုပေါင်း ၄၈၈ သန်းမှ ၅၃၅ သန်း ခန့်ရှိ၍ [[ကမ္ဘာ့အဓိကဘာသာကြီးများ]]တွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။
[[File:Buddha statues in a temple on Jejudo.jpg|thumb|တောင်ကိုရီယား ဗုဒ္ဓဘာသာဘုရားကျောင်း]]
[[File:StandingBuddha.jpg|thumb|ဂေါတမဗုဒ္ဓ၊ ရှေးကျသော ဂန္ဓာရတိုင်း၊ ပါကစ္စတန်မြောက်ပိုင်း,CE ၁ ရာစုနှစ်, Musée Guimet ပြတိုက်, ပါရီမြို့]]

[[File:Sakyamuni Buddha.jpg|thumb|သကျမုနိမြတ်စွာဘုရားကြီး]]
[[File:Buddha altar, Myingyan, Myanmar.jpg|thumb]]

== ရှေးအကျဆုံးသော ဘာသာတရား ==
'''ဗုဒ္ဓဘာသာ''' သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ (သန်း ၆၉၀၀) ကျော် ရှိသည့် အနက် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ (၄၈၇သန်း) အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သော ဘာသာတရား နှင့် အယူဝါဒဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်သည် [[ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓဘာသာလူဦးရေ]] အများဆုံးနိုင်ငံလည်းဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်တွင် လူဦးရေ (သန်းပေါင်း ၁၄၀၀) ခန့်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.worldpopulationstatistics.com/china-population-2013/ China Population 2013 | World Population Statistics&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; တရုတ်ပြည်တွင် လူဦးရေ သန်းပေါင်း ၁၂၀၀ ကျော်အထိ [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2929:buddhism-in-china&amp;catid=1:history-and-culture&amp;Itemid=114 Buddhism in China&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buddhists in the World - The Dhamma - thedhamma.com - Vipassana Foundation&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm |accessdate=12 June 2013 |archivedate=16 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116040848/http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm }}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် မဟာယာန၊  ဇင်(Zen) နှင့် ထေရဝါရပေါင်းလျှင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ လူဦးရေအားဖြင့် သန်း ၂၀၀၀ နီးပါး ရှိပြီး ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံး ကမ္ဘာ့ဘာသာနှင့်  အကြီးထွား အမြန်ဆုံးသော ဘာသာတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lankaweb – China: A Nation With A Distinct Buddhist Character&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.lankaweb.com/news/items/2013/05/30/china-a-nation-with-a-distinct-buddhist-character/ |access-date=9 December 2015 |archive-date=19 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150419012812/http://www.lankaweb.com/news/items/2013/05/30/china-a-nation-with-a-distinct-buddhist-character/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;festivals.iloveindia.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.chinabusinessinterpreter.com/Dasiy/16.aspx |accessdate=12 June 2013 |archivedate=8 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708144507/http://www.chinabusinessinterpreter.com/Dasiy/16.aspx }}&lt;/ref&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် [[မဟာယာန]]နှင့် [[ထေရဝါဒ]] ဟူ၍ အဓိကဂိုဏ်းကြီးနှစ်ဂိုဏ်းရှိသည်။ ဂျပန်၏ [[ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ( 禪 )ရှိသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ လူဦးရေအားဖြင့်  ၄၈၈သန်း နီးပါး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://bhikkhu.webs.com/buddhismintheworld.htm |access-date=15 October 2013 |archive-date=30 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630132423/https://bhikkhu.webs.com/buddhismintheworld.htm }}&lt;/ref&gt; ဟိန္ဒူဘာသာဝင် သန်း ၁ဝ၀၀ ကျော် တို့ကလည်း ဂေါတမဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ကို  ကြည်ညို လေးစားကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hindu Deities: Lord Vishnu&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.koausa.org/Gods/God3.html |accessdate=16 September 2013 |archivedate=26 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130526162027/http://www.koausa.org/Gods/God3.html }}&lt;/ref&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာ နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာတို့သည် “ '''ကျွန်းကိုင်းမှီ ကိုင်းကျွန်းမှီ''' ” ဆိုသကဲ့သို့၊ တစ်ဘာသာ နှင့် တစ်ဘာသာ အမှီပြု လျက် ဆက်သွယ်ကာ တည်ရှိနေကြသည်။  ဂေါတမ ဗုဒ္ဓဘုရား သည် Vishnu ဘုရားဝင်စား အဖြစ် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့က မယုံကြည်ကြပါ။ ဟိန္ဒူဘာသာ စသော အခြားသော ဘာသာအယူဝါဒများ၊  ဖန်ဆင်းရှင် ဘုရားသခင်(God) တည်ရှိမှုကို အယုံအကြည် မရှိသူ ဘာသာမဲ့  များကပင် ဂေါတမဗုဒ္ဓ ကို တနည်းမဟုတ်တနည်းဖြင့် ကြည်ညို လေးစားကြသည်။ ဂေါတမဗုဒ္ဓဘုရား သည် လူ့သမိုင်းတွင် ဩဇာအကြီးမားဆုံးသောအမြင့်မြတ်ဆုံးသော၊ ထိပ်ဆုံး  အဓိကပုဂ္ဂိုလ်ဘုရားဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Svět mysli - Gautama Buddha&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.svetmysli.net/sma.exe?pg=104 |accessdate=16 September 2013 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304231002/http://www.svetmysli.net/sma.exe?pg=104 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.divinebrahmanda.com/2010/05/gautama-buddha-avatar-ninth-avatar-of.html The Gautama Buddha Avatar - The Ninth Avatar of Lord Vishnu | Divine Brahmanda&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ [[မေတ္တာ|မေတ္တာ-ကရုဏာ]]၊ [[သီလ၊သမာဓိ၊ပညာ]]၊ [[သစ္စာလေးပါး]]၊ [[မဂ္ဂင် ၈ ပါး]]၊ [[အောင်ခြင်း ၈ ပါး]]၊ [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]၊ [[ဝိပဿနာ]]၊ [[ပိဋကတ် သုံးပုံ]]၊ [[ပါရမီဆယ်ပါး]]၊ [[ခွင့်လွှတ်ခြင်း]]နှင့် [[သည်းခံခြင်း]]သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင်အလွန်ကျော်ကြားလှသည်။ [[ဗုဒ္ဓခေတ်ပညာရေး]]အဆင့်အတန်းနှင့် နည်းစနစ်သည် သမိုင်းကြောင်းကိုလိုက်ပြီး ပြည်သူများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပြည်သူများ၏ လိုအပ်ချက်အရ ခံယူကျင့်သုံးလိုက်နာခဲ့ကြသည့် ပညာရေးဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင်ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် စံ များရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/user/melvin476 Dhamma Dana - YouTube&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.loveshack.org/forums/mind-body-soul/spirituality-religious-beliefs/101472-my-religion-loving-kindness-dalai-lama My religion is loving-kindness. Dalai Lama - LoveShack.org Community Forums&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားမိန့်ကြားချမှတ်ခဲ့သော [[မေတ္တာ]] ဝါဒ + မှန်ကန်သောယုံကြည်မှု + မှန်ကန်သောအသိတရား + မှန်ကန်သောတွေးခေါ်မြော်မြင် + အမှန်တရား + မှန်ကန်သောကျင့်စဉ်တို့သည် မှန်ကန်သောငြိမ်းချမ်းရေးဝါဒ အဖြစ်အကျော်ကြားဆုံး လူသိအများဆုံးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/Pending969?hc_location=stream&lt;/ref&gt; လူသားတယောက် အနေဖြင့် စိတ်နှလုံးဖြူစင် ရိုးသားဖြောင့်မတ်သူ ဖြစ်လာစေရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ တရားဓမ္မကို ကိုယ်တိုင် လေ့လာဆည်းပူးပြီး ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ တရားဓမ္မ အတိုင်း တသက်တာလုံး အချိန်မလပ် ကျင့်ကြံအားထုတ် သွားသင့်ပါသည်၊၊ လူသားတယောက် အနေဖြင့် တာဝန်တရပ် ဖြစ်သည့် စားဝတ်နေရေး အတွက် သမ္မာ အာဇီဝ တည်းဟူသော မှန်ကန်သော အသက်မွေးမှုပြုနိုင်ရန်  ဝိဇ္ဇာပညာနှင့်ခေတ်မှီ သိပ္ပံပညာအတတ်ပညာရပ် တို့ကိုလည်း လေ့လာသင်ယူ ဖြည့်ဆည်းသင့်ပါသည်၊၊ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ(မိစ္ဆာ ဒိဋ္ဌိ)၊ သက္ကာယ ဒိဋ္ဌိ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://dhammabank.com/index.php?TID=B&amp;SID=1&amp;page_id=0000001&amp;catid=%E1%80%90%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8&amp;author_id=00001&amp;Start=60&amp;file_id=216 |accessdate=17 October 2013 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304175955/http://dhammabank.com/index.php?author_id=00001&amp;catid=%e1%80%90%e1%80%9b%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%bb%e1%80%ac%e1%80%b8&amp;file_id=216&amp;page_id=0000001&amp;sid=1&amp;start=60&amp;tid=b }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmeseclassic.com/tayar_player.php?id=1713&amp;FMfile=KyarNiKan%2FZNiLa110_01.xml |accessdate=11 October 2020 |archivedate=10 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310071525/http://burmeseclassic.com/tayar_player.php?fmfile=kyarnikan%2Fznila110_01.xml&amp;id=1713 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.burmeseclassic.com/tayar_player.php?id=1713&amp;FMfile=KyarNiKan%2FZNiLa110_02.xml |accessdate=11 October 2020 |archivedate=9 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160309232845/http://burmeseclassic.com/tayar_player.php?fmfile=kyarnikan%2Fznila110_02.xml&amp;id=1713 }}&lt;/ref&gt;၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ[[ကိလေသာ]] (၁၀)ပါး တို့ကိုရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။

== အမြင့်မြတ်ဆုံး သဗ္ဗေညုတ ဉာဏ်တော်ရှင်(ဘုရား) ==
&quot;ဗုဒ္ဓ&quot; အဓိပ္ပာယ်သည် &quot;နိုးကြားလာသောတဦး&quot; သို့မဟုတ် &quot;ဉာဏ်အလင်းရသောတစ်ဦး&quot; ဖြစ်သည်။ '''သိဒ္ဓတ္ထဂေါတမ ကို လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ ကျော် ဘီစီ ၆၂၃ ([[ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့|ကဆုန်လပြည့်]])တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်ဟု လက်ခံကြသည်။ ဗုဒ္ဓ ဆိုသည်မှာ အမှန်တကယ်အားဖြင့် ဘုရားဖြစ်ပြီးမှရရှိလာသော ဘွဲ့အမည်ပင်ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ လူဘဝမှမျိုးရိုး အမည်မှာ ဂေါတမဖြစ်၍ ကိုယ်ပိုင်အမည်မှာ သိဒ္ဓတ္ထ ကုမာရဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော လူနတ်တို့၏ အလိုခပ်သိမ်းကို ပြီးငြိမ်းစေတတ်သော အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားသည် ထိုခေတ်က မျိုးရိုးအားဖြင့်(Shakya ) အဆင့်မြင့်အသိုင်း အဝိုင်းမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်သည် ခရစ်တော်မပေါ်မှီ ဘီစီ ၆၂၃ တွင် ဖြစ်သည်။ ဖခင်မှာ သာကိယမျိုးနွယ်စု၏အကြီးအကဲဖြစ်ကာ ထိုနေရာဒေသအား ကျမ်းစာများတွင်[[ကပိလဝတ်]] ( Kapilavastu) ဟုခေါ်သည်။ [[သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး]] သည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ ဘခမည်းတော်ဖြစ်၏။ အဝန်းယူဇနာကိုးရာရှိသော မဇ္ဈိမဒေသတွင် သက္ကတိုင်း ကပိလဝတ်ပြည်ကြီးကို စိုးအုပ်ပိုင်သသောမင်းကြီး တစ်ပါးဖြစ်ပြီးလျှင် လူဝတ်ကြောင်ဘဝနှင့်ပင် ရဟန္တာ ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်ခဲ့သောပုဂ္ဂိုလ်ထူးလည်းဖြစ်ပေသည်။ ကပိလဝတ် နှင့် အနီးအပါး၌ပင် အခြားသောမျိုးနွယ်စုအမြောက်အမြားနေထိုင်ကြသည်။ သိဒ္ဓတ္ထမင်းသား၏ မယ်တော် မဟာမာယာ သည်လည်း ကောလိယမျိုးနွယ်စု အကြီးအကဲတစ်ဦး၏ သမီးဖြစ်သည်။ [[မယ်တော်မာယာ(သိရီမဟာမာယာဒေဝီ)]]သည် သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားအား လုမ္ဗိနီဥယျာဉ်တော်အတွင်းရှိ အင်ကြင်းပင်တစ်ပင်အောက်တွင်ဖွားမြင်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုလုမ္ဗိနီဥယျာဉ်တော်နေရာသည် ယခုခေတ် [[နီပေါနိုင်ငံ]] တွင်တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha - UNESCO World Heritage Centre&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;knowledgerush.com&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA |accessdate=4 June 2013 |archivedate=7 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130807103135/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA }}&lt;/ref&gt;

ဘုရားလောင်း သိဒ္ဓတ္ထမင်းသား သည် ဖွားတော်မူပြီးနောက် အရှေ့အရပ်မှ မြောက်သို့ လှည့်တော်မူလျက် ခုနစ်ဖဝါးသွား၍ မတ်မတ်ရပ်တော်မူပြီးသော်-

*'''အဂ္ဂေါဟမသ္မိလောကဿ'''
*'''ဇေဋ္ဌောဟမသ္မိလောကဿ'''
*'''သေဋ္ဌောဟမသ္မိလောကဿ'''ဟူသော သုံးခွန်းစကား ဆိုတော်မူသည်။'''&lt;ref&gt;[http://buddhasutra.com/files/mahapadana_sutta.htm Buddhist Sutra - Mahapadana Sutta&lt;!-- Bot generated title --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724095420/http://buddhasutra.com/files/mahapadana_sutta.htm |date=24 July 2013 }}&lt;/ref&gt;'''

ဘုရားလောင်း သိဒ္ဓတ္ထမင်းသား(ဂေါတမဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား) က &quot;လောကသုံးပါး  ရှိရှိသမျှ လူ-နတ်-ဗြဟ္မာအားလုံးတွင် ငါသည် အမြင့်မြတ်ဆုံး သဗ္ဗေညုတဉာဏ်တော်ရှင်(ဘုရား) စင်စစ်ဖြစ်သည် ငါသည် အဓိကထိပ်ဆုံးဖြစ်သည်&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://bci.org/prophecy-fulfilled/buddhasa.htm |accessdate=23 September 2013 |archivedate=5 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905225501/http://bci.org/prophecy-fulfilled/buddhasa.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sacred-texts.com/bud/lob/lob26.htm The Life of Buddha: Part Two: 4. The Buddha Finds His Former Disciples&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓ '''မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်(၉)ပါးတွင်  သတ္ထာဒေဝ မနုဿာနံ -နတ်၊ လူ၊ ဗြဟ္မာ၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ ဆရာသခင်ဖြစ်သည်ဟု ဂုဏ်တော် ပါရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buddhist Studies: The Buddha and His Disciples - Teacher of Gods and Men&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/disciples06.htm |access-date=23 September 2013 |archive-date=30 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140330190454/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/disciples06.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sandarthuriya.wordpress.com/2010/05/27/%E1%80%97%E1%80%AF%E1%80%92%E1%81%B6%E1%81%80%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%A1%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%A5%E1%80%B9%E1%80%B8-2/ ဗုဒ္ဓဝင်အကျဉ်း | စႏၵာသူရိယ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; နတ်-လူ- ဗြဟ္မာ- သတ္တဝါ အားလုံးတို့၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးဆရာသခင်(ဘုရား) ဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.thisismyanmar.com/nibbana/buddha9.htm |access-date=23 September 2013 |archive-date=6 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006195231/http://www.thisismyanmar.com/nibbana/buddha9.htm }}&lt;/ref&gt;
 
၂၉ နှစ်အရွယ် (ဘီစီ ၅၉၄) ရောက်သောအခါ သူအို၊ သူနာ၊ သူသေ၊ ရဟန်း ဟူသော နိမိတ်ကြီးလေးပါးကို မြင်တော်မူသဖြင့် တောထွက်၍ ရဟန်းပြုလေသည်။ ဘုရားအလောင်းတော်သည် အလွန်ပြုနိုင်ခဲလှစွာသော ဒုက္ကရစရိယာအကျင့်ကို ရဟန်းအဖြစ်နှင့် ၆ နှစ်ပါတ်လုံးကျင့်တော်မူခဲ့သည်‌။ ထို့နောက် ဘုရားအလောင်းတော်သည် သုဇာတာ မည်သော သူ‌ဌေးသမီး လှူဒါန်းအပ်သော နို့ဃနာဆွမ်းကို အဇပါလညောင်ပင်ရင်း၌ အလှူခံဘုဉ်းပေးပြီး မဟာဗောဓိပင်သို့ကြွသွားတော်မူလေသည်။ ဘုရားအလောင်းတော်သည် သုဒ္ဓိယငစင် လှူဒါန်းအပ်သော မြက်ရှစ်ဆုပ်ကို ကြဲဖြန့်ကာ ထက်ဝယ်ဖွယ်ခွေနေတော်မူစဉ်[[အာနာပါန]] ကျင့်လေသည်။ နေမဝင်မီ ဒေဝပုတ္တမာရ် (မာရ်နတ်ရန်) ကို အောင်မြင်တော်မူ၍  ရှေးက နေခဲ့ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့တတ် သိတတ်သော '''ပုဗ္ဗေနိဝါသနုဿတိဉာဏ်'''ကိုညဉ့်ဦးယံ၌ရတော်မူလေသည်။

နတ်တို့၏မျက်စိနှင့်တူသော စုတေခါနီးသော သတ္တဝါ စသည်တို့ကို မြင်တတ်သော '''ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်''' ကိုသန်းခေါင်ယံ၌ရတော်မူလေသည်။ အာသဝေါတရားလေးပါးတို့၏ ကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော '''အာသဝက္ခယဉာဏ်'''ကို မိုးသောက်ယံ၌ ရတော်မူ၍ သက်တော် ၃၅ နှစ်အရွယ် ဘီစီ ၅၈၈ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃-ခု၊ ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ မိုးသောက်ယံအချိန်ဝယ် လောကသုံးပါးတွင်  အတုမရှိသော အမြင့်မြတ်ဆုံးသော သဗ္ဗညုတဘုရား အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူလေသည်။ သုံးလူ့သခင် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်သည် ဘီစီ ၅၈၈ မှ ဘီစီ ၅၄၃ အထိ ၄၅ဝါကာလပတ်လုံး ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား ဓမ္မစကြာ စသည့်တ‌ရားတို့ကို ဟောပြတော်မူကာ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ နှင့် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့လေသည်။ ၄၅-ဝါ ကာလပတ်လုံး သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို မနားမနေဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားရှင်သည် သက်တော် ၈၀ အရွယ်ရောက်သောအခါ ဘီစီ ၅၄၃ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၄၈-ခု ကဆုန်လပြည့် အင်္ဂါနေ့ဝယ် ကုသိနာရုံပြည် မလ္လာမင်းတို့၏ ဥယျာဉ်၌ ပရိနိဗ္ဗာန် ဝင်စံတော်မူလေသည်။&lt;ref name=&quot;knowledgerush.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.today/20130617061846/impermanences.blogspot.com/2011/07/blog-post.html အၿပံဳးပိုင္ရွင္ဆရာေတာ္: ဂေါတမမြတ်ဗုဒ္ဓ၏ဗုဒ္ဓဝင်&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ငါးပါးသီလ== 
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ [[ငါးပါးသီလ]] ကိုယ်ကျင့်တရားသည် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ဆုံးမဩဝါဒဖြစ်၍ လူတို့ စောင့်ထိန်းအပ်သော ကိုယ်ကျင့်တရားငါးပါး ဖြစ်၏။ သီလ၏ အနက်ကို ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်အမူအရာတို့ကို ငြိမ်သက်စွာ ထားခြင်းဟုလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောင်ခြင်းဟုလည်းကောင်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ် အဋ္ဌကထာတွင် ဖွင့်ဆိုလေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သီလသည် ဦးခေါင်းနှင့် တူသောအနက်၊ အေးမြချမ်းအေးခြင်းအနက်၊ အကုသိုလ်တို့ မဝင်လေအောင် ပိတ်ပင်တားမြစ်ခြင်းအနက်၊ ဒုစရိုက်အကျင့်ပျက်၏ အိပ်စက် ကြောင်းအနက်တို့၌ ထင်ပေသည်။  သီလ ၏အနက်မှာ အကျင့်၊ အလေ့ သဘောဟု ဖြစ်လေသည်။ ငါးပါးသီလမှာ-

၁။ ပါဏာတိပါတီဟောတိ
၂။ အဒိန္နာဒါယီဟောတိ
၃။ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရီဟောတိ
၄။ မုသာဝါဒီဟောတိ
၅။ သုရာမေရယ မဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာယီဟောတိ

သရဏဂုံသုံးပါးနှင့်တကွ ငါးပါးသီလ၏ အနက်သဘောကို သိရှိပါက ပါဠိလို၎င်း၊ မြန်မာလို၎င်း၊ အချိန်အခါမရွေး ငါးပါး သီလကို ခံယူဆောက်တည်နိုင်သည်။

ဗုဒ္ဓဂေါတမ ၏ ဘာသာတရားကို  ဘဝနေထိုင်မှုလမ်းစဉ်တစ်ရပ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ `မကောင်းမှုဟူသမျှကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ပွားများအားထုတ်ပြီး ဘဝကို ပျိုးထောင်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် ကိလေသာ အညစ်အကြေးမှ ကင်းဝေးစေလျက် မြင့်မြတ်ဖြူစင်စေသော စိတ်နှလုံးကို အစဉ်ထိန်းသိမ်းခြင်း´ (ဓမ္မပဒ၊ ၁၈၃) ဟူ၍ဖြစ်သည်။

== ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာယုံကြည်ကိုးကွယ်ခြင်း+ မေတ္တာ+ မိမိကိုယ်မိမိယုံကြည်ခြင်း+ အသိဉာဏ်+ လက်တွေ့ကျင့်စဉ်== 
ဗုဒ္ဓဘာသာ [[သာသနာ]]သည်  ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား + ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားဟောကြားသော “ပိဋကတ်ကျမ်းစာ”လာ အဆိုအမိန့်များ တရားတော်များ + ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ သားတော် ရဟန်းသံဃာတော်များကိုသာ ယုံကြည်ကိုးကွယ်လိုက်နာ၏။  ဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မ၊ သံဃာ  [[ရတနာသုံးပါး]] ကိုသာ အသိအမှတ်ပြု ယုံကြည်ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်၏။  ဗုဒ္ဓဘာသာ တခုတည်းကသာ ယုံကြည်ခြင်း တခုတည်းကို သာမက ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို လုံးဝ မှီခိုအားထားကိုးကွယ်ယုံကြည်ခြင်း မိမိကိုယ်မိမိယုံကြည်ခြင်း+မေတ္တာ-ကရုဏာ+မိမိကိုယ်မိမိအားကိုးခြင်း+ အသိဉာဏ် + လက်တွေ့ကျင့်စဉ် လမ်းစဉ်ပေါ်တွင် အဓိက အခြေခံထားသည်။ [[ကံ ကံ၏အကျိုး]] နှင့် မိမိ တို့၏ ကာယကံ(ကိုယ်ဖြင့် ပြုလုပ်မှု)၊ ဝစီကံ(နှုတ်ဖြင့် ပြောဆိုမှု)၊ မနောကံ( စိတ်ဖြင့် ကြံစည်မှု) နှင့်  မိမိ တို့၏ [[သီလ၊သမာဓိ၊ပညာ]] ကို အလေးအနက် ယုံကြည်သည်။&lt;ref&gt;ဗုဒ္ဓဒေသနာတော်ဝေါဟာရ အဘိဓာန်&lt;/ref&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာသည် မဂ်ဖိုလ် နိဗ္ဗာန်အကျိုး၊ တမလွန်အကျိုးများသာမက မျက်မှောက်ဘဝကြီးပွားရေးအတွက် ကျင့်ကြံရမည့် အောင်မြင်ရေး၊ စီးပွားရေး၊ ပညာရေး၊ အိမ်ထောင်ရေး၊ မိသားစုရေး၊ ပေါင်းသင်းဆက်ဆံရေးစသဖြင့် အကြောင်းအရာစုံလှ၏။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် သူကိုယုံကြည်သူများကို၎င်း၊  မယုံကြည်သူများကို၎င်း  မေတ္တာထားသော လူသတ္တဝါ တို့အား ဒုက္ခအပေါင်းမှကယ်တင်သော မေတ္တာဘုရား ဖြစ်သည်။   ဗုဒ္ဓဘာသာသည် မြန်မာ့ စွယ်စုံကျမ်းသဖွယ်ဖြစ်နေ၍ ဗုဒ္ဓဘာသာကို မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ ရေသောက်မြစ်ဟုလည်း တင်စားခေါ်ဆိုကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ တွင် ဘီစီ ၅၈၈ ကပင် စတင် ပွင့်ထွန်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အတည်ပြု မှတ်သားနိုင်သည်။  '''မြန်မာ့ဗုဒ္ဓသာသနာတော်အစ-တဖုဿနှင့် ဘလ္လိက''' ဟု လည်းေကာင်း၊ '''မြန်မာ့ဗုဒ္ဓသာသနာအစ- ရွှေတိဂုံ က''' ဟု လည်းကောင်း ဆိုကြသည်။ [[တဖုဿနှင့် ဘလ္လိက]]  ကုန်သည်ညီနောင်တို့သည် ထူးခြားစွာ ဘုရားရှင်အား ကမ္ဘာပေါ်တွင်ပထမဆုံး ဆွမ်းကပ်ရသူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမဆုံး သရဏဂုံ တည်သူများ နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင်ပထမဆုံးဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ခဲ့၏။ ထို ရွှေတိဂုံစေတီတော် သည် ဂေါတမဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်မှာ ကမ္ဘာမြေပြင်တွင် ပထမဦးဆုံးစေတီဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံ၌“ဗုဒ္ဓသာသနာအစ- ရွှေတိဂုံက”ဟု ကဗ္ဗည်းထိုး မော်ကွန်းတင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သတည်း။ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;ရွှေတိဂုံသမိုင်းသစ် (အရှင်အာဒိစ္စရံသီ)&lt;/ref&gt;'''မြန်မာနိုင်ငံထေရဝါဒဗုဒ္ဓ သာသနာတော်အစ-  [[ရှင်အရဟံ]] က''' ဟုလည်းကောင်း၊  '''မြန်မာနိုင်ငံထေရဝါဒဗုဒ္ဓ နိုင်ငံတော်ဘာသာ အစ- အနော်ရထာမင်း က''' ဟုလည်းကောင်း မှတ်သားနိုင်သည်။  [[မြန်မာနိုင်ငံ]] ဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်း နှင့်  [[မြန်မာ့သမိုင်း]]တွင် [[အနိရုဒ္ဓ|အနော်ရထာမင်း]]မှာ အလွန်ဩဇာကြီးခဲ့သူဖြစ်သည်။ အနော်ရထာမင်းကို အကြောင်းပြု၍ မြန်မာနိုင်ငံဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ထွန်းကားစည်ပင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ 

[[အိန္ဒိယ]]နိုင်ငံ၏ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်သော[[အသောကမင်း]]  (King Asoka) သည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်တော်]] မပေါ်မှီ ဘီစီ၂၆၈ တွင် အိန္ဒိယထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့သည့် ဧကရာဇ် မင်းတစ်ပါးဖြစ်သည်။ စစ်ကို စွန့်ပယ်ခဲ့သော အသောကမင်းသည်ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့သည်။ [[ဗုဒ္ဓသာသနာ]] ကိုလူအများသက်ဝင်ယုံကြည်လာစေရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးလည်းဖြစ်သည်။ အသောကမင်းကြီးသည် ဗုဒ္ဓ၏ဓမ္မကို မိမိ၏ဘာသာရေး ဒဿနအဖြစ် လက်ခံခဲ့ပြီးနောက် အိန္ဒိယပြည်သူပြည်သားများအား မှန်ကန်သစ္စာရှိမှု၊ သနားကြင်နာမှု၊ အကြမ်းမဖက်မှု စသည့်တရားများဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ အသောကမင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ထွန်းကားစည်ပင်ကြောင်းဗုဒ္ဓဘာသာသမိုင်း တွင်ဖော်ပြထားသည်။ သမိုင်းစာမျက်နှာများတွင် ထောင်ပေါင်းများစွာရှိနေသည့် ဘုရင်၊ ဧကရာဇ်၊ မင်းညီမင်းသား များ၏အမည်နာမများကြားတွင် အာသောက၏ အမည်နာမသည် တစ်စင်းတည်းသော ကြယ်တာရာအဖြစ် ထီးထီးကြီးပင် ဝင်းလက်တောက်ပနေသည်။ အသောကမင်းတရားကြီးနှင့် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်မြတ် တို့က [[ကိုးတိုင်း ကိုးဌာန]] ပြည်နယ်တို့သို့ ဥပသမ္ပဒကံဆောင်နိုင်စေရန် ခေါင်းဆောင်တစ်ပါးနှင့် သံဃာငါးပါးစီကို စေလွှတ်ကြွချီတော်မူကြသည်။ သီဟိုဠ် သို့ သားတော်မဟိန္ဒ နှင့် သမီးတော် သင်္ဃမိတ္တာ အား စေလွှတ်၍ [[ဗုဒ္ဓဂါယာ]] ရှိ ဗောဓိပင်မှညောင်ကိုင်းတစ်ကိုင်းအား ယူဆောင်သွားစေသည်ဟု အဆိုရှိခဲ့သည်။ သီဟိုဠ်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာပြန့်ပွားလာပြီး ထိုမှတဆင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]  ရှိ [[မွန်လူမျိုး]]  များ ထံသို့ ဗုဒ္ဓသာသနာ ရောက်ရှိလာသည်ဟု ဆိုကြသောကြောင့် '''အသောကမင်းကြီး၏ ကျေးဇူးသည် မြန်မာနိုင်ငံ အပေါ်လည်း မကင်းခဲ့(သက်ရောက်ပေသည်)''' ဟုဆိုနိုင်သည်။ 

[[ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ]]သည် ဗုဒ္ဓသာသနာတော် ပြန့်ပွားရေးအတွက် အေဒီ (၅၀၀) တွင် တရုတ်ပြည် [[ရှောင်လင်ကျောင်းတော်]] သို့ ရောက်ရှိခဲ့သော အိန္ဒိယလူမျိုး တရားပြဆရာတော်ဖြစ်သည်။ မဟာယာန ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် နာမည်ကျော်ကြား လူသိအများဆုံး ဆရာတော်ကြီးဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;festivals.iloveindia.com&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် [[မဟာယာန]]နှင့်[[ထေရဝါဒ]] ဟူ၍ အဓိကဂိုဏ်းကြီးနှစ်ဂိုဏ်းရှိသည်။  မဟာယာနဂိုဏ်း သည် [[တရုတ်]]၊ [[ထိုင်ဝမ်]]၊ [[တိဘက်]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]၊ [[ကိုရီးယား ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|မြောက်ကိုရီးယား]]၊ [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[စင်ကာပူ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ နှင့် [[ဂျပန်]] စသော အရှေ့အာရှတခွင်တွင် ထွန်းကားပြန့်ပွားနေပြီး ၎င်းမှတဆင့် Pure Land၊ ချန်း/စီအန်/သီအန်/ဇန်၊ နီချီရန်၊ တိဘက်တန်၊ ရှင်ဂုန်နှင့် အခြားဂိုဏ်းများထပ်မံ ကွဲပြားသွားသည်။ မဟာယာနကို မြောက်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဟု ခေါ်သည်။ ထေရဝါဒဂိုဏ်းသည် [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ|သီဟိုဠ်]] မှတဆင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]၊[[လာအို]]၊ [[ထိုင်း]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယား]] စသော [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသသို့ ပြန့်ပွားသွားခြင်းဖြစ်၍ တောင်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ [[နီပေါနိုင်ငံ]] တွင်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားသည်။ တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာကို အချို့က မဟာယန၏ ဂိုဏ်းခွဲဟု သတ်မှတ်သော်လည်း အချို့ကမူ မူလဗုဒ္ဓဘာသာ၏ တတိယမြောက် ဂိုဏ်းကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အခြားဂိုဏ်းခွဲငယ် အများအပြားရှိသေးသည်။ ဤသို့များရခြင်းသည် ဝါဒနှင့် ဒေသကွာဟချက်များကြောင့် ဖြစ်သည်။

== ထေရဝါဒ နှင့် မဟာယာန ==
(၁)  နှစ်ဖက်လုံးက သကျမုနိ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာကို အမြင့်မြတ်ဆုံးသောမြတ်စွာဘုရား အဖြစ်လက်ခံကြသည်။ 

(၂) သစ္စာ လေးပါး တရားတော်ကို နှစ်ဖက်လုံးက အပြည့်အဝလက်ခံကြသည်။ 

(၃) မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.globalone.tv/profiles/blogs/the-noble-eightfold-path |accessdate=18 September 2013 |archivedate=14 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514163428/http://www.globalone.tv/profiles/blogs/the-noble-eightfold-path }}&lt;/ref&gt;လမ်းစဉ်သည် နှစ်ဖက်လုံး၏ တရားဖြစ်သည်။ 

(၄) ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဒေသနာတော်သည် နှစ်ဖက်လုံးတွင် အတူတူပဲဖြစ်သည်။ 

(၅) ဖန်ဆင်းရှင်ကို နှစ်ဖက်လုံးတွင် လက်မခံကြပါ။ 

(၆) အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တနှင့် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတွေကို နှစ်ဖက်လုံးက လက်ခံကြတဲ့ အတွက် ဗုဒ္ဓရှင်တော်၏  အဓိက တရားအနှစ်တွေသည် မကွဲပြားဘူးလို့ ဆိုရပါမည်။ အနတ္တ ကို နှစ်ဖက်လုံးတွင်လက်ခံပါသည်။  မဟာယနသည် အတ္တဝါဒ မဟုတ်ပါ။ အဓိက ကွဲပြားချက်က တရားတော်တွေ ပေါ်မှာ မဟုတ်ပါ။ ဗောဓိသတ္တ လို့ ခေါ်တဲ့ ဘုရားလောင်း၊ ဘုရားကျင့်စဉ် ကျင့်သူအပေါ်မှာ ထားတဲ့ သဘောထား ဖြစ်သည်။ ထေရဝါဒက ဘုရားလောင်း ကို ပုထုဇဉ်ပဲရှိသေးလို့ မကိုးကွယ်ကြပါ။  တချို့က ဆိုပြန်သည်။ ထေရဝါဒ ဆိုတာ ရဟန္တာ ဖြစ်ဖို့ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုဖို့ ကျင့်တဲ့ ဝါဒဖြစ်ပြီး၊ မဟာယာန ကတော့ ဗုဒ္ဓဖြစ်မယ့် ဘုရားလောင်း ဗောဓိသတ္တကျင့်စဉ်ကို လက်ခံတဲ့ ဝါဒလို့ ဆိုကြပြန်သည်။ ထေရဝါဒ တွင် ဗောဓိသတ္တ သည် လွတ်မြောက်ရာ လမ်းကို သစ္စာတရားကို မသိသေးတဲ့ ပုထုဇဉ်မို့ မကိုးကွယ်ကြပါ။ မဟာယာန တွင် ကိုးကွယ်စရာ ဗောဓိသတ္တ တွေ များပါသည်။ ဘုရားလောင်း၊ ဘုရား၏ မိခင်၊ ဖခင်အစုံဖြစ်သည်။ မဟာယာနမှာ  အရဟတ္တဖိုလ်ရပြီးသား ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကနေ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုလို့ မရသေးပါ။ အရဟတ္တဖိုလ်ကနေ အနာဂမ်၊ သကဒါဂမ်၊ သောတာပန် အထိ ပြန် လျှောကျသွားပြီး ပုထုဇဉ်ပြန်ဖြစ်သွားရသည်။ ပြီးမှ ဘုရားဆုပန်ပြီး ဘုရားဖြစ်ဖို့ ပြန်ကြိုးစားကြရသည်။ ထေရဝါဒနှင့် မဟာယာန အယူအဆ လွဲနေသည်။ ဘုရားဟော မူရင်း ဝိနည်း + သုတ္တန် + အဘိဓမ္မာ&lt;ref&gt;[http://www.budsas.org/ebud/whatbudbeliev/62.htm What Buddhists Believe - Tri-Pitaka (or Tipitaka)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; များအတိုင်း (၁၀၀) ရာခိုင်နှုန်း လိုက်နာကျင့်ကြံပြီး နဲနဲမှ မပြင်တာက ထေရ ဝါဒ ဖြစ်သည်။ မူရင်းမှ ပြင်သည်က မဟာယာန ဝါဒ ဖြစ်သည်။ ထေရဝါဒက ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားမိန့်ကြားချမှတ်ခဲ့သော မူရင်း ဝိနည်း+ သုတ္တန် + အဘိဓမ္မာများ၊ သိက္ခာပုဒ်များ တရားတော်များကို နဲနဲမှ မပြင်ကြပါ။&lt;ref&gt;[http://www.urbandharma.org/udharma3/theramaya.html Theravada - Mahayana Buddhism&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှလွတ်ကွင်း၍ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုရန် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးနှင့် မဂ္ဂင်၈ပါး သည်သာ တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းစဉ်==            
သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှလွတ်ကွင်း၍ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတည်းဟူသော သိက္ခာသုံးပါး၌ ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် အားထုတ်ရာသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာ ဘုရားရှင်သည် သီလ၊ သမာဓိ ပညာစ၊ ယဿဧတေသုဘာဝိတာ။ အတိက္ကမ္မမာရဓေယျံ၊ အာဓိစ္စောဝဝိရောစတိ။ ဟူ၍ ဣတိဝုတ်ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူသည်။ အဓိပ္ပာယ်ကား အကြင်သူသည် အဓိသီလသိက္ခာဟု ဆိုအပ်သောသီလကိုလည်းကောင်း၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ ဟု ဆိုအပ်သော သမာဓိကိုလည်ကောင်း၊ အဓိပညာသိက္ခာဟု ဆိုအပ်သောပညာကိုလည်းကောင်း၊ ဤသုံးပါးသောတရား တို့ကို ဆုံးခန်းတိုင်အောင် ကောင်းစွာပွားများအပ်ကုန်၏။ ယင်းသို့ပွားများသောသူသည် မာရ်မင်း၏ နိုင်ငံကိုလွန်မြောက် ၍ နေမင်းကြီးကဲ့သို့ ထွန်းလင်းတင့်တယ်၏။ ထိုသီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာသိက္ခာသုံးပါးတို့တွင် သီလဆိုသည်ကားလူတို့၌ ငါးပါး သီလ၊ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလ၊ ရှစ်ပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလတို့ပေတည်း။ ပကတိလူတို့အတွက် ငါးပါးသီလနှင့်အာဇီဝဋ္ဌမက သီလဟုဆိုအပ်သော နိစ္စ သီလသည် သီလမည်၏။ ရှစ်ပါးသီလနှင့် ဆယ်ပါးသီလသည် အမွှမ်းတင်သီလမျိုးဖြစ်သည်။ နိစ္စသီလမျိုးမဟုတ်၍ တတ်နိုင်လျှင် ဆောက်တည်အပ်၏။ ရဟန်းတို့၌ကား စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် သီလမည်၏။ ဤသီလသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဒွါရအားဖြင့်ခြုံလိုက်သည်ရှိသော် ကိုယ်ဖြင့်မလွန် ကျူးကောင်းသော အပြစ်ဒေါသဟူသမျှသည် ကာယ ဒုစရိုက်မည်၏။ နှုတ်ဖြင့်မလွန်ကျူးအပ်၊ မလွန် ကျူးကောင်းသော အပြစ်ဒေါသဟူသမျှသည်ဝစီဒုစရိုက်မည်၏။ စိတ်ဖြင့်မလွန်ကျူးအပ်၊ မလွန်ကျူးကောင်းသောအပြစ်ဒေါသ ဟူသမျှသည် မနောဒုစရိုက်မည်၏။ ထိုကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်၊ မနောဒုစ ရိုက်တို့ကို မလွန်ကျူး မပြုကျင့်ဘဲ ထိမ်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် ကာယသုစရိုက်၊ ဝစီသုစရိုက်၊ မနောသုစရိုက် ဟူသည့် သုစရိတသီလသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် သီလနှင့်ပြည့်စုံသောသူမည်၏။ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာသိက္ခာသုံးပါးတို့တွင် သမာဓိ ဟူသည် ပျံ့လွင့်နေသော စိတ်ကိုမပျံ့လွင့်စေဘဲ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ ကောင်းစွာတည်ငြိမ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။                                 

ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုင်းရှိုင်းသူသည် ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်၊ အကြံအစည်ဒုစရိုက်တို့မှ လွတ်ကင်းစင်ကြယ် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ကာယကံအမှု သမ္မာကမ္မန္တ အလုပ်မျိုးကိုသာ ပြုလုပ်မည် ဖြစ်သည်။ [[ဩကာသဘုရားရှိခိုး]]သည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဝင်တို့ [[ဗုဒ္ဓ| ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား]] (သို့မဟုတ်) [[ရဟန်း|ဘုန်းတော်ကြီး]] များအား ဝတ်ပြုရာတွင် ပထမဆုံးသော ရွတ်ဆိုသော မြန်မာဘာသာဖြင့် ဘုရားရှိခိုး ဂါဌာဖြစ်သည်။ ဩကာသ ဘုရားရှိခိုး ရည်ရွယ်ချက်မှာ မိမိအမှား များအား ဝန်ချတောင်းပန်ခြင်း နှင့် [[နိဗ္ဗာန်]] သို့ ရောက်ရန်ဆုတောင်းခြင်းဖြစ်သည်။ သံသရာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှလွတ်ကွင်း၍ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုလိုသော ပုဂ္ဂိုလ် သည် နိဗ္ဗာန်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို သိအောင်ပြု၍ အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းရာ၏၊ နိဗ္ဗာန်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို သိအောင်ပြု၍ အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းရာ၏၊ ဆင်ခြင်အောက်မေ့ရာ၏။ ဤသို့ နိဗ္ဗာန်၏ဂုဏ်တို့ကို အသီးသီး ဆင်ခြင် အောက်မေ့သည်ရှိသော် အလွန် စိတ်ကြည်လင်၏၊ ဉာဏ်ထက်မြက်၏၊ စိတ်အေးချမ်းတည်ကြည်၏၊ ဥပစာရ ဈာန်ကိုရပြီးသည့်နောက် မဂ်ဖိုလ် အဆင့်ဆင့်ကို လွယ်လွယ်ကူကူ ထွင်းဖောက်သိမြင်နိုင်ကာ လာကဒုက္ခအားလုံးမှ လွတ်မြောက်နိုင်၏။ ဆင်ခြင်အောက်မေ့ရာ၏၊ ဤသို့ နိဗ္ဗာန်၏ဂုဏ်တို့ကို အသီးသီး ဆင်ခြင် အောက်မေ့သည်ရှိသော် အလွန် စိတ်ကြည်လင်၏၊ ဉာဏ်ကြီးထွား၏၊ စိတ်အေးချမ်းတည်ကြည်၏၊ ဥပစာရ ဈာန်ကိုရ၏။&lt;ref&gt;လယ်တီဆရာတော် ကမ္မဋ္ဌာန်းကျမ်း။ စာ-၁၉၃။&lt;/ref&gt;

နိဗ္ဗာန်၏ ဂုဏ်ပုဒ်များမှာ -ကံ၊စိတ်၊ဥတု၊ အာဟာရ တို့၏ ပြုပြင်စီရင် ခြင်းမှ လွတ်သော တရား၊ အလုံးစုံငြိမ်းချမ်းခြင်း၊ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု မရှိသော အေးငြိမ်းချမ်းသာမှု၊ တဏှာမရှိခြင်း၊ တဏှာမှ ကင်းလွတ်ခြင်း၊ ဒုက္ခမှ အပြီးတိုင်လွတ်မြောက်ခြင်း၊ မွေး၊အို၊နာ၊သေ မရှိခြင်း၊ စွန့်လွတ်ခြင်း၊ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ မကပ်ငြိခြင်း၊ ဘဝ မရှိခြင်း၊ ပူဆွေးမှု မရှိခြင်း၊ ငိုကြွေးမှုမရှိခြင်း၊သောက မရှိခြင်း၊ အညစ်အကြေး ကိလေသာ မရှိခြင်း စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဒုက္ခ နိရောဓ သစ္စာ၊ သုညတ၊ အမတ၊ နိဗ္ဗာန်၊ အသင်္ခတ၊ အဘူတ၊ သန္တိ၊ ခေမ စသော ဝေါဟာရ အားလုံးကို ဘာသာပြန်လျှင် လွန်စွာ များပေလိမ့်မည် ။ ထို့ကြောင့်လည်း တိုတိုရှင်းရှင်းနှင့် ထိထိမိမိ အတိအကျ နားလည်အောင် ဖော်ပြနိုင်သော ဘာသာစကားမရှိ ဟု ဆိုကြရပေသည်။ နိဗ္ဗာန်ဆိုသည်မှာ အသင်္ခတ ဓမ္မအစစ်အမှန်ဖြစ်ကြောင်း၊ အမှန်ရှိကြောင်း နှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိရန် ပြည့်စုံသိရှိနားလည်ရန် [[သတိပဋ္ဌာန်|သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး]] နှင့် [[မဂ္ဂင် ၈ ပါး]] သည်သာ တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။  

မဂ္ဂင် ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ကြောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားစုဟု အဓိပ္ပာယ်ရရှိသည်။

== အမှန်တရားနှင့် လက်တွေ့သဘာဝကျခြင်း ==
နိဗ္ဗာန်ဟူသည် ပါဠိစာလုံး နိဗ္ဗာန ဟူသော ပုဒ်မှ လာသည်။ ငြိမ်းအေးသည် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် လောဘ၊ဒေါသ၊မောဟ မီးများကို ငြိမ်းသတ်နိုင်ခြင်းသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်သည်။ (ရတနသုတ်တွင် တွေ့နိုင်သည်။) တဖန် နိဗ္ဗာန ဟူသော ပုဒ်သည် ပါဠိဘာသာ နိ+ ဝါန =နိ နှင့် ဝါန ကို ပေါင်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ နိ - မရှိ၊ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ ထွက်ခွာခြင်း ။ ဝါန - တဏှာ ။ နိဝါန = နိဗ္ဗာန = တဏှာမရှိခြင်း၊ တဏှာမှ ကင်းလွတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

နိဗ္ဗာန် ဆိုသည်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ အစွန်းစွန် ဘာသာရေးရည်မှန်းချက်ဖြစ်ပေသည်။ ဗုဒ္ဓသည်  နာဗာန (ပါဠိ- [[နိဗ္ဗာန်]]) [[အာနာပါန]] [[တရားရှုမှတ်ခြင်း]] လမ်းကြောင်းကို လျှောက်လမ်းမည့် သတ္တဝါများအတွက် တစ်ဦးတည်းသော လမ်းညွှန်ပေးသူနှင့် ဆရာသခင်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား ဘာသာရေးဆိုင်ရာ နိုးကြားခြင်း ဗောဓိ ကိုရရှိရန်နှင့် အမှန်တရားနှင့် လက်တွေ့သဘာဝကျခြင်းကို ရှိသည့်အတိုင်း တွေ့မြင်ရန်အတွက် ညွှန်ပြပေးသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ စံနစ်ဖြစ်သည့် ထိုးထွင်းသိမြင်စွမ်းသောဉာဏ်နှင့် တရားထိုင်ခြင်းကျင့်စဉ်သည် စိတ်ဖြင့်အာရုံခံ၍ ယုံကြည်ရန်ဖော်ပြခြင်း မပြုနိင်ပါ။ သို့သော်၊ စိတ်၏ စစ်မှန်သောသဘာဝကို နားလည်ခြင်းဖြင့်သာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ၎င်းအရာကို ဗုဒ္ဓ၏အဆုံးအမများဖြင့် လမ်းညွှန်ပြသထားသော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းကို လျှောက်လမ်းခြင်းဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်သည်။ တစ်နည်းတစ်ဖုံ ပြောရလျှင် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် တစ်ခုနောက်တစ်ခုလိုက်ပါနေသည့် စိတ်ကို ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်း၊ ကျင့်ဝတ်များကိုတိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် စောင့်ထိန်းခြင်းနှင့် ဉာဏ်ပညာကြီးမားခြင်းတို့ သည် အမြင့်ဆုံးပန်းတိုင်ရောက်ရှိရန်အတွက် အလိုအပ်ဆုံးလည်းဖြစ်သည်။
[[လောဘ-ဒေါသ-မောဟ]]၊ [[အဝိဇ္ဇာ]]၊  [[အညံ့စားဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏လက္ခဏာများ]]၊ [[အဂတိ လေးပါး]]၊ [[ဥပါဒါန်လေးပါး]]၊ [[ဒုစရိုက် ၁၀ ပါး]]၊ ...တို့ကိုရှောင်ကြဉ်ကြရပါမည်။ 
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် နိဗ္ဗာန်ကို ပိတ်ပင်ဖုံးကွယ်၍ ကန့်သတ်တတ်သော [[နိဝရဏတရားငါးပါး]]၊ [[ဒိဌိဖြစ်ကြောင်းရှစ်ပါး]] ကိုရှောင်ကြဉ်ရပါမည်။ [[အထက်တန်းစားဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏လက္ခဏာများ]] သိရှိနားလည်ရပါမည်။

== သစ္စာ ၄ ပါး ==
သစ္စာ (၄) ပါးရှိသည်။ 
 
၁။ '''[[ဒုက္ခသစ္စာ]]''' 

၂။ '''[[သမုဒယသစ္စာ]]''' 

၃။ '''[[နိရောဓသစ္စာ]]'''  

၄။ '''[[မဂ္ဂသစ္စာ]]''' 

== နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်း မဂ္ဂင် ၈ ပါး== 
မဂ္ဂင် ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ကြောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားစုဟု အဓိပ္ပာယ်ရရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဖော်ပြလတ္တံပါအတိုင်း (၈) ပါးရှိသည်။

၁။ '''သမ္မာဒိဋ္ဌိ'''  = မှန်သောအယူအမြင်&lt;br /&gt;၂။ '''သမ္မာသင်္ကပ္ပ'''  = မှန်သောအကြံ&lt;br /&gt;၃။ '''သမ္မာဝါစာ'''  = မှန်သောစကား&lt;br /&gt;၄။ '''သမ္မာကမ္မန္တ'''  = မှန်သောအမှုအလုပ်&lt;br /&gt;၅။ '''သမ္မာအာဇီဝ''' = မှန်သောအသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှု &lt;br /&gt;၆။ '''သမ္မာဝါယာမ''' = မှန်သောအားထုတ်မှု&lt;br /&gt;၇။ '''သမ္မာသတိ''' = မှန်သော အောက်မေ့ နှလုံးသွင်းမှု&lt;br /&gt;၈။ '''သမ္မာသမာဓိ''' = မှန်သော တည်ကြည် စူးစိုက်မှု&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buddhist Teachings:Noble Eightfold Path&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.londonbuddhistvihara.org/fund_topics/eightfold.htm |accessdate=23 September 2013 |archivedate=4 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904153441/http://www.londonbuddhistvihara.org/fund_topics/eightfold.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Blogsome&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://dhammaweb.blogsome.com/2007/12/15/sila-samadhi-panna/ |accessdate=23 September 2013 |archivedate=10 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111110144834/http://dhammaweb.blogsome.com/2007/12/15/sila-samadhi-panna/ }}&lt;/ref&gt; မဂ္ဂင် (၈) ပါးတွင် သမ္မာဝါစာ သမ္မာကမ္မန္တနှင့် သမ္မာအာဇီဝ (၃) ပါးသည် သီလတရားစု ဖြစ်သည်။ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ (၃) ပါးသည် သမာဓိတရားစု ဖြစ်သည်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (၂) ပါးသည် ပညာတရားစု ဖြစ်သည်။

==ကမ္ဘာ့ ဒီမိုကရေစီ ပထမအစ၊ ဗုဒ္ဓက  ==
[[ဗုဒ္ဓ]]မြတ်စွာဘုရားတရားတော်များသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၆၀၀ ကပင် လွတ်လပ်စွာ ပြောဆို ဝေဖန်ဆန်းစစ်ခွင့် ရှိသောကြောင့် ဒီမိုကရေစီပထမအစ၊ ဗုဒ္ဓကဟု ဆိုအပ်လှပေသည်။ ဒီမိုကရေစီ ဟု ဆိုရလောက်အောင်ပင် ဒီမိုကရေစီစံနှုန်း အနှစ်သာရကိုညွှန်ပြသော လမ်းညွှန်တော်မူချက်တစ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း(၂၆၀၀)ကျော်ကတည်းက လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့ပေသည်။ ဒီမိုကရေစီ၏အစ၊ ပထမ ဟု အများက သက်မှတ်ထားသော ဂရိ နိုင်ငံတွင်ထိုစဉ်က ဒီမိုကရေစီ မပေါ်ထွန်းသေးပါ၊ [[ဆိုကရေးတီး]] (ဘီစီ ၄၆၉-၃၉၉)၊ [[မဟာအလက်ဇန္ဒား]] (ဘီစီ ၃၅၆-ဘီစီ၃၂၃)၊ [[ပလေတို]](ဘီစီ ၄၂၈-၃၄၈) နှင့် [[အရစ္စတိုတယ်]] (ဘီစီ ၃၈၄-၃၂၂) တို့ မမွေးသေးပါ။ [[ဗုဒ္ဓ]]မြတ်စွာဘုရားသည် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခဲ့သဖြင့် ဘီစီ ၅၈၈ ခုတွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်ချိန်တွင် တရုတ်အတွေးအခေါ်ပညာရှင် ဒဿနဆရာကြီး [[ကွန်ဖြူးရှပ်]] (ဘီစီ ၅၅၁⁠-၄၇၉) မမွေးသေးပါ။ သာသနာ(၂၆၀၀) ခရီးစဉ် သမိုင်းတလျှောက် ၌ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်သည် မှိန်ခဲ့တခါ သာ ချီတလှည့် ဖြစ်ခဲ့ရ၏။ ခေတ်အဆက်ဆက် အတွင်း ရန်သူ အပြင်ရန်သူတို့၏ တိုက်ခိုက်ထိုးနှက်ချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ အဖျက်အဆီးများဖယ်ရှား ၍ အတားအဆီးများ ကိုဖြတ်ကျော်ခဲ့ရသည်။ သာသနာ ပြင်ပ အညတိတ္တိယတို့သည် ရံခါပြင်ပမှဝါဒချင်းယှဉ်ပြိုင် တိုက် ခိုက်ခဲ့ကြ ၍ ရံခါသာသနာ အတွင်း ဝင်ကာ ပူသတ်ခဲ့ကြသည်။ ဗုဒ္ဓသာ သနာတော်သည် ရံခါ သာသနာ့ဒါယကာ ဘုရင်မင်းမြတ်တို့၏ ချီးမြှောက် ထောက်ပံမှူ ခံရ၍ ရံခါဆန်ကျင်ဘက် ဘုရင်တို့၏ ဖိနှိပ်ညှဉ်းပန်း မှူခံခဲရသည်။ ရံခါ လျစ်လျူရှူခြင်း ခံခဲ့ရ၍ ရံခါပြည်နှင်ဒဏ် ခတ်ခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။ တခေတ် တခါက ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ပါ မှ ခေတ်မီသည် ဟုယူစခဲ့ကြရာမှ တဖန် တခေတ်ပြောင်းလာသောအခါ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ခေတ်နောက်ကျ သည်ဟု ယူဆလာကြပြန်သည်။ ဘုရင် မင်းမြတ် တို့၏ ဘွဲ့တံဆိတ် နာမ ကိုပါဠိ ဘာသာ ဖြင့် ခံယူကြ၍ စကားပြောရာ၌ ပင်ပါဠိ စကားလုံး များများ ညှပ်ပြောနိုင်မှ ဂုဏ်ရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြရာမှ တဖန်အခြားခေတ်တခု၌ ပါဠိဝေါဟာရ ကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ကွင်းဖယ်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းကြပြန်သည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ သာသနာတော် သည် တခေတ်တခါက အနောက်သို့လားသော် ဂန္ဓာရ တိုင်း ခေါ် ပါကစ်စတန်ပြည်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်ပြည်၊ ခိုတန်ခေါ်တာကစ်စတန်ပြည်နှင့် ယောနကာလောက ခေါ်သောတူရကီ၊ ဂရိ နိုင်ငံ များအထိပြန့်နှံထွန်းကားခဲ့သည်။ ဂင်္ဂါမြစ် မှ ဗော်ဂါမြစ် သို့တိုင်အောင် သာသနာ ရောင်ဝါထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ မြောက်သို့လားသော် ဆစ်ကင်းပြည်၊ ဘူတန်ပြည်၊ တိဗက်ပြည်၊ မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ၊ တရုတ်ပြည်၊ ဆိုဗီရက်ရုရှားနိုင်ငံ ဆိုက်ဗေရီး ယား အထိ ပြန့်နှံ ခဲ့၍ ယခုတိုင်ဆက်လက်တည်ရှိ နေဆဲဖြစ်သည်။ အရှေ့ သို့ လား သော် သု၀ဏဒီပခေါ် (အင်ဒိုနီးရှား)နှင့် သု၀ဏ္ဏဘုမ္မိ ခေါ် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်း၊ လာအို ကမ္ဘောဒီးယား၊ ဗီယက်နမ်၊ ကိုရီးယား၊ ဂျပန်အထိ ပြန်နှံ့၍ ယခုထိ အချိုနိုင်ငံများ ၌ သာသနာတည်ရှိနေလေသည်။&lt;ref&gt;http://mminuae.org/?p=897{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;

== ဗုဒ္ဓသာသနာအစ ရွှေတိဂုံက ==
ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ တွင်  ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]တို့သည် လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ရှိကြသည်ဟု ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြခံဥပဒေတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသည်  [[နိုင်ငံတော်ဘာသာ]] ဖြစ်သည် ဟု အသိအမှတ်ပြု ပြဋ္ဌာန်းပါရှိသည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘီစီ ၅၈၈ ကပင် စတင် ပွင့်ထွန်း ပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အတည်ပြု မှတ်သားနိုင်သည်။ ဗုဒ္ဓဝင်သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်လျှင် ဂေါတမဘုရားရှင် လက်ထက်၌ မြန်မာနိုင်ငံ တဖုဿနှင့် ဘလ္လိက ကုန်သည်ညီနောင်တို့သည် ထူးခြားစွာဗုဒ္ဓဘုရားရှင်အား ပထမဆုံး ဆွမ်းကပ်ရသူနှင့် ပထမဆုံး သရဏဂုံတည်သူများ ဖြစ်ခဲ့၏။ '''မြန်မာ့ဗုဒ္ဓသာသနာအစ ရွှေတိဂုံက''' ဖြစ်သည်။ ထို ရွှေတိဂုံစေတီတော် သည် ဂေါတမဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်မှာ ကမ္ဘာမြေပြင်တွင် ပထမဦးဆုံးစေတီဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံ၌“ဗုဒ္ဓသာသနာအစ- ရွှေတိဂုံက”ဟု ကဗ္ဗည်းထိုး မော်ကွန်းတင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သတည်း။ '''ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓသာသနာစေတီတော်အစ-မြန်မာက''' ဖြစ်သတည်း။ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဘီစီ ၅၈၈တွင် စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များသည် [[ဗုဒ္ဓ]]မြတ်စွာဘုရား၏ မွေးဖွားချိန်အား ဘီစီ ၆၂၃ သက်တမ်းသတ်မှတ်ကြသည်။ ဗုဒ္ဓသည် မဟာလူသားတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓသည် ကျင့်ကြံအားထုတ်ခဲ့သဖြင့် ဘီစီ ၅၈၈ တွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;festivals.iloveindia.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt; ယနေ့ကမ္ဘာတွင် သာသနာသက္ကရာဇ်ကို ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန် စံလွန်တော်မူသည့် ဘီစီ ၅၄၃ မှစပြီး ရေတွက်သောကြောင့် ဥပမာ-ခရစ်နှစ် ၂၀၁၂ တွင်၂၅၅၅ ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် ဖြစ်နေသည်။ ထိုသို့ တွက်ချက်နည်းမှာ မမှန်ကန်ကြောင်းနှင့် ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ်ကို မှန်ကန်စွာ တွက်ချက်လိုပါက  မြတ်စွာဘုရားက  ဗုဒ္ဓဝါဒကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော ဘီစီ ၅၈၈ မှစပြီး ရေတွက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း [[အရှင်ဉာဏိဿရ|သီတဂူဆရာတော် ဦးဉာဏိဿရ]]၊ [[ချမ်းမြေ့ဆရာတော် အရှင်ဇနကာဘိဝံသ]]နှင့် [[မြင့်ကြွယ်၊ မြို့မ|မြို့မ မြင့်ကြွယ်]] တို့က မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။  ဥပမာ-ခရစ်နှစ် (၂၀၁၂ )တွင် (၂၆၀၀)  ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ်ဖြစ်ရပါမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://english.sina.com/world/p/2012/0307/446893.html 2,600th anniversary of Shwedagon Pagoda - World News - SINA English&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.wsj.com/scene/2012/02/22/photos-myanmars-shwedagon-pagoda-turns-2600/tab/slideshow/ Photos: Myanmar’s Shwedagon Pagoda Turns 2,600 - Scene Asia - WSJ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာ သက်တမ်းမှန် သည်[[ရွှေတိဂုံစေတီတော်]] ၏ သက်တမ်းနှင့် အတူတူဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အတည်ပြု မှတ်သားနိုင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာသက်တမ်း တွက်ချက်ပုံကို မြို့မ-မြင့်ကြွယ် ရေးသားခဲ့သော &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု အထူးမှတ်သားဖွယ်နှင့် လူငယ်ရေးရာ မှတ်စုများစာအုပ်&quot; တွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;  ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်မှာ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ [[ထေရဝါဒ]] ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အားလုံးသည် တိပိဋက (&quot;[[ပိဋကတ်သုံးပုံ]]&quot;) ကို ဘုရားဟောတရားဓမ္မအဖြစ် (၁၀၀) ရာခိုင်နှုန်း လိုက်နာကျင့်ကြံကြပြီး  [[မဟာယာန]] ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် ထေဝါရဒဗုဒ္ဓဘာသာမှ လက်မခံသော မဟာယာနသုတ်ခေါ် ကျမ်းစာများကို လိုက်နာကျင့်ကြံသည်။

== အပရိဟာနိယတရား သရုပ်ခုနစ်ပါး ==
ဗုဒ္ဓ၏အပရိဟာနိယသုတ်တော်မြတ်ကြီးကို လေ့လာကြည့်လျှင် အတိတ် နှစ်(၂၆၀၀)ကျော်ကတည်းက ဟောကြားလမ်းညွှန် ပြသတော်မူခဲ့သော ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ဉာဏ်တော်အမြော်အမြင်ကြီးမားပုံကို လေ့လာသုံးသပ် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ဗုဒ္ဓ၏လမ်းညွှန်တော်မူချက် အပရိဟာနိယတရား သရုပ်ခုနစ်ပါး အနှစ်ချုပ်သည်ကား-

*၁။ အမြဲမပြတ် ကြိမ်ဖန်များစွာ မပြတ်မလပ် စည်းဝေးဆွေးနွေးကြခြင်း။
*၂။ အညီအညွတ် ဆွေးနွေးစည်းဝေး ညှိနှိုင်းတိုင်ပင်ကြပြီး၊ အညီအညွတ် ဆုံးဖြတ်လုပ်ဆောင် ဆောင်ရွက်ကြခြင်း။
*၃။ ရှိပြီး၊ ပြဋ္ဌာန်းပြီး ကောင်းမွန်သင့်လျော်၍၊ လက်ရှိလူနေမှုဘဝတို့နှင့် အံဝင်ခွင်ကျ ကိုက်ညီသော အစဉ်အလာကောင်း ဓမ္မသတ်ကျင့်ထုံး ဥပဒေများ၊ ဖြတ်ထုံးကျင့်ထုံး စီရင်ထုံးစီရင်နည်းလမ်းများကို ဖျက်သိမ်း ပယ်ဖျက်ခြင်းခြင်းမပြုဘဲ ဆက်လက်ပြဋ္ဌာန်း ကျင့်သုံးကာ၊ ရှိပြီးဥပဒေများအနက်မှ ဆက်လက်ပြဋ္ဌာန်း ကျင့်သုံးရန် မသင့်လျော်၊ မကောင်းမွန် မကိုက်ညီတော့သည့် တရားဥပဒေများကို အများဆန္ဒ၊ အများစည်းဝေးဆုံးဖြတ်ချက်တို့ဖြင့် ဖျက်သိမ်းရုပ်ပယ်ခြင်း။
*၄။ ဂုဏ်ဝါပညာကြီးသူ၊ လူ့ဂုဏ်သိက္ခာ၊ လူ့တန်ဖိုးကြီးမားသူများကို မြေတောင်မြှောက် ဂုဏ်ပြုပူဇော်၍၊ အကြံပြုချက် အကြံပြုစကားများကို ကြားနာခံယူခြင်း။
*၅။ ပြည်သူပြည်သားတို့၏ သားငယ်သမီးငယ်၊ ပိုင်ရာပစ္စည်းတို့ကို အကြောင်းမဲ့ အနိုင်အထက်ပြု ထိပါးသိမ်းပိုက် စော်ကားမှုမရှိစေရေး ပြည်သူ့အစိုးရက အာမခံ ကျင့်သုံးလိုက်နာ စောင့်ထိန်းခြင်း။
*၆။ နိုင်ငံ လူမျိုး ရိုးရာအစဉ်အလာ၊ ပြည်သူတို့၏ယုံကြည်မှုကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်ရှိစေခြင်း။
*၇။ ဘာသာ၊ သာသနာ ယုံကြည်မှုပေါင်းစုံတို့၏ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်၊ ဘာသာသာသနာ့ ဝန်ထမ်းများကို လွတ်လပ်လုံခြုံမှုရှိစေခြင်းတို့ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

ဤသည်ကား ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ၏ ဒီမိုကရေစီလမ်းစဉ်ကြီးပင်ဖြစ်တော့သည်။ ထို့ပြင် ဗုဒ္ဓ သည် အတိတ်ဘဝ ဇာတ်နိပါတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူလျက်၊ ကမ္ဘာဦးက မဟာသမ္မတမင်းဘဝအကြောင်း ပြန်ပြောင်းဟောပြတော်မူကာ ကမ္ဘာဦးလူသားတို့ ဘုရားလောင်းတော် ဂုဏ်သိက္ခာပညာရှိ ပညာရှင်သူတော်ကောင်းတစ်ယောက်ကို အများသဘောတူ ဆန္ဒညီညီ စုဝေးစုံညီ၍ မင်းအဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့ကြပုံကို လှစ်ဟထောက်ပြတော်မူပြီး၊ အများဆန္ဒတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အများဝန်ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်များကို အများဆန္ဒအရသာ တာဝန်ပေး ရွေးကောက်တင်မြှောက်သင့်ကြပုံကိုလည်း သွယ်ဝိုက်လှစ်ဟ လမ်းညွှန်တော်မူခဲ့လေသည်။

ထို့ကြောင့် ရှေးမြန်မာဘုရင်များ အဆက်ဆက် နန်းတက်ကြချိန်တွင် အဘိသိက်ရေစင်သွန်းလောင်းသည့်အခမ်းအနားတွင် သွန်းလောင်းသူများက အရှင်မင်းမြတ်အား တင်မြှောက်ကြသည်ဟူသော ကျမ်းသစ္စာစကားဆိုခြင်းအစဉ်အလာတစ်ရပ်ကိုထည့်သွင်းခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

အကယ်၍ မြန်မာတို့သာ ဗုဒ္ဓ၏အမြော်အမြင်တော်၊ ဆန္ဒတော်များကို တွေးခေါ်မြော်မြင် သုံးသပ်၍၊ ဗုဒ္ဓအလိုတော်ကျ၊ ဗုဒ္ဓ ဆန္ဒတော်ကျ၊ လမ်းညွှန်တော်မူချက်အရ အပြည့်အဝ ဦးစွာကျင့်သုံး၊ စွန့်ဦးတီထွင်နိုင်ခဲ့ကြမည်ဆိုလျှင် ဂရိတို့၏'ဒီမိုကရေစီ'ဟူသော စကားလုံး စကားရပ်မပေါ်မီပင် မြန်မာတို့၏ ဗုဒ္ဓစာပေ စကားလုံး'အပရိဟာနိယ'ကို ကမ္ဘာတွင် တွင်ကျယ်စွာအသုံးပြုကြပေလိမ့်မည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဗုဒ္ဓ ၏ အပရိဟာနိယလမ်းစဉ် အမှန်တရားတို့သည် သက်တမ်းရှည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာနိုင်ငံတော်နှင့် ယခင်ကတည်းက ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်ခဲ့သည့် စနစ်တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်ကိုမူ ငြင်းပယ်၍ရလိမ့်မည်မဟုတ်ချေ။ (မြတ်ဗုဒ္ဓ၏အပရိဟာနိယဒီမိုကရေစီ၊ [[ယောအတွင်းဝန်ဦးဘိုးလှိုင်]]၏ [[ရာဇဓမ္မသင်္ဂဟကျမ်း]]နှင့် ဗုဒ္ဓ၏အပရိဟာနိယသုတ္တန်တို့လည်း ကြည့်။)

== ကမ္ဘာ့ ဝိဇ္ဇာနှင့် သိပ္ပံပညာ တို့၏ ရှေ့ဆောင်ပထမဆရာ==  
[[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]  သည် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ၏ '''အကြောင်း-အကျိုးသဘောတရား''' လမ်းညွှန်တရားတော် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;http://parami10.com/MM/Dhamma/1682/1469{{Dead link|date=December 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://martikar.pikay.org/2012/10/blog-post_9511.html |title=ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (၁၂) ပါး ~ သရုပ်ပြ မာတိကာကျမ်း&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=29 June 2014 |archive-date=29 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829031237/http://martikar.pikay.org/2012/10/blog-post_9511.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  [[ရူပဗေဒ]]ပညာရှင်၊ [[သင်္ချာ]]ပညာရှင်၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]ပညာရှင်၊ [[ဒဿနိကဗေဒ|အတွေးအခေါ်]]ပညာရှင် [[နယူတန်]] ၏ နိယာမ တွေ့ရှိချက်များသည် ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရား၏ [[ကံ ကံ၏အကျိုး]] အဆုံးအမ အမှန်တရားတော် နောက် နှစ်ပေါင်း (၂၄ဝဝ) နောက်ကျပြီးမှ နယူတန် သည် ကို ရှာဖွေ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။  ဆရာကြီး[[အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း]] ၏ ရီလေတီဗတီ သီအိုရီ (Relativity Theory) နိယာမ တွေ့ရှိချက်များသည် ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရား၏ [[ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်]]  အကြောင်းအကျိုးသဘောတရားများ၊ ဟေတုပစ္စယော- အာရမ္မဏပစ္စယော- အဓိပတိပစ္စယော- အနန္တရပစ္စယော- သမနန္တရပစ္စယော- သဟဇာတပစ္စယော- အညမညပစ္စယော စသော [[ပဋ္ဌာန်း (ပဋ္ဌာန)|ပဋ္ဌာန်း ၂၄-ကျမ်း]] နှင့် [[ကံ ကံ၏အကျိုး|ကံ- ကံ၏အကျိုး]] အဆုံးအမ အမှန်တရားတော်၏ နောက် နှစ်ပေါင်း (၂၄ဝဝ) နောက်ကျပြီးမှ အိုင်းစတိုင်း သည် (၂၄ ပစ္စည်း ပဋ္ဌာန်း (ပဋ္ဌာန)) ၏ အခြေခံ '''Theory of relativity and  E = mc²''' ကို ရှာဖွေ ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ 

ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အကြောင်းအရာတစ်ခုကိုလေ့လာ ကျင့်ကြံရာ၌ နည်းစံနစ်ကျသည်။ သိပ္ပံနည်းကျသည်။  ဗုဒ္ဓတရားတော်များသည် အကြောင်းအကျိုး ဆက်စပ်မှုရှိခြင်း၊ ယုတ္တိနည်းကျ လက်တွေ့ကျခြင်း၊ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းမှု ရှိခြင်း၊ မှန်သည်-မှားသည်၊ လုပ်သင့်သည်-မလုပ်သင့်သည်၊ အကျိုးရှိသည်-အကျိုးမဲ့သည် တို့ကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဝေဖန်စမ်းစစ် ခွင့်ရှိခြင်း၊ အချိန်မရွေး၊ နေရာမရွေး၊ လူမျိုး ဘာသာမရွေး လက်တွေ့ကျင့်ကြံပြီး အေးချမ်းမှုကို ကိုယ်တိုင်သိရှိနိုင်ခြင်း၊ အမြဲထာဝရ မှန်ကန်ခြင်း စသော အရည်အချင်းများ ပြည့်စုံသောကြောင့် ''' ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဝိဇ္ဇာပညာသိပ္ပံပညာကို ဦးဆောင်သည့်- အမှန်တရားနှင့် လက်တွေ့သဘာဝကျ သည့် ဘာသာလည်း ဖြစ်သည်။''' [[ဓမ္မစကြာသုတ်|ဓမ္မစကြာတရားတော်]] တွင် အစွန်းနှစ်ပါးရှောင်ခြင်း- အစွန်းရောက်မှုကို ရှောင်ခြင်း နှင့် မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ အလယ်အလတ်အမှန်လမ်းစဉ်ကသာ မှန်ကန်ကြောင်း ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကဟောကြားတော်မူခဲ့ပေသည်။

==ကိုယ်တိုင်ကျင့်လျှင် ကိုယ်တိုင်သိနိုင်သော အခါမလပ် အကျိုးပေးသောကမ္ဘာ့ဦးဆောင်တရားဂုဏ်တော်==
ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ တရားတော် [[တရားဂုဏ်တော်]] ၆-ပါး&lt;ref&gt;http://buddhismworld.ning.com/profiles/blogs/6371237:BlogPost:266945{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt; တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင်လက်တွေ့သဘာဝကျ အလွန်ကျော်ကြားလှသည်။   မှန်ကန်ကျော်ကြားလှသည်။ တရားဂုဏ်တော်  ၂-၃-၄ သည် လက်တွေ့သဘာဝကျသည့်သိပ္ပံနည်းကျ  တရားဂုဏ်တော်များ ဖြစ်ကြောင်း ကမ္ဘာ့သိပ္ပံပညာရှင်တို့မှတ်ချက် ပြုကြသည်။

၂။ '''သန္ဒိဌိက ဂုဏ်တော်''' ကိုယ်တိုင်ကျင့်လျှင် ကိုယ်တိုင်သိနိုင်သော တရားဖြစ်ခြင်းဂုဏ်။	

၃။ '''အကာလိက ဂုဏ်တော်''' အခါမလပ် အကျိုးပေးခြင်း၊  တရားဖြစ်ခြင်းဂုဏ်။ မဂ်ရလျှင် ဖိုလ်ချက်ချင်း ဖြစ်ခြင်းဂုဏ်။		

၄။ '''ဧဟိပဿိက ဂုဏ်တော်''' 'လာပါ၊ ကျင့်စမ်းပါ'ဟု ရဲရဲဝံဝံ ဖိတ်ခေါ်ထိုက်ခြင်း၊ အစမ်းသပ်ခံနိုင်ခြင်းဂုဏ်။ 

[[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]] ဟောကြားတော်မူခဲ့သော [[မင်္ဂလာတရား ၃၈-ပါး]]၊ [[အာနာပါန]] တရားရှုမှတ်ခြင်း၊ [[ဝိပဿနာ]] ကျင့်စဉ်၊  စာရိတ္တကျင့်ဝတ်၊ မြတ်သောအကျင့်သီလ၊ [[မေတ္တာ]]၊ [[မေတ္တာ ကရုဏာ မုဒိတာ ဥပေက္ခာ|မေတ္တာ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်း]]၊ [[ဗောဇ္ဈင် ၇ ပါး]]၊  [[သတိပဌာန်|သတိပဌာန် (၄) ပါး]]၊ ချစ်ခင်ကြင်နာခြင်း၊  [[သစ္စာလေးပါး]]၊ [[မဂ္ဂင် ၈ ပါး]]၊ [[ခွင့်လွှတ်ခြင်း]] နှင့် [[သည်းခံခြင်း]]သည် ကမ္ဘာ့အမှန်တရားဦးဆောင်ပညာအဖြစ် ယနေ့ထက်တိုင်ကျော်ကြားလှသည်။ ဗုဒ္ဓဘုရားဟောကျမ်းဂန်များစွာမှ လောကီရေးရာများနှင့် ပတ်သက်သည့် အဆိုအမိန့်များကို ထုတ်နှုတ်၍ ထည့်သွင်းပြုစုထားသော [[လောကနီတိ]] ကျမ်းသည်ရှေးလူကြီးတွေ ထားရစ်ခဲ့သော စကားပုံများ၊ မှတ်သားလိုက်နာဖွယ် အဆိုအမိန့်များ၊ သင်ခန်းစာရယူဖွယ် ဇာတ်ကြောင်း ပုံပြင်တွေကနေ ကောင်းနိုးရာရာတွေကို စုစည်းထားတဲ့ လူမှုဆိုင်ရာ လောကနီတိကျမ်းသည် ဘာသာမရွေး၊ လူမျိုးမရွေး၊ အရွယ်သုံးပါး လိုက်နာဖွယ် ကောင်းလှပါသည်။ လောကနီတိသည် လောကအကြောင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကြီးပွားတိုးတက်စေရန် ညွှန်ကြားသော လမ်းညွှန်ကျမ်းဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဤကျမ်းသည် လောက၌ လူသားတို့၏ အနှစ်လည်းမည်၏။ မိဘလည်းမည်၏။ ဆရာလည်းမည်၏။ အဆွေခင်ပွန်း လည်းမည်၏။ ထိုကြောင့် ဤ နီတိကျမ်းကို သင်ကြားတတ်မြောက်သော ယောက်ျားသည် အကြားအမြင်များသော၊ မြင့်မြတ် သော ပညာတတ်ယောက်ျား ဖြစ်၏။ &lt;ref name=&quot;knowledgerush.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=buddhist-meditation-techniques.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://buddhist-meditation-techniques.com/loving-kindness-meditation/ |access-date=15 September 2013 |archive-date=21 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321150524/http://buddhist-meditation-techniques.com/loving-kindness-meditation/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://dhammamedicine.net/2010/12/01/supreme-buddh/ |accessdate=15 September 2013 |archivedate=20 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111120031846/http://dhammamedicine.net/2010/12/01/supreme-buddh/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://buddhismworld.ning.com/forum/topics/6371237:Topic:19067 |accessdate=15 September 2013 |archivedate=5 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305141626/http://buddhismworld.ning.com/forum/topics/6371237:Topic:19067 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=Db8M590rcqg အာနာပါန၊ သတိပဌာန္တရား (၁) - YouTube&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=9rOeHASlhHA အာနာပါန၊ သတိပဌာန္တရား (2) (၁၆-၀၅-၁၉၇၇) - YouTube&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=C_EfHuMa7_c အာနာပါန၊ သတိပဌာန္တရား (3) - YouTube&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ကမ္ဘာပေါ်တွင် မြင့်မြတ်ကြည်ညိုဖွယ်ဘုရားသားတော်ရဟန်းသံဃာတော်များသည်မြန်မာနိုင်ငံတွင်အများဆုံးရှိသည်==

သံဃဂုဏ်တော်ကိုးပါးရှိ၏။
# အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာသိက္ခာသုံးပါးကိုကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ 
# အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာသိက္ခာသုံးပါးကိုဖြောင့်မတ်စွာကျင့်ခြင်း၊ 
# အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာသိက္ခာသုံးပါးကိုသင့်လျော်စွာကျင့်ခြင်း၊ 
# အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာသိက္ခာသုံးပါးကိုရိုသေစွာကျင့်ခြင်း၊
# ဧည့်သည်အတွက်ထားသောအလှူဝတ္ထုကို ခံယူထိုက်ခြင်း၊
# လက်ဆောင်အတွက်ထားသောအလှူဝတ္ထုကို ခံယူထိုက်ခြင်း၊
# တမလွန်ကျိုးအတွက်ပြုအပ်သောမြတ်သော အလှူဝတ္ထုကို ခံယူထိုက်ခြင်း၊
# လူမင်း၊ နတ်မင်း၊ ဗြဟ္မာမင်းတို့လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးခြင်းကိုခံယူထိုက်ခြင်း၊
# အတုမရှိမြတ်သောကောင်းမှု၏စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကောင်းသဖွယ်ဖြစ်ခြင်း
ဟူ၍သံဃဂုဏ်တော်ကိုးပါးရှိလေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)&lt;/ref&gt;

ဗုဒ္ဓဘုရား၏ သားတော် [[ရဟန်း]] [[သံဃာ]] တို့၏ သီလဂုဏ်၊ သမာဓိဂုဏ်၊ ပညာဂုဏ် နှင့်  [[ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများသင်ကြားလေ့ကျင့်ရသောသိက္ခာပုဒ်များ]] သည်လည်း   အလွန်မြင့်မြတ်ပြည့်စုံသည်။ ကြည်ညိုဖွယ်ထင်ရှားသည်။  ရဟန်းသံဃာ ဟူသည် - တရားကို ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ မှန်စွာကျင့်ခြင်း၊ ကုသိုလ်ပြုခြင်းသည် ကောင်း၏၊ ကောင်းမှုပြုခြင်းသည် ကောင်း၏၊ မညှင်းဆဲခြင်းသည်ကောင်း၏၊ သတ္တဝါတို့ကို သနားခြင်းသည် ကောင်း၏ ဟု နှလုံးသွင်း ကျင့်နေသူ ဖြစ်သည်။ ယင်းနှစ်မျိုးတို့တွင် 
* သောတာပတ္တိမဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ 
* သောတာပတ္တိဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်တစုံ၊ 
* သကဒါ ဂါမိမဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ 
* သကဒါဂါမိဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံ၊ 
* အနာဂါမိမဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ 
* အနာဂါမိဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံ၊ 
* အရဟတ္တ မဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ 
* အရဟတ္တဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံ၊ 
ဤသို့အစုံအားဖြင့်လေးစုံ၊ အရေအတွက်အားဖြင့်ရှစ်ပါး သောအရိ ယာပုဂ္ဂိုလ်အပေါင်းအစုကား ဒက္ခိနေယျသံဃာဖြစ်သည်။

အရိယသံဃာ၏အနွယ်အဆက်ဖြစ်၍ဉာတ်တစ်ကြိမ်၊ ကမ္မဝါသုံးကြိမ်၊ ဉာတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့်ရဟန်း ဖြစ်၍နေကြသော ရဟန်းအပေါင်းအစုကားသမ္မုတိသံဃာဖြစ်သည်။ ယင်းသမ္မုတိသံဃာသည်လည်း ဝိနည်းဒေသနာတော် 
အရ ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်ရသောသောဝိနည်းကံ၏အစွမ်းအားဖြင့် 
# စတုဝဂ်သံဃာ=လေးပါးစုသံဃာ၊
# ပဉ္စဝဂ် သံဃာ=ငါးပါးစုသံဃာ၊
# ဒသဝဂ်သံဃာ=ဆယ်ပါးစုသံဃာ၊
# ဝီသတိဝဂ် သံဃာ=နှစ်ဆယ်စုသံဃာ၊
# တိရေက ဝီသတိဝဂ်သံဃာ =နှစ်ဆယ်ထက်ပိုလွန်သော အများစုသံဃာဟူ၍ငါးပါးရှိသည်။
ဤလေးပါးစုစသော သံဃာ သည်မိမိတို့နှင့်သက်ဆိုင်ရာဝိနည်းကံများကိုပြု လုပ်ဆောင်ရွက်ရသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာတွင်အကြောင်းအရာတစ်ခုကိုလေ့လာကျင့်ကြံရာ၌ နည်းစံနစ်ကျသည်။ သိပ္ပံနည်းကျသည်။  ဗုဒ္ဓ ၏အဆုံးအမများနှင့်  ဗုဒ္ဓဘာသာသည် သိပ္ပံနည်းကျ  ဘာသာ အမှန်တရားနှင့် လက်တွေ့သဘာဝကျ သည့် ဘာသာ လည်း ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် လူ့ကျင့် ဝတ်တရားနှင့် တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်မှုသဘောတရားများ၊  တပည့်တို့၏ဝတ္တရား၊ ဆရာတို့၏ဝတ္တရား၊ သားသမီးတို့၏ဝတ္တရား၊ မိဘတို့၏ဝတ္တရား၊ [[နာယကဂုဏ် ၆-ပါး]]  စသည်တို့ရှိရာ ဆရာဝတ် တွင် အတတ်လည်းသင် ပဲ့ပြင်ဆုံးမ သိပ္ပမချန် ဘေးရန်ဆီးကာ သင့်ရာအပ်ပို့ ဆရာတို့ ကျင့်ဖို့ဝတ်ငါးဖြာ ဟုပါရှိသည်။ (၃၈) ဖြာသောမင်္ဂလာတရားတော်တွင်လည်း အပြစ်ကင်းသော သိပ္ပ အတတ်ပညာတို့ကိုတတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း မင်္ဂလာ တစ်ပါးဟုအဆိုရှိသည်။ &quot; 

သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏တွေ့ရှိချက်နှင့် သာသနာပြင်ပ တရားတို့သည် အတိုင်းအတာ တစ်ခု၊ အခြေအနေ အချိန်အခါ နေရာဒေသ တစ်ခု၊ လူအုပ်စုတစ်စု အတွက် သာ မှန်ကန်သည့် အမှန်တရား သမုတိသစ္စာမျှသာ ဖြစ်ကြောင်း၊ အမြဲထာဝရ မှန်ကန်သည့် အမှန်တရား ပရမတ္တ သစ္စာ တရားမှာ မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ တရားတော် ([[သိပ္ပံနည်းကျ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ) ၌ သာ တွေ့နိုင်ကြောင်း၊ ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံပညာရှင်တို့၏ တွေ့ရှိချက်များ အပါအဝင် အယူဝါဒဆိုင်ရာ အမှန်တရား အားလုံးတို့၏ ရှေ့ပြေး ပထမ အမှန်ဆုံးတရား ဖြစ်သည်&quot; ဟု [[အရှင်ဉာဏိဿရ|သီတဂူဆရာတော် ဦးဉာဏိဿရ]]၊ [[ချမ်းမြေ့ဆရာတော် အရှင်ဇနကာဘိဝံသ]]၊ [[ဦးရွှေအောင်]]၊ [[နန္ဒာသိန်းဇံ]]၊ [[မင်းတင်မွန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ မင်းတင်မွန်]]၊ [[ဓမ္မာစရိယ ဦးဌေးလှိုင်]]၊ '''Egerton C. Baptist''' နှင့် [[မြင့်ကြွယ်၊ မြို့မ|မြို့မ-မြင့်ကြွယ်]] တို့က မှတ်ချက် ပြုကြသည်။&lt;ref&gt;[http://thetruelordbuddha.blogspot.com/ The True Lord Buddha&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://docs.google.com/file/d/0Bwl_hA7bJaAeYWY2OGFkMWYtYjU{{Dead link|date=August 2021 }} 1MC00MWZkLWEyOGEtM2 YzOGFmYWQxY2Vi/edit?pli=1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.sitagu.org/resources/files/Suzan_Hart_%26_Sayadaw.pdf |accessdate=17 January 2021 |archivedate=7 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707045324/http://www.sitagu.org/resources/files/Suzan_Hart_%26_Sayadaw.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dhammadownload.com/Dr-MehmTinMon-eBookInEnglish.htm Dhamma e-Book written by Dr Mehm Tin Mon&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://docs.google.com/file/d/0Bwl_hA7bJaAeYWY2OGFkMWYtYjU1MC00MWZkLWEyOGEtM2YzOGFmYWQxY2Vi/edit?pli=1 သိပၸံနယ္လြန္ဗုဒၶဘာသာ(ေဒါက္တာမင္းတင္မြန္).pdf - Google Drive&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.chanmyay.org/ |access-date=5 September 2013 |archive-date=9 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709084640/http://www.chanmyay.org/ }}&lt;/ref&gt; ဗုဒ္ဓတရားတော်များသည် သဘာဝနည်းကျအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြောင်းကျိုးဆက်စပ်ဗေဒအရလည်းကောင်း၊ သိပ္ပံနည်းကျအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆေးပညာဗေဒအရလည်းကောင်း မှန်ကန်လှပေသည်။ မိခင်ဝမ်းတွင်း သားသန္ဓေတည်ပုံကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း(၂၆၀ဝ)ကျော်ကတည်းက ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက မိုက်ခရိုစကုပ်(Microscope) မပါ၊ အာထရာဆောင်း(Ultrasound) မပါ၊ ဓာတ်မှန် (X-ray) မပါ ဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူ၍ ရှင်းပြတော်မူနိုင်ခဲ့ပေသည်။ 

ထို့ပြင် ယနေ့ခေတ် သိပ္ပံဗေဒ ကျန်းမာရေးသုတေသနများအရ သိရှိလာကြရသော စိတ်သည် ဦးနှောက်တွင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ နှလုံးသား၏အချိုင့်လေးတွင် ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းကို ဗုဒ္ဓဘုရား က ဟောပြတော်မူသဖြင့် ဝါရင့်ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာများ သိရှိခဲ့ကြသည်မှာလည်း ကြာပြီဖြစ်သည်။ ခန္ဓာဗေဒ ၏ ဖြစ်စဉ်ပျက်စဉ်အကြောင်းကိုလည်း ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ မြန်မာများက ယနေ့ခေတ် ဆဲလ်များအစားထိုးဖြစ်တည်မှုအကြောင်း သိပ္ပံပညာ က မသိရသေးခင်ကပင် သိရှိခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်။ ခန္ဓာဗေဒကိုလည်း ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက တရားတော်များ၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓက ယနေ့ခေတ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့ အဏုမြူ အက်တမ် အကြောင်း မလေ့လာမီကပင် ပရမာအဏုမြူစသည်ဖြင့် ဟောပြတော်မူခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဗုဒ္ဓဘုရား၏ တရားတော်များသည် သိပ္ပံနည်းကျ၊ ကြောင်းကျိုးဆက်စပ်ဗေဒ၊ ခန္ဓာဗေဒ၊ ဆေးပညာဗေဒစသည်တို့ဖြင့် ကိုက်ညီမှန်ကန်နေလျက်ရှိပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူခဲ့သမျှ တရားတော်များကို ဝိဇ္ဇာ-သိပ္ပံပညာက ယနေ့ထက်တိုင် လိုက်မမီနိုင်သေးသော အနေအထားများ  ရှိနေသေးသည်မှာလည်း အမှန်ပင်ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားဟောကြားတော်မူခဲ့သမျှ တရားတော်များမှာသဘာဝတရား၏ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲမှုတို့နှင့် ထိုဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲမှုတို့၏အကြောင်း-အကျိုးအမှန်တို့ကို နည်းစံနစ်ကျနစွာလေ့လာအသုံးချနိုင်သောလက်တွေ့သဘာဝကျ သည့်အမှန်တရားပညာအဖြစ်ယနေ့ထက်တိုင်  ကမ္ဘာ့ ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံပညာတို့၏ ရှေ့ဆောင် ဦးဆောင်အနေအထားတွင်ရှိသည်။

=== ဂေါတမ မြတ်ဗုဒ္ဓ ၏ ဗုဒ္ဓဝင် ===
# ဂေါတမ ဘုရားအလောင်းတော်သည်ဤ ဘဒ္ဒကမ္ဘာမှ ပြန်၍ ရေတွက်သည် ရှိသော် လေးသင်္ချေ နှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက်၌ [[သုမေဓာရသေ့]] ဖြစ်ခဲ့လေသည်။
# သုမေဓာရှင်ရသေ့သည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား ခြေတော်ရင်း၌ မိမိတစ်ကိုယ်တည်း နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ရယူနိုင်သော်လည်း ဩဃလေးဖြာ သံသရာ၌ နစ်မွန်းမျောပါးကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါအပေါင်းတို့ကို သနားကြင်နာတော်မှုလှသဖြင့် ယူတော်မမူခဲ့ပေ။
# သုမေဓာရှင်ရသေ့ဘဝမှ ဝေဿန္တရာမင်း ဘဝတိုင်အောင် မရေမတွက်နိုင်သော ဘဝများစွာတို့၌ -
## ရွှေ၊ ငွေ၊ ဆင်၊ မြင်း အစရှိသည်တို့ကို လှူခြင်း ဒါနပါရမီ၊
## ခြေ၊ လက်၊ နား၊ နှခေါင်းအစရှိသည်တို့ကိုလှူခြင်းဒါနဥပပါရမီ
## မိမိအသက်ကို လှူခြင်းဒါနပရမတ္တပါရမီ အစရှိသော ပါမီသုံးဆယ်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့လေသည်။
# ထို့ပြင် အလွန်စွန့်နိုင်ခဲ့စွာသော -
## ပဒေသရာဇ်၊ ဧကရာဇ်‌၊ စကြာမင်းတို့၏ စည်းစိမ်ရတနာကို စွန့်ခြင်း ဓနပရိစ္စဂ၊
## သားသမီးကို စွန့်ခြင်း ပုတ္တပရိစ္စာဂ၊
## မယားကို စွန့်ခြင်း ဘရိယပရိစ္စာဂ၊
## ခြေ၊ လက်၊ နား၊ နှာခေါင်း အစရှိသည့်အင်္ဂါကြီးငယ်ကို စွန့်ခြင်း အင်္ဂပရိစ္စာဂ၊
## မိမိအသက်ကို စွန့်ခြင်း ဇီဝိတပရိစ္စာဂ - ဟုဆိုအပ်သော စွန့်ခြင်းကြီးငါးပါးကို ဖြည့်စွန့်တော်မူခဲ့လေသည်။
# ဤသို့ ဘဝများစွာ သံသရာကာလပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူခဲ့ပြီးနောက် ဘုရားအလောင်းတော်သည် တုတိသာနတ်ပြည်၌ သေတကေတုမည်သော နတ်သားဖြစ်ခဲ့လေသည်၊ နတ်သားဖြစ်စဉ် စကြဝဠာတိုက်တစ်သောင်းမှ နတ်ဗြဟ္မာအပေါင်းတို့က &quot;ဘုရာဖြစ်ချိန်တန်ပါပြီ၊ လူ့ပြည်သို့ဆင်း၍ ဘုရားဖြစ်တော်မူပါ&quot; ဟု ဘုရားအလောင်းတော်ကိုတောင်းပန်ကြလေသည်။
# သို့ဖြစ်၍ ဘုရားအလောင်းတော် သေတကေတုနတ်သားသည် -
## ကာလ - ဘုရားဖြစ်ရာ အချိန်ကာလ၊
## ဒီပ - ဘုရားဖြစ်ရာ ကျွန်းအရပ်၊
## ဒေသ - ဘုရားဖြစ်ရာ အရပ်ဒေသ၊
## ကုလ - ဘုရားဖြစ်ရာ အမျိုးအနွယ်၊
## မာတုအာယုပရိစ္ဆေဒ - ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်ဖြစ်မည့်သူ၏ သက်တမ်းအပိုင်းအခြား - ဟူသော ကြည့်ခြင်းကြီးငါးပါးတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူလေသည်။
# ယင်းသို့ ကြည့်ရှုတော်မူပြီး နတ်အဖြစ်မှ စုတေကာ မဟာသက္ကရာဇ် ၆၇ ခု၊ဝါဆိုလပြည့် ကြာသပတေးနေ့၌ ကပိလဝတ်ပြည့်ရှင် ဘုရင် [[သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး]]၏ တောင်ညာဒေဝီမိဘုရားကြီး [[မယ်တော်မာယာ(သိရီမဟာမာယာဒေဝီ)]] ဝမ်း၌ ပဋိသနန္ဓေတည်နေလေသည်။
# ဘုရားအလောင်းတော်သည် ဘီစီ ၆၂၃ မဟာသက္ကရာဇ် ၆၈ ခု၊ ကဆုန်လပြည့် သောကြောနေ့ဝယ် ဒေဝဒဟပြည်နှင့် ကပိလဝတ်ပြည်၏ အကြားရှိ လုမ္ဗိနီသာမော အင်ကြင်းတော၌ မယ်တော်မာယာဝမ်းမှ မီးရှုးသန့်စင် ဖွားမြင်တော်မူလေသည်။
# ဘုရားအလောင်းတော်သည် ၁၆ နှစ်အရွယ် ရောက်သောအခါ ယသောဓရာ မင်းသမီးနှင့် ထိမ်းမြားလက်ထပ်၍ မင်းစည်းစိမ်ကိုခံစားလေသည်။
# ၂၉ နှစ်အရွယ် ရောက်သောအခါသူအို၊ သူနာ၊ သူသေ၊ ရဟန်း ဟူသော နိမိတ်ကြီးလေးပါးကို မြင်တော်မူသဖြင့် တောထွက်၍ ရဟန်းပြုလေသည်။
# ဘုရားအလောင်းတော်သည် အလွန်ပြုနိုင်ခဲလှစွာသော [[ဒုက္ကရစရိယာ]] အကျင့်ကို ရဟန်းအဖြစ်နှင့် ၆ နှစ်ပါတ်လုံးကျင့်တော်မူခဲ့သည်‌။
# ထို့နောက် ဘုရားအလောင်းတော်သည် သုဇာတာမည်သော သူ‌ဌေးသမီး လှူဒါန်းအပ်သော နို့ဃနာဆွမ်းကို အဇပါလညောင်ပင်ရင်း၌ အလှူခံဘုဉ်းပေးပြီး မဟာဗောဓိပင်သို့ကြွသွားတော်မူလေသည်။
# ဘုရားအလောင်းတော်သည် သုဒ္ဓိယငစင် လှူဒါန်းအပ်သော မြက်ရှစ်ဆုပ်ကို ကြဲဖြန့် လိုက်သောအခါ ထိုခဏဝယ် မြက်ရှစ်ဆုပ်သည် မဟာဗောဓိပင်ရင်း၌ အပရာဇိတပလ္လင် ဖြစ်လာလေသည်။ (ထိုမြက်တို့သည် မြက်ရိပ်အသွင်သဏ္ဌန်ဖြင့် မတည်ကြကုန်။)
# ဘုရားအလောင်းတော်သည် ထိုပလ္လင်ထက်‌၌ ထက်ဝယ်ဖွယ်ခွေနေတော်မူစဉ် နေမဝင်မီ ဒေဝပုတ္တမာရ် (မာရ်နတ်ရန်) ကို အောင်မြင်တော်မူ၍ ညဉ့်ဦးယံ၌ ရှေးက နေခဲ့(ဖြစ်ခဲ့)ဖူးသော ခန္ဓာအစဉ်ကို အောက်မေ့တတ် သိတတ်သော &quot;ပုဗ္ဗေနိဝါသနုဿတိဉာဏ်&quot;ကိုရတော်မူလေသည်။ သန်းခေါင်ယံ၌နတ်တို့၏မျက်စိနှင့်တူသော စုတေခါနီးသော သတ္တဝါ စသည်တို့ကို မြင်တတ်သော &quot;ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်&quot;ကိုရတော်မူလေသည်။ မိုးသောက်ယံ၌ အာသဝေါတရားလေးပါးတို့၏ ကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော &quot;အာသဝက္ခယဉာဏ်&quot;ကိုရတော်မူ၍ သက်တော် ၃၅ နှစ်အရွယ် (ဘီစီ ၅၈၈)  မဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃-ခု၊ ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ မိုးသောက်ယံအချိန်ဝယ် လောကသုံးပါးတွင် အတူမရှိ၊ အတုမရှိသော သဗ္ဗညုတ ဘုရား အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူလေသည်။
# သုံးလူ့သခင်သဗ္ဗညု ဘုရားရှင်သည် ၄၅ ဝါကာလပတ်လုံး ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား ဓမ္မစကြာ စသည့်တ‌ရားတို့ကို ဟောပြတော်မူကာ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့လေသည်။
# ၄၅-ဝါ ကာလပတ်လုံး သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို မနားမနေဆောင်ရွက်တော်မူခဲ့သော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားရှင်သည် သက်တော် ၈၀ အရွယ်ရောက်သောအခါ (ဘီစီ ၅၄၃)  မဟာသက္ကရာဇ် ၁၄၈-ခု ကဆုန်လပြည့် အင်္ဂါနေ့ဝယ် ကုသိနာရုံပြည် မလ္လာမင်းတို့၏ ဥယျာဉ်၌ ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူလေသည်။

=== ဗောဓိ ===

=== မဇ္ဇိမပဋိပဒါ (အလယ်လမ်း) ===

=== ရတနာသုံးပါး ===
ရတနာသုံးပါးသည် [[ဗုဒ္ဓ]]၊ [[ဓမ္မ]] နှင့် [[သံဃာ]] &lt;ref&gt;[http://www.accesstoinsight.org/lib/thai/lee/duties.html Duties of the Sangha&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ဖြစ်ကြသည်။

=== [[သံဃာ]] ===
* [[ဘိက္ခု]]၊ [[ရဟန်း]]၊ [[ဘုန်းကြီး]] ([[:en:Bhikkhu]]) [[ပဉ္စင်း]]၊ [[ဦးပဉ္စင်း]]
* [[ဘိက္ခုနီ]]၊ [[သောပ္ပယိုမ]]၊ [[သီလရှင်]] ([[:en:Bhikkhuni]])
* [[ကိုရင်]][[ရှင်သာမဏေ]]

=== [[ပရိက္ခရာ]] ===
* [[သင်းပိုင်]]
* [[ဧကသီ]]
* [[နှစ်ထပ်သင်္ကန်း]]၊ [[ဒုကုဋ်]]
* [[သပိတ်]]
* [[ပဲခွပ်]]၊ [[သင်တုန်းဓား]]
* [[အပ်]]
* [[ခါးပန်းကြိုး]]
* [[ရေစစ်]]

=== သီလ ===
* [[သီလ]]ဟူသည် ကျင့်ကြံ့ခြင်း၊ စောင့်ထိန်းခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သီလကို [[စာရိတ္တသီလ]] (ရှောင်သီလ) နှင့် [[ဝါရိတ္တသီလ]] (ဆောင်သီလ) ဟု နှစ်မျိုးကွဲပြားသည်။ 
* [[ငါးပါးသီလ]] (ပဉ္စသီလ၊ နိစ္စသီလ)
* [[သီတင်းသီလ]] (အဌင်္ဂသီလ၊ ဥပေါသထသီလ)
* [[ကိုးပါးသီလ]] (နဝင်္ဂဥပေါသထသီလ)
* [[ဆယ်ပါးသီလ]]

=== သမာဓိ ===

=== ပညာ ===

=== ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ပညာရေး ===

== ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ ==
[[File:Tipitaka Kyauksa. Kuthodaw Pagoda, Mandalay, Myanmar.JPG|thumb|တိပိဋက]]
ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာအများစုသည် [[ပါဠိ]]သို့မဟုတ် [[သင်္သကရိုက်]]ဘာသာအသုံးပြုသည်။

* [[တိပိဋက]]
* [[ဝိနည်းပိဋကတ်]]
* [[သုတ်ပိဋကတ်]]
* [[အဘိဓမ္မာပိဋကတ်]]

==ဂေါတမဗုဒ္ဓ ဇာတ်တော်များ ==
* [[ဇာတ်ကြီးဆယ်ဘွဲ့]] ([])
** [[တေမိယဇာတ်တော်]] (၅၃၈)
** [[ဇနကဇာတ်တော်]] (၅၃၉)
** [[သုဝဏ္ဏသာမဇာတ်တော်]] (၅၄၀)
** [[နေမိဇာတ်တော်]] (၅၄၁)
** [[မဟောသဓဇာတ်တော်]] (၅၄၂)
** [[ဘူရိဒတ်ဇာတ်တော်]] (၅၄၃)
** [[စန္ဒကုမာရဇာတ်တော်]] (၅၄၄)
** [[နာရဒဇာတ်တော်]] (၅၄၅)
** [[ဝိဓူရဇာတ်တော်]] (၅၄၆)
** [[ဝေဿန္တရာဇာတ်တော်]] (၅၄၇)

== ဗုဒ္ဓဘာသာအထိမ်းအမှတ်များ ==

[[File:Nelumbo nucifera1.jpg|thumb|ကြာပန်း]]
မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်း၏ မင်္ဂလာအထိမ်းအမှတ် ၈ မျိုးသည်
* ခရုသင်း
* ဓမ္မစကြာ
* ထုံး (Endless Knot)
* ရွှေငါး
* ကြာပန်း
* ရတနာပန်းအိုး
* ထီးတော်
* အောင်လံ

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာပွဲတော်များ]]
* [https://wikisource.org/wiki/ဘာသာရေးအခြေခံ ဗုဒ္ဓဘာသာ]

== ကိုးကား ==
{{reflist|2}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [http://dhamma.tv/ ဆရာတော်များ၏ တ‌ရားတော်များ]
* [http://www.burmeseclassic.com/tayar_section.php ဆရာတော်များ၏ တ‌ရားတော်များ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130830211729/http://burmeseclassic.com/tayar_section.php |date=30 August 2013 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=Teh7Z5_NYDc မဟာစည်ဆရာတော်၏ တ‌ရားတော်]
* [http://dhammabank.com/index.php?TID=B&amp;SID=1&amp;page_id=0000001&amp;catid=%E1%80%90%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8&amp;author_id=00001&amp;Start=60&amp;file_id=216 မိုးကုတ်ဆရာတော်ဘုရားကြီး ၏ တ‌ရားတော်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304175955/http://dhammabank.com/index.php?author_id=00001&amp;catid=%e1%80%90%e1%80%9b%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%90%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%bb%e1%80%ac%e1%80%b8&amp;file_id=216&amp;page_id=0000001&amp;sid=1&amp;start=60&amp;tid=b |date=4 March 2016 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=6YwiWpvcgro သီတဂူဆရာတော် ဦးဉာဏိဿရ ၏ တ‌ရားတော်Thitagu Sayadaw U Nanissara:&quot;The Basics for Life Satisfaction&quot;  ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=1vK_w6BwcVo ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသာရ၏ တ‌ရားတော် ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=rIUndHjVIvE မဟာစည်ဆရာတော်Mahasi Sayadaw Biography (Myanmar) ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=F6adaoO5jHg မဟာစည်ဆရာတော်Mahasi Sayardaw - How to practice Vipassana &amp; How to improve ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=zf0UMDS4m_0  ကြာနီကန်ဆရာတော်၏ တ‌ရားတော် ]
* [http://www.burmeseclassic.com/tayar_player.php?id=1713&amp;FMfile=KyarNiKan/ZNiLa110_01.xml  ကြာနီကန်ဆရာတော်၏ သက္ကာယ ဒိဋ္ဌိ တ‌ရားတော် 1 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310071525/http://burmeseclassic.com/tayar_player.php?fmfile=kyarnikan%2Fznila110_01.xml&amp;id=1713 |date=10 March 2016 }}
* [http://www.burmeseclassic.com/tayar_player.php?id=1713&amp;FMfile=KyarNiKan/ZNiLa110_02.xml  ကြာနီကန်ဆရာတော်၏ သက္ကာယ ဒိဋ္ဌိ တ‌ရားတော် 2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309232845/http://burmeseclassic.com/tayar_player.php?fmfile=kyarnikan%2Fznila110_02.xml&amp;id=1713 |date=9 March 2016 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=4TBxkO1fG9I ဆရာတော်ဒေါက်တာအရှင်နန္ဒမာလာဘိဝံသ  ၏ တ‌ရားတော် 1] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=pTdoUy5aVnw ဆရာတော်ဒေါက်တာအရှင်နန္ဒမာလာဘိဝံသ  ၏ တ‌ရားတော် 2] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=6jc_-ysksrQ  ဦးသုမင်္ဂလ(ဒယ်အိုးဆရာတော်) ၏ တ‌ရားတော် ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=PjE0PBCF1T0 ဦးသုမင်္ဂလ(ဒယ်အိုးဆရာတော်) ၏ တ‌ရားတော် ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=t0PoU4aBHTc ဆရာတော်ဦးသုမင်္ဂလ (ဒယ်အိုးဆရာတော်) တရား ၁]
* [http://www.youtube.com/watch?v=BrLVRXD0h6E  ဆရာတော်ဦးသုမင်္ဂလ(ဒယ်အိုးဆရာတော်) တရား ၂]
* [http://www.youtube.com/watch?v=C3277L3tL1E ဆရာတော်ဦးသုမင်္ဂလ တရား ၃]
* [http://www.youtube.com/watch?v=81VJv6OmsCg  ဆရာတော်အရှင်ဇဝန - မေတ္တာရှင် (ရွှေပြည်သာ) ၏ တ‌ရားတော်]
* [http://www.youtube.com/watch?v=vfTPdDNVbz8 ရွှေပါရမီတောရဆရာတော် အရှင်ဆန္ဒာဓိက ၏ တ‌ရားတော်]	
* [http://www.youtube.com/watch?v=chDpohElE4E  ရွှေညဝါဆရာတော် ၏ တ‌ရားတော်] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=4DvsJ4QT2Do	ဆရာတော် ဦးဝီရသူ၏ တ‌ရားတော်] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=s_Sgyd1YlJ0	ဆရာတော် ဓမ္မဒူတ အရှင်ဆေကိန္ဒ ၏ တ‌ရားတော်]
* [http://www.youtube.com/watch?v=pnEanVmcUDA&amp;feature=c4-overview-vl&amp;list=PL62FF4B6E2E3401B3 	ဖားအောက်တောရဆရာတော်]	
* [http://www.aboutbuddhism.org ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023052934/http://www.aboutbuddhism.org/ |date=23 October 2020 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=LV28-xK7qV8 ဆရာကြီး S. N. Goenka -Kathmandu Vipassana Talk Part 1 of 5] 
* [http://blog.beliefnet.com/onecity/2009/07/freedom-from-religion-buddhism-wins-best-religion-in-the-world-award.html ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံးဘာသာဖြစ်သည် Buddhism Wins Best Religion in the World Award ]	
* [http://www.globalone.tv/profiles/blogs/the-noble-eightfold-path မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514163428/http://www.globalone.tv/profiles/blogs/the-noble-eightfold-path |date=14 May 2013 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=nMm8OlWzAFI  ဗုဒ္ဓဝင် The Life of the Buddha (Whole Biography) an animation movie, Youtube]
* [https://www.youtube.com/watch?v=h2CKgysUWd4  부처님일대기 ဗုဒ္ဓဝင် Biography of the Buddha for Children (Cartoon)  ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=RggiVQ6F0fk &quot;Superstitions&quot; - dhamma talk by Ajahn Brahm ] 
* [http://www.youtube.com/user/AjahnBrahmRetreats?feature=watch ဗုဒ္ဓဘာသာ တ‌ရားတော် in English .. ]
* [http://www.youtube.com/user/BuddhistSocietyWA?feature=watch ဗုဒ္ဓဘာသာ တ‌ရားတော် in English ... ]
* [http://ultemalibrary.blogspot.com/search/label/%E1%80%B1%E1%80%92%E1%80%AB%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%AC%20%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%B9 ဒေါက်တာ မင်းတင်မွန် ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304155331/http://ultemalibrary.blogspot.com/search/label/%E1%80%B1%E1%80%92%E1%80%AB%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%AC%20%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%B9 |date=4 March 2017 }}
* [http://www.examiner.com/article/buddhism-the-truly-peaceful-religion Buddhism: The truly peaceful religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227073904/http://www.examiner.com/article/buddhism-the-truly-peaceful-religion |date=27 December 2013 }}
* [http://www.urbandharma.org/udharma6/peace.html Buddhism and Peace ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=Vjm2zdQ5ll0 သစ္စာလေးပါး မဂ္ဂင် ၈ ပါး The Four Noble Truths: the essence of Buddha's teaching]
* [http://www.buddhanet.net/e-learning/dharmadata/fdd50.htm Dharma Data: Tolerance  ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514083745/http://www.buddhanet.net/e-learning/dharmadata/fdd50.htm |date=14 May 2013 }}
* [http://ratnaghosa.fwbo.net/kshantifour.html Buddhism and Patience  ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=_-KvqX65p6I ဗုဒ္ဓဘာသာ ကမ္မဋ္ဌာန်း Introudction to Buddhist Meditation 1 of 3 ] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=GKTCzXiNMTQ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကမ္မဋ္ဌာန်း Introudction to Buddhist Meditation 2 of 3 ] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=1IrD5Zjlh4A ဗုဒ္ဓဘာသာ ကမ္မဋ္ဌာန်း Introudction to Buddhist Meditation 3of 3 ] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=vOKmVj_2Td0 သိပ္ပံနည်းကျ ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း]
* [http://rightguides.blogspot.com/2012/07/blog-post_4328.html ဗုဒ္ဓဘာသာ E-Books .]
* [http://www.dhammadownload.com/eBook-Myanmar.htm ဗုဒ္ဓဘာသာ E-Books ..]
* [http://wetraveller.blogspot.com/2011/02/e-books.html ဗုဒ္ဓဘာသာ E-Books ...]
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda မြို့မ-မြင့်ကြွယ် ၏ ရွှေတိဂုံစေတီတော် ]{{Dead link|date=December 2020 }} 
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA မြို့မ-မြင့်ကြွယ် ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807103135/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=40228&amp;penname=DOCTRINE+OF+SUPREME+BUDDHA |date=7 August 2013 }} 
* [http://www.youtube.com/user/melvin476  Maung Lwin - YouTube ဗုဒ္ဓဘာသာတ‌ရားတော် ] 
* [http://www.accesstoinsight.org Access to Insight]
* [http://www.buddhanet.net BuddhaNet]
* [http://www.seeingthroughthenet.net Seeing Through The Net]
* [http://www.dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Buddhism/ Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725095453/http://www.dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Buddhism |date=25 July 2008 }} at Open Directory Project
* [http://www.kamat.com/kalranga/budhist/index.htm Buddhism Potpourri]
* [http://www.sacred-texts.com/bud/index.htm Buddhist texts] (English translations)
* [http://www.dharmanet.org/ DharmaNet]
* [http://www.e-sangha.com/ E-Sangha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015191254/http://www.e-sangha.com/ |date=15 October 2017 }}
* [http://www.vwsp.eu/tathagata/budh-diags/nut_gr1.htm Essential Theravada Buddhism in graphics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521170429/http://www.vwsp.eu/tathagata/budh-diags/nut_gr1.htm |date=21 May 2012 }}
* [http://www.webspawner.com/users/bodhisattva/index.html Tathagatagarbha Mahayana sutras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115045602/http://www.webspawner.com/users/bodhisattva/index.html |date=15 November 2013 }}
* [http://www.veoh.com/videos/v7071978efhj2aF6 Video documentary Buddhist history in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221227165318/https://www.veoh.com/videos/v7071978efhj2aF6 |date=27 December 2022 }}
* [http://www.what-Buddha-taught.net What Buddha Taught ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928041702/http://what-buddha-taught.net/ |date=28 September 2007 }} Multi-lingual
* [http://www.mcwajp.com/dhamma.html Dhamma Links] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919155324/http://www.mcwajp.com/dhamma.html |date=19 September 2010 }} MCWA_JAPAN
* [http://www.dhammadownload.com/ Dhamma Download] Dhamma download
*[http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda]{{Dead link|date=December 2020 }}

{{ကမ္ဘာ့ဘာသာ}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>7iwexfk78xh50xyk7xahlhxq8dvhjw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရခိုင်လူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2642</id>
    <revision>
      <id>1051564</id>
      <parentid>1051513</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* မျိုးရိုးဗီဇ */</comment>
      <origin>1051564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65028" sha1="swzxwo1w1dpjtta45vtu6ak94ewg7q7" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် တောင်အာရှနွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) အင်ဒို-အာရိယန် သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည်။ &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ အရှေ့အာရှနွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်။ &lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ &lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် အညာဒေသ ဗမာများ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်။ &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်။ &lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

==ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==                                                                               
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်းအားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။

=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတ ၃ သင်္ကေတ ရှိသည်။ ထို့သင်္ကေတများမှ အောက်ပါအတိုင် ဖော်ပြထားသည်။

* နဝရူပ ဗျာလ သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ ရုပ်အဆင်းရှိသော ဒဏ္ဍာရီဆန်‌သော သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ ဗျာလသည် နဝရူပ ရုပ်တုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများတွင် စတင်တွေ့ ရှိရသည်။&lt;ref&gt;https://my.m.wikipedia.org/wiki/%E1%80%94%E1%80%9D%E1%80%9B%E1%80%B0%E1%80%95&lt;/ref&gt;
[[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]

* ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်) (ခ)အောက်အလံကို ရခိုင်ပြည်နယ်အစိုးရနှင့် ရခိုင်လူမျိုးများ အသုံပြုကြသည်။ အပေါ်ပိုင်းအဖြူရောင် အောက်ပိုင်း အနီရောင် အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံအဖြူ‌ရောင်ကို အပြာရောင်ဝိုင်ထား သည်။
{{Infobox flag
| Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
| Image = Flag of Rakhine.svg
}}

* ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ် (ရခိုင်ပြည်နယ် တံဆိပ်)သည် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ) အလယ်တွင်လည် တွေရသည်။&lt;ref&gt;https://my.m.wikipedia.org/wiki/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA_%E1%80%90%E1%80%B6%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA_%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%B6&lt;/ref&gt;
[[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]

=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]]ကိုလက်ခံကိုးကွယ်ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင်မူ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကိုးကွယ်သူများဖြစ်လာကြသည်။ ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဘာသာရေးကိုရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကိုအများစုကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်လူမျိုးသည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဦးဆုံးသော ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သည့် လူမျိုး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;https://joshuaproject.net/people_groups/13207&lt;/ref&gt;

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ယခင်က အိန္ဒိယတို့နှင့် ဆင်တူသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှုမျိုးရှိခဲ့သည်။ သို့သော် [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] ကုန်ဆုံးချိန်မှ စ၍ ရခိုင်တို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများ၊ ယဉ်ကျေးမှုများ မှေးမှိန်လာပြီး [[ဗမာလူမျိုး]] တို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများ လွှမ်းမိုး လာခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို လုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ ၁၇ ရာစု ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော အဆောက်အဦးများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင်လေ့လာ နိုင်သည်။

===အားကစား===
ရခိုင်ရိုးရာအားကစားမှ [[ကျင်]] ဖြစ်ပြီး နပန်းနှင်တူညီမှုရှိသည်။ ကျင် ဆိုသည်မှာ ကျား နှင့် ယင် ဆိုသော စကားနှစ်လုံး ပေါင်းစပ်ရာမှ ကျင်ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။ [[ကျင်]] အားကစားမှ ဘီစီ ၆၀၀ ကျော်လောက်ခန့် တွင်အစောဆုံ တွေရှိရသည်။&lt;ref&gt;တောင်ကျောင်းဆရာတော်၏ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ်ကျမ်း&lt;/ref&gt;

=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
ရှေးရခိုင်လူမျိုးများ အိမ်ကို ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်မှုကြောင့် အိမ်ကြီးရခိုင်ဟု ခေါ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက အိမ်ကြီးများကို အိမ်ခွန်ကောက်ခဲ့ရာ နန်းတော်က ဆောက်ခွင့်ရမှ ဆောက်ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/aimkiirkhiung |access-date=24 September 2023 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730061014/https://www.mdn.gov.mm/my/aimkiirkhiung }}&lt;/ref&gt;

{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်သည် သမီးရှင် (သတို့သမီး) နှင့် သမက်ရှင် (သတို့သား) လက်ထက်ထိမ်းမြားသောမင်္ဂလာဆောင်ပွဲကို ရခိုင်စကားတွင် “သမက်တက်ပွဲ” ဟုခေါ်သည်။ ယောက္ခမအိမ်သို့ သမက်ကိုတင်ပို့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လက်ထပ်ရန်သွားရသောကြောင့်လည်းကောင်း “သမက်တက်” ဟုခေါ်ရခြင်းဖြစ်သည်။

[[မယိမ်တက်]]အခမ်းအနားသည် ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့ထုံးတမ်း၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ သံတွဲမြို့နယ်တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်း များစွာကပင် ပြုလုပ်ခဲသည်။

=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
# [[ရခိုင်မုန့်တီ]]
# ငါးပိထောင်း
# ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
#ငရုပ်သီးကြိတ်
#ပက်ကျိသုတ်
#ပင်လယ်အစားအစာများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==

* [[ပထမဓညဝတီခေတ်|ပထမဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၃၂၅ မှ ၁၅၀၇ BC အထိ၊

* [[ဒုတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၅၀၇ မှ ၅၈၀ BC အထိ၊

* [[တတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၅၈၀ မှ ၃၂၇ BC အထိ၊

* [[ဝေသာလီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၂၇ မှ ၈၁၈ AD အထိ၊

* [[လေးမြို့ခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၈၁၈ မှ ၁၄၀၆ AD အထိ၊&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

* [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၄၂၉ မှ ၁၇၈၅ AD အထိ၊&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>swzxwo1w1dpjtta45vtu6ak94ewg7q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051566</id>
      <parentid>1051564</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* မျိုးရိုးဗီဇ */</comment>
      <origin>1051566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65009" sha1="fu5zrdbk6vt710lwyxw8yfy3dek8pjv" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် တောင်အာရှနွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) အင်ဒို-အာရိယန် သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ အရှေ့အာရှနွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် အညာဒေသ ဗမာများ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

==ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==                                                                               
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်းအားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။

=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတ ၃ သင်္ကေတ ရှိသည်။ ထို့သင်္ကေတများမှ အောက်ပါအတိုင် ဖော်ပြထားသည်။

* နဝရူပ ဗျာလ သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ ရုပ်အဆင်းရှိသော ဒဏ္ဍာရီဆန်‌သော သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ ဗျာလသည် နဝရူပ ရုပ်တုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများတွင် စတင်တွေ့ ရှိရသည်။&lt;ref&gt;https://my.m.wikipedia.org/wiki/%E1%80%94%E1%80%9D%E1%80%9B%E1%80%B0%E1%80%95&lt;/ref&gt;
[[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]

* ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်) (ခ)အောက်အလံကို ရခိုင်ပြည်နယ်အစိုးရနှင့် ရခိုင်လူမျိုးများ အသုံပြုကြသည်။ အပေါ်ပိုင်းအဖြူရောင် အောက်ပိုင်း အနီရောင် အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံအဖြူ‌ရောင်ကို အပြာရောင်ဝိုင်ထား သည်။
{{Infobox flag
| Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
| Image = Flag of Rakhine.svg
}}

* ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ် (ရခိုင်ပြည်နယ် တံဆိပ်)သည် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ) အလယ်တွင်လည် တွေရသည်။&lt;ref&gt;https://my.m.wikipedia.org/wiki/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA_%E1%80%90%E1%80%B6%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA_%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%B6&lt;/ref&gt;
[[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]

=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]]ကိုလက်ခံကိုးကွယ်ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင်မူ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကိုးကွယ်သူများဖြစ်လာကြသည်။ ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဘာသာရေးကိုရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကိုအများစုကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်လူမျိုးသည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဦးဆုံးသော ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သည့် လူမျိုး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;https://joshuaproject.net/people_groups/13207&lt;/ref&gt;

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ယခင်က အိန္ဒိယတို့နှင့် ဆင်တူသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှုမျိုးရှိခဲ့သည်။ သို့သော် [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] ကုန်ဆုံးချိန်မှ စ၍ ရခိုင်တို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများ၊ ယဉ်ကျေးမှုများ မှေးမှိန်လာပြီး [[ဗမာလူမျိုး]] တို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများ လွှမ်းမိုး လာခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို လုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ ၁၇ ရာစု ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော အဆောက်အဦးများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင်လေ့လာ နိုင်သည်။

===အားကစား===
ရခိုင်ရိုးရာအားကစားမှ [[ကျင်]] ဖြစ်ပြီး နပန်းနှင်တူညီမှုရှိသည်။ ကျင် ဆိုသည်မှာ ကျား နှင့် ယင် ဆိုသော စကားနှစ်လုံး ပေါင်းစပ်ရာမှ ကျင်ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။ [[ကျင်]] အားကစားမှ ဘီစီ ၆၀၀ ကျော်လောက်ခန့် တွင်အစောဆုံ တွေရှိရသည်။&lt;ref&gt;တောင်ကျောင်းဆရာတော်၏ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ်ကျမ်း&lt;/ref&gt;

=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
ရှေးရခိုင်လူမျိုးများ အိမ်ကို ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်မှုကြောင့် အိမ်ကြီးရခိုင်ဟု ခေါ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက အိမ်ကြီးများကို အိမ်ခွန်ကောက်ခဲ့ရာ နန်းတော်က ဆောက်ခွင့်ရမှ ဆောက်ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/aimkiirkhiung |access-date=24 September 2023 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730061014/https://www.mdn.gov.mm/my/aimkiirkhiung }}&lt;/ref&gt;

{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်သည် သမီးရှင် (သတို့သမီး) နှင့် သမက်ရှင် (သတို့သား) လက်ထက်ထိမ်းမြားသောမင်္ဂလာဆောင်ပွဲကို ရခိုင်စကားတွင် “သမက်တက်ပွဲ” ဟုခေါ်သည်။ ယောက္ခမအိမ်သို့ သမက်ကိုတင်ပို့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လက်ထပ်ရန်သွားရသောကြောင့်လည်းကောင်း “သမက်တက်” ဟုခေါ်ရခြင်းဖြစ်သည်။

[[မယိမ်တက်]]အခမ်းအနားသည် ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့ထုံးတမ်း၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ သံတွဲမြို့နယ်တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်း များစွာကပင် ပြုလုပ်ခဲသည်။

=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
# [[ရခိုင်မုန့်တီ]]
# ငါးပိထောင်း
# ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
#ငရုပ်သီးကြိတ်
#ပက်ကျိသုတ်
#ပင်လယ်အစားအစာများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==

* [[ပထမဓညဝတီခေတ်|ပထမဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၃၂၅ မှ ၁၅၀၇ BC အထိ၊

* [[ဒုတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၅၀၇ မှ ၅၈၀ BC အထိ၊

* [[တတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၅၈၀ မှ ၃၂၇ BC အထိ၊

* [[ဝေသာလီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၂၇ မှ ၈၁၈ AD အထိ၊

* [[လေးမြို့ခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၈၁၈ မှ ၁၄၀၆ AD အထိ၊&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

* [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၄၂၉ မှ ၁၇၈၅ AD အထိ၊&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>fu5zrdbk6vt710lwyxw8yfy3dek8pjv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051567</id>
      <parentid>1051566</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* မျိုးရိုးဗီဇ */</comment>
      <origin>1051567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65131" sha1="4nuccqkdctgcqphm6pzwxnhygvmsg32" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် [[တောင်အာရှ]]နွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ [[အရှေ့အာရှ]]နွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် [[ဗမာလူမျိုး|အညာဒေသ ဗမာ]]များ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

==ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==                                                                               
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်းအားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။

=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတ ၃ သင်္ကေတ ရှိသည်။ ထို့သင်္ကေတများမှ အောက်ပါအတိုင် ဖော်ပြထားသည်။

* နဝရူပ ဗျာလ သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ ရုပ်အဆင်းရှိသော ဒဏ္ဍာရီဆန်‌သော သတ္တဝါ ဖြစ်သည်။ ဗျာလသည် နဝရူပ ရုပ်တုတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများတွင် စတင်တွေ့ ရှိရသည်။&lt;ref&gt;https://my.m.wikipedia.org/wiki/%E1%80%94%E1%80%9D%E1%80%9B%E1%80%B0%E1%80%95&lt;/ref&gt;
[[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]

* ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်) (ခ)အောက်အလံကို ရခိုင်ပြည်နယ်အစိုးရနှင့် ရခိုင်လူမျိုးများ အသုံပြုကြသည်။ အပေါ်ပိုင်းအဖြူရောင် အောက်ပိုင်း အနီရောင် အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံအဖြူ‌ရောင်ကို အပြာရောင်ဝိုင်ထား သည်။
{{Infobox flag
| Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
| Image = Flag of Rakhine.svg
}}

* ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ် (ရခိုင်ပြည်နယ် တံဆိပ်)သည် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ) အလယ်တွင်လည် တွေရသည်။&lt;ref&gt;https://my.m.wikipedia.org/wiki/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA_%E1%80%90%E1%80%B6%E1%80%86%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA_%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%B6&lt;/ref&gt;
[[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]

=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]]ကိုလက်ခံကိုးကွယ်ကြပြီး နောက်ပိုင်းတွင်မူ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကိုးကွယ်သူများဖြစ်လာကြသည်။ ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဘာသာရေးကိုရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကိုအများစုကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်လူမျိုးသည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဦးဆုံးသော ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သည့် လူမျိုး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;https://joshuaproject.net/people_groups/13207&lt;/ref&gt;

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ယခင်က အိန္ဒိယတို့နှင့် ဆင်တူသော ဝတ်စားဆင်ယင်မှုမျိုးရှိခဲ့သည်။ သို့သော် [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] ကုန်ဆုံးချိန်မှ စ၍ ရခိုင်တို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများ၊ ယဉ်ကျေးမှုများ မှေးမှိန်လာပြီး [[ဗမာလူမျိုး]] တို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများ လွှမ်းမိုး လာခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို လုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ ၁၇ ရာစု ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော အဆောက်အဦးများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင်လေ့လာ နိုင်သည်။

===အားကစား===
ရခိုင်ရိုးရာအားကစားမှ [[ကျင်]] ဖြစ်ပြီး နပန်းနှင်တူညီမှုရှိသည်။ ကျင် ဆိုသည်မှာ ကျား နှင့် ယင် ဆိုသော စကားနှစ်လုံး ပေါင်းစပ်ရာမှ ကျင်ဟူ၍ ဖြစ်လာသည်။ [[ကျင်]] အားကစားမှ ဘီစီ ၆၀၀ ကျော်လောက်ခန့် တွင်အစောဆုံ တွေရှိရသည်။&lt;ref&gt;တောင်ကျောင်းဆရာတော်၏ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ်ကျမ်း&lt;/ref&gt;

=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
ရှေးရခိုင်လူမျိုးများ အိမ်ကို ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်မှုကြောင့် အိမ်ကြီးရခိုင်ဟု ခေါ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက အိမ်ကြီးများကို အိမ်ခွန်ကောက်ခဲ့ရာ နန်းတော်က ဆောက်ခွင့်ရမှ ဆောက်ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/aimkiirkhiung |access-date=24 September 2023 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730061014/https://www.mdn.gov.mm/my/aimkiirkhiung }}&lt;/ref&gt;

{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်သည် သမီးရှင် (သတို့သမီး) နှင့် သမက်ရှင် (သတို့သား) လက်ထက်ထိမ်းမြားသောမင်္ဂလာဆောင်ပွဲကို ရခိုင်စကားတွင် “သမက်တက်ပွဲ” ဟုခေါ်သည်။ ယောက္ခမအိမ်သို့ သမက်ကိုတင်ပို့ရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လက်ထပ်ရန်သွားရသောကြောင့်လည်းကောင်း “သမက်တက်” ဟုခေါ်ရခြင်းဖြစ်သည်။

[[မယိမ်တက်]]အခမ်းအနားသည် ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့ထုံးတမ်း၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ သံတွဲမြို့နယ်တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်း များစွာကပင် ပြုလုပ်ခဲသည်။

=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
# [[ရခိုင်မုန့်တီ]]
# ငါးပိထောင်း
# ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
#ငရုပ်သီးကြိတ်
#ပက်ကျိသုတ်
#ပင်လယ်အစားအစာများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==

* [[ပထမဓညဝတီခေတ်|ပထမဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၃၂၅ မှ ၁၅၀၇ BC အထိ၊

* [[ဒုတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၅၀၇ မှ ၅၈၀ BC အထိ၊

* [[တတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၅၈၀ မှ ၃၂၇ BC အထိ၊

* [[ဝေသာလီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၂၇ မှ ၈၁၈ AD အထိ၊

* [[လေးမြို့ခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၈၁၈ မှ ၁၄၀၆ AD အထိ၊&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

* [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၄၂၉ မှ ၁၇၈၅ AD အထိ၊&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>4nuccqkdctgcqphm6pzwxnhygvmsg32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051574</id>
      <parentid>1051567</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ */</comment>
      <origin>1051574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66648" sha1="71l82yg4xoo22795r60makc10dmv2e4" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် [[တောင်အာရှ]]နွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ [[အရှေ့အာရှ]]နွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် [[ဗမာလူမျိုး|အညာဒေသ ဗမာ]]များ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်း အားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။
=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတများအနက် အဓိက ထင်ရှားသည့် သင်္ကေတ ၃ ခုရှိသည်။ ထိုသင်္ကေတများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
 * နဝရူပ ဗျာလ: သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာသတ္တဝါ ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းကန့်များတွင် အကာအကွယ်အဖြစ် စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;
   [[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]
 * ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်): အပေါ်ပိုင်း အဖြူရောင်နှင့် အောက်ပိုင်း အနီရောင် ပါဝင်ပြီး၊ အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ပြသာဒ် သို့မဟုတ် ဗဟုဓာည ရခိုင်ဒင်္ဂါး ရုပ်ပုံကို အပြာရောင် စက်ဝိုင်းဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ အဖြူရောင်သည် အမျိုးသား၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်သည် ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကိုလည်းကောင်း ကိုးကားဖော်ပြသည်။
   {{Infobox flag
   | Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
   | Image = Flag of Rakhine.svg
   }}
 * ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ်: ဝေသာလီခေတ် ရခိုင် ရောမ/အိန္ဒိယ ဆက်ဆံရေး သမိုင်းဝင် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ (စိရီဝစ္ဆ သေရီဝစ္ဆ တံဆိပ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတံဆိပ်သည် မင်္ဂလာတရားတော်နှင့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;
   [[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]
=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦး အစောပိုင်း ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ်များတွင် ရခိုင်ဒေသ၌ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]] နှင့် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တို့ စတင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;။ လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်များသို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အဓိက ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို လွန်စွာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။
=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ရှေးဟောင်း ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်ဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင် ဆက်စပ်မှုကြောင့် တောင်အာရှဆန်သော အဝတ်အထည်နှင့် ကျောက်သံပတ္တမြား တန်ဆာဆင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် မြောက်ဦးခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်မှစ၍ အရှေ့တောင်အာရှ မြေပြန့် ရိုးရာ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများနှင့် ပိုမို ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး (ခေါင်းပေါင်း)၊ ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မြောက်ဦးခေတ် ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဆောက်အအုံများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင် လေ့လာနိုင်သည်။
=== အားကစား ===
ရခိုင်ရိုးရာ နပန်းအားကစားကို [[ကျင်]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ &quot;ကျင်&quot; ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ရခိုင်ဘာသာစကားဖြင့် ကျင်လည်စွာ ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လုံးထွေးသတ်ပုတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကျင်အားကစားသည် မြောက်ဦးခေတ် (၁၅ ရာစု) ရခိုင်တပ်မတော်၏ စစ်ရေးစွမ်းရည် လေ့ကျင့်ခန်းများမှတစ်ဆင့် ရိုးရာ အားကစားပွဲအဖြစ် စနစ်တကျ အခြေခိုင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
&quot;အိမ်ကြီးရခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရသည် ရှေးရခိုင်တို့ အိမ်များကို ပျဉ်၊ သစ်မာတို့ဖြင့် ခိုင်ခိုင်ခံ့ခံ့ ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်လေ့ရှိသည့် လူမှုဓလေ့ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက သစ်သားအိမ်ကြီးများ ဆောက်လုပ်ခွင့်ကို နန်းတော်မှ အဆင့်အတန်းအလိုက် သတ်မှတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည့် အလေ့အထ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;
{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတ္တုဝါနှင့် သတို့သား လက်ထပ်ထိမ်းမြားသော ပွဲကို ရခိုင်စကားဖြင့် “သမက်တက်ပွဲ” ဟု ခေါ်သည်။ သတို့သားသည် သတို့သမီး၏ အိမ် (ယောက္ခမအိမ်) သို့ သွားရောက် အခြေချ ရရှိသော ဓလေ့ သို့မဟုတ် မင်္ဂလာပွဲ ပြုလုပ်ရန် သွားရခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ &quot;သမက်တက်&quot; ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
[[မယိမ်တက်]] အခမ်းအနားသည်လည်း ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး သံတွဲမြို့နယ်နှင့် ဒေသအချို့တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ထန်းသိမ်းထိန်းသိမ်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
[[ရခိုင်မုန့်တီ]]
ငါးပိထောင်း (ရခိုင်ငါးပိထောင်း)
ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
ငရုတ်သီးကြိတ် / ငရုတ်သီးထောင်း
ပက်ကျိသုတ် (ဒေသထွက် ပက်ကျိ/ခရုသုတ်)
ပင်လယ်အစားအစာ အမျိုးအစားများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==

* [[ပထမဓညဝတီခေတ်|ပထမဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၃၂၅ မှ ၁၅၀၇ BC အထိ၊

* [[ဒုတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၅၀၇ မှ ၅၈၀ BC အထိ၊

* [[တတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၅၈၀ မှ ၃၂၇ BC အထိ၊

* [[ဝေသာလီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၂၇ မှ ၈၁၈ AD အထိ၊

* [[လေးမြို့ခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၈၁၈ မှ ၁၄၀၆ AD အထိ၊&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

* [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၄၂၉ မှ ၁၇၈၅ AD အထိ၊&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>71l82yg4xoo22795r60makc10dmv2e4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051575</id>
      <parentid>1051574</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T05:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဝတ်စားဆင်ယင်မှု */</comment>
      <origin>1051575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66737" sha1="bbkqw7tppbi8v0azte7kbzfyrsnf737" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် [[တောင်အာရှ]]နွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ [[အရှေ့အာရှ]]နွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် [[ဗမာလူမျိုး|အညာဒေသ ဗမာ]]များ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်း အားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။
=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတများအနက် အဓိက ထင်ရှားသည့် သင်္ကေတ ၃ ခုရှိသည်။ ထိုသင်္ကေတများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
 * နဝရူပ ဗျာလ: သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာသတ္တဝါ ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းကန့်များတွင် အကာအကွယ်အဖြစ် စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;
   [[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]
 * ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်): အပေါ်ပိုင်း အဖြူရောင်နှင့် အောက်ပိုင်း အနီရောင် ပါဝင်ပြီး၊ အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ပြသာဒ် သို့မဟုတ် ဗဟုဓာည ရခိုင်ဒင်္ဂါး ရုပ်ပုံကို အပြာရောင် စက်ဝိုင်းဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ အဖြူရောင်သည် အမျိုးသား၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်သည် ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကိုလည်းကောင်း ကိုးကားဖော်ပြသည်။
   {{Infobox flag
   | Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
   | Image = Flag of Rakhine.svg
   }}
 * ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ်: ဝေသာလီခေတ် ရခိုင် ရောမ/အိန္ဒိယ ဆက်ဆံရေး သမိုင်းဝင် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ (စိရီဝစ္ဆ သေရီဝစ္ဆ တံဆိပ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတံဆိပ်သည် မင်္ဂလာတရားတော်နှင့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;
   [[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]
=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦး အစောပိုင်း ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ်များတွင် ရခိုင်ဒေသ၌ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]] နှင့် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တို့ စတင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;။ လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်များသို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အဓိက ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို လွန်စွာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။
=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ရှေးဟောင်း ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်ဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင် ဆက်စပ်မှုကြောင့် တောင်အာရှဆန်သော အဝတ်အထည်နှင့် ကျောက်သံပတ္တမြား တန်ဆာဆင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် မြောက်ဦးခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်မှစ၍ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့် ရိုးရာ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများလွှမ်းမိုးလာမှုနှင့်အတူ နှင့် ပိုမို ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး (ခေါင်းပေါင်း)၊ ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မြောက်ဦးခေတ် ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဆောက်အအုံများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင် လေ့လာနိုင်သည်။

=== အားကစား ===
ရခိုင်ရိုးရာ နပန်းအားကစားကို [[ကျင်]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ &quot;ကျင်&quot; ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ရခိုင်ဘာသာစကားဖြင့် ကျင်လည်စွာ ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လုံးထွေးသတ်ပုတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကျင်အားကစားသည် မြောက်ဦးခေတ် (၁၅ ရာစု) ရခိုင်တပ်မတော်၏ စစ်ရေးစွမ်းရည် လေ့ကျင့်ခန်းများမှတစ်ဆင့် ရိုးရာ အားကစားပွဲအဖြစ် စနစ်တကျ အခြေခိုင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
&quot;အိမ်ကြီးရခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရသည် ရှေးရခိုင်တို့ အိမ်များကို ပျဉ်၊ သစ်မာတို့ဖြင့် ခိုင်ခိုင်ခံ့ခံ့ ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်လေ့ရှိသည့် လူမှုဓလေ့ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက သစ်သားအိမ်ကြီးများ ဆောက်လုပ်ခွင့်ကို နန်းတော်မှ အဆင့်အတန်းအလိုက် သတ်မှတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည့် အလေ့အထ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;
{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတ္တုဝါနှင့် သတို့သား လက်ထပ်ထိမ်းမြားသော ပွဲကို ရခိုင်စကားဖြင့် “သမက်တက်ပွဲ” ဟု ခေါ်သည်။ သတို့သားသည် သတို့သမီး၏ အိမ် (ယောက္ခမအိမ်) သို့ သွားရောက် အခြေချ ရရှိသော ဓလေ့ သို့မဟုတ် မင်္ဂလာပွဲ ပြုလုပ်ရန် သွားရခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ &quot;သမက်တက်&quot; ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
[[မယိမ်တက်]] အခမ်းအနားသည်လည်း ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး သံတွဲမြို့နယ်နှင့် ဒေသအချို့တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ထန်းသိမ်းထိန်းသိမ်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
[[ရခိုင်မုန့်တီ]]
ငါးပိထောင်း (ရခိုင်ငါးပိထောင်း)
ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
ငရုတ်သီးကြိတ် / ငရုတ်သီးထောင်း
ပက်ကျိသုတ် (ဒေသထွက် ပက်ကျိ/ခရုသုတ်)
ပင်လယ်အစားအစာ အမျိုးအစားများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==

* [[ပထမဓညဝတီခေတ်|ပထမဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၃၂၅ မှ ၁၅၀၇ BC အထိ၊

* [[ဒုတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၅၀၇ မှ ၅၈၀ BC အထိ၊

* [[တတိယဓညဝတီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၅၈၀ မှ ၃၂၇ BC အထိ၊

* [[ဝေသာလီခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၃၂၇ မှ ၈၁၈ AD အထိ၊

* [[လေးမြို့ခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၈၁၈ မှ ၁၄၀၆ AD အထိ၊&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

* [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] သက္ကရာဇ် ၁၄၂၉ မှ ၁၇၈၅ AD အထိ၊&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ရခိုင် ရာဇဝင်ဟောင်း&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>bbkqw7tppbi8v0azte7kbzfyrsnf737</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051576</id>
      <parentid>1051575</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T05:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1051576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70120" sha1="8urwhse86hbolf0w402adh9etzuuzrh" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ 

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် [[တောင်အာရှ]]နွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ [[အရှေ့အာရှ]]နွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် [[ဗမာလူမျိုး|အညာဒေသ ဗမာ]]များ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်း အားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။
=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတများအနက် အဓိက ထင်ရှားသည့် သင်္ကေတ ၃ ခုရှိသည်။ ထိုသင်္ကေတများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
 * နဝရူပ ဗျာလ: သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာသတ္တဝါ ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းကန့်များတွင် အကာအကွယ်အဖြစ် စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;
   [[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]
 * ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်): အပေါ်ပိုင်း အဖြူရောင်နှင့် အောက်ပိုင်း အနီရောင် ပါဝင်ပြီး၊ အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ပြသာဒ် သို့မဟုတ် ဗဟုဓာည ရခိုင်ဒင်္ဂါး ရုပ်ပုံကို အပြာရောင် စက်ဝိုင်းဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ အဖြူရောင်သည် အမျိုးသား၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်သည် ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကိုလည်းကောင်း ကိုးကားဖော်ပြသည်။
   {{Infobox flag
   | Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
   | Image = Flag of Rakhine.svg
   }}
 * ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ်: ဝေသာလီခေတ် ရခိုင် ရောမ/အိန္ဒိယ ဆက်ဆံရေး သမိုင်းဝင် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ (စိရီဝစ္ဆ သေရီဝစ္ဆ တံဆိပ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတံဆိပ်သည် မင်္ဂလာတရားတော်နှင့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;
   [[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]
=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦး အစောပိုင်း ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ်များတွင် ရခိုင်ဒေသ၌ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]] နှင့် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တို့ စတင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;။ လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်များသို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အဓိက ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို လွန်စွာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။
=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ရှေးဟောင်း ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်ဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင် ဆက်စပ်မှုကြောင့် တောင်အာရှဆန်သော အဝတ်အထည်နှင့် ကျောက်သံပတ္တမြား တန်ဆာဆင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် မြောက်ဦးခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်မှစ၍ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့် ရိုးရာ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများလွှမ်းမိုးလာမှုနှင့်အတူ နှင့် ပိုမို ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး (ခေါင်းပေါင်း)၊ ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မြောက်ဦးခေတ် ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဆောက်အအုံများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင် လေ့လာနိုင်သည်။

=== အားကစား ===
ရခိုင်ရိုးရာ နပန်းအားကစားကို [[ကျင်]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ &quot;ကျင်&quot; ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ရခိုင်ဘာသာစကားဖြင့် ကျင်လည်စွာ ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လုံးထွေးသတ်ပုတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကျင်အားကစားသည် မြောက်ဦးခေတ် (၁၅ ရာစု) ရခိုင်တပ်မတော်၏ စစ်ရေးစွမ်းရည် လေ့ကျင့်ခန်းများမှတစ်ဆင့် ရိုးရာ အားကစားပွဲအဖြစ် စနစ်တကျ အခြေခိုင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
&quot;အိမ်ကြီးရခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရသည် ရှေးရခိုင်တို့ အိမ်များကို ပျဉ်၊ သစ်မာတို့ဖြင့် ခိုင်ခိုင်ခံ့ခံ့ ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်လေ့ရှိသည့် လူမှုဓလေ့ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက သစ်သားအိမ်ကြီးများ ဆောက်လုပ်ခွင့်ကို နန်းတော်မှ အဆင့်အတန်းအလိုက် သတ်မှတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည့် အလေ့အထ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;
{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတ္တုဝါနှင့် သတို့သား လက်ထပ်ထိမ်းမြားသော ပွဲကို ရခိုင်စကားဖြင့် “သမက်တက်ပွဲ” ဟု ခေါ်သည်။ သတို့သားသည် သတို့သမီး၏ အိမ် (ယောက္ခမအိမ်) သို့ သွားရောက် အခြေချ ရရှိသော ဓလေ့ သို့မဟုတ် မင်္ဂလာပွဲ ပြုလုပ်ရန် သွားရခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ &quot;သမက်တက်&quot; ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
[[မယိမ်တက်]] အခမ်းအနားသည်လည်း ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး သံတွဲမြို့နယ်နှင့် ဒေသအချို့တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ထန်းသိမ်းထိန်းသိမ်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
[[ရခိုင်မုန့်တီ]]
ငါးပိထောင်း (ရခိုင်ငါးပိထောင်း)
ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
ငရုတ်သီးကြိတ် / ငရုတ်သီးထောင်း
ပက်ကျိသုတ် (ဒေသထွက် ပက်ကျိ/ခရုသုတ်)
ပင်လယ်အစားအစာ အမျိုးအစားများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==
ရှေးဟောင်း ရာဇဝင်လာ ဓညဝတီခေတ်များ (BC 3325 – AD 327)သည် ရခိုင် ရာဇဝင်ကျမ်းများတွင် ပထမ၊ ဒုတိယ နှင့် တတိယ ဓညဝတီခေတ်ဟု ခေတ်သုံးခေတ် ခွဲခြားဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန စိစစ်ချက်များအရ BC ၃၃၂၅ ထိ နောက်ပြန်ဆွဲထားသော ကာလများသည် ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ကျမ်းလာအယူအဆများသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ခိုင်မာသော အထောက်အထားများအရ ဓညဝတီ မြို့ဟောင်း အကြွင်းအကျန်များနှင့် အက္ခရာ ရေးထိုးမှုများသည် အေဒီ ၁ ရာစု မှ ၄ ရာစုဝန်းကျင်တွင် စတင် အခြေခိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;

[[ဝေသာလီခေတ်]] (AD 327 – 818)သည် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း ဂုပ္တ-ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ် သက္ကတကျောက်စာများ၊ ခဲမဲဒင်္ဂါးများနှင့် မြို့ရိုးအကြွင်းအကျန်များ ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိရသော ခေတ်ဖြစ်သည်။ အနန္ဒစန္ဒြမင်း ကျောက်စာ (အေဒီ ၇၂၉) အပါအဝင် အင်ဒို-အာရိယန်နွယ် မင်းဆက်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး သက္ကတ/ပါဠိ စာပေနှင့် ဟိန္ဒူ/မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;

[[လေးမြို့ခေတ်]] (AD 818 – 1406)သည် ပုဂံခေတ်နှင့် ခေတ်ပြိုင်ကာလများတွင် တိဗက်-ဗမာနွယ် စကားပြော အုပ်စုများ ရခိုင်ရိုးမကို ဖြတ်ကျော်ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံများနှင့် ပေါင်းစည်းကာ ယနေ့ ရခိုင်လူမျိုးနှင့် ဘာသာစကား စတင် သန္ဓေတည်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ လေးမြို့မြစ်ဝှမ်း (Sambawak, Pyinsa, Parein, Launggyet) ၌ မြို့တော်များ ပြောင်းရွှေ့ စိုက်ထူခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

[[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] (AD 1430 – 1785)ကို မင်းစောမွန်မှ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ရခိုင်သမိုင်းတွင် နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု အမြင့်မားဆုံး ထွန်းကားခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ပင်လယ်ကူး ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၇၈၄-၁၇၈၅ အေဒီတွင် ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>8urwhse86hbolf0w402adh9etzuuzrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051591</id>
      <parentid>1051576</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1051591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70087" sha1="e1jst4oz62bjd0erafhyz7m9n86vy8n" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်လူမျိုးများ]]၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် [[တောင်အာရှ]]နွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ [[အရှေ့အာရှ]]နွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် [[ဗမာလူမျိုး|အညာဒေသ ဗမာ]]များ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်း အားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။
=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတများအနက် အဓိက ထင်ရှားသည့် သင်္ကေတ ၃ ခုရှိသည်။ ထိုသင်္ကေတများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
 * နဝရူပ ဗျာလ: သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာသတ္တဝါ ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းကန့်များတွင် အကာအကွယ်အဖြစ် စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;
   [[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]
 * ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်): အပေါ်ပိုင်း အဖြူရောင်နှင့် အောက်ပိုင်း အနီရောင် ပါဝင်ပြီး၊ အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ပြသာဒ် သို့မဟုတ် ဗဟုဓာည ရခိုင်ဒင်္ဂါး ရုပ်ပုံကို အပြာရောင် စက်ဝိုင်းဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ အဖြူရောင်သည် အမျိုးသား၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်သည် ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကိုလည်းကောင်း ကိုးကားဖော်ပြသည်။
   {{Infobox flag
   | Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
   | Image = Flag of Rakhine.svg
   }}
 * ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ်: ဝေသာလီခေတ် ရခိုင် ရောမ/အိန္ဒိယ ဆက်ဆံရေး သမိုင်းဝင် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ (စိရီဝစ္ဆ သေရီဝစ္ဆ တံဆိပ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတံဆိပ်သည် မင်္ဂလာတရားတော်နှင့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;
   [[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]
=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦး အစောပိုင်း ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ်များတွင် ရခိုင်ဒေသ၌ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]] နှင့် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တို့ စတင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;။ လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်များသို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အဓိက ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို လွန်စွာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။
=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ရှေးဟောင်း ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်ဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင် ဆက်စပ်မှုကြောင့် တောင်အာရှဆန်သော အဝတ်အထည်နှင့် ကျောက်သံပတ္တမြား တန်ဆာဆင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် မြောက်ဦးခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်မှစ၍ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့် ရိုးရာ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများလွှမ်းမိုးလာမှုနှင့်အတူ နှင့် ပိုမို ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး (ခေါင်းပေါင်း)၊ ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မြောက်ဦးခေတ် ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဆောက်အအုံများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင် လေ့လာနိုင်သည်။

=== အားကစား ===
ရခိုင်ရိုးရာ နပန်းအားကစားကို [[ကျင်]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ &quot;ကျင်&quot; ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ရခိုင်ဘာသာစကားဖြင့် ကျင်လည်စွာ ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လုံးထွေးသတ်ပုတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကျင်အားကစားသည် မြောက်ဦးခေတ် (၁၅ ရာစု) ရခိုင်တပ်မတော်၏ စစ်ရေးစွမ်းရည် လေ့ကျင့်ခန်းများမှတစ်ဆင့် ရိုးရာ အားကစားပွဲအဖြစ် စနစ်တကျ အခြေခိုင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
&quot;အိမ်ကြီးရခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရသည် ရှေးရခိုင်တို့ အိမ်များကို ပျဉ်၊ သစ်မာတို့ဖြင့် ခိုင်ခိုင်ခံ့ခံ့ ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်လေ့ရှိသည့် လူမှုဓလေ့ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက သစ်သားအိမ်ကြီးများ ဆောက်လုပ်ခွင့်ကို နန်းတော်မှ အဆင့်အတန်းအလိုက် သတ်မှတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည့် အလေ့အထ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;
{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတ္တုဝါနှင့် သတို့သား လက်ထပ်ထိမ်းမြားသော ပွဲကို ရခိုင်စကားဖြင့် “သမက်တက်ပွဲ” ဟု ခေါ်သည်။ သတို့သားသည် သတို့သမီး၏ အိမ် (ယောက္ခမအိမ်) သို့ သွားရောက် အခြေချ ရရှိသော ဓလေ့ သို့မဟုတ် မင်္ဂလာပွဲ ပြုလုပ်ရန် သွားရခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ &quot;သမက်တက်&quot; ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
[[မယိမ်တက်]] အခမ်းအနားသည်လည်း ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး သံတွဲမြို့နယ်နှင့် ဒေသအချို့တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ထန်းသိမ်းထိန်းသိမ်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
[[ရခိုင်မုန့်တီ]]
ငါးပိထောင်း (ရခိုင်ငါးပိထောင်း)
ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
ငရုတ်သီးကြိတ် / ငရုတ်သီးထောင်း
ပက်ကျိသုတ် (ဒေသထွက် ပက်ကျိ/ခရုသုတ်)
ပင်လယ်အစားအစာ အမျိုးအစားများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==
ရှေးဟောင်း ရာဇဝင်လာ ဓညဝတီခေတ်များ (BC 3325 – AD 327)သည် ရခိုင် ရာဇဝင်ကျမ်းများတွင် ပထမ၊ ဒုတိယ နှင့် တတိယ ဓညဝတီခေတ်ဟု ခေတ်သုံးခေတ် ခွဲခြားဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန စိစစ်ချက်များအရ BC ၃၃၂၅ ထိ နောက်ပြန်ဆွဲထားသော ကာလများသည် ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ကျမ်းလာအယူအဆများသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ခိုင်မာသော အထောက်အထားများအရ ဓညဝတီ မြို့ဟောင်း အကြွင်းအကျန်များနှင့် အက္ခရာ ရေးထိုးမှုများသည် အေဒီ ၁ ရာစု မှ ၄ ရာစုဝန်းကျင်တွင် စတင် အခြေခိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;

[[ဝေသာလီခေတ်]] (AD 327 – 818)သည် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း ဂုပ္တ-ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ် သက္ကတကျောက်စာများ၊ ခဲမဲဒင်္ဂါးများနှင့် မြို့ရိုးအကြွင်းအကျန်များ ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိရသော ခေတ်ဖြစ်သည်။ အနန္ဒစန္ဒြမင်း ကျောက်စာ (အေဒီ ၇၂၉) အပါအဝင် အင်ဒို-အာရိယန်နွယ် မင်းဆက်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး သက္ကတ/ပါဠိ စာပေနှင့် ဟိန္ဒူ/မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;

[[လေးမြို့ခေတ်]] (AD 818 – 1406)သည် ပုဂံခေတ်နှင့် ခေတ်ပြိုင်ကာလများတွင် တိဗက်-ဗမာနွယ် စကားပြော အုပ်စုများ ရခိုင်ရိုးမကို ဖြတ်ကျော်ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံများနှင့် ပေါင်းစည်းကာ ယနေ့ ရခိုင်လူမျိုးနှင့် ဘာသာစကား စတင် သန္ဓေတည်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ လေးမြို့မြစ်ဝှမ်း (Sambawak, Pyinsa, Parein, Launggyet) ၌ မြို့တော်များ ပြောင်းရွှေ့ စိုက်ထူခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

[[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] (AD 1430 – 1785)ကို မင်းစောမွန်မှ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ရခိုင်သမိုင်းတွင် နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု အမြင့်မားဆုံး ထွန်းကားခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ပင်လယ်ကူး ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၇၈၄-၁၇၈၅ အေဒီတွင် ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>e1jst4oz62bjd0erafhyz7m9n86vy8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051592</id>
      <parentid>1051591</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း */</comment>
      <origin>1051592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70055" sha1="o3tvwr0efqqchr3or8s1y29a27bfyz5" xml:space="preserve">{{Infobox Ethnic group
|group      = ရခိုင်လူမျိုး &lt;br/&gt; (Rakhine people)
|image      = Flag of Rakhine.svg
|image_caption = ရခိုင်အမျိုးသားအလံ
|poptime    = ၄,၁၀၀,၀၀၀ ခန့်
|region1    = {{flag|Myanmar}}
|pop1       = ၃,၁၀၀,၀၀၀
|ref1       = &lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.idea.int |title=&quot;Overviews of Myanmar's diversity&quot;}}&lt;/ref&gt;
|region2    = {{flag|India}}
|pop2       = ၅၀,၀၀၀
|ref2       = {{Cn}}
|region3    = {{flag|Bangladesh}}
|pop3       = ၁၁,၁၉၅
|ref3       = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucanews.com/news/last-of-bangladeshs-buddhist-rakhines-wage-a-losing-war/101748|title=Last of Bangladesh's Buddhist Rakhines wage a losing war}}&lt;/ref&gt;
|region4    = {{flag|Malaysia}}
|pop4       = ၁၀,၀၀၀
|ref4       = &lt;ref&gt;{{Cite web |last=CNI |title=Rakhine and Chin refugees enter Malaysia more than before |url=https://cnimyanmar.com/index.php/english-edition/22925-rakhine-and-chin-refugees-enter-malaysia-more-than-before |access-date=2025-04-18 |website=cnimyanmar.com}}&lt;/ref&gt;
|region5    = {{Flag|United States}}
|pop5       = ၂,၃၀၀
|ref5       = &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-04 |title=Burmese Population in the USA |url=https://thebaci.org/2023/08/04/burmese-population-in-the-usa/ |access-date=2025-04-18 |website=The official website of Burmese American Community Institute}}&lt;/ref&gt;
|rels       = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အများစု)
|langs      = [[ရခိုင်ဘာသာစကား|ရခိုင်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]
|related    = [[ဗမာလူမျိုး]]၊ [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] နှင့် အခြား[[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာမျိုးနွယ်စု]]များ
}}

'''ရခိုင်လူမျိုး''' (သို့မဟုတ်) '''ရက္ခိုင်လူမျိုး''' ({{lang-en|Rakhine people / Arakanese}}) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် အဓိက အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော၊ သမိုင်းအစဉ်အလာနှင့် ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှု ထည်ဝါခိုင်ခံ့သည့် ဌာနေတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုကြီး ဖြစ်သည်။မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၄% ခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း၊ ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ဓညဝတီ၊ ဝေသာလီ၊ လေးမြို့ နှင့် မြောက်ဦး ဟူ၍ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ကို တည်ထောင်ကာ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် (၁၉၇၆) စာမျက်နှာ ၁၄၁-၁၄၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=Burma - The World Factbook |publisher=CIA |access-date=12 October 2023 |archive-date=10 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[မနုဿဗေဒ]]နှင့် [[ဘာသာဗေဒ]] သမိုင်းကြောင်းအရ အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|ဗမာအုပ်စုဝင်]] များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ထိုဒေသတွင် ရှိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သော ရှေးဦးအခြေစိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ထိတွေ့နှီးနွှာကာ ရခိုင်ဟူသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford University Press. pp. 78–82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2005). ''Where Crowds of Ships Meet: A History of Arakanese Cultural Integration''. IIAS. pp. 12–15.&lt;/ref&gt;
ရခိုင်ဒေသသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းခြေနှင့် ထိစပ်နေသဖြင့် ရှေးယခင်ကပင် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် ပင်လယ်ရေကြောင်း ဆက်သွယ်ရေး၊ ကုန်သွယ်ရေး လွယ်ကူခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ကမ္ဘာနှင့် အရှေ့တောင်အာရှကို ချိတ်ဆက်ပေးရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းကူးတံတားကြီးအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။

== နေထိုင်သည့် နေရာ ==
ရခိုင်လူမျိုးသည် ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် အများစု နေထိုင် ကြပြီး။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသ အနှံအပြားတွင် အနည်းနည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့်ချင်း ပြည်နယ် ပလက်ဝခရိုင်နှင့် ရန်ကုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေခရိုင်၊ မြောက်ဦးခရိုင်၊အမ်းခရိုင်၊ပေါက်တောခရိုင်၊သံတွဲခရိုင်၊ တောင်ကုတ်ခရိုင်၊ ကျောက်ဖြူခရိုင်တွင် အများဆုံး နေထိုင် သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၃,၁၀၇,၀၀၀ လူဦရေး ၄% နေထိုင်သည်။

ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ ဖလောင်းချိန်းမြို့ ရခိုင်လူမျိုး အနည်းနည်းနေထိုင်သည်။ စုစုပေါင်း လူဦရေး ၂၀၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ တြိပူရပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်ကြပြီး စုစုပေါင်း လူဦရေး ၃၂,၀၀၀ ကျော် နေထိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
ရခိုင်လူမျိုး ၏ လူမျိုးနွယ်စုဆိုင်ရာ အမည်များ သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မိမိတို့ ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည်  မှာ &quot;ရခိုင်&quot; (Rakhine သို့မဟုတ် အသံထွက်အားဖြင့် /ɹəkʰàiɴ/ သို့မဟုတ် /ɹəkʰàɪɴ/) ဖြစ်ပြီး၊ သက္ကတဘာသာစကား &quot;ရက္ခသ&quot; (Rakkhasa) သို့မဟုတ် ပါဠိဘာသာစကား &quot;ရက္ခိတ&quot; (Rakkhita) တို့မှ ဆင်းသက်လာကာ &quot;မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိနှင့် သီလကို စောင့်ရှောက်သောသူများ&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2009&quot;&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, p. 17.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ရခိုင် ရာဇဝင်များနှင့် ကျောက်စာများတွင် မိမိတို့ တိုင်းပြည်ကို &quot;ရက္ခိုင်ပြည်&quot; သို့မဟုတ် &quot;ရက္ခပုရ&quot; ဟု ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Conflict and Commerce in Maritime Arakan''. Ecole française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt; 

အိမ်နီးချင်း လူမျိုးများက ရခိုင်တို့အား ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များအနက် &quot;မဂ်&quot; သို့မဟုတ် &quot;မဂဓ&quot; (Magh / Mogh) ဟူသော အမည်မှာ ထင်ရှားသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့မှ ဘင်္ဂလီ သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်လူမျိုးများကို &quot;Magh&quot; ဟု ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ ဤဝေါဟာရ၏ မြစ်ဖျားခံရာနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆချက် နှစ်ခု တင်ပြကြသည်။ ပထမယူဆချက်မှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ထွန်းကားခဲ့ရာ အိန္ဒိယရှိ &quot;မဂဓတိုင်း&quot; အမည်မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး၊ ဒုတိယယူဆချက်မှာ မြောက်ဦးခေတ် ကာလအတွင်း ပေါ်တူဂီတို့နှင့် ဆက်ဆံခဲ့သည့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ဒေသတွင် စိမ့်ဝင် ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော ဝေါဟာရတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;vanSchendel2002&quot;&gt;van Schendel, Willem (2002). &quot;Who Speaks for the Chittagong Hill Tracts?&quot;. ''The Journal of Asian Studies'', 61(1), pp. 122–125.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ပါရှန်၊ အာရပ်နှင့် ဥရောပ ကုန်သည်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် ရခိုင်ဒေသနှင့် လူမျိုးကို &quot;ရခမ်း&quot; (Rakhang / Harkhang) သို့မဟုတ် &quot;အာရကန်&quot; (Arakan / Arracan) ဟု ရေးသားခဲ့ကြပြီး၊ အာရကန် ဟူသော ဝေါဟာရသည် &quot;ရက္ခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရအား ပေါ်တူဂီနှင့် အင်္ဂလိပ်တို့က အသံလှိမ့်၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 34.&lt;/ref&gt;

== ပေါ်ပေါက်လာပုံ နှင့် သမိုင်းကြောင်း ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မူလဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိသော်လည်း အခြေခံအားဖြင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်]] မျိုးနွယ်စုများ အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်ဟု လက်ခံထားကြသည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း ကျောက်လက်နက် ကိရိယာများ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအရ ဤဒေသတွင် ကျောက်ခေတ်ဦး ကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသော်လည်း ထိုမူလနေထိုင်သူများမှာ မည်သည့်လူမျိုးဖြစ်သည်ကိုမူ တိကျစွာ အတည်မပြုနိုင်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot;&gt;ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန (၁၉၇၆)။ ''တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ (ရခိုင်)''၊ စာမျက်နှာ ၃၃–၃၆။&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ ရခိုင်လူမျိုးသည် တိဗက်-ဗမာ အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် [[ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်]] (Lolo-Burmese) ထဲတွင် ပါဝင်ပြီး [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် အလွန်နီးကပ်သော ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် ဗမာလူမျိုးများနှင့် ရုပ်သွင်ပြင်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ ဖြစ်သော မျက်နှာပုံစံ၊ ခန္ဓာကိုယ်ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အသားအရေတို့တွင် တူညီမှုရှိကြပြီး၊ အေဒီ ၉ ရာစုမတိုင်မီကပင် ရခိုင်ရိုးမတောင်တန်းကို ဖြတ်ကျော်၍ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသို့ ဝင်ရောက်အခြေချခဲ့သော ရှေးဦးဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Charney2005&quot;&gt;Charney, Michael W. (2005). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

ရခိုင်ပြည်နယ်သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေသဖြင့် ရှေးယခင်ကတည်းက အိန္ဒိယနွယ်ဝင် [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] များ ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ် ကျောက်စာများနှင့် အနုပညာလက်ရာများတွင် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးမှုကို အထင်အရှား တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ဝင်ရောက်လာသော အာရီယန် (Aryan) နွယ်ဝင်များနှင့် သွေးချင်းနှောမှု ရှိနိုင်သော်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ အဓိကအားဖြင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် များသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Leider2004&quot;&gt;Leider, Jacques P. (2004). ''Le Royaume d'Arakan, Birmanie''. École française d'Extrême-Orient.&lt;/ref&gt;

=== ဓညဝတီခေတ် ===
ရခိုင်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြချက်အရ ရခိုင်ပြည်သည် ခေတ်ကြီးလေးခေတ်ဖြင့် ကိုယ့်ထီးကိုယ့်နန်း တည်ရှိခဲ့သည်။ ပထမဓညဝတီ (ဘီစီ ၃၃၂၅ – ၁၅၀၇) ကို [[မာရယု]]မင်းက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ ခေတ်သစ်ရှေးဟောင်းသုတေသနအမြင်အရ ဤကာလသည် ကျောက်ခေတ်နှောင်းပိုင်းသာ ဖြစ်သဖြင့် မြို့ပြနိုင်ငံအဆင့် တည်ရှိရန် ခိုင်မာသော သက်သေမတွေ့ရသေးပေ။ ဒုတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၁၅၀၇ – ၅၈၀) ကို သာကီနွယ်ဖြစ်သော ကံရာဇာကြီးက တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သမိုင်းအချက်အလက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသည် ဘီစီ ၆ ရာစုခန့်မှသာ ပွင့်တော်မူခဲ့သဖြင့် ဗုဒ္ဓမပွင့်မီ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀စော၍ သာကီနွယ်များ ရောက်ရှိလာသည်ဆိုခြင်းမှာ အချိန်ကာလ လွဲချော်မှု (Anachronism) ရှိနေသည်။

တတိယဓညဝတီ (ဘီစီ ၅၈၀ – ၃၂၇) တွင် စန္ဒသူရိယမင်း စိုးစံခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ကာ [[မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်]]ကို သွန်းလုပ်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရာဇဝင်၌ မဂဓလူမျိုးများနှင့် သာကီအနွယ်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခြင်းမှာ ရှေးဦးရခိုင်ဒေသနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုအကြား အဆက်အသွယ်ရှိမှုကို ဖော်ပြလိုခြင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် DNA အထောက်အထားများအရ ရခိုင်ဒေသကို မူလအခြေချသူများသည် တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

=== ဝေသာလီခေတ် ===
{{seealso|ဝေသာလီမြို့}}
ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၃၂၇ – ၈၁၈) ကို မင်းဆက် ၁၂ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ဒင်္ဂါးပြားများနှင့် [[အာနန္ဒစန္ဒြကျောက်စာ]] (အေဒီ ၈ ရာစု) ကဲ့သို့သော ခိုင်မာသည့် သမိုင်းအထောက်အထားများ စတင်တွေ့ရှိရသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဝေသာလီခေတ်တွင် သင်္သကရိုက်ဘာသာနှင့် ပျူစာပေများ ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဘာသာရေးအရ မဟာယာနနှင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ ရောနှောထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== လေးမြို့ခေတ် ===
လေးမြို့ခေတ် (အေဒီ ၈၁၈ – ၁၄၃၀) တွင် ပဉ္စာ၊ ပရိန်၊ လောင်းကြက် စသည့် မြို့တော်များကို အခြေပြု၍ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်သည် ဗဟိုအာရှနှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်မှ ဆင်းသက်လာသော တိဗက်-ဗမာအနွယ်ဝင် ဗမာစုများ (Burmish groups) ရခိုင်ဒေသသို့ အလုံးအရင်းနှင့် ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံမျိုးနွယ်စုများနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ခေတ် &quot;ရခိုင်လူမျိုး&quot; အသွင်စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ ပထမပရိန်ခေတ်တွင် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း၊ ရခိုင်တောင်ပိုင်းဒေသများသည် ၁၃ ရာစုအထိ သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== မြောက်ဦးခေတ် ===
{{seealso|မြောက်ဦးမြို့}}
မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၄၃၀ – ၁၇၈၄) ကို [[မင်းစောမွန်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်သည် ရခိုင်သမိုင်းတွင် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေးနှင့် အနုပညာ အထွန်းတောက်ဆုံး ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဘုရင်များသည် အစ္စလာမ်ဘွဲ့အမည်များကိုပါ အသုံးပြု၍ ဘင်္ဂလားအကူအညီဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အင်အားတောင့်တင်းအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြောက်ဦးခေတ်သည် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှုနှင့် ဆက်ဆံရေး အားကောင်းခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံရသည်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော် ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cultural1976&quot; /&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် ===
ရခိုင်ဘုရင် [[မဟာသမ္မတရာဇာ]] လက်ထက် ၁၇၈၄ ခုနှစ်တွင် [[ဘိုးတော်ဘုရား]] (ဗဒုံမင်း) ၏ သားတော် အိမ်ရှေ့မင်း [[သတိုးမင်းစော]] ဦးဆောင်သော ကုန်းဘောင်တပ်များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် မြောက်ဦးနေပြည်တော် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ ကုန်းဘောင်ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်သည် ရခိုင်ဒေသကို ၁၇၈၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၂၆ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

=== ဗြိတိသျှခေတ် ===
၁၈၂၆ ခုနှစ် ပထမ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ် အပြီး ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ဒေသသည် ဗြိတိသျှအင်ပါယာ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှတို့သည် ရခိုင်ဒေသကို [[ရခိုင်တိုင်း]] အဖြစ် သတ်မှတ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] ကာလ (၁၉၄၂ ခုနှစ်) တွင် ဂျပန်တို့ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ်များ၏ အကူအညီဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့ပြီးနောက် ရခိုင်တိုင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2012&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael A. &amp; Aung-Thwin, Maitrii (2012). ''A History of Myanmar since Ancient Times''. Reaktion Books.&lt;/ref&gt;

=== မြန်မာနိုင်ငံခေတ် ===
ရခိုင်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းမှုတွင် စွမ်းစွမ်းတမန် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များတွင် အမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]၊ [[ဦးအောင်ဇံဝေ]] နှင့် [[ဦးမေအောင်]] တို့ ပါဝင်သည်။ လွတ်လပ်သော မြန်မာနိုင်ငံ အစိုးရသည် ရခိုင်လူမျိုးကို တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုအဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် မြန်မာဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ဒီဇင်ဘာလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရခိုင်တိုင်းမှ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] အဖြစ် ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;KyawZin1999&quot;&gt;ကျော်ဇင် (၁၉၉၉)။ ''မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် တိုင်းရင်းသားရေးရာ''။ စာပေဗိမာန်။&lt;/ref&gt;

==မျိုးရိုးဗီဇ==
ရခိုင်လူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသန စစ်တမ်းများ အရ ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ပင်မ ဗီဇအခံ ပေါ်တွင် [[တောင်အာရှ]]နွယ်(အိန္ဒိယ နှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) [[အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ|အင်ဒို-အာရိယန်]] သွေးနှောမှု သိသိသာသာ စိမ့်ဝင်ပေါင်းစည်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဗီဇစနစ်ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည် &lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင်လူမျိုးများ၏ Autosomal DNA စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် ကဲ့သို့ [[အရှေ့အာရှ]]နွယ် ဗီဇအချိုးသည် ၆၀% မှ ၇၀% အထိ ပါဝင်ပြီး၊ ၎င်းသည် အနီးစပ်ဆုံး လူမျိုးများဖြစ်ကြသော ဗမာ၊ ကချင် နှင့် ချင်းလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ဗီဇအခြေခံနှင့် တစ်ထပ်တည်း တူညီနေပေသည်&lt;ref&gt;Li, H., et al. (2015). Paternal heritage of Sino-Tibetan populations in Myanmar. Journal of Human Genetics, 60(8), 437-444.&lt;/ref&gt;။ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် ထိစပ်နေခြင်း၊ ဝေသာလီနှင့် မြောက်ဦးခေတ် သမိုင်းဝင် ကူသန်းရောင်းဝယ်မှုများနှင့် သွေးနှောခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ရခိုင်လူမျိုးများတွင် တောင်အာရှနွယ် DNA ၁၀% မှ ၂၀% အထိ ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Mondal, M., et al. (2016). Genomic analysis of South and Southeast Asian populations. Nature Genetics, 48(9), 1066-1070.&lt;/ref&gt;။ ဤအချိုးအစားသည် [[ဗမာလူမျိုး|အညာဒေသ ဗမာ]]များ (&lt;၅%) ထက် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားပြီး ကွဲပြားသွားစေသော အချိုးဖြစ်ပေသည်&lt;ref&gt;Kutanan, W., et al. (2019). Genetic structure of various ethnic groups in Myanmar. Molecular Biology and Evolution, 36(12), 2711-2726.&lt;/ref&gt;။

ရခိုင် အမျိုးသားများ၏ Y-chromosome စိစစ်ချက်များအရ တိဗက်-ဗမာနွယ် အမှတ်အသားဖြစ်သည့် O2a2b-M117 နှင့် O2a တို့က ပင်မအဖြစ် လွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်တွင် အများဆုံးတွေ့ရသည့် R1a1a (Indo-Aryan marker) နှင့် H Haplogroups များသည်လည်း အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ စိမ့်ဝင်ပါဝင်နေသည်ကို သုတေသနများက ဖော်ပြနေပေသည်&lt;ref&gt;Sahoo, S., et al. (2006). A prehistory of Indian Y chromosomes: Evaluating indigenous origin and expansion. PNAS, 103(4), 843-848.&lt;/ref&gt;။

== ဘာသာစကားနှင့် စာပေ ==
ရခိုင်လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုအောက်ရှိ လိုလို-ဗမာအုပ်စု တွင်ပါဝင်ပြီး၊ ဗမာ၊ အင်းသား နှင့် တောင်ရိုး တို့နှင့် မျိုးရိုးစပ်ဆိုင်မှုရှိကြသည်။ သို့သော် ရခိုင်တို့၏ ဘာသာစကားနှင့်ယဉ်ကျေးမှုသည် ပင်မဗမာအုပ်စုများထက် အင်ဒို-အာရိယန် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိနေသည်ဟု သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်။ ရခိုင်ဘာသာသည် ဗမာဘာသာနှင့်အတူ လိုလို-ဗမာအုပ်စုမှ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သော်လည်း၊ အသံအနေအထားနှင့် အချို့သော ဝေါဟာရများအပေါ်တွင် ပင်မဗမာဘာသာထက် ပိုမိုဟောင်းသော လက္ခဏာများ ထိန်းသိမ်းထားစဲဖြစ်သည့်အပြင်&lt;ref&gt;Okell, John (1995). ''Three Lectures on Burmese Speech, Grammar and Writing''. SOAS University of London.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bradley, David (2007). ''Language Endangerment and Language Maintenance in the Tibeto-Burman Languages''. Pacific Linguistics.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;van Driem, George (2014). ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook''. Brill.&lt;/ref&gt;တခြားဗမာနွယ်များဖြစ်သည့် အင်းသားနှင့် ဓနုတို့မှာ ဗမာအင်ပါယာများနှင့် ပိုဆက်နွယ် သဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဗမာနှင့်ပိုမိုဆင်တူသော်လည်း၊ ရခိုင်တို့တွင် တောင်အာရှနှင့် အိန္ဒိယသက်ရောက်မှုများ ပိုမိုသိသာသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်တို့ကို လိုလို-ဗမာအုပ်စုအတွင်းရှိ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်သည့် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုခွဲအနေနဲ့ သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c.800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

'''ဘာသာစကား'''{{see also|ရခိုင်ဘာသာစကား}}

ဘာသန္တရ သုတေသနနည်းအရ ရခိုင်စကားသည် မြန်မာနွယ်ဖွား စကားစုများတွင် ပါဝင်ပြီး [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]၊ [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] စသည့် ဒေသသုံးစကားကွဲများနှင့် နီးစပ်မှုရှိသည်။ရခိုင်လူမျိုးတို့ သည် ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားကို အများဆုံး ပြောဆိုကြသည်။ ရခိုင်ဘာသာစကားနှင့် မြန်မာဘာသာစကားသည် အတော်များများတူပြီး ရသံ /r/ နှင့် ဂျသံ /j/ ထွက်ကွာသည်။ ဒေသအလိုက် ရခိုင်ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲသည်။&lt;ref&gt;တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှု ရိုးရာဓလေ့ထုံးစံများ ရခိုင် ၁၉၇၆ စာမျက်နှာ ၂၈နှင့် ၃၆&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
ရခိုင်စာပေနှင့် အက္ခရာသည် ဝေသာလီခေတ် (အေဒီ ၄ ရာစု မှ ၈ ရာစု) ကတည်းက ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ်ဝင် ရှေးဟောင်း ရခိုင်-ဗြာဟ္မီ (Rakhine Brahmi) နှင့် သက္ကတ၊ ပါဠိ ကျောက်စာများဖြင့် စတင် ခိုင်မာစွာ ထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ &lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;အဓိပတိ မဟာမုနိ ရုပ်ပွားတော်မြတ်ကြီးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများ၊ အနန္ဒစန္ဒြ မင်းကြီး၏ ဝေသာလီ ကျောက်စာ တို့သည် ရခိုင်ဒေသ၏ အစောပိုင်း စာပေနှင့် အနုပညာ အဆင့်အတန်းကို သက်သေပြနေသည့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် (အေဒီ ၁၅ ရာစု မှ ၁၈ ရာစု) တွင် ရခိုင်စာပေသည် ရတု၊ ကဗျာ၊ ဧချင်း၊ လင်းကာ၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်း၊ ဓာတ်ကျမ်းများအထိ အထူး တိုးတက် ထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ ဥဂ္ဂါပြန်၏ ဧချင်းများ၊ မဟာပညာကျော်၏ လျှောက်ထုံးများနှင့် ရခိုင် ရတုဆရာကြီးများ၏ လက်ရာများသည် ရခိုင်ယဉ်ကျေးမှု၏ အထိရောက်ဆုံး စာပေအမွေအနှစ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်ခေတ် (အေဒီ ၁၇၈၄) တွင် ဗဒုံမင်း (ဘိုးတော်ဘုရား) ၏ ရခိုင်ဒေသကို သိမ်းပိုက်မှုနှင့်အတူ ရခိုင်နိုင်ငံရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်သည် ဗမာနန်းတွင်းနှင့် ပိုမို နီးကပ်စွာ ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ရသည်&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;။ ထို့နောက် ၁၉ ရာစု အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲအပြီး စစ်တွေနှင့် ရခိုင်ဒေသတစ်ခုလုံး ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအောက် ရောက်ရှိသွားချိန်တွင် အုပ်ချုပ်ရေး၊ ပညာရေးနှင့် ပုံနှိပ်စနစ်များ၌ စံပြဗမာစာပေ ကို အဓိက ရုံးသုံးစာပေအဖြစ် စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်း သုံးစွဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;ရခိုင်စကားနှင့် ဗမာစကားသည် မိသားစုတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာပြီး အက္ခရာစနစ်မှာလည်း ဗြာဟ္မီနွယ် ရိုးရာ ဝိုင်းစက်သော အက္ခရာ ပုံသဏ္ဌာန် တူညီကြသဖြင့်၊ ရခိုင်လူမျိုးများသည် မူလ အက္ခရာ ရေးထုံးများအစား စံပြ ဗမာစာပေ ပညာရေးစနစ်နှင့် ပုံနှိပ် စာအုပ်စာစောင်များကို လွယ်ကူစွာ ကူးပြောင်း လိုက်ပါ သုံးစွဲခဲ့ကြသည် &lt;ref&gt;Trousdale, W. (1982). Chronicles and Cultures of Arakan. Journal of the American Oriental Society, 102(4), 681-689.&lt;/ref&gt;။ ယနေ့ခေတ်တွင် ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရခိုင်သံစဉ် အသံထွက် ဖြင့် စကားပြောဆိုပြီး ရေးသားရာတွင်မူ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး သုံးစွဲသည့် စံပြ ဗမာစာပေစနစ်ကိုပင် ပုံမှန် ရေးသား သုံးစွဲလျက် ရှိကြပေသည်။ &lt;ref&gt;Bernot, D. (1965). The Vowel System of Rakhine and Burmese. Lingua, 15, 433-444.&lt;/ref&gt;
[[File:ArakanLiterature46thA.D.jpg|thumb|right|300px|[[အေဒီ]] ၄ ရာစုမှ ၆ ရာစုအထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရခိုင်ပြည်သုံး အက္ခရာ&lt;ref&gt;[http://rakhinesthought.blogspot.com/2009/02/arakanese-font-launched.html ရခိုင့္အေတြးအေခၚ: Arakanese Font launched&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
ရခိုင်လူမျိုးတို့သည် များသောအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ရခိုင်ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ အခြေခံထား၍ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ စာပေ၊ ဂီတ နှင့် အနုသုခုမပညာရပ်တို့သည် ဘာသာရေးကို အခြေခံပြီး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးတို့၏ ကျင်ကိုင်ခြင်း အားကစားနှင့် ဆီမီးခွက်အကတို့သည် ထင်ရှားသည်။
=== ရခိုင်အမျိုးသားသင်္ကေတ ===
ရခိုင်လူမျိုးများ လက်ခံသော အမျိုးသားသင်္ကေတများအနက် အဓိက ထင်ရှားသည့် သင်္ကေတ ၃ ခုရှိသည်။ ထိုသင်္ကေတများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
 * နဝရူပ ဗျာလ: သတ္တဝါ ၉ မျိုး၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထားသော ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာသတ္တဝါ ပုံသဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ ဗျာလရုပ်တုများကို ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ် သာသနိက အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းကန့်များတွင် အကာအကွယ်အဖြစ် စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;
   [[File:Bya La statue in Sittwe.jpg | thumb | နဝရူပ ဗျာလ စစ်တွေမြို့ ဗျူးပွိုင့်]]
 * ရခိုင်အမျိုးသားအလံတော် (ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်): အပေါ်ပိုင်း အဖြူရောင်နှင့် အောက်ပိုင်း အနီရောင် ပါဝင်ပြီး၊ အလယ်တွင် ဝေသာလီခေတ် ရခိုင်ပြသာဒ် သို့မဟုတ် ဗဟုဓာည ရခိုင်ဒင်္ဂါး ရုပ်ပုံကို အပြာရောင် စက်ဝိုင်းဖြင့် ဝန်းရံထားသည်။ အဖြူရောင်သည် အမျိုးသား၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်မှုကိုလည်းကောင်း၊ အနီရောင်သည် ရဲရင့်တည်ကြည်မှုကိုလည်းကောင်း ကိုးကားဖော်ပြသည်။
   {{Infobox flag
   | Name = ရခိုင်ပြည်နယ်အလံတော်
   | Image = Flag of Rakhine.svg
   }}
 * ရခိုင်အမျိုးသား တံဆိပ်: ဝေသာလီခေတ် ရခိုင် ရောမ/အိန္ဒိယ ဆက်ဆံရေး သမိုင်းဝင် ရခိုင်ဒင်္ဂါး၏ ပန်းဖက်ပုံ (စိရီဝစ္ဆ သေရီဝစ္ဆ တံဆိပ်) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတံဆိပ်သည် မင်္ဂလာတရားတော်နှင့် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;
   [[File:Rakhinelogo.jpg|250px|thumb|ရခိုင်ပြည်နယ်တံဆိပ်]]
=== ဘာသာရေး ===
{{see also|ရခိုင်ပြည်နယ်ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
ရှေးဦး အစောပိုင်း ဓညဝတီနှင့် ဝေသာလီခေတ်များတွင် ရခိုင်ဒေသ၌ [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူအယူဝါဒ]] နှင့် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တို့ စတင် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;။ လေးမြို့ခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်များသို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] သည် ရခိုင်ပြည်နယ်အတွင်း အဓိက ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရခိုင်လူမျိုးများသည် ရှေးအစဉ်အဆက်ကတည်းက ဗုဒ္ဓဘာသာကို လွန်စွာ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြသည်။
=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===
ရှေးဟောင်း ဝေသာလီခေတ်နှင့် မြောက်ဦးခေတ်ဦးပိုင်းတွင် ရခိုင်ဒေသ၏ ပထဝီဝင် ဆက်စပ်မှုကြောင့် တောင်အာရှဆန်သော အဝတ်အထည်နှင့် ကျောက်သံပတ္တမြား တန်ဆာဆင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် မြောက်ဦးခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်မှစ၍ မြန်မာပြည်အလယ်ပိုင်း မြေပြန့် ရိုးရာ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံများလွှမ်းမိုးလာမှုနှင့်အတူ နှင့် ပိုမို ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။ ယနေ့အချိန်အခါတွင် ရခိုင်အမျိုးသားများသည် ပုဝါစကို နဖူးတွင် စည်းနှောင်ထားပြီး (ခေါင်းပေါင်း)၊ ရင်ဖုံး တိုက်ပုံကို ရိုးရာပုဆိုးနှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ဇာပုဝါကို ရင်စလွယ်သိုင်းပြီး ကော်လာမဲ့ ရင်စေ့လက်ရှည်အင်္ကျီကို ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မြောက်ဦးခေတ် ရခိုင်မင်းဆက်များ၏ ဗိသုကာ လက်ရာများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဆောက်အအုံများကို [[မြောက်ဦးမြို့]]တွင် လေ့လာနိုင်သည်။

=== အားကစား ===
ရခိုင်ရိုးရာ နပန်းအားကစားကို [[ကျင်]] ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ &quot;ကျင်&quot; ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ ရခိုင်ဘာသာစကားဖြင့် ကျင်လည်စွာ ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း သို့မဟုတ် လုံးထွေးသတ်ပုတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကျင်အားကစားသည် မြောက်ဦးခေတ် (၁၅ ရာစု) ရခိုင်တပ်မတော်၏ စစ်ရေးစွမ်းရည် လေ့ကျင့်ခန်းများမှတစ်ဆင့် ရိုးရာ အားကစားပွဲအဖြစ် စနစ်တကျ အခြေခိုင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
=== နေထိုင်မှုနှင့် လူမှုဘဝ ===
{{see also|အိမ်ကြီးရခိုင်}}
&quot;အိမ်ကြီးရခိုင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရသည် ရှေးရခိုင်တို့ အိမ်များကို ပျဉ်၊ သစ်မာတို့ဖြင့် ခိုင်ခိုင်ခံ့ခံ့ ကြီးကျယ်စွာ တည်ဆောက်လေ့ရှိသည့် လူမှုဓလေ့ကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက သစ်သားအိမ်ကြီးများ ဆောက်လုပ်ခွင့်ကို နန်းတော်မှ အဆင့်အတန်းအလိုက် သတ်မှတ်ခွင့်ပြုခဲ့သည့် အလေ့အထ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt;
{{seealso| ရခိုင်သမက်တက်}}
ရခိုင်ရိုးရာ မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတ္တုဝါနှင့် သတို့သား လက်ထပ်ထိမ်းမြားသော ပွဲကို ရခိုင်စကားဖြင့် “သမက်တက်ပွဲ” ဟု ခေါ်သည်။ သတို့သားသည် သတို့သမီး၏ အိမ် (ယောက္ခမအိမ်) သို့ သွားရောက် အခြေချ ရရှိသော ဓလေ့ သို့မဟုတ် မင်္ဂလာပွဲ ပြုလုပ်ရန် သွားရခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ &quot;သမက်တက်&quot; ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
[[မယိမ်တက်]] အခမ်းအနားသည်လည်း ရခိုင်ရိုးရာ လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း ဓလေ့၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး သံတွဲမြို့နယ်နှင့် ဒေသအချို့တွင် ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာကတည်းက ထန်းသိမ်းထိန်းသိမ်း ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
=== ရိုးရာအစားအစာများ ===
[[ရခိုင်မုန့်တီ]]
ငါးပိထောင်း (ရခိုင်ငါးပိထောင်း)
ခရမ်းသီးငါးခြောက်ချက်
ငရုတ်သီးကြိတ် / ငရုတ်သီးထောင်း
ပက်ကျိသုတ် (ဒေသထွက် ပက်ကျိ/ခရုသုတ်)
ပင်လယ်အစားအစာ အမျိုးအစားများ

==အနုပညာ ယဉ်ကျေးမှု==
=== တူရိယာ ===
တူရိယာပစ္စည်းတို့ကို ကြေး၊ ကြိုး၊ သရေ၊ လေ၊ လက်ခုပ် ဟူ၍ တူရိယာပစ္စည်း အမျိုးအစားတို့ကို စာလုံးအတိုကောက်ဖြင့် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။ ကြေး ဆိုသည်မှာ ကြေးဖြင့်ပြုလုပ်သော ကြေးစည်၊ မောင်း၊ ပတ္တလား၊ ခွက်ခွင်း၊ စည်းခတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုး ဆိုသည်မှာ ကြိုးကိုအသုံးပြု၍ ပြုလုပ်ထားသော တယော၊ စောင်း၊ စောင်းကောက်၊ ဒူးလောင်း၊ မိကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ သားရေ ဆိုသည်မှာ သားရေကို အသုံးချ၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေနှင့်ကြက်၍ တီးခတ်ရသော မြောက်စည်(ဗဟိုရ်စည်)၊ စည်ပန်းတောင်း၊ ခတ်စည်၊ စည်ရှည်၊ စည်အိုင့်(အိုးစည်)၊ ဒုပ္ပါ၊ ဒုံမင်း၊ ပတ်မ၊ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ သံလွင်စည်၊ စည်ပုတ်၊ စည်ကြီး(ရွန်းစည်)၊ မုရိုးစည်၊ စည်ဝန်း၊ တဘက်စည်၊ ပတ်သာ၊ ပန်းတျား စသည့် တူရိယာပစ္စည်းမျိုး ဖြစ်သည်။ လေ ဆိုသည်မှာ လေနှင့်မှုတ်ရသော တူရိယာပစ္စည်းများမှာ လက်တံတို၊ လက်တံရှည်၊ ကော၊ ညှင်း၊ ချည်ခေါင်း၊ခရာကောက်၊ ခရြွာမာ၊ ဖက်လိပ်၊ နှဲ၊ ခရုသင်းနှင့် ပလွေ(ပြွီ) အမျိုးမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ လက်ခုပ် ဆိုသည်မှာ လက်ဖြင့် လက်ခုပ်တီးခြင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်၊ သစ်လက်ခုပ်၊ လက်ကြားလက်ခုပ်၊ လက်ဖြောက်လက်ခုပ်၊ ကျောက်လက်ခုပ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ [[ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]သည် ထင်ရှာသည့် ရခိုင်ရိုးရာတူရိယာ ပစ္စည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple |access-date=3 August 2023 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803152415/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/saaseaangsaayaapnlngnesnny-rkhiungpii-khe-ple }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rakhine drummers at Thingyan, New York City.jpg | thumb | အမေရိကန်နိုင်ငံ နယူရောက်မြို့၌ ရခိုင်ရိုးရာသင်္ကြန်တွင် တွေရသည် ရခိုင်ရိုးရာစည်တော်]]

=== ရခိုင်ရိုးရာအကများ ===
# ဗုဒ္ဓပူဇနိယအက ([[ဆီမီးခွက်အက]])
# ငစွေအက
# သျှင်ဒိုင်အက
# ပိုးဝါမင်းသမီးအက
# ယိမ်းအက
# ရထားပန်းယိုင်အက
# ပင့်ကူအက

== ရခိုင်ခေတ်များ ==
ရှေးဟောင်း ရာဇဝင်လာ ဓညဝတီခေတ်များ (BC 3325 – AD 327)သည် ရခိုင် ရာဇဝင်ကျမ်းများတွင် ပထမ၊ ဒုတိယ နှင့် တတိယ ဓညဝတီခေတ်ဟု ခေတ်သုံးခေတ် ခွဲခြားဖော်ပြလေ့ရှိသော်လည်း၊ မနုဿဗေဒနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန စိစစ်ချက်များအရ BC ၃၃၂၅ ထိ နောက်ပြန်ဆွဲထားသော ကာလများသည် ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ကျမ်းလာအယူအဆများသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Leider, J. P. (2004). On Arakanese Historical Writing: A Short Review of its Background and Development. Maritime Asia, 13, 331-358.&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ခိုင်မာသော အထောက်အထားများအရ ဓညဝတီ မြို့ဟောင်း အကြွင်းအကျန်များနှင့် အက္ခရာ ရေးထိုးမှုများသည် အေဒီ ၁ ရာစု မှ ၄ ရာစုဝန်းကျင်တွင် စတင် အခြေခိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Gutman, P. (2001). Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan. Orchid Press.&lt;/ref&gt;

[[ဝေသာလီခေတ်]] (AD 327 – 818)သည် အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်း ဂုပ္တ-ဗြာဟ္မီအက္ခရာနွယ် သက္ကတကျောက်စာများ၊ ခဲမဲဒင်္ဂါးများနှင့် မြို့ရိုးအကြွင်းအကျန်များ ခိုင်မာစွာ တွေ့ရှိရသော ခေတ်ဖြစ်သည်။ အနန္ဒစန္ဒြမင်း ကျောက်စာ (အေဒီ ၇၂၉) အပါအဝင် အင်ဒို-အာရိယန်နွယ် မင်းဆက်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး သက္ကတ/ပါဠိ စာပေနှင့် ဟိန္ဒူ/မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Johnston, E. H. (1944). Some Sanskrit Inscriptions of Arakan. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 11(2), 357-385.&lt;/ref&gt;

[[လေးမြို့ခေတ်]] (AD 818 – 1406)သည် ပုဂံခေတ်နှင့် ခေတ်ပြိုင်ကာလများတွင် တိဗက်-ဗမာနွယ် စကားပြော အုပ်စုများ ရခိုင်ရိုးမကို ဖြတ်ကျော်ဝင်ရောက်လာပြီး ဒေသခံများနှင့် ပေါင်းစည်းကာ ယနေ့ ရခိုင်လူမျိုးနှင့် ဘာသာစကား စတင် သန္ဓေတည်ခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ လေးမြို့မြစ်ဝှမ်း (Sambawak, Pyinsa, Parein, Launggyet) ၌ မြို့တော်များ ပြောင်းရွှေ့ စိုက်ထူခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Charney, M. W. (2009). A History of Modern Burma. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

[[မြောက်ဦးနေပြည်တော်|မြောက်ဦးခေတ်]] (AD 1430 – 1785)ကို မင်းစောမွန်မှ စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ရခိုင်သမိုင်းတွင် နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု အမြင့်မားဆုံး ထွန်းကားခဲ့သော ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဘင်္ဂလားပင်လယ်ကွေ့ ပင်လယ်ကူး ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၁၇၈၄-၁၇၈၅ အေဒီတွင် ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;

== ရခိုင်(၇)မျိုး ==
# [[ရခိုင်]]
# [[ကမန်လူမျိုး|ကမန်]]
#[[ခမီလူမျိုး|ခမီ]]
# [[ဒိုင်းနက်လူမျိုး|ဒိုင်းနက်]]
# [[မရမာကြီး လူမျိုး|မရမာကြီး]] 
#[[မြိုလူမျိုး]]
# [[သက်လူမျိုး|သက်]]&lt;ref name=&quot;pyithu&quot;/&gt;

== ထပ်မံကြည့်ရှုစရာ ==
[[ရခိုင်မင်းဆက်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်]]&lt;br /&gt;
[[ရခိုင်ပြည်နယ်အလံ]]

==ထင်ရှားသော ရခိုင်လူမျိုးများ==
{{columns-list|width=30em|
{{See also|ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ}}
* ဆရာတော် [[ဦးဥတ္တမ]]
* ဗိုလ်ချုပ်[[ထွန်းမြတ်နိုင်]] - ရက္ခိုင့်တပ်တော်စစ်ဦးစီးချုပ်
* ဒုဗိုလ်ချုပ်[[ညိုထွန်းအောင်]] – ရက္ခိုင့်တပ်တော် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ်
* [[ဦးသာထွန်း၊ ဦး|ဦးဦးသာထွန်း]] - ရခိုင်-မြန်မာ ပဏ္ဍိတ် သမိုင်းပညာရှင် &lt;ref&gt;[http://alpbranchmalaysia.blogspot.com/2011/05/blog-post_4191.html Blogger&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
*[[မေအောင်၊ ဦး (စွယ်စုံပညာရှင်)|ဦးမေအောင်]] - ကိုလိုနီခေတ်ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး 
*[[ရဲကျော်သူ|ဦးရဲကျော်သူ]] - မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘဏ်လုပ်ငန်းကို ပထမဆုံးစတင်ခဲ့သူ ကိုလိုနီခေတ်သူဋ္ဌေးကြီး 
*[[ရွှေဇံအောင်၊ ဦး|ဆရာကြီး ဦးရွေဇံအောင်]] - ပထမဆုံး ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ဆိုသူ
*[[စံရွှေ၊ ဦး|ဦးစံရွှေ]] - သက်ကြီးတက္ကသိုလ် ကျောင်းအုပ်ကြီးဆရာကြီး 
*[[အောင်ဇံဝေ၊ ဦး|ဦးအောင်ဇံဝေ]] -   ၁၉၄၇ ခုနှစ် ပင်လုံညီလာခံ ဖြစ်မြောက်ရေး အကြံပေးအဖွဲ့ဝင်၊ နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်ဘွဲ့ (ပထမဆင့်)ရ ဝန်ကြီး 
* [[ချန်ထွန်း၊ ဦး(ရခိုင်)|ဦးချန်ထွန်း]] - ဥပဒေပါရဂူ 
* [[အေးမောင် (လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်)|ဒေါက်တာအေးမောင်]] - [[ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ]] လွတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် 
* [[ဦးအေးသာအောင်]] - [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်]] ဒုဥက္ကဋ္ဌ
* [[အေးကျော် (သမိုင်းပညာရှင်)|ဒေါက်တာ အေးကျော်]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[မင်းထီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းစောမွန်]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
*[[မင်းရာဇာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မင်းဗာကြီး]] - [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
* [[မဟာသမ္မတ]] - နောက်ဆုံး [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]] 
*[[ဒေါက်တာအေးချမ်း|ဒေါက်တာအေးချမ်း]] - သမိုင်းပညာရှင် 
* [[ကိုင်ဇာ]] - အဆိုတော်
*[[Adjustor]] - အဆိုတော်
* [[နေထက်လင်း]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ဖော်ကာ]] - အဆိုတော်
* [[နေတိုး]] - (ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်)
* [[အောင်လွင်]] - ရုပ်ရုင်သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ
* [[ရတနာမိုင်]] - အဆိုတော်
* [[ခြူးလေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[ဇွန်သံစဉ်]] - Miss Myanmar ပြိုင်ပွဲဝင်
* [[ညီမင်းခိုင်]] - အဆိုတော်၊ တေးရေးဆရာ
* [[မင်းသွေး]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* [[သားငယ်]] - Myanmar Idol သရုပ်ဆောင်
* [[ခန့်စည်သူ]] - ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
* ဦး[[ဖေမြင့်]] -  စာရေးဆရာ၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
* ဦး[[ညီပု (ဝန်ကြီးချုပ်)|ညီပု]] - ရခိုင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်       
*[[ခိုင်ရာဇာ]] - ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်

== ကိုးကား ==
{{Reflist|
&lt;ref&gt;ရခိုင်ရာဇဝင် ။ အောင်သာဦး&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ။ ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် ရခိုင်သမိုင်း၊ ၁၅၊ ၁၈ ရာစု&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်း ဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.arakanmusic.com/UNI/message.asp?id3=817 ရခိုင်ဂီတ ဒေါ့ကွန် ]&lt;/ref&gt;
}}

{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်လူမျိုးစု|*]]
[[ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>o3tvwr0efqqchr3or8s1y29a27bfyz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗမာလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3600</id>
    <revision>
      <id>1051597</id>
      <parentid>1051123</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* အမည်ရင်းမြစ် */</comment>
      <origin>1051597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96358" sha1="otccn0rfnwzfyk88s3u4ho4yj3ne89s" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
'''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox ethnic group
| group            = ဗမာလူမျိုး
| name             = 
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =  Burmese family portrait.JPG
| image_caption    = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ
| image_alt        = 
| image_upright    = 
| total            = &lt;!-- total population worldwide --&gt;
| total_year       = &lt;!-- year of total population --&gt;
| total_source     = 
| total_ref        = &lt;!-- references supporting total population --&gt;
| genealogy        = 
| regions          = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်&lt;hr&gt;
{{flatlist|
*{{flag|Thailand}}
*{{flag|Malaysia}}
*{{flag|Singapore}}
*{{flag|United States}}
*{{flag|China}}
*{{flag|Australia}}
*{{flag|Japan}}
}}
| region1          = {{flagcountry|Thailand}}
| pop1             = ၂,၃၀၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flagcountry|Japan}}
| pop4             = ၂၈,၈၆၀&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flagcountry|Australia}}
| pop3             = ၃၂,၆၆၅&lt;ref&gt;[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm &quot;Burmese Australians&quot;]&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Singapore}}
| pop2             = ၅၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}&lt;/ref&gt;
| languages        = [[ဗမာဘာသာစကား]]
| religions        = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]&lt;br/&gt; ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ်
| related_groups   = {{flatlist|
*[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]
*[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]
*[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]
* [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]]
* [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]]
*[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]]
* အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}}
| footnotes        = 
}}

သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot;&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;
[[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]]
ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1967&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalBurma&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ &quot;ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု&quot;။&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ အမည်သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခဲ့ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများ၏ မိမိတို့ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည် မှာ &quot;ဗမာ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးဟောင်း မွန်ကျောက်စာများတွင် &quot;မရ်မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း၊ ပုဂံခေတ် မြန်မာကျောက်စာများတွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University, p. 78.&lt;/ref&gt; ဤဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThantMyintU&quot;&gt;Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 85–88.&lt;/ref&gt;

&quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာ အထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagan''. J.J. Augustin, pp. 98–102.&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ် ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက်များ ရှိကြရာ ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး &quot;ဗြဟ္မာ&quot; လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ &quot;ဗြမ္မာ&quot;၊ ထိုမှတစ်ဆင့် &quot;မြမ္မာ&quot; နှင့် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ ''မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး''။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ စာ ၃၅–၄၀။&lt;/ref&gt; တစ်ဖက်တွင်လည်း ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက မြန်မာဟူသည် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မြန်&quot; နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မာ&quot; တို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ပိုင် စကားလုံး ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း၊ ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာ အုပ်စု၏ ဒေသန္တရ နာမဝေါဟာရများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1988&quot;&gt;သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ''ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုံ စာပေ။&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing, pp. 52–60.&lt;/ref&gt;

&quot;ဗမာ&quot; ဆိုသည်မှာ &quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြော အသုံးအနှုန်း မျှသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Wheatley&quot;&gt;Wheatley, Julian K. (1980). &quot;Burmese as a Western Tibeto-Burman Language&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 5, pp. 41–47.&lt;/ref&gt; မြန်မာစကားတွင် အက္ခရာ &quot;မြ&quot; (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး &quot;ဗ&quot; (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် စာပေနှင့် တရားဝင် ရေးသားမှုတွင် &quot;မြန်မာ&quot; /mjəmà/ ဟု သုံး၍ အရပ်သုံးနှင့် ရိုးရာဓလေ့အရ ပြောဆိုမှုတွင် &quot;ဗမာ&quot; /bəmà/ ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1985&quot;&gt;Bradley, David (1985). &quot;Nasals and Nasalization in Burmese&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 9, Pacific Linguistics, pp. 1–12.&lt;/ref&gt;

ပြင်ပအသိုင်းအဝိုင်းက ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များ တွင် အိမ်နီးချင်း တရုတ် မှတ်တမ်းများ၌ ပုဂံခေတ် ဗမာတို့ကို &quot;မြန်&quot; (緬) သို့မဟုတ် &quot;မြန်ရှန်း&quot; (緬中) ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယနေ့ထက်ထိ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဗမာလူမျိုးကို &quot;မြန်တျန်&quot; (緬甸 - 缅甸) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Sun2000&quot;&gt;Sun, Laichen (2000). ''Ming-Epitome of the Central Kingdom's Interaction with Mainland Southeast Asia''. Southeast Asia Program, Cornell University.&lt;/ref&gt; တိုင် နွယ်ဖွား လူမျိုးများအနက် ရှမ်းလူမျိုးများက ဗမာများကို &quot;မန်း&quot; သို့မဟုတ် &quot;မန်&quot; (Man / Màn) ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း၊ထိုင်းတို့ကမူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ &quot;ဖမား&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Egerod1957&quot;&gt;Egerod, Søren (1957). &quot;The Southern Min Dialects&quot;. ''T'oung Pao'', 45(1/3), pp. 220–225.&lt;/ref&gt; အနောက်နိုင်ငံသားများနှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ မှတ်တမ်းများတွင် &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ အနီးစပ်ဆုံး အက္ခရာဖလှယ်ကာ &quot;Burma&quot; သို့မဟုတ် &quot;Burmese&quot; ဟု သမိုင်းတစ်လျှောက် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ် စာရေးသားမှုများတွင် &quot;Burmese&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို နိုင်ငံသား အားလုံး သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအတွက် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ သီးခြား ခွဲခြားညွှန်းဆိုလိုသည့်အခါ &quot;Burman&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းဝင် အနောက်တိုင်း မှတ်တမ်းဟောင်းများနှင့် မြောက်ဘက် အင်ဒို-အာရိယန် အသုံးအနှုန်းများတွင် &quot;Brama&quot;၊ &quot;Barma&quot;၊ &quot;Birma&quot; နှင့် &quot;Brammas&quot; စသည့် အသွင်ကွဲ စာလုံးပေါင်းများဖြင့်လည်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 131.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ရောမအက္ခရာသုံး လက်တင်အခြေပြု ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- စပိန်၊ အီတလီ၊ ပေါ်တူဂီနှင့် ပြင်သစ် စသည့် ရိုမန့်စ်ဘာသာစကားများ) တွင်မူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို Latinization ပြုလုပ်ရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် &quot;ဘိရ်မာနီယာ&quot; (Birmania / Birmanie) သို့မဟုတ် လူမျိုးကို ရည်ညွှန်းသည့် &quot;ဘိရ်မာနို&quot; (Birmano / Birman) ဟူသော အမည်များဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot; /&gt;

ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် &quot;မြန်မာ&quot; နှင့် &quot;ဗမာ&quot; ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) &quot;အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ&quot; ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot;&gt;Dittmer, Lowell (2010). ''Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity''. World Scientific, pp. 2–5.&lt;/ref&gt; ထိုဥပဒေအရ &quot;မြန်မာ&quot; (Myanmar) ဟူသော အမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;Burma&quot; အစား &quot;Myanmar&quot; ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar/Burman) ကိုမူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ &quot;ဗမာ&quot; သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး &quot;မြန်မာ&quot; သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1964&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.&lt;/ref&gt;

[[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]]
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Zhang2019&quot;&gt;Zhang, M., et al. (2019). &quot;Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China&quot;. ''Nature'', 569, 112–115.&lt;/ref&gt; နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။
[[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]]
တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot; /&gt;
မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot; /&gt; မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ AD ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းပျက်စီးသွားချိန်၌ ရှေ့ပြေးဗမာနွယ်အုပ်စုများ (Proto-Burmish) သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင်စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Manshu&quot;&gt;Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coedes1968&quot;&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.&lt;/ref&gt;အဆိုပါ လူမျိုးစု ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; 

ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ 
ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ &quot;ပုဂံယဉ်ကျေးမှု&quot; ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.&lt;/ref&gt;
=== ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) ===
အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass &amp; Co. Ltd., pp. 65–75.&lt;/ref&gt;
=== ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) ===
ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.&lt;/ref&gt;တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1967). &quot;The 37 Nats&quot;. ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.&lt;/ref&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) ===
[[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.&lt;/ref&gt; သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.&lt;/ref&gt;
=== ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) ===
နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014-01-29). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations&quot;. ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17&lt;/ref&gt; 

၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019-09-12). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Mcardle2019&quot;&gt;McArdle, A., et al. (2019-05-15). &quot;Genome-wide insights into the population history of Myanmar&quot;. ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2&lt;/ref&gt; အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia&quot;. ''BMC Evolutionary Biology''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot;&gt;Li, Y. C., et al. (2015-05-19). &quot;Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar&quot;. ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;

မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Liu2021&quot;&gt;Liu, D., et al. (2021-03-08). &quot;Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar&quot;. ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
{{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}}

{{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}}

ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Census2014&quot;&gt;The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, &quot;A Masters Theory of Theravada Buddhism&quot;, ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။

=== မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.&lt;/ref&gt; မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eade&quot;&gt;Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.&lt;/ref&gt;

[[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt; ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ &lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;ဦးနု၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ&quot;၊ ၁၉၆၅။&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt; name=&quot;Khayaing&quot;&gt;Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.&lt;/ref&gt;

=== သနပ်ခါး ဓလေ့ ===
[[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Thanaka&quot;&gt;Muralidharan, S. (2016). &quot;Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic&quot;. ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.&lt;/ref&gt;

=== အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ ===
ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။

မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။

ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===

ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.&lt;/ref&gt;

ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.&lt;/ref&gt;ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.&lt;/ref&gt;

ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.&lt;/ref&gt;ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။

== ဘာသာစကားနှင့်စာပေ ==
ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot;&gt;Bradley, David. (1997). &quot;Tibeto-Burman languages and classification&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.&lt;/ref&gt; ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot; /&gt;

[[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]]

=== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ ===
{{main|မြန်မာစာပေ}}
ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot; /&gt;သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot; /&gt;

== ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား ==

[[မင်းသုဝဏ်]]၏ &quot;ရွှေဥဒေါင်း&quot; ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။

&lt;blockquote&gt;
&quot;နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့
ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု
ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်
နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
&quot;မြန်မာနွယ်
ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ
ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့
မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က
ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ်
ဖိုးထိုက်ပါဘိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းဒင်္ဂါး&quot; (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းအလံ&quot; အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

[[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ &quot;သူရိယဝံသ&quot; (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]]

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ 

[[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]]

နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော &quot;ကူးဒေါင်း&quot; အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် &quot;ခွပ်ဒေါင်း&quot; (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Nu&quot;&gt;ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BaMaw&quot;&gt;Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ထက်တိုင်အောင် &quot;ဒေါင်း&quot; (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။

[[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် &quot;ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်&quot;။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]]

==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ==
* [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]
*[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]
*[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] 
* [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]]
* [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]]
* [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]]
* [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]]
*[[သခင်စိုး]]
*[[သခင်သန်းထွန်း]]
*[[ဦးကျော်ငြိမ်း]]
*[[ဒေါက်တာဘမော်]]
*[[ကိုဗဟိန်း]]
*[[ဦးဗဆွေ]] 
*[[ဦးမြင့်သိန်း]]
*[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]]
*[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]]
*[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]]
*[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
* [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]]
* [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]]
* [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]]
*[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]]
*[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]]
* [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]]
* [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]]
* [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]]
*[[လင်းယုန်နီ]]
*[[ချစ်ဦးညို]]
*[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]]
*[[အောင်သင်း]]
*[[ဆရာစံ]]
*[[သခင်ဖိုးလှကြီး]]
*[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]]
*[[ဗိုလ်စံဖဲ]]

== ဗမာလူမျိုးစု ==

မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် -

# [[ကတူးလူမျိုး]]
# [[ကနန်းလူမျိုး]]
# [[ဆလုံလူမျိုး]]
# [[ထားဝယ်လူမျိုး]]
# [[ဖွန်းလူမျိုး]]
# [[ဗမာလူမျိုး]]
# [[မြိတ်လူမျိုး]]
# [[ယဘိန်းလူမျိုး]]
# [[ယောလူမျိုး]]

ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eal2010&quot;&gt;Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.&lt;/ref&gt; 

=== ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု ===

ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thurgood2003&quot;&gt;Thurgood, Graham &amp; LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် —

# [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ)
# [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ)
# [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ)
# [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး)
# [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)
# [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ)
# [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး)
# [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)

== ကျမ်းကိုး ==
&lt;references/&gt;

* မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
{{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[Category:ဗမာလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>otccn0rfnwzfyk88s3u4ho4yj3ne89s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051598</id>
      <parentid>1051597</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* အမည်ရင်းမြစ် */</comment>
      <origin>1051598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96360" sha1="jod41z6qxlerxq98kmamcocdmmpw8jb" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
'''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox ethnic group
| group            = ဗမာလူမျိုး
| name             = 
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =  Burmese family portrait.JPG
| image_caption    = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ
| image_alt        = 
| image_upright    = 
| total            = &lt;!-- total population worldwide --&gt;
| total_year       = &lt;!-- year of total population --&gt;
| total_source     = 
| total_ref        = &lt;!-- references supporting total population --&gt;
| genealogy        = 
| regions          = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်&lt;hr&gt;
{{flatlist|
*{{flag|Thailand}}
*{{flag|Malaysia}}
*{{flag|Singapore}}
*{{flag|United States}}
*{{flag|China}}
*{{flag|Australia}}
*{{flag|Japan}}
}}
| region1          = {{flagcountry|Thailand}}
| pop1             = ၂,၃၀၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flagcountry|Japan}}
| pop4             = ၂၈,၈၆၀&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flagcountry|Australia}}
| pop3             = ၃၂,၆၆၅&lt;ref&gt;[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm &quot;Burmese Australians&quot;]&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Singapore}}
| pop2             = ၅၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}&lt;/ref&gt;
| languages        = [[ဗမာဘာသာစကား]]
| religions        = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]&lt;br/&gt; ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ်
| related_groups   = {{flatlist|
*[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]
*[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]
*[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]
* [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]]
* [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]]
*[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]]
* အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}}
| footnotes        = 
}}

သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot;&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;
[[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]]
ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1967&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalBurma&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ &quot;ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု&quot;။&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ အမည်သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခဲ့ကြသည်။

ဗမာလူမျိုးများ၏ မိမိတို့ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည် မှာ &quot;ဗမာ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးဟောင်း မွန်ကျောက်စာများတွင် &quot;မရ်မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း၊ ပုဂံခေတ် မြန်မာကျောက်စာများတွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University, p. 78.&lt;/ref&gt; ဤဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThantMyintU&quot;&gt;Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 85–88.&lt;/ref&gt;

&quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာ အထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagan''. J.J. Augustin, pp. 98–102.&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ် ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက်များ ရှိကြရာ ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး &quot;ဗြဟ္မာ&quot; လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ &quot;ဗြမ္မာ&quot;၊ ထိုမှတစ်ဆင့် &quot;မြမ္မာ&quot; နှင့် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ ''မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး''။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ စာ ၃၅–၄၀။&lt;/ref&gt; တစ်ဖက်တွင်လည်း ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက မြန်မာဟူသည် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မြန်&quot; နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မာ&quot; တို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ပိုင် စကားလုံး ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း၊ ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာ အုပ်စု၏ ဒေသန္တရ နာမဝေါဟာရများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1988&quot;&gt;သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ''ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုံ စာပေ။&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing, pp. 52–60.&lt;/ref&gt;

&quot;ဗမာ&quot; ဆိုသည်မှာ &quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြော အသုံးအနှုန်း မျှသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Wheatley&quot;&gt;Wheatley, Julian K. (1980). &quot;Burmese as a Western Tibeto-Burman Language&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 5, pp. 41–47.&lt;/ref&gt; မြန်မာစကားတွင် အက္ခရာ &quot;မြ&quot; (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး &quot;ဗ&quot; (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် စာပေနှင့် တရားဝင် ရေးသားမှုတွင် &quot;မြန်မာ&quot; /mjəmà/ ဟု သုံး၍ အရပ်သုံးနှင့် ရိုးရာဓလေ့အရ ပြောဆိုမှုတွင် &quot;ဗမာ&quot; /bəmà/ ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1985&quot;&gt;Bradley, David (1985). &quot;Nasals and Nasalization in Burmese&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 9, Pacific Linguistics, pp. 1–12.&lt;/ref&gt;

ပြင်ပအသိုင်းအဝိုင်းက ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များ တွင် အိမ်နီးချင်း တရုတ် မှတ်တမ်းများ၌ ပုဂံခေတ် ဗမာတို့ကို &quot;မြန်&quot; (緬) သို့မဟုတ် &quot;မြန်ရှန်း&quot; (緬中) ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယနေ့ထက်ထိ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဗမာလူမျိုးကို &quot;မြန်တျန်&quot; (緬甸 - 缅甸) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Sun2000&quot;&gt;Sun, Laichen (2000). ''Ming-Epitome of the Central Kingdom's Interaction with Mainland Southeast Asia''. Southeast Asia Program, Cornell University.&lt;/ref&gt; တိုင် နွယ်ဖွား လူမျိုးများအနက် ရှမ်းလူမျိုးများက ဗမာများကို &quot;မန်း&quot; သို့မဟုတ် &quot;မန်&quot; (Man / Màn) ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း၊ထိုင်းတို့ကမူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ &quot;ဖမား&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Egerod1957&quot;&gt;Egerod, Søren (1957). &quot;The Southern Min Dialects&quot;. ''T'oung Pao'', 45(1/3), pp. 220–225.&lt;/ref&gt; အနောက်နိုင်ငံသားများနှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ မှတ်တမ်းများတွင် &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ အနီးစပ်ဆုံး အက္ခရာဖလှယ်ကာ &quot;Burma&quot; သို့မဟုတ် &quot;Burmese&quot; ဟု သမိုင်းတစ်လျှောက် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ် စာရေးသားမှုများတွင် &quot;Burmese&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို နိုင်ငံသား အားလုံး သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအတွက် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ သီးခြား ခွဲခြားညွှန်းဆိုလိုသည့်အခါ &quot;Burman&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းဝင် အနောက်တိုင်း မှတ်တမ်းဟောင်းများနှင့် မြောက်ဘက် အင်ဒို-အာရိယန် အသုံးအနှုန်းများတွင် &quot;Brama&quot;၊ &quot;Barma&quot;၊ &quot;Birma&quot; နှင့် &quot;Brammas&quot; စသည့် အသွင်ကွဲ စာလုံးပေါင်းများဖြင့်လည်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 131.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ရောမအက္ခရာသုံး လက်တင်အခြေပြု ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- စပိန်၊ အီတလီ၊ ပေါ်တူဂီနှင့် ပြင်သစ် စသည့် ရိုမန့်စ်ဘာသာစကားများ) တွင်မူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို Latinization ပြုလုပ်ရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် &quot;ဘိရ်မာနီယာ&quot; (Birmania / Birmanie) သို့မဟုတ် လူမျိုးကို ရည်ညွှန်းသည့် &quot;ဘိရ်မာနို&quot; (Birmano / Birman) ဟူသော အမည်များဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot; /&gt;

ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် &quot;မြန်မာ&quot; နှင့် &quot;ဗမာ&quot; ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) &quot;အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ&quot; ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot;&gt;Dittmer, Lowell (2010). ''Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity''. World Scientific, pp. 2–5.&lt;/ref&gt; ထိုဥပဒေအရ &quot;မြန်မာ&quot; (Myanmar) ဟူသော အမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;Burma&quot; အစား &quot;Myanmar&quot; ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar/Burman) ကိုမူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ &quot;ဗမာ&quot; သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး &quot;မြန်မာ&quot; သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1964&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.&lt;/ref&gt;

[[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]]
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Zhang2019&quot;&gt;Zhang, M., et al. (2019). &quot;Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China&quot;. ''Nature'', 569, 112–115.&lt;/ref&gt; နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။
[[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]]
တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot; /&gt;
မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot; /&gt; မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ AD ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းပျက်စီးသွားချိန်၌ ရှေ့ပြေးဗမာနွယ်အုပ်စုများ (Proto-Burmish) သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင်စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Manshu&quot;&gt;Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coedes1968&quot;&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.&lt;/ref&gt;အဆိုပါ လူမျိုးစု ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; 

ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ 
ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ &quot;ပုဂံယဉ်ကျေးမှု&quot; ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.&lt;/ref&gt;
=== ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) ===
အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass &amp; Co. Ltd., pp. 65–75.&lt;/ref&gt;
=== ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) ===
ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.&lt;/ref&gt;တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1967). &quot;The 37 Nats&quot;. ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.&lt;/ref&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) ===
[[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.&lt;/ref&gt; သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.&lt;/ref&gt;
=== ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) ===
နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014-01-29). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations&quot;. ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17&lt;/ref&gt; 

၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019-09-12). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Mcardle2019&quot;&gt;McArdle, A., et al. (2019-05-15). &quot;Genome-wide insights into the population history of Myanmar&quot;. ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2&lt;/ref&gt; အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia&quot;. ''BMC Evolutionary Biology''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot;&gt;Li, Y. C., et al. (2015-05-19). &quot;Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar&quot;. ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;

မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Liu2021&quot;&gt;Liu, D., et al. (2021-03-08). &quot;Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar&quot;. ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
{{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}}

{{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}}

ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Census2014&quot;&gt;The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, &quot;A Masters Theory of Theravada Buddhism&quot;, ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။

=== မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.&lt;/ref&gt; မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eade&quot;&gt;Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.&lt;/ref&gt;

[[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt; ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ &lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;ဦးနု၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ&quot;၊ ၁၉၆၅။&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt; name=&quot;Khayaing&quot;&gt;Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.&lt;/ref&gt;

=== သနပ်ခါး ဓလေ့ ===
[[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Thanaka&quot;&gt;Muralidharan, S. (2016). &quot;Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic&quot;. ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.&lt;/ref&gt;

=== အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ ===
ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။

မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။

ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===

ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.&lt;/ref&gt;

ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.&lt;/ref&gt;ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.&lt;/ref&gt;

ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.&lt;/ref&gt;ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။

== ဘာသာစကားနှင့်စာပေ ==
ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot;&gt;Bradley, David. (1997). &quot;Tibeto-Burman languages and classification&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.&lt;/ref&gt; ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot; /&gt;

[[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]]

=== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ ===
{{main|မြန်မာစာပေ}}
ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot; /&gt;သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot; /&gt;

== ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား ==

[[မင်းသုဝဏ်]]၏ &quot;ရွှေဥဒေါင်း&quot; ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။

&lt;blockquote&gt;
&quot;နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့
ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု
ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်
နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
&quot;မြန်မာနွယ်
ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ
ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့
မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က
ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ်
ဖိုးထိုက်ပါဘိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းဒင်္ဂါး&quot; (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းအလံ&quot; အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

[[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ &quot;သူရိယဝံသ&quot; (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]]

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ 

[[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]]

နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော &quot;ကူးဒေါင်း&quot; အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် &quot;ခွပ်ဒေါင်း&quot; (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Nu&quot;&gt;ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BaMaw&quot;&gt;Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ထက်တိုင်အောင် &quot;ဒေါင်း&quot; (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။

[[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် &quot;ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်&quot;။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]]

==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ==
* [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]
*[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]
*[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] 
* [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]]
* [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]]
* [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]]
* [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]]
*[[သခင်စိုး]]
*[[သခင်သန်းထွန်း]]
*[[ဦးကျော်ငြိမ်း]]
*[[ဒေါက်တာဘမော်]]
*[[ကိုဗဟိန်း]]
*[[ဦးဗဆွေ]] 
*[[ဦးမြင့်သိန်း]]
*[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]]
*[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]]
*[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]]
*[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
* [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]]
* [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]]
* [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]]
*[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]]
*[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]]
* [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]]
* [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]]
* [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]]
*[[လင်းယုန်နီ]]
*[[ချစ်ဦးညို]]
*[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]]
*[[အောင်သင်း]]
*[[ဆရာစံ]]
*[[သခင်ဖိုးလှကြီး]]
*[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]]
*[[ဗိုလ်စံဖဲ]]

== ဗမာလူမျိုးစု ==

မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် -

# [[ကတူးလူမျိုး]]
# [[ကနန်းလူမျိုး]]
# [[ဆလုံလူမျိုး]]
# [[ထားဝယ်လူမျိုး]]
# [[ဖွန်းလူမျိုး]]
# [[ဗမာလူမျိုး]]
# [[မြိတ်လူမျိုး]]
# [[ယဘိန်းလူမျိုး]]
# [[ယောလူမျိုး]]

ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eal2010&quot;&gt;Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.&lt;/ref&gt; 

=== ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု ===

ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thurgood2003&quot;&gt;Thurgood, Graham &amp; LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် —

# [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ)
# [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ)
# [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ)
# [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး)
# [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)
# [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ)
# [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး)
# [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)

== ကျမ်းကိုး ==
&lt;references/&gt;

* မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
{{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[Category:ဗမာလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>jod41z6qxlerxq98kmamcocdmmpw8jb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051599</id>
      <parentid>1051598</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* အမည်ရင်းမြစ် */</comment>
      <origin>1051599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96332" sha1="ft05a5k7kcym8vpijj32nbtpptqyacg" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
'''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox ethnic group
| group            = ဗမာလူမျိုး
| name             = 
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =  Burmese family portrait.JPG
| image_caption    = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ
| image_alt        = 
| image_upright    = 
| total            = &lt;!-- total population worldwide --&gt;
| total_year       = &lt;!-- year of total population --&gt;
| total_source     = 
| total_ref        = &lt;!-- references supporting total population --&gt;
| genealogy        = 
| regions          = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်&lt;hr&gt;
{{flatlist|
*{{flag|Thailand}}
*{{flag|Malaysia}}
*{{flag|Singapore}}
*{{flag|United States}}
*{{flag|China}}
*{{flag|Australia}}
*{{flag|Japan}}
}}
| region1          = {{flagcountry|Thailand}}
| pop1             = ၂,၃၀၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flagcountry|Japan}}
| pop4             = ၂၈,၈၆၀&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flagcountry|Australia}}
| pop3             = ၃၂,၆၆၅&lt;ref&gt;[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm &quot;Burmese Australians&quot;]&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Singapore}}
| pop2             = ၅၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}&lt;/ref&gt;
| languages        = [[ဗမာဘာသာစကား]]
| religions        = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]&lt;br/&gt; ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ်
| related_groups   = {{flatlist|
*[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]
*[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]
*[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]
* [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]]
* [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]]
*[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]]
* အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}}
| footnotes        = 
}}

သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot;&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;
[[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]]
ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1967&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalBurma&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ &quot;ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု&quot;။&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ အမည်သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခဲ့ကြသည်။

ဗမာလူမျိုးများ၏ မိမိတို့ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်သည့် အမည် မှာ &quot;ဗမာ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးဟောင်း မွန်ကျောက်စာများတွင် &quot;မရ်မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း၊ ပုဂံခေတ် မြန်မာကျောက်စာများတွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University, p. 78.&lt;/ref&gt; ဤဝေါဟာရနှစ်ခုသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာသော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThantMyintU&quot;&gt;Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 85–88.&lt;/ref&gt;

&quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာ အထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagan''. J.J. Augustin, pp. 98–102.&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ် ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက်များ ရှိကြရာ ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး &quot;ဗြဟ္မာ&quot; လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ &quot;ဗြမ္မာ&quot;၊ ထိုမှတစ်ဆင့် &quot;မြမ္မာ&quot; နှင့် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ ''မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး''။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ စာ ၃၅–၄၀။&lt;/ref&gt; တစ်ဖက်တွင်လည်း ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက မြန်မာဟူသည် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မြန်&quot; နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မာ&quot; တို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ပိုင် စကားလုံး ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း၊ ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာ အုပ်စု၏ ဒေသန္တရ နာမဝေါဟာရများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1988&quot;&gt;သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ''ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုံ စာပေ။&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing, pp. 52–60.&lt;/ref&gt;

&quot;ဗမာ&quot; ဆိုသည်မှာ &quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြော အသုံးအနှုန်း မျှသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Wheatley&quot;&gt;Wheatley, Julian K. (1980). &quot;Burmese as a Western Tibeto-Burman Language&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 5, pp. 41–47.&lt;/ref&gt; မြန်မာစကားတွင် အက္ခရာ &quot;မြ&quot; (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး &quot;ဗ&quot; (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် စာပေနှင့် တရားဝင် ရေးသားမှုတွင် &quot;မြန်မာ&quot; /mjəmà/ ဟု သုံး၍ အရပ်သုံးနှင့် ရိုးရာဓလေ့အရ ပြောဆိုမှုတွင် &quot;ဗမာ&quot; /bəmà/ ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1985&quot;&gt;Bradley, David (1985). &quot;Nasals and Nasalization in Burmese&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 9, Pacific Linguistics, pp. 1–12.&lt;/ref&gt;

ပြင်ပအသိုင်းအဝိုင်းက ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များ တွင် အိမ်နီးချင်း တရုတ် မှတ်တမ်းများ၌ ပုဂံခေတ် ဗမာတို့ကို &quot;မြန်&quot; (緬) သို့မဟုတ် &quot;မြန်ရှန်း&quot; (緬中) ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယနေ့ထက်ထိ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဗမာလူမျိုးကို &quot;မြန်တျန်&quot; (緬甸 - 缅甸) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Sun2000&quot;&gt;Sun, Laichen (2000). ''Ming-Epitome of the Central Kingdom's Interaction with Mainland Southeast Asia''. Southeast Asia Program, Cornell University.&lt;/ref&gt; တိုင် နွယ်ဖွား လူမျိုးများအနက် ရှမ်းလူမျိုးများက ဗမာများကို &quot;မန်း&quot; သို့မဟုတ် &quot;မန်&quot; (Man / Màn) ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း၊ထိုင်းတို့ကမူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ &quot;ဖမား&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Egerod1957&quot;&gt;Egerod, Søren (1957). &quot;The Southern Min Dialects&quot;. ''T'oung Pao'', 45(1/3), pp. 220–225.&lt;/ref&gt; အနောက်နိုင်ငံသားများနှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ မှတ်တမ်းများတွင် &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ အနီးစပ်ဆုံး အက္ခရာဖလှယ်ကာ &quot;Burma&quot; သို့မဟုတ် &quot;Burmese&quot; ဟု သမိုင်းတစ်လျှောက် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ် စာရေးသားမှုများတွင် &quot;Burmese&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို နိုင်ငံသား အားလုံး သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအတွက် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ သီးခြား ခွဲခြားညွှန်းဆိုလိုသည့်အခါ &quot;Burman&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းဝင် အနောက်တိုင်း မှတ်တမ်းဟောင်းများနှင့် မြောက်ဘက် အင်ဒို-အာရိယန် အသုံးအနှုန်းများတွင် &quot;Brama&quot;၊ &quot;Barma&quot;၊ &quot;Birma&quot; နှင့် &quot;Brammas&quot; စသည့် အသွင်ကွဲ စာလုံးပေါင်းများဖြင့်လည်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 131.&lt;/ref&gt; ရောမအက္ခရာသုံး လက်တင်အခြေပြု ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- စပိန်၊ အီတလီ၊ ပေါ်တူဂီနှင့် ပြင်သစ် စသည့် ရိုမန့်စ်ဘာသာစကားများ) တွင်မူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို Latinization ပြုလုပ်ရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် &quot;ဘိရ်မာနီယာ&quot; (Birmania / Birmanie) သို့မဟုတ် လူမျိုးကို ရည်ညွှန်းသည့် &quot;ဘိရ်မာနို&quot; (Birmano / Birman) ဟူသော အမည်များဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot; /&gt;

ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် &quot;မြန်မာ&quot; နှင့် &quot;ဗမာ&quot; ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) &quot;အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ&quot; ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot;&gt;Dittmer, Lowell (2010). ''Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity''. World Scientific, pp. 2–5.&lt;/ref&gt; ထိုဥပဒေအရ &quot;မြန်မာ&quot; (Myanmar) ဟူသော အမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;Burma&quot; အစား &quot;Myanmar&quot; ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar/Burman) ကိုမူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ &quot;ဗမာ&quot; သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး &quot;မြန်မာ&quot; သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1964&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.&lt;/ref&gt;

[[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]]
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Zhang2019&quot;&gt;Zhang, M., et al. (2019). &quot;Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China&quot;. ''Nature'', 569, 112–115.&lt;/ref&gt; နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။
[[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]]
တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot; /&gt;
မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot; /&gt; မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ AD ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းပျက်စီးသွားချိန်၌ ရှေ့ပြေးဗမာနွယ်အုပ်စုများ (Proto-Burmish) သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင်စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Manshu&quot;&gt;Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coedes1968&quot;&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.&lt;/ref&gt;အဆိုပါ လူမျိုးစု ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; 

ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ 
ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ &quot;ပုဂံယဉ်ကျေးမှု&quot; ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.&lt;/ref&gt;
=== ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) ===
အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass &amp; Co. Ltd., pp. 65–75.&lt;/ref&gt;
=== ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) ===
ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.&lt;/ref&gt;တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1967). &quot;The 37 Nats&quot;. ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.&lt;/ref&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) ===
[[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.&lt;/ref&gt; သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.&lt;/ref&gt;
=== ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) ===
နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014-01-29). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations&quot;. ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17&lt;/ref&gt; 

၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019-09-12). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Mcardle2019&quot;&gt;McArdle, A., et al. (2019-05-15). &quot;Genome-wide insights into the population history of Myanmar&quot;. ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2&lt;/ref&gt; အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia&quot;. ''BMC Evolutionary Biology''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot;&gt;Li, Y. C., et al. (2015-05-19). &quot;Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar&quot;. ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;

မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Liu2021&quot;&gt;Liu, D., et al. (2021-03-08). &quot;Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar&quot;. ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
{{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}}

{{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}}

ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Census2014&quot;&gt;The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, &quot;A Masters Theory of Theravada Buddhism&quot;, ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။

=== မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.&lt;/ref&gt; မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eade&quot;&gt;Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.&lt;/ref&gt;

[[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt; ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ &lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;ဦးနု၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ&quot;၊ ၁၉၆၅။&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt; name=&quot;Khayaing&quot;&gt;Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.&lt;/ref&gt;

=== သနပ်ခါး ဓလေ့ ===
[[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Thanaka&quot;&gt;Muralidharan, S. (2016). &quot;Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic&quot;. ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.&lt;/ref&gt;

=== အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ ===
ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။

မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။

ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===

ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.&lt;/ref&gt;

ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.&lt;/ref&gt;ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.&lt;/ref&gt;

ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.&lt;/ref&gt;ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။

== ဘာသာစကားနှင့်စာပေ ==
ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot;&gt;Bradley, David. (1997). &quot;Tibeto-Burman languages and classification&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.&lt;/ref&gt; ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot; /&gt;

[[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]]

=== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ ===
{{main|မြန်မာစာပေ}}
ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot; /&gt;သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot; /&gt;

== ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား ==

[[မင်းသုဝဏ်]]၏ &quot;ရွှေဥဒေါင်း&quot; ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။

&lt;blockquote&gt;
&quot;နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့
ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု
ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်
နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
&quot;မြန်မာနွယ်
ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ
ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့
မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က
ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ်
ဖိုးထိုက်ပါဘိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းဒင်္ဂါး&quot; (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းအလံ&quot; အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

[[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ &quot;သူရိယဝံသ&quot; (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]]

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ 

[[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]]

နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော &quot;ကူးဒေါင်း&quot; အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် &quot;ခွပ်ဒေါင်း&quot; (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Nu&quot;&gt;ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BaMaw&quot;&gt;Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ထက်တိုင်အောင် &quot;ဒေါင်း&quot; (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။

[[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် &quot;ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်&quot;။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]]

==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ==
* [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]
*[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]
*[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] 
* [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]]
* [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]]
* [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]]
* [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]]
*[[သခင်စိုး]]
*[[သခင်သန်းထွန်း]]
*[[ဦးကျော်ငြိမ်း]]
*[[ဒေါက်တာဘမော်]]
*[[ကိုဗဟိန်း]]
*[[ဦးဗဆွေ]] 
*[[ဦးမြင့်သိန်း]]
*[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]]
*[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]]
*[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]]
*[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
* [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]]
* [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]]
* [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]]
*[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]]
*[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]]
* [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]]
* [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]]
* [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]]
*[[လင်းယုန်နီ]]
*[[ချစ်ဦးညို]]
*[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]]
*[[အောင်သင်း]]
*[[ဆရာစံ]]
*[[သခင်ဖိုးလှကြီး]]
*[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]]
*[[ဗိုလ်စံဖဲ]]

== ဗမာလူမျိုးစု ==

မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် -

# [[ကတူးလူမျိုး]]
# [[ကနန်းလူမျိုး]]
# [[ဆလုံလူမျိုး]]
# [[ထားဝယ်လူမျိုး]]
# [[ဖွန်းလူမျိုး]]
# [[ဗမာလူမျိုး]]
# [[မြိတ်လူမျိုး]]
# [[ယဘိန်းလူမျိုး]]
# [[ယောလူမျိုး]]

ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eal2010&quot;&gt;Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.&lt;/ref&gt; 

=== ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု ===

ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thurgood2003&quot;&gt;Thurgood, Graham &amp; LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် —

# [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ)
# [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ)
# [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ)
# [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး)
# [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)
# [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ)
# [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး)
# [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)

== ကျမ်းကိုး ==
&lt;references/&gt;

* မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
{{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[Category:ဗမာလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>ft05a5k7kcym8vpijj32nbtpptqyacg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051600</id>
      <parentid>1051599</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* အမည်ရင်းမြစ် */</comment>
      <origin>1051600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96554" sha1="fzbsd0k6ucljkr25uefjv2sl61jzz3l" xml:space="preserve">{{pp-semi-indef}}
{{pp-move-indef}}
'''ဗမာလူမျိုး''' ({{lang-en|Bamar people}} သို့မဟုတ် ''Burmans''၊ {{IPAc-en|b|ə|ˈ|m|ɑː|r}}) များသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများအနက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သည်။ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ ဆက်နွှယ်မှုများအရ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီး]]၏ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] လူမျိုးအုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ စုစုပေါင်းလူဦးရေ၏ ၆၈.၇၈% (အကြမ်းဖျင်း ၃၆ သန်းခန့်မျှ) ရှိကြပြီး၊ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်သော [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈ ခုနှစ်) |publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပုံနှိပ်ရေးနှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေရေး လုပ်ငန်း |year=2008 |chapter=အခန်း (၁၅) အထွေထွေပြဋ္ဌာန်းချက်များ |pages=စာ-၁၇၁ |quote=ပုဒ်မ ၄၅၀။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web|title=မြန်မာ (ဗမာ)လူမျိုးအကြောင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa|access-date=27 August 2023|archive-date=27 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827230329/https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaa-bmaa-luumiuakeaang-sikeaangcraa}}&lt;/ref&gt;

{{Infobox ethnic group
| group            = ဗမာလူမျိုး
| name             = 
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =  Burmese family portrait.JPG
| image_caption    = အင်္ဂလိပ်အုပ်ချုပ်မှုအတွင်း ၂၀ ရာစုအလှည့်တွင် ဗမာမိသားစုပုံ
| image_alt        = 
| image_upright    = 
| total            = &lt;!-- total population worldwide --&gt;
| total_year       = &lt;!-- year of total population --&gt;
| total_source     = 
| total_ref        = &lt;!-- references supporting total population --&gt;
| genealogy        = 
| regions          = {{flag|Myanmar}} ၃၅ သန်းခန့်&lt;hr&gt;
{{flatlist|
*{{flag|Thailand}}
*{{flag|Malaysia}}
*{{flag|Singapore}}
*{{flag|United States}}
*{{flag|China}}
*{{flag|Australia}}
*{{flag|Japan}}
}}
| region1          = {{flagcountry|Thailand}}
| pop1             = ၂,၃၀၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/03/30/in-thailand-exiled-burmese-communities-work-to-support-the-revolution-at-home_5979344_4.html | title=In Thailand, exiled Burmese communities work to support the revolution at home | newspaper=Le Monde.fr | date=30 March 2022 }}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flagcountry|Japan}}
| pop4             = ၂၈,၈၆၀&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=15 Burmese: Refugees and Little Yangon |first=Kosei |last=Otsuka |title=Language Communities in Japan |doi=10.1093/oso/9780198856610.003.0016 |date=January 2022 |url=https://academic.oup.com/book/38834/chapter/337727805 }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flagcountry|Australia}}
| pop3             = ၃၂,၆၆၅&lt;ref&gt;[[Census in Australia#2016|2016 Census of Australia]] [https://web.archive.org/web/20140116132606/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/textversion/myanmar.htm &quot;Burmese Australians&quot;]&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flagcountry|Singapore}}
| pop2             = ၅၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://asia.nikkei.com/Politics/Emigrants-in-Singapore-s-little-Myanmar-eye-their-homeland | title=Emigrants in Singapore's 'little Myanmar' eye their homeland }}&lt;/ref&gt;
| languages        = [[ဗမာဘာသာစကား]]
| religions        = အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု]]&lt;br/&gt; ခရစ်ယာန်နှင့် အစ္စလာမ် အနည်းငယ်
| related_groups   = {{flatlist|
*[[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]]
*[[အင်းသားလူမျိုး|အင်းသား]]
*[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]]
* [[လော်ဝေါ်လူမျိုး|လော်ဝေါ်]]
* [[အာချန်လူမျိုး|မိုင်းသာ]]
*[[မြိတ်လူမျိုး|တနင်္သာရီ(မြိတ်)]]
* အခြား [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်လူမျိုးများ]]}}
| footnotes        = 
}}

သမိုင်းဦးကာလက တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၉ ရာစုခန့်တွင် [[ပုဂံ]] မင်းဆက်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပုဂံခေတ်|ပုဂံအင်ပါယာ]]၊ [[တောင်ငူခေတ်|တောင်ငူအင်ပါယာ]] နှင့် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်|ကုန်းဘောင်အင်ပါယာ]] စသည့် ထင်ရှားသော အင်ပါယာကြီးများကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗမာတို့၏ စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာစက်သည် မြန်မာ့ပထဝီဝင် နယ်နိမိတ်အတွင်းရှိ အခြားသော တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုများအပေါ်တွင်သာမက အိမ်နီးချင်း အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများအထိပါ ခေတ်အဆက်ဆက် ကျယ်ပြန့်စွာ ဩဇာညောင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot;&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harvey1925&quot;&gt;Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co.&lt;/ref&gt;
[[File:Burmese chess players, by Max Ferrars late 1890s.jpg|thumb|ဗမာလူမျိုးအမျိုးသားနှစ်ယောက်]]
ဗမာလူမျိုး အများစုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး မိရိုးဖလာ [[မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု|နတ်ကိုးကွယ်မှု]] နှင့်လည်း ဒွန်တွဲလျက်ရှိသည်။ ဗမာတို့၏ ဗိသုကာအတတ်၊ စာပေ၊ ဂီတ၊ အနုပညာနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အခြားသော လူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရောယှက်လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;HtinAung1967&quot;&gt;Htin Aung, Maung (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သနပ်ခါး လိမ်းခြယ်ခြင်းကဲ့သို့သော ထင်ရှားသည့် ကိုယ်ပိုင် လူမှုထုံးတမ်းစဉ်လာများ နှင့် ရိုးရာပွဲတော်များ (ဥပမာ - [[သင်္ကြန်|မဟာသင်္ကြန်ပွဲတော်]]၊ [[သီတင်းကျွတ်ပွဲတော်]]) သည် တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ယနေ့တိုင် အရှိန်အဝါကြီးမားစွာ တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Spiro1982&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalBurma&quot;&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၉)၊ &quot;ဗမာလူမျိုးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု&quot;။&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ အမည်သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခဲ့ကြသည်။

ဗမာလူမျိုးများသည် မိမိတို့ကိုယ်မိမိ မှာ &quot;ဗမာ&quot; သို့မဟုတ် &quot;မြန်မာ&quot; ဟုခေါ်ဝေါ်ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိပြီး၊ ရှေးဟောင်း မွန်ကျောက်စာများတွင် &quot;မရ်မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း၊ ပုဂံခေတ် မြန်မာကျောက်စာများတွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟုလည်းကောင်း ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1969&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University, p. 78.&lt;/ref&gt; သမိုင်းဦးကာလနှင့် မူလအသုံးအနှုန်းအရ &quot;ဗမာ&quot; နှင့် &quot;မြန်မာ&quot; နှစ်ခုစလုံးသည် ယခုခေတ် ဗမာလူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းခဲ့သော စကားလုံးများ ဖြစ်ကြသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အသုံးအနှုန်း ရောထွေးမှုများ သမိုင်းတစ်လျှောက် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThantMyintU&quot;&gt;Thant Myint-U (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 85–88.&lt;/ref&gt;

&quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို သမိုင်းတွင် အစောဆုံး ကျောက်စာ အထောက်အထားအဖြစ် ၁၂ ရာစု [[ပုဂံခေတ်]] ကျောက်စာများ (ဥပမာ- ခရစ်နှစ် ၁၁၉၀ ပြည့်နှစ်ထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက်ကျောက်စာ) တွင် &quot;မြမ္မာ&quot; ဟု စတင်တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;Luce, G.H. (1969). ''Old Burma-Early Pagan''. J.J. Augustin, pp. 98–102.&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ် ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက ယူဆချက်များ ရှိကြရာ ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်အရ ရှေးမြန်မာ ရာဇဝင်ဆရာများနှင့် ပါဠိစာပေပညာရှင်များက ကမ္ဘာဦး &quot;ဗြဟ္မာ&quot; လူသားများဟူသော ပုဒ်မှ ရွေ့လျောကာ &quot;ဗြမ္မာ&quot;၊ ထိုမှတစ်ဆင့် &quot;မြမ္မာ&quot; နှင့် &quot;မြန်မာ&quot; ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Hmannan&quot;&gt;တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ ''မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး''။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ စာ ၃၅–၄၀။&lt;/ref&gt; တစ်ဖက်တွင်လည်း ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက မြန်မာဟူသည် လျင်မြန်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မြန်&quot; နှင့် သန်မာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော &quot;မာ&quot; တို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ပိုင် စကားလုံး ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း၊ ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာ အုပ်စု၏ ဒေသန္တရ နာမဝေါဟာရများမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု လည်းကောင်း သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1988&quot;&gt;သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ''ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုံ စာပေ။&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing, pp. 52–60.&lt;/ref&gt;

&quot;ဗမာ&quot; ဆိုသည်မှာ &quot;မြန်မာ&quot; ဟူသော စကားလုံးကို နှုတ်ကပတ်ပြောဆိုရာ၌ အသံလွယ်ကူအောင် ရွေ့လျောခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည့် စကားပြော အသုံးအနှုန်း မျှသာ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Wheatley&quot;&gt;Wheatley, Julian K. (1980). &quot;Burmese as a Western Tibeto-Burman Language&quot;. ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'', 5, pp. 41–47.&lt;/ref&gt; မြန်မာစကားတွင် အက္ခရာ &quot;မြ&quot; (Mr-) သံသည် ကာလကြာသောအခါ အသံပေါ့ပါးသွားပြီး &quot;ဗ&quot; (B-) သံသို့ ပြောင်းလဲသွားလေ့ ရှိသဖြင့် စာပေနှင့် တရားဝင် ရေးသားမှုတွင် &quot;မြန်မာ&quot; /mjəmà/ ဟု သုံး၍ အရပ်သုံးနှင့် ရိုးရာဓလေ့အရ ပြောဆိုမှုတွင် &quot;ဗမာ&quot; /bəmà/ ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1985&quot;&gt;Bradley, David (1985). &quot;Nasals and Nasalization in Burmese&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics'', No. 9, Pacific Linguistics, pp. 1–12.&lt;/ref&gt;

ပြင်ပအသိုင်းအဝိုင်းက ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် အမည်များ တွင် အိမ်နီးချင်း တရုတ် မှတ်တမ်းများ၌ ပုဂံခေတ် ဗမာတို့ကို &quot;မြန်&quot; (緬) သို့မဟုတ် &quot;မြန်ရှန်း&quot; (緬中) ဟု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြပြီး၊ ယနေ့ထက်ထိ တရုတ်ဘာသာစကားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ သို့မဟုတ် ဗမာလူမျိုးကို &quot;မြန်တျန်&quot; (緬甸 - 缅甸) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Sun2000&quot;&gt;Sun, Laichen (2000). ''Ming-Epitome of the Central Kingdom's Interaction with Mainland Southeast Asia''. Southeast Asia Program, Cornell University.&lt;/ref&gt; တိုင် နွယ်ဖွား လူမျိုးများအနက် ရှမ်းလူမျိုးများက ဗမာများကို &quot;မန်း&quot; သို့မဟုတ် &quot;မန်&quot; (Man / Màn) ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း၊ထိုင်းတို့ကမူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ &quot;ဖမား&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Egerod1957&quot;&gt;Egerod, Søren (1957). &quot;The Southern Min Dialects&quot;. ''T'oung Pao'', 45(1/3), pp. 220–225.&lt;/ref&gt; အနောက်နိုင်ငံသားများနှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ မှတ်တမ်းများတွင် &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော စကားပြော အသံထွက်ကို အခြေခံ၍ အနီးစပ်ဆုံး အက္ခရာဖလှယ်ကာ &quot;Burma&quot; သို့မဟုတ် &quot;Burmese&quot; ဟု သမိုင်းတစ်လျှောက် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ကိုလိုနီခေတ် စာရေးသားမှုများတွင် &quot;Burmese&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို နိုင်ငံသား အားလုံး သို့မဟုတ် ဘာသာစကားအတွက် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ သီးခြား ခွဲခြားညွှန်းဆိုလိုသည့်အခါ &quot;Burman&quot; ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် သမိုင်းဝင် အနောက်တိုင်း မှတ်တမ်းဟောင်းများနှင့် မြောက်ဘက် အင်ဒို-အာရိယန် အသုံးအနှုန်းများတွင် &quot;Brama&quot;၊ &quot;Barma&quot;၊ &quot;Birma&quot; နှင့် &quot;Brammas&quot; စသည့် အသွင်ကွဲ စာလုံးပေါင်းများဖြင့်လည်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot;&gt;Yule, Henry &amp; Burnell, A.C. (1903). ''Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases''. John Murray, p. 131.&lt;/ref&gt; ရောမအက္ခရာသုံး လက်တင်အခြေပြု ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- စပိန်၊ အီတလီ၊ ပေါ်တူဂီနှင့် ပြင်သစ် စသည့် ရိုမန့်စ်ဘာသာစကားများ) တွင်မူ &quot;ဗမာ&quot; ဟူသော ဝေါဟာရကို Latinization ပြုလုပ်ရာမှ ဆင်းသက်လာသည့် &quot;ဘိရ်မာနီယာ&quot; (Birmania / Birmanie) သို့မဟုတ် လူမျိုးကို ရည်ညွှန်းသည့် &quot;ဘိရ်မာနို&quot; (Birmano / Birman) ဟူသော အမည်များဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yule1903&quot; /&gt;

ကိုလိုနီခေတ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးစ ကာလများတွင် &quot;မြန်မာ&quot; နှင့် &quot;ဗမာ&quot; ကို ဒွန်တွဲသုံးစွဲခဲ့ကြ၍ လူမျိုးစုအမည်နှင့် နိုင်ငံအမည်အကြား ရှုပ်ထွေးမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Silverstein&quot;&gt;Silverstein, Josef (1977). ''Burma: Military Rule and the Politics of National Development''. Ayer Company Publishers, pp. 12–18.&lt;/ref&gt; ထိုရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းရန် ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့က ဥပဒေအမှတ် (၁၅/၈၉) &quot;အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်စိုက်ထူခြင်း ဥပဒေ&quot; ကို ပြဋ္ဌာန်း၍ တရားဝင် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot;&gt;Dittmer, Lowell (2010). ''Burma Or Myanmar?: The Struggle for National Identity''. World Scientific, pp. 2–5.&lt;/ref&gt; ထိုဥပဒေအရ &quot;မြန်မာ&quot; (Myanmar) ဟူသော အမည်အား တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ၁၃၅ မျိုးစလုံးနှင့် နိုင်ငံသား အားလုံးကို ခြုံငုံလွှမ်းခြုံသည့် တရားဝင် နိုင်ငံတော်နှင့် နိုင်ငံသားဆိုင်ရာ အမည်အဖြစ် သတ်မှတ်၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် &quot;Burma&quot; အစား &quot;Myanmar&quot; ဟု ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး၊ &quot;ဗမာ&quot; (Bamar/Burman) ကိုမူ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအနက် တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ဗမာလူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုတည်းကိုသာ ရည်ညွှန်းရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးအရ &quot;ဗမာ&quot; သည် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးနွယ်စု တစ်ခုကိုသာ ဆိုလိုပြီး &quot;မြန်မာ&quot; သည် နိုင်ငံတော်နှင့် တိုင်းရင်းသား နိုင်ငံသားအားလုံးကို လွှမ်းခြုံခေါ်ဆိုသော ဝေါဟာရဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားမှတ်သားနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Dittmer&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
ဗမာလူမျိုးများ သည် တရုတ်-တိဗက် [[ဘာသာစကား မိသားစု|ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ဒုတိယလူဦးရေ အများဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်း က ဗမာတို့သည် မနုဿဗေဒအရ [[မွန်ဂိုလွိုက်]] (Mongoloid) မျိုးနွယ်ကြီးတွင် ပါဝင်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun1964&quot;&gt;Than Tun (1964). ''Studies in Burmese History, Volume 1''. Maha Dagon Publishing.&lt;/ref&gt;

[[File:Yellowrivermap.jpg|thumb|250px|တိဗက်-တရုတ်နွယ်တို့ မူလစတင်ရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းဒေသ]]
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇,၀၀၀ မှ ၉,၀၀၀ ခန့်တွင် တရုတ်ပြည် အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River) ဝှမ်းတစ်လျှောက်၌ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဖွားများ၏ ဘိုးဘေးများ စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Zhang2019&quot;&gt;Zhang, M., et al. (2019). &quot;Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China&quot;. ''Nature'', 569, 112–115.&lt;/ref&gt; နောက်ပိုင်းတွင် လူဦးရေတိုးပွားလာမှုနှင့်အတူ အုပ်စုကြီးများ ကွဲထွက်သွားခဲ့ရာ အရှေ့ဘက်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသော အုပ်စုသည် [[ဟန်တရုတ်လူမျိုး]]များ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး၊ အနောက်ဘက်နှင့် တောင်ဘက်ရှိ ချင်းဟိုင်-ကန်စု (Qinghai-Gansu) ကုန်းမြင့်ဒေသများသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားသော အုပ်စုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။
[[File:Qinghai Tibet Railway Tibet China 西藏 青藏铁路 - panoramio (4).jpg|thumb|250px|တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့ ဖြတ်သန်းခဲ့သော ချင်းဟိုင်ကုန်းပြင်မြင့်]]
တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာအတွင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြရာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဓိက အုပ်စုနှစ်ခုအဖြစ် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ရှေးဦးအုပ်စု (ပျူလူမျိုးများ)သည် ခရစ်တော်မပေါ်မီ (BC) ကာလများကတည်းက ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြရာ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] ကို ထူထောင်ခဲ့ကြပြီး နှောင်းပိုင်းအုပ်စု (ဗမာတို့၏ ဘိုးဘေးများ)သည် အေဒီ ၇ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း တရုတ်ပြည် ယူနန်ဒေသရှိ [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လက်အောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် ဗမာတို့သည် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ကို ကျော်ဖြတ်၍ ဧရာဝတီမြစ်ကွေ့ရှိ [[ပုဂံ]] ဒေသတွင် အခြေစိုက်ကာ ခိုင်မာသော အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဗမာတို့သည် ဒေသခံ ပျူလူမျိုးများနှင့်လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်မှ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့်လည်းကောင်း ထိတွေ့ဆက်ဆံရင်း ဗမာလူမျိုးနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု ပုံစံကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Lieberman2003&quot; /&gt;
မနုဿသမိုင်းအရ ဗမာတို့သည် ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံ နယ်နိမိတ်အတွင်းသို့ နာဂ၊ သက်၊ ကမ်းယံ နှင့် ပျူတို့၏ နောက်မှ ဝင်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများကို အေဒီ ၈ ရာစုတွင် နန်ကျောက်တို့ တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခြင်း မပြုမီကပင် ရောက်ရှိနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot; /&gt; မြန်မာတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်မှစ၍ [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကို သက်ဝင်ယုံကြည်ခဲ့ကြပြီး သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အဓိက ပြည်ထောင်စု အင်ပါယာကြီး သုံးခုကို အောင်မြင်စွာ တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ဗမာလူမျိုးတို့သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း သမိုင်းဦးကာလကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] တို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မြောက်ဘက်မှ စုန်ဆင်းလာသော ရှေ့ပြေးဗမာ တို့ ပေါင်းစည်း စိမ့်ဝင်ရာမှ ပေါ်ထွန်းလာသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသော ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ ဂျီ အိတ်ခ်ျ လူစ့် (G.H. Luce) နှင့် ဗစ်တာ လီဘာမန်း (Victor B. Lieberman) တို့က မနုဿဗေဒနှင့် သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများကို အခြေခံ၍ တင်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830'', Vol. 1. Cambridge University Press, pp. 88–112.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Luce, G.H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press, pp. 1–10.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Than Tun, Dr. (1988). ''Essays on the History and Buddhism of Burma''. Chalermnit, Bangkok, pp. 15–22.&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၉ ရာစုအစပိုင်း (၈၃၂ AD ခန့်) တွင် ယူနန်ဒေသမှ [[နန်ကျောက်]] (Nanzhao) တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]] (အထူးသဖြင့် [[ဟန်လင်း]]) အားနည်းပျက်စီးသွားချိန်၌ ရှေ့ပြေးဗမာနွယ်အုပ်စုများ (Proto-Burmish) သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ စတင်စိမ့်ဝင် အခြေချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Manshu&quot;&gt;Fan, C. (c. 863). ''Manshu (Book of the Southern Barbarians)'', translated by Luce, G.H., Cornell University, 1961.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coedes1968&quot;&gt;Coedès, G. (1968). ''The Indianized States of Southeast Asia''. Australian National University Press.&lt;/ref&gt;အဆိုပါ လူမျိုးစု ရွှေ့ပြောင်းလာမှုသည် ဒေသခံ [[ပျူလူမျိုး]] များ၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သွေးနှောပေါင်းစပ်မှု ဖြစ်စဉ်တစ်ရပ်ကို ဦးတည်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; 

ရှေ့ပြေးဗမာတို့သည် စစ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ဦးဆောင်သူဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း ဒေသခံ ပျူတို့ထံမှ 
ဆည်မြောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းပညာ၊[[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကိုးကွယ်မှုအခြေခံများ၊ပျူအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ရှေးဟောင်း ဗမာစာပေနှင့် ဗိသုကာပညာရပ်များကို ဆက်ခံရယူကာ &quot;ပုဂံယဉ်ကျေးမှု&quot; ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Aung-Thwin, Michael. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 25–40.&lt;/ref&gt;
=== ပုဂံခေတ် - ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၀၄၄ – ၁၂၈၇) ===
အေဒီ ၈၄၉ တွင် ပုဂံမြို့ရိုးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အေဒီ ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာမင်း]] နန်းတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ပထမ မြန်မာနိုင်ငံတော် ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာစာပေ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဗိသုကာအတတ်ပညာများ အထိရောက်ဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၂၈၇ တွင် [[မွန်ဂို-တရုတ်]] တပ်များ၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် ပဒေသရာဇ် အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုများကြောင့် ပုဂံအင်ပါယာ ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Harvey, G. E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. Frank Cass &amp; Co. Ltd., pp. 65–75.&lt;/ref&gt;
=== ပင်းယ၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် (အေဒီ ၁၂၈၇ – ၁၇၅၂) ===
ပုဂံပြိုကွဲပြီးနောက် ရှမ်း-ဗမာ သွေးနှောမင်းဆက်များ စိမ့်ဝင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း အင်းဝနှင့် တောင်ငူခေတ် များတွင် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုအား ပြန်လည် စုစည်းခဲ့သည်။အင်းဝခေတ် (၁၃၆၄ – ၁၅၅၅)သည် ဗမာစာပေ ပျို့၊ ကဗျာ၊ လင်္ကာများ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ နှစ်လေးဆယ်စစ်]] ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Htin Aung, Maung. (1967). ''A History of Burma''. Columbia University Press, pp. 83–95.&lt;/ref&gt;တောင်ငူခေတ် - ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (၁၅၃၁ – ၁၇၅၂)တွင် [[တပင်ရွှေထီး]] နှင့် [[ဘုရင့်နောင်]] မင်းတရားကြီးတို့က တောင်ငူမှစတင်ကာ ဒုတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ အကြီးမားဆုံး အင်ပါယာတစ်ခုအဖြစ် နယ်ပယ် ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1967). &quot;The 37 Nats&quot;. ''Bulletin of the SOAS'', Vol. 30, No. 1, pp. 125–129.&lt;/ref&gt;

=== ကုန်းဘောင်ခေတ် - တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော် (အေဒီ ၁၇၅၂ – ၁၈၈၅) ===
[[အလောင်းမင်းတရား]] (ဦးအောင်ဇေယျ) သည် ရွှေဘိုမှစ၍ တတိယ မြန်မာနိုင်ငံတော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ကုန်းဘောင်မင်းဆက်တွင် ယိုးဒယား၊ မဏိပူရတို့ကို အောင်နိုင်ခဲ့ကာ တရုတ်-ချင်မင်းဆက်၏ ကျူးကျော်မှု စစ်ပွဲ (၄) ကြိမ်ကိုလည်း အောင်မြင်စွာ တုံ့ပြန်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Myint-U, Thant. (2001). ''The Making of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 15–40.&lt;/ref&gt; သို့သော် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အင်္ဂလိပ်-မြန်မာစစ်ပွဲများ|စစ်ပွဲ (၃) ကြိမ်]] အပြီး ၁၈၈၅ ခုနှစ် [[သီပေါမင်း]] လက်ထက်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှ အင်ပါယာအတွင်းသို့ ကျရောက်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Charney, Michael W. (2009). ''A History of Modern Burma''. Cambridge University Press, pp. 7–22.&lt;/ref&gt;
=== ကိုလိုနီခေတ်၊ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ခေတ်သစ် ကာလ (၁၈၈၅ – ပစ္စုပ္ပန်) ===
နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ဗမာအမျိုးသားများနှင့် ရဟန်းကျောင်းသားများ ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး၊ [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော [[ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]] (BIA) နှင့် တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ၏ [[ပင်လုံစာချုပ်]] (၁၉၄၇) ကြောင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် စစ်အာဏာသိမ်းမှုများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ယနေ့ထက်တိုင် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပင်မ လူမျိုးစုအဖြစ် ဆက်လက် ရပ်တည်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Taylor, Robert H. (2009). ''The State in Myanmar''. NUS Press, pp. 280–320.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ ==

ဗမာလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သုတေသီများနှင့် မြန်မာ သုတေသီများ ပူးပေါင်း၍ မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA)၊ ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-chromosomes (Y-DNA) နှင့် မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ အချိုးတူ ဆင်းသက်သော ခရိုမိုဆုန်းစုံ (Autosomal DNA) များကို လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014-01-29). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia reveals evolutionary effects of cultural isolation in the Dispersal of Sino-Tibetan populations&quot;. ''BMC Evolutionary Biology'', 14(1), 17. DOI:10.1186/1471-2148-14-17&lt;/ref&gt; 

၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ်အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သော မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာချက်များအရ ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ဖခင်ဘက်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်သော Y-DNA (Y-Chromosomal DNA) အစုအဝေးတွင်&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2019-09-12). &quot;Paternal and maternal lineages reveal the origins and genetic structure of the Bamar and other ethnic groups in Myanmar&quot;. ''Scientific Reports'', 9(1), 13180. DOI:10.1038/s41598-019-49522-8&lt;/ref&gt; [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်]] လူမျိုးများ၌ အဓိကတွေ့ရသည့် Y-DNA Haplogroup O-M122 (O3) မျိုးရိုးဗီဇသည် အများဆုံး (၄၀% မှ ၅၀% ခန့်) ပါဝင်နေပြီး၊ ဤသည်မှာ [[တိဗက်|တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်]] နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ သမိုင်းဝင် ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ် မူလဘိုးဘေးများ၏ ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ အရင်းအမြစ်ကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဒုတိယ အများဆုံးအဖြစ် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) ကို (၂၀% မှ ၃၀% ခန့်) တွေ့ရှိရပြီး၊ ဤသည်မှာ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အစောပိုင်းကတည်းက အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] (ဥပမာ - [[မွန်လူမျိုး]]) မျိုးနွယ်စုဝင်များနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဖခင်ဘက်ဆိုင်ရာ ဗီဇစိမ့်ဝင် ရောနှောခဲ့သည့် အထောက်အထား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Mcardle2019&quot;&gt;McArdle, A., et al. (2019-05-15). &quot;Genome-wide insights into the population history of Myanmar&quot;. ''European Journal of Human Genetics'', 27(9), 1398-1409. DOI:10.1038/s41431-019-0428-2&lt;/ref&gt; အလားတူပင် တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် အာရှအရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှေးဟောင်းနွယ်များထံတွင် အတွေ့များသည့် Y-DNA Haplogroup D (အထူးသဖြင့် Haplogroup D1a-M174) ကိုလည်း ဗမာလူမျိုးများ၏ Y-DNA တွင် အရေးပါသော ရာခိုင်နှုန်း (၅% မှ ၁၀% ဝန်းကျင်) အဖြစ် တွေ့ရှိရပြီး၊ ၎င်းသည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် မြောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသမှ တောင်ဘက်သို့ မစိမ့်ဝင်မီ တိဗက်-ဗမာ မူလဘိုးဘေးကြီးများနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိခဲ့ကြောင်းပြသသည့် ရှေးဟောင်း ဖခင်ဘက် ဗီဇသင်္ကေတတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot;&gt;Summerer, M., et al. (2014). &quot;Large-scale mitochondrial DNA analysis in Southeast Asia&quot;. ''BMC Evolutionary Biology''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ထို့ပြင် [[တိုင်လူမျိုးများ]](Kra-Dai related) နှင့် ဆက်နွှယ်သော Y-DNA Haplogroup O1a (O-M119) ကို ၅% အောက် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသလို၊ မြောက်အာရှနှင့် [[မွန်ဂိုလီးယားနိုင်ငံ|မွန်ဂို]] ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် လူမျိုးများတွင် အတွေ့များသော Y-DNA Haplogroup C-M217 ကိုလည်း ၁% မှ ၃% ဝန်းကျင် ပမာဏအနည်းငယ် တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; သုတေသီများက ဤ Y-DNA Haplogroup C ပါဝင်မှုကို [[ပုဂံခေတ်]] အနှောင်းပိုင်း [[မွန်ဂို-မြန်မာစစ်ပွဲများ|မွန်ဂိုတို့၏ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဖြစ်စဉ်များ]]၊ မွန်ဂို-ယွမ် မင်းဆက်တပ်များ၏ အရှေ့တောင်အာရှသို့ စစ်ချီမှုများနှင့် အာလ်တေးယစ်နွယ် စစ်သည်များ ရောနှောစိမ့်ဝင်ခဲ့မှုဆိုင်ရာ ဖခင်ဘက် မျိုးရိုးဗီဇ အထောက်အထားအဖြစ် သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; ထို့ပြင် အိန္ဒိယတိုက်ငယ် ပင်မနွယ်ဝင် Y-DNA Haplogroups များဖြစ်ကြသော Haplogroup H (H-M69)၊ Haplogroup R1a (R-M17)၊ Haplogroup J2 နှင့် Haplogroup R2 တို့ကိုလည်း ဗမာလူမျိုး အမျိုးသားများ၏ ၅% မှ ၁၀% ခန့်တွင် ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဤသည်မှာ အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်း နယ်စပ် ထိစပ်မှုများ၊ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် ယခင်မင်းဆက်များလက်ထက် နန်းတွင်း ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည့် ပုဏ္ဏား/ဗြာဟ္မဏများ၊ ကသည်း မြင်းသည်တော် စစ်သုံ့ပန်းများ၊ သမိုင်းဝင် အနောက်ဘက် ကုန်သည်များနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း ဗမာလူမျိုးစုအတွင်း စိမ့်ဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရောနှောမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot;&gt;Li, Y. C., et al. (2015-05-19). &quot;Genetic landscape of ethnic populations in Myanmar&quot;. ''PLOS ONE'', 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၉ ခုနှစ်များတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA (mtDNA) လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မျိုးရိုးဗီဇ ကွဲပြားစုံလင်မှု သည် ဖခင်နွယ် ထက် ပိုမိုမြင့်မားနေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; ဗမာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် DNA တွင် အရှေ့အာရှ တိဗက်-ဗမာနွယ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွှယ်နေသော Haplogroup M (M7, M8, M9)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနွယ် မိခင်များထံမှ စိမ့်ဝင်လာသည့် Haplogroup F (F1a, F2)၊ အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် ကျွန်းစုနွယ်များတွင် တွေ့ရသည့် Haplogroup B (B4, B5) နှင့် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နွယ် မိခင်များထံမှ ဆင်းသက်လာသော Haplogroup D (D4, D5) တို့ အဓိက ပါဝင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kutanan2019&quot; /&gt; မိခင်နွယ် DNA ကွဲပြားစုံလင်မှု မြင့်မားနေခြင်းသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘိုးဘေးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးနောက် မူလဒေသခံ မွန်-ခမာ အပါအဝင် အခြားသော မိခင်မျိုးရိုးများနှင့် သမိုင်းတစ်လျှောက် မြင့်မားစွာ ပေါင်းစည်းခဲ့ကြကြောင်းကို ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;Summerer2014&quot; /&gt;

မိဘနှစ်ပါးစလုံးထံမှ ခရိုမိုဆုန်းများကို အချိုးတူ အမွေဆက်ခံသည့် Genome-wide Autosomal DNA လေ့လာဆန်းစစ်ချက်များအရ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇ တည်ဆောက်ပုံသည် [[အရှေ့အာရှ]] နွယ်ဝင် (တရုတ်/တိဗက်) မျိုးရိုးဗီဇနှင့် [[အရှေ့တောင်အာရှ]] နွယ်ဝင် (မွန်/ခမာ) မျိုးရိုးဗီဇတို့ အဓိက ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး တောင်အာရှ (အိန္ဒိယ) မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ် ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Liu2021&quot;&gt;Liu, D., et al. (2021-03-08). &quot;Genomic insight into the population history of Bamar and other ethno-linguistic groups in Myanmar&quot;. ''Molecular Biology and Evolution'', 38(7), 2821-2834. DOI:10.1093/molbev/msab068&lt;/ref&gt; အထက်မြန်မာပြည် (စစ်ကိုင်း၊ မန္တလေး၊ မကွေးတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများ၏ Autosomal DNA တွင် တိဗက်-ဗမာ (အရှေ့အာရှ) ပင်မ DNA လွှမ်းမိုးမှု အမြင့်မားဆုံးဖြစ်ပြီး Haplogroup O-M122 (O3)၊ Haplogroup D1 နှင့် D4/D5 တို့သည် ၇၀% မှ ၈၀% အထိ လွှမ်းမိုးပါဝင်နေသည်။&lt;ref name=&quot;Li2015&quot; /&gt; အောက်မြန်မာပြည် (ရန်ကုန်၊ ဧရာဝတီ၊ ပဲခူး၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးများ) ရှိ ဗမာလူမျိုးများတွင်မူ တိဗက်-ဗမာနွယ်အပြင် ရှေးဒေသခံ မွန်လူမျိုးများနှင့် ရောနှောခဲ့မှုကို ပြသသော Haplogroup O1b1a1 (O-M95) နှင့် မွန်-ခမာ မိခင်နွယ် Haplogroup F တို့၏ ပါဝင်မှု ပိုမိုမြင့်မားသည့်အပြင် တောင်အာရှနှင့် အရှေ့တောင်အာရှ ကျွန်းစုနွယ် (Austronesian) မျိုးရိုးဗီဇ ရောနှောမှု ပမာဏသည် အညာဒေသထက် စိမ့်ဝင်မှု ပိုမိုစုံလင်သည်ကို တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;Kutanan2018&quot;&gt;Kutanan, W., et al. (2018). &quot;Genetic affinity between Austroasiatic-speaking Mon and Tibeto-Burman populations in Myanmar&quot;. ''Annals of Human Genetics'', 82(4), 223-239.&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
{{main|မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}}

{{main|မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု}}

ယနေ့ခေတ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုသည် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဖြစ်သည်။ ဗမာလူဦးရေ၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို သက်ဝင်ယုံကြည်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နေ့စဉ်လူမှုဘဝ၊ ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့များ၊ စာပေနှင့် အနုပညာတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်လောက်အောင် နက်ရှိုင်းစွာ ဒွန်တွဲဆက်နွယ်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Census2014&quot;&gt;The Republic of the Union of Myanmar Department of Population Ministry of Labour, Immigration and Population. (2016). ''The 2014 Myanmar Population and Housing Census: Religion''. Census Report Volume 2-C. Nay Pyi Taw. pp. 11–15.&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း မန္တရား၊ အင်းအိုင်၊ လက်ဖွဲ့နှင့် ဓာတ်ရိုက်ဓာတ်ဆင်များဖြင့် အနိစ္စတရားကို လွန်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းသည့် ထွက်ရပ်ပေါက် ဝိဇ္ဇာယုံကြည်မှု သည်လည်း ဗမာတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ထူးခြားသည့် ဒေသန္တရ လက္ခဏာတစ်ရပ်အဖြစ် အခိုင်အမာ ပါဝင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Ferguson, John P., and E. Michael Mendelson, &quot;A Masters Theory of Theravada Buddhism&quot;, ''Monks, Bishops and Deacons'', 1981.&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်ဗုဒ္ဓဘာသာ မထွန်းကားမီ သမိုင်းမတင်မီ ကာလကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုသည်လည်း ဗမာတို့၏ လူမှုယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေ့စဉ်ဘဝအတွင်း ယနေ့ထက်တိုင် ဆက်လက်၍ ဒွန်တွဲတည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Spiro, Melford E., ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes'', University of California Press, 1982.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးအများစုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉ ရာစုတွင် အမေရိကန် နှစ်ခြင်း သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်|အက်ဒိုနိရမ် ဂျဒ်ဆန်]] (ဆရာယုဒသန် / Adoniram Judson) သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာပြီး၊ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ ပထမစစ်ပွဲ မတိုင်မီနှင့် အပြီးတွင် ဗမာဘာသာစကားဖြင့် [[သမ္မာကျမ်းစာ]]ကို ပထမဆုံး ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကာ ဗမာလူမျိုး ခရစ်ယာန် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Wayland, Francis, ''A Memoir of the Life and Labors of the Rev. Adoniram Judson'', Phillips, Sampson, and Co., 1853.&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ်တွင် နှစ်ခြင်း (Baptist)၊ [[ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်း|ရောမကက်သလစ်]] (Roman Catholic) နှင့် အန်ဂလီကန် (Anglican) အသင်းတော်များ၌ ပါဝင်သော ဗမာခရစ်ယာန်များသည် အဓိကအားဖြင့် ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် စစ်ကိုင်းတိုင်း ဒေသကြီးများအတွင်း အစဉ်အဆက် သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ရှိကြသည်။

=== မြန်မာပြက္ခဒိန်စနစ် နှင့် နှစ်ကူး ပွဲတော် ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပွဲတော်များသည် [[မြန်မာပြက္ခဒိန်]] ၏ ရာသီစက်ဝန်းပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။ မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေနှင့် လ၏ သွားလာပုံကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်သော လနေပူးတွဲ ပြက္ခဒိန် စနစ် ဖြစ်ပြီး ရက်လိုများကို ညှိယူရန် ဝါထပ်နှစ် များကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။&lt;ref name=&quot;Chatterjee&quot;&gt;Irwin, A. M. B. (1909). ''The Burmese and Arakanese Calendars''. Hanthawaddy Printing Works.&lt;/ref&gt; မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်စနစ် ကို ထိုင်း ၊ လာအို၊ ဇင်းမယ် (လန်နာ) နှင့် တိုင်းလူး (စစ်ဆောင်ပန္နား) ဒေသများက နှစ်ပေါင်း ရာစုနှစ်များစွာ တရားဝင် ရာဇဝင်ပြက္ခဒိန်အဖြစ် လက်ခံသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eade&quot;&gt;Eade, J.C. (1995). ''The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia''. E.J. Brill.&lt;/ref&gt;

[[သင်္ကြန်|သင်္ကြန်ပွဲတော်]]သည် မြန်မာနှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်ဖြစ်ပြီး တန်ခူးလ (မတ်-ဧပြီ) တွင် ကျင်းပသည်။ [[သိကြားမင်း]] လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်သည်ကို အကြောင်းပြု၍ အကုသိုလ် အညစ်အကြေးများကို ရေဆေးငါးပါး ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် ရေပက်ကစားကြသည်။ အတက်နေ့နှင့် နှစ်ဆန်း ၁ ရက်နေ့တို့တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများ၌ တရားဘာဝနာ ပွားများခြင်း၊ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဇီဝိတဒါန ငါးလွှတ်/နွားလွှတ်ခြင်းများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;Spiro, Melford E. (1982). ''Buddhism and Society: A Great Tradition and Its Burmese Vicissitudes''. University of California Press.&lt;/ref&gt; ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ &lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;ဦးနု၊ &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ&quot;၊ ၁၉၆၅။&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ယဉ်ကျေးမှု ===
ဗမာလူမျိုးတို့၏ အဓိက အစားအစာမှာ [[ဆန်]] (ထမင်း) ဖြစ်ပြီး ဟင်းလျာများကို ချို၊ ချဉ်၊ ငန်၊ စပ် မျှတစွာ ချက်ပြုတ်စားသုံးကြသည်။[[ငါးပိ]] (ငါးပိရည်ကျိုနှင့် အတို့အမြှုပ်) သည် ဗမာထမင်းဝိုင်း၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆီပြန်ဟင်းများအဖြစ် ကြက်သား၊ ဝက်သား၊ ငါး စသည်တို့ကို ကြက်သွန်နီ၊ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ငရုတ်သီး၊ မဂ္ဂန်းစသဖြင့် အခြေခံကာ ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ထို့အပြင် နံနံပင် ကို ဟင်းလျာအတော်များများတွင် အနံ့မွှေးစေရန်နှင့် အဆင်တန်ဆာအဖြစ် အဓိက အသုံးပြုကြသည်။ဘဲဥ၊ ငှက်ပျောရိုး၊ ငါးတို့ဖြင့် ချက်ပြုတ်ထားသော ဗမာတို့၏ နိုင်ငံတော်အစားအစာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt; name=&quot;Khayaing&quot;&gt;Aye, MiMi. (2019). ''Mandalay: Recipes and Tales from Burma''. Bloomsbury Absolute.&lt;/ref&gt;

=== သနပ်ခါး ဓလေ့ ===
[[သနပ်ခါး]] သည် ဗမာလူမျိုးများ၏ ထူးခြားသော သဘာဝ အလှကုန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတဖြစ်သည်။ သနပ်ခါးပင်၏ အခေါက်ကို ကျောက်ပျဉ်တွင် ရေစက်ချကာ သွေး၍ မျက်နှာနှင့် ခန္ဓာကိုယ်တွင် လိမ်းကျံကြသည်။ သနပ်ခါးသည် နေလောင်ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ အေးမြစေခြင်း နှင့် အသားအရေ ထိန်းသိမ်းပေးခြင်း စသည့် ဆေးဖက်ဝင် အစွမ်းများရှိသည်။ ဗမာအမျိုးသမီးများနှင့် ကလေးငယ်များသည် သနပ်ခါးကို ပါးနှစ်ဖက်တွင် ကွက်ကျား သို့မဟုတ် ဘိလပ်ကွက်၊ ကလေးများတွင် ပါးကွက်ကြား ပုံစံများ ရေးဆွဲ လိမ်းကျံသည့် ဓလေ့မှာ နှစ်ပေါင်း ထောင်ချီ ခိုင်မာခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Thanaka&quot;&gt;Muralidharan, S. (2016). &quot;Thanaka: The Traditional Burmese Cosmetic&quot;. ''International Journal of Cultural Heritage'', 4(1), pp. 45–52.&lt;/ref&gt;

=== အခြား လူမှုရေးနှင့် လူနေမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းများ ===
ဗမာမိသားစုများအတွက် သားယောက်ျားလေးများကို [[ရှင်ပြုပွဲ|ရှင်ပြုပေးခြင်း]] (သာသနာ့ဘောင်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း) သည် ဘဝ၏ အရေးကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှင်လောင်းများကို မင်းညီမင်းသား ဝတ်စုံများ ဝတ်ဆင်ပေး၍ မြင်း၊ ဆင် စသည်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ကာ ရှင်လောင်းလှည့်ပွဲ ကျင်းပပြီးမှ ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ထံ၌ သာမဏေအဖြစ် ခံယူစေသည်။

မြန်မာ့ရိုးရာ မင်္ဂလာပွဲများကို ဝါဆိုမှ သီတင်းကျွတ်အထိ ဝါတွင်းကာလများတွင် ကျင်းပလေ့မရှိဘဲ ဝါပကာလများတွင်သာ ကျင်းပကြသည်။

ကွယ်လွန်သူကို အမျှအတန်း ပေးဝေခြင်း၊ ၇ ရက်ပြည့်လျှင် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးပွဲ ကျင်းပ၍ တရားတော်များ နာယူခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။

=== ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ===

ဗမာလူမျိုး တို့၏ ရိုးရာဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အပူပိုင်းဒေသ ရာသီဥတု၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဝင် နန်းတွင်း အစဉ်အလာများအပေါ် မူတည်၍ တီထွင်ဖန်တီးထားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Ferrars, Max and Bertha, ''Burma'', Sampson Low, Marston and Company, 1900, pp. 60–65.&lt;/ref&gt;

ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုးတို့၏ ပင်မ အမျိုးသား/အမျိုးသမီး ရိုးရာဝတ်စုံ၏ အခြေခံမှာ လုံချည် ဖြစ်သည်။ပုဆိုး သည် ဗမာအမျိုးသားများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်လုံချည် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အကွက်၊ အစင်း သို့မဟုတ် ရိုးရိုးခါးဝတ်များကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး၊ မင်္ဂလာဆောင်နှင့် အခမ်းအနားများတွင် မန္တလေးချိတ် သို့မဟုတ် သပွတ်အကွက် ပုဆိုးများကို တိုက်ပုံအင်္ကျီ၊ ခေါင်းပေါင်း တို့နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Burmese Textiles'', The White Orchid Press, 1988.&lt;/ref&gt;ထဘီသည် ဗမာအမျိုးသမီးများ ဝတ်ဆင်သော ခါးဝတ်ဖြစ်သည်။ အောက်နားတွင် အနားသတ် သို့မဟုတ် အနားစပါး ပါရှိလေ့ရှိပြီး၊ ရိုးရာ အချိတ်အဆင် များကို ပွဲလမ်းသဘောတူ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများ၏ ရိုးရာအင်္ကျီမှာ ရင်ဖုံး သို့မဟုတ် ရင်စိ ရိုးရာအင်္ကျီ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Fraser-Lu, Sylvia, ''Handwoven Textiles of South-East Asia'', Oxford University Press, 1988.&lt;/ref&gt;

ကုန်းဘောင်ခေတ်နှင့် နန်းတွင်း ဝတ်စားဆင်ယင်မှု တွင်မူ အလျား ဧက ၁၅ မှ ၂၀ ခန့်ရှည်လျားသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို အမျိုးသားများ ခါးတွင် စည်းနှောင်၍ ပိုလျှံသော အစကို ပခုံးပေါ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးတွင် ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;Scott, J. George, ''The Burman: His Life and Notions'', Macmillan and Co., 1882.&lt;/ref&gt;ကုန်းဘောင်ခေတ် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသည် အနောက်သို့ ရှည်လျားစွာ တင်းစွဲသွားသော ပတ်ထဘီနှင့် ရင်ဖုံး အင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြသည်။လွန်းတစ်ရာ အချိတ်ကဲ့သို့ မန္တလေးနန်းတွင်း၌ ရက်လုပ်သော ရက်ကန်းစင် မျိုးစုံအချိတ် အဆင်များသည် မင်းစိုးရာဇာနှင့် ကုန်းဘောင်နန်းတွင်း အထက်တန်းလွှာတို့၏ သင်္ကေတ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Green, Alexandra, ''Burmese Visual Culture: Charisma and Sacred Fortune'', Hong Kong University Press, 2018.&lt;/ref&gt;

ဗမာလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ရှေးဟောင်း နန်းတွင်းအဆင် တောင်ရှည်ပုဆိုးနှင့် လွန်းတရာအချိတ် တို့မှသည် ယနေ့ခေတ် လုံချည်၊ တိုက်ပုံနှင့် ရင်ဖုံးအင်္ကျီ အဖြစ် ရိုးရှင်းသေသပ်စွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သော်လည်း၊ မြန်မာ့ရိုးရာ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အနှစ်သာရကို မပျောက်ပျက်ဘဲ ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု ပင်ဖြစ်သည်။

== ဘာသာစကားနှင့်စာပေ ==
ဗမာစကားသည် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု]] ကြီး၏ အောက်ရှိ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား]]ခွဲတွင် ပါဝင်ပြီး၊ ထိုအထဲမှ [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာ အုပ်စု]]ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot;&gt;Bradley, David. (1997). &quot;Tibeto-Burman languages and classification&quot;. ''Papers in Southeast Asian Linguistics''. No. 14. pp. 1–72.&lt;/ref&gt; ဗမာစကားသည် စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အသံနိမ့်အမြင့် ဖြင့် ခွဲခြားသည့် နိမ့်မြင့်သံသုံးဘာသာစကား အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း (မန္တလေး၊ စစ်ကိုင်း၊ မကွေး) နှင့် အောက်ပိုင်း (ရန်ကုန်၊ ပဲခူး၊ ဧရာဝတီ) တို့တွင် ပြောဆိုကြသော ဗမာစကားသည် စံပြဗမာစကား ဖြစ်ပြီး၊ အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း အပြည့်အဝ ရှိသည်။ သို့သော် ပထဝီဝင်အနေအထားအရ ကွဲပြားနေသော ဒေသများဖြစ်သည့် [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]ရှိ ရခိုင်စကား၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ ထားဝယ်စကားနှင့် မြိတ်စကားတို့သည် ဗမာစကား၏ ဒေသန္တရစကားခွဲများ ဖြစ်ကြပြီး၊ ရှေးဟောင်းဗမာစကား၏ လေယူလေသိမ်းနှင့် အသံထွက်ဝိသေသလက္ခဏာများကို ပိုမိုထိန်းသိမ်းထားကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley&quot; /&gt;

[[File:Sino-Tibetan Languages Map.png|thumb|တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ပြန့်နှံ့တည်ရှိမှု]]

=== သမိုင်းကြောင်းနှင့် စာပေပေါ်ပေါက်လာပုံ ===
{{main|မြန်မာစာပေ}}
ဗမာစကားသည် သမိုင်းဦးကာလ မြောက်ဘက်အရပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချလာမှုနှင့်အတူ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ စာရေးသားမှုစနစ်အနေဖြင့် မူလက မိမိကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ မရှိသေးသော်လည်း၊ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ ဒေသခံ [[မွန်လူမျိုး|မွန်]]နှင့် [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]]တို့ထံမှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး [[ဗြဟ္မီအက္ခရာ|ဗြဟ္မီအက္ခရာ]]နွယ်ဝင် ပလ္လဝ (Pallava) အက္ခရာကို အခြေခံကာ ကိုယ်ပိုင် [[မြန်မာအက္ခရာ|မြန်မာစာပေ]]ကို တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Luce&quot; /&gt;သမိုင်းအရ အစောဆုံးတွေ့ရှိရသည့် ဗမာစာအရေးအသား အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၃ ခုနှစ်တွင် ရေးထိုးခဲ့သော [[မြစေတီကျောက်စာ]] (ရာဇကုမာရ်ကျောက်စာ) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ThanTun&quot; /&gt;

== ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေး အမှတ်အသား ==

[[မင်းသုဝဏ်]]၏ &quot;ရွှေဥဒေါင်း&quot; ကဗျာတွင် ဗမာလူမျိုးစု၏ ရိုးရာယုံကြည်မှုနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် သမိုင်းဝင် အမှတ်အသားများကို အောက်ပါအတိုင်း လှပကျစ်လျစ်စွာ ကောက်နုတ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။

&lt;blockquote&gt;
&quot;နေမင်းနွယ် ဆွေဘုရားရယ်တို့
ဝေတင့်တယ် အသရေခြားသည်ဟု
ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်
နိမိတ်မြင်က မင်္ဂလာရှိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
&quot;မြန်မာနွယ်
ကမ္ဘာဝယ် ထင်အလင်းသာပ
ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါရံလို့
မြကဒဏ် သီဟာစိုးစဉ်က
ဒေါင်းအလံ စိုက်ကာထိုးကြတယ်
ဖိုးထိုက်ပါဘိ။&quot;
&lt;/blockquote&gt;

ဤကဗျာအရ ဗမာမင်းများသည် မိမိတို့ကိုယ်ကို နေမင်းအနွယ်စု (သူရိယဝံသ) ဟု ခံယူကာ ဒေါင်းရုပ်ကို မင်္ဂလာနိမိတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြကြောင်း၊ ထို့ပြင် ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းဒင်္ဂါး&quot; (ငွေများမှာတဲ့ တံဆိပ်တင်) နှင့် ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် စစ်အင်အားတောင့်တင်းခဲ့စဉ်က လွှင့်ထူခဲ့သည့် &quot;ဒေါင်းအလံ&quot; အကြောင်းတို့ကို ဖော်ပြလျက် ဒေါင်းသည် ဗမာနွယ်တို့၏ အမျိုးသားရေးမာန် ဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ဖော်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

[[File:National flag of Third Burmese Empire (Konbaung Dynasty).svg|thumb|၂၅၀px|တတိယမြန်မာနိုင်ငံတော် [[ကုန်းဘောင်ခေတ်]]တွင် တရားဝင်ပြဋ္ဌာန်းလွှင့်ထူခဲ့သည့် နိုင်ငံတော်အလံ။ အဖြူရောင်နောက်ခံအလယ်တွင် ဗမာမင်းတို့၏ &quot;သူရိယဝံသ&quot; (နေမင်းအနွယ်) ဇာစ်မြစ်နှင့် အမျိုးသားရေးလက္ခဏာကို ဖော်ညွှန်းသည့် ကန္နားစွင့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထင်ရှားစွာ တွေ့ရစဉ်။]]

၁၈၈၅ ခုနှစ်တွင် ကုန်းဘောင်မင်းဆက် ပျက်သုဉ်း၍ ဗြိတိသျှကိုလိုနီအောက် ကျရောက်ခဲ့ရသော်လည်း ဒေါင်းရုပ်သည် ဗမာလူမျိုးတို့၏ နှလုံးသားထဲမှ ပျောက်ပျက်မသွားခဲ့ပေ။ အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်များနှင့် မျိုးချစ်တော်လှန်ရေးသမားများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို ပြသရန် ဒေါင်းရုပ်ကို ပြန်လည်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ 

[[File:Flag of Burma (1939–1941, 1945–1948).svg|thumb|၂၅၀px|ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ် (၁၉၃၉–၁၉၄၁ နှင့် ၁၉၄၅–၁၉၄၈) ကာလအတွင်း တရားဝင်သုံးစွဲခဲ့သော ဗမာနိုင်ငံတော်အလံ။ ဗြိတိသျှအပြာရောင်အလံ (Blue Ensign) ၏ လက်ယာဘက်စွန်းစက်ဝိုင်းအတွင်း၌ ဗမာလူမျိုးတို့၏ အမျိုးသားရေးပြယုဂ်ဖြစ်သော အမြီးဖြန့် ကူးဒေါင်းရုပ်ကို ထည့်သွင်းပုံဖော်ထားသည်။]]

နန်းတွင်းသုံး အမြီးဖြန့်နေသည့် ငြိမ်းချမ်းသော &quot;ကူးဒေါင်း&quot; အစား၊ ဗြိတိသျှအစိုးရကို အရှုံးမပေးဘဲ ရင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အတောင်ပံဖြန့်ကာ စစ်ဆိုင်နေသည့် &quot;ခွပ်ဒေါင်း&quot; (ကျောင်းသားသမဂ္ဂအလံ) အဖြစ် သမိုင်းဝင် ပြောင်းလဲ တီထွင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Nu&quot;&gt;ဦးနု။ (၁၉၆၇)။ ''ငါးနှစ်ရာသီ ဗမာပြည်''။ ရန်ကုန်။&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] ဦးဆောင်သော ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော် (BDA) ၏ သွေးရောင်နောက်ခံ အလံတော်အလယ်တွင်လည်း ဒေါင်းရုပ်ကိုပင် ဗမာ့တော်လှန်ရေးတပ်မတော်၏ ပြယုဂ်အဖြစ် ဆက်လက်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BaMaw&quot;&gt;Ba Maw, Dr. (1968). ''Breakout in Burma: Memoirs of a Revolution, 1939–1946''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

ယနေ့ထက်တိုင်အောင် &quot;ဒေါင်း&quot; (အထူးသဖြင့် ခွပ်ဒေါင်းနှင့် ကူးဒေါင်း) သည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဗမာလူမျိုးတို့၏ မာန်မာန၊ စည်းလုံးမှု၊ ဒီမိုကရေစီလှုပ်ရှားမှုများနှင့် တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည့် အရေးအကြီးဆုံးသော ပြည်သူ့အမှတ်အသားအဖြစ် သမိုင်းအဆက်ဆက် ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။

[[File:ABFSU Flag.svg|thumb|၂၅၀px|ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသားရေးနှင့် လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများမှစ၍ အစဉ်အဆက် သုံးစွဲခဲ့သော [[ဗမာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများအဖွဲ့ချုပ်]] (ဗကသ) ၏ တရားဝင် &quot;ခွပ်ဒေါင်းအလံတော်&quot;။ ခေါင်းမငုံ့တတ်သော ပြည်သူနှင့်ကျောင်းသားထု၏ တော်လှန်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို ကိုယ်စားပြုသည်။]]

==ထင်ရှားသောဗမာလူမျိုးများ==
* [[အောင်ဆန်း|အမျိုးသားခေါင်းဆောင်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]
*[[အောင်ဆန်းစုကြည်၊ ဒေါ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]
*[[သန့်၊ ဦး|ဦးသန့်(ကုလသမဂ္ဂအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်)]] 
* [[မှိုင်း၊ ကိုယ်တော်၊ သခင်|မြန်မာစာပေပညာရှင် ဆရာကြီး သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်း]]
* [[နု၊ ဦး|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနု]]
* [[မြ၊ သခင်|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီးသခင်မြ]]
* [[ဘချို၊ ဦး (ဒီးဒုတ်)|အာဇာနည်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒီးဒုတ်ဦးဘချို]]
*[[သခင်စိုး]]
*[[သခင်သန်းထွန်း]]
*[[ဦးကျော်ငြိမ်း]]
*[[ဒေါက်တာဘမော်]]
*[[ကိုဗဟိန်း]]
*[[ဦးဗဆွေ]] 
*[[ဦးမြင့်သိန်း]]
*[[ကျော်ဇော၊ ဗိုလ်ချုပ်|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်ဇော]]
*[[စိန်မှန်၊ ဗိုလ်မှူး|ဗိုလ်မှူး စိန်မှန်]]
*[[မြို့မ-ဦးသန်းကြွယ်]]
*[[သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
* [[အောင်ကြီး၊ ဦး|ဗိုလ်မှူးချုပ်အောင်ကြီး]]
* [[တင်ဦး၊ သူရ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရ ဦးတင်ဦး]]
* [[မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဒေါက်တာ မောင်မောင်]]
*[[နေဝင်း|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးနေဝင်း]]
*[[စောမောင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]]
* [[သန်းရွှေ|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး သန်းရွှေ]]
* [[သိန်းစိန်၊ ဦး|နိုင်ငံတော် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)]]
* [[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|မစိုးရိမ်တိုက်သစ် နာယက ဆရာတော် ဦးဝီရသူ]]
*[[လင်းယုန်နီ]]
*[[ချစ်ဦးညို]]
*[[စွမ်းရည်၊ မောင်၊ စာရေးဆရာ|မောင်စွမ်းရည်]]
*[[အောင်သင်း]]
*[[ဆရာစံ]]
*[[သခင်ဖိုးလှကြီး]]
*[[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်]]
*[[ဗိုလ်စံဖဲ]]

== ဗမာလူမျိုးစု ==

မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရ၏ တရားဝင် သတ်မှတ်ထားသော တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စု ၁၃၅ မျိုးစာရင်းအရ ဗမာလူမျိုးစု အောက်တွင် မျိုးနွယ်စု (၉) စု ပါဝင်သည်။ အက္ခရာစဉ်အတိုင်း စဉ်ထားသည် -

# [[ကတူးလူမျိုး]]
# [[ကနန်းလူမျိုး]]
# [[ဆလုံလူမျိုး]]
# [[ထားဝယ်လူမျိုး]]
# [[ဖွန်းလူမျိုး]]
# [[ဗမာလူမျိုး]]
# [[မြိတ်လူမျိုး]]
# [[ယဘိန်းလူမျိုး]]
# [[ယောလူမျိုး]]

ဗမာလူမျိုးစု (၉) စုသည် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြားများအရ ပေါင်းစည်းသတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာဗေဒနှင့် မျိုးရိုးဗီဇ မနုဿဗေဒအရမူ မူလဆင်းသက်လာပုံ သီးသန့် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Eal2010&quot;&gt;Eberhard, David M., et al. (eds.) (2010). ''Ethnologue: Languages of the World''. SIL International.&lt;/ref&gt; 

=== ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဗမာနွယ်အုပ်စု ===

ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ စိစစ်ချက်များအရ [[ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ|ဗမာနွယ်အုပ်စု]] (Burmish Group) သည် တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားမိသားစု အောက်ရှိ သီးသန့် အုပ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအုပ်စုဝင် ဘာသာစကားများကို အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသူများက ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bradley1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Thurgood2003&quot;&gt;Thurgood, Graham &amp; LaPolla, Randy J. (2003). ''The Sino-Tibetan Languages''. Routledge.&lt;/ref&gt;

ပါဝင်သော ဘာသာစကားပြောဆိုသည့် လူမျိုးများနှင့် ဒေသန္တရအုပ်စုများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည် —

# [[ဗမာလူမျိုး]] (မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း နေထိုင်ကြသော ပင်မ ဗမာစကားပြောသူများ)
# [[အင်းသားလူမျိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ်၊ အင်းလေးကန်ဝန်းကျင်တွင် နေထိုင်ကြပြီး ရှေးဟောင်း ဗမာအက္ခရာသံများကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ)
# [[ဖွန်းလူမျိုး]] (ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းတွင် နေထိုင်ကြသော ရှေးဟောင်း ဗမာနွယ်ဝင်များ)
# [[တောင်ရိုးလူမျိုး|တောင်ရိုး]] (ရှမ်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသော တိဗက်-ဗမာနွယ် အစုအဝေး)
# [[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] (ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)
# [[ဓနုလူမျိုး|ဓနု]] (ရှမ်းပြည်နယ် အနောက်ဘက် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသူများ)
# [[မရမာ လူမျိုး|မရမာလူမျိုး]] (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ရခိုင်နွယ်ဝင် အစုအဝေး)
# [[ယောလူမျိုး|ယော]]၊ [[ထားဝယ်လူမျိုး|ထားဝယ်]]၊ [[မြိတ်လူမျိုး|မြိတ်]] (မြန်မာစကား၏ ရှေးဟောင်း အသံထွက်များနှင့် သီးသန့် ဒေသန္တရစကားများကို သုံးစွဲကြသည့် ဗမာနွယ်အုပ်စုဝင်များ)

== ကျမ်းကိုး ==
&lt;references/&gt;

* မြန်မာသမိုင်းပုံ- [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]]
{{ မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[Category:ဗမာလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>fzbsd0k6ucljkr25uefjv2sl61jzz3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သထုံမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3663</id>
    <revision>
      <id>1051527</id>
      <parentid>953954</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T14:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Khun Win Thein</username>
        <id>146460</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ပအိုဝ်ႏ</comment>
      <origin>1051527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22727" sha1="2czijneh0uip0tbe42pdebuw4q7fcmt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = သထုံမြို့
|native_name = {{nobold|{{mnw|သဓီု}}}}
|other_name = {{nobold|{{blk|ဝေင်ꩻသထွုံႏ (တာထွုမ်ႏ)}}}}
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြို့တည်နေရာပြ မြန်မာနိုင်ငံမြေပုံ
|seat =
|seat_type =
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
|image_skyline = [[File%3AColonial_Buddhist_Monastery_in_Thaton.jpg|250px]]
|image_map = 
|map_caption = သထုံမြို့တည်နေရာပြမြေပုံ
|subdivision_type = [[ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name = {{အလံ|မြန်မာနိုင်ငံ}} 
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]]
|subdivision_name1 = {{flag|မွန်ပြည်နယ်}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[သထုံခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[လတ္တီကျု]]
|subdivision_name3 = (၁၆)ဒီဂရီ၊ (၅၅)မိနစ်
|subdivision_type4 = [[လောင်ဂျီကျု]]
|subdivision_name4 = (၉၇)ဒီဂရီ၊ (၂၂)မိနစ်
|area_total_km2 = 
|population = 
|population_as_of = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates_display = 
|coordinates_region = MM

|latNS = N
|latd = 16
|latm = 55
|lats = 
|longEW = E
|longd = 97
|longm = 22
|longs = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = + ၆ နာရီ ၃၀ မိနစ်
|website =
}}

'''သထုံမြို့'''သည် [[မြန်မာပြည်]] [[မွန်ပြည်နယ်]]တွင်ရှိသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ [[သထုံခရိုင်]]၏ ရုံးစိုက်မြို့ဖြစ်သော သထုံမြို့သည် မုတ္တမကွေ့ကို မျက်နှာပြုလျက် မြသပိတ်ဘုရားနှင့် လဝတောင်ဘုရားတို့တည်ရှိသည့် သထုံတောင်တန်းကို နောက်ခံပြုထားလေသည်။ မြို့တည်နေပုံသည် သစ်ပင်တောအုပ်တို့ဖြင့် စိမ်းစိုသာယာသော တောင်စောင်းဆင်ခြေလျှောကို နောက်ခိုင်းကာ တောင်ကုန်းနှင့် မြေပြန့်အကြား၌ရှိလေရာ ရှုခင်းသာယာလှပသောမြို့ဖြစ်သည်။ထို့ကြောင့်ပင်လျှင်စာရေးဆရာကြီးမြသန်းတင့် က &quot;လှသောကောင်းသောမြို့&quot;ဟူ၍ သထုံမြို့အကြောင်းစာတစ်ပုဒ်ရေးခဲ့ဖူးသထုံမြို့သည်၊ မြန်မာနိုင်ငံ၌ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စတင်ပွင့်လင်းရာ အရပ်တခုဖြစ်သည်။ပအိုဝ်ႏလူမျိုးတို့၏ မူလဇာတိမြို့ဖြစ်ပြီး ပအိုဝ်ႏလူမျိုးတို့၏ အ​ရေးပါ​သောမြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။

သထုံမြို့သည် ပြန့်ပြူး၍ သစ်ပင်ကြီးငယ်များ ပေါများသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် တောင်တန်းကြီးဖြင့် ကာဆီးနေသော်လည်း မြောက်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် လယ်ကွင်းများရှိသောကြောင့် ဆောင်းနှင့် မိုးအခါတွင် လေဒဏ်မိုးဒဏ်ကို ခံရသည်။ သို့သော် သထုံမြို့၏ ရာသီဥတုသည် အပူအအေး မျှတကောင်းမွန်သည်။ မိုးများသော်လည်း ရေဆင်းကောင်းသည်။ ဂဝံကျောက်မြေပေါ်တွင် တည်ထားသောမြို့ဖြစ်၍ ရေဝပ်ခြင်းကင်းကာ ရေလည်း အလွယ်တကူ လျှောကျသွားနိုင်လေသည်။ အပူချိန်သည် ၉၅ ဒီဂရီထက် ကျော်လွန်သည့်အခါ ကျော်လွန်သော်လည်း ပင်လယ်လေရနေသဖြင့် အပူရှိန်သက်သာသည်။ သထုံမြို့သည် ပင်လယ်မှ ၁၆ မိုင်ခန့်သာ ဝေးလေသည်။ 

သထုံမြို့သည် ခုနစ်စတုရန်းမိုင် ကျယ်ဝန်းပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့ပေါ်ရှိလူဦးရေမှာ ၅၅,၀၄၇ ဦး&lt;ref name=&quot;census-2014&quot;&gt;{{cite book|title=သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|publisher=လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|location=နေပြည်တော်|date=မေ ၂၀၁၅|series=၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေနှင့် အိမ်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ|volume=အတွဲ-၂|pages=၅၉|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view}}&lt;/ref&gt; ဖြစ်သည်။ သထုံမြို့နယ်တွင် [[ကရင်လူမျိုး]]အများဆုံးနေထိုင်ပြီး၊ ဒုတိယအများဆုံးအနေဖြင့် [[ဗမာလူမျိုး]]များ ဆတူနီးပါးရှိပြီး၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး]]များမှာ တတိယအများဆုံး နေထိုင်ကြသည်။
 ရာခိုင်နှုန်း ၇၅ ခန့်မျှသော လူများစုသည် ဗုဒ္ဓဝါဒီများဖြစ်ကြ၍ [[ခရစ်ယာန်]]များလည်းရှိကြပေသည်။

သထုံမြို့ မြူနီစီပယ်အဖွဲ့ကို ၁၈၈၇ ခုနှစ်ကပင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့၍ မြို့စည်ပင်သာယာရေးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ခရိုင်စည်ပင်သာယာရေးအတွက် ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းသည်။ သထုံမြို့ပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသော သူများသည် ကုန်သည်များ၊ အစိုးရအမှုထမ်းများနှင့် အေးချမ်းစွာ လာရောက်အခြေစိုက်နေထိုင်ကြသော ပင်စင်ရ အစိုးရအရာရှိဟောင်းများသာ များပြားလေသည်။ သထုံမြို့၏ မြောက်ဘက်တွင် ခရိုင်ဝန်ရုံး၊ ခရိုင်စက်ရှင်တရားသူကြီးရုံး၊ ခရိုင်ရဲဝန်ရုံး စသောအစိုးရရုံးအဆောက်အအုံများရှိသည်။ အစိုးရအထက်တန်ကျောင်း ၄ ကျောင်းနှင့် အလယ်တန်းကျောင်း၊ မူလတန်းကျောင်းများလည်း သထုံမြို့ပေါ်တွင် ရှိလေသည်။

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
သထုံမြို့သည် ခရိုင်အတွင်း ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှု အချက်အချာ ကျသောမြို့ဖြစ်သည်။ [[ရန်ကုန်]] - [[မော်လမြိုင်]] မီးရထားလမ်းသည်လည်းကောင်း၊ မော်တော်ကားလမ်းသည်လည်းကောင်း၊ သထုံမြို့ကို ဖြတ်သန်းသွားသဖြင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလွယ်ကူသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
သထုံမြို့သည် ရှေးပဝေဏီအခါက မထင်ရှားသော တံငါရွာ ကလေးများသာဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က လဝလူမျိုးများ နေထိုင်ကြသည်ဟုဆို သည်။ နောင်အခါ မွန်လူမျိုး၊ ပအိုဝ်းလူမျိုးတို့လည်း လာရောက်နေထိုင်ကြသည်။ ပင်လယ်ကမ်းနားတွင် တည်ရှိသည်ဖြင့် အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းနိုင်ငံများနှင့် ပင်လယ်ခရီးဖြင့် ဆက်ဆံမှုရှိသဖြင့် သထုံသည် လူနေအိမ်ခြေ တိုးတက်စည်ကားလာပြီးလျှင် မြို့ပြဖြစ်လာလေသည်။ အချို့ သမိုင်းဆရာတို့၏အဆိုမှာ သထုံသည် မွန်လူမျိုးတို့၏ ရှေးဦးစွာ တည်ထောင်သောမြို့ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘိုးတော်အဉ္စနမင်းကြီး ဖြိုကြွင်းသော သက္ကရာဇ် ၉၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်ဟု ဆိုလေသည်။

တစတစနှင့် သထုံသည် မင်းနေပြည်တော်ဖြစ်လာ၍ မင်း ၅၉ ဆက် စိုးစံခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သထုံကို မင်းနေပြည်တော်ပြု၍ ပထမဆုံး စိုးစံခဲ့သောမင်းသည် သီဟရာဇာဖြစ်လေသည်။ မင်းနေပြည်တော် ဖြစ်လာသည်အထိ ရှေးခေတ်သထုံတိုးတက်လာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း အထောက်အခံများရှိပေသည်။ မြို့၏နောက်ခံတောင်တန်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် သံလွင် နှင့် ဒုံသမိမြစ်ဝှမ်းကိုသို့ သွားရောက်နိုင်သော လမ်းပေါက်များရှိသည်။ ယင်းတို့သည်ယခု ဒုံဝန်း၊ ကင်ပွန်းခြုံ၊ သိမ်ဆိပ်ရွာများရှိရာ အရှေ့ဘက်သို့သွားသောလမ်းများနှင့် သထုံအရှေ့ဘက်ရှိ ဈေးမသွယ်နှင့် ဒူးရင်းဆိပ်သို့ပေါက်သော ဘင်လှိုင်တောင်ကြားလမ်း တို့ဖြစ်သည်။ တောင်ဘက်၌လည်း ဝင်းစိန်ရွာ၏အရှေ့ဘက်၌ တောင်ကြားလမ်းရှိသေးသည်။ တောင်တန်းတစ်လျှောက်၌လည်း တောင်ပေါ်ဖြတ် လူသွားလမ်းများရှိလေသည်။

အဆိုပါ လမ်းပေါက်များရှိသဖြင့် ရှေးခေတ်သထုံတည်နေရာသည် သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့်အဆက်အသွယ်ရခြင်း၊ သံလွင်မြစ်ဝှမ်းမှ ထွက်ကုန် အထူးသဖြင့် ဆန်စပါးကို အားထားနိုင်ခြင်း၊ ထိုစဉ်က ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်သည် ကျဉ်းမြောင်း၍ ယခုကဲ့သို့ ဆန်ရေစပါး မပေါသေးသော်လည်း ဝင်းစိန်မြေပြန့်မှ ဆန်စပါးရနိုင်ခြင်း၊ ပင်လယ်ကိုမျက်နှာမူထားသော မြို့ဖြစ်သဖြင့် 
အနောက်ဘက်နိုင်ငံများ (အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယ အရှေ့ကမ်းခြေဒေသ တိုင်းပြည်များ)နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်မှု ပြုနိုင်ခြင်းကြောင့် တိုးတက်စည်ကားလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

ရှေးသထုံပြည်၏ မြို့တော်နေရာသည် ယခုခေတ် သထုံမြို့တည်ရာအရပ်ပင်ဖြစ်ကြောင်း သုတေသနအထောက်အထားများအရ သိရပေသည်။ အချို့သမိုင်းဆရာများကမူ ပါဠိဘာသာဖြင့် ပါဋ္ဌ မုတ္တိက နဂရခေါ် ကေလာသတောင်ခြေရင်းရှိ အရက်သည်မရွာနေရာဖြစ်သည့် တိုက်ကုလားမြို့ဟောင်းသည် ရှေးသထုံမြို့တည်ရာဟု ဆိုပြန်သည်။ အချို့ကလည်း သာသနာသက္ကရာဇ် ၁၃၇ ခုနှစ်တွင် သထုံပြည်ကို ရေလွှမ်းမိုး၍ ပျက်သည်နှင့် သက္ကရာဇ် ၁၄၄ ခုနှစ်တွင် သထုံမြို့ဟောင်းတောင်ဘက် ကေလာသတောင်အနီးတွင် မြို့သစ်တည်ရသည်။ မင်းဆယ်ဆက် စိုးစံပြီးမှ မြို့ဟောင်းသို့ပြန်ပြောင်းရသည်ဟု ဆိုပြန်လေသည်။

မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ရှေးခေတ်သထုံနှင့် ယခုခေတ်သည် မြေမျက်နှာသွင်ပြင် အနေအထားအားဖြင့် ခြားနားနေလေပြီ။ ရှေးခေတ်သထုံသည် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ ပင်လယ်ရေပြင်သည် ယခုမုတ္တမတောင်တန်း ၏ အနောက်ဘက်ရှိ စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသော မြေနိမ့်လွင်ပြင်ဒေသများကို ဖုံးလွှမ်းနေခဲ့သည်။ ယခု အရက်သည်မရွာတည်ရှိသော ကေလာသတောင်ခြေရင်းသို့တိုင်အောင် ပင်လယ်ရေရောက်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အရက်သည်မရွာနှင့် သထုံမြို့မြေကြီးထဲမှ မင်းတုပ်သံချောင်းများ၊ ကျောက်ဆူးများ စသည့် နိုင်ငံခြားသင်္ဘောပစ္စည်းများဟု ယူဆရသော ပစ္စည်းအတိုအစများကို တူးဖော် ရရှိသည်။ နှစ်ကာလကြာမြင့်လေသော် ပင်လယ်ရေသည် တစ်ရွေ့ရွေ့ဆုတ်သွားတော့သဖြင့် အရက်သည်မရွာသည် ကုန်းခေါင်ခေါင်ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သထုံပြည်ကို အနော်ရထာတိုက်စဉ်ကပင် ယင်းသည် ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့ မဟုတ်တော့ချေ။ စစ်တောင်းမြစ်ဝတွင် သဲသောင်ပေါ်ထွန်း၍ ပင်လယ်ကမ်းခြေ ဆုတ်သွားသည်နှင့် သင်္ဘောဆိပ်အဖြစ် အသုံးမကျတော့ခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ သထုံပြည်၏ နောက်ဆုံးမင်းသည် မနုဟာမင်းဖြစ်သည်။ အချို့ မွန်ကျောက်စာတို့၌ မကုဋမင်းဟုလည်းခေါ်သည်။ ထိုမင်းလက်ထက်တွင် ပုဂံပြည့်ရှင် အနော်ရထာမင်း လာရောက်တိုက်ခိုက်သဖြင့် မနူဟာမင်းလည်း ပုဂံပြည်သို့ ပါသွားပြီးလျှင် သထုံပြည်လည်း ပျက်လေသည်။

အနော်ရထာမင်း သထုံပြည်သို့ ချီတက်တိုက်ခိုက်စဉ် အချိန်ကာလ၌ သထုံသည် သင်္ဘောဆိပ်ကမ်း မဟုတ်တော့ချေ။ သို့တိုင်အောင် ရန်သူတို့ ရုတ်တရက် ချဉ်းကပ်တိုက်ခိုက်ရန် မလွယ်ကူဘဲ မြို့အနေအထား ကောင်းမွန်ပေသည်။ သုတေသနပြုချက်များအရ သထုံမြို့တော်ဟောင်းသည် အရှေ့ဘက်၌ မတ်စောက်မြင့်မားသော ပေ ၇ဝဝ ကျော်ရှိသည့် တောင်တန်းများက ကာကွယ်ထားသည်။ အနောက်ဘက်၌ ပင်လယ်ရှိသည့်အပြင် ဒီရေရောက်သော ရေဖုံးသော ရွှံ့ပြင်များရှိသည်။ မြောက်ဘက်၌လည်း မြို့ရိုးလေးထပ် ခံတပ်ကြီးတစ်ထပ်ဖြင့် ကာကွယ်ထားသည်။ တောင်ဘက်၌ မြို့ရိုးနှစ်ထပ်အပြင် ခံတပ်တစ်ခု၊ ဘင်လှိုင်တောင်ကြားလမ်းကို တောင်ဘက်မှခံတပ်တစ်ခု၊ သို့ဖြင့် ခံတပ်နှစ်ခုဖြင့် ထိန်းထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဆန်ရေစပါးပေါများသော သံလွင်မြစ်ဝှမ်းနှင့် ဝင်းစိန်မြေပြန့်ကို မြန်မာတို့ စီးမိထားပြီးလျှင် သထုံကို စားနပ်ရိက္ခာပြတ်လပ်စေကာ ဘင်လှိုင်တောင်ကြားလမ်းမှ မြန်မာတို့ သထုံမြို့တွင်းသို့ဝင်ရောက်၍ မြို့ကို စီးနင်းနိုင်ခဲ့သည်ဟု ယူဆရလေသည်။

သထုံမြို့ဟောင်း တည်ထားပုံသည် လေးထောင့်ဖြစ်သော်လည်း စတုဂံပုံ တည့်မတ်စွာမကျပေ။ မြို့၏နောက်ခံတောင်၏အနေအထားကိုလိုက်၍ တည်ထားခြင်းဖြစ်ပေရာ နောက်ခံတောင်တန်းအလိုက်ပင် အနောက်ဘက်သို့ ခပ်စောင်းစောင်း ဖြစ်နေခဲ့သည်။ မြို့သည် တောင်နှင့်မြောက် ရှည်လျား၍ အရှေ့နှင့်အနောက် အလျားတိုသည်။ မြို့ရိုးအတွင်းရှိ မြို့၏ 
အလျားအနံတို့သည် မြောက်ဘက်အပြင်မြို့ရိုးမှသည် တောင်ဘက်အပြင်မြို့ 
&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၂)&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;


{{မွန်ပြည်နယ်}}
{{မြန်မာတိုင်းနှင့် ပြည်နယ်များ}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:မွန်ပြည်နယ်ရှိ မြို့များ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရှေးဟောင်းမြို့များ]]</text>
      <sha1>2czijneh0uip0tbe42pdebuw4q7fcmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရက်စလေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7389</id>
    <revision>
      <id>1051543</id>
      <parentid>658978</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T21:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48314-69</username>
        <id>147839</id>
      </contributor>
      <comment>အမှန်လား</comment>
      <origin>1051543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4019" sha1="gnnzftdvuh5inc7cducnm2um8u0lk55" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Elvis Presley
| image        = Elvis Presley promoting Jailhouse Rock.jpg
| caption      = 
| birth_name   = Elvis Aaron Presley
| birth_date   = {{Birth date|mf=yes|1935|1|8}}
| birth_place  = တူပယ်လိုမြို့၊ [[မစ္စစ္စပီပြည်နယ်]]၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
| death_date   = {{Death date and age|mf=yes|1977|8|16|1935|1|8}}
| death_place  = Memphis, [[တင်နက်ဆီပြည်နယ်]]၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
| resting_place = ,Graceland Memphis, တင်နက်ဆီပြည်နယ်
| occupation   = အဆိုတော်၊ ဂီတပညာရှင်၊ သရုပ်ဆောင်
| spouse       = Priscilla Presley (၁၉၆၇-၁၉၇၃)
| children     = Lisa Marie Presley
| home_town    = Memphis, Tennessee
| education    = L.C. Humes High School
| awards       = 
| signature    = Elvis Presley Signature.png
| module = {{Infobox military person | embed=yes
   |rank         = [[File:Army-USA-OR-05-2015.svg|25px]] တပ်ကြပ်ကြီး
   |allegiance   = {{Flagdeco|United States|1959|size=23px}} အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
   |branch       = {{Army|United States|size=23px}}
   |serviceyears = ၁၉၅၈–၁၉၆၀
   |commands     =
   |unit         = Company A, 1st Medium Tank Battalion, 32nd Armor Regiment, 3rd Armored Division
   |battles      = 
   |awards       = 
   }}&lt;!--end Infobox military person--&gt;
| module2 = {{Infobox musical artist|embed=yes
   | instrument   = သီဆိုခြင်း၊ ဂစ်တာ&lt;!-- Secondary instruments are to be brought up in prose not the infobox per: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_musical_artist#instrument --&gt;
   | background   = solo_singer
   | genre        = {{flat list|
*Rock and roll
*pop
*rockabilly
*[[ကန်းထရီးဂီတ|country]]
*blues
*gospel
*soul
*[[ရစ်သမ် အန် ဘလူးစ်|rhythm and blues]]
     }}
   | label        = Sun, RCA (Victor), HMV
   | years_active = ၁၉၅၃–၁၉၇၇
   | associated_acts = The Blue Moon Boys, The Jordanaires, The Imperials
   }}&lt;!--end Infobox musical artist--&gt;
}}

'''အဲဗစ် ပရက်စလေ''' ({{lang-en|Elvis Aaron Presley}}; ဇန်နဝါရီ ၈၊ ၁၉၃၅ – ဩဂုတ် ၁၆၊ ၁၉၇၇) သည် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်၏ နှုတ်ခမ်းနီမလေးများ၏ အသည်းစွဲ အမေရိကန် အဆိုတော်နှင့် သရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။
==ငယ်ဘဝ==
ပရက်စလေသည် ၁၉၃၄-ခု၊ ဇန်နဝါရီလတွင် [[အမေရိကန်နိုင်ငံ]]၊ [[မစ္စစ္စပီပြည်နယ်|မစ္စစပီနယ်]]၊ [[Tupelo|တူပယ်လိုမြို့]]လေးတွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး တစ်ဦးတည်းသော သားဖြစ်သည်။   
မိဘများသည် အလွန်ဆင်းရဲသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ဖခင်မှာ ဆေးသုတ်သမားတစ်ဦးဖြစ်၍ မိခင်မှာ ကျဘန်းအလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့ရသူ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;ကိုရင်မော်၊ ကမ္ဘာ့ရုပ်ရှင်ကြယ်ပွင့်များ၊ စာ-၉၂&lt;/ref&gt; အမှန်လား

==ကိုးကား==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား အဆိုတော်များ]]
[[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် အမျိုးသား ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]]
{{lifetime|၁၉၃၄|၁၉၇၇}}Elvis{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>gnnzftdvuh5inc7cducnm2um8u0lk55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထက်ထက်မိုးဦး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7591</id>
    <revision>
      <id>1051522</id>
      <parentid>1043234</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38757-55</username>
        <id>145327</id>
      </contributor>
      <comment>စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1051522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="hy0zbo0k1t3a9phj8fav2xbakaoeogl" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ထက်ထက်မိုးဦး
| image = 
| caption = 
| other_names =  မှုံရွှေရည်
| birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1971|5|8}}
| birth_place = [[မိုးကုတ်မြို့]]
| parents = ဦးခင်မောင်ကြည်(မြတ်နိုင်-အနုပညာ)+ ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်
| religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| occupation = သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်လ်
| spouse= မင်းဦး၊အနဂ္ဂ၊ဇူးမြတ်ထက်
|  = 
}}
'''ထက်ထက်မိုးဦး'''သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကြော်ငြာ                       သရုပ်ဆောင် လောကတွင် နာမည်ကျော်ကြား လူကြိုက်များသော မင်းသမီး တစ်လက်ဖြစ်သည်။ သရုပ်ဆောင်လောကသို့ ဝင်ရောက်ချိန်တွင် မှုံရွှေရည် အမည်နှင့် ဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်းမှ ထက်ထက်မိုးဦးဟု အမည်ပြောင်းလဲလိုက်သည်။

၁၉၇၁ ခုနှစ်၊ မေလ ၈ ရက်နေ့တွင် အဖ ဦးခင်မောင်ကြည်(မြတ်နိုင်-အနုပညာ) နှင့် အမိ ဒေါ်ခင်မျိုးမြင့်တို့မှ မိုးကုတ်မြို့၊ မြို့မရပ်တွင် မွေးဖွားသည်။ မွေးချင်းမောင်နှမသုံးယောက် ရှိသည်။

လက်ဦးဆရာမှာ [[ဒါရိုက်တာ ကိုစန်းအောင်]](ကွယ်လွန်) ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ထက်ထက်မိုးဦးဟု အမည်ပြောင်းလိုက်သည်။ ကြော်ငြာသရုပ်ဆောင်               လောကတွင်လည်း သူမတူအောင် သရုပ်ဆောင်နိုင်သူတစ်ဦး ဖြစ်သည်။

၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ''ပန်းသခင်'' ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် လည်းကောင်း၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ''သမီးမိုက်'' ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြင့် လည်းကောင်း [[မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆု|အမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင် ထူးချွန်ဆု]]များ ရရှိခဲ့သည်။

ထက်ထက်မိုးဦးသည် [[အနဂ္ဂ]]နှင့် ဒုတိယတရား   ဝင် အိမ်ထောင်ပြုခဲ့သည်။ ၂၀၀၈-ခုနှစ်၊ အိမ်ထောင်သက်တမ်း လေးနှစ်ခန့်တွင် ကွာရှင်းခဲ့သည်                ။&lt;ref&gt;စက်တင်ဘာ (၂၆)ရက်နေ့ထုတ် ကြေးမုံသတင်းစာ&lt;/ref&gt; 

ဩဂုတ်လ ၁ဝ ရက်နေ့ထုတ် အလင်းတန်းဂျာနယ်တွင် ဗီဒီယို သရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သူ ဇူးမြတ်ထက်နှင့် တရားဝင် လက်ထပ်သည်။ ထိုသတင်း၌ပင် ထက်ထက်မိုးဦးတွင် ကိုယ်ဝန် ဆောင်ထားပြီဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ သူ၏ မွေးနေ့ရောက်တိုင်း အလှူအတန်း ပြုလုပ်လေ့ ရှိသော်လည်း ထက်ထက်မိုးဦး                  က သူ၏ အသက်ကို ထုတ်ဖော်ပြောလေ့ မရှိပေ။ သူ၏ အိမ်ထောင်ရေးအကြောင်း ဂျာနယ်များက ရေးသားကြရာတွင် သူပြုခဲ့သည့် အလှူအတန်းများအကြောင်း ထည့်သွင်းခြင်း မရှိသည့်အတွက်လည်း မင်းသမီးက ကန့်ကွက်လိုက်သည်။

ထက်ထက်မိုးဦးသည် ၂၀၁၁-ခု၊ ဇန္နဝါရီလ (၁၁)ရက်တွင် ဇူးမြတ်ထက်နှင့် ရသော စစ်လွန်းဝတီထက် ခေါ် သမီးရတနာ ဖွားမြင်သည်။&lt;ref&gt;ပေါ်ပြူလာဂျာနယ်&lt;/ref&gt;

၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရတနာဆိုင်ရှင်များအတွက် Facebook Live ဖြင့် ဈေးရောင်းပေးရာတွင်     အံ့အားသင့်ဖွယ် စံချိန်တင် ရောင်းချပေးနိုင်ခဲ့သည်။

== အကယ်ဒမီ ရရှိမှု ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!ရရှိသောခုနှစ်
!ဆုအမျိုးအစား
!ရရှိသောဇာတ်ကား
!မှတ်ချက်
|-
|၁၉၉၆
|အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင်ဆု
|''ပန်းသခင်''
|
|-
|၂၀၀၁
|အကောင်းဆုံးအမျိုးသမီးဇာတ်ဆောင်ဆု
|''သမီးမိုက်''
|
|}

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* {{Facebook|academyhtethtetmoeoo}}

{{Lifetime|၁၉၇၀| }}
[[Category:မြန်မာ အမျိုးသမီး ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ ရုပ်ရှင် ထူးချွန်ဆုရှင်များ]]</text>
      <sha1>hy0zbo0k1t3a9phj8fav2xbakaoeogl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကင်အီဆွန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12285</id>
    <revision>
      <id>1051589</id>
      <parentid>441664</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T09:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ကိုးကားချက် ထည့်သွင်း</comment>
      <origin>1051589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17207" sha1="h20bc10a9vu7cgb1xqeb7qhaoivgkkl" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name = ကင်အီဆွန်း
| image = Kim Il-sung 1984.jpg
| caption = ၁၉၈၄ ခုနှစ်က တွေ့ရသော ကင်အီဆွန်း
| office = ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး
| term_start = ၁၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၆
| term_end = ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| predecessor = ''မိမိကိုယ်တိုင်'' (ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်)
| successor = [[ကင်ဂျုံအီ]]
| office1 = မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ
| term_start1 = ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၂
| term_end1 = ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| predecessor1 = ''ရာထူး စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်''
| successor1 = ''ရာထူး ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်''
| birth_name = ကင်ဆောင်းကျူ
| birth_date = {{birth date|df=yes|1912|4|15}}
| birth_place = [[ပြုံယမ်းမြို့]]၊ ကိုရီးယားအင်ပါယာ|ကိုရီးယား (ဂျပန်ကိုလိုနီခေတ်)
| death_date = {{death date and age|df=yes|1994|7|8|1912|4|15}}
| death_place = မြောက်ကိုရီးယား
| resting_place = ကုမ်ဆူဆန် နေအိမ်တော် သုဿန်
| spouse = ကင်ဂျုံစွတ် &lt;br /&gt;(&lt;small&gt;၁၉၄၁ - ၁၉၄၉၊ ကွယ်လွန်&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;ကင်ဆောင်းအဲ (&lt;small&gt;၁၉၅၂ - ၁၉၉၄&lt;/small&gt;)
| children = [[ကင်ဂျုံအီ]] အပါအဝင် (၁၀ ဦး)
| parents = {{ubl|ကင်ဟျောင်းဂျစ်|ကန်ပန်ဆော့}}
| party = ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ
| signature = Kim Il Sung Signature.svg
}}
'''ကင်အီဆွန်း''' (၁၅ ဧပြီ ၁၉၁၂ – ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄) သည် [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] စတင်တည်ထောင်သူ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကွန်မြူနစ်နှင့် အလုပ်သမား လူတန်းစားလှုပ်ရှားမှုများ၏ ထင်ရှားသောခေါင်းဆောင် တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=80th Anniversary Of The Birth Of Kim Chol Ju Minisheet 1996 |url=https://www.propagandaworld.org/product-page/80th-anniversary-of-the-birth-of-kim-chol-ju-minisheet-1996 |access-date=19 September 2023 |website=Propagandaworld |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး ==
ဆွန်းသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ပျန်ယန်မြို့ မန်ယုန်ဒယ် ကျေးရွာ၌ လူဆင်းရဲ မိဘနှစ်ပါးမှ ဖွားမြင်ခဲ့၍ အဘ၏ အမည်မှာ မစ္စတာကင်ဟျုံဂျစ် ဖြစ်သည်။ အမိမှာ မစ်ကန်ဗန်ဆွတ် ဖြစ်သည်။ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်ကပင် နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး၊ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ရေးအတွက် နိုင်ငံခြား ကျူးကျော်ရေးသမားများကို ဆန့်ကျင်လျက် တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြသည်။ ဆွန်းသည် [[ဂျပန်]]ဆန့်ကျင်ရေး ပုန်ကန်ထကြွမှုကြောင့် ဖခင်အား ဂျပန်နယ်ချဲ့ပုလိပ်တို့က ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်စွာ ဖမ်းဆီးမှုကို မြင်တွေ့ရ၍ ဖခင်ဖြစ်သူ၏ နိုင်ငံရေးဩဇာခံရသူပီပီ ဆန့်ဂျစ် အတွေးအခေါ်များနှင့် တော်လှန်ရေး လူတန်းစား အသိစိတ်ဓာတ်များ ကိန်းအောင်းခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hoare |first=James |date=13 July 2012 |title=Historical Dictionary of Democratic People's Republic of Korea |url=https://books.google.com/books?id=ZI-6NARaLusC&amp;dq=Kim+Yong-ju+1920&amp;pg=PA226 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6151-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ကင်အီဆွန်းသည် သွားလေရာသို့ စာအုပ်များကို သယ်ဆောင်လျက် ကိုရီးယားမျိုးချစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများအကြောင်း၊ ကမ္ဘာ့ ခေါင်းဆောင်ကြီးများ အကြောင်းတို့ကို လိုလိုချင်ချင် ဖတ်ရှုတတ်သည်။ ကင်အီဆွန်းသည် ကျောင်းသားဘဝကပင် သတင်းစာများကို မှန်မှန်ဖတ်သည်။ ဆွန်းသည် ၁၄ နှစ်သားအရွယ်တွင် ဖခင် တော်လှန်ရေး တိုက်ပွဲ ဆင်နွှဲရာ [[တရုတ်ပြည်]]အရှေ့မြောက်ပိုင်းသို့ သွား၍ ဂျပန်ဆန့်ကျင်ရေး မိန့်ခွန်းများ ပေးလျက် လူကြီးလူငယ် မရွေးကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ ၁၉၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖခင် ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ဆွန်းသည် စိတ်ဓာတ် အကြီးအကျယ် လှုပ်ရှားကာ တော်လှန်ရေး တိုက်ပွဲ၌ မိမိကိုယ်ကို စွန့်လှူရန် သန္နိဋ္ဌာန် ချလိုက်ပြီး လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော်အတွက် ကေဒါများ လေ့ကျင့် မွေးထုတ်ရန် အမျိုးသားဝါဒီများက တည်ထောင်ထားခဲ့သော ဝှာဆွန်ယူဆွတ် ကျောင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Byrnes |first=Sholto |date=7 May 2010 |title=The Rage Against God, By Peter Hitchens |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512025421/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |archive-date=12 May 2010 |work=The Independent |location=London}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ ==
ကင်အီဆွန်းသည် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒဆိုင်ရာ စာအုပ်များကို လျှို့ဝှက်စွာ ဖတ်ရှု၍ မတ်ဝါဒ၊ လီနင်ဝါဒ၏ လမ်းစဉ်သာလျှင် မိမိနိုင်ငံနှင့် ပြည်သူများကို အစစ်အမှန် ကယ်တင်နိုင်မည့် လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်လာသည်။ သို့ဖြင့် ထိုနှစ် မိုးရာသီ၌ နယ်ချဲ့ဝါဒ တိုက်ဖျက်ရေး သမဂ္ဂ အမည်ရှိ တရားမဝင်သော တော်လှန်ရေး အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်ကို တည်ထောင်လိုက်သည်။ ထို့နောက် တော်လှန်သော လူငယ် ကျောင်းသား လှုပ်ရှားမှု၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ထင်ပေါ်လာသည်။

ဝှာဆွန်ယူဆွတ်ကျောင်းမှ ထွက်၍ ကလေးသူငယ်များအား ပညာပေးရန် စယ်နာလ် (နေ့သစ်) သတင်းစာကို ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသည်။ ထိုမှ တော်လှန်ရေး အောင်ပွဲသို့ ရှေးရှုမည့် လုပ်ငန်း များကို ဆက်တိုက်လုပ်နေရင်း ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် အဖမ်းခံရသည်။ သို့သော် ထောင်တွင်း၌လည်း မိမိ လမ်းညွှန်ဖွယ်ရာများကို ဆက်လက် လုပ်မြဲလုပ်ကာ ထောင်မှ ထွက်လာချိန်၌ မတ်လီနင်ဝါဒီနှင့် ကိုရီးယား တော်လှန်ရေး၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာတော့သည်။

ရဲဘော်များနှင့် လူထု၏ အတိုင်းမသိသော ယုံကြည်လေးစားမှုကို ခံယူရရှိခဲ့သည့် ကင်အီဆွန်းကို ယခင်ကရဲဘော် ကင်ဆွန်ဂျူဟု ခေါ်ရာမှ လွတ်မြောက်သော အရုဏ်ဦးဆီသို့ ဦးဆောင်သော မိုးသောက်ကြယ် ဖြစ်စေဟန်၊ ရဲဘော်ဟန်ဗြိုလ်ဟု ခေါ်ကြကာ ရဲဘော်အီဆွန်း ရရှိခြင်းဟု ပြောင်းလဲခေါ်ပြီး ရဲဘော်အီဆွန်းဟု တွင်လာသည်။ ကင်အီဆွန်းသည် ကိုရီးယားတော်လှန်ရေးကို ကိုရီးယား ကွန်မြူနစ်များနှင့် ပြည်သူများ၏ ကိုယ်ပိုင် အားထုတ်မှုဖြင့်ဆောင်ရွက်ရမည်ဟူသော ''ဂျူချေ'' အတွေးအခေါ်ကို လည်းကောင်း မိမိကိုယ်ကိုမိမိအားကိုးသော တော်လှန်ရေးစိတ် အမြဲ တင်းကြပ်စွာ တည်ရေးကို၎င်း အားပေးအားမြှောက်လုပ်ရင်း သဘောတရားနှင့် အတွေ့အကြုံများကို ပေါင်းစပ်၍ ပညာပေး စည်းရုံးမှု ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပါဝင်မှု စသည်တို့ဖြင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နယ်ချဲ့စိုးမိုးမှုမှ အောင်ပွဲဆင်ခဲ့သည်။ ဤသို့ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကြောင့် မေလ ၁ ရက်နေ့ တွင် ကိုရီးယားပြည်သူ့ ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ (မြောက်ကိုရီးယား)ကို ထူထောင်သည်။

တောင်မြောက် ကိုရီးယားစစ်ပွဲသည် ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာပြန်ရာ ကင်အီဆွန်း၏ ဦးဆောင်မှုများကို တွေ့ကြရပြန်သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကိုရီးယားစစ်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားသောအခါ ကင်အီဆွန်းမှာလည်း နိုင်ငံ၏ မာရှယ်ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့်၎င်း၊ သူရဲကောင်း ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့်၎င်း ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။ ဆွန်းသည် စာအုပ်နှင့် လမ်းညွှန်စာတမ်း အများအပြား ရေးသားခဲ့သည်။

== ဘဝနိဂုံး ==
မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံကို တည်ထောင်သူနှင့် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ ကင်အီဆွန်း သည် အသက် ၈၂ နှစ်အရွယ် ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့ နံနက်စောစောပိုင်းတွင် နှလုံးဖောက်ပြန်ကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ မြောက်ကိုရီးယား အစိုးရအနေဖြင့် ၎င်းကွယ်လွန်ပြီးနောက် နာရီပေါင်း ၃၄ နာရီကျော်ကြာသည်အထိ သေဆုံးမှုကို သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့မှ ၁၇ ရက်နေ့အထိ တရားဝင် ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ်ကာလအဖြစ် သတ်မှတ်ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းကာလအတွင်း နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရှိ နိုင်ငံတော်အလံများကို တိုင်ဝက်လွှင့်ထူခဲ့ကာ ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကခုန်မှုပုံစံအားလုံးကို တားမြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=1994-01-01 |title=North Korea Quarterly |url=https://books.google.com/books?id=LaK6AAAAIAAJ |publisher=Institute of Asian Affairs |pages=56 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ပြုံယမ်း ရေဒီယိုက ကင်အာလ်ဆောင်းသည် နှလုံးဖောက်ပြန်၍ ကွယ်လွန်ခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် သူ၏သားဖြစ်သူ [[ကင်ဂျုံအီ]]ကို &quot;ကြီးမြတ်သော ဆက်ခံသူ&quot; (ကိုရီးယား: 위대한 계승자) ဟူသော ဘွဲ့အမည်ဖြင့် မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နောက်ထပ်ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး နိုင်ငံအတွင်း မိသားစုမျိုးဆက် ခေါင်းဆောင်ပိုင်း စတင်ခြင်းကို အစပြုခဲ့သည်။ကင်ဂျုံအီ သည်  ဆယ့်ခုနစ်နှစ်အကြာတွင် သူသည် ဖခင်ဖြစ်သူ ကွယ်လွန်ခဲ့သည့် ရောဂါဝေဒနာအတိုင်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ကင်ဂျုံအီ၏ ကွယ်လွန်မှုကိုလည်း နာရီပေါင်း ၅၁ နာရီအကြာမှသာ မြောက်ကိုရီးယားအစိုးရက ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |last2= |date=1994-07-09 |title=Kim Il Sung, N. Korea's Longtime Leader, Dies : Asia: Death of Communist dictator at 82 comes weeks before North-South meeting. Experts expect instability. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-09-mn-13445-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428230846/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-09-mn-13445-story.html |archive-date=28 April 2020 |access-date=2021-11-07 |website=[[Los Angeles Times]] |language=en-US |last3= |first3= |last4= |last5= |last6= |last7= |last8= |first8= |last9=}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
{{Lifetime|၁၉၁၂|၁၉၉၄|}}
[[Category:ကမ္ဘာ့ နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်များ]]</text>
      <sha1>h20bc10a9vu7cgb1xqeb7qhaoivgkkl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051594</id>
      <parentid>1051589</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]]</comment>
      <origin>1051594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17209" sha1="8f5pm1t3951a8exr6ks34pijoeer3nn" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name = ကင်အီဆွန်း
| image = Kim Il-sung 1984.jpg
| caption = ၁၉၈၄ ခုနှစ်က တွေ့ရသော ကင်အီဆွန်း
| office = ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး
| term_start = ၁၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၆
| term_end = ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| predecessor = ''မိမိကိုယ်တိုင်'' (ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်)
| successor = [[ကင်ဂျုံအီ]]
| office1 = မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ
| term_start1 = ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၂
| term_end1 = ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| predecessor1 = ''ရာထူး စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်''
| successor1 = ''ရာထူး ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်''
| birth_name = ကင်ဆောင်းကျူ
| birth_date = {{birth date|df=yes|1912|4|15}}
| birth_place = [[ပြုံယမ်းမြို့]]၊ ကိုရီးယားအင်ပါယာ|ကိုရီးယား (ဂျပန်ကိုလိုနီခေတ်)
| death_date = {{death date and age|df=yes|1994|7|8|1912|4|15}}
| death_place = မြောက်ကိုရီးယား
| resting_place = ကုမ်ဆူဆန် နေအိမ်တော် သုဿန်
| spouse = ကင်ဂျုံစွတ် &lt;br /&gt;(&lt;small&gt;၁၉၄၁ - ၁၉၄၉၊ ကွယ်လွန်&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;ကင်ဆောင်းအဲ (&lt;small&gt;၁၉၅၂ - ၁၉၉၄&lt;/small&gt;)
| children = [[ကင်ဂျုံအီ]] အပါအဝင် (၁၀ ဦး)
| parents = {{ubl|ကင်ဟျောင်းဂျစ်|ကန်ပန်ဆော့}}
| party = ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ
| signature = Kim Il Sung Signature.svg
}}
'''ကင်အီဆွန်း''' (၁၅ ဧပြီ ၁၉၁၂ – ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄) သည် [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] စတင်တည်ထောင်သူ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကွန်မြူနစ်နှင့် အလုပ်သမား လူတန်းစားလှုပ်ရှားမှုများ၏ ထင်ရှားသောခေါင်းဆောင် တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=80th Anniversary Of The Birth Of Kim Chol Ju Minisheet 1996 |url=https://www.propagandaworld.org/product-page/80th-anniversary-of-the-birth-of-kim-chol-ju-minisheet-1996 |access-date=19 September 2023 |website=Propagandaworld |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး ==
ဆွန်းသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ပျန်ယန်မြို့ မန်ယုန်ဒယ် ကျေးရွာ၌ လူဆင်းရဲ မိဘနှစ်ပါးမှ ဖွားမြင်ခဲ့၍ အဘ၏ အမည်မှာ မစ္စတာကင်ဟျုံဂျစ် ဖြစ်သည်။ အမိမှာ မစ်ကန်ဗန်ဆွတ် ဖြစ်သည်။ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်ကပင် နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး၊ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ရေးအတွက် နိုင်ငံခြား ကျူးကျော်ရေးသမားများကို ဆန့်ကျင်လျက် တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြသည်။ ဆွန်းသည် [[ဂျပန်]]ဆန့်ကျင်ရေး ပုန်ကန်ထကြွမှုကြောင့် ဖခင်အား ဂျပန်နယ်ချဲ့ပုလိပ်တို့က ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်စွာ ဖမ်းဆီးမှုကို မြင်တွေ့ရ၍ ဖခင်ဖြစ်သူ၏ နိုင်ငံရေးဩဇာခံရသူပီပီ ဆန့်ဂျစ် အတွေးအခေါ်များနှင့် တော်လှန်ရေး လူတန်းစား အသိစိတ်ဓာတ်များ ကိန်းအောင်းခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hoare |first=James |date=13 July 2012 |title=Historical Dictionary of Democratic People's Republic of Korea |url=https://books.google.com/books?id=ZI-6NARaLusC&amp;dq=Kim+Yong-ju+1920&amp;pg=PA226 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6151-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ကင်အီဆွန်းသည် သွားလေရာသို့ စာအုပ်များကို သယ်ဆောင်လျက် ကိုရီးယားမျိုးချစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများအကြောင်း၊ ကမ္ဘာ့ ခေါင်းဆောင်ကြီးများ အကြောင်းတို့ကို လိုလိုချင်ချင် ဖတ်ရှုတတ်သည်။ ကင်အီဆွန်းသည် ကျောင်းသားဘဝကပင် သတင်းစာများကို မှန်မှန်ဖတ်သည်။ ဆွန်းသည် ၁၄ နှစ်သားအရွယ်တွင် ဖခင် တော်လှန်ရေး တိုက်ပွဲ ဆင်နွှဲရာ [[တရုတ်ပြည်]]အရှေ့မြောက်ပိုင်းသို့ သွား၍ ဂျပန်ဆန့်ကျင်ရေး မိန့်ခွန်းများ ပေးလျက် လူကြီးလူငယ် မရွေးကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ ၁၉၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖခင် ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ဆွန်းသည် စိတ်ဓာတ် အကြီးအကျယ် လှုပ်ရှားကာ တော်လှန်ရေး တိုက်ပွဲ၌ မိမိကိုယ်ကို စွန့်လှူရန် သန္နိဋ္ဌာန် ချလိုက်ပြီး လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော်အတွက် ကေဒါများ လေ့ကျင့် မွေးထုတ်ရန် အမျိုးသားဝါဒီများက တည်ထောင်ထားခဲ့သော ဝှာဆွန်ယူဆွတ် ကျောင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Byrnes |first=Sholto |date=7 May 2010 |title=The Rage Against God, By Peter Hitchens |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512025421/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |archive-date=12 May 2010 |work=The Independent |location=London}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ ==
ကင်အီဆွန်းသည် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒဆိုင်ရာ စာအုပ်များကို လျှို့ဝှက်စွာ ဖတ်ရှု၍ မတ်ဝါဒ၊ လီနင်ဝါဒ၏ လမ်းစဉ်သာလျှင် မိမိနိုင်ငံနှင့် ပြည်သူများကို အစစ်အမှန် ကယ်တင်နိုင်မည့် လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်လာသည်။ သို့ဖြင့် ထိုနှစ် မိုးရာသီ၌ နယ်ချဲ့ဝါဒ တိုက်ဖျက်ရေး သမဂ္ဂ အမည်ရှိ တရားမဝင်သော တော်လှန်ရေး အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်ကို တည်ထောင်လိုက်သည်။ ထို့နောက် တော်လှန်သော လူငယ် ကျောင်းသား လှုပ်ရှားမှု၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ထင်ပေါ်လာသည်။

ဝှာဆွန်ယူဆွတ်ကျောင်းမှ ထွက်၍ ကလေးသူငယ်များအား ပညာပေးရန် စယ်နာလ် (နေ့သစ်) သတင်းစာကို ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသည်။ ထိုမှ တော်လှန်ရေး အောင်ပွဲသို့ ရှေးရှုမည့် လုပ်ငန်း များကို ဆက်တိုက်လုပ်နေရင်း ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် အဖမ်းခံရသည်။ သို့သော် ထောင်တွင်း၌လည်း မိမိ လမ်းညွှန်ဖွယ်ရာများကို ဆက်လက် လုပ်မြဲလုပ်ကာ ထောင်မှ ထွက်လာချိန်၌ မတ်လီနင်ဝါဒီနှင့် ကိုရီးယား တော်လှန်ရေး၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာတော့သည်။

ရဲဘော်များနှင့် လူထု၏ အတိုင်းမသိသော ယုံကြည်လေးစားမှုကို ခံယူရရှိခဲ့သည့် ကင်အီဆွန်းကို ယခင်ကရဲဘော် ကင်ဆွန်ဂျူဟု ခေါ်ရာမှ လွတ်မြောက်သော အရုဏ်ဦးဆီသို့ ဦးဆောင်သော မိုးသောက်ကြယ် ဖြစ်စေဟန်၊ ရဲဘော်ဟန်ဗြိုလ်ဟု ခေါ်ကြကာ ရဲဘော်အီဆွန်း ရရှိခြင်းဟု ပြောင်းလဲခေါ်ပြီး ရဲဘော်အီဆွန်းဟု တွင်လာသည်။ ကင်အီဆွန်းသည် ကိုရီးယားတော်လှန်ရေးကို ကိုရီးယား ကွန်မြူနစ်များနှင့် ပြည်သူများ၏ ကိုယ်ပိုင် အားထုတ်မှုဖြင့်ဆောင်ရွက်ရမည်ဟူသော ''ဂျူချေ'' အတွေးအခေါ်ကို လည်းကောင်း မိမိကိုယ်ကိုမိမိအားကိုးသော တော်လှန်ရေးစိတ် အမြဲ တင်းကြပ်စွာ တည်ရေးကို၎င်း အားပေးအားမြှောက်လုပ်ရင်း သဘောတရားနှင့် အတွေ့အကြုံများကို ပေါင်းစပ်၍ ပညာပေး စည်းရုံးမှု ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပါဝင်မှု စသည်တို့ဖြင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နယ်ချဲ့စိုးမိုးမှုမှ အောင်ပွဲဆင်ခဲ့သည်။ ဤသို့ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကြောင့် မေလ ၁ ရက်နေ့ တွင် ကိုရီးယားပြည်သူ့ ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ (မြောက်ကိုရီးယား)ကို ထူထောင်သည်။

တောင်မြောက် ကိုရီးယားစစ်ပွဲသည် ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာပြန်ရာ ကင်အီဆွန်း၏ ဦးဆောင်မှုများကို တွေ့ကြရပြန်သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကိုရီးယားစစ်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားသောအခါ ကင်အီဆွန်းမှာလည်း နိုင်ငံ၏ မာရှယ်ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့်၎င်း၊ သူရဲကောင်း ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့်၎င်း ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။ ဆွန်းသည် စာအုပ်နှင့် လမ်းညွှန်စာတမ်း အများအပြား ရေးသားခဲ့သည်။

== ဘဝနိဂုံး ==
မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံကို တည်ထောင်သူနှင့် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ ကင်အီဆွန်း သည် အသက် ၈၂ နှစ်အရွယ် ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့ နံနက်စောစောပိုင်းတွင် နှလုံးဖောက်ပြန်ကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ မြောက်ကိုရီးယား အစိုးရအနေဖြင့် ၎င်းကွယ်လွန်ပြီးနောက် နာရီပေါင်း ၃၄ နာရီကျော်ကြာသည်အထိ သေဆုံးမှုကို သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့မှ ၁၇ ရက်နေ့အထိ တရားဝင် ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ်ကာလအဖြစ် သတ်မှတ်ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းကာလအတွင်း နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရှိ နိုင်ငံတော်အလံများကို တိုင်ဝက်လွှင့်ထူခဲ့ကာ ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကခုန်မှုပုံစံအားလုံးကို တားမြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=1994-01-01 |title=North Korea Quarterly |url=https://books.google.com/books?id=LaK6AAAAIAAJ |publisher=Institute of Asian Affairs |pages=56 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ပြုံယမ်း ရေဒီယိုက ကင်အာလ်ဆောင်းသည် နှလုံးဖောက်ပြန်၍ ကွယ်လွန်ခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် သူ၏သားဖြစ်သူ [[ကင်ဂျုံအီ]]ကို &quot;ကြီးမြတ်သော ဆက်ခံသူ&quot; (ကိုရီးယား: 위대한 계승자) ဟူသော ဘွဲ့အမည်ဖြင့် မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နောက်ထပ်ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး နိုင်ငံအတွင်း မိသားစုမျိုးဆက် ခေါင်းဆောင်ပိုင်း စတင်ခြင်းကို အစပြုခဲ့သည်။ကင်ဂျုံအီ သည်  ဆယ့်ခုနစ်နှစ်အကြာတွင် သူသည် ဖခင်ဖြစ်သူ ကွယ်လွန်ခဲ့သည့် ရောဂါဝေဒနာအတိုင်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ကင်ဂျုံအီ၏ ကွယ်လွန်မှုကိုလည်း နာရီပေါင်း ၅၁ နာရီအကြာမှသာ မြောက်ကိုရီးယားအစိုးရက ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |last2= |date=1994-07-09 |title=Kim Il Sung, N. Korea's Longtime Leader, Dies : Asia: Death of Communist dictator at 82 comes weeks before North-South meeting. Experts expect instability. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-09-mn-13445-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428230846/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-09-mn-13445-story.html |archive-date=28 April 2020 |access-date=2021-11-07 |website=[[Los Angeles Times]] |language=en-US |last3= |first3= |last4= |last5= |last6= |last7= |last8= |first8= |last9=}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
{{Lifetime|၁၉၁၂|၁၉၉၄|}}
[[Category:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]]</text>
      <sha1>8f5pm1t3951a8exr6ks34pijoeer3nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051596</id>
      <parentid>1051594</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T10:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]]</comment>
      <origin>1051596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17213" sha1="5bc4wgcykufabajbguceajnx0p24s1a" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
| name = ကင်အီဆွန်း
| image = Kim Il-sung 1984.jpg
| caption = ၁၉၈၄ ခုနှစ်က တွေ့ရသော ကင်အီဆွန်း
| office = ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး
| term_start = ၁၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၆
| term_end = ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| predecessor = ''မိမိကိုယ်တိုင်'' (ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်)
| successor = [[ကင်ဂျုံအီ]]
| office1 = [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]]
| term_start1 = ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၂
| term_end1 = ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| predecessor1 = ''ရာထူး စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်''
| successor1 = ''ရာထူး ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်''
| birth_name = ကင်ဆောင်းကျူ
| birth_date = {{birth date|df=yes|1912|4|15}}
| birth_place = [[ပြုံယမ်းမြို့]]၊ ကိုရီးယားအင်ပါယာ|ကိုရီးယား (ဂျပန်ကိုလိုနီခေတ်)
| death_date = {{death date and age|df=yes|1994|7|8|1912|4|15}}
| death_place = မြောက်ကိုရီးယား
| resting_place = ကုမ်ဆူဆန် နေအိမ်တော် သုဿန်
| spouse = ကင်ဂျုံစွတ် &lt;br /&gt;(&lt;small&gt;၁၉၄၁ - ၁၉၄၉၊ ကွယ်လွန်&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;ကင်ဆောင်းအဲ (&lt;small&gt;၁၉၅၂ - ၁၉၉၄&lt;/small&gt;)
| children = [[ကင်ဂျုံအီ]] အပါအဝင် (၁၀ ဦး)
| parents = {{ubl|ကင်ဟျောင်းဂျစ်|ကန်ပန်ဆော့}}
| party = ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ
| signature = Kim Il Sung Signature.svg
}}
'''ကင်အီဆွန်း''' (၁၅ ဧပြီ ၁၉၁၂ – ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄) သည် [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] စတင်တည်ထောင်သူ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကွန်မြူနစ်နှင့် အလုပ်သမား လူတန်းစားလှုပ်ရှားမှုများ၏ ထင်ရှားသောခေါင်းဆောင် တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=80th Anniversary Of The Birth Of Kim Chol Ju Minisheet 1996 |url=https://www.propagandaworld.org/product-page/80th-anniversary-of-the-birth-of-kim-chol-ju-minisheet-1996 |access-date=19 September 2023 |website=Propagandaworld |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ငယ်ဘဝနှင့် ပညာရေး ==
ဆွန်းသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ပျန်ယန်မြို့ မန်ယုန်ဒယ် ကျေးရွာ၌ လူဆင်းရဲ မိဘနှစ်ပါးမှ ဖွားမြင်ခဲ့၍ အဘ၏ အမည်မှာ မစ္စတာကင်ဟျုံဂျစ် ဖြစ်သည်။ အမိမှာ မစ်ကန်ဗန်ဆွတ် ဖြစ်သည်။ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်ကပင် နိုင်ငံလွတ်လပ်ရေး၊ ပြည်သူတို့၏ လွတ်လပ်ရေးအတွက် နိုင်ငံခြား ကျူးကျော်ရေးသမားများကို ဆန့်ကျင်လျက် တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြသည်။ ဆွန်းသည် [[ဂျပန်]]ဆန့်ကျင်ရေး ပုန်ကန်ထကြွမှုကြောင့် ဖခင်အား ဂျပန်နယ်ချဲ့ပုလိပ်တို့က ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်စွာ ဖမ်းဆီးမှုကို မြင်တွေ့ရ၍ ဖခင်ဖြစ်သူ၏ နိုင်ငံရေးဩဇာခံရသူပီပီ ဆန့်ဂျစ် အတွေးအခေါ်များနှင့် တော်လှန်ရေး လူတန်းစား အသိစိတ်ဓာတ်များ ကိန်းအောင်းခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Hoare |first=James |date=13 July 2012 |title=Historical Dictionary of Democratic People's Republic of Korea |url=https://books.google.com/books?id=ZI-6NARaLusC&amp;dq=Kim+Yong-ju+1920&amp;pg=PA226 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6151-0 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ကင်အီဆွန်းသည် သွားလေရာသို့ စာအုပ်များကို သယ်ဆောင်လျက် ကိုရီးယားမျိုးချစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများအကြောင်း၊ ကမ္ဘာ့ ခေါင်းဆောင်ကြီးများ အကြောင်းတို့ကို လိုလိုချင်ချင် ဖတ်ရှုတတ်သည်။ ကင်အီဆွန်းသည် ကျောင်းသားဘဝကပင် သတင်းစာများကို မှန်မှန်ဖတ်သည်။ ဆွန်းသည် ၁၄ နှစ်သားအရွယ်တွင် ဖခင် တော်လှန်ရေး တိုက်ပွဲ ဆင်နွှဲရာ [[တရုတ်ပြည်]]အရှေ့မြောက်ပိုင်းသို့ သွား၍ ဂျပန်ဆန့်ကျင်ရေး မိန့်ခွန်းများ ပေးလျက် လူကြီးလူငယ် မရွေးကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ ၁၉၂၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖခင် ကွယ်လွန်သွားသောအခါ ဆွန်းသည် စိတ်ဓာတ် အကြီးအကျယ် လှုပ်ရှားကာ တော်လှန်ရေး တိုက်ပွဲ၌ မိမိကိုယ်ကို စွန့်လှူရန် သန္နိဋ္ဌာန် ချလိုက်ပြီး လွတ်လပ်ရေး တပ်မတော်အတွက် ကေဒါများ လေ့ကျင့် မွေးထုတ်ရန် အမျိုးသားဝါဒီများက တည်ထောင်ထားခဲ့သော ဝှာဆွန်ယူဆွတ် ကျောင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last=Byrnes |first=Sholto |date=7 May 2010 |title=The Rage Against God, By Peter Hitchens |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100512025421/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/the-rage-against-god-by-peter-hitchens-1965109.html |archive-date=12 May 2010 |work=The Independent |location=London}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများ ==
ကင်အီဆွန်းသည် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒဆိုင်ရာ စာအုပ်များကို လျှို့ဝှက်စွာ ဖတ်ရှု၍ မတ်ဝါဒ၊ လီနင်ဝါဒ၏ လမ်းစဉ်သာလျှင် မိမိနိုင်ငံနှင့် ပြည်သူများကို အစစ်အမှန် ကယ်တင်နိုင်မည့် လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်လာသည်။ သို့ဖြင့် ထိုနှစ် မိုးရာသီ၌ နယ်ချဲ့ဝါဒ တိုက်ဖျက်ရေး သမဂ္ဂ အမည်ရှိ တရားမဝင်သော တော်လှန်ရေး အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်ကို တည်ထောင်လိုက်သည်။ ထို့နောက် တော်လှန်သော လူငယ် ကျောင်းသား လှုပ်ရှားမှု၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ထင်ပေါ်လာသည်။

ဝှာဆွန်ယူဆွတ်ကျောင်းမှ ထွက်၍ ကလေးသူငယ်များအား ပညာပေးရန် စယ်နာလ် (နေ့သစ်) သတင်းစာကို ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေသည်။ ထိုမှ တော်လှန်ရေး အောင်ပွဲသို့ ရှေးရှုမည့် လုပ်ငန်း များကို ဆက်တိုက်လုပ်နေရင်း ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် အဖမ်းခံရသည်။ သို့သော် ထောင်တွင်း၌လည်း မိမိ လမ်းညွှန်ဖွယ်ရာများကို ဆက်လက် လုပ်မြဲလုပ်ကာ ထောင်မှ ထွက်လာချိန်၌ မတ်လီနင်ဝါဒီနှင့် ကိုရီးယား တော်လှန်ရေး၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်လာတော့သည်။

ရဲဘော်များနှင့် လူထု၏ အတိုင်းမသိသော ယုံကြည်လေးစားမှုကို ခံယူရရှိခဲ့သည့် ကင်အီဆွန်းကို ယခင်ကရဲဘော် ကင်ဆွန်ဂျူဟု ခေါ်ရာမှ လွတ်မြောက်သော အရုဏ်ဦးဆီသို့ ဦးဆောင်သော မိုးသောက်ကြယ် ဖြစ်စေဟန်၊ ရဲဘော်ဟန်ဗြိုလ်ဟု ခေါ်ကြကာ ရဲဘော်အီဆွန်း ရရှိခြင်းဟု ပြောင်းလဲခေါ်ပြီး ရဲဘော်အီဆွန်းဟု တွင်လာသည်။ ကင်အီဆွန်းသည် ကိုရီးယားတော်လှန်ရေးကို ကိုရီးယား ကွန်မြူနစ်များနှင့် ပြည်သူများ၏ ကိုယ်ပိုင် အားထုတ်မှုဖြင့်ဆောင်ရွက်ရမည်ဟူသော ''ဂျူချေ'' အတွေးအခေါ်ကို လည်းကောင်း မိမိကိုယ်ကိုမိမိအားကိုးသော တော်လှန်ရေးစိတ် အမြဲ တင်းကြပ်စွာ တည်ရေးကို၎င်း အားပေးအားမြှောက်လုပ်ရင်း သဘောတရားနှင့် အတွေ့အကြုံများကို ပေါင်းစပ်၍ ပညာပေး စည်းရုံးမှု ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ပါဝင်မှု စသည်တို့ဖြင့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နယ်ချဲ့စိုးမိုးမှုမှ အောင်ပွဲဆင်ခဲ့သည်။ ဤသို့ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကြောင့် မေလ ၁ ရက်နေ့ တွင် ကိုရီးယားပြည်သူ့ ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ (မြောက်ကိုရီးယား)ကို ထူထောင်သည်။

တောင်မြောက် ကိုရီးယားစစ်ပွဲသည် ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပေါ်ပေါက်လာပြန်ရာ ကင်အီဆွန်း၏ ဦးဆောင်မှုများကို တွေ့ကြရပြန်သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကိုရီးယားစစ်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားသောအခါ ကင်အီဆွန်းမှာလည်း နိုင်ငံ၏ မာရှယ်ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့်၎င်း၊ သူရဲကောင်း ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့်၎င်း ချီးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။ ဆွန်းသည် စာအုပ်နှင့် လမ်းညွှန်စာတမ်း အများအပြား ရေးသားခဲ့သည်။

== ဘဝနိဂုံး ==
မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံကို တည်ထောင်သူနှင့် အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ ကင်အီဆွန်း သည် အသက် ၈၂ နှစ်အရွယ် ၁၉၉၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့ နံနက်စောစောပိုင်းတွင် နှလုံးဖောက်ပြန်ကာ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ မြောက်ကိုရီးယား အစိုးရအနေဖြင့် ၎င်းကွယ်လွန်ပြီးနောက် နာရီပေါင်း ၃၄ နာရီကျော်ကြာသည်အထိ သေဆုံးမှုကို သတင်းထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ဇူလိုင်လ ၈ ရက်နေ့မှ ၁၇ ရက်နေ့အထိ တရားဝင် ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ်ကာလအဖြစ် သတ်မှတ်ကြေညာခဲ့ပြီး ယင်းကာလအတွင်း နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးရှိ နိုင်ငံတော်အလံများကို တိုင်ဝက်လွှင့်ထူခဲ့ကာ ဖျော်ဖြေရေးနှင့် ကခုန်မှုပုံစံအားလုံးကို တားမြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |date=1994-01-01 |title=North Korea Quarterly |url=https://books.google.com/books?id=LaK6AAAAIAAJ |publisher=Institute of Asian Affairs |pages=56 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ပြုံယမ်း ရေဒီယိုက ကင်အာလ်ဆောင်းသည် နှလုံးဖောက်ပြန်၍ ကွယ်လွန်ခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် သူ၏သားဖြစ်သူ [[ကင်ဂျုံအီ]]ကို &quot;ကြီးမြတ်သော ဆက်ခံသူ&quot; (ကိုရီးယား: 위대한 계승자) ဟူသော ဘွဲ့အမည်ဖြင့် မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နောက်ထပ်ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး နိုင်ငံအတွင်း မိသားစုမျိုးဆက် ခေါင်းဆောင်ပိုင်း စတင်ခြင်းကို အစပြုခဲ့သည်။ကင်ဂျုံအီ သည်  ဆယ့်ခုနစ်နှစ်အကြာတွင် သူသည် ဖခင်ဖြစ်သူ ကွယ်လွန်ခဲ့သည့် ရောဂါဝေဒနာအတိုင်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ကင်ဂျုံအီ၏ ကွယ်လွန်မှုကိုလည်း နာရီပေါင်း ၅၁ နာရီအကြာမှသာ မြောက်ကိုရီးယားအစိုးရက ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |last2= |date=1994-07-09 |title=Kim Il Sung, N. Korea's Longtime Leader, Dies : Asia: Death of Communist dictator at 82 comes weeks before North-South meeting. Experts expect instability. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-09-mn-13445-story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428230846/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1994-07-09-mn-13445-story.html |archive-date=28 April 2020 |access-date=2021-11-07 |website=[[Los Angeles Times]] |language=en-US |last3= |first3= |last4= |last5= |last6= |last7= |last8= |first8= |last9=}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
{{Lifetime|၁၉၁၂|၁၉၉၄|}}
[[Category:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]]</text>
      <sha1>5bc4wgcykufabajbguceajnx0p24s1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဂ္ဂါ စနိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15988</id>
    <revision>
      <id>1051588</id>
      <parentid>689281</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1051588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10993" sha1="9zzxcqjz2xpc5itg1jy3gc0ubhpqvfa" xml:space="preserve">[[File:WHU-Zhou.jpg|thumb|250px|အဂ္ဂါစနိုးနှင့် သူ့မိတ်ဆွေဇနီးမောင်နှံ]]
အမေရိကန် သတင်းစာဆရာတစ်ဦးဖြစ်သူ အဂ္ဂါပတ်စနိုးသည် သတင်းစာလောကတွင်သာမက စာရေးဆရာလောကတွင်လည်း ကျင်လည်ခဲ့သူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်ရေးရာ ပါရဂူတစ်ဦးအဖြစ် လူသိများခဲ့သည်။ စနိုးကို [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု]] ကန်းဆပ်မြို့၌ ၁၉ဝ၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အဘ၏မျိုးနွယ်သည် အိုင်းရစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်မျိုးနွယ်ဝင်ဖြစ်သည်။ အမိ၏မျိုးနွယ်မှာ အိုင်းရစ်နှင့် ဂျာမန်မျိုးနွယ်ဝင် ဖြစ်သည်။

အဂ္ဂါစနိုးသည် ငယ်ရွယ်စဉ်က အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ကန်းဆပ်ဂျူနီယာ ကောလိပ်၌ပညာဆည်းပူးခဲ့ပြီးနောက် မစ်ဆူးရီတက္ကသိုလ်မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့လေသည်။ စနိုး၏ ဖခင်ဖြစ်သူသည် စီးပွားရေးသတင်းစာ တစ်စောင်၏ အယ်ဒီတာအဖြစ် တာဝန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး စာပုံနှိပ်စက် တစ်လုံးကို တည်ထောင်ထားရှိခဲ့သည်။

အဂ္ဂါစနိုးသည် ဖခင်ဖြစ်သူ၏ စာပေလုပ်ငန်းများကို ဝင်ရောက်တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်ရင်း စာပေလောကနှင့် ရင်းနှီးမှုများ ရရှိခဲ့သည်။ သတင်းစာလောကတွင် ကျင်လည်ကာ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်သို့ လှည့်လည်၍ ဗဟုတုတများကို ရှာဖွေလိုသော စနိုးသည် ငယ်စဉ်ကပင် ကမ္ဘာ့အရှေ့တိုင်းဖျား ဒေသများသို့ စွန့်စားသွားလို စိတ်ရှိခဲ့သူတစ်ဦးဖြစ်လေသည်။

တက္ကသိုလ်တွင် ရှိစဉ်က သတင်းစာဆရာသင်တန်းများလည်း တက်ခဲ့သည်။ ကန်းဆပ်မြို့ထုတ် သတင်းစာတစ်စောင်တွင်လည်း အလုပ်လုပ်ခဲ့ဖူးသည်။ ထို့နောက်နယူးယော့မြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့လာပြီးသတင်း စာတိုက်တစ်ခုတွင် အလုပ်လုပ်နေစဉ် ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် စွန့်စားလိုစိတ်ရှိ၍၎င်း၊ နိုင်ငံရပ်ခြား ဗဟုသုတကို ရလို၍ တစ်ကြောင်း ကမ္ဘာ့အရှေ့ဖျားနိုင်ငံများသို့ ခရီးထွက်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က အဂ္ဂါစနိုးသည် အသက် ၂၂ နှစ်မျှသာ ရှိသေးသည်။

တရုတ်နိုင်ငံသို့ရောက်ရှိသောအခါ ရှန်ဟဲမြို့ထုတ် ချိုင်းနား ဝိကလီးရီဗြူး စာစောင်တွင် လက်ထောက်အယ်ဒီတာအဖြစ် ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သည်။ အမေရိကန်သတင်းစာ''ရှီကာဂိုထရီဗြွန်း'' အတွက် လက်ထောက် သတင်းထောက်အဖြစ်လည်း ဆောင်ရွက်သည်။ အဂ္ဂါစနိုးသည် ယင်းသို့လုပ်ငန်းတာဝန်ကို တစ်ဖက်မှ ဆောင်ရွက်ရင်း တစ်ဖက်မှလည်း တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ပြည်သူလူထု၏ အခြေအနေကို လေ့လာသည်။ တရုတ်ဘာသာစကားကိုလည်း သင်ယူတတ်မြောက်ထားလေသည်။

၁၉၃ဝ-၃၄ ခုနှစ်များအတွင်း သတင်းစာ မဟာလီမိတက်အတွက် အိန္ဒိယ၊ တရုတ်နှင့် မန်ချူးရီးယားနိုင်ငံများဆိုင်ရာ သတင်းထောက်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၃၄-၃၇ ခုနှစ်များတွင် နယူးယော့ဆန်း သတင်းစာအတွက်လည်းကောင်း၊ ၁၉၃၂-၃၉ ခုနှစ်များတွင် လန်ဒန်မြို့ထုတ် ဒေလီဟယ်ရယ် သတင်းစာအတွက်လည်းကောင်း၊ အထူးသတင်းထောက်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။

တစ်ဖက်တွင် သတင်းစာဆရာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ရင်း အဂ္ဂါစနိုးသည် ပေပင်မြို့ ယင်ချင်တက္ကသိုလ်တွင်လည်း ကထိကအဖြစ် ၁၉၃၄-၃၅ ခုနှစ်အတွင်း အမှုထမ်းခဲ့သေးသည်။ ထိုစဉ်က စနိုး၏ တပည့်များတွင် ယနေ့တရုတ် ပြည်သူ့သမ္မတ နိုင်ငံ၏ ရှေ့တန်းခေါင်းဆောင်ကြီးများ ဖြစ်နေကြသူများ အတော်များများ ပါဝင်လေသည်။ စနိုးသည် ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံသစ်၏ ဥက္ကဋ္ဌကြီးဖြစ်လာမည့် မော်စီတုံးနှင့် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် [[ချူအင်လိုင်း]]တို့အား ပထမဆုံး တွေ့ဆုံခွင့်ရခဲ့သော နိုင်ငံခြားသတင်းထောက် ဖြစ်သည်။

တရုတ်နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံသားတစ်ဦးကဲ့သို့ ခုနစ်နှစ်ကြာ နေထိုင်ပြီးနောက်မှ အဂ္ဂါစနိုးသည် ကမ္ဘာကျော်ခဲ့သော ''တရုတ်နိုင်ငံပေါ်မှ ကြယ်နီ''(၁၉၃၇) စာအုပ်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ အခြားစာအုပ်များလည်း ဆယ်အုပ်မက ရေးသားခဲ့ရာ ''အရှေ့ဖျားမှ ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာ'' (၁၉၃၄)၊ ''လောင်ကျွမ်းထားသည့်မြေ'' (၁၉၄၁)၊ ''ဆိုဗီယက်တို့၏ စွမ်းအား'' (၁၉၄၅)၊ ''တရုတ်နိုင်ငံ၏ ပြောင်းလဲမှုကြီး'' (၁၉၆၂)တို့ ပါဝင်သည်။

အဂ္ဂါစနိုးသည် ၁၉၄၂-၄၆ ခုနှစ်များတွင် စစ်အတွင်း အမေရိကန်နှင့် ဗြိတိသျှ သတင်းထောက် အဖြစ်ဖြင့် ရုရှ၊ အိန္ဒိယ၊ မြောက်အာဖရိက၊ ဗြိတန်၊ ပြင်သစ်၊ ဂျာမနီ၊ ဩစတြီးယား၊ တရုတ်နှင့် ဂျပန် နိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရပြီး အမေရိကန် တပ်မတော်၏ အသိအမှတ် ပြုခြင်းကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ခံယူရသည်။ 

၁၉၄၇-၄၈ ခုနှစ်တွင် ဥရောပ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] များဆိုင်ရာ သတင်းထောက်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ရပြန်ပြီး ဆက်လက်၍လည်း သတင်းစာလောကတွင် ကျင်လည်ခဲ့ရသည်။

စစ်ပြီးခေတ်တွင် အဂ္ဂါစနိုးသည် တရုတ်၊ အိန္ဒိယနှင့် ဆိုဗီယက်နိုင်ငံနှင့် စပ်လျဉ်းသော ရေးရာပါရဂူအဖြစ် သတင်းစာလောကတွင် ဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဟားဗဒ်တက္ကသိုလ်တွင် သုတေသန အထူး အတိုင်ပင်ခံအဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သေးသည်။

အဂ္ဂါစနိုးသည် သတင်းစာလောကတွင် ဆက်လက် ကျင်လည်ကာ တရုတ်ရေးရာ ပါရဂူတစ်ဦးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ရင်း ၁၉၇၂ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန် နိုင်ငံတွင် ကွယ်လွန်သွားသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၃)&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;

{{lifetime|၁၉၀၅|၁၉၇၂}}

[[Category:အမေရိကန် စာရေးဆရာများ]]
[[Category:အမေရိကန် ဂျာနယ်လစ်များ]]</text>
      <sha1>9zzxcqjz2xpc5itg1jy3gc0ubhpqvfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဲပုံစေတီပွဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16709</id>
    <revision>
      <id>1051537</id>
      <parentid>963565</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:17:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48292-19</username>
        <id>147835</id>
      </contributor>
      <origin>1051537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33315" sha1="jz5z4q4w2kja9ggj0hdnd9ne7lusdws" xml:space="preserve">[[File:2016 Songkran-temple-sand IMG 4320.jpg|thumb|A sand pagoda constructed at Wat Phu Khao Thong in Ko Samui during Songkran]]
(၁၂) တစ်ပေါင်းလ မိန်ရာသီတွင် သဲပုံစေတီပွဲကို ကျင်းပရိုး ရှိလေသည်။ ဤလတွင် ဧရာဝတီမြစ်တွင် သဲသောင်များ ဖြူဖြူဖွေးဖွေး ထွန်းပေါ်၍ ရေကျေးရေငှက်များ မြူးထူးပျော်ပါးကြသဖြင့် အလွန်ကြည်နူး ဘွယ်ဖြစ်လေသည်။ ထိုအခါတွင် မင်းမိဘုရားနှစ်ပါးသည် မင်းညီမင်းသား မှူးတော်မတ်တော်တို့ 
နှင့်အတူ သောင်ပြင်သို့ ထွက်စံတော်မူကာ သဲပုံစေတီများကို တည်၍ ပူဇော်ကန်တော့ကြလျက် ပွဲလမ်းသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပကြလေသည်။ ဤကိုရည်၍ အင်းဝမြို့ဘွဲ့ဆဲ့နှစ်ရာသီလူးတားတွင်၊
::တစ်ပေါင်းလသာ၊ လတကာထက်
::နှိုင်းရာဖက်ရှောင်၊ လများနောင်ကား
::တောင်လည်းသာမော၊ တောလည်းသာထွေ
::ရေလည်းသာလှ၊ ဖြူလွသောင်ပြင်
::ငှက်ပေါင်းရွှင်လျက်၊ သဘင်အပြီ
::သဲစေတီဟု၊ မြှောက်ချီရွှင်ပ
::ပူဇော်ကြမှ၊ ပြည်ပပြည်တွင်း
::ဖြောင့်စင်းရည်စောင်၊ ဆီမီးထောင်နှင့်
::ထွန်းပြောင်ညီရုံး၊ ပန်းလျှင်ကုံးသို့
::နှလုံးသဒ္ဓါ၊ ရတနာသုံးဘော်
::ဖူးမြော်ကုန်ကြ၊ လွန်ရွှင်ပြရှင့်။ ဟူ၍ ဖွဲ့ဆိုထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။

ဤသို့အားဖြင့် ဆယ့်နှစ်ရာသီပွဲတော်တို့ကို မင်းမိဘုရား နှစ်ပါးအမှူးပြု၍ အစဉ်တစိုက် ကျင်းပလာခဲ့ကြရာ အချို့ပွဲတော်များသည် ယခုအခါတိုင်အောင် ဆက်လက်ခေတ်စားဆဲပင် ဖြစ်ပေသည်။ အချို့မှာမူကား တိမ်ကောပပျောက်ကြလေပြီတည်း။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄)&lt;/ref&gt;

::သင်္ကြန်တာကူး၊ နှစ်ဦးညောင်ရေ၊
::စာပလွေခင်း၊ ပဉ္စင်းတော်ခံ၊
::စာရေးတံနှင့်၊ မြစ်ရံပွဲကြီး၊
::ဆီမီးထွန်းချိန်၊ ကထိန်နတ်ကျင်း၊
::မြင်းခင်းထွက်ဝင်၊ သဘင်မီးအုံး၊
::ဂူလုံးသဲပုံ၊ စေ့စုံစီလျဉ်၊
::ဤသို့ယှဉ်သား၊ လစဉ်စမြဲ၊
::ဆယ့်နှစ်ပွဲကို၊ မလွဲသော...ဟူ၍ 

ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ထင်ရှားကျော်စောသောပျို့စာဆိုလက်ဝဲသုန္ဒရက ''သာဓိနပျို့''စာ(ပုဒ်ရေ-၂၉)တွင် ဖွဲ့ဆိုထားရာ ရှေးအခါကုန်းဘောင်ခေတ်တွင်
''ဂူလုံးသဲပုံ''စေတီပူဇော်ပွဲမျိုး တပေါင်းလရာသီ၌ ကျင်းပကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည်။ စာဆိုတော် လက်ဝဲသုန္ဒရသည် (၁၀၈၅ခန့်မှ ၁၁၆၁ခန့်)တွင် ထင်ရှားရှိ၍ ဘိုးတော်ဘုရားဗဒုံမင်းလက်ထက်၌ ကျော်ကြားသော ရတုစာဆိုလည်း ဖြစ်သည်။ သာသနာ့ဒါယကာလောကဓိပတိဘွဲ့ နာမံရှိသော
အလောင်းမင်းတရားကြီး ဦးအောင်ဇေယျ၏လက်ထက်ပြုစုသော အင်ရုံဝန်ကြီးသီရိဥဇနာ၏''အင်ရုံစာတမ်း''တွင်မူ ၁၂-လရာသီပွဲများ အကြောင်းရေးသားရာတွင် ''သဲပုံစေတီ''ပူဇော်ပွဲများ မတွေ့ရှိရချေ။ သို့သော် ရှေးမြန်မာများသည် တပေါင်းလတွင် လယ်ယာရိတ်သိမ်းပြီးချိန်၌
အားလပ်ကြသည့်အလျောက် ''ဘုရားပွဲတော်များ''မြို့ကြီးများတွင်မက ကျေးလက်များတွင် ဆင်ယင်ကျင်းပသော ရှေးထုံးတရပ်ရှိပေသည်။ ဤသည်ကို ဆီသည်ရွာစားဦးအောင်ကြီးက တပေါင်းလဘွဲ့လူတားတွင် ''သဘင်အပြီး၊ သဲစေတီဟု၊ မြှောက်ချီရှင်ပ၊ ပူဇော်ကြမှ''ဟု စပ်ဆိုခဲ့သည်။


သဲပုံစေတီပွဲပူဇော်သည့်မှတ်တမ်းကို ညောင်ရမ်းခေတ်လူးတားနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ''ပျို့''စာပေ၌ တွေ့ရှိရသည့်အလျောက် ညောင်ရမ်း အမရပူရခေတ် ဓလေ့ဘာသာပွဲတစ်ရပ်အဖြစ် တွေ့ခဲ့ပေသည်။ 

ယခုအခါ သဲပုံစေတီ ပူဇော်သော ဓလေ့ကို မန္တလေးမြို့၌ ရှေးမူမပျက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းကာ နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲများကို တွေ့ကြရလေသည်။ တွေ့ရှိသော ဒေသနယ်မြေသည် မန္တလေးမြို့ [[ရွှေတချောင်း]]တလျှောက်တွင် ဖြစ်သည်။ ရွှေတချောင်းဆိုသည်မှာ အမရပူရမြို့ နန်းတည်မင်းတရားကြီး ဘိုးတော်ဘုရားဗဒုံမင်းလက်ထက်(၁၁၄၄-၁၁၈၁)ခု၌ ရှေ့ဝင်းတော်မှူးကြီးဦးရောက် ကြီးကြပ်ဆည်ဖို့ တူးဖောက်သည့်မြောင်းဖြစ်သည်။ ရေများသည် [[တက်သေးအင်း]]သို့ ရောက်သည်။ ရှေးအခါက ရေရှင်စီး၍ လှေများသည် မတ္တရာမှ အမရပူရမြို့သို့တိုင် ပေါက်သည်။ ရွှေတချောင်း၏မူလစီးရာ မတ္တရာမြို့နယ် မြောင်းကြီး၏အမည်ကို နှဲကုပ်သိုမြောင်းဟူ၍ခေါ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤနှဲကုပ်သိုမြောင်း၏အမည်ကို ဘိုးတော်လက်ထက်၌ ''မတဲစစ်တမ်း''နှင့်''ပေါက်တောစစ်တမ်း''(ဘိုးတော်ဘုရား ၁၁၅၅-ခုနှစ်စစ်တမ်းများ)တွင် တွေ့ရသည်။ ရှေးပုရပိုက်မြေပုံတွင်လည်း နှဲကုပ်သိုမြောင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤနေရာဒေသဖြစ်သော ရွှေတချောင်းကြီးတလျှောက်၌ ယခုမန္တလေးမြို့ ၂၁-လမ်းမှသည် ဒေါနခြံရပ်သို့တိုင်အောင် သဲပုံစေတီများကို တွေ့ရှိကြရပေသည်။ ဤသဲပုံစေတီများ တည်ထားသော ရပ်ကွက်အမည်နာမများသည်လည်း [[ရဟိုင်း]]၊ မင်းသားစု စသောဝါဟာရအမည်များဖြင့် တွေ့ရှိရသည်။
==သမိုင်းမှတ်တမ်း==
ရှေးအစဉ်အလာပြောကြသော သမိုင်းမှတ်စုများအရ အင်းဝမြို့ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရားကြီး (၁၁၂၅ မှ ၁၁၃၈)သည် ယိုးဒယားပြည်ကို အောင်နိုင်စဉ်အခါက (အေဒီ ၁၇၆၇၊ မြန်မာ သက္ကရာဇ် ၁၁၂၉) ယိုးဒယားနိုင်ငံမှ မင်းနှင့်တကွ လူသူအများ ခေါ်ဆောင်လာသည်။ ရဟိုင်း ပိတ်တုံကျော်၊ သောက္ကတဲဌာနီ၊ သုဝဏ်ခလောက်၊ ပိဿလောက်မြို့များကို အောင်နိုင်၍ ထိုအရပ်ဒေသမှ လူအများကိုလည်း ခေါ်ဆောင်လာသည်။ ဇင်းမယ်ကြောင်းချီရာမှလည်း ယွန်း၊ ဇင်းမယ်၊ လောမှ လူအများပါလာကြသည်။ ယွန်း၊ ဇင်းမယ်၊ လောမှ လူအများကို လင်းဇင်းအမည်ဖြင့် တပ်ဖွဲ့၍ ပေးထားလေသည်။ လင်းဇင်းအမှုထမ်းဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။ လင်းဇင်းကုန်းဟူ၍လည်း အမရပူရမြို့နယ်အတွင်း၌ ရှိသည်။ သို့သော် ထိုစဉ်အခါက အမပရပူရမြို့ဟု မြို့နန်း မတည်ရသေးချေ။ အင်းဝမြို့နန်း ဒေသ သာရှိသေးသည်။ သို့သော် မတဲ(ယခု မန္တလေးမင်းတဲအရပ်)ဒေသသည် တရုတ်ကုန်သည်များ နေထိုင်ကြရာ ဒေသဖြစ်ခဲ့သည်။ အချို့က တရုတ်ကုန်သည်
များသည် ထိုစဉ်အခါက အမရပူရ မတည်မီအချိန် ရွှေဂွမ်းထုပ်အရပ်၌ နေရာချပေးခဲ့ရာ တရုတ် ဘုံကျောင်းကိုပင် ဆောက်လုပ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ယခု အမရပူရ ကွမ်ယင်တရုတ်ဘုရားကျောင်းတည်ရာ ဖြစ်သည်။ သက္ကရာဇ်မှာ ၁၁၃၅-ခု(အေဒီ ၁၇၇၃)ဖြစ်သည်။

သဲပုံစေတီတည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်မှာ သက္ကရာဇ် ၁၂၃၀-ခုနှစ် နောက်ပိုင်း၌ ပေါ်ပေါက်လာဖွယ်ရာများ တွေ့ရှိရလေသည်။ ပျို့စာပေအထောက်အထားအရ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား အမရပူရမြို့နန်း တည်ထားပြီးသည့်အချိန်အခါ (သက္ကရာဇ် ၁၁၄၄-၄၅-၄၆-၄၇-၄၈)လောက်တွင် ဖြစ်နိုင်စရာ တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် အင်းဝနပြေည်တော် ကောင်းစားစဉ်အခါ အမရပူရနပြေည်တော်လည်း မတည်မီအခါကပင် ရွှေတချောင်းဖောက်မည့်ဒေသများ၌ နိုင်ငံတပါးမှ လူမျိုးခြားများကို နပြေည်တော်နှင့် ဝေးဝေး သာယာကောင်းမွန်သည့်နေရာ၌ ချပေးခဲ့ဟန်ရှိသည်။

==ဗုဒ္ဓကျမ်းဂန်လာ သဲပုံစေတီ==
စေတီတော်များအကြောင်းနှင့်ဗုဒ္ဓကျမ်းဂန်လာ သဲပုံစေတီအကြောင်းကို အရှင်ဩဒါတ
သီရိဘိဝံသ(ပါဠိပါရဂူ)ပြုစုသော''မြတ်ဗုဒ္ဓ၏သွင်ပြင်လက္ခဏာများ''စာအုပ်(၁၉၈၂-ခု၊ ဖေဖော်
ဝါရီလ၊ သမ္မဒါသာသနိကစာပဖြေန့်ချီရေး၊ မြန်မာ့ဂုဏ်ရည်လမ်း၊ ကန်တော်ကလေး၊ ရန်ကုန်မြို့)
တွင် တွေ့ရှိရပေသည်။
===စေတီများတွင်===
# ပရိဘောဂစေတီ=ဘုရားရှင်အသုံးပြုသော ပရိက္ခရာအသုံးအဆောင်များနှင့်နေထိုင်ရာ ဗောဓိပင်
# ဥဒ္ဒိဿကစေတီ=ဘုရားကိုယ်စား ရုပ်ပွားဆင်းတုတော်များ။
# ဓာတုစေတီ=ဘုရားရှင်ဓာတ်တော်များ ဌာပနာ၍ တည်ထားသောစေတီ။
# ဓမ္မစေတီ=ဘုရားရှင်ဟောကြားခဲ့သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်စသော ပိဋကတ်စာပေများကို ထည့်သွင်းဌာပနာ၍ တည်ထားသော စေတီ။ (ပိဋကတ် သုံးပုံကျမ်းများ ပူဇော်မှုလည်း ဓမ္မစေတီပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။) ဟူ၍ စေတီလေးမျိုးရှိသည်။


သဲပုံစေတီ ပူဇော်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ''ဗုဒ္ဓ၏သွင်ပြင်လက္ခဏာများ''စာအုပ်(စာမျက်နှာ၃၀၉-၃၁၃)တွင်ဖော်ပြသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အချုပ်သဘောမှာ ပုလိနထူပီယမထေရ်နှင့်စပ်လျဉ်းသည်။ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက် ပုလိနထူပီယမထေရ်သည် (၇)နှစ်အရွယ်ငယ်ငယ် ရဟန္တာဖြစ်သည်။ သာဝတ္ထိမြို့၌ မိဘနှစ်ပါးသည် ဘုရားကို နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ဝတ်တက်ဝတ်ကပ် ပြုသည်ကိုမြင်၍ မိမိ၏ရှေးဘဝပေါင်းများစွာက သဲပုံစေတီတည်၍ ဘုရားဂုဏ်ကို ပွားများလျက် နေ့စဉ် မှန်မှန် ဝတ်တက်ဝတ်ကပ်ရေချမ်း ပန်းဆီးမီးများ ပူဇော်ခဲ့သည်ကို ပြန်လည်အောက်မေ့မိစဉ်မှာပင် အာသေဝါကုန်ခန်း၍ ရဟန္တာမထေရ် ဖြစ်သွားပေသည်။
ပုလိနထူပိယမထေရ်၏အတိတ်ဘဝ၌ ဈာန်သမာပတ် အဘိညာဉ်နာရဒရသေ့ကြီးဖြစ်စဉ် တပည့်တသောင်းလေးထောင်၏အပူဇော်ခံနေ၏။ လောကီအဘိညာဉ်ဖြင့် နေရာမှ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏အကြောင်းကို ဝေဒကျမ်းများ၌ တွေ့ရှိရသဖြင့် ဘုရားရှင်၏လွန်ကဲထူးမြတ်သော ဂုဏ်အပေါင်းကို ရည်စူးကာ အမရိကာမြစ်ကမ်းပါးတွင် သဲပုံစေတီတည်၍ နေ့စဉ်တကြိမ် ညဉ့်တကြိမ် ဝတ်ပြုဆည်းကပ် ရေပန်းဆီမီးမပြတ် ပူဇော်သည်။ နာရဒရသေ့ကြီးသည် သဲပုံစေတီ
ကို ဆရာသမားအရာထား ကိုးကွယ်ပူဇော်ရာ၌ ''အမောင်နာရဒ၊ သင်သည် အိုနာသေစသော ဒုက္ခများငြိမ်းလို၍ ဘုရားကို ကိုးကွယ်ခြင်းဖြစ်၏။ အိုနာသေ ဒုက္ခများအကြောင်း အရင်းခံဖြစ်သော ကိလေသာပယ်သတ်ရန် ကိုးကွယ်ခြင်းဖြစ်၍ မကောင်းသော ကိလေသာစိတ်များဖြင့် ခွင့်မပေးသင့်''ဟူ၍ မိမိစိတ်ကို ဆုံးမ၍ သဲပုံစေတီကို ကြည့်ပြီး ထူးမြတ်သော ကုသိုလ်တရားများရ၍ ကိလေသာအပူကို ပယ်ဖျောက်လေ၏။
==သဲပုံစေတီ အကျိုးတရား==
ထိုသို့ သဲပုံစေတီတည်ထားကိုးကွယ်သော ကျေးဇူးကြောင့် နာရဒရသေ့ကြီးသည် ထိုဘဝမှသေသော် ဗြဟ္မာပြည်ရောက်၍ သက်တမ်းအတိုင်း နပြေီး တာဝတိံသာ၌ သိကြားမင်းအဖြစ် ၈၀-ကြိမ်၊ စကြာမင်းကြီးအဖြစ် အကြိမ် ၃၆-ကြိမ်ဖြစ်ခဲ့ရ၏။ ထို့နောက်၌ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက် ပုလိနထူပိယမထေရ်ဖြစ်ပြီး ဒုဂ္ဂတိဘဝ၌ မဖြစ်ရပဲ သုဂတိဘဝ၌သာဖြစ်သည်။ သဲပုံစေတီတော်ကို အာရုံပြုကာ ဘုရားဂုဏ်တော်ကို အဖန်ဖန်ပွားများ၍ ဗုဒ္ဓါနုဿတိသမထဘာဝနာကုသိုလ်ထင်မြင်ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းရှုခြင်းဖြင့် ပုလိနထူပိယမထေရ်သည် မိဘများ ဝတ်ပြု၍ အာသေဝါကုန်ခန်း ရဟန္တာဖြစ်သွားသည်။


ဤသို့ဖြင့် ရုပ်ရှင်တော်ဘုရားကို မျက်ဝါးထင်ထင် မဖူးမြင်ရသော်လည်း ဘုရားကိုယ်စား သဲပုံစေတီတော်ကို အာရုံပြုပူဇော်သည့်ကုသိုလ်ကံသည် ထူးခြားဆန်းကြယ်ကြီးကျယ်သော အကျိုးပေးကြောင့် အရှင်ဩဒါတသီရိဘိဝံသက ရေးပြထားပေသည်။ ထိုမှတပါးလည်း ဇင်းမယ်ပဏ္ဏာသ(၃) စန္ဒရာဇာတ် (၅)ဝိရိယပဏ္ဍိတဇာတ်၊ နိပါတ်ဇာတ်တော်ကြီးများတွင်လည်း သဲပုံစေတီနှင့်ဆိုင်ရာ ဇာတ်ပါရှိကြောင်း သိရသည်။
==ရဟိုင်းမုန့်တီစု သဲပုံစေတီ==
မန္တလေးမြို့ ရဟိုင်းမုန့်တီစုရပ်ရှိ သဲပုံစေတီကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ကဆုန်လဆန်း ၁၃-ရက်တွင် တည်ကြသည်။ မူလက အမရပူရခေတ် ဘိုးတော်ဗဒုံမင်း တရားကြီးလက်ထက် သက္ကရာဇ် ၁၁၄၄-၁၁၄၈ ခုနှစ်များ၌ ပူဇော်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိလာသည်ဟု ရှေးလူကြီးများက မှတ်ယူခဲ့ကြလေသည်။ သဲပုံစေတီတော်သည် အောက်ခြေမှ ထီးတော်အထိ ၂၅-ပေ ဉာဏ်တော်ရှိ၍ သဲများစုပုံကာ တနေ့ပြီးအောင်တည်သည့်ဓလေ့ရှိသည်။ သဲဖြင့်တည်၍ ယာယီသဘောပူဇော်ကြသော်
လည်း အပျက်အစီးမရှိ တနှစ်ခန့်ကြာရှည်သည်လည်း ရှိသည်။ ရဟိုင်းမုန့်တီစု သဲပုံစေတီပူဇော်ရာတွင် သံဃာတော် ၅၄-ပါးနှင့်ဘုရားပွဲ တပွဲပါ ၅၅-ပါး ပူဇော်သည်မှာ ရှေးက အစဉ်အလာဖြစ်ခဲ့သည်။ သံဃာစင်တွင် သံဃာတော်များ နေရာယူထိုင်ပြီး ရဟန်းသံဃာတော်များ ရှေ့မှောက်အရောက် ဆွမ်းဘောဇဉ်လှူဖွယ်များကို ဆက်ကပ်လေ့ရှိပြီး သံဃာတော်များကို ငှက်ပျောတခိုင် အုန်းတလုံးဖြင့် ကန်တော့ပွဲကို ပြင်ဆင်ကြသည်။ ဤသို့သဲပုံစေတီတည်လုပ်မှုကို ရပ်ရွာလူကြီးများက ရိုးရာမပျက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြရာ အသက်ရာပြည့်နေထိုင်သွားသောပုဂ္ဂိုလ်ကြီး
ဘိုးဦးထွန်းကျော်သည် သက္ကရာဇ် ၁၉၆၇-ခုက ကွယ်လွန်အနိစ္စ ရောက်ခဲ့သည်။

==သဲပုံစေတီ တည်သည့်စနစ်==
သဲပုံစေတီ တည်သည့်စနစ်သည် ရှေးစေတီတည်ထားမှုများနှင့်အညီသာဖြစ်သည်။ စေ
တီမတည်မီ အထက်က တည်ခဲ့သော နေရာစေတီအဟောင်းကိုဖျက်၍ ရှင်းလင်းပြီးနောက် ဧရာ
ဝတီမြစ်ယံမှ သယ်ဆောင်လာသောသဲများဖြင့် စ၍ အောက်ခြေ ပထမပစ္စယံကို တည်သည်။ သဲ
ကို ရေနှင့်အသင့်ဖျော်၍ ပထမအဆင့် ၄-ပေအမြင့်၊ ထို့နောက် ဒုတိယပစ္စယံ၊ တတိယပစ္စယံတို့
ကို ဆင့်၍ ၇-ပေ ၈-ပေခန့် အထက်သပိတ်မှောက်အရောက်တွင် ပိန္နဲတိုင်စိုက်သည်။ ပိန္နဲတိုင်မှာ
ရှစ်တောင်ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ ပိန္နဲတိုင်ကို မဏ္ဍိုင်ပြု၍ သဲများကို အဆင့်ဆင့်တင်သည်။ သပိတ်
မှောက်နှင့်ခေါင်းလောင်းပုံများ စက်ဝန်းတခြမ်းသဏ္ဌာန်ပြုလုပ်ပြီး ဖောင်းရစ်ခုနစ်ခုပြုလုပ်သည်။
ဖောင်းရစ်ငါးရစ် ဖော်ပြီးသောအခါ စေတီကို ထုံးသင်္ကန်းစ၍ကပ်သည်။

ထုံးသင်္ကန်းကပ်ရာတွင် ကွမ်းစားထုံး ၁၀-ပုံးလျှင် ဆီတပိဿါခွဲ၊ သကြားတပိဿါ
ရောမွှေရသည်။ အဖြူရောင် ကြည်လင်စေရန် မဲနယ်ကိုလည်း အလိုက်ထည့်စပ်ရသည်။ ဖောင်း
ရစ် ၇-ရစ်ဖော်ပြီးလျှင် သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြာမှောက်ကြာလှန်ကို ဆင့်၍ ထီးတော်တင်
ရသည်။ ထီးတော်နှင့်ကြာမှောက်ကြာလှန်တို့ကို ရွှေချထားသည်။ ထီးတော်တင်ပြီးခါမှ ဖောင်း
ရစ်များကို ဖော်ခြင်း၊ သပိတ်မှောက်ခေါင်းလောင်းတွင်လည်း ဘီလူးပန်းဆွဲပုံများကို ဖော်သည်။
သဲပေါ်မှာပင် ထုံးသင်္ကန်းကပ်ကာ အရုပ်သဏ္ဌာန်များပြုလုပ်သည်။ ပထမပစ္စယံအောက်ခြေ၌
ငါးကြီးအာနန္ဒါပတ်လျက် ကိုယ့်ငါးမြီးကိုယ်ကိုက်ထားဟန် အရုပ်ကို သဲနှင့်ထုံး ဖျော်ပြီးပြုလုပ်
သည်။ အောက်ခြေမှ ထီးတော်အထိ အရပ် ၂၅-ပေ ရှိသည်။ စေတီတည်သောအခါ ကန်တော့ပွဲ
ထိုး၍ ထီးတင်သောအခါ ကန်တော့ပွဲမြှောက် ပူဇော်ရသည်။ ထုံးသင်္ကန်းကပ်၍ နေပူရှိန်ဖြင့် နှစ်
နာရီအကြာတွင် စေတီတော်သည် ခိုင်မာပြီး မိုးရွာရွာ လေတိုက်တိုက် မိုးဒဏ်လေဒဏ်ကို ခံနိုင်
သည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ သဲပုံစေတီသည် ယာယီသဘောမျှဖြစ်၍ ပူဇော်ပသ အနေကဇာတင်ပြီးလျှင် သဲပုံစေတီမြောက်ပေတော့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဘုရားဆွမ်းပွဲနှင့်ပင့်သံဃာများကို ပဒေသာပင်စာရေးတံအလှူများ ကပ်လှူ၍ ပူဇော်ကြသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်လည်း ခံလေ့ရှိသည်။

==မန္တလေးမြို့ပေါ်ရှိ သဲပုံစေတီများ==
ယခုအခါ မန္တလေးမြို့ပေါ်တွင် ထင်ရှားသော သဲပုံစေတီများကို လေးဆူတွေ့ရသည်။
ရဟိုင်းဈေးအနီး ရွှေတချောင်း၏အရှေ့ဘက်ကမ်း မုန့်တီစုရပ်၌ တဆူ၊ ဘုရားကြီးအောက်ကျင်း
မင်းသားစုအရပ်၌ တဆူ၊ ရွှေတချောင်း အရှေ့ ၂၄-လမ်း ဓားတန်းရပ်၌ တဆူ၊ ပုလဲငွေရောင်ရပ် ၂၁-လမ်း ရွှေတချောင်း အရှေ့ဘက်ကမ်း၌ တဆူတွေ့ရှိလေသည်။ ပွဲတော်များကို-
*(၁) မင်းသားစုရပ် သဲပုံစေတီ-နှစ်စဉ် တန်ခူးလ နှစ်ဆန်း(၁)ရက်နေ့။
*(၂) ရဟိုင်းမုန့်တီစုရပ်သဲပုံစေတီ-နှစ်စဉ် ကဆုန်လဆန်း(၁၃)ရက်နေ့ စေတီတည်၍ (၁၄)ရက်နေ့
ပွဲသဘင်ခင်းကျင်းပြီး (၁၅)ရက်နေ့တွင် အနေကဇာတင်ရဟန်း
သံဃာများကို ဆွမ်းလောင်းသည်။
*(၃) ဓားတန်းရပ်သဲပုံစေတီ-ယခုအခါ အုတ်မြစ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။
*(၄) ပုလဲငွေရောင် သဲပုံစေတီ-ရှေးသူတို့ပြောပြချက်အရ မန္တလေးမြို့ ယိုးဒယားဈေး ရဲဌာန(ယ
ခုပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့စခန်းအမှတ်-၈)နေရာ၌ သဲပုံစေတီတည်ထားရာဝင်းဟူ၍ သိရသည်။ ထို့ပြင်
သေနတ်ဝန်ကြီး တူးမြောင်းခေါ်ကြက်မွေးတံတားမြောင်းအနီး၌လည်း သဲပုံစေတီတည်သော အ
လေ့အထရှိ၍ ယခုအခါမူ အခိုင်အမာစေတီတဆူ ဖြစ်နေသည်ဟုဆိုသည်။ ဘုရားကြီးအောက်ကျင်း ဆရာမကြီးဒေါ်သက်ရှည်၏ကျောင်းနေရာ(ယခုအမှတ်----အမက)သည် ယိုးဒယား
မင်းသားများ နေထိုင်ရာ အကြည်တော်မင်းဝင်းဟူ၍ သိရ၍ ထိုဒေသ၌တည်သော သဲပုံစေတီ
တည်သည့်စနစ်မှာ ရဟိုင်းမုန့်တီစုအရပ်၌တည်သော စနစ်နှင့်များစွာ မကွာခြားလှချေ။ သဲများ
ပုံစုရာတွင် ဖျာ၊ ယိုင်များ ခွေပတ်၍ လုပ်သောအလေ့နှင့်ပူဇော်ပုံနှင့်ငှက်ပျောခိုင်ကို ထောက်သုံး
ချောင်းထောက်၍ ထက်ခွ၌ တင်လှူကြောင်း၊ ပူဇော်ရာ ဘုန်းကြီးရဟန်း ၃၂-ပါးနှင့်ဘုရားအ
တွက် ၁-ပွဲထားကာ ၃၃-ပါး၊ ပူဇော်ကြောင်း ခြားနားမှု တွေ့ရသည်။ 
&lt;ref&gt;ဦးမောင်မောင်တင်(မဟာဝိဇ္ဇာ)၏ သဲပုံစေတီပွဲ&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;

{{မြန်မာ့ ရာသီ}}

[[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]]

[[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]]</text>
      <sha1>jz5z4q4w2kja9ggj0hdnd9ne7lusdws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051539</id>
      <parentid>1051537</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiden Min</username>
        <id>147838</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-48292-19|~2026-48292-19]] ([[User talk:~2026-48292-19|ဆွေးနွေး]]) ၏ တည်းဖြတ်မူ [[Special:Diff/1051537|1051537]] ကို ပြန်လည်ပယ်ဖျက်လိုက်သည်</comment>
      <origin>1051539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33316" sha1="5zwda8mdbx8vmaacmbjvueur2azuaw4" xml:space="preserve">[[File:2016 Songkran-temple-sand IMG 4320.jpg|thumb|A sand pagoda constructed at Wat Phu Khao Thong in Ko Samui during Songkran]]
(၁၂) တစ်ပေါင်းလ မိန်ရာသီတွင် သဲပုံစေတီပွဲကို ကျင်းပရိုး ရှိလေသည်။ ဤလတွင် ဧရာဝတီမြစ်တွင် သဲသောင်များ ဖြူဖြူဖွေးဖွေး ထွန်းပေါ်၍ ရေကျေးရေငှက်များ မြူးထူးပျော်ပါးကြသဖြင့် အလွန်ကြည်နူး ဘွယ်ဖြစ်လေသည်။ ထိုအခါတွင် မင်းမိဘုရားနှစ်ပါးသည် မင်းညီမင်းသား မှူးတော်မတ်တော်တို့ 
နှင့်အတူ သောင်ပြင်သို့ ထွက်စံတော်မူကာ သဲပုံစေတီများကို တည်၍ ပူဇော်ကန်တော့ကြလျက် ပွဲလမ်းသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပကြလေသည်။ ဤကိုရည်၍ အင်းဝမြို့ဘွဲ့ဆဲ့နှစ်ရာသီလူးတားတွင်၊ 
::တစ်ပေါင်းလသာ၊ လတကာထက်
::နှိုင်းရာဖက်ရှောင်၊ လများနောင်ကား
::တောင်လည်းသာမော၊ တောလည်းသာထွေ
::ရေလည်းသာလှ၊ ဖြူလွသောင်ပြင်
::ငှက်ပေါင်းရွှင်လျက်၊ သဘင်အပြီ
::သဲစေတီဟု၊ မြှောက်ချီရွှင်ပ
::ပူဇော်ကြမှ၊ ပြည်ပပြည်တွင်း
::ဖြောင့်စင်းရည်စောင်၊ ဆီမီးထောင်နှင့်
::ထွန်းပြောင်ညီရုံး၊ ပန်းလျှင်ကုံးသို့
::နှလုံးသဒ္ဓါ၊ ရတနာသုံးဘော်
::ဖူးမြော်ကုန်ကြ၊ လွန်ရွှင်ပြရှင့်။ ဟူ၍ ဖွဲ့ဆိုထားသည်ကို တွေ့ရလေသည်။

ဤသို့အားဖြင့် ဆယ့်နှစ်ရာသီပွဲတော်တို့ကို မင်းမိဘုရား နှစ်ပါးအမှူးပြု၍ အစဉ်တစိုက် ကျင်းပလာခဲ့ကြရာ အချို့ပွဲတော်များသည် ယခုအခါတိုင်အောင် ဆက်လက်ခေတ်စားဆဲပင် ဖြစ်ပေသည်။ အချို့မှာမူကား တိမ်ကောပပျောက်ကြလေပြီတည်း။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၄)&lt;/ref&gt;

::သင်္ကြန်တာကူး၊ နှစ်ဦးညောင်ရေ၊
::စာပလွေခင်း၊ ပဉ္စင်းတော်ခံ၊
::စာရေးတံနှင့်၊ မြစ်ရံပွဲကြီး၊
::ဆီမီးထွန်းချိန်၊ ကထိန်နတ်ကျင်း၊
::မြင်းခင်းထွက်ဝင်၊ သဘင်မီးအုံး၊
::ဂူလုံးသဲပုံ၊ စေ့စုံစီလျဉ်၊
::ဤသို့ယှဉ်သား၊ လစဉ်စမြဲ၊
::ဆယ့်နှစ်ပွဲကို၊ မလွဲသော...ဟူ၍ 

ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် ထင်ရှားကျော်စောသောပျို့စာဆိုလက်ဝဲသုန္ဒရက ''သာဓိနပျို့''စာ(ပုဒ်ရေ-၂၉)တွင် ဖွဲ့ဆိုထားရာ ရှေးအခါကုန်းဘောင်ခေတ်တွင်
''ဂူလုံးသဲပုံ''စေတီပူဇော်ပွဲမျိုး တပေါင်းလရာသီ၌ ကျင်းပကြောင်း တွေ့ရှိရပေသည်။ စာဆိုတော် လက်ဝဲသုန္ဒရသည် (၁၀၈၅ခန့်မှ ၁၁၆၁ခန့်)တွင် ထင်ရှားရှိ၍ ဘိုးတော်ဘုရားဗဒုံမင်းလက်ထက်၌ ကျော်ကြားသော ရတုစာဆိုလည်း ဖြစ်သည်။ သာသနာ့ဒါယကာလောကဓိပတိဘွဲ့ နာမံရှိသော
အလောင်းမင်းတရားကြီး ဦးအောင်ဇေယျ၏လက်ထက်ပြုစုသော အင်ရုံဝန်ကြီးသီရိဥဇနာ၏''အင်ရုံစာတမ်း''တွင်မူ ၁၂-လရာသီပွဲများ အကြောင်းရေးသားရာတွင် ''သဲပုံစေတီ''ပူဇော်ပွဲများ မတွေ့ရှိရချေ။ သို့သော် ရှေးမြန်မာများသည် တပေါင်းလတွင် လယ်ယာရိတ်သိမ်းပြီးချိန်၌
အားလပ်ကြသည့်အလျောက် ''ဘုရားပွဲတော်များ''မြို့ကြီးများတွင်မက ကျေးလက်များတွင် ဆင်ယင်ကျင်းပသော ရှေးထုံးတရပ်ရှိပေသည်။ ဤသည်ကို ဆီသည်ရွာစားဦးအောင်ကြီးက တပေါင်းလဘွဲ့လူတားတွင် ''သဘင်အပြီး၊ သဲစေတီဟု၊ မြှောက်ချီရှင်ပ၊ ပူဇော်ကြမှ''ဟု စပ်ဆိုခဲ့သည်။


သဲပုံစေတီပွဲပူဇော်သည့်မှတ်တမ်းကို ညောင်ရမ်းခေတ်လူးတားနှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရားလက်ထက် ''ပျို့''စာပေ၌ တွေ့ရှိရသည့်အလျောက် ညောင်ရမ်း အမရပူရခေတ် ဓလေ့ဘာသာပွဲတစ်ရပ်အဖြစ် တွေ့ခဲ့ပေသည်။ 

ယခုအခါ သဲပုံစေတီ ပူဇော်သော ဓလေ့ကို မန္တလေးမြို့၌ ရှေးမူမပျက် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းကာ နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲများကို တွေ့ကြရလေသည်။ တွေ့ရှိသော ဒေသနယ်မြေသည် မန္တလေးမြို့ [[ရွှေတချောင်း]]တလျှောက်တွင် ဖြစ်သည်။ ရွှေတချောင်းဆိုသည်မှာ အမရပူရမြို့ နန်းတည်မင်းတရားကြီး ဘိုးတော်ဘုရားဗဒုံမင်းလက်ထက်(၁၁၄၄-၁၁၈၁)ခု၌ ရှေ့ဝင်းတော်မှူးကြီးဦးရောက် ကြီးကြပ်ဆည်ဖို့ တူးဖောက်သည့်မြောင်းဖြစ်သည်။ ရေများသည် [[တက်သေးအင်း]]သို့ ရောက်သည်။ ရှေးအခါက ရေရှင်စီး၍ လှေများသည် မတ္တရာမှ အမရပူရမြို့သို့တိုင် ပေါက်သည်။ ရွှေတချောင်း၏မူလစီးရာ မတ္တရာမြို့နယ် မြောင်းကြီး၏အမည်ကို နှဲကုပ်သိုမြောင်းဟူ၍ခေါ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤနှဲကုပ်သိုမြောင်း၏အမည်ကို ဘိုးတော်လက်ထက်၌ ''မတဲစစ်တမ်း''နှင့်''ပေါက်တောစစ်တမ်း''(ဘိုးတော်ဘုရား ၁၁၅၅-ခုနှစ်စစ်တမ်းများ)တွင် တွေ့ရသည်။ ရှေးပုရပိုက်မြေပုံတွင်လည်း နှဲကုပ်သိုမြောင်းကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤနေရာဒေသဖြစ်သော ရွှေတချောင်းကြီးတလျှောက်၌ ယခုမန္တလေးမြို့ ၂၁-လမ်းမှသည် ဒေါနခြံရပ်သို့တိုင်အောင် သဲပုံစေတီများကို တွေ့ရှိကြရပေသည်။ ဤသဲပုံစေတီများ တည်ထားသော ရပ်ကွက်အမည်နာမများသည်လည်း [[ရဟိုင်း]]၊ မင်းသားစု စသောဝါဟာရအမည်များဖြင့် တွေ့ရှိရသည်။
==သမိုင်းမှတ်တမ်း==
ရှေးအစဉ်အလာပြောကြသော သမိုင်းမှတ်စုများအရ အင်းဝမြို့ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရားကြီး (၁၁၂၅ မှ ၁၁၃၈)သည် ယိုးဒယားပြည်ကို အောင်နိုင်စဉ်အခါက (အေဒီ ၁၇၆၇၊ မြန်မာ သက္ကရာဇ် ၁၁၂၉) ယိုးဒယားနိုင်ငံမှ မင်းနှင့်တကွ လူသူအများ ခေါ်ဆောင်လာသည်။ ရဟိုင်း ပိတ်တုံကျော်၊ သောက္ကတဲဌာနီ၊ သုဝဏ်ခလောက်၊ ပိဿလောက်မြို့များကို အောင်နိုင်၍ ထိုအရပ်ဒေသမှ လူအများကိုလည်း ခေါ်ဆောင်လာသည်။ ဇင်းမယ်ကြောင်းချီရာမှလည်း ယွန်း၊ ဇင်းမယ်၊ လောမှ လူအများပါလာကြသည်။ ယွန်း၊ ဇင်းမယ်၊ လောမှ လူအများကို လင်းဇင်းအမည်ဖြင့် တပ်ဖွဲ့၍ ပေးထားလေသည်။ လင်းဇင်းအမှုထမ်းဟူ၍ တွေ့ရှိရသည်။ လင်းဇင်းကုန်းဟူ၍လည်း အမရပူရမြို့နယ်အတွင်း၌ ရှိသည်။ သို့သော် ထိုစဉ်အခါက အမပရပူရမြို့ဟု မြို့နန်း မတည်ရသေးချေ။ အင်းဝမြို့နန်း ဒေသ သာရှိသေးသည်။ သို့သော် မတဲ(ယခု မန္တလေးမင်းတဲအရပ်)ဒေသသည် တရုတ်ကုန်သည်များ နေထိုင်ကြရာ ဒေသဖြစ်ခဲ့သည်။ အချို့က တရုတ်ကုန်သည်
များသည် ထိုစဉ်အခါက အမရပူရ မတည်မီအချိန် ရွှေဂွမ်းထုပ်အရပ်၌ နေရာချပေးခဲ့ရာ တရုတ် ဘုံကျောင်းကိုပင် ဆောက်လုပ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ယခု အမရပူရ ကွမ်ယင်တရုတ်ဘုရားကျောင်းတည်ရာ ဖြစ်သည်။ သက္ကရာဇ်မှာ ၁၁၃၅-ခု(အေဒီ ၁၇၇၃)ဖြစ်သည်။

သဲပုံစေတီတည်ထားကိုးကွယ်ခဲ့သည်မှာ သက္ကရာဇ် ၁၂၃၀-ခုနှစ် နောက်ပိုင်း၌ ပေါ်ပေါက်လာဖွယ်ရာများ တွေ့ရှိရလေသည်။ ပျို့စာပေအထောက်အထားအရ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား အမရပူရမြို့နန်း တည်ထားပြီးသည့်အချိန်အခါ (သက္ကရာဇ် ၁၁၄၄-၄၅-၄၆-၄၇-၄၈)လောက်တွင် ဖြစ်နိုင်စရာ တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် အင်းဝနပြေည်တော် ကောင်းစားစဉ်အခါ အမရပူရနပြေည်တော်လည်း မတည်မီအခါကပင် ရွှေတချောင်းဖောက်မည့်ဒေသများ၌ နိုင်ငံတပါးမှ လူမျိုးခြားများကို နပြေည်တော်နှင့် ဝေးဝေး သာယာကောင်းမွန်သည့်နေရာ၌ ချပေးခဲ့ဟန်ရှိသည်။

==ဗုဒ္ဓကျမ်းဂန်လာ သဲပုံစေတီ==
စေတီတော်များအကြောင်းနှင့်ဗုဒ္ဓကျမ်းဂန်လာ သဲပုံစေတီအကြောင်းကို အရှင်ဩဒါတ
သီရိဘိဝံသ(ပါဠိပါရဂူ)ပြုစုသော''မြတ်ဗုဒ္ဓ၏သွင်ပြင်လက္ခဏာများ''စာအုပ်(၁၉၈၂-ခု၊ ဖေဖော်
ဝါရီလ၊ သမ္မဒါသာသနိကစာပဖြေန့်ချီရေး၊ မြန်မာ့ဂုဏ်ရည်လမ်း၊ ကန်တော်ကလေး၊ ရန်ကုန်မြို့)
တွင် တွေ့ရှိရပေသည်။
===စေတီများတွင်===
# ပရိဘောဂစေတီ=ဘုရားရှင်အသုံးပြုသော ပရိက္ခရာအသုံးအဆောင်များနှင့်နေထိုင်ရာ ဗောဓိပင်
# ဥဒ္ဒိဿကစေတီ=ဘုရားကိုယ်စား ရုပ်ပွားဆင်းတုတော်များ။
# ဓာတုစေတီ=ဘုရားရှင်ဓာတ်တော်များ ဌာပနာ၍ တည်ထားသောစေတီ။
# ဓမ္မစေတီ=ဘုရားရှင်ဟောကြားခဲ့သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်စသော ပိဋကတ်စာပေများကို ထည့်သွင်းဌာပနာ၍ တည်ထားသော စေတီ။ (ပိဋကတ် သုံးပုံကျမ်းများ ပူဇော်မှုလည်း ဓမ္မစေတီပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။) ဟူ၍ စေတီလေးမျိုးရှိသည်။


သဲပုံစေတီ ပူဇော်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ''ဗုဒ္ဓ၏သွင်ပြင်လက္ခဏာများ''စာအုပ်(စာမျက်နှာ၃၀၉-၃၁၃)တွင်ဖော်ပြသည်ကို တွေ့ရလေသည်။ အချုပ်သဘောမှာ ပုလိနထူပီယမထေရ်နှင့်စပ်လျဉ်းသည်။ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက် ပုလိနထူပီယမထေရ်သည် (၇)နှစ်အရွယ်ငယ်ငယ် ရဟန္တာဖြစ်သည်။ သာဝတ္ထိမြို့၌ မိဘနှစ်ပါးသည် ဘုရားကို နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ဝတ်တက်ဝတ်ကပ် ပြုသည်ကိုမြင်၍ မိမိ၏ရှေးဘဝပေါင်းများစွာက သဲပုံစေတီတည်၍ ဘုရားဂုဏ်ကို ပွားများလျက် နေ့စဉ် မှန်မှန် ဝတ်တက်ဝတ်ကပ်ရေချမ်း ပန်းဆီးမီးများ ပူဇော်ခဲ့သည်ကို ပြန်လည်အောက်မေ့မိစဉ်မှာပင် အာသေဝါကုန်ခန်း၍ ရဟန္တာမထေရ် ဖြစ်သွားပေသည်။
ပုလိနထူပိယမထေရ်၏အတိတ်ဘဝ၌ ဈာန်သမာပတ် အဘိညာဉ်နာရဒရသေ့ကြီးဖြစ်စဉ် တပည့်တသောင်းလေးထောင်၏အပူဇော်ခံနေ၏။ လောကီအဘိညာဉ်ဖြင့် နေရာမှ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏အကြောင်းကို ဝေဒကျမ်းများ၌ တွေ့ရှိရသဖြင့် ဘုရားရှင်၏လွန်ကဲထူးမြတ်သော ဂုဏ်အပေါင်းကို ရည်စူးကာ အမရိကာမြစ်ကမ်းပါးတွင် သဲပုံစေတီတည်၍ နေ့စဉ်တကြိမ် ညဉ့်တကြိမ် ဝတ်ပြုဆည်းကပ် ရေပန်းဆီမီးမပြတ် ပူဇော်သည်။ နာရဒရသေ့ကြီးသည် သဲပုံစေတီ
ကို ဆရာသမားအရာထား ကိုးကွယ်ပူဇော်ရာ၌ ''အမောင်နာရဒ၊ သင်သည် အိုနာသေစသော ဒုက္ခများငြိမ်းလို၍ ဘုရားကို ကိုးကွယ်ခြင်းဖြစ်၏။ အိုနာသေ ဒုက္ခများအကြောင်း အရင်းခံဖြစ်သော ကိလေသာပယ်သတ်ရန် ကိုးကွယ်ခြင်းဖြစ်၍ မကောင်းသော ကိလေသာစိတ်များဖြင့် ခွင့်မပေးသင့်''ဟူ၍ မိမိစိတ်ကို ဆုံးမ၍ သဲပုံစေတီကို ကြည့်ပြီး ထူးမြတ်သော ကုသိုလ်တရားများရ၍ ကိလေသာအပူကို ပယ်ဖျောက်လေ၏။
==သဲပုံစေတီ အကျိုးတရား==
ထိုသို့ သဲပုံစေတီတည်ထားကိုးကွယ်သော ကျေးဇူးကြောင့် နာရဒရသေ့ကြီးသည် ထိုဘဝမှသေသော် ဗြဟ္မာပြည်ရောက်၍ သက်တမ်းအတိုင်း နပြေီး တာဝတိံသာ၌ သိကြားမင်းအဖြစ် ၈၀-ကြိမ်၊ စကြာမင်းကြီးအဖြစ် အကြိမ် ၃၆-ကြိမ်ဖြစ်ခဲ့ရ၏။ ထို့နောက်၌ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက် ပုလိနထူပိယမထေရ်ဖြစ်ပြီး ဒုဂ္ဂတိဘဝ၌ မဖြစ်ရပဲ သုဂတိဘဝ၌သာဖြစ်သည်။ သဲပုံစေတီတော်ကို အာရုံပြုကာ ဘုရားဂုဏ်တော်ကို အဖန်ဖန်ပွားများ၍ ဗုဒ္ဓါနုဿတိသမထဘာဝနာကုသိုလ်ထင်မြင်ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းရှုခြင်းဖြင့် ပုလိနထူပိယမထေရ်သည် မိဘများ ဝတ်ပြု၍ အာသေဝါကုန်ခန်း ရဟန္တာဖြစ်သွားသည်။


ဤသို့ဖြင့် ရုပ်ရှင်တော်ဘုရားကို မျက်ဝါးထင်ထင် မဖူးမြင်ရသော်လည်း ဘုရားကိုယ်စား သဲပုံစေတီတော်ကို အာရုံပြုပူဇော်သည့်ကုသိုလ်ကံသည် ထူးခြားဆန်းကြယ်ကြီးကျယ်သော အကျိုးပေးကြောင့် အရှင်ဩဒါတသီရိဘိဝံသက ရေးပြထားပေသည်။ ထိုမှတပါးလည်း ဇင်းမယ်ပဏ္ဏာသ(၃) စန္ဒရာဇာတ် (၅)ဝိရိယပဏ္ဍိတဇာတ်၊ နိပါတ်ဇာတ်တော်ကြီးများတွင်လည်း သဲပုံစေတီနှင့်ဆိုင်ရာ ဇာတ်ပါရှိကြောင်း သိရသည်။
==ရဟိုင်းမုန့်တီစု သဲပုံစေတီ==
မန္တလေးမြို့ ရဟိုင်းမုန့်တီစုရပ်ရှိ သဲပုံစေတီကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ကဆုန်လဆန်း ၁၃-ရက်တွင် တည်ကြသည်။ မူလက အမရပူရခေတ် ဘိုးတော်ဗဒုံမင်း တရားကြီးလက်ထက် သက္ကရာဇ် ၁၁၄၄-၁၁၄၈ ခုနှစ်များ၌ ပူဇော်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိလာသည်ဟု ရှေးလူကြီးများက မှတ်ယူခဲ့ကြလေသည်။ သဲပုံစေတီတော်သည် အောက်ခြေမှ ထီးတော်အထိ ၂၅-ပေ ဉာဏ်တော်ရှိ၍ သဲများစုပုံကာ တနေ့ပြီးအောင်တည်သည့်ဓလေ့ရှိသည်။ သဲဖြင့်တည်၍ ယာယီသဘောပူဇော်ကြသော်
လည်း အပျက်အစီးမရှိ တနှစ်ခန့်ကြာရှည်သည်လည်း ရှိသည်။ ရဟိုင်းမုန့်တီစု သဲပုံစေတီပူဇော်ရာတွင် သံဃာတော် ၅၄-ပါးနှင့်ဘုရားပွဲ တပွဲပါ ၅၅-ပါး ပူဇော်သည်မှာ ရှေးက အစဉ်အလာဖြစ်ခဲ့သည်။ သံဃာစင်တွင် သံဃာတော်များ နေရာယူထိုင်ပြီး ရဟန်းသံဃာတော်များ ရှေ့မှောက်အရောက် ဆွမ်းဘောဇဉ်လှူဖွယ်များကို ဆက်ကပ်လေ့ရှိပြီး သံဃာတော်များကို ငှက်ပျောတခိုင် အုန်းတလုံးဖြင့် ကန်တော့ပွဲကို ပြင်ဆင်ကြသည်။ ဤသို့သဲပုံစေတီတည်လုပ်မှုကို ရပ်ရွာလူကြီးများက ရိုးရာမပျက် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့ကြရာ အသက်ရာပြည့်နေထိုင်သွားသောပုဂ္ဂိုလ်ကြီး
ဘိုးဦးထွန်းကျော်သည် သက္ကရာဇ် ၁၉၆၇-ခုက ကွယ်လွန်အနိစ္စ ရောက်ခဲ့သည်။

==သဲပုံစေတီ တည်သည့်စနစ်==
သဲပုံစေတီ တည်သည့်စနစ်သည် ရှေးစေတီတည်ထားမှုများနှင့်အညီသာဖြစ်သည်။ စေ
တီမတည်မီ အထက်က တည်ခဲ့သော နေရာစေတီအဟောင်းကိုဖျက်၍ ရှင်းလင်းပြီးနောက် ဧရာ
ဝတီမြစ်ယံမှ သယ်ဆောင်လာသောသဲများဖြင့် စ၍ အောက်ခြေ ပထမပစ္စယံကို တည်သည်။ သဲ
ကို ရေနှင့်အသင့်ဖျော်၍ ပထမအဆင့် ၄-ပေအမြင့်၊ ထို့နောက် ဒုတိယပစ္စယံ၊ တတိယပစ္စယံတို့
ကို ဆင့်၍ ၇-ပေ ၈-ပေခန့် အထက်သပိတ်မှောက်အရောက်တွင် ပိန္နဲတိုင်စိုက်သည်။ ပိန္နဲတိုင်မှာ
ရှစ်တောင်ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်သည်။ ပိန္နဲတိုင်ကို မဏ္ဍိုင်ပြု၍ သဲများကို အဆင့်ဆင့်တင်သည်။ သပိတ်
မှောက်နှင့်ခေါင်းလောင်းပုံများ စက်ဝန်းတခြမ်းသဏ္ဌာန်ပြုလုပ်ပြီး ဖောင်းရစ်ခုနစ်ခုပြုလုပ်သည်။
ဖောင်းရစ်ငါးရစ် ဖော်ပြီးသောအခါ စေတီကို ထုံးသင်္ကန်းစ၍ကပ်သည်။

ထုံးသင်္ကန်းကပ်ရာတွင် ကွမ်းစားထုံး ၁၀-ပုံးလျှင် ဆီတပိဿါခွဲ၊ သကြားတပိဿါ
ရောမွှေရသည်။ အဖြူရောင် ကြည်လင်စေရန် မဲနယ်ကိုလည်း အလိုက်ထည့်စပ်ရသည်။ ဖောင်း
ရစ် ၇-ရစ်ဖော်ပြီးလျှင် သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြာမှောက်ကြာလှန်ကို ဆင့်၍ ထီးတော်တင်
ရသည်။ ထီးတော်နှင့်ကြာမှောက်ကြာလှန်တို့ကို ရွှေချထားသည်။ ထီးတော်တင်ပြီးခါမှ ဖောင်း
ရစ်များကို ဖော်ခြင်း၊ သပိတ်မှောက်ခေါင်းလောင်းတွင်လည်း ဘီလူးပန်းဆွဲပုံများကို ဖော်သည်။
သဲပေါ်မှာပင် ထုံးသင်္ကန်းကပ်ကာ အရုပ်သဏ္ဌာန်များပြုလုပ်သည်။ ပထမပစ္စယံအောက်ခြေ၌
ငါးကြီးအာနန္ဒါပတ်လျက် ကိုယ့်ငါးမြီးကိုယ်ကိုက်ထားဟန် အရုပ်ကို သဲနှင့်ထုံး ဖျော်ပြီးပြုလုပ်
သည်။ အောက်ခြေမှ ထီးတော်အထိ အရပ် ၂၅-ပေ ရှိသည်။ စေတီတည်သောအခါ ကန်တော့ပွဲ
ထိုး၍ ထီးတင်သောအခါ ကန်တော့ပွဲမြှောက် ပူဇော်ရသည်။ ထုံးသင်္ကန်းကပ်၍ နေပူရှိန်ဖြင့် နှစ်
နာရီအကြာတွင် စေတီတော်သည် ခိုင်မာပြီး မိုးရွာရွာ လေတိုက်တိုက် မိုးဒဏ်လေဒဏ်ကို ခံနိုင်
သည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ သဲပုံစေတီသည် ယာယီသဘောမျှဖြစ်၍ ပူဇော်ပသ အနေကဇာတင်ပြီးလျှင် သဲပုံစေတီမြောက်ပေတော့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဘုရားဆွမ်းပွဲနှင့်ပင့်သံဃာများကို ပဒေသာပင်စာရေးတံအလှူများ ကပ်လှူ၍ ပူဇော်ကြသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်လည်း ခံလေ့ရှိသည်။

==မန္တလေးမြို့ပေါ်ရှိ သဲပုံစေတီများ==
ယခုအခါ မန္တလေးမြို့ပေါ်တွင် ထင်ရှားသော သဲပုံစေတီများကို လေးဆူတွေ့ရသည်။
ရဟိုင်းဈေးအနီး ရွှေတချောင်း၏အရှေ့ဘက်ကမ်း မုန့်တီစုရပ်၌ တဆူ၊ ဘုရားကြီးအောက်ကျင်း
မင်းသားစုအရပ်၌ တဆူ၊ ရွှေတချောင်း အရှေ့ ၂၄-လမ်း ဓားတန်းရပ်၌ တဆူ၊ ပုလဲငွေရောင်ရပ် ၂၁-လမ်း ရွှေတချောင်း အရှေ့ဘက်ကမ်း၌ တဆူတွေ့ရှိလေသည်။ ပွဲတော်များကို-
*(၁) မင်းသားစုရပ် သဲပုံစေတီ-နှစ်စဉ် တန်ခူးလ နှစ်ဆန်း(၁)ရက်နေ့။
*(၂) ရဟိုင်းမုန့်တီစုရပ်သဲပုံစေတီ-နှစ်စဉ် ကဆုန်လဆန်း(၁၃)ရက်နေ့ စေတီတည်၍ (၁၄)ရက်နေ့
ပွဲသဘင်ခင်းကျင်းပြီး (၁၅)ရက်နေ့တွင် အနေကဇာတင်ရဟန်း
သံဃာများကို ဆွမ်းလောင်းသည်။
*(၃) ဓားတန်းရပ်သဲပုံစေတီ-ယခုအခါ အုတ်မြစ်ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။
*(၄) ပုလဲငွေရောင် သဲပုံစေတီ-ရှေးသူတို့ပြောပြချက်အရ မန္တလေးမြို့ ယိုးဒယားဈေး ရဲဌာန(ယ
ခုပြည်သူ့ရဲတပ်ဖွဲ့စခန်းအမှတ်-၈)နေရာ၌ သဲပုံစေတီတည်ထားရာဝင်းဟူ၍ သိရသည်။ ထို့ပြင်
သေနတ်ဝန်ကြီး တူးမြောင်းခေါ်ကြက်မွေးတံတားမြောင်းအနီး၌လည်း သဲပုံစေတီတည်သော အ
လေ့အထရှိ၍ ယခုအခါမူ အခိုင်အမာစေတီတဆူ ဖြစ်နေသည်ဟုဆိုသည်။ ဘုရားကြီးအောက်ကျင်း ဆရာမကြီးဒေါ်သက်ရှည်၏ကျောင်းနေရာ(ယခုအမှတ်----အမက)သည် ယိုးဒယား
မင်းသားများ နေထိုင်ရာ အကြည်တော်မင်းဝင်းဟူ၍ သိရ၍ ထိုဒေသ၌တည်သော သဲပုံစေတီ
တည်သည့်စနစ်မှာ ရဟိုင်းမုန့်တီစုအရပ်၌တည်သော စနစ်နှင့်များစွာ မကွာခြားလှချေ။ သဲများ
ပုံစုရာတွင် ဖျာ၊ ယိုင်များ ခွေပတ်၍ လုပ်သောအလေ့နှင့်ပူဇော်ပုံနှင့်ငှက်ပျောခိုင်ကို ထောက်သုံး
ချောင်းထောက်၍ ထက်ခွ၌ တင်လှူကြောင်း၊ ပူဇော်ရာ ဘုန်းကြီးရဟန်း ၃၂-ပါးနှင့်ဘုရားအ
တွက် ၁-ပွဲထားကာ ၃၃-ပါး၊ ပူဇော်ကြောင်း ခြားနားမှု တွေ့ရသည်။ 
&lt;ref&gt;ဦးမောင်မောင်တင်(မဟာဝိဇ္ဇာ)၏ သဲပုံစေတီပွဲ&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;

{{မြန်မာ့ ရာသီ}}

[[Category:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]]

[[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]]</text>
      <sha1>5zwda8mdbx8vmaacmbjvueur2azuaw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဟ်မဒီယာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16752</id>
    <revision>
      <id>1051587</id>
      <parentid>702428</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1051587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24435" sha1="o9yf0gsspujojz5xt9a5ofhkwab2dqi" xml:space="preserve">အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့သည် အစ္စလာမ်သာသနာကို မူရင်းအစစ်အမှန်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာစေရန် ကောင်းကင်ဆိုင်ရာလမ်းညွန်မှုဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အစ္စလာမ့်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၈⁠၈၉ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ယခုအခါ နိုင်ငံပေါင်း ၂၁၀ နိုင်ငံ၌ အဖွဲ့ခွဲများရှိကာ အဖွဲ့ဝင်မီလီယံပေါင်း ၁၀ ထက်မနည်းရှိသည်။ ဗဟိုဠာနချုပ်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ [[လန်ဒန်မြို့]]၌ ရှိသည်။

=== အစ္စလာမ်သာသနာထဲမှ အဖွဲ့အစည်း ===

အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့မှာ အစ္စလာမ်သာသနာဝင်များ ကာလရှည်ကပင်စောင့်မြော်နေကြသည့် မဆိဟ် (မေရှိယ) နှင့် မဟ်ဒီ(လမ်းညွန်ခြင်းခံရသူ) ပွင့်ပေါ်လာခဲ့ပြီးဖြစ်ကြောင်း ယုံကြည်လက်ခံသည့် တစ်ခုတည်းသော အစ္စလာမ့်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ 

အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့က ပွင့်ပေါ်လာစရာရှိသည့် မဆီဟ်(မေရှိယ)နှင့် မဟ်ဒီ(လမ်းညွန်ခြင်းခံရသူ) မှာ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]၊ ပန်ဂျပ်ပြည်နယ်၊ ကာဒီယံမြို့၌ ပွင့်ပေါ်ခဲ့သော မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) ပင်ဖြစ်ကြောင်း ယုံကြည်လက်ခံကြသည်။ မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)က မိမိကိုယ်ကို နာဇရက်မြို့သား တမန်တော်အီစာ ၊ သခင်ယေရှု (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) ဒုတိယမ္ပိပြန်လည်ကြွမြန်းလာစရာရှိသည့်အလျောက်၊ မိမိသည် မူရင်းတမန်တော်အီစာ(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)၏ ဂုဏ်ရောင်ကိုစိုးလျက် အီစာ(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ကြွမြန်းလာခြင်းဖြစ်ကြောင်းနှင့် တမန်တော်အီစာ(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)သည် ဤလောကသို့ ဒုတိယမ္ပိပြန်လည်ကြွမြန်းလာမည့်အကြောင်းနှင့် မဟ်ဒီ(လမ်းညွန်ခြင်းခံရသူ) ပွင့်ပေါ်လာမည့်အကြောင်းကို အစ္စလာမ့်တမန်တော်ချုပ်ကြီး မုဟမ္မဒ်(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)က တင်ကြိုဗျာဒိတ်ဟောထားခဲ့သည့်အတိုင်းဖြစ်ကြောင်း စသဖြင့် ဖော်ပြခဲ့သည်။

=== အဖွဲ့ဝင်များ၏ ယုံကြည်ချက် ===

အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ဝင်များသည် အလ္လာဟ်အရှင်တစ်ပါးတည်းအား ခဝပ်ကိုးကွယ်ခြင်း၊ တမန်တော်မြတ် မုဟမ္မဒ်(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) အား အလ္လာဟ်အရှင်စေလွှတ်တော်မူသော တမန်တော်အဖြစ်ယုံကြည်ခြင်း၊ ကျမ်းမြတ်ကုရ်အာန်အား အစ္စလာမ့်ကောင်းကင်ကျ နောက်ဆုံးဥပဒေကျမ်းစာအဖြစ် ယုံကြည်လိုက်နာခြင်း၊ နေ့စဉ် ငါးကြိမ်ဘုရားဝတ်တက်ခြင်း(ဆလားသ်)၊ အစ္စလာမ့်ပြက္ခဒိန်အရ နှစ်တစ်နှစ်၏ ရမဇာန်လမြတ်တိုင်း၌ ဥပုသ်သီလ (ဆွီယမ်) ဆောက်တည်ခြင်း၊ ဆင်းရဲသားဒါနကြေး(ဇကားသ်) ကို နှစ်စဉ်ပေးလှူခြင်းနှင့် ဘ၀တစ်သက်တာတွင် အနည်းဆုံးတစ်ကြိမ် မက္ကာရွှေမြို့တော်သို့ ဟာဂျ်ပြုလုပ်ရန်သွားရောက်ခြင်း စသည့်အစ္စလာမ့်မဏ္ဍိုင်ကြီး ၅ ခုအပါအဝင် အစ္စလာမ့်ယုံကြည်ချက်အားလုံးကို သက်ဝင်ယုံကြည်စောင့်ထိန်းကြသည်။

အခြားမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် အဓိကကွာခြားချက်များမှာ အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ဝင်များသည်အသင်းတော်အားတည်ထောင်သူ အရှင်သူမြတ်၊ ဟာဇရသ်မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)အား အစ္စလာမ်သာသနာထဲမှ တမန်တော်တစ်ပါးအဖြစ်ယုံကြည်လက်ခံခြင်းနှင့် အဟ်မဒီမွတ်စ်လင်မ်များက တမန်တော်အီစာ၊ သခင်ယေရှု(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)သည် လက်ဝါးကပ်တိုင်ပေါ်မှ သေကံမရောက်သက်မပျောက်ခဲ့ဘဲ လွတ်မြောက်ကာပျောက်ဆုံးနေသော လူမျိုးစု(သိုးငယ်ကလေးများ)ကို ရှာဖွေတရားဟောကြားရန် အရှေ့ဘက်ဖြစ်သော အိန္ဒိယသို့ ဆက်လက်ခရီးထွက်ခဲ့ပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်ပင် သဘာ၀အလျောက်ကွယ်လွန်အနိစ္စရောက်ခဲ့ကြောင်း ယုံကြည်လက်ခံကြခြင်းတို့ပင်ဖြစ်သည်။

အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ဝင်များသည် အလ္လာဟ်အရှင်မြတ်က တမန်တော်အီစာ ၊ သခင်ယေရှု(ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) နည်းတူ မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)အား သာသနာရေးစစ်ပွဲများအဆုံးသတ်ရန်၊ သွေးထွက်သံယိုမှုများကို ရှုံ့ချကန့်ကွက်ရန်၊ ဝိညာဉ်ရေးရာ သန့်စင်သည့်အခြေအနေ၊ ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် တရားမျှတမှုတို့ကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် ဤလောကသို့ စေလွှတ်တော်မူခဲ့ကြောင်း ယုံကြည်ကြသည်။

မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ)သခင်သည် မိမိပွင့်ပေါ်ခြင်းနှင့်အတူ အစ္စလာမ်ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းကို ဆောင်ယူလာခဲ့ပေသည်။ သခင်ကြီးက အစ္စလာမ်သာသနာ၏ အဓိကသွန်သင်ချက်များနှင့် အစစ်အမှန်သွန်သင်ချက်များကို ပြန့်နှံ့စေခဲ့သည်။ သခင်ကြီးက ဇိုရိုအေစတာ၊ အီဗရာဟင်မ်၊ မူဆာ(မောရှေ)၊ အီစာ(ယေရှု)၊ [[ကရစ်ရှနား]]၊ ဗုဒ္ဓ၊ ကွန်ဖြူးရှပ်၊ လောင်ဇူး နှင့် ဂုရုနာနတ်က် (ထိုသူများအပေါ် ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) စသည့် ကမ္ဘာသာသနာရေးခေါင်းဆောင်ကြီးများနှင့် သူတော်စင်ကြီးများ၏ သွန်သင်ချက်များကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ယုံ မျှမက ထိုသွန်သင်ချက်များက အစ္စလာမ့်သွန်သင်ချက်များနှင့် တထေရာတည်းဖြစ်ခြင်းအကြောင်းများကိုပါ ရှင်းလင်းဟောပြောခဲ့သည်။

အဟ်မဒီမွတ်စ်လင်မ်များသည် အလ္လာဟ်အရှင်မြတ်က မိမိ၏အဖန်ဆင်းခံလူသားများကို ယနေ့ထက်တိုင် ဥပဒေမပြုနိုင်သည့်ဗျာဒိတ်များဖြင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံတော်မူနေသေးကြောင်း ယုံကြည်ကြသည်။ အဟ်မဒီမွတ်စ်လင်မ်များသည် တမန်တော်တစ်ပါးအားဆက်ခံသည့် ခလီဖွာသည် အလ္လာဟ်အရှင်ကိုယ်တော်တိုင် ရွေးချယ်ခန့်အပ်သောသူဖြစ်ကြောင်း ယုံကြည်ကြသည်။ ခလီဖွာဆိုသည်မှာ တမန်တော်တစ်ပါးအား ဆက်ခံသည့် ဦးစီးခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည်။

=== အဖွဲ့ကြီး၏ ရပ်တည်မှု ===

ယနေ့ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ကြီးမှာ အကြမ်းဖက်မှုပုံစံအမျိုးမျိုးကို ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက်ရာ၌ ဦးစီးဦးဆောင်ပြုနေသည့် အစ္စလာမ့်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ အဖွဲ့ကြီးအားတည်ထောင်သူအရှင်သူမြတ် မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) သခင်က လွန်ခဲ့သော နှစ်တစ်ရာအလျင်ကပင် အစ္စလာမ်သာသနာ၌ လက်နက်ဆွဲကိုင်၍ ဂျီဟဒ်ပြုလုပ်ရန်မလိုအပ်တော့ကြောင်းနှင့် ထိုသည့်နေရာတွင် အစ္စလာမ်သာသနာအားကာကွယ်ရန် သွေးထွက်သံယိုမှုမရှိသည့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ကလောင်ဂျီဟဒ် (Jihad by Pen) ဖြင့် အစားထိုးပြီးဖြစ်ကြောင်း မိမိ၏နောက်လိုက်အဖွဲ့ဝင်များကို ကြေညာခဲ့သည်။

သခင်ကြီးက စာအုပ်စာတမ်းပေါင်း ၈၀ ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်သာမက စာတမ်းပေါင်း ထောင်ချီထုတ်ဝေ၍လည်းကောင်း၊ ရာနှစ်ချီသောဟောပြောတင်ပြမှုများပြုလုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အများပြည်သူပရိသတ်များပါဝင်သော စကားစစ်ထိုးပွဲများတွင် ပါဝင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း မိမိ၏သွန်သင်ချက်ကို သရုပ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ သခင်ကြီး၏ အစ္စလာမ်သာသနာအတွက် ပြောင်မြောက်စွာ ခုခံကာကွယ်မှုများက အစ္စလာမ်သာသနာအတွင်းမိရိုးဖလာ အရိုးစွဲတွေးထင်ယူဆမှုများကို အခြေယိုင်စေခဲ့သည်။

အစ္စလာမ်သာသနာအား မူရင်းအစစ်အမှန်အတိုင်းပြန်လည်ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်စေရန်အတွက် အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ကြီးက မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) သခင်ကြီး၏ အစ္စလာမ့်အရင်းအမြစ် အလယ်အလတ်သွန်သင်ချက်များကို ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မွတ်စ်လင်မ်နိုင်ငံများမှ ခါးသီးစွာတုံ့ပြန်နေမှုများကြားမှ ကြံ့⁠ကြံ့ခံဖြန့်ချိလျက်ရှိသည်။

ထိုနည်းတူပင်၊ အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့သည် တိုင်းပြည်အစိုးရကိစ္စရပ်များနှင့် ဗလီသာသနာရေးကိစ္စရပ်များကို ကွဲပြားသောအရေးကိစ္စနှစ်ခု အဖြစ်သတ်မှတ်သည့် တစ်ခုတည်းသော အစ္စလာမ့်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်တစ်ရာအလျင်ကပင် အဖွဲ့ကြီးအားတည်ထောင်သူအရှင်သူမြတ်က အဖွဲ့ဝင်များကို သာသနာနှင့် တိုင်းပြည်ရေးတို့အတွက် အကာအကွယ်ပြုရန်ကြိုးစားရာတွင် ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်သည့်သူများအဖြစ်သာမက တိုင်းပြည်အပေါ်သစ္စာရှိသည့် တိုင်းသူပြည်သားများဖြစ်ကြရန် ဟောပြောသွန်သင်ခဲ့သည်။

သခင်ကြီးက ကျမ်းမြတ်ကုရ်အာန်အား ပုဂ္ဂလိကကိုယ်ကျိုးဖြစ်ထွန်းရန် အဆီအငေါမတည့်စွာ ဋီကာဖွင့်ဆို၍ ကြေညာချက်ထုတ်မှုများနှင့် အစ္စလာမ့်ဥပဒေကို တလွဲတွေးခေါ်ဆင်ခြင်လျက် အသုံးချမှုများအား ဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။ သခင်ကြီးက အလ္လာဟ်အရှင်မြတ်၏ အဖန်ဆင်းခံ ဝေနေယျသတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးအပေါ် အကာအကွယ်ပေးရန် မပြတ်တမ်းနှိုးဆော်ခဲ့သည်။ ယနေ့တွင်မူ အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ကြီးမှာ သာသနာရေးချုပ်ခြယ်မှုများနှင့် ကြီးနိုင်ငယ်ညဉ်းမှုများပပျောက်စေရေးအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှုများ၌ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ အသင်းကြီးက အမျိုးသမီးများပညာရေးနှင့် အဖိနှိပ်ခံမဖြစ်စေရေးတို့အတွက် ရွပ်ရွပ်ချွံချွံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ဝင်များမှာ ဥပဒေလေးစားလိုက်နာသော ပညာတတ်များနှင့် မွန်ရည်သောမွတ်စ်လင်မ်များအဖြစ် ကမ္ဘာပေါ်တွင် နေထိုင်ရပ်တည်ကြသည်။

အဟ်မဒီယာမွတ်စ်လင်မ်အဖွဲ့ကြီးမှာ ဝိညာဉ်ရေးရာ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦး၏ဦးဆောင်မှုဖြင့် ရပ်တည်သောအစ္စလာမ့်အဖွဲ့အစည်းလည်းဖြစ်သည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်တစ်ရာအလျင်ကပင် မီရ်ဇာဂူလာမ်အဟ်မဒ် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) သခင်ကြီးက အစ္စလာမ့်သတင်းစကားသည် တမန်တော်တစ်ဦးအလွန် ထိုတမန်တော်အားဆက်ခံသည့် ခလီဖွာ (ဆက်ခံသူ)ဖြင့်သာ လုံခြုံပြန့်နှံ့စေနိုင်မည့်အကြောင်းနှင့် ယင်းသည်မှာ အလ္လာဟ်အရှင်မြတ်၏ ကတိတော်လည်းဖြစ်ကြောင်း သတိပေးဆုံးမခဲ့သည်။ အသင်းကြီးက ဝိညာဉ်ရေးရာဆက်ခံသူတစ်ဦး၏ ခေါင်းဆောင်မှုဖြင့်သာ အစ္စလာမ်သာသနာ၏အစစ်အမှန်တန်ဖိုးများကို ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့်အကြောင်းနှင့် လူသားအားလုံးညီညွတ်ရေးကို ဆောင်ရွက်နိုင်မည့်အကြောင်း ယုံကြည်သည်။ ၁၉၀၈ တွင် အသင်းကြီးအားတည်ထောင်သူအရှင်သူမြတ်ကွယ်လွန်ချိန်မှစ၍ အသင်းကြီးကို ဝိညာဉ်ရေးရာခေါင်းဆောင် ခလီဖွာဆက်ခံသူများဖြင့် ဆက်လက်တည်တံ့စေခဲ့ရာ ယခုအခါခလီဖွာငါးဆက်မျှပင် ရှိနေပြီဖြစ်သည်။ လက်ရှိဝိညာဉ်ရေးရာခေါင်းဆောင်မှာ မီရ်ဇာမဆ်ရူးရ်အဟ်မဒ်သခင် (ငြိမ်းချမ်းခြင်းသက်ရောက်ပါစေ) ဖြစ်သည်။

အသင်းကြီးသည် ဝိညာဉ်ရေးရာဆက်ခံသူတစ်ဦး၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ယနေ့ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဗလီဝတ်ကျောင်းပေါင်း တစ်သောင်းငါးထောင်ကျော်၊ စာသင်ကျောင်းပေါင်း ၅၀⁠၀ ကျော်နှင့် ဆေးရုံပေါင်း ၃၀ ကျော်ကို ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ကျမ်းမြတ်ကုရ်အာန်အား ဘာသာပေါင်း ၇၀ ကျော်ဖြင့် ပြန်ဆိုထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ အသင်းကြီးသည် အစ္စလာမ်သာသနာတော်၏ အစစ်အမှန်သွန်သင်ချက်များကို အမ်-တီ-အေ (MTA) ရုပ်မြင်သံကြားလိုင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ alislam.org အင်တာနက်စာမျက်နှာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ Islam International Publications ဟူသည့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာပုံနှိပ်ထုတ်ဝေမှုဖြင့်လည်းကောင်း ဖြန့်ချိလျက်ရှိသည်။

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘာ၀ဘေးအန္တရာယ်ကျရောက်သည့် နေရာဒေသများတွင် ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် အလှူဒါနပြုရေးတို့အတွက် သီးသန့်ဆောင်ရွက်ရန် Humanity First အဖွဲ့ကြီးကိုလည်း ဖွဲ့စည်းဆောင်ရွက်နေပေသည်။

အသင်းကြီး၏ ဆောင်ပုဒ်မှာ 'Love for all, Hatred for none.' ၊ ချစ်ခြင်းတရားသည်အားလုံးအတွက်၊ အမုန်းတရားသည် မည်သူ့အတွက်မျှမဟုတ် ဟူ၍ပင်ဖြစ်သည်။


==ရည်ညွှန်း==
*http://www.alislam.org/topics/khilafat/khilafat-news-coverage.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155127/http://www.alislam.org/topics/khilafat/khilafat-news-coverage.pdf |date=10 June 2011 }}
*http://www.alislam.org/introduction/index.html
*http://www.newswire.ca/en/releases/archive/July2008/06/c2254.html{{Dead link|date=August 2021 }}
*http://www.loveforallhatredfornone.org/

[[Category:အစ္စလာမ်ဘာသာ]]</text>
      <sha1>o9yf0gsspujojz5xt9a5ofhkwab2dqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လေထီးဆင်း အဖွဲ့ (အိန္ဒိယရောက် လေထီးရဲဘော်များ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17358</id>
    <revision>
      <id>1051577</id>
      <parentid>842919</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T06:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ပြင်ဆင်မှု</comment>
      <origin>1051577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15950" sha1="qx6cey5htmr1hpbc5e8xzpdzwj4qtks" xml:space="preserve">'''လေထီးဆင်း အဖွဲ့ (အိန္ဒိယရောက် လေထီးရဲဘော်များ)''' သည်  ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေးအတွက်  [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]သို့ သွားရောက်ကာ စစ်ပညာသင်ကြားခဲ့ကြသူများ စုစည်းထားသည့် အဖွဲ့ဖြစ်သည်။အိန္ဒိယရောက် သခင်သိန်းဖေ (သိန်းဖေမြင့်) နှင့် သခင်တင်ရွှေတို့အဖွဲ့သည် အင်္ဂလိပ်၊ အမေရိကန် တို့ပါဝင်သော မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့များနှင့် ဆက်သွယ်စီစဉ်ကာ မြန်မာလူငယ်များအား လေထီးသင်တန်းပေးခဲ့ရာမှတဆင့် ထိုသင်တန်းဆင်းတို့ စုစည်း၍ တည်ထောင်ခဲ့ကြသော အဖွဲ့လည်းဖြစ်သည်။ဗြိတိသျှတို့၏ သင်တန်းတွင် [[အုန်းမောင်၊ ဦး (လေထီး)|ကိုအုန်းမောင်]]၊ ကိုစိုးမောင်၊ [[ကျော်ရင်၊ ဦး (လေထီး)|ကိုကျော်ရင်]]၊ ကိုညွန့်ဝေ ၊ [[မန်းဝင်းမောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]] နှင့် လှကျော်ဇော တို့မှာ အထူးထင်ရှားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=link |first=Get |last2=Facebook |date=2018-04-02 |title=မောင်အောင်မွန် - ကျွန်တော်တွေးမိသလိုရေးပါမည် (၃၂၈) |url=https://blog.moemaka.com/2018/04/blog-post_9.html |access-date=2026-09-06 |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book
| last = ဝင်းတင့်ထွန်း
| first =
| authorlink =
| title =ဗမာပြည် နိုင်ငံရေးပါတီအဖွဲ့အစည်း အသင်းအပင်းများ အညွှန်း
| publisher = နေ့သစ်အင်အားစု၊ ဂျပန်
| series = ပထမ အကြိမ်
| year = ဩဂုတ် ၂၀၁၀
}}&lt;/ref&gt; 

ဤအဖွဲ့သည် ဗမာပြည်လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲစဉ်အတွင်း ဂျပန်ရောက် ရဲဘော်သုံးကျိပ် ကဲ့သို့ပင် မြန်မာ့နိုင်ငံရေးဖြစ်စဥ်တွင်  အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည့် ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေးအတွက် အရေးပါသော နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး အစုအဖွဲ့ လည်းဖြစ်သည်။အိန္ဒိယနိုင်ငံ သို့   စစ်ပညာနှင့် လေထီးသင်တန်းများ သင်ကြားရန် ပထမအသုတ် အဖြစ်တက်ရောက်ခဲ့ကြသူများထဲ  သခင်ဗိုလ် နှင့် မန်းဝင်းမောင် တို့ ပါဝင်ခဲ့သည်။အိန္ဒိယရောက် လေထီးရဲဘော်များဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော်လည်း ဤအဖွဲ့သည် အိန္ဒိယ အပြင် သီဟိုဠ်သို့ပါ လျှို့ဝှက်စေလွှတ် ပညာသင်ကြားခဲ့ကြသည်။စစ်ပညာသင်ကြားပြီးနောက်  ၎င်းတို့သည်  တော်လှန်ရေးကာလတွင် သက်ဆိုင်ရာနယ်မြေများသို့ လေထီးဖြင့် ဆင်းသက်ကာ တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြသည်။ပါဝင်ခဲ့ကြသူ အများစုမှာ နောင်တွင် ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီဝင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |title=အသက်(၁၀၀)ပြည့်သွားပြီးဖြစ်တဲ့ လေထီးဆင်းရဲဘော်ကြီး။ {{!}} Communist Party of Burma |url=https://www.cp-burma.org/%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%90%e1%80%af%e1%80%a1%e1%80%91%e1%80%ad%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%a1%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%90%e1%80%ba/%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%90%e1%80%af%e1%80%a1%e1%80%91%e1%80%ad%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%a1%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba/%e1%80%86%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%ab%e1%80%b8-%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9b%e1%80%90%e1%80%af%e1%80%a1%e1%80%91%e1%80%ad%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8/%e1%80%a1%e1%80%9e%e1%80%80%e1%80%ba%e1%81%81%e1%81%80%e1%81%80%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%b7%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%bd%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%ae%e1%80%b8%e1%80%96%e1%80%bc/ |access-date=2026-09-06 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

==သမိုင်းကြောင်း==
ဂျပန်အဝင်၊ အင်္ဂလိပ်အဆုတ် ကာလအတွင်း ထောင်မှ လွတ်မြောက်လာကြသော နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်များသည် ပြန်လည်တွေ့ဆုံ၍ အဆက်အသွယ်ရရှိခဲ့ကြပြီးနောက် ဂျပန်ဖက်ဆစ်များကို ပြန်လည်တွန်းလှန်ဆန့်ကျင်ရေးအတွက် အခြေခံသဘောထား တညီတညွတ်တည်းနီးပါး ရှိလာခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် [[သန်းထွန်း (သခင်)|သခင်သန်းထွန်း]]က [[သခင်သိန်းဖေ]] (သိန်းဖေမြင့်) အား အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ သွားရောက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=【 ဆောင်းပါး 】သမိုင်းထဲက ဖက်ဆစ်ဂျပန်တော်လှန်ရေး |url=https://opinionleadersmedia.com/opinion/18094/ |access-date=2026-09-06 |website=Opinion Leaders Myanmar |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''မဟာမိတ်များနှင့် အဆက်အသွယ်'''

၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် သခင်သိန်းဖေ (သိန်းဖေမြင့်) နှင့် သခင်တင်ရွှေတို့ အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ စတင်ရောက်ရှိသွားကြသည်။ သခင်သိန်းဖေသည် အိန္ဒိယမှနေ၍ မဟာမိတ်များနှင့် အဆက်အသွယ်ရရှိရေး ဆက်လက်ကြိုးပမ်းခဲ့ရာမှ အင်္ဂလိပ်တပ်ဖွဲ့ (Force 136) နှင့် စတင်အဆက်အသွယ် ရရှိလာခဲ့သည်။ထို့နောက် သခင်သိန်းဖေမှတစ်ဆင့် ဗမာပြည်ရှိ သခင်သန်းထွန်း အပါအဝင် ဖတပလအဖွဲ့ကြီးနှင့် Force 136 တို့ ချိတ်ဆက်မိသွားခဲ့ကြပြီး၊ ဖတပလနှင့် Force 136 တို့သည် တစ်ပတ်လျှင် နှစ်ကြိမ်နှုန်းဖြင့် ဝါယာလက်ဆက်သွယ်မှုများကို ပုံမှန်ပြုလုပ်နိုင်လာခဲ့သည်။

ဖက်ဆစ်တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေးအတွက် အရေးကြီးသော တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ရန်နှင့် စစ်ပညာများ သင်ကြားရန်အတွက် ခိုင်မာစိတ်ချရသော မျိုးချစ်လူငယ် တော်လှန်ရေးသမားများကို ရွေးချယ်ကာ ဖတပလအဖွဲ့မှတစ်ဆင့် အိန္ဒိယရှိ သခင်သိန်းဖေနှင့် မဟာမိတ်အင်္ဂလိပ်တပ်ဖွဲ့ထံသို့ လျှို့ဝှက် ပို့ဆောင်စေလွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-03-27 |title=ညီညွတ်ကြဖို့ တော်လှန်ရေးနေ့မှာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် တိုက်တွန်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/nld_old_veterans_commemorate_66_anti-fascist_anniversary-03272011112923.html |access-date=2026-09-06 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;

==အင်္ဂလိပ် လေ့ကျင့်ပေးတဲ့ ရဲဘော်သုံးကျိပ်==
၁၉၄၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် သခင်ဗိုလ်နှင့် မန်းဝင်းမောင်တို့ ဦးဆောင်သည့် တော်လှန်ရေးရဲဘော်တစ်သိုက်ကို ပထမဆုံးအသုတ်အဖြစ် စတင်စေလွှတ်ခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင်လည်း တစ်သုတ်ပြီးတစ်သုတ် ဆက်လက် ပို့ဆောင်ခဲ့သည်။ (ရခိုင်တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် ကိုညိုထွန်းတို့အဖွဲ့ မပါဝင်ဘဲ) စုစုပေါင်း လေထီးရဲဘော် (၃၀) ဦးတိတိ ရှိသည်။ အိန္ဒိယရောက် သခင်သိန်းဖေ၊ သခင်တင်ရွှေနှင့် သခင်တင်ရွှေ၏ဇနီးပါ စုပေါင်းရေတွက်မည်ဆိုပါက စုစုပေါင်း (၃၃) ဦး ရှိသည်။ 

ယင်းရဲဘော်များကို ပို့ဆောင်ရေးအတွက် ဗမာ့တပ်မတော်က တာဝန်ယူ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ မန်းဝင်းမောင်ကဲ့သို့သော တိုးတက်သည့် ကရင်လူငယ်များ ပါဝင်ခဲ့သလို၊ ဘီဒီအေ၊ တို့ဗမာဆင်းရဲသားအစည်းအရုံးနှင့် အာရှလူငယ်အစည်းအရုံးတို့အတွင်းမှ တိုင်းချစ်ပြည်ချစ် မျိုးချစ်ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ပါဝင်ကြသည်။ သို့သော် ပါဝင်သူအများစုမှာ မြေအောက်ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အိန္ဒိယရောက်ရဲဘော်များသည် အိန္ဒိယနှင့် သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) နိုင်ငံတို့တွင် နိုင်ငံရေးသင်တန်းများနှင့် စစ်ပညာသင်တန်းများအပြင် လေထီးသင်တန်းများကိုပါ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=link |first=Get |last2=Facebook |date=2015-05-05 |title=ေမာင္စြမ္းရည္ --“ ဖက္ဆစ္ေတာ္လွန္ေရးေန႕ ” |url=https://blog.moemaka.com/2015/05/blog-post_61.html |access-date=2026-09-06 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော လေထီးရဲဘော်များ==
အိန္ဒိယရောက် လေထီးရဲဘော်များ အတွင်း ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဗမာပြည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု သမိုင်းတွင် ထင်ရှား ပေါ်လွင် ခဲ့ကြသူများမှာ အောင်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ဖက်ဆစ်တော်လှန်ရေး ဆင်နွှဲကြချိန်တွင်  မဟာမိတ်များအကူအညီဖြင့်  မဟာမိတ်များနှင့်အတူ တော်လှန်ရေး တာဝန်ကျရာ နယ်မြေများ အတွင်း လေထီးဖြင့် ခုန်ဆင်း လာခဲ့ကြသည့် အတွက် ‘လေထီး’ ရဲဘော်များ အဖြစ် လူသိများခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ခိုင်ကြည်သစ် ● ဖက်ဆစ်ကို ဘယ်သူတွေ ဘယ်လိုတော်လှန်ခဲ့ကြသလဲ – MoeMaKa Burmese News &amp; Media |url=https://moemaka.net/wpmmk/archives/63573 |access-date=2026-09-06 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|
#[[သခင်ဗိုလ်]]၊ 
#[[ဝင်းမောင်၊ မန်း (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|မန်းဝင်းမောင်]] (နောင်-ဗမာပြည်သမ္မတကြီး)၊ 
#[[ချစ်ကောင်း(ဗိုလ်မှူး)|ဗိုလ်မှူးချစ်ကောင်း]]၊
#[[စံသာကျော်|ဗိုလ်မှူးစံသာကျော်]]၊
#[[အုန်းမောင်၊ ဦး (လေထီး)|ဗိုလ်အုံးမောင်]] (လေထီး)၊ 
#[[ကျော်ရင်၊ ဦး (လေထီး)|ဦးကျော်ရင်]] (ပါမောက္ခ-ဦးကျော်ရင်)
#[[လှကွန်း၊ သခင်|သခင်လှကွန်း]]၊
#[[ကိုစောဟန်]]၊ 
#[[ကိုသောင်း]]၊ 
#[[ကိုဘသောင်း]]၊ 
#[[ကျော်ဝင်းမောင်၊ (ဝမ်းအိုဝမ်း)|ကျော်ဝင်းမောင်]]၊ 
#[[သခင်တင်ရွှေ]]၊ 
#[[ဂိုရှယ်၊ ရဲဘော်|မစ္စတာဂိုရှယ်]] 
#ဗိုလ်ချုပ်သူရ စောဖြူ (ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်လေ)
#[[ကိုညိုထွန်း]] သံအမတ်ကြီး 
#[[သခင်ဖေတင့်]]၊ 
#[[မြရီ၊ ဒေါ်|မမြရီ]]၊ 
#[[ဘစော၊ ဦး|ကိုဘစော]] (သံအမတ်ကြီး)
}}

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
[[Category:နိုင်ငံရေး]]
[[Category:မြန်မာ နိုင်ငံရေးပါတီဟောင်းများ]]</text>
      <sha1>qx6cey5htmr1hpbc5e8xzpdzwj4qtks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကာယဗလအားကစား</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23961</id>
    <revision>
      <id>1051585</id>
      <parentid>843827</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>မွမ်းမံခြင်း</comment>
      <origin>1051585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28428" sha1="5i76wqjwoqxv18hhbh19mktvrw4esgf" xml:space="preserve">{{Infobox sport
| name       = ကာယဗလ
| image      = Arnold_Schwarzenegger_1974.jpg
| alt        = 
| imagesize  = 
| caption      = အာနိုး၊ ကာယဗလလောကတွင် အထင်ရှားဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ ၁၉၇၄
| union        = နိုင်ငံတကာ ကာယဗလနှင့် ကြံ့ခိုင်ရေး အဖွဲ့ချုပ်
| nickname   = BB
| first      = [[အင်္ဂလန်]]၊ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း
| firstlabel = ပထမဆုံးတီထွင်
| region     = ကမ္ဘာတဝှမ်း
| registered = 
| clubs      = 
| contact    = မရှိ
| team       = မရှိ
| category   = Fitness sports
| mgender    = မရှိ
| type       = မိုးလုံလေလုံ
| equipment  = 
| venue      = Auditorium
| glossary   = 
| olympic    = မရှိ
| world      = 
| paralympic = မရှိ
| obsolete   = 
| IWGA       = [[:en:1981 World Games|1981]]–[[:en:2009 World Games|2009]] 
}}

'''ကာယဗလအားကစား'''သည် ကျန်းမာကြံ့ခိုင်လိုသူ လူအများကို အဆွဲဆောင်နိုင်ဆုံးသော ယနေ့ခေတ် ပြိုင်ပွဲဝင် အားကစားနည်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ လူ့သမိုင်းကြောင်း အစကတည်းက ပေါ်ပေါက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သော်လည်း ယခုခေတ် တွင် အားကစားတစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ကာယကြံ့ခိုင်မှုကို အထူးဂရုပြုပြီး သန်မာထွားကြိုင်းသူများကို နတ်ဘုရားများသဖွယ် စတင်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်မှာ [[ဂရိနိုင်ငံ|ဂရိလူမျိုး]]များဖြစ်သည်။ ထိုလူမျိုးများ၏ ရာဇဝင်တွင် ဟာကျူလီသည် သူရဲကောင်း နတ်ဘုရားတစ်ပါး ဖြစ်ခဲ့သည်။ 

ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူမျိုးများ၏ ရာဇဝင်သမိုင်းများတွင် လူသန်ကြီးများကို နတ်ဘုရားများသဖွယ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်ကို အထင်အရှား တွေ့နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြန်မာ့ရာဇဝင်တွင် [[ပန်းပဲမောင်တင့်တယ်]] ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် သာမန်ယောက်ျားများအနေဖြင့် အလေးအပင်နှင့် ကျောက်တုံးများကို မကာ မိမိကိုယ်ကို သန်စွမ်းကြံ့ခိုင်အောင် ပြုလုပ်ကြသည်ကို ဂရိလူမျိုးများ၊ အီဂျစ်လူမျိုးများနှင့် ရောမလူမျိုးတို့၏ ရာဇဝင်ကို လေ့လာကြည့်ပါက သိနိုင်သည်။ ထိုလူမျိုးများသည် ကာယဗလနှင့် သန်စွမ်းမှုအားကစား၏ သမိုင်းအတွက် ကနဦးလမ်းပြများ ဖြစ်ကြသည်။

== ကာယဗလသမိုင်း၏ အစ ==
အာရှတိုက်တွင် ကိုယ်ကာယကြံ့ခိုင်မှုကို အထူးဂရုပြုမှု စတင်ခဲ့သည့်နိုင်ငံမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံဖြစ်သည်။ အထောက်အထားများအရ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ၁၁ ရာစုနှစ်ကတည်းက ကျောက်တုံးဒမ်ဘယ်များကို စတင်တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့က ထိုကျောက်တုံးဒမ်ဘယ်များကို &quot;နာလ်း&quot; (Nals) ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြသည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများသည် ထိုနာလ်းများဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကို ကျန်းမာသန်စွမ်းပြီး ကြွက်သားထုထည် ကြီးထွားလာစေရန် လေ့ကျင့်ခဲ့ကြသည်။ ထိုခေတ်က အိန္ဒိယတစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ကိုယ်ကာယလေ့ကျင့်ရေးခန်းမ (Gym) များကို နေရာအနှံ့အပြား၌ တွေ့ရှိနိုင်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံသည် ကိုယ်ကာယလေ့ကျင့်ရေးခန်းမများ ပထမဆုံး ပေါ်ထွက်ခဲ့သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယလူမျိုးများသည် ကိုယ်ကာယလေ့ကျင့်ခန်း ပြုလုပ်ခြင်းကို မိမိတို့၏ အမျိုးသားရေး တာဝန်တစ်ရပ်အနေဖြင့် ခံယူကာ လေ့ကျင့်ခဲ့ကြသည်။ ၁၁ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအထိ အိန္ဒိယလူမျိုးများ၏ ထိုကဲ့သို့ လေ့ကျင့်ခန်းပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အာဟာရများကို ဂရုတစိုက် မှီဝဲခဲ့ကြသည့် ဖြစ်ရပ်များသည် ယနေ့ခေတ် လူအများ လိုက်လံလေ့ကျင့်နေကြသည့် ကာယဗလအားကစား၏ ပထမဆုံး အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ခေတ်သစ်ကာယဗလ၏ အစပိုင်း ==
ခေတ်သစ်ကာယဗလသည် ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် စတင်ခဲ့သည်။ ဂရိလူမျိုးများနှင့် အီဂျစ်လူမျိုးတို့၏ ကျောက်တုံးများဖြင့် လေ့ကျင့်ခဲ့သော နည်းစနစ်ဟောင်းမှာ ထိုအချိန်တွင် လုံးဝပြောင်းလဲကာ အသစ်ဖြစ်လာမည့် အချိန်ဖြစ်သည်။ စတင်ပြောင်းလဲခဲ့ပုံမှာ ထိုအချိန်က လူအများသည် လူတစ်ဦး၏ ကိုယ်ခန္ဓာမှ ကြွက်သားများကို သိပ်ပြီး စိတ်ဝင်စားရကောင်းမှန်း မသိသေးဘဲ ထိုသူသည် မည်မျှသန်စွမ်းသည်၊ အလေးမည်မျှမနိုင်သည်ကိုသာ စိတ်ဝင်စားခဲ့ကြသည်။ ၁၉ ရာစုမှ စတင်၍ ဥရောပတွင် အလေးမပြိုင်ပွဲများကို လူထုဖျော်ဖြေရေးအသွင်ဖြင့် ပြိုင်ပွဲများ ပြုလုပ်လာကြသည်။ ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ် မှ ၁၉၂၉ ခုနှစ်အထိ အလေးမပြိုင်ပွဲများတွင် ပြိုင်ပွဲဝင်များသည် မိမိ၏ပြိုင်ဖက်ကို ထမ်းပိုးကာ တစ်မြို့မှတစ်မြို့သို့ ခရီးမည်မျှသွားနိုင်သည်အထိ ရူးသွပ်စွာ ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။ အချို့က ပြိုင်ပွဲများတွင် လှည်းများကို အလေးများတင်၍ ဆွဲပြခြင်း၊ တိရစ္ဆာန်များကို မပြခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကာ ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။

ထိုကဲ့သို့ အင်အားပြ ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသော ပြိုင်ပွဲဝင်များ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အနေအထားကို ကြည့်ပါက လူအများကို စွဲဆောင်နိုင်စွမ်းမရှိသော ဗိုက်ပူနံကားများသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့သော အခြေအနေမျိုးသည် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းအထိ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော်လည်း ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှစ၍ အလေးမပြိုင်ပွဲဝင်များတွင် ယခင်အတိုင်း ဗိုက်ပူနံကားများ၊ လူပိန်လူသန်များနှင့် ကာယဗလမောင်များ ပုံစံကိုယ်ခန္ဓာပိုင်ရှင်ဟူ၍ ပြိုင်ပွဲဝင် အမျိုးအစားများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သို့သော် ပြိုင်ပွဲက တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ပြီး ကိုယ်ခန္ဓာ အချိုးအစားများမှာ မိမိတို့ လေ့ကျင့်သည့်ပုံစံ၊ စားသောက်သည့် အာဟာရပေါ်မူတည်၍ ပြောင်းလဲလာခြင်း ဖြစ်သည်။

ထိုအချိန်တွင် ကာယဗလကို အားကစားအဖြစ် ကမ္ဘာသို့ မိတ်ဆက်ပေးမည့် ခေတ်သစ်ကာယဗလ၏ ဖခင် (Father of modern bodybuilding) မှာ ဥရောပမှ ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပေသည်။ သူကို ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး သူ၏အမည်မှာ ယူဂျင်း ဆန်ဒို (Eugene Sandow) ဖြစ်သည်။ သူဝင်ပြိုင်သည့် အလေးမပြိုင်ပွဲများတွင် သူ့ခွန်အားကို မည်သူမျှ မယှဉ်နိုင်သလို သူ၏ ကြွက်သားမျှင်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ခန္ဓာကိုယ်ကို လူအများ ရင်သပ်ရှုမော ငေးကြည့်ရသည်အထိ လှပခဲ့သည်။ ဆန်ဒို ပေါ်ထွက်လာခြင်းက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှပစေရန် အလေးဖြင့် လေ့ကျင့်လျှင် ရနိုင်သည်ဆိုသည့်အချက်ကို လူအများ လက်ခံလာစေခဲ့သည်။

ထိုအချိန်မှစ၍ ဗိုက်ပူလူသန်များနှင့် လူပိန်လူသန်များသည် လူတစ်ဦး၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာသည် ချန်ပီယံဖြစ်တည်မှုအပေါ်တွင်သာမက ပရိသတ်များကို စွဲဆောင်ရာတွင်လည်း များစွာအကျိုးပြုသည်ကို သဘောပေါက်နားလည်လာပြီး ဆန်ဒို၏ အယူအဆများအတိုင်း လေ့ကျင့်လာကြသည်။ ဆန်ဒိုသည် အစပိုင်းတွင် လူသန်ပြိုင်ပွဲနှင့် အလေးမပြိုင်ပွဲများတွင် မိမိကိုယ်ကို ပရော်ဖက်ရှင်နယ်အဆင့် ရောက်အောင် ကြိုးစားခဲ့ပြီး ပြိုင်ပွဲတိုင်းတွင် အနိုင်ရသည့် ချန်ပီယံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဆန်ဒိုသည် သူ့ကိုယ်ကို ကမ္ဘာ့အသန်ဆုံးလူအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန် ၁၈၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပသော အလေးမပြိုင်ပွဲသို့ သွားရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် အမေရိကန်မှ လူအများက သူ၏ခွန်အားထက် ဆွဲဆောင်အားအပြည့်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ် အလှအပကိုသာ ပိုမိုမျက်စိကျခဲ့ကြသည်။

ဆန်ဒိုသည် ခန္ဓာကိုယ်လှပသော အလေးမချန်ပီယံ တစ်ဦးဖြစ်သကဲ့သို့ ကမ္ဘာ့ကာယဗလ အားကစားကို စတင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။ ဆန်ဒိုသည် ကမ္ဘာ့ပထမဦးဆုံးသော ကာယဗလမဂ္ဂဇင်းနှင့် အချို့သော ကာယဗလ လေ့ကျင့်ရေး ပစ္စည်းကိရိယာများကို စတင်တီထွင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်နှင့် အခြားသောနိုင်ငံများသို့ အလေးမပြိုင်ပွဲများ သွားရောက်ယှဉ်ပြိုင်ရာတွင် သူ၏ပရိသတ်များကို ကာယဗလ လေ့ကျင့်နည်းများအကြောင်း တင်ပြကာ ရောင်းချခဲ့သည်။

ဆန်ဒိုသည် ထိုပုံစံဖြင့် ကာယဗလကို ကမ္ဘာသို့ စဉ်ဆက်မပြတ် မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည့်အပြင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ၁၈၉၁ ခုနှစ်၌ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အလေးမနှင့် ကာယဗလပြိုင်ပွဲ (World Championship bodybuilding and weight-lifting) ကို ကျင်းပပေးခဲ့သည်။ ဆန်ဒို၏ ကျေးဇူးကြောင့်ပင် ၁၈၉၆ ခုနှစ် ဂရိနိုင်ငံ အေသင်မြို့တွင် ကျင်းပသော ခေတ်သစ် အိုလံပစ်ပြိုင်ပွဲတွင် အလေးမပြိုင်ပွဲများသည် အားကစားပြိုင်ပွဲအဖြစ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခွင့် ရခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကာယဗလ လေ့ကျင့်ရေး ပစ္စည်းများဖြစ်သော ဒမ်ဘယ် (Dumbbell) နှင့် ဘားရှည် (Barbell) များသည် ဆန်ဒို၏ ရောင်းမလောက် ဖြစ်ရသည့် ပစ္စည်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆန်ဒိုသည် အချိန်တိုအတွင်း အလွန်အမင်း တိုးတက်ချမ်းသာလာခဲ့သည်။ 

ဆန်ဒိုသည် ၂၁ ရာစု မျိုးဆက်များ နှစ်ခြိုက်ခုံမင်စွာ လေ့ကျင့်နေကြသော ကာယဗလအားကစားနှင့် မစ္စတာအိုလံပီယာ ပြိုင်ပွဲများကို အစပျိုးတည်ထောင်ပေးခဲ့ပြီး ကာယဗလဒိုင်လူကြီးများအတွက် စည်းမျဉ်းများကို စတင်ရေးဆွဲပေးခဲ့သော ခေတ်သစ်ကာယဗလ၏ ဖခင် (Father of Modern Bodybuilding) ဖြစ်ပေသည်။ ပထမဦးဆုံးသော ကာယဗလပြိုင်ပွဲကို ဆန်ဒိုသည် ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပခဲ့ပြီး ထိုပြိုင်ပွဲအပြီးတွင် ဥရောပနှင့် အမေရိကတို့တွင် ကာယဗလပြိုင်ပွဲများသည် ရေပန်းစားလာခဲ့ကာ လူအများက အားကျတောင့်တလာခဲ့ကြသည်။ 

ထိုအချိန်တွင် ဆန်ဒိုက ကာယဗလပြိုင်ပွဲဝင်မောင်များ၏ အဆင့်အတန်း မြင့်မားလာစေရန် ရည်ရွယ်၍ သူ၏တပည့်များကို အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် စုဆောင်းစခန်းသွင်းကာ လေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည်။ သုံးနှစ်ကြာပြီးနောက်တွင် အောင်မြင်နေသော သူ၏ကာယဗလမဂ္ဂဇင်းကို စပွန်ဆာပြုလုပ်ပြီး ဆုကြေးစား ကာယဗလပြိုင်ပွဲတစ်ပွဲကို ပြုလုပ်ပေးခဲ့သည်။ ပြိုင်ပွဲတွင် စုစုပေါင်း ချီးမြှင့်မည့် ငွေကြေးပမာဏမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅,၀၀၀ ခန့် ဖြစ်ပြီး ပထမဆုရှင်ကို ဒေါ်လာ ၂,၅၀၀ နှင့် ရွှေတံဆိပ်ဆု ချီးမြှင့်ပေးသည်။ ဒုတိယနှင့် တတိယဆုရှင်များကို ငွေနှင့်ကြေးတံဆိပ်များ ချီးမြှင့်ပြီး ထိုက်သင့်သော ဆုကြေးများကိုလည်း ချီးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။

ပြိုင်ပွဲဝင်များ၏ ဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်တွင် ၎င်းတို့သည် ဒေသဆိုင်ရာ ပြိုင်ပွဲငယ်များတွင် ဆုရဖူးသူများ ဖြစ်ရမည်ဟု ပါရှိသည်။ ထိုစည်းကမ်းချက်များ သတ်မှတ်ပြီးနောက် ၁၉၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၄ ရက်နေ့ စနေနေ့တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံရှိ Royal Albert Hall တွင် ပရိသတ်များ ထောင်နှင့်ချီကာ ခြိမ့်ခြိမ့်သဲသဲ စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဆန်ဒို၏ မြင့်မြတ်သော စိတ်ထားတစ်ခုမှာ ကာယဗလပြိုင်ပွဲကို ဝင်ကြေးပေး၍ ကြည့်ရှုသော ပရိသတ်များသည် ၎င်းတို့ကုန်ကျသော ငွေကြေးနှင့် တူညီသော ဖျော်ဖြေမှုကို ခံစားနိုင်စေရန် အစွမ်းကုန်ကြိုးစားပြီး ကာယဗလပြိုင်ပွဲကို လူထုဖျော်ဖြေရေး အသွင်ဖြင့် ကြိုးစားတင်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ထိုအပြင် ပြိုင်ပွဲမစတင်ခင်တွင် ဆန်ဒိုသည် ပရိသတ်များကို နပမ်းပွဲများ၊ အလေးမပြိုင်ပွဲများနှင့် အခြားသော အစီအစဉ်ကောင်းများဖြင့် တင်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ သူ၏ မှန်ကန်သော စေတနာကြောင့် ကာယဗလသည် လူကြိုက်များသော အားကစားတစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဆန်ဒို၏ ပထမဆုံးသော ဤကာယဗလပြိုင်ပွဲတွင် ပြိုင်ပွဲဝင်ပေါင်း ၆၀ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပေသည်။ ပြိုင်ပွဲဝင်အားလုံးသည် ဆန်ဒို သတ်မှတ်ထားသော ဘောင်းဘီနှင့် ခါးပတ်တို့ကိုသာ တူညီစွာ ဝတ်ဆင်၍ ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။

ထိုကဲ့သို့ စည်းစနစ်ကျနသော၊ အချိုးအစားကျန လှပသော ကာယဗလပြိုင်ပွဲဝင်များဖြင့် ကျင်းပသော ကာယဗလပြိုင်ပွဲသည် ပရိသတ်များ၏ အထူးနှစ်ခြိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပေသည်။ ထိုပွဲသို့ လာရောက်ကြည့်ရှုသော ဂျာနယ်လစ်တစ်ဦးက &quot;to stand in these men’s rank is a distinction&quot; ဟု မှတ်ချက်ချခဲ့သည်။ ထိုပြိုင်ပွဲတွင် ဆန်ဒိုသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်များဖြင့် ပြိုင်ပွဲဝင်များကို အကဲဖြတ် အမှတ်ပေးခဲ့သည်။
# တစ်ကိုယ်လုံးရှိကြွက်သားများကြီးထွားမှု
# ကြွက်သားထုထည်အချိုးအစားညီမျှမှု
# ကြွက်သားမျှင်များ၏ကွာလတီ
# အထွေထွေကျန်းမာရေးကောင်းမွန်မှု
# အသားအရေကောင်းမွန်မှုတို့ ဖြစ်သည်။

အထက်ပါ အရည်အချင်းများဖြင့် ပြည့်စုံသော ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ နော်တင်ဟမ်မှ ဝီလျံ အယ်လ် မာရေး (William L Murray) သည် ကမ္ဘာ့ပထမဆုံးသော ဆုကြေးစား ကာယဗလပြိုင်ပွဲ၏ ချန်ပီယံ ရွှေတံဆိပ်ဆုရှင် ဖြစ်လာခဲ့ပေသည်။ ထိုပြိုင်ပွဲပြီးနောက်တွင် ကာယဗလသည် အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တွင်ကျယ်လာခဲ့ပေသည်။ ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ကာယဗလ စာပေနှင့် လေ့ကျင့်နည်း ကိရိယာများကို ပိုမိုထုတ်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။

ဆန်ဒို၏နောက်ပိုင်းတွင် ကာယဗလဖခင်ဟု တင်စားခံထိုက်သူ တစ်ဦး ထပ်မံပေါ်ထွက်လာခဲ့ပေသည်။ သူ၏အမည်မှာ ဘားနာ မက်ဖင်ဒင် (Bernarr Macfadden) ဖြစ်သည်။ မက်ဖင်ဒင်၏ အကျော်ကြားဆုံးသော ကာယဗလ လေ့ကျင့်ရေးကိရိယာမှာ ရင်အုပ်လေ့ကျင့်သည့် Chest expander ဖြစ်ပြီး ၂၀ ရာစုအစတွင် အကျော်ကြားဆုံးသော ကာယဗလ လေ့ကျင့်ရေးကိရိယာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မက်ဖင်ဒင်သည် ၂၀ ရာစု၏ ပထမဆုံးသော ကာယဗလမဂ္ဂဇင်းဖြစ်သည့် &quot;Physical Culture&quot; ကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။

မက်ဖင်ဒင်နှင့် ခေတ်ပြိုင် ကာယဗလ သူရဲကောင်းတစ်ဦး ထပ်မံပေါ်ထွက်လာပြန်သည်။ သူ၏အမည်မှာ ချားလ် အက်တလက်စ် (Charles Atlas) ဖြစ်သည်။ သူသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည့် နည်းပြတစ်ယောက် ဖြစ်ပြီး သူ၏ Dynamic tension ဟုခေါ်သော စာပေးစာယူ သင်တန်းမှာ နှစ်ပေါင်း နှစ်ဆယ်ကျော်လောက်အထိ ကျော်ကြားခဲ့သည်။

၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ဒမ်ဘယ်နှင့် ဘားဘယ်များကို လူအများက ကျန်းမာသန်စွမ်းစေသော အထောက်အကူပြု ကာယဗလ လေ့ကျင့်နည်း ပစ္စည်းများအဖြစ် နားလည်လာကြပြီး ကာယဗလ အားကစားနည်းသည်လည်း ကမ္ဘာတစ်ဝန်း ကျော်ကြားလာခဲ့ပေသည်။ ကာယဗလပြိုင်ပွဲများကိုလည်း မကြာခဏ ကျင်းပလာခဲ့ကြပြီး ကာယဗလဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုနိုင်သော နာမည်ကျော် ကာယဗလမောင်များနှင့် ကာယဗလနည်းပြများ ပေါ်ထွက်လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=myanmarfitness.com&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://myanmarfitness.com/the-origin-of-bodybuilding |access-date=16 January 2012 |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810081657/http://myanmarfitness.com/the-origin-of-bodybuilding }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:တစ်ဦးချင်းယှဉ်ပြိုင်ရသော အားကစားများ]]
[[ကဏ္ဍ:ယှဉ်ပြိုင်ကစားရသော အားကစားများ]]</text>
      <sha1>5i76wqjwoqxv18hhbh19mktvrw4esgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အုတ်တွင်းမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24585</id>
    <revision>
      <id>1051581</id>
      <parentid>925442</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ပုံထည့်</comment>
      <origin>1051581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19339" sha1="mfnrdwrwgx8417yirpe7yw9f4amni5v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = အုတ်တွင်းမြို့
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ|မြို့]]
|other_name = 
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = Oktwin.jpg
|image_map = 
|map_caption = 
|subdivision_type = နိုင်ငံ
|subdivision_name = {{Flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]]
|subdivision_name1 = {{flag|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[တောင်ငူခရိုင်|တောင်ငူ]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[အုတ်တွင်းမြို့နယ်]]
|unit_pref = Imperial
|area_code = 
|footnotes = 
|area_total_km2 =

|population = 14508
|population_footnotes =2024
|population_as_of = 
|population_blank1_title =
|population_blank2 = 
|population_blank2_title = ကိုးကွယ်မှု
|population_density_km2 = auto
|coordinates = {{coord|18|49|51|N|96|24|37|E|region:MM|display=inline,title}}
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =my brain
}}

'''အုတ်တွင်းမြို့''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တောင်ငူခရိုင်]] အတွင်းရှိ [[အုတ်တွင်းမြို့နယ်]]၏ ရုံးစိုက်ရာမြို့ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး မီးရထားလမ်းပေါ်၌တည်ရှိ၍ [[တောင်ငူမြို့]]၏ တောင်ဘက် ကိုးမိုင်၊ စစ်တောင်းမြစ် အနောက်ဘက် ၁ ၁/၂ မိုင် အကွာတွင် တည်ရှိလေသည်။

အုတ်တွင်းမြို့သည် ရန်ကုန်-မန္တလေး မီးရထားလမ်းမဖောက်မီက မထင်ရှားလှသော ကျေးရွာတစ်ရွာမျှသာဖြစ်သည်။ ထိုမီးရထားလမ်းဖောက်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် စစ်တောင်းမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ အုန်းပင်ရွာကိုအကြောင်းပြု၍ မြို့တစ်မြို့အဖြစ်သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာသည်။ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး ဖြစ်ထွန်းသော ဒေသ အတွင်း၌ တည်ရှိသဖြင့် ကျောထောက်နောက်ခံဒေသမှ လယ်ယာထွက်ပစ္စည်းများကို စစ်တောင်းမြစ် တစ်ဘက်ကမ်းမှပင် လှည်းတစ်တန်၊ လှေတစ်တန်ဖြင့် အုတ်တွင်းသို့ပို့၍ အုတ်တွင်း မှတစ်ဆင့် ရန်ကုန်သို့ မီးရထားဖြင့်တင်ပို့ရာ အရောင်းအဝယ် ဖွံ့ဖြိုးသော မြို့ကလေးတစ်မြို့ ဖြစ်လာလေသည်။ ရန်ကုန်- မန္တလေး မော်တော်ကားလမ်းသည်လည်း အုတ်တွင်းမြို့ကို ဖြတ် ကျော်သွားလေသည်။ ယင်းမြို့သည် ထိုမော်တော်ကားလမ်းအားဖြင့် ရန်ကုန်နှင့် ၁၆၆ မိုင် ဝေးကွာသည်။

အုတ်တွင်းမြို့ပေါ်တွင် မြို့နယ်အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေး ဦးစီးဌာနရုံး၊ မြို့နယ်တရားစီရင်ရေးဆိုင်ရာရုံးများ၊ ပြည်သူ့ရဲ တပ်ဖွဲ့စခန်း၊ မီးသတ်ဦးစီးမှူး ရုံး၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်းရုံး၊ ဆောက်လုပ်ရေးဌာန ရုံး၊ ဈေးရုံ၊ အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်း စသည်တို့ရှိသည်။ သစ်တောဦးစီးဌာန အကောက်ရုံးလည်းရှိ၍ မြို့ပေါ်နှင့် မြို့၏ ဆင်ခြေဖုံးတွင် သစ်စက်နှင့် ဆန်စက်တို့ရှိသည်။

အုတ်တွင်းမြို့နယ်သည် ယခင်တောင်ငူခရိုင်၏အလယ် ပိုင်းမြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုမြို့နယ်သည် ဖြူးနယ်တွင်ပါဝင် ခဲ့၍ ၁၉၇၃ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူဦးရေမှာ ၈၇ယ၆၃၃ ယောက်ဖြစ်လေသည်။ မြို့နယ်၏ အနောက်ဘက်နယ်နိမိတ် သည် ပဲခူးရိုးမဖြစ်၍ မြောက်ဘက်နယ်နိမိတ်သည် တောင်ငူ မြို့နယ်ဖြစ်သည်။ အရှေ့ဘက်တွင် စစ်တောင်းမြစ်သည် အုတ်တွင်းမြို့နယ်နှင့် ထန်းတစ်ပင်မြို့နယ်ကို ပိုင်းခြားထား သည်။

ခရစ်နှစ် ၁၉ဝ၅ ခုနှစ်မတိုင်မီက ယခုအုတ်တွင်း မြို့နယ်သည် ဖြူးမြို့နယ်တွင်ပါဝင်သော နယ်မြေတစ်စိတ် တစ် ဒေသမျှသာဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ဖြူးမြို့နယ်၏ နယ်မြေသည် အတော်အတန်ကျယ်ဝန်းပေရာ အုပ်ချုပ်ရေးလွယ်ကူစေရန် ဖြူးမြို့နယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုခွဲထုတ်၍ မြို့နယ်သတ်သတ် တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းလိုက်ပြီးလျှင် အုတ်တွင်းမြို့ကို မြို့နယ်၏ ရုံးစိုက်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်

== လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး ==
ရန်ကုန်-မန္တလေး မီးရထား လမ်းသည် မြို့နယ်၏ အရှေ့ပိုင်းကိုဖြတ်ကျော်သွား၍ မြို့နယ် အတွင်း၌ အုတ်တွင်းအပါအဝင် ဘူတာရုံပေါင်း ငါးရုံရှိသည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး မော်တော်ကားလမ်းသည်လည်း မြို့နယ်ကို ဖြတ်ကျော်သွားရာ မီးရထားလမ်း၏ အနောက်ဘက်ကျသည်။ မြို့နယ်တွင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ကူးသန်းသွားလာ ရေးအတွက် မီးရထားလမ်းကို အဓိကထားသည်။ အုတ်တွင်း မြို့နယ်အပါအဝင် တောင်ငူခရိုင်တစ်ခုလုံးသည် မီးရထားလမ်း ဖောက်လုပ်ပြီးသည့် နောက်ပိုင်းမှစ၍ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာသည်။ မီးရထားလမ်း ဖောက်ပြီးနောက်တွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို ချဲ့ထွင်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြ၍ အုတ်တွင်းသည် ဆန်စပါးအထွက်များ သော မြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေး မော်တော်ကား လမ်းကိုလည်း အသုံးများသည်။ မြို့နယ်ကို တောက်လျှောက် ဖြတ်သန်းသွားသော မီးရထားလမ်းနှင့် မော်တော်ကားလမ်းတို့ အပြင် အုတ်တွင်းမြို့၏အနောက်ဘက် သုံးမိုင်အကွာရှိ ရေသိုး ရွာသို့လည်းကောင်း၊ အုန်းပင်ရွာသို့လည်းကောင်း ကုန်းလမ်းခရီးပေါက်လေသည်။

မြို့နယ်အတွင်းထင်ရှားသော စေတီတစ်ဆူမှာ တစ်ဖက် ကွေ့အနီးရှိသော ရှင်ပင်ကျောက်ဆောက်စေတီဖြစ်သည်။ စေတီ သမိုင်းအရ ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားသခင်နုတော်မူစဉ် ကြက်မင်း ဘဝက နေထိုင်ကျက်စားခဲ့သော အရပ်ဒေသတစ်ခုဖြစ်သည့် ကျောက်ဆောက်အရပ်တွင် သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီးတည်ထား ခဲ့သော စေတီတစ်ဆူဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြလေသည်။ အုတ်တွင်းမြို့မှ လေးမိုင်အကွာတွင် အနန်းတောင် တောရဟုခေါ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းရိပ်သာတစ်ခုရှိသည်။ ဝိပဿနာ အားထုတ်ကြသူများဖြင့် စည်ကား၍သာယာချမ်းမြေ့သောရိပ်သာ တစ်ခုဖြစ်လေသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
မဟာသီရိ ဇေယျသူရဘွဲ့ခံ[[မင်းကြီးညို]] သည် ကောဇာသက္ကရာဇ် (၈၇၂)ခုနှစ်တွင် ဒွါရဝတီမြို့ဟောင်းမှ ကေတုမတီမြို့သစ်ကို တည်ထောင်စိုးစံခဲ့ သည်။ မြို့လုံခြုံရေးအတွက် ကုန်းတွင်းပိုင်း ကင်းတပ်စခန်းများ တည်ဆောက်ခဲ့ရာတွင် အုတ်တွင်းမြို့ ယခုလက်ရှိ မြို့လယ်ဓမ္မရက္ခိတကျောင်း ယခင်ဂါတ်တဲကျောင်း အနီးသည်လည်း ကင်းတပ်စခန်းဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါမြေနေရာသည် [[ချင်းပြည်နယ်]]ဘက်မှ နွားကုန်သည်များနှင့် သစ်ကုန်သည်များ စခန်းချရာ နေရာလည်းဖြစ်ခဲ့သည်။ သစ်ပင်များ၏ အမြင့်ထက်မှ ငှက်ကလေးများ ဩတင်တွင်းဟု သာယာစွာမြည်သော အသံကို အစွဲပြု၍ အောတတွင်းစခန်းဟု မြန်မာများခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြပြီး ရှမ်းတို့မှ ငှက် အော်စခန်းဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုမှကာလရွေ့ လျားကာအောတတွင်းမှ အုတ်တွင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။

အခြားသော မူကွဲတစ်ခုမှာ အထက်အညာဒေသမှ ကုန်သည်များ အောက်အရပ်သို့ ကုန်ကူး သန်းသွားလာရာတွင် ဦးစွာကြက်သွန်ခင်းဟု အမည်ရှိသောအရပ်တွင် စခန်းချရာမှ ထိုထက် ကောင်းမွန်သောနေရာကို ရှာဖွေကြရာ ယခုမဲကုန်းရပ် ဦးမင်းစိန်ဆီစက်ခြံလောက်တွင် အုတ်ရေတွင်း တစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ အုတ်ရေတွင်းကို အစွဲပြု၍ အုတ်တွင်းဟုခေါ်ကြောင်း သိရှိရသည်။ ကထိကဦးစိန်လွင်လေး ကေတုမတီတောင်ငူ ရာဇဝင်အရ တောင်ငူဘုရင် မင်းကြီးညိုလက်ထက်တော် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၅၁၁ ခုနှစ်တွင် တီကိုးတီ၊ ကုန်းကိုးကုန်းဟူ၍ တည်ရှိခဲ့ကြောင်း၊ တီကိုးတီတို့ကို ထည့်သွင်းထားခဲ့သဖြင့် အုတ်တွင်းမြို့ ကင်းတပ်စခန်းရှိသည့် အချိန်တွင် ကျွဲပွဲမြို့၏ အရှေ့ဘက် [[စစ်တောင်းမြစ်]]ကမ်းဘေးရှိ  မြို့စိုးအရပ်သည် မြို့အဖြစ်တည်ရှိ စည်ကားခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံ ဗြိတိသျှတို့ မသိမ်းပိုက်မီက (၁၈၈၅) ခုနှစ်မတိုင်မီ ရေဆင်းမကောင်းသော ညွှန်တောကြီးအဖြစ်တည်ရှိခဲ့သည်။ ရန်ကုန်-မန္တလေးရထားလမ်းကားလမ်းမဖြစ်မီ အခြေအနေအရ လက်ရှိအုတ်တွင်းမြို့၊ မဲကုန်းရပ်တွင်သာ လူနေထိုင်လျက်ရှိပြီး မဲပင်များပေါက်ရာဒေသဖြစ် သဖြင့် မဲကုန်းဟုတွင်သည် ကျန်နေရာများမှာ လယ်စောင့်တဲများအဖြစ်သာရှိပြီး ကသစ်ပင်များ ပေါက်ရာ အရပ်ကို ကသစ်တန်းဟုလည်းကောင်း၊ တရုတ်လူမျိုးများကြက်သွန်စိုက်ရာအရပ်ကို ကြက်သွန်ခင်း ဟုလည်းကောင်း၊ ယခုမဲကုန်းရပ်ကွက်တွင် တူးသူမဲ့အုတ်ရေတွင်းတစ်ခုရှိသည်ကို အစွဲပြု၍ အုတ်ရေ တွင်းဟုခေါ်ရာမှ အုတ်တွင်းဖြစ်လာကြောင်းသိရှိရသည်။

အုတ်တွင်းမြို့တွင် ပါဝင်သည့် ညောင်ခြေထောက်၊ အုတ်တွင်း၊ ကျွဲပွဲမြို့များသည် (၁၈၉၈)ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံတော်အောက်ပိုင်း မြို့ရွာရှိ မြေယာအက်ဥပဒေ(The Lawyer Burma Town and Village Lands Act 1898)အရ မြို့အဖြစ်ကြေညာရာတွင်ပါဝင်သည်။ (၁၉၀၈)ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ(၂၉)ရက်နေ့တွင် အခွန်တော်ဌာနမှ အမိန့်ကြော်ငြာစာနံပါတ် (၁၀၀)ဖြင့်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။

ပြည်ထောင်စုဆိုရှယ်လစ်မြန်မာနိုင်ငံတော် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာန၏(၂၄-၆-၁၉၇၂)ခုရက်စွဲပါစာအမှတ်၁၀၃၇၂၅ စိတ်(၁) ဖြင့် အုတ်တွင်းအား မြို့နယ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ (၂၅-၅-၁၉၇၃)ခုနှစ် နေ့စွဲပါစာအမှတ်၊၃/၁၆၇/အထ(၂) ကျေးရွာအုပ်စု(၄၇)အုပ်စုအား ကျေးရွာအုပ်စု အဖြစ် လည်းကောင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bagoregion.gov.mm/%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA-%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%86%E1%80%AD/|title=အုတ်တွင်းမြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ|publisher=ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့|accessdate=၃ မေ ၂၀၁၇|archivedate=23 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123180538/https://bagoregion.gov.mm/%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA-%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%9E%E1%80%86%E1%80%AD/}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{ပဲခူးတိုင်း}}
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]
[[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>mfnrdwrwgx8417yirpe7yw9f4amni5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အချိန်မှတ်တမ်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48206</id>
    <revision>
      <id>1051553</id>
      <parentid>1050416</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T02:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68436" sha1="77rt7e1pfmru7nyctdjtuc6bh1dkuvk" xml:space="preserve">{{copy edit}}
{{ဗုဒ္ဓဘာသာ}}
== ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ်ကို မှန်ကန်စွာ တွက်ချက်လိုပါက== 

ယခုအခါ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်သည် နှစ်ပေါင်း၂၆၀၀ ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် (ခရစ်တော်မပေါ်မီ) ဘီစီ ၅၈၈  တွင် စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။   သမိုင်းပညာရှင်များသည် [[ ဗုဒ္ဓ]]မြတ်စွာဘုရား၏  မွေးဖွားချိန်အား ဘီစီ ၆၂၃ ဟု သက်တမ်းသတ်မှတ်ကြသည်။ မဟာလူသားတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓသည်  ကျင့်ကြံအားထုတ်ခဲ့သဖြင့် ဘီစီ ၅၈၈ တွင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://festivals.iloveindia.com/buddha-purnima/ Buddha Purnima 2017 – The Birthday of Buddha – Significance, Celebration &amp; Date in 2018&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=thisismyanmar.com -&amp;nbsp Resources and Information&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt; |url=http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm |access-date=7 July 2013 |archive-date=7 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107062605/http://www.thisismyanmar.com/nibbana/lhistory.htm }}&lt;/ref&gt; ယနေ့ကမ္ဘာတွင် ဗုဒ္ဓသာသနာတော်နှစ်ကို ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူသည့် ဘီစီ ၅၄၃ မှစပြီး ရေတွက်သောကြောင့်('''သဗ္ဗညု မြတ်စွာဘုရားသခင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူ သည့်နှစ်ကို သာသနာ သက္ကရာဇ် ၁ နှစ်ဟူ ၍ စတင် ရေတွက်ခဲ့ရာ ၊ ဥပမာ-ခရစ်နှစ် ၂၀၁၂ တွင်၂၅၅၅ ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ် (၂၀၁၂+ဘီစီ ၅၄၃=၂၅၅၅ ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ်ဖြစ်နေသည်။ ထိုသို့ တွက်ချက်နည်းမှာ မမှန်ကန်ကြောင်း''' ) ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ်ကို မှန်ကန်စွာ တွက်ချက်လိုပါက  မြတ်စွာဘုရားက  ဗုဒ္ဓဝါဒ ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော (ဘီစီ ၅၈၈) မှစပြီး ရေတွက်ရမည်ဖြစ်ကြောင်း  [[အရှင်ဉာဏိဿရ|သီတဂူဆရာတော် ဦးဉာဏိဿရ]]၊
[[ ချမ်းမြေ့ဆရာတော် အရှင်ဇနကာဘိဝံသ]] နှင့် မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် ဦးမြင့်ကြွယ် ([[မြင့်ကြွယ်၊ မြို့မ|မြို့မမြင့်ကြွယ်]]) တို့က မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ (ယနေ့သာသနာနှစ်+ ၄၅ ဝါ ဖြစ်ရပါမည်။)  ဥပမာ-ခရစ်နှစ် (၂၀၁၂ )တွင် (၂၆၀၀)  ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ်(၂၀၁၂+ဘီစီ ၅၈၈=၂၆၀၀ ဗုဒ္ဓ သာသနာနှစ်) ဖြစ်ရပါမည်။ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာ သက်တမ်း သည်[[ ရွှေတိဂုံစေတီတော်]] ၏ သက်တမ်းနှင့် အတူတူဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများအရ အတည်ပြု မှတ်သားနိုင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာသက်တမ်း တွက်ချက်ပုံကို [[မြင့်ကြွယ် (မြို့မ)|မြို့မ-မြင့်ကြွယ်]] ရေးသားခဲ့သော &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု အထူးမှတ်သားဖွယ်နှင့် လူငယ်ရေးရာ မှတ်စုများစာအုပ်&quot; တွင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။ &lt;ref&gt;http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda{{Dead link|date=December 2020 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha |accessdate=7 July 2013 |archivedate=17 October 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121017185012/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha }}&lt;/ref&gt;  ဗုဒ္ဓဘာသာ ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်မှာ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ ဟူသော ရတနာမြတ်သုံးပါးတို့ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းဖြစ်သည်။[[ထေရဝါဒ]] ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အားလုံးသည် တိပိဋက (&quot;[[ပိဋကတ်သုံးပုံ]]&quot;) ကို ဘုရားဟောတရားဓမ္မအဖြစ် လိုက်နာကျင့်ကြံကြပြီး  [[မဟာယာန]]ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသည် ထေဝါရဒဗုဒ္ဓဘာသာမှ လက်မခံသော မဟာယာနသုတ်ခေါ် ကျမ်းစာများကို လိုက်နာကျင့်ကြံသည်။

== နေမဝင်သော ဗုဒ္ဓနိုင်ငံတော်ကြီးတည်ရှိခဲ့ပုံ== 
ဤမျှရှည်လျားသော နှစ်ပရိစ္ဆေဒကာလအတွင်း ဖြတ်သန်းချီတက်လာ ခဲ့ရသော ဗုဒ္ဓသာသနာတော် ၏ ၂၆၀၀ ခရီးလမ်းမတလျောက် ပြန်လည်မျှော်ကြည့်၍ အတိတ်ကိုလှန် ဇာတ်ကြောင်း ပြန်ရပါမူ ရွှင်လန်းအားတက်ဖွယ်၊ ဝမ်းနည်းကြေကွဲဖွယ်၊ အံ့ဩထိတ်လန့်ဖွယ်၊ အောက်မေ့တသလွမ်းဆွတ်ဖွယ် တို့နှင့် ပြည့်လျှမ်းနေသော ဝတ္တုရှည်ကြီးတစ်ပုဒ်နှင့် တူလှပေတော့သည်။ သာသနာ၂၆၀၀ ခရီးစဉ် သမိုင်းတလျှောက်၌ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်သည် မှိန်ခဲ့တခါ သာချီတလှည့် ဖြစ်ခဲ့ရ၏။ ငှက်ခါးပျံသလို နိမ့်တုံမြင့်တုံ ကြုံခဲ့ရသည်။ ခေတ်အဆက်ဆက် အတွင်းရန်သူ အပြင်ရန်သူတို့၏ တိုက်ခိုက်ထိုးနှက်ချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ အဖျက်အဆီးများ ဖယ်ရှား၍ အတားအဆီးများကို ဖြတ်ကျော်ခဲ့ရသည်။ သာသနာပြင်ပ အညတိတ္တိယတို့သည် ရံခါပြင်ပမှဝါဒချင်းယှဉ်ပြိုင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြ၍ ရံခါသာသနာအတွင်း ဝင်ကာ ပူးသတ်ခဲ့ကြသည်။ သာသနာ့ဝန်ထမ်း ရဟန်းတော်များအထဲမှာလဲ သာသနာ့ရန်ဆူးရန်ငြောင့်များ ပေါ်ထွက်ခဲ့ပြန်သည်။ အသားထဲမှ လောက်ထွက်၍ သံကိုသံဖျက် သံချေးတက်ခဲ့သည်။ ယင်းသာသနာ့ဆူးငြောင့်ခလုပ်များကို ဖယ်ထုတ်ရာမှ ဂိုဏ်းကွဲများ ဖြစ်ပေါ် ခဲ့ရသည်။ ဆေးကြောဖယ်ရှားပစ်လိုက်သော အညစ်အကြေး များကပင် အင်အားစုကာ တစထောင်လာကြ ပြန်သည်။ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်သည် ရံခါ သာသနာ့ဒါယကာ ဘုရင်မင်းမြတ်တို့၏ ချီးမြှောက် ထောက်ပံမှု ခံရ၍ ရံခါဆန့်ကျင်ဘက် ဘုရင်တို့၏ ဖိနှိပ်ညှဉ်းပန်းမှု ခံခဲ့ရသည်။ ရံခါလျစ်လျူရှုခြင်း ခံခဲ့ရ၍ ရံခါပြည်နှင်ဒဏ်ခတ်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ တခေတ်တခါက ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ပါမှ ခေတ်မီသည်ဟု ယူစခဲ့ကြရာမှ တဖန်တခေတ်ပြောင်းလာသောအခါ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ခေတ်နောက်ကျသည်ဟု ယူဆလာကြပြန်သည်။ ဘုရင်မင်းမြတ်တို့၏ ဘွဲ့တံဆိပ်နာမကို ပါဠိဘာသာဖြင့် ခံယူကြ၍ စကားပြောရာ၌ပင် ပါဠိစကားလုံး များများညှပ်ပြောနိုင်မှဂုဏ်ရှိသည်ဟု ယူဆခဲ့ကြရာမှ တဖန်အခြားခေတ်တစ်ခု၌ ပါဠိဝေါဟာရကို တတ်နိုင်သမျှ ရှောင်ကွင်းဖယ်ထုတ်ရန် ကြိုးပမ်းကြပြန်သည်။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ သာသနာတော် သည် တခေတ်တခါက အနောက်သို့လားသော် ဂန္ဓာရ တိုင်းခေါ်  ပါကစ်စတန်ပြည်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်ပြည်၊ ခိုတန်ခေါ် တာကစ်စတန်ပြည် နှင့် ယောနကာလောကခေါ်သော တူရကီ၊ ဂရိနိုင်ငံ များအထိပြန့်နှံ့ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဂင်္ဂါမြစ်မှဗော်ဂါမြစ်သို့တိုင်အောင် သာသနာ ရောင်ဝါထွန်းကားခဲ့ပေသည်။ မြောက်သို့လားသော် ဆစ်ကင်းပြည်၊ ဘူတန်ပြည်၊ တိဗက်ပြည်၊ မွန်ဂိုလျပြည်၊ တရုတ်ပြည်၊ ဆိုဗီရက်ရုရှားနိုင်ငံ ဆိုက်ဗေရီးယားအထိ ပြန့်နှံ့ခဲ့၍ ယခုတိုင်ဆက်လက်တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အရှေ့ သို့လားသော် သု၀ဏဒီပခေါ် (အင်ဒိုနီးရှား)နှင့် သုဝဏဘုမ္မိခေါ် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်း၊ လာအို၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ ဗီယက်နမ်၊ ကိုရီးယား၊ ဂျပန်အထိ ပြန်နှံ့၍ ယခုထိ အချို့နိုင်ငံများ၌ သာသနာတည်ရှိနေလေသည်။ ဤသို့လျှင် နေမဝင်သော ဗုဒ္ဓနိုင်ငံတော်ကြီးတည်ရှိခဲ့ပုံကို ပြန်လည်မှန်းဆကြည့်နိုင်ရန် ရာစုနှစ်အလိုက် အတိတ်ကို လှန်၍ ဇာတ်ကြောင်းပြန်ပါမူ -

== ဗုဒ္ဓသာသနာနိဒါန်း== 

သာသနာနှစ် – ၁ (အစ )     

ရာဇဂြိုဟ်ပြည်တွင် အဇာတသတ်မင်းကြီး၏ ကာကွယ်စောင့်ရှောက် ထောက်ပံ့မှုကို ခံယူ၍ အရှင်မဟာကဿပ၊ အရှင်ဥပါလိ၊ အရှင်အာနန္ဒာ အမှူးပြုသော ရဟန္တာ ၅၀၀ တို့စုပေါင်းညီညာ ပထမသင်္ဂါယနာ တင်တော်မူခဲ့ကြသည်။ ဘုရားဟောဒေသနာတော်ကို နုတ်ပယ်ဖြည့်စွက် ပြင်ဆင်ခြင်းမပြုကြရန် မူချမှတ်တော်မူခဲ့ကြသည်။

သာသနာနှစ် – (၁) ရာစု    

ဝေသာလီပြည်တွင် ကောသလမင်းကြီး၏ အထောက်အပံ့ခံယူ၍ အရှင်မဟာယသ နှင့်တကွ ရဟန္တာမထေရ် ၇၀၀ တို့ ဒုတိယသင်္ဂါယနာ တင်ခဲ့ကြသည်။ ဝိဇိလီတိုင်းသားရဟန်းများသည် ဝိနည်းတော်ကို ပြင်ဆင်ဖြည့်စွက်လိုကြ၍ မဟာသံဃိကဂိုဏ်းအဖြစ် သီးခြားခွဲထွက်ခဲ့ကြသည်။

သာသနာနှစ် – (၂) ရာစု     

မဟာသံဃိကဂိုဏ်း၏ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြမှုကြောင့် ဂိုဏ်းကွဲများ ဆက်ကာဆက်ကာ ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။ မဟာသံဃိကဂိုဏ်းမှ ဂိုဏ်းကွဲ ၅ခု ထွက်ပေါ်ခဲ့၍ ထေရဝါဒမှ ၁၁ ဂိုဏ်း ကွဲထွက်ပြန်သည်။ ဂိုဏ်းကွဲ အသေးအဖွဲ့များကိုပါ ထည့်သွင်းရေတွက်ပါက သံဃာဂိုဏ်းပေါင်း ၃၀ အထက် အကွဲအပြဲခေတ်စားခဲ့သည်။ ထိုခေတ်က မြန်မာနိုင်ငံ သရေခေတ္တရာမြို့တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကား၍ ဒွတ္တပေါင်မင်းကြီးလက်ထက် စေတီကြီး ၆ ဆူ တည်ခဲ့ကြောင်း မြန်မာ့သမိုင်း၌ ပြဆိုထားသည်။

သာသနာနှစ် – (၃) ရာစု     

အရှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿထေရ် အမှူးပြုသော ရဟန္တာရှင်မြတ် ၁၀၀၀ တို့သည် အာသောကမင်းကြီးကာကွယ်စောက်ရှောက် ထောက်ပံ့မှုခံယူ၍ တတိယသင်္ဂါယနာ တင်တော်မူခဲ့ ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကွဲ အယူဝါဒအားလုံးကို ထေရဝါဒဘက်မှ ပြန်လည်ဖြေရှင်းပယ်ဖျက်နိုင်နင်းသော ကထာဝတ္တုကျမ်းကြီးကို အရှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ ထေရ်က ရဟန်း တော် ၁၂ သိန်းတို့ ၏အလည်၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ အနောက်သို့လားသော် ဂန္ဓာရတိုင်း နှင့် တူရဂီ ဂရိတ်တို့ ဒေသ ယာနကလောတိုင်အောင် လည်းကောင်း အရှေ့ သို့လားသော် သု၀ဏဘူမိခေါ် မြန်မာနိုင်ငံ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတိုင်အောင်လည်းကေင်း တောင်သို့လားသော် သီရီလင်္ကာခေါ် သီဟိုဠ် ကျွန်း တိုင်အောင်လည်းကောင်း မြောက်သို့လားသော် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းဒေသ တိုင်အောင် လည်းကောင်း ဗုဒ္ဓ သာသနာ တော်ပြန့်နှံ့စေရန် ရဟန္တာ မထေရ်ကြီးများ၏ အမိန့်အရ အာသောကမင်းကြီးသည် ၉တိုင်း ၉ဌာန သို့ သာသနပြုစေလွှတ်ခဲ့သည်။

သာသနာနှစ် – (၄) ရာစု     

အိန္ဒိယပြည်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာတော်ကို ချီးမြှင့် ထောက်ပံ့သော သာသနာ့ဒါယကာ မောရိယ မင်းဆက် ပြုတ်၍ ဗြဟ္မဏ ဘာသာဝင် ဘုရင်များနန်းတက်ခဲ့သည်။ ဗြဟ္မဏ ဘုရင် တို့၏ နှိပ်စက် မှုကြောင့် ဟီနယာန သဗ္ဗတ္တိဝါဒဂိုဏ်း မှာ အိန္ဒိယအနောက် ပိုင်းသို့ပြေးခဲ့ရ၍ ထေရဝါဒ ဂိုဏ်းမှာ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ထံသို့ ရွေ့ခဲ့ရသည်။ ဗြဟ္မဏ ဘုရင်တို့သည် သက္ကတ ဘာသာကို ဦးစားပေးရာ ၎င်း တို့၏မျက်နှာသာပေး ခံလို မှုကြောင့် ဟီနယာန သဗ္ဗတ္တိ ဝါဒဂိုဏ်း သည် ဘုရား ဟောပါဠိတော်များကို ပါဠိဘာသာမှသက္ကတ ဘာသာ သို့ပြောင်းလဲ ခဲ့ကြသည်။ ထိုခေတ်မှာပင် သီဟိုဠ်ကျွန်းကို စောဠတိုင်းမှ ဧဠာရမည်သော ဗြဟ္မဏဘုရင် သည် ကျူးကျော် တိုက်ခိုက် သိမ်း ပိုက် ၍ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်ကို နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ဒုဋ္ဌဂါမဏိ မင်းကြီးက မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကျေးကုလား တို့ကို တိုက်ခိုက်နှိမ်နှင်း၍ ဗုဒ္ဓသာသနာတော် ကို ကာကွယ်စောက်ရှောက် ချီးမြှင့်ခဲ့ သည်။

သာသနာနှစ် – (၅) ရာစု     

ပန်ဂျပ်ပြည်နယ် သာဂလမြို့တော်တွင် ဂရိတ်နွယ်ဝင် မိလိန္ဒမင်းကြီး၏ အမေးကို ရဟန္တာ အရှင် နာဂသိန် ကဖြေဆိုသောမိလိန္ဒပဉာ ပါဠိတော်ကျမ်းကြီးပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ သီဟိုဠ်ကျွန်းတွင် ဗြာဟ္မဏ အနွယ်ဝင်များ သူပုန်ထ၍ တမီလ်စစ်တပ် ၏ကျူးကျော်ဝင်ရောက် နှိပ်စက်မှုကို ၁၄နှစ် ခံစားခဲ့ကြရသည်။ ဝါဋဂါမဏိမင်းကြီးက နှိမ်နှင်းတိုက်ခိုက်အောင်မြင်၍ တိုင်းပြည်အေးချမ်း အောင်မြင်သောအခါ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာ ပိဋကတ်ကျမ်းစာများကို စတုထ္ထသင်္ဂါယနာတင်၍ ပေထက်အက္ခရာတင်တော်မူခဲ့ကြသည်။

သာသနာနှစ် – (၆) ရာစု     

ဂျေရုစလင်မြို့တွင် ခရစ်ရန်ဘာသာကို စတင်တည်ထောင်သော ခရစ်တော် ပေါ်ထွန်း ခဲ့သည်။ ဂန္ဓာရတိုင်းတွင်ထေရဝါဒ သာသနာ တော်အပေါ် ဟီနယာန သဗ္ဗတ္တိဝါဒဂိုဏ်းက လွှမ်းမိုးလာသည်။

သာသနာနှစ် – (၇) ရာစု     

ဂန္ဓာရတိုင်း ပက်သျှဝါမြို့တွင် သကမင်းစိုးစံသည်။ အိန္ဒိယပြည် မထုရာ ၊ ဥဇေနီ ၊ ဒက်ကန်ဒေသ သို့တိုင်အောင် အာဏာစက်ပြန့်နှံ့ ခဲ့သည်။ သရေခေတ္တရာပြည် တွင် သုမုန္ဒရီမင်းက သာသနာနှစ် ၆၂၂ ကို ‌ချေ၍ သက္ကရာဇ် (၁)နှစ် ဟုစတင်ရေတွက်သည်။ အလားတူပင် သကမင်း များကလဲ သာသနာနှစ် ၆၂၂ ကိုချေ ၍ သကနှစ် (၁)နှစ် ဟုစတင်ရေတွက်သည်။ သကမင်းဆက်၌ ကနိသျှက ဘုရင်ကို ဒါယကာပြု၍ ဟိနယာန သဗ္ဗတ္တိဝါဒဂိုဏ်းက သင်္ဂါယနာတင်ခဲ့သည်။ မဟာယနဂိုဏ်း က လေးစားသော အဋ္ဌကထာဆရာ အဿဃောသ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဈာနီဗုဒ္ဓများနှင့် ဗောဓိ သတ္တဘုရားလောင်း နတ်သားများ စတင်ပေါ် ပေါက် ခဲ့သည်။ သာသနာနှစ် ၆၀၈ ခုနှစ် တပေါင်း လပြည့်နေ့ ညတွင် မင်တီအမည်ရှိ တရုတ်ဘုရင် ကြီးသည် ထူးဆန်းသောအိပ်မက်ကို မြင်မက်သည်။ အရပ်တော် ၁၆ပေရှိ ဦးခေါင်းတော်တွင် ရောင်ခြည်တော် စက်ဝန်းထွန်း လင်းနေသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူး တဦးသည် ရွှေသင်္ကန်းရုံလျှက် မင်းကြီးရှေ့မှောက် ကြွရောက်လာသည်ဟု အိမ် မက် မြင်သည်။ ထိုအိပ်မက်နှင့် ဆက်လျဉ်း ၍ပညာရှိတရုတ် အမတ် ကြီးများက မဇ္ဈိမဒေသတွင် သဗေညု ဘုရား ပွင့်ထွန်းပေါ် ပေါက် ခဲ့ကြောင်းကို ၊ သာသနာနှစ် ၁၀၀၀ နောက်၌ တရုတ်ပြည် တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ တော် ထွန်းလင်း မည်ဟု ဗျာဒိတ်တော်ထားခဲ့ကြောင်းကို လျှောက်ထားရာ တရုတ် ဘုရင်သည် ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ် ဘုရားကို ပင့်ရန် အနောက်ဘက်တိုင်းပြည်များသို့ တမန် တော်များစေလွှတ်သည်။ ခိုတန်ပြည် သို့ရောက်သော အခါ အရှင်ကဿပ မာတင်္ဂ (မိုထင်)ကို တွေ့၍ တရုတ်ပြည်သို့ပင့်ခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓပုံတော်ကို ပိတ်ဖြူပေါ်တွင်ရေး၍ ပိဋကတ်ကျမ်းစာများ နှင့်အတူတကွ မြင်းဖြူထက်၌ တင် ဆောင်၍ ပင့်ခဲ့ကြသည်။

သာသနာနှစ် – (၈) ရာစု     

နာဂ္ဂအဇုန ရဟန်းတော်သည် နဂါးပြည်မှ ပိဋကတ်များရရှိ ခဲ့သည်ဟုဆို ၍ မဇ္ဈိမက သုည ဝါဒ ကျမ်းများကို ရေးသားသည်။ ၎င်းမှ မဟာယနဂိုဏ်းပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ အိန္ဒိယပြည်တပြည်လုံးတွင် မဟာယန ဝါဒပြန့်နှံ့သည်။ သီဟိုဠ်ကျွန်းတွင် ဝေါဟရတိဿ မင်းက ဝေတုလ္လပိဋက (သဒ္ဓမ္မပုဏ္႑ရိကကျမ်း)ကို မီးရှို့ ဖျက်ဆီး၍ မဟာယနဂိုဏ်းကို တိုင်း ပြည်မှ နှင်ထုတ်ခဲ့ သည်။

သာသနာနှစ် – (၉) ရာစု     

သီဟိုဠ်ကျွန်းတွင် မဟာသေနမင်းသည် အဘယဂိရိကျောင်းနေ မဟာယန ရဟန်းတော် များကို ကြည်ညို၍ ထေရ ဝါဒဂိုဏ်း ၏ ဗဟိုဌာန ဖြစ်သော မဟာဝိဟာရကျောင်းနေ ရဟန်း များကို ဆွမ်းမလောင်းစေရ ဆွမ်းလောင်းသူကို ဒဏ်ငွေ ၁၀၀ ပေးဆောင်စေရသည်။ ဒုဋ္ဌဂါမဏိ မင်းကြီး တည်ဆောက်ခဲ့သော လောဟပါသာဒ ကြေးပြာသာဒ် ကျောင်းတော် ကြီးကိုဖျက် ဆီးသည်။ ကျောင်း တိုင်ပါ နုတ်စေ ၍ ကျောင်းဝန်း ကိုပြောင်းခင်းလုပ်စေခဲ့သည်။ အိန္ဒိယ ပြည်တွင် ကလိင်္ဂ တိုင်း ဒန္တပူရ မြို့တွင် ဂုဟသီဝမင်းကို ဟိန္ဒူ ဘုရင်များက တိုက်ခိုက်ရာ ဂုဟသီဝမင်း စစ်ပွဲ ၌ကျ ဆုံးသည်။ ဟေမမာလာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စွယ်တော်ကို ဆံထုံးကြား၌ ဝှက်ယူ၍ သီဟိုဠ် ကျွန်း သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ရ သည်။ သီဟိုဠ်ဘုရင် ကိတ္တိသိရိမေဃ မင်းက ကြိုဆိုလက်ခံ ၍ စွယ်တော် ကိုထိမ်းသိမ်း စောက်ရှောက်ခဲ့ ရာ ယနေ့ အထိ သီဟိုဠ်ကျွန်း စွယ်တော်တိုက် ၌ ဆက်လက် တည် ရှိနေသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၀) ရာစု     

မဟာယန ဝိညာဏဝါဒဂိုဏ်းကို စတင်တည်ထောင်သော ကျမ်းပြုဆရာ အသင်္ဂနှင့် ဝသုဗန္ဓု တို့ ညီနောင်နှစ်ပါးပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ အိန္ဒိယပြည်တွင် ဂုတ္တမင်းများက နာလန္ဒ တက္ကသိုလ် စသော မဟာယန တက္ကသိုလ် ကျောင်းကြီးများ တည်ထောင်ပေးသည်။ ဂုတ္တမင်းများ မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ ဝင်များဖြစ်ကြ ၍ ထိုခေတ်အိန္ဒိယ ပြည် ဗုဒ္ဓဘာသာမှာလည်းဟိန္ဒူဝါဒနှင့် ညီအကို ဖြစ်နေသည်။ ထေရဝါဒဂိုဏ်း ၌ အဋ္ဌကထာဆရာကြီး အရှင်မဟာ ဗုဒ္ဓဃောသ ပေါ်ထွန်းသည်။ အိန္ဒိယပြည်သား ရဟန်းတော်များသည် တရုတ်ပြည် သို့သာသနာပြုကြွခဲ့ကြ၍ တရုတ်ရဟန်းတော်များလဲ အိန္ဒိယ ပြည်သို့ ပညာတော်သင် ကြွခဲ့ ကြသည်။ တရုတ် ရဟန်းတော် ဖာဟိယန်သည် ဂိုဘီ သဲကန္တာရကြီး ကို အဖော်မပါတယောက်တည်း ဖြတ်သန်းခဲ့ ၍ အိန္ဒိယပြည်အရောက် ၆ နှစ်ကြာ ခရီးနှင် ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယပြည်တွင် ၇ နှစ်ကြာပညာသင်ခဲ့ ၍ တရုတ်ပြည် သို့ ပိဋကတ်တော်များ သယ် ဆောင်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှား ၊ ကမ္မောဒီးယား တို့တွင် မဟာယန ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားကြောင်း မှတ်တမ်း တင် ခဲ့သည်။ အရှင်ကုမာရဇီဝ တရုတ် ပြည် သို့ကြွရောက် ၍ သာသနာပြုခဲ့သည်။ သာသနာ့ ဒါယကာ ချင်မင်း ဆက်ပြုတ်၍ မွန်ဂိုမင်း နှင့်တောင်ပိုင်း ဆွန်မင်းများ က ဗုဒ္ဓဘာသာကို ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက် ကြသည်။ မွန်ဂိုဘုရင်သည် ဆင်းတုတော်များကို ဖြတ်ဆီး၍ ပိဋကတ် ကျမ်းစာများကို မီးတိုက်သည် ၊ ဘုန်းကြီးရဟန်းများကို သတ်သည် ၊၊ ပြည်သူလူထု မကြေနပ် သဖြင့် လူထုကို နှစ်သိမ့်စေရန် ပေ ၅၀ မြင့်သောကြေးဆင်းတု ကြီး တဆူသွန်းလုပ်၍ ရွှေချ ပေးသည် ၊ တစ်မြို့လျှင် ကျောင်းတိုက်တခုဆီ ဆောက်လုပ်၍ ရဟန်း ၅၀ သီလရှင် ၅၀ ပြုခွင့် ပေးပြန်သည်။

သာသနာနှစ် – (၁၁) ရာစု     

တရုတ်ပြည်တွင် ကျောင်းတိုက်ပေါင်း ၁၃၀၀၀ ရှိ၍ မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာရွှေခေတ်ဟု ခေါ် လောက် သည်။ အရှင်ဗောဓိဓမ္မ တရုတ် ပြည် သို့ ကြွ၍ ဈင်ဂိုဏ်း ကို တည်ထောင်သည်။ ကိုရီးယားပြည် သို့ ဗုဒ္ဓသာသနာတော် စတင်ရောက်ရှိသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ သို့ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် စတင်ရောက်ရှိသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၂) ရာစု     

အိန္ဒိယပြည်တွင် မဟာယာနမှ ဝိဇ္ဇာယာန အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့ သောဝိဇ္ဇာဘုန်းကြီးများ ခေတ် စားခဲ့သည်။ အာရေဗျပြည် မက္ကာမြို့တွင် တမန်တော်မို ဟာမက်ပေါ်ထွန်း၍ အစ္စလမ် ဘာသာ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ အစ္စလမ်ဘာသာဝင် အာရပ် တမျိုးသားလုံး စည်းလုံး ညီညွတ်၍ တူရဂီ ၊ ပါရှား ၊ အာဖဂန်နစ်စတန် အထိအောင် နိုင်၍ အစ်စလမ် သာသနာတော် အောက်ရောက် စေခဲ့သည်။

တရုတ်ပြည်တွင် တန်မင်းဆက် ကော်စုဘုရင်က ဘုန်းကြီးနှင့် မယ်သီလရှင်များ ရှိခြင်းကြောင့်တိုင်းပြည်၌ လူဦးရေနည်းပါး၍ စီးပွားရေးဆုတ်ယုတ် သည်ဟု ယူဆသဖြင့် ရဟန်း မဝတ်ရန် ၊ သီလရှင်မဝတ်ရန် ချုပ်ခြယ်သည်။ ယူအန်ဆောင်ဘုရင်လက်ထက်၌ ရဟန်း ၁၂၀၀၀ ကို လူထွက် စေ၍ တဖန်ထိုမင်းသည်ပင် သာသနာကို ကြည်ညို၍ သာသနာ့ ဒါယကာခံယူပြန်သည်။ တရုတ် ရဟန်းတော် ဟူရင်ဆန် (ဟိယင်ဆိုင် = ယွှန်ချွန်း = ယွန်ချောင်း)သည် အိန္ဒိယ ပြည်သို့ ကြွ၍ ၁၄ နှစ်ကြာပညာသင်ခဲ့သည်။

ဂျပန်ပြည်တွင် ဆူမိကို (ဆွိကို) ဘုရင်မကြီးလက်ထက်ရှိုတိုကု တိုင်းရှိ မင်းသားကြီး ၏ ကြိုးပမ်း မှုကြောင့် ဂျပန်တပြည်လုံး မဟာယန ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေခံ၍ ဂျပန်ပြည် အုပ်ချုပ်ရေး ဥပဒေကိုရေးဆွဲခဲ့သည်။ တိဗက်ပြည်သို့ ဗုဒ္ဓသာ သနာတော် စတင်ရောက်ရှိသည်။ ဘုရင်ကိုးကွယ်ခံရ၍ နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အရှင်သန္တရက္ခိတ နှင့် ပဒုမသမ်ဘဝတို့ ကစတင်သာသနာ ပြုခဲ့သဖြင့် တိဗက်လားမား ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ လားမားဗုဒ္ဓ ဘာသာသည် ဆစ်ကင်းပြည်၊ ဘူတန်ပြည်၊ မွန်ဂိုလျပြည် ဆိုဗီယက်နိုင်ငံ များသို့ ပြန့်နှံ့ ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပုပ္ပါးစော ရဟန်းမင်း က သုမုန္ဒရီမင်း ဖြိုကြွင်းသက္ကရာဇ် ၅၆၀ ကိုချေ၍ ၂ခုကြွင်းထားကာ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၂ နှစ်ဟု စတင်ရေတွက် သည်။ ယနေ့လက်ရှိ မြန်မာ သက္ကရာဇ်၏ အစဖြစ်သည်။

သာသနာနှစ် – (၁၃) ရာစု     

အိန္ဒိယတပြည်လုံးရှိ ရဟန်းများသည် ဝိဇ္ဇာဂိုဏ်းသို့ဝင်ကြသည်။ နတ်ရုပ် ၊ ဘီလူးရုပ် များကို ကန်တော့ ပွဲ ထိုး၍ ဆေးဝါးမန္တရား စီရင်ကြသည်။ သင်္ချိုင်း ၌ နေ၍လူဦးခေါင်းခွံတွင် ထမင်း ထည့် စားသောက်ကြသည်။ လူတို့ကိုခြောက်လှန့် ညာဖြန်းစားကြသည်။ ဟိန္ဒူဗြဟ္မဏ ဘာသာမှ ပညာရှိ ရှံကရဆရာကြီးသည် ဟိန္ဒူဘုရင်တို့၏ အကူအညီဖြင့် တန္တရ -မန္တရ ဂိုဏ်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နှိပ်ကွပ်လေရာ အိန္ဒိယပြည်တောင်ပိုင်း၌ သာသနာကွယ်ပခဲ့သည်။ အာရဗီစစ်ဗိုလ် မိုဟာမက်ဘိန်ကာစင်သည် က္ကုန္ဓုမြစ်ဝှမ်းတဝိုက် တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်သည်။ တရုတ်ရဟန်းတော် အိဆင် (ယိကျင်)သည် ရေလမ်းခရီးဖြင့် အိန္ဒိယသို့ကြွ၍ ၂၂ နှစ်ကြာ ပညာ သင်ကြားခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည်တွင် မင်းညီမင်းသား မှူးမတ် သူဌေးသူကြွယ် ကုန်သည်လယ်လုပ် လူတန်းစားအားလုံးမှ ရဟန်းဝတ်သူ၊ သီလရှင်ဝတ်သူ အလွန်များပြား သည်။ ဂျပန်ပြည်တွင် ဘုရင် များက ဘုရားတည် ကျောင်းဆောက် ပြုလုပ်ခဲ့ ကြသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၄) ရာစု     

တရုတ်ပြည်တွင် ဝူဆောင်ဘုရင်သည် တာအိုဘာသာဝင် ဖြစ်၍ ဘုန်းကြီးကျောင်း ပေါင်း ၄၀၀၀၀ ကျော်ဖျက်ဆီးသည်။ ရဟန်းပေါင်း ၄၆၀၀ အသတ်ခံရသည်။ ရဟန်းနှင့် သီလရှင် ၂၆၀၀၀၀ လူ သတ်လဲကြရသည်။ ကြေးစည်ခေါင်းလောင်များကို ဒင်္ဂါးပိုက်ဆံ သွန်း ခဲ့သည်။ ဤသို့ပြုလုပ် ၍  ၂ နှစ် အကြာတွင် ဘုရင်ကြီးမကျန်းမာ၍ နှုတ်ဆွံ့အ၍ စကားမပြော နိုင် ဖြစ်သွားသည်။ ထိုအခါ ဘုရင်ကြီး ထိတ်လန့် ၍ အမိန်တော်ကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းပြီးလျှင် အကန့်သတ်ဖြင့် ရဟန်း ပြုခွင့် ပေး သည်။ တိဗက်ပြည်တွင် ဗုဒ္ဓသာသနာ   တော်ကိုတရားလွန်ချီးမြှောက်ထောက်ပံ သော ရာလ် ပချန် ဘုရင် နတ်ရွာစံပြီးနောက် ဘုရင်လံဓရ်မသည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများကို ဖြတ်ဆီး ၍ ပိဋကတ် ကျမ်းစာများကို မီးရှို့ သည်။ ဗုဒ္ဓရုပ်တုများကို မြေမြှပ်ပစ်သည်။ ဥပုသ်စောင့်မှူ ရဟန်းခံ ရှင်ပြုမှူများကို တာမြစ်ပိတ်ပင် သည်။ ရဟန်းများကိုပြည်နှင်ဒဏ်ပေး၍ ထွက်မပြေး နိုင်သော ရဟန်း များကို လူဝတ်လဲစေ၍ မုဆိုးတံငါလုပ် စေသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၅) ရာစု     

ပုဂံပြည်တွင် ညောင်ဦးစောရဟန်း (တောင်သူကြီး)မင်းဖြစ် ၍ ရှင်မထီးအရည်းကြီး ဂိုဏ်းကို ချီး မြှောက် ထောက်ပံသည်။ အိန္ဒိယပြည် မထုရာမြို့ဟီနယာန သဗ္ဗတ္တိဝါဒဂိုဏ်းက တည်ထောင် ခဲ့သော ၀လဘိတက္ကသိုလ် ၊ မဂဓတိုင်း မဟာယာန ဂိုဏ်း ကတည်ထောင် ခဲ့သော နာလန္ဒ တက္ကသိုလ်၊ ဘငွေဂါနယ်ရှိ ဩဒန္တပူရီတက္ကသိုလ် ကျောင်းတိုက်ကြီးများကို ဝိဇ္ဇာဂိုဏ်း ဝင်ရဟန်း များ လွှမ်းမိုးလေသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၆)ရာစု     

ဝိက္ကမသီ လာတက္ကသိုလ်မှ ကျောင်းအုပ်ကြီး အတိဆာခေါ် ဒီပင်္ကရ သီရိညဏသည် တိဗက် ပြည်သို့ သာသနာပြုကြွသည်။ ခိုတန် ပြည် ကို ယူဆစ်ကဒရ်ခန်ဦးဆောင်သော တူရကီစစ်တပ် ကသိမ်းပိုက်ရာ ဗုဒ္ဓသာသနာ ကွယ်ပ၍ တာကစ်စတန်နိုင်ငံ အဖြစ် သို့ရောက်သည်။ သုဏ္႑ဘုမ္မိ သထုံပြည် တွင် မနူဟာမင်းကြီးသည် ဝိဇ္ဇာဂိုဏ်းဝင်ဘုန်းကြီးတပါးကို နန်းဦး ဆရာတော်ပြု ကိုး ကွယ် သည်။ ဇောဂျီဖိုဝင်သားစားရလျှင် လူစွမ်းကောင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟု မက်လုံးပြ ၍ ဝိဇ္ဇာဂိုဏ်း က ဘုရင်ကိုစည်းရုံးထားရာ သထုံပြည် တွင်ထေရဝါဒ သာသနာ မျက်နှာ ငယ်နေရသည်။         ထိုအချိန် တွင် ရှင်အရဟံသည် သထုံမှပုဂံပြည်သို့ကြွလာ၍ သာသနာပြု ရာ အနော်ရထာ မင်းကြီး သည် ရှင်မထီးကြီးတို့၏ အရည်းကြီးသာသနာကို နှိပ်ကွပ် ၍ ထေရဝါဒသာသနာကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံသည်။ သထုံမှကျမ်းဂန်တတ် ဆရာတော်သံဃာ တော် များနှင့် ပိဋကတ် တော် များကို ပုဂံပြည်သို့ ပင့်ဆောင်၍ ကိုးကွယ်ချီးမြှောက်ထောက် ပံသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၇) ရာစု     

သီဟိုဠ်ကျွန်းတွင် ပရက္ကမဗာဟုမင်းကြီးလည်း တမီလ်နိုင်ငံကိုပါ တိုက်ခိုက်အောင်နိုင် သည်။ မဟာယန အနွယ်အဘရဂိရိတိုင်းသား များ ကို လူဝတ်လဲစေသည်။ သီဟိုဠ်ကျွန်းရှိ သံဃာ အားလုံး ကို မဟာဝိဟာရဂိုဏ်း တခုတည်းဖြစ်အောင် ပူးပေါင်း စေသည်။ သီဟိုဠ် ကျွန်း တခုလုံး တွင် ဂိုဏ်းကွဲမရှိ မဟာဟာရတဂိုဏ်းတည်းသာရှိစေသည်။ အလောင်းစည်သူ မင်းကြီးလက်ထပ် တွင် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ ပြန်ကြွလာသော မြန်မာပြည် သားရဟန်းတော် အရှင်ဆပ္ပဒက ဂိုဏ်း သီးခြား တည်ထောင်သဖြင့် ပုဂံပြည်တွင် ပုရိမသံဃာ နှင့် ပစ္ဆိမ သံဃာဟူ၍ နှစ်ဂိုဏ်းကွဲကြသည်။                သထုံမှလာသော ရှင်အရဟံအနွယ်များကို ပုရိမသံဃာဟုခေါ်ကြ ၍ အရှင်ဆပ္ပဒ အဆက် အနွယ် များကို ပစ္ဆိမသံဃာ ဟုကြသည်။ ပုဂံနှင့်သီဟိုဠ်တို့ အချင်းချင်း သာသနာရေး ဆက်သွယ် မှူ ပြုကြသည်။ အိန္ဒိယအနောက်ပိုင်း နှင့် အလယ်ပိုင်း မဂဓတိုင်းတို့ကို တူရဂီအနွယ်တို့က သိမ်း ပိုက်သည်။ နာလန္ဒတက္ကသိုလ် ၊ ဝိက္ကမသီလာတက္ကသိုလ် ၊ ဇဂ္ဂဒ္ဒလ တက္ကသိုလ် စသည်ဖြင့် ဗုဒ္ဓ ဘာသာ တက္ကသိုလ်ကျောင်းတော်ကြီးများ ဖျက်ဆီးခံရသည်။ အိန္ဒိယပြည်တွင် ရဟန်းတော်များ ထောင်သောင်းချီ၍ အစုအလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ခံကြရသည်။

သာသနာနှစ် – (၁၈) ရာစု     

ဘင်္ဂလား(ဝင်ဂတိုင်း)ပြည် ပါလမင်းများအနေဖြင့် တိုင်းပြည်လုံခြုံမှူ ကာကွယ်ရေးအတွက် ကိုးကွယ် အားထားနေသော ဩဒန္တပူရိ တက္ကသိုလ် ကျောင်းကြီးအတွင်းရှိ ဝိဇ္ဇာဘုန်းကြီးများ ကိုမိုဟာမေဒင် မြင်းစီးတပ် သား ၂၀၀ က သတ်ဖြက်မီးရှို့ ဖျက်ဆီး၍ ဘင်္ဂလားတပြည်လုံးကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဝိဇ္ဇာဘုန်းကြီးများ၏ နတ်ရုပ်များ ၊ မန္တန်များ ၊ အင်းအိုင်များ ၊ ခလှဲများသည် တစုံတရာ အကာ အကွယ် မပေးနိုင်သဖြင့် ဝိဇ္ဇာဘုန်းကြီး များ၏ လိမ်ညာဝါကြွားမှူ ပေါ်သွား သည်။ ဗုဒ္ဓ သာသနာ တော်သည် အိန္ဒိယပြည်မှ လုံး၀ပြောက်ကွယ်သွားလေသည်။ ဂျပန်ပြည်တွင် အမိတာ ဘုရား ကိုးကွယ် သော ဂျိုဒိုဂိုဏ်းဝင် ဂျပန်မင်းမျိုးမင်းနွယ် မှ ရဟန် ပြုသော ရှိုနင်သည် အိမ်ထောင် ပြုသောဂိုဏ်းကိုစတင်တည်ထောင်သည်။ ထိုဂိုဏ်းကို “ရှင်” ဂိုဏ်းဟုခေါ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဂျပန်ပြည်ရှိ အခြားသော ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းဝင် ရဟန်းများသည်လည်း “ရှင်” ဂိုဏ်းကို အတု ယူအား ကြ ၍ အိမ်ထောင်ပြုကြသည်။

ဤခေတ်၌ ဂျပန်ပြည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းကြီးအားလုံးမှာ လူဝတ်ကြောင်များနှင့် အနေအထိုင် အကြာင့်သီလ ထူးခြားမှူမရှိချေ ၊ ဘုရားတရား ကြည်ညို၍ ဘာသာရေး စာပေတတ်ကျွမ်းသူကို (ဘုန်းကြီး = ဘိုစံ) ဟုခေါ်၍ ဘာသာရေးခေါင်းစောင်အဖြစ် အသိ အမှတ်ပြုကြသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ သည် စစ်အင်အားကောင်းလာ၍ ကမေ္ဘာဒီးယား ဩဇာရိပ်မှ လွတ်ကင်းခဲ့ သည်။                            ထေရဝါဒသာသနာ ကို ချီးမြှောက်ထောက်ပံသည်။ သီဟိုဠ် နှင့် သာသနာရေး ဆက် သွယ် မှူပြုခဲ့သည်။

သာသနာနှစ် – (၁၉) ရာစု     

မြန်မာနိုင်ငံ ပင်းယနေပြည်တော်တွင် ဂါမဝါသီရဟန်း ၊ အရညဝါသီ ရဟန်းနှင့် အရည်းကြီး အနွယ် ဝင်ရဟန်းများ အင်အားတူရှိ နေခဲ့သည်။ တရုတ်ပြည်တွင် ကုဗလိုင်ခန့်မင်းကြီးသည် မဟာ ယနဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် တိဗက်လားမား ဗုဒ္ဓဘာသာကို ချီးမြှင့်ထောက်ပံခဲ့ သည်။ တိဗက်ပြည် ကို ရဟန်းမင်း (ဘုန်းကြီးဘုရင်)များက အုပ်စိုး ကြသည်။ အ၀လောကိတေသရ ဘုရားလောင်း သည် လူဝင်စား ဖြစ်လာ၍ ရဟန်း မင်းအဖြစ် အုပ်ချုပ်ရသည်။ သာသနာပိုင်ရဟန်းမင်းကြီး သေဆုံး လျှင် အသစ်တဖန်ပြန်လည် ဝင်စား၍ ဆက်လက် အုပ်ချုပ်ရသည်။

သာသနာနှစ် – (၂၀) ရာစု     

ထိုင်းဘုရင် သီရိဓမ္မစက္ကဝတ္တိတိလက ရာဇာဓိရာဇာသည် ဇင်းမယ်မြို ့၌ သင်္ဂါယနာတင်ပွဲ ပြုလုပ်ခဲ့ သည်။ ပဲခူးဟံသာ၀တီ နေပြည် တော်တွင် ဓမ္မစေတီမင်းကြီးသည် ရဟန်းတော် ၄၀ ကို သီဟိုဠ် သို့လွှတ်၍ သိက္ခာအသစ်ယူ (ရဟန်းခံ)စေသည်။ သီဟိုဠ်မှပြန်ကြွ လာသော ရဟန်းသစ်များ ဖြင့် ကလျာဏီသိမ်ကြီး ကို သမုတ်သည်။ အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ ရဟန်းတော်အားလုံးကို သိက္ခာ ချ စေ၍ ထိုသိမ်၌ သိက္ခာအသစ်ယူ (ရဟန်းခံ)စေသည်။ သံဃာတော်များကို ပရိယတ္တိ ၊ ပဋိပတ္တိ လုပ်ငန်း ၂ မျိုး၌ သာ အားထုတ်စေ၍ ဗေဒင်ဟော ၊ ဆေးကု ၊ စိုက်ပျိုးရေး ၊ မွေးမြူရေး ၊ စီးပွား ရေး လုပ်သော ရဟန်းအားလုံးကို လူဝတ်လဲစေခြင်းဖြင့် သာသနာ တော် သန့် ရှင်းစင်ကြယ်ရေး ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မလ္လာယု ကျွန်းဆွယ် နှင့်သု၀ဏဒီပခေါ် အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံ၌ အာရပ် သင်္ဘော သား ကုန် သည် များရောက်ရှိ ၍ အစ္စလမ်သာသနာပြုကြသည်။

သာသနာနှစ် – (၂၁) ရာစု     

အင်ဒိုနီးရှားနှင့် မလ္လာယုကျွန်း ဗုဒ္ဓသာသနာတော်ကွယ်ပ၍ အစ္စလမ်သာသနာ ထွန်းကားလာ သည်။ အင်း၀နေပြည်တော်တွင် သိုဟန်ဘွားနန်းစံ ၍ ရဟန်း ၃၀၀၀ ခန့်သတ်ဖြတ်ခံရသည်။ ပိဋကတ်ကျမ်း စာများကိုမီးတိုက်သည်။

သာသနာနှစ် – (၂၂) ရာစု     

သီဟိုဠ်ကျွန်းတွင် ပထမရာဇ သီဟဘုရင်သည် ဖခင်ကို သတ်၍ နန်းတက်သည်။ ရဟန်းများကို သတ်၍ ပိဋကတ်ကျမ်းဂမ်တို့ကို မီးရှို့သည်။ ထို မင်းနန်းကျ ၍ ဝိမလဓမ္မသူရိယ မင်းလက်ထက်၌ ယိုးဒယားနှင့် ရခိုင်မှ သံဃာတော်များ ပင့်၍ သီဟိုဠ် ၌ သာသနာ ကိုပြန်လည် အသက် ဆက်ရ သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ တွင်ငဇင်ကာသည် သန်လျှင်၌ အခြေစိုက်၍ ဘုရားပုထိုးများဖျက်သည်။ ဗုဒ္ဓ ဘာသာ ဝင် လူထုကို ဘုရင်ဂျီ ဘာသာသို့ အဓမ္မသွတ်သွင်းခဲ့သည်။

သာသနာနှစ် – (၂၃) ရာစု     

တရုတ်ပြည်တွင် မန်ချူး မင်းဆက် ကန်ဆီ ဘုရင် ကရဟန်းတပါးလျှင် သာမဏေတပါး သာ ထား ခွင့်ပြုသည်။ ကျောင်းတိုက် ကြီးများ၌ သာရဟန်းခံခွင့် ပြုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ ဗုဒ္ဓ သာသနာတော် တွင် တုံဂိုဏ်း ရုံဂိုဏ်း ကွဲပြားခဲ့သည်။

သာသနာနှစ် – (၂၄) ရာစု     

သီဟိုဠ်ကျွန်းသည် အင်္ဂလိပ်လက်အောက် သို့ကျရောက်ခဲ့သည်။ ဘိုးတော်မင်း တရားကြီး လက်ထပ် တွင် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ ရဟန်းများ သည် အမရပူရနေပြည်တော်သို့ ကြွလာ ၍ သိက္ခာ တင်ကြသည်။ သီဟိုဠ်သို့ပြန်၍ အမရပူရဂိုဏ်း သီးခြားတည်ထောင်သည်။ ယိုးဒယား ပြည်တွင် အယုဒ္ဓယမြို ့ပျက်ဆီးပြီးနောက် သင်္ဂါယနာတင်ပွဲကို တနှစ်ကြာ ပြုလုပ်ကြင်းပခဲ့သည်။

သာသနာနှစ် – (၂၅) ရာစု     

မန္တလေးနေပြည်တော်တွင် မင်းတုံးမင်းတရားကြီး ၏ အထောက်အပံခံယူ ၍ ပဉ္ဓမသင်္ဂါ ယနာတင် ခဲ့သည်။ ဂျပန်ပြည်တွင် မေဂျီဘုရင်ခေတ်၌ ဘာသာတရားအားလုံး ကို တန်းတူညီမျှ လွတ်လပ် ခွင့် ပြုလိုက်ရာ ဗုဒ္ဓဘာသာအားနည်း၍ ရှင်တို ဘာသာ အားကောင်းလာသည်။ တရုပ်ပြည်တွင် ဒေ့က်တာဆွန်ယက်ဆင် ဦးစောင်၍ သမ္မတနိုင်ငံထူထောင်ပြီး သောအခါ ဘုန်းကြီးကျောင်း များကို ပြည်သူပိုင် အဖြစ်သိမ်း၍ စာသင်ကျောင်ပြုလုပ်ရာ ပြည်သူတို့ က မကျေ နပ် သဖြင့် အလျှော့ ပေးခဲ့ ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ တွင် မြန်မာ၊ သီဟိုဠ်၊ ယိုးဒယား၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအို၊ ထေရဝါဒ ၅ နိုင်ငံစုပေါင်း ၍ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယနာတင် ပွဲကြီး ကျင်းပခဲ့  သည်။&lt;ref&gt;http://mminuae.org/?p=897{{Dead link|date=January 2021 }}&lt;/ref&gt;

'''ဗုဒ္ဓဘာသာ''' သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၆၉၀၀ ကျော် ရှိသည့် အနက် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ကမ္ဘာ့လူဦးရေ (သန်းပေါင်း ၂၀၀၀) ခန့်အထိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သော ဘာသာတရားနှင့်အယူဝါဒဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာလူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံလည်းဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်တွင် လူဦးရေ (သန်းပေါင်း ၁၂၀၀) ၁၂၁၉ ၁၄၉ ၆၀၀ ကျော်အထိ မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2929:buddhism-in-china&amp;catid=1:history-and-culture&amp;Itemid=114 Buddhism in China&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt;]&lt;/ref&gt;   &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buddhists in the World - The Dhamma - thedhamma.com - Vipassana Foundation&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt; |url=http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm |accessdate=7 July 2013 |archivedate=16 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160116040848/http://www.thedhamma.com/buddhists_in_the_world.htm }}&lt;/ref&gt;ထို့ကြောင့် မဟာယာနနှင့် ထေရဝါရပေါင်းလျှင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ လူဦးရေအားဖြင့် ၁၉၂၁ ၉၈၉ ၆၄၁ (သန်း ၁၉၀၀ ကျော်၊ သန်း ၂၀၀၀ နီးပါး) ရှိပြီး ဒုတိယလူဦးရေအများဆုံး ကမ္ဘာ့ဘာသာနှင့်  အကြီးထွား အမြန်ဆုံးသော ဘာသာတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.chinabusinessinterpreter.com/Dasiy/16.aspx |accessdate=7 July 2013 |archivedate=8 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708144507/http://www.chinabusinessinterpreter.com/Dasiy/16.aspx }}&lt;/ref&gt;ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် [[မဟာယာန]]နှင့်[[ထေရဝါဒ]] ဟူ၍ အဓိကဂိုဏ်းကြီးနှစ်ဂိုဏ်းရှိသည်။ မဟာယာနဂိုဏ်းသည် [[တရုတ်]]၊ [[တိဘက်]]၊ [[ကိုရီးယား]]၊ [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[ဂျပန်]] စသော အရှေ့အာရှတခွင်တွင် ထွန်းကားပြန့်ပွားနေပြီး ၎င်းမှတဆင့် Pure Land၊ ချန်း/စီအန်/သီအန်/ဇန်၊ နီချီရန်၊ တိဘက်တန်၊ရှင်ဂုန်နှင့်အခြားဂိုဏ်းများထပ်မံ ကွဲပြားသွားသည်။ မဟာယာနကို မြောက်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဟု ခေါ်သည်။ ထေရဝါဒဂိုဏ်းသည် သီဟိုဠ်မှတဆင့် [[မြန်မာ]]၊[[လာအို]]၊ [[ထိုင်း]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယား]] စသော [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသသို့ ပြန့်ပွားသွားခြင်းဖြစ်၍ တောင်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana ဂိုဏ်း) ကို အချို့က မဟာယန၏ ဂိုဏ်းခွဲဟု သတ်မှတ်သော်လည်း အချို့ကမူ မူလဗုဒ္ဓဘာသာ၏ တတိယမြောက် ဂိုဏ်းကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အခြားဂိုဏ်းခွဲငယ် အများအပြားရှိသေးသည်။ ဤသို့များရခြင်းသည် ဝါဒနှင့် ဒေသကွာဟချက်များကြောင့် ဖြစ်သည်။&quot; ဗုဒ္ဓ&quot; အဓိပ္ပာယ်သည် &quot;နိုးကြားလာသောတဦး&quot; သို့မဟုတ် &quot;ဉာဏ်အလင်းရသောတဦး&quot; ဖြစ်သည်။ 
'''သိဒ္ဓတ္ထဂေါတမ ကို လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း၂၆၀ဝ ကျော်ခရစ်တော်မပေါ်မီ ဘီစီ ၆၂၃ တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်'''။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာပွဲတော်များ]]

== ရည်ညွှန်းချက်များ ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [http://www.aboutbuddhism.org ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023052934/http://www.aboutbuddhism.org/ |date=23 October 2020 }}
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda]{{Dead link|date=December 2020 }}
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017185012/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha |date=17 October 2012 }}
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Meditation]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Muhammad%27s_first_revelation]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Christian_meditation] 
* [http://www.accesstoinsight.org Access to Insight]
* [http://www.buddhanet.net BuddhaNet]
* [http://www.seeingthroughthenet.net Seeing Through The Net]
* [http://www.dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Buddhism/ Buddhism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725095453/http://www.dmoz.org/Society/Religion_and_Spirituality/Buddhism |date=25 July 2008 }} at Open Directory Project
* [http://www.kamat.com/kalranga/budhist/index.htm Buddhism Potpourri]
* [http://www.sacred-texts.com/bud/index.htm Buddhist texts] (English translations)
* [http://www.dharmanet.org/ DharmaNet]
* [http://www.e-sangha.com/ E-Sangha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015191254/http://www.e-sangha.com/ |date=15 October 2017 }}
* [http://www.vwsp.eu/tathagata/budh-diags/nut_gr1.htm Essential Theravada Buddhism in graphics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521170429/http://www.vwsp.eu/tathagata/budh-diags/nut_gr1.htm |date=21 May 2012 }}
* [http://www.webspawner.com/users/bodhisattva/index.html Tathagatagarbha Mahayana sutras] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131115045602/http://www.webspawner.com/users/bodhisattva/index.html |date=15 November 2013 }}
* [http://www.veoh.com/videos/v7071978efhj2aF6 Video documentary Buddhist history in India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221227165318/https://www.veoh.com/videos/v7071978efhj2aF6 |date=27 December 2022 }}
* [http://www.what-Buddha-taught.net What Buddha Taught ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928041702/http://what-buddha-taught.net/ |date=28 September 2007 }} Multi-lingual
* [http://www.mcwajp.com/dhamma.html Dhamma Links] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919155324/http://www.mcwajp.com/dhamma.html |date=19 September 2010 }} MCWA_JAPAN
* [http://www.dhammadownload.com/ Dhamma Download] Dhamma download
*[http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda]{{Dead link|date=December 2020 }}

{{ကမ္ဘာ့ဘာသာ}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]


*မောင်အံ {သကျသီဟဓမ္မစရိယ ၊ ပါဠိပါရဂူ ၊ မဟာဝိဇာ (ဘုံဘေ)} ရေးသားသော ဗုဒ္ဓသာသနာတော် ၂၅၀၀ ခရီး (ပဌမတွဲ)</text>
      <sha1>77rt7e1pfmru7nyctdjtuc6bh1dkuvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောဓိဓမ္မ၊ ဆရာတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48228</id>
    <revision>
      <id>1051554</id>
      <parentid>801384</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T02:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14470" sha1="bd5x4kczk4lvotnocbri5lxza7edmq5" xml:space="preserve">== ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ နှင့် ဇင်(禪) ဗုဒ္ဓဘာသာ  == 
[[File:BodhidharmaYoshitoshi1887.jpg|thumb|right|ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ (Bodhidharma)]]
ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ ( Around 500 A.D) သည် တရုတ်ပြည်တွင် ချန် ဗုဒ္ဓဘာသာကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ (Father of Zen Buddhism
)သည် ဗုဒ္ဓသာသနာတော် ပြန့်ပွားရေးအတွက် (5th/6th century) တွင် တရုတ်ပြည်ရှောင်လင်ဘုရားကျောင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့သော အိန္ဒိယလူမျိုး တရားပြဆရာတော်ဖြစ်သည်။  မဟာယာန [[ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ]] တွင် ကမ္ဘာတွင် နာမည်ကျော်ကြား လူသိအများဆုံးဆရာတော် ဖြစ်သည်။ ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ ၏ ဘခမည်းတော်သည် အိန္ဒိယပြည်Kanchipuram Pallava ၏ ဘုရင်Tamil Pallava  ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[http://archaeologyexcavations.blogspot.com/2011/11/true-history-of-bodhidharma-life.html Archaeology Excavations: True History of Bodhidharma Life&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; တရုတ်ပြည်ရှောင်လင်ဘုရားကျောင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး[[ကိုယ်ခံပညာ]] နှင့် ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို စံနစ်တကျ သင်ကြားလေ့ကျင့်ပေးခဲ့သည်။ ကိုယ်ခံပညာ သမိုင်းတွင် ဩဇာအကြီးမားဆုံးသော သူများထဲတွင် တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။  &lt;ref&gt;[http://www.onmarkproductions.com/html/daruma.shtml#.UeDLfqz7b64 Daruma (Bodhidharma) - Patriarch of Zen Buddhism in China and Japan&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://deshi-do.com.au/?page_id=125 History of Karate - Deshi-Do Martial Arts &amp; Fitness Centre&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=JKA Shotokan Karate of Stanford - Karate-Do&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://karate.stanford.edu/karatedo.html |access-date=13 July 2013 |archive-date=9 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409210705/http://karate.stanford.edu/karatedo.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;ကိုယ်ခံပညာ ဆိုသည်မှာ မိမိ၏ လုံခြုံမှုအတွက် ခုခံကာကွယ်သော နည်းပညာများကိုဆိုလိုသည်။ မဟာယာနဂိုဏ်း သည် [[တရုတ်]]၊ [[ထိုင်ဝမ်]]၊ [[တိဘက်]]၊ [[ကိုရီးယားသမ္မတနိုင်ငံ|တောင်ကိုရီးယား]]၊ [[ကိုရီးယား ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|မြောက်ကိုရီးယား]]၊ [[မွန်ဂိုးလီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[စင်ကာပူ]]၊ [[ ဘူတန်နိုင်ငံ]]  နှင့် [[ဂျပန်]]  စသော အရှေ့အာရှတခွင်တွင် ထွန်းကားပြန့်ပွားနေပြီး ၎င်းမှတဆင့် Pure Land၊ ချန်/စီအန်/သီအန်/ဇင်၊ နီချီရန်၊ တိဘက်တန်၊ရှင်ဂုန်နှင့်အခြားဂိုဏ်းများထပ်မံ ကွဲပြားသွားသည်။ ဂျပန် တို့ သည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံ ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည်မှ လာသော ချန်( 禪 ) ဗုဒ္ဓဘာသာ အယူအဆများပေါ်တွင် မူတည်၍ ဂျပန်တို့သည် ဇင်(ဈာန်) (禪) ဗုဒ္ဓဘာသာအဖြစ်ပြောင်းလဲလာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်တွင်[[ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ]] ကို ( 達摩 Bodhidharma)၊   ချန်ဗုဒ္ဓဘာသာ( Chán Buddhism) နှင့် ရှောင်လင်၊  ကွန်ဖူးကိုယ်ခံပညာတို့ ၏ ရှေ့ဆောင်ဦးစီးဦးကိုင်တည်ထောင်သူအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ ဂျပန်ပြည်တွင်ဆရာတော်ဗောဓိဓမ္မ ကို 達磨 Daruma) ၊  ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ(Zen Buddhism) နှင့် ဂျပန် [[ကရာတေး]] ကိုယ်ခံပညာတို့၏ရှေ့ဆောင်ဦးစီးဦးကိုင်တည်ထောင်သူအဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.onmarkproductions.com/html/daruma.shtml#.UeIaVqz7b64 Daruma (Bodhidharma) - Patriarch of Zen Buddhism in China and Japan&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;ကိုယ်ခံပညာ ဆိုသည်မှာ မိမိ၏ လုံခြုံမှုအတွက် ခုခံကာကွယ်သော နည်းပညာများကိုဆိုလိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.indiana.edu/~karate/?page_id=15 |accessdate=14 July 2013 |archivedate=13 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150413012839/http://www.indiana.edu/~karate/?page_id=15 }}&lt;/ref&gt;

== တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာရောက်ရှိ== 
ဂုတ္တမင်းများ မှာ ဟိန္ဒူဘာသာ ဝင်များဖြစ်ကြ ၍ ထိုခေတ် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]  [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မှာလည်း [[ဟိန္ဒူအယူဝါဒ|ဟိန္ဒူဝါဒ]]  နှင့် ညီအကို ဖြစ်နေသည်။ ထေရဝါဒဂိုဏ်း ၌ အဋ္ဌကထာဆရာကြီး အရှင်မဟာ ဗုဒ္ဓဃောသ ပေါ်ထွန်းသည်။ အိန္ဒိယပြည် သား ရဟန်းတော်များသည် တရုတ်ပြည် သို့သာသနာပြုကြွခဲ့ကြ ၍ တရုတ်ရဟန်းတော်များလဲ အိန္ဒိယပြည်သို့ ပညာတော်သင် ကြွခဲ့ ကြသည်။ တရုတ် ရဟန်း တော်ဖာဟိယန်(သာသနာနှစ် ၉၄၃ ၊ ခရစ် ၃၉၉) )သည် ဂိုဘီ သဲကန္တာရကြီး ကို အဖော်မပါတယောက်တည်း ဖြတ်သန်းခဲ့ ၍ အိန္ဒိယပြည်အရောက် ၆ နှစ်ကြာ ခရီးနှင် ခဲ့သည်။ အိန္ဒိယပြည်တွင် ၇ နှစ်ကြာပညာသင်ခဲ့ ၍ တရုတ်ပြည် သို့ ပိဋကတ်တော်များ သယ် ဆောင်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား၊ မလေးရှား ၊ ကမ္ဘောဒီးယားတို့တွင် မဟာယန ဗုဒ္ဓသာသနာ ထွန်းကားကြောင်း မှတ်တမ်း တင် ခဲ့သည်။ အရှင်ကုမာရဇီ၀ တရုတ် ပြည် သို့ကြွရောက် ၍ သာ သနာပြုခဲ့သည်။ သာသနာ့ ဒါယကာ ချင်မင်း ဆက်ပြုတ်၍ မွန်ဂိုမင်း နှင့်တောင်ပိုင်း ဆွန်မင်းများ က ဗုဒ္ဓဘာသာကို ညှဉ်းပန်းနှိပ် ဆက်ကြသည်။ မွန်ဂိုဘုရင် သည်ဆင်းတုတော်များကို ဖြတ်ဆီး၍ ပိဋကတ် ကျမ်းစာများကို မီးတိုက် သည်။ ဘုန်းကြီးရဟန်းများကို သတ်သည် ၊၊ ပြည်သူလူထု မကြေနပ် သဖြင့် လူထုကို နှစ်သိမ့်စေရန် ပေ ၅၀ မြင့်သောကြေးဆင်းတု ကြီး တဆူသွန်းလုပ်၍‌ေရွှချ ပေးသည်။ တစ်မြို့လျှင် ကျောင်းတိုက်တခုဆီ ဆောက်လုပ်၍ ရဟန်း ၅၀ သီလရှင် ၅၀ ပြုခွင့် ပေးပြန်သည်။ တရုတ်ပြည်တွင် ကျောင်းတိုက်ပေါင်း (၁၃၀၀၀) ရှိ၍ မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာရွှေခေတ်ဟု ခေါ် လောက် သည်။ အရှင်ဗောဓိဓမ္မ တရုတ် ပြည် သို့ ကြွ၍ ချန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်း ကို တည်ထောင်သည်။ ကိုရီးယားပြည် သို့ ဗုဒ္ဓသာသနာတော် စတင်ရောက်ရှိသည်။ (၁၁) ရာစုတွင် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော် စတင်ရောက်ရှိသည်။  [[ မဟာယာန]] ကို မြောက်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဟု ခေါ်သည်။ [[ ထေရဝါဒ]] ဂိုဏ်းသည် သီဟိုဠ်မှတဆင့် [[မြန်မာ]]၊[[လာအို]]၊ [[ထိုင်း]]၊ [[ကမ္ဘောဒီးယား]]၊ [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]] စသော ဒေသများသို့ ပြန့်ပွားသွားခြင်းဖြစ်၍ တောင်ပိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ တိဘက်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana ဂိုဏ်း) ကို အချို့က မဟာယန၏ ဂိုဏ်းခွဲဟု သတ်မှတ်သော်လည်း အချို့ကမူ မူလဗုဒ္ဓဘာသာ၏ တတိယမြောက် ဂိုဏ်းကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဗုဒ္ဓဘာသာတွင် အခြားဂိုဏ်းခွဲငယ် အများအပြားရှိသေးသည်။ ဤသို့များရခြင်းသည် ဝါဒနှင့် ဒေသကွာဟချက်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်ပြည်တွင် ဆူမိကို (ဆွိကို) ဘုရင်မကြီးလက်ထက်ရှိုတိုကု တိုင်းရှိ မင်းသားကြီး ၏ ကြိုးပမ်း မှူကြောင့် ဂျပန်တပြည်လုံး မဟာယနဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေခံ၍ ဂျပန်ပြည် အုပ်ချုပ်ရေး ဥပဒေကိုရေးဆွဲခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.isska.com/history-of-karate.html |accessdate=13 July 2013 |archivedate=21 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130721054209/http://isska.com/history-of-karate.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Daruma: Determination and Zen Training in Budo&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://seinenkai.com/articles/daruma.html |accessdate=13 July 2013 |archivedate=27 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927211205/http://seinenkai.com/articles/daruma.html }}&lt;/ref&gt;

== ရည်ညွှန်းချက်များ ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==

* [http://www.aboutbuddhism.org ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023052934/http://www.aboutbuddhism.org/ |date=23 October 2020 }}
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=23631&amp;penname=About+Shwedagon+Pagoda]{{Dead link|date=December 2020 }}
* [http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017185012/http://www.knowledgerush.com/kr/jsp/db/viewuser.jsp?userId=21915&amp;penname=Doctrine+of+Lord+Buddha |date=17 October 2012 }}
* [http://www.isska.com/history-of-karate.html ၊ တရုတ်ပြည် ဂျပန်ပြည် ကိုယ်ခံပညာ နှင့် ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာအစ-ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721054209/http://isska.com/history-of-karate.html |date=21 July 2013 }} 
* [http://deshi-do.com.au/?page_id=125 Karate and Buddhism ရှောင်လင်အစ ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ ]
* [http://archaeologyexcavations.blogspot.com/2011/11/true-history-of-bodhidharma-life.html True History of Bodhidharma Life ဆရာတော် ဗောဓိဓမ္မ ]

{{ကမ္ဘာ့ဘာသာ}}

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]]</text>
      <sha1>bd5x4kczk4lvotnocbri5lxza7edmq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သည်းခံခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48356</id>
    <revision>
      <id>1051579</id>
      <parentid>826803</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7482" sha1="gr3wp0b7hkny0o0z4ymlubnwpieoi0g" xml:space="preserve">'''သည်းခံခြင်း''' Patience (or) forbearing သည် မင်္ဂလသုတ် တွင် ပါဝင်သည်။  ကမ္ဘာသူ ကမ္ဘာသား သတ္တဝါအားလုံးတို့အား ချမ်းသာကိုပေးတတ်သော မင်္ဂလာတရားဖြစ်သည်။ သည်းခံခြင်း(Khandi) တရားသည် ကမ္ဘာ့ မင်္ဂလာတရား ဖြစ်သည်။ 

မင်္ဂလသုတ် မြန်မာပြန်တွင်
“အို... နတ်သား... သည်းခံတတ်ခြင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့က ဆုံးမသည့်စကားကို နာယူလွယ်ခြင်း၊ သူတော်ကောင်းရဟန်းပုဏ္ဏားတို့အား ဖူးမြင်ရခြင်း၊ အခါအခွင့်သင့်တိုင်း တရားဆွေးနွေး မေးမြန်းခြင်း၊ ဤတရားလေးပါးကိုလည်း မြတ်သော မင်္ဂလာ ဟူ၍ သင် မှတ်သားဦးလော့ (ခန္တီစ သောဝစဿတာ၊သမဏာနဉ္စ ဒဿနံ၊ကာလေန ဓမ္မသာကစ္ဆာ၊ဧတံ မင်္ဂလ မုတ္တမံ”ဟူ၍'''[[ဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား]]'''ကမိန့်ဆိုခဲ့သည်။

မင်္ဂလသုတ် သည်  ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား ၏ လူမှုကျင့်ဝတ်များဆိုင်ရာ သဘောထားများကို လေ့လာလိုလျှင် ချန်လှပ်ထားခဲ့၍ မဖြစ်နိုင်သော သုတ္တန် လည်းဖြစ်သည်။ မင်္ဂလသုတ်ပါဠိတော်သည် ဘုန်းတော်ကြီးသင် ပညာရေးစနစ်၌ သင်ပုန်းကြီးပြီးလျှင်ပြီးချင်း '''မဖြစ်မနေသင်ယူရသော သင်ခန်းစာ'''လည်းဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] တွင် နွေရာသီကျောင်းပိတ်ရက်များ၌ အခြေခံပညာကျောင်းသားများသည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများ၌ ဖြစ်စေ၊ ဗုဒ္ဓကလျာဏယုဝအသင်း အစရှိသော ဘာသာရေးအသင်းများမှ ဦးစီးဖွင့်လှစ်သည့် သင်တန်းများမှာဖြစ်စေ လေ့လာသင်ယူကြသည်။  [[မင်္ဂလာတရား ၃၈-ပါး]] တွင် ခန္တီစ မင်္ဂလာ- နေရာတိုင်း၌ သည်းခံရခြင်း သည် မင်္ဂလာတရားဖြစ်ကြောင်း ပါဝင်သည်။ မင်္ဂလာတရား (၃၈) ပါးကို ဗုဒ္ဓမြတ်စွာအား သိကြားမင်းက မထင်မရှား နတ်သားအသွင်ကို ဆောင်ယူလျှက် သဝတ္ထိပြည်၊ ဇေတဝန် ကျောင်းတော်၌ အကာလ ည အခါတွင် တောင်းပန် လျှောက်ထားမှု ကြောင့် လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ Gods တို့၏ အကျိုးငှာ ဟောကြားတော် မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;သုတေသန သရုပ်ပြအဘိဓာန်&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=My Buddhist Life » Five Buddhist techniques for practising patience&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.mybuddhistlife.com/2012/07/olympics-mayhem-5-buddhist-techniques-for-practising-patience/ |accessdate=7 September 2013 |archivedate=5 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305013942/http://www.mybuddhistlife.com/2012/07/olympics-mayhem-5-buddhist-techniques-for-practising-patience/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ratnaghosa.fwbo.net/kshantitwo.html Buddhism :: Bodhisattva :: Patience&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.booksie.com/religion_and_spirituality/article/myoma_myint_kywe/buddhism-is-a-real-true-scientific-religion-because Buddhism Is a Real True Scientific Religion because.., article by Myoma Myint Kywe&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;လူသားတိုင်း သည်းခံခြင်းတရား ပြည့်စုံနိုင်စေရန် လူသားတိုင်း [[မေတ္တာ]]  တရားတို့ကို ဖြည့်ဆည်းထားရန် လိုအပ် ပါသည်၊၊  [[ဗုဒ္ဓ|ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား]] နှင့် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ၏  [[ပါရမီဆယ်ပါး]] တွင်  ခန္တီ ပါရမီ (သည်းခံခွင့်လွှတ်မှုကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း) ပါဝင်သည်၊၊  နာယက ပြုလုပ်သူတို့ လိုက်နာရမည့် [[နာယကဂုဏ် ၆-ပါး]] နှင့် [[မင်းကျင့်တရား]] (၁၀)ပါး တွင် သည်းခံခြင်း(ခေါ်) ခန္တီတရားများ ထားရှိရခြင်းပါဝင်သည်၊၊

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [http://www.aboutbuddhism.org ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023052934/http://www.aboutbuddhism.org/ |date=23 October 2020 }}
* [http://ultemalibrary.blogspot.com/search/label/%E1%80%B1%E1%80%92%E1%80%AB%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%AC%20%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%B9 ဒေါက်တာ မင်းတင်မွန် ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာအကြောင်း] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170304155331/http://ultemalibrary.blogspot.com/search/label/%E1%80%B1%E1%80%92%E1%80%AB%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%90%E1%80%AC%20%E1%80%99%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%84%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%B9 |date=4 March 2017 }}
*  [http://www.booksie.com/religion_and_spirituality/article/myoma_myint_kywe/the-buddha-%28bc-623bc-543%29   မြို့မ-မြင့်ကြွယ် ၏ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော မြတ်စွာဘုရား] 
*[http://www.booksie.com/religion_and_spirituality/article/myoma_myint_kywe/buddhism-is-a-real-true-scientific-religion-because  မြို့မ-မြင့်ကြွယ် ၏ Buddhism Is a Real True Scientific Religion because..] 

== ကျမ်းကိုး ==
&lt;References /&gt;

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]]
[[Category:ဘာသာရေး]]
[[Category:ယဉ်ကျေးမှု]]
[[ Category:လူငယ် ယဉ်ကျေးမှု]]</text>
      <sha1>gr3wp0b7hkny0o0z4ymlubnwpieoi0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52574</id>
    <revision>
      <id>1051536</id>
      <parentid>1048025</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T17:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>expansion</comment>
      <origin>1051536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49327" sha1="oq9bvqfj7r94p32fg21ro1huhogmq32" xml:space="preserve">[[File:Togliatti surface.png|thumb|235px| ဤတိုဂလီယာတီ မျက်နှာပြင် (Togliatti surface) သည် ဒီဂရီ 5 ရှိသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မျက်နှာပြင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤပုံသည် ၎င်း၏ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] နေရာ (real locus) ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖော်ပြထားသည်။]]
'''အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (algebraic geometry)''' သည် [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် အဓိကအားဖြင့် [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ|ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (commutative algebra) မှရရှိသော [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) နည်းစနစ်များကို အသုံးပြုသည့် [[သင်္ချာ|သင်္ချာ]]ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှေးရိုးစဉ်လာအားဖြင့် ၎င်းသည် မသိကိန်းများစွာပါ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်များ]] (multivariate polynomials) ၏ သုညမှတ်များ (zeros) ကို လေ့လာသည်။

လေ့လာမှု၏ အဓိက အရာဝတ္ထုများမှာ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (polynomial equations) စနစ်များ၏ အဖြေများကို ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အဖြစ် ဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (algebraic varieties) ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာများတွင် မျဉ်းများ၊ စက်ဝိုင်းများ၊ ပါရာဘိုလာများ (parabolas)၊ အဲလစ်များ (ellipses)၊ ဟိုက်ပါဘိုလာများ (hyperbolas) နှင့် သုံးထပ် မျဉ်းကွေးများ (cubic curves) ပါဝင်သည်။ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီသည် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေး]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (complex analysis)၊ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် [[ကိန်းသီအိုရီ|ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) တို့နှင့် သဘောတရားရေးရာ ဆက်စပ်မှုများရှိပြီး ခေတ်သစ်သင်္ချာတွင် အဓိကနေရာ၌ တည်ရှိသည်။

20 ရာစုတွင် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီသည် ဘာသာရပ်ခွဲများစွာအဖြစ် ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။

* ပင်မအားဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (algebraic geometry) သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] (algebraically closed field) တစ်ခုအတွင်းရှိ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) ဖြင့် အမှတ်များကို လေ့လာသည်။
* [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (real algebraic geometry) သည် ကိန်းစစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (real algebraic varieties) ကို လေ့လာသည်။
* ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ဂျီဩမေတြီ (Diophantine geometry) နှင့် [[ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာ]]နည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (arithmetic geometry) တို့သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ် မဟုတ်သော ဖီးလ်ဒ်များအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများကို လေ့လာသည်။ ယင်းဖီးလ်ဒ်များ၏ ဥပမာများအဖြစ် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers)၊ [[ကိန်း|ကိန်း]] ဖီးလ်ဒ်များ (number fields) နှင့် [[အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ်|အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ်များ]] (finite fields) တို့ ပါဝင်သည်။
* ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်း သီအိုရီ (singularity theory) သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ၏ ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကို လေ့လာသည်။
* ပြတ်သားစွာ ပေးထားသော အဖြေစုများကို အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း (algorithm) အရ လေ့လာရန်အတွက် တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (computational algebraic geometry) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

20 ရာစု၏ တိုးတက်မှုများစွာသည် ပင်ကို ဂုဏ်သတ္တိများ (intrinsic properties) ကို ဦးစားပေးသည့် သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မူဘောင်အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အဓိက အောင်မြင်မှုတစ်ခုမှာ အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck) ၏ စကင်းမ် သီအိုရီ (scheme theory) ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အမှတ်တစ်မှတ်၏ သဘောတရားကို [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (prime ideals) ပါဝင်လာစေရန် တိုးချဲ့ပေးကာ ရှေးရိုးစဉ်လာ ကိန်းထွေး ဂျီဩမေတြီ နှင့် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ (algebraic number theory) တို့ကို ပေါင်းစည်းပေးခဲ့သည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုသည် အင်ဒရူး ဝိုင်းလ်စ် (Andrew Wiles) ၏ ဖဲမ ၏ နောက်ဆုံး သီအိုရမ် (Fermat's Last Theorem) သက်သေပြချက်တွင် အလွန်အရေးပါခဲ့သည်။

== အခြေခံ သဘောတရားများ (Basic notions) ==

=== တစ်ပြိုင်နက်ညီမျှခြင်းများဖြစ်သော ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ သုညမှတ်များ (Zeros of simultaneous polynomials) ===
[[File:Slanted_circle.png|thumb|235px| စက်လုံးမျက်နှာပြင် နှင့် စောင်းနေသော စက်ဝိုင်း။]]
ရှေးရိုးစဉ်လာ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီတွင် အဓိက အရာဝတ္ထုများမှာ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်များ]]၏ သုညဖြစ်စေသော [[အစု|အစုများ]] (vanishing sets) ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]နှစ်ခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် &lt;math&gt;x^2 + y^2 + z^2 - 1 = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည့် &lt;math&gt;(x, y, z)&lt;/math&gt; အမှတ်များ၏ အစု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ စောင်းနေသော စက်ဝိုင်းတစ်ခုကို &lt;math&gt;x + y + z = 0&lt;/math&gt; ဟူသော [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းကို]] ထပ်မံထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် သတ်မှတ်သည်။

=== အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (Affine varieties) ===
အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; တစ်ခုအပေါ်တွင် အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ရှိသော အဖိုင်း ရပ်ဝန်း (affine space) ကို &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်တစ်ခုကို]] &lt;math&gt;k[x_1, \dots, x_n]&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုအဖြစ် ရေးသားနိုင်ပါက ယင်းဖန်ရှင်ကို ပုံမှန် ဖန်ရှင် (regular function) သို့မဟုတ် ပိုလီနိုမီရယ် ဟု ခေါ်သည်။ ပုံမှန် ဖန်ရှင်များ၏ အစုသည် &lt;math&gt;k[\mathbb{A}^n]&lt;/math&gt; [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းကို]] ဖွဲ့စည်းသည်။

ပိုလီနိုမီရယ်များစုစည်းမှု &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တစ်ခု၏ သုညဖြစ်စေသော အစု &lt;math&gt;V(S)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အမှတ်များ၏ အစုဖြစ်ပြီး ထိုအမှတ်တိုင်းတွင် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပိုလီနိုမီရယ်တိုင်းသည် တန်ဖိုး သုည ရရှိသည်။ &lt;math&gt;V(S)&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသော &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းတစ်ခုသည်]] အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစု (algebraic set) ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိရာ အစုပိုင်း &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;I(U)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; အပေါ်တွင် သုညဖြစ်သွားသော ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ အိုင်ဒီးလ် (ideal) ဖြစ်သည်။ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ၏ အစောပိုင်း သိမြင်မှုတစ်ခုမှာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်သည် မူလညီမျှခြင်းများအစုထက် ပိုမို၍ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) သဘောတရားဖြစ်သည်ဟူသော အချက်ပင် ဖြစ်သည်။

[[တိုပေါ်လော်ဂျီ#တိုပေါ်လော်ဂျီ_ရပ်ဝန်း_ဥပမာများ_(Examples_of_topological_spaces)|ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Zariski topology) သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုများကို အပိတ်စုများ (closed sets) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် (Hilbert's Nullstellensatz) သည် &lt;math&gt;I(V(S))&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်၏ အရင်း (radical) ဖြစ်ကြောင်းပြသည်။ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုတစ်ခုကို အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုပိုင်းအစစ်များ (proper algebraic subsets) နှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်စု (union) အဖြစ် မရေးသားနိုင်ပါက ၎င်းကို ဆမခွဲနိုင် (irreducible) ဟု ခေါ်သည်။ ဆမခွဲနိုင်သော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုတစ်ခုသည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုဖြင့်]] သတ်မှတ်ထားသည်။

=== ပုံမှန် ဖန်ရှင်များ (Regular functions) ===
&lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစု &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုပေါ်ရှိ ပုံမှန် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်တစ်ခုသည်]] &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ပုံမှန် ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ကန့်သတ်ခြင်း (restriction) ဖြစ်သည်။ ဤဖန်ရှင်များသည် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ၏ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (coordinate ring) ကို ဖွဲ့စည်းကြပြီး ၎င်းကို &lt;math&gt;k[V]&lt;/math&gt; ဟု သင်္ကေတပြုကာ &lt;math&gt;k[\mathbb{A}^n]/I(V)&lt;/math&gt; နှင့် ထပ်တူညီကြောင်း သတ်မှတ်သည်။ ဤကွင်းသည် သဘာဝကျသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) သဘောတရားတစ်ခုအထိ အဆိုပါ အဖြေစုကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။

=== အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ၏ မော်ဖစ်ဇင် (Morphism of affine varieties) ===
အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;\mathbb{A}^m&lt;/math&gt; သို့ ပုံမှန် ပုံဖော်မှုများကို &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ပုံမှန် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ၏]] &lt;math&gt;m&lt;/math&gt;-ခုတွဲ တစ်ခုဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ဤပုံမှန် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် &lt;math&gt;k[V']&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;k[V]&lt;/math&gt; သို့ &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-[[ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာ]] [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုသည် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;V'&lt;/math&gt; သို့ ပုံမှန် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ၎င်းသည် အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[အစု|အစုများနှင့်]] အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ လျှော့ချထားသော &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ]] (opposite category) တို့ အကြားတွင် [[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ|ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု]] (equivalence of categories) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ စကင်းမ်များ သို့မဟုတ် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ၏]] မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတစ်လျှောက် ပူးလ်ဘက် (pullback) ယူသောအခါ ၎င်းကို ပုံစံတကျအားဖြင့် အခြေခံအရာဝတ္ထု ပြောင်းလဲခြင်း (base change) ဟု ခေါ်သည်။

=== ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင် နှင့် ဘိုင်ရာရှင်နယ်အရ ထပ်တူညီမှု (Rational function and birational equivalence) ===
အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ၎င်း၏ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းသည်]] [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (integral domain) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်းများ၏]] [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] (field of fractions) &lt;math&gt;k(V)&lt;/math&gt; သည် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်]] ဖီးလ်ဒ် (function field) ဖြစ်သည်။ အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုနှစ်ခု၏ ဖန်ရှင် ဖီးလ်ဒ်များသည် &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-အိုင်ဆိုမော်ဖစ် (k-isomorphic) ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကို ဘိုင်ရာရှင်နယ်အရ ထပ်တူညီသည် (birationally equivalent) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အဖြေစုတစ်ခုသည် အဖိုင်း ရပ်ဝန်းနှင့် ဘိုင်ရာရှင်နယ်အရ ထပ်တူညီပါက ၎င်းကို ရာရှင်နယ် ဖြစ်သည် (rational) ဟု ခေါ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းကို ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များပါဝင်သော ကိန်းရှင်ကြားခံ[[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများဖြင့်]] ဖော်ပြခြင်းအား လက်ခံခွင့်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ (admits a parameterization with rational functions)

=== ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု (Projective variety) ===
[[File:Parabola_&amp;_cubic_curve_in_projective_space.png|thumb|235px| ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း အတွင်းရှိ ပါရာဘိုလာ (&lt;math&gt;y = x^2&lt;/math&gt; အနီရောင်) နှင့် သုံးထပ် မျဉ်းကွေး (&lt;math&gt;y = x^3&lt;/math&gt; အပြာရောင်)]]
အဖိုင်း ရပ်ဝန်းကို &quot;[[အနန္တ|အနန္တ]]&quot; ၌ရှိသော အမှတ်များ ပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (projective space) &lt;math&gt;\mathbb{P}^n&lt;/math&gt; သို့ တိုးချဲ့ခြင်းသည် [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]]ဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများကို ပိုမိုရှင်းလင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပါရာဘိုလာများ နှင့် သုံးထပ် မျဉ်းကွေးများကဲ့သို့သော မျဉ်းကွေးများ၏ အနန္တရှိ သဘာဝသည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ]]ဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဖြတ်မှတ်ဆိုင်ရာ (intersection) ဂုဏ်သတ္တိများကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို ဘေဇူး၏ သီအိုရမ် (Bézout's theorem) ကဲ့သို့သော အခြေအနေများတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။

&lt;math&gt;\mathbb{P}^n&lt;/math&gt; သည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များကို]] အသုံးပြုသည်။ ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[အစု|အစု]] (projective algebraic set) တစ်ခုကို တစ်ပြေးညီ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်များဖြင့်]] သတ်မှတ်သည်။ ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုတစ်ခုဆိုသည်မှာ ၎င်းအား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသော တစ်ပြေးညီ အိုင်ဒီးလ်သည် မသက်ဆိုင်သော အိုင်ဒီးလ် (irrelevant ideal) မှလွဲ၍ [[သုဒ္ဓကိန်း|သုဒ္ဓကိန်း]]ဖြစ်နေသော ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွာစီပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (quasiprojective varieties) ကို အဖိုင်း သို့မဟုတ် ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ၏ ဇာရစ်စကီး အဖွင့်[[အစုပိုင်း|စုပိုင်းများအဖြစ်]] အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။

== ကိန်းစစ် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (Real algebraic geometry) ==

[[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]]သည် ကိန်းစစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများနှင့် ဆီမီး-အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[အစု|အစုများကို]] လေ့လာသည်။ ဆီမီး-အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုများဆိုသည်မှာ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်]] မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ၏ အဖြေများ ဖြစ်သည်။ ကိန်းစစ် [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်၏]] အစဉ်ကျသော သဘာဝသည် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ တည်ရှိမှုကို ပြဋ္ဌာန်းပေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;x^2 + y^2 - a = 0&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;a &lt; 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သောအခါ [[ဗလာစု|ဗလာစု]] (empty set) ဖြစ်သည်။

== ခေတ်သစ် ရှုထောင့် (modern viewpoint) ==

ခေတ်သစ် ချဉ်းကပ်မှုများသည် အခြေခံ အရာဝတ္ထုများကို စကင်းမ်များ (schemes)၊ ပုံစံတကျ စကင်းမ်များ (formal schemes)၊ အင်ဒ်-စကင်းမ်များ (ind-schemes) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ စတက်များ (algebraic stacks) များဆီသို့ တိုးချဲ့ထားသည်။ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ စတက်များတွင် ဒေလင်း-မမ်းဖို့ဒ် စတက် (Deligne-Mumford stack) နှင့် အာတင် စတက် (Artin stack) တို့ ပါဝင်သည်။ ဂရိုသန်ဒိခ် ၏ စကင်းမ် သီအိုရီသည် ဇာရစ်စကီး [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီကို]] အသုံးပြုပြီး [[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရ ကွင်းများ၏]] [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီကို]] အဖိုင်းစကင်းမ်များ (affine schemes) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤမူဘောင်ကို ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် [[ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Grothendieck topology) များက တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;\text{Spec}:\text{CommRing}^{\text{op}}\to\text{lrSp}&lt;/math&gt; ဟူသော အဖိုင်း ရောင်စဉ် (affine spectrum) [[ဖန်တာ|ဖန်တာမှတစ်ဆင့်]] ဒေသအလိုက် [[ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း|ကွင်းပါသော]] [[တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီ]]  အတွင်းသို့ ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အဖိုင်း ရောင်စဉ်၏ အမှတ်များသည် [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] ဖြစ်ကြသည်။ [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို|ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (axiom of choice) ကို မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆပါက &lt;math&gt;0 \neq 1&lt;/math&gt; ဖြစ်သော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းတစ်ခုနှင့်]] ကိုက်ညီသည့် အဖိုင်းစကင်းမ်တိုင်းတွင် အနည်းဆုံး အမှတ်တစ်မှတ် ရှိသည်။ သို့သော် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ (maximal ideals) ကသာ ရှေးရိုးစဉ်လာ အဖြေစုများ၏ အမှတ်များကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။

EGA ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း အခြေခံကျမ်းများသည် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီကို]] အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ နှင့် ပုံစံတကျ စကင်းမ်များအကြောင်း လေ့လာခြင်းအဖြစ်သာ တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်း သုတေသနလုပ်ငန်းဖြစ်သော SGA သည် ယင်းနယ်ပယ်ကို ကွင်းပါသော တည်နေရာများ (ringed sites) နှင့် ကွင်းပါသော တိုပို့စ်များ (ringed topoi) ဆီသို့ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ခေတ် ယေဘုယျပြုထားခြင်းများသည် ဆင်းသက် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (derived algebraic geometry) အတွင်း၌ ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ သီအိုရီ (higher category theory) ကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းလာကြသည်။ နောက်ထပ် တိုးချဲ့ချက်များတွင် နီးပါး စကင်းမ်များ (almost schemes)၊ ဒူးရော့ဗ် ၏ ယေဘုယျပြုထားသော စကင်းမ်များ၊ [[အစုဝင်|အစုဝင်]]တစ်ခုတည်းပါဝင်သော [[အစု|အစု]] ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်အပေါ်ရှိ]] စကင်းမ်များ၊ dg-စကင်းမ်များ၊ D-စကင်းမ်များနှင့် အလိုရှိရာ အချိုးညီ [[မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ|မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ]] (symmetric monoidal category) တစ်ခုအတွင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီအတွက် ဒေလင်း ၏ သုတေသန တို့ ပါဝင်သည်။

== သမိုင်း (History) ==

အချို့သော အခြေခံသမိုင်းများသည် မီနက်ခ်မက်စ် (Menaechmus) နှင့် ပါဂါမှ အပိုလိုနီးယပ်စ် (Apollonius of Perga) တို့က အစောပိုင်း [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များကို]] အသုံးပြု၍ ကတော့ချွန် ဖြတ်ပိုင်းများ (conic sections) ကို လေ့လာခဲ့ကြသည့် ဟယ်လင်နစ်စတစ် ခေတ် (Hellenistic era) ဂရိ သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွားသည်။ အလယ်ခေတ် သင်္ချာပညာရှင်များသည် သုံးထပ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (cubic equations) ကို [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ]] ဖြေရှင်းခဲ့ကြပြီး ရလဒ်များကို [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာအရ]] အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူခဲ့ကြသည်။

ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ်အတွင်း ဖရန်စစ်စကပ် ဗီယက်တာ (Franciscus Vieta)၊ ရီနေ ဒေကားတ် (René Descartes) နှင့် ပီယား ဒေ ဖဲမ (Pierre de Fermat) တို့သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မျဉ်းကွေးများ (algebraic curves) ကို လေ့လာရန် ကိုဩဒိနိတ် ဂျီဩမေတြီ (coordinate geometry) ကို ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ဂျီရတ် ဒေဇာ့ဂ် (Gérard Desargues) နှင့် ဘလေ့စ် ပက်စ်ကယ် (Blaise Pascal) တို့သည် ပရိုဂျက်တစ် ဂျီဩမေတြီ (projective geometry) ကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။

19 ရာစုတွင် ယူကလစ်ဒ်မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီ (non-Euclidean geometry) နှင့် အဘီလီယန် အင်တီဂရယ်များ (Abelian integrals) သည် အာသာ ကေးလီ (Arthur Cayley) နှင့် ဖဲလစ် ကလိုင်း (Felix Klein) တို့အား ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်းကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ လေ့လာရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဘန်းဟတ် ရီးမန်း (Bernhard Riemann) သည် ရီးမန်း မျက်နှာပြင်များ (Riemann surfaces) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ဟီလ်ဘတ်၏ အခြေအစု သီအိုရမ် (Hilbert's basis theorem)၊ ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် နှင့် မကောလီး (Macaulay) ၏ မသိကိန်းများစွာပါ ရလဒ် (Macaulay's multivariate resultant) တို့မှတစ်ဆင့် [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ|ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]]သည် ပေါင်းစပ်ပါဝင်လာခဲ့သည်။

20 ရာစုတွင် ဘာတဲလ် လိန်းဒတ် ဗန် ဒါ ဗေဒင် (Bartel Leendert van der Waerden)၊ အော်စကာ ဇာရစ်စကီး (Oscar Zariski) နှင့် အန်ဒရေး ဗေးလ် (André Weil) တို့သည် အိုင်ဒီးလ် သီအိုရီ (ideal theory) ကို အသုံးပြု၍ တိကျခိုင်မာသော အခြေခံအုတ်မြစ်များကို ခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ယန်-ပီယာ ဆဲရ် (Jean-Pierre Serre) နှင့် အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် တို့သည် [[အစည်း|အစည်း]] သီအိုရီ (sheaf theory) နှင့် စကင်းမ်များဖြင့် ဤဘာသာရပ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ဤကာလသည် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ကိန်းသီအိုရီ|ကိန်းသီအိုရီတွင်]] အထူးသဖြင့် အဘီလီယန် အဖြေစုများ (abelian varieties) နှင့် အဲလစ်ပတစ် မျဉ်းကွေးများ (elliptic curves) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ နက်ရှိုင်းသော တိုးတက်မှုကို ရရှိစေခဲ့သည်။

== ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဂျီဩမေတြီ (Analytic geometry) ==

[[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများအပေါ်ရှိ]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အဖြေစု (analytic variety) တစ်ခုဆိုသည်မှာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (analytic functions) ၏ ဘုံတူညီသော အဖြေစုများက ဒေသအလိုက် သတ်မှတ်ပေးထားသည့် ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[မန်နီဖိုး|ရှတိုင်း မန်နီဖိုးများ]] (Stein manifolds) အပါအဝင် ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အဖြေစုများသည် ကိန်းထွေး အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]] (complex algebraic geometry) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ဆဲရ် ၏ GAGA သီအိုရမ်က ပုံစံတကျ ပြသခဲ့သည်။ အဆိုပါ သီအိုရမ်သည် နောက်ပိုင်းတွင် [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ|အာခီမီးဒီးစ် မဟုတ်သော]] [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]] (non-archimedean fields) အပေါ်ရှိ တောင့်တင်းသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းများ (rigid analytic spaces) နှင့် ဖလှယ်၍မရသော အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (noncommutative algebraic geometry) ဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။

== References ==
*  {{Citation |last1=Blume |first1=Lawrence E. |last2=Zame |first2=William R. |title=The algebraic geometry of perfect and sequential equilibrium |journal=Econometrica |volume=62 |issue=4 |date=1994 |pages=783–794 |publisher=The Econometric Society |doi=10.2307/2951732 |jstor=2951732 |mr=1284153 |zbl=0809.90013}} 
*  {{Citation |last=Cipra |first=Barry A. |title=Algebraic Geometers See Ideal Approach to Biology |journal=SIAM News |volume=40 |issue=6 |date=2007 |publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics}} 
*  {{Citation |last=Conrad |first=Brian |author-link=Brian Conrad |title=Several approaches to non-archimedean geometry |book-title=p-adic Geometry |series=University Lecture Series |volume=45 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=2008 |pages=9–63 |isbn=978-0-8218-4468-7 |mr=2482343 |zbl=1177.14023}} 
*  {{Citation |last1=Cox |first1=David A. |author1-link=David A. Cox |last2=Katz |first2=Sheldon |title=Mirror Symmetry and Algebraic Geometry |series=Mathematical Surveys and Monographs |volume=68 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=1999 |isbn=978-0-8218-2127-5 |mr=1677117 |zbl=0951.14026 |doi=10.1090/surv/068}} 
*  {{Citation |last1=Cox |first1=David A. |author1-link=David A. Cox |last2=Little |first2=John |last3=O'Shea |first3=Donal |title=Ideals, Varieties, and Algorithms: An Introduction to Computational Algebraic Geometry and Commutative Algebra |edition=2nd |series=Undergraduate Texts in Mathematics |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1997 |isbn=978-0-387-94680-1 |mr=1418558 |zbl=0861.13012 |doi=10.1007/978-1-4757-2682-1}} 
*  {{Citation |editor1-last=Cox |editor1-first=David A. |editor2-last=Sturmfels |editor2-first=Bernd |editor3-last=Manocha |editor3-first=Dinesh N. |title=Applications of Computational Algebraic Geometry |series=Proceedings of Symposia in Applied Mathematics |volume=53 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=1998 |isbn=978-0-8218-0750-7 |mr=1612470 |zbl=0886.00018 |doi=10.1090/psapm/053}} 
*  {{Citation |last=Dieudonné |first=Jean |author-link=Jean Dieudonné |title=The historical development of algebraic geometry |journal=The American Mathematical Monthly |volume=79 |issue=8 |date=1972 |pages=827–866 |publisher=Mathematical Association of America |doi=10.2307/2317664 |jstor=2317664 |mr=0306161 |zbl=0248.14001}} 
*  {{Citation |last1=Drton |first1=Mathias |last2=Sturmfels |first2=Bernd |author2-link=Bernd Sturmfels |last3=Sullivant |first3=Seth |title=Lectures on Algebraic Statistics |series=Oberwolfach Seminars |volume=39 |publisher=Springer |publication-place=Basel |date=2009 |isbn=978-3-7643-8904-8 |mr=2506136 |zbl=1171.62002 |doi=10.1007/978-3-7643-8905-5}} 
*  {{Citation |last1=Eisenbud |first1=David |author1-link=David Eisenbud |last2=Harris |first2=Joe |author2-link=Joe Harris (mathematician) |title=The Geometry of Schemes |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=197 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1998 |isbn=978-0-387-98638-8 |mr=1730819 |zbl=0960.14002 |doi=10.1007/b97426}} 
*  {{Citation |last=Falb |first=Peter L. |title=Methods of Algebraic Geometry in Control Theory: Part II Multivariable Linear Systems and Projective Algebraic Geometry |series=Systems &amp; Control: Foundations &amp; Applications |publisher=Birkhäuser |publication-place=Boston |date=1999 |isbn=978-0-8176-4113-9 |mr=1711200 |zbl=0923.93003}} 
*  {{Citation |editor-last=Fordy |editor-first=Allan P. |title=Soliton Theory: A Survey of Results |publisher=Manchester University Press |publication-place=Manchester |date=1990 |isbn=978-0-7190-1491-8 |mr=1092823 |zbl=0749.00030}} 
*  {{Citation |last=Garrity |first=Thomas A. |title=Algebraic Geometry: A Problem Solving Approach |series=Student Mathematical Library |volume=66 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=2013 |isbn=978-0-8218-9396-8 |mr=3012975 |zbl=1264.14001 |doi=10.1090/stml/066}} 
*  {{Citation |last1=Griffiths |first1=Phillip |author1-link=Phillip Griffiths |last2=Harris |first2=Joseph |author2-link=Joe Harris (mathematician) |title=Principles of Algebraic Geometry |series=Wiley Classics Library |publisher=John Wiley &amp; Sons |publication-place=New York |date=1994 |isbn=978-0-471-05059-9 |mr=1288523 |zbl=0836.14001 |doi=10.1002/9781118032527}} 
*  {{Citation |last1=Grothendieck |first1=Alexander |author1-link=Alexander Grothendieck |last2=Dieudonné |first2=Jean |author2-link=Jean Dieudonné |title=Éléments de géométrie algébrique: I. Le langage des schémas |journal=Publications Mathématiques de l'IHÉS |volume=4 |date=1960 |pages=5–228 |doi=10.1007/bf02684778 |mr=0217083 |zbl=0118.36206}} 
*  {{Citation |last=Hartshorne |first=Robin |author-link=Robin Hartshorne |title=Algebraic Geometry |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=52 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1977 |isbn=978-0-387-90244-9 |mr=0463157 |zbl=0367.14001 |doi=10.1007/978-1-4757-3849-0}} 
*  {{Citation |last1=Hodge |first1=W. V. D. |author1-link=W. V. D. Hodge |last2=Pedoe |first2=Daniel |author2-link=Daniel Pedoe |title=Methods of Algebraic Geometry, Volume I |series=Cambridge Mathematical Library |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |date=1994 |isbn=978-0-521-46900-5 |mr=1285324 |zbl=0796.14001}} 
*  {{Citation |editor1-last=Jüttler |editor1-first=Bert |editor2-last=Piene |editor2-first=Ragnhild |editor2-link=Ragnhild Piene |title=Geometric Modeling and Algebraic Geometry |publisher=Springer |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=2008 |isbn=978-3-540-72184-0 |mr=2369796 |zbl=1126.65003 |doi=10.1007/978-3-540-72185-7}} 
*  {{Citation |last1=Kenyon |first1=Richard |author1-link=Richard Kenyon |last2=Okounkov |first2=Andrei |author2-link=Andrei Okounkov |last3=Sheffield |first3=Scott |author3-link=Scott Sheffield |title=Dimers and Amoebae |journal=Annals of Mathematics |volume=163 |issue=3 |date=2006 |pages=1019–1056 |doi=10.4007/annals.2006.163.1019 |mr=2215138 |zbl=1107.82006 |arxiv=math-ph/0311005}} 
*  {{Citation |last=Kline |first=Morris |author-link=Morris Kline |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times, Volume 1 |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=1972 |isbn=978-0-19-506135-2 |mr=0416828 |zbl=0273.01001}} 
*  {{Citation |last=Molland |first=A. George |title=Shifting the foundations: Descartes's transformation of ancient geometry |journal=Historia Mathematica |volume=3 |issue=1 |date=1976 |pages=21–49 |doi=10.1016/0315-0860(76)90004-9 |mr=0507304 |zbl=0325.01011}} 
* {{Citation |author=nLab authors |title=algebraic geometry |work=nLab |url=https://ncatlab.org/nlab/show/algebraic+geometry}}
*  {{Citation |last=Oaks |first=Jeffrey A. |title=Excavating the errors in the &quot;Mathematics&quot; chapter of 1001 Inventions |book-title=1001 Distortions: How (Not) to Narrate History of Science, Medicine, and Technology in Non-Western Cultures |editor1-last=Brentjes |editor1-first=Sonja |editor2-last=Edis |editor2-first=Taner |editor3-last=Richter-Bernburg |editor3-first=Lutz |publisher=Ergon Verlag |publication-place=Würzburg |date=2016 |pages=183–198 |isbn=978-3-95650-169-2 |doi=10.5771/9783956502200-181}} 
*  {{Citation |last=Rashed |first=Roshdi |author-link=Roshdi Rashed |title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=156 |publisher=Springer |publication-place=Dordrecht |date=1994 |isbn=978-0-7923-2565-9 |mr=1279095 |zbl=0797.01004 |doi=10.1007/978-94-017-3274-1}} 
*  {{Citation |last=Selig |first=J. M. |title=Geometric Fundamentals of Robotics |edition=2nd |series=Monographs in Computer Science |publisher=Springer |publication-place=New York |date=2005 |isbn=978-0-387-20874-9 |mr=2112836 |zbl=1067.70001 |doi=10.1007/b139091}} 
*  {{Citation |last=Serre |first=Jean-Pierre |author-link=Jean-Pierre Serre |title=Géométrie algébrique et géométrie analytique |journal=Annales de l'Institut Fourier |volume=6 |date=1956 |pages=1–42 |doi=10.5802/aif.59 |mr=0082175 |zbl=0075.30401}} 
*  {{Citation |last=Shafarevich |first=Igor R. |author-link=Igor Shafarevich |title=Basic Algebraic Geometry 1: Varieties in Projective Space |edition=2nd |publisher=Springer-Verlag |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=1994 |isbn=978-3-540-54812-6 |mr=1328833 |zbl=0797.14001 |doi=10.1007/978-3-642-57876-9}} 
*  {{Citation |last=Tannenbaum |first=Allen |author-link=Allen Tannenbaum |title=Invariance and System Theory: Algebraic and Geometric Aspects |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=845 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=1981 |isbn=978-3-540-10565-7 |mr=0612988 |zbl=0456.93001 |doi=10.1007/bfb0089851}} 
*  {{Citation |last1=Tsfasman |first1=Michael A. |last2=Vlăduț |first2=Serge G. |last3=Nogin |first3=Dmitry |title=Algebraic Geometric Codes: Basic Notions |series=Mathematical Surveys and Monographs |volume=139 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=2007 |isbn=978-0-8218-4306-2 |mr=2339649 |zbl=1128.94001 |doi=10.1090/surv/139}} 
*  {{Citation |last=Unguru |first=Sabetai |author-link=Sabetai Unguru |title=A Very Early Acquaintance with Apollonius of Perga's Treatise on Conic Sections in the Latin West |journal=Centaurus |volume=20 |issue=2 |date=1976 |pages=112–128 |doi=10.1111/j.1600-0498.1976.tb00224.x |mr=0437272}} 
*  {{Citation |last=van der Waerden |first=B. L. |author-link=Bartel Leendert van der Waerden |title=Einführung in die algebraische Geometrie |publisher=Dover Publications |publication-place=New York |date=1945 |mr=0012586 |zbl=0060.33410}}
[[Category: အက္ခရာသင်္ချာ]]</text>
      <sha1>oq9bvqfj7r94p32fg21ro1huhogmq32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051547</id>
      <parentid>1051536</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T01:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Lotus Black</username>
        <id>31011</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>1051547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49340" sha1="3j8owgejlp1joznsu124ftqxb6y5974" xml:space="preserve">[[File:Togliatti surface.png|thumb|235px| ဤတိုဂလီယာတီ မျက်နှာပြင် (Togliatti surface) သည် ဒီဂရီ 5 ရှိသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မျက်နှာပြင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤပုံသည် ၎င်း၏ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] နေရာ (real locus) ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုကို ဖော်ပြထားသည်။]]
'''အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (algebraic geometry)''' သည် [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် အဓိကအားဖြင့် [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ|ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (commutative algebra) မှရရှိသော [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) နည်းစနစ်များကို အသုံးပြုသည့် [[သင်္ချာ|သင်္ချာ]]ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှေးရိုးစဉ်လာအားဖြင့် ၎င်းသည် မသိကိန်းများစွာပါ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်များ]] (multivariate polynomials) ၏ သုညမှတ်များ (zeros) ကို လေ့လာသည်။

လေ့လာမှု၏ အဓိက အရာဝတ္ထုများမှာ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (polynomial equations) စနစ်များ၏ အဖြေများကို ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အဖြစ် ဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (algebraic varieties) ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာများတွင် မျဉ်းများ၊ စက်ဝိုင်းများ၊ ပါရာဘိုလာများ (parabolas)၊ အဲလစ်များ (ellipses)၊ ဟိုက်ပါဘိုလာများ (hyperbolas) နှင့် သုံးထပ် မျဉ်းကွေးများ (cubic curves) ပါဝင်သည်။ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီသည် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေး]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (complex analysis)၊ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် [[ကိန်းသီအိုရီ|ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) တို့နှင့် သဘောတရားရေးရာ ဆက်စပ်မှုများရှိပြီး ခေတ်သစ်သင်္ချာတွင် အဓိကနေရာ၌ တည်ရှိသည်။

20 ရာစုတွင် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီသည် ဘာသာရပ်ခွဲများစွာအဖြစ် ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။

* ပင်မအားဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (algebraic geometry) သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] (algebraically closed field) တစ်ခုအတွင်းရှိ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) ဖြင့် အမှတ်များကို လေ့လာသည်။
* [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (real algebraic geometry) သည် ကိန်းစစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (real algebraic varieties) ကို လေ့လာသည်။
* ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ဂျီဩမေတြီ (Diophantine geometry) နှင့် [[ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာ]]နည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (arithmetic geometry) တို့သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ် မဟုတ်သော ဖီးလ်ဒ်များအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများကို လေ့လာသည်။ ယင်းဖီးလ်ဒ်များ၏ ဥပမာများအဖြစ် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers)၊ [[ကိန်း|ကိန်း]] ဖီးလ်ဒ်များ (number fields) နှင့် [[အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ်|အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ်များ]] (finite fields) တို့ ပါဝင်သည်။
* ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်း သီအိုရီ (singularity theory) သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ၏ ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကို လေ့လာသည်။
* ပြတ်သားစွာ ပေးထားသော အဖြေစုများကို အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း (algorithm) အရ လေ့လာရန်အတွက် တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (computational algebraic geometry) ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

20 ရာစု၏ တိုးတက်မှုများစွာသည် ပင်ကို ဂုဏ်သတ္တိများ (intrinsic properties) ကို ဦးစားပေးသည့် သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မူဘောင်အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ အဓိက အောင်မြင်မှုတစ်ခုမှာ အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck) ၏ စကင်းမ် သီအိုရီ (scheme theory) ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အမှတ်တစ်မှတ်၏ သဘောတရားကို [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (prime ideals) ပါဝင်လာစေရန် တိုးချဲ့ပေးကာ ရှေးရိုးစဉ်လာ ကိန်းထွေး ဂျီဩမေတြီ နှင့် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ (algebraic number theory) တို့ကို ပေါင်းစည်းပေးခဲ့သည်။ ဤချဉ်းကပ်မှုသည် အင်ဒရူး ဝိုင်းလ်စ် (Andrew Wiles) ၏ ဖဲမ ၏ နောက်ဆုံး သီအိုရမ် (Fermat's Last Theorem) သက်သေပြချက်တွင် အလွန်အရေးပါခဲ့သည်။

== အခြေခံ သဘောတရားများ (Basic notions) ==

=== တစ်ပြိုင်နက်ညီမျှခြင်းများဖြစ်သော ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ သုညမှတ်များ (Zeros of simultaneous polynomials) ===
[[File:Slanted_circle.png|thumb|235px| စက်လုံးမျက်နှာပြင် နှင့် စောင်းနေသော စက်ဝိုင်း။]]
ရှေးရိုးစဉ်လာ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီတွင် အဓိက အရာဝတ္ထုများမှာ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်များ]]၏ သုညဖြစ်စေသော [[အစု|အစုများ]] (vanishing sets) ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]နှစ်ခုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် &lt;math&gt;x^2 + y^2 + z^2 - 1 = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည့် &lt;math&gt;(x, y, z)&lt;/math&gt; အမှတ်များ၏ အစု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ စောင်းနေသော စက်ဝိုင်းတစ်ခုကို &lt;math&gt;x + y + z = 0&lt;/math&gt; ဟူသော [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းကို]] ထပ်မံထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် သတ်မှတ်သည်။

=== အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (Affine varieties) ===
အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; တစ်ခုအပေါ်တွင် အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ရှိသော အဖိုင်း ရပ်ဝန်း (affine space) ကို &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်တစ်ခုကို]] &lt;math&gt;k[x_1, \dots, x_n]&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုအဖြစ် ရေးသားနိုင်ပါက ယင်းဖန်ရှင်ကို ပုံမှန် ဖန်ရှင် (regular function) သို့မဟုတ် ပိုလီနိုမီရယ် ဟု ခေါ်သည်။ ပုံမှန် ဖန်ရှင်များ၏ အစုသည် &lt;math&gt;k[\mathbb{A}^n]&lt;/math&gt; [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းကို]] ဖွဲ့စည်းသည်။

ပိုလီနိုမီရယ်များစုစည်းမှု &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တစ်ခု၏ သုညဖြစ်စေသော အစု &lt;math&gt;V(S)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အမှတ်များ၏ အစုဖြစ်ပြီး ထိုအမှတ်တိုင်းတွင် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပိုလီနိုမီရယ်တိုင်းသည် တန်ဖိုး သုည ရရှိသည်။ &lt;math&gt;V(S)&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသော &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းတစ်ခုသည်]] အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစု (algebraic set) ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အလိုရှိရာ အစုပိုင်း &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;I(U)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; အပေါ်တွင် သုညဖြစ်သွားသော ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ အိုင်ဒီးလ် (ideal) ဖြစ်သည်။ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ၏ အစောပိုင်း သိမြင်မှုတစ်ခုမှာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်သည် မူလညီမျှခြင်းများအစုထက် ပိုမို၍ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) သဘောတရားဖြစ်သည်ဟူသော အချက်ပင် ဖြစ်သည်။

[[တိုပေါ်လော်ဂျီ#တိုပေါ်လော်ဂျီ_ရပ်ဝန်း_ဥပမာများ_(Examples_of_topological_spaces)|ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Zariski topology) သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုများကို အပိတ်စုများ (closed sets) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် (Hilbert's Nullstellensatz) သည် &lt;math&gt;I(V(S))&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်၏ အရင်း (radical) ဖြစ်ကြောင်းပြသည်။ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုတစ်ခုကို အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုပိုင်းအစစ်များ (proper algebraic subsets) နှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်စု (union) အဖြစ် မရေးသားနိုင်ပါက ၎င်းကို ဆမခွဲနိုင် (irreducible) ဟု ခေါ်သည်။ ဆမခွဲနိုင်သော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုတစ်ခုသည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုဖြင့်]] သတ်မှတ်ထားသည်။

=== ပုံမှန် ဖန်ရှင်များ (Regular functions) ===
&lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစု &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုပေါ်ရှိ ပုံမှန် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်တစ်ခုသည်]] &lt;math&gt;\mathbb{A}^n&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ပုံမှန် ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ကန့်သတ်ခြင်း (restriction) ဖြစ်သည်။ ဤဖန်ရှင်များသည် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ၏ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (coordinate ring) ကို ဖွဲ့စည်းကြပြီး ၎င်းကို &lt;math&gt;k[V]&lt;/math&gt; ဟု သင်္ကေတပြုကာ &lt;math&gt;k[\mathbb{A}^n]/I(V)&lt;/math&gt; နှင့် ထပ်တူညီကြောင်း သတ်မှတ်သည်။ ဤကွင်းသည် သဘာဝကျသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) သဘောတရားတစ်ခုအထိ အဆိုပါ အဖြေစုကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။

=== အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ၏ မော်ဖစ်ဇင် (Morphism of affine varieties) ===
အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;\mathbb{A}^m&lt;/math&gt; သို့ ပုံမှန် ပုံဖော်မှုများကို &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ပုံမှန် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ၏]] &lt;math&gt;m&lt;/math&gt;-ခုတွဲ တစ်ခုဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ဤပုံမှန် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် &lt;math&gt;k[V']&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;k[V]&lt;/math&gt; သို့ &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-[[ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာ]] [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] တစ်ခုသည် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;V'&lt;/math&gt; သို့ ပုံမှန် ပုံဖော်မှုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ ၎င်းသည် အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[အစု|အစုများနှင့်]] အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ လျှော့ချထားသော &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-အက္ခရာသင်္ချာများ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ]] (opposite category) တို့ အကြားတွင် [[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ|ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု]] (equivalence of categories) တစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ စကင်းမ်များ သို့မဟုတ် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ၏]] မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုတစ်လျှောက် ပူးလ်ဘက် (pullback) ယူသောအခါ ၎င်းကို ပုံစံတကျအားဖြင့် အခြေခံအရာဝတ္ထု ပြောင်းလဲခြင်း (base change) ဟု ခေါ်သည်။

=== ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင် နှင့် ဘိုင်ရာရှင်နယ်အရ ထပ်တူညီမှု (Rational function and birational equivalence) ===
အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ၎င်း၏ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းသည်]] [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (integral domain) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ [[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်းများ၏]] [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်]] (field of fractions) &lt;math&gt;k(V)&lt;/math&gt; သည် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်]] ဖီးလ်ဒ် (function field) ဖြစ်သည်။ အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုနှစ်ခု၏ ဖန်ရှင် ဖီးလ်ဒ်များသည် &lt;math&gt;k&lt;/math&gt;-အိုင်ဆိုမော်ဖစ် (k-isomorphic) ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကို ဘိုင်ရာရှင်နယ်အရ ထပ်တူညီသည် (birationally equivalent) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အဖြေစုတစ်ခုသည် အဖိုင်း ရပ်ဝန်းနှင့် ဘိုင်ရာရှင်နယ်အရ ထပ်တူညီပါက ၎င်းကို ရာရှင်နယ် ဖြစ်သည် (rational) ဟု ခေါ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းကို ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင်များပါဝင်သော ကိန်းရှင်ကြားခံ[[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများဖြင့်]] ဖော်ပြခြင်းအား လက်ခံခွင့်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ (admits a parameterization with rational functions)

=== ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု (Projective variety) ===
[[File:Parabola_&amp;_cubic_curve_in_projective_space.png|thumb|235px| ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း အတွင်းရှိ ပါရာဘိုလာ (&lt;math&gt;y = x^2&lt;/math&gt; အနီရောင်) နှင့် သုံးထပ် မျဉ်းကွေး (&lt;math&gt;y = x^3&lt;/math&gt; အပြာရောင်)]]
အဖိုင်း ရပ်ဝန်းကို &quot;[[အနန္တ|အနန္တ]]&quot; ၌ရှိသော အမှတ်များ ပေါင်းထည့်ခြင်းဖြင့် ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (projective space) &lt;math&gt;\mathbb{P}^n&lt;/math&gt; သို့ တိုးချဲ့ခြင်းသည် [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]]ဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများကို ပိုမိုရှင်းလင်းသွားစေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပါရာဘိုလာများ နှင့် သုံးထပ် မျဉ်းကွေးများကဲ့သို့သော မျဉ်းကွေးများ၏ အနန္တရှိ သဘာဝသည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ]]ဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဖြတ်မှတ်ဆိုင်ရာ (intersection) ဂုဏ်သတ္တိများကို ဆုံးဖြတ်ပေးသည်။ ဤအချက်ကို ဘေဇူး၏ သီအိုရမ် (Bézout's theorem) ကဲ့သို့သော အခြေအနေများတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။

&lt;math&gt;\mathbb{P}^n&lt;/math&gt; သည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များကို]] အသုံးပြုသည်။ ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[အစု|အစု]] (projective algebraic set) တစ်ခုကို တစ်ပြေးညီ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်များဖြင့်]] သတ်မှတ်သည်။ ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုတစ်ခုဆိုသည်မှာ ၎င်းအား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသော တစ်ပြေးညီ အိုင်ဒီးလ်သည် မသက်ဆိုင်သော အိုင်ဒီးလ် (irrelevant ideal) မှလွဲ၍ [[သုဒ္ဓကိန်း|သုဒ္ဓကိန်း]]ဖြစ်နေသော ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွာစီပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ (quasiprojective varieties) ကို အဖိုင်း သို့မဟုတ် ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများ၏ ဇာရစ်စကီး အဖွင့်[[အစုပိုင်း|စုပိုင်းများအဖြစ်]] အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။

== ကိန်းစစ် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (Real algebraic geometry) ==

[[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]]သည် ကိန်းစစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစုများနှင့် ဆီမီး-အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[အစု|အစုများကို]] လေ့လာသည်။ ဆီမီး-အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အစုများဆိုသည်မှာ [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်]] မညီမျှခြင်းများ (inequalities) ၏ အဖြေများ ဖြစ်သည်။ ကိန်းစစ် [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်၏]] အစဉ်ကျသော သဘာဝသည် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ တည်ရှိမှုကို ပြဋ္ဌာန်းပေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;x^2 + y^2 - a = 0&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;a &lt; 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သောအခါ [[ဗလာစု|ဗလာစု]] (empty set) ဖြစ်သည်။

== ခေတ်သစ် ရှုထောင့် (modern viewpoint) ==

ခေတ်သစ် ချဉ်းကပ်မှုများသည် အခြေခံ အရာဝတ္ထုများကို စကင်းမ်များ (schemes)၊ ပုံစံတကျ စကင်းမ်များ (formal schemes)၊ အင်ဒ်-စကင်းမ်များ (ind-schemes) နှင့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ စတက်များ (algebraic stacks) များဆီသို့ တိုးချဲ့ထားသည်။ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ စတက်များတွင် ဒေလင်း-မမ်းဖို့ဒ် စတက် (Deligne-Mumford stack) နှင့် အာတင် စတက် (Artin stack) တို့ ပါဝင်သည်။ ဂရိုသန်ဒိခ် ၏ စကင်းမ် သီအိုရီသည် ဇာရစ်စကီး [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီကို]] အသုံးပြုပြီး [[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရ ကွင်းများ၏]] [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီကို]] အဖိုင်းစကင်းမ်များ (affine schemes) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဤမူဘောင်ကို ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ ရည်ရွယ်ချက်များအတွက် [[ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Grothendieck topology) များက တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;\text{Spec}:\text{CommRing}^{\text{op}}\to\text{lrSp}&lt;/math&gt; ဟူသော အဖိုင်း ရောင်စဉ် (affine spectrum) [[ဖန်တာ|ဖန်တာမှတစ်ဆင့်]] ဒေသအလိုက် [[ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း|ကွင်းပါသော]] [[တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီ]]  အတွင်းသို့ ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အဖိုင်း ရောင်စဉ်၏ အမှတ်များသည် [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] ဖြစ်ကြသည်။ [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို|ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (axiom of choice) ကို မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆပါက &lt;math&gt;0 \neq 1&lt;/math&gt; ဖြစ်သော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းတစ်ခုနှင့်]] ကိုက်ညီသည့် အဖိုင်းစကင်းမ်တိုင်းတွင် အနည်းဆုံး အမှတ်တစ်မှတ် ရှိသည်။ သို့သော် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ (maximal ideals) ကသာ ရှေးရိုးစဉ်လာ အဖြေစုများ၏ အမှတ်များကို ဖွဲ့စည်းပေးသည်။

EGA ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း အခြေခံကျမ်းများသည် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီကို]] အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ နှင့် ပုံစံတကျ စကင်းမ်များအကြောင်း လေ့လာခြင်းအဖြစ်သာ တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်း သုတေသနလုပ်ငန်းဖြစ်သော SGA သည် ယင်းနယ်ပယ်ကို ကွင်းပါသော တည်နေရာများ (ringed sites) နှင့် ကွင်းပါသော တိုပို့စ်များ (ringed topoi) ဆီသို့ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ခေတ် ယေဘုယျပြုထားခြင်းများသည် ဆင်းသက် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (derived algebraic geometry) အတွင်း၌ ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ သီအိုရီ (higher category theory) ကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းလာကြသည်။ နောက်ထပ် တိုးချဲ့ချက်များတွင် နီးပါး စကင်းမ်များ (almost schemes)၊ ဒူးရော့ဗ် ၏ ယေဘုယျပြုထားသော စကင်းမ်များ၊ [[အစုဝင်|အစုဝင်]]တစ်ခုတည်းပါဝင်သော [[အစု|အစု]] ဖြစ်သော [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်အပေါ်ရှိ]] စကင်းမ်များ၊ dg-စကင်းမ်များ၊ D-စကင်းမ်များနှင့် အလိုရှိရာ အချိုးညီ [[မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ|မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ]] (symmetric monoidal category) တစ်ခုအတွင်းရှိ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီအတွက် ဒေလင်း ၏ သုတေသန တို့ ပါဝင်သည်။

== သမိုင်း (History) ==

အချို့သော အခြေခံသမိုင်းများသည် မီနက်ခ်မက်စ် (Menaechmus) နှင့် ပါဂါမှ အပိုလိုနီးယပ်စ် (Apollonius of Perga) တို့က အစောပိုင်း [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များကို]] အသုံးပြု၍ ကတော့ချွန် ဖြတ်ပိုင်းများ (conic sections) ကို လေ့လာခဲ့ကြသည့် ဟယ်လင်နစ်စတစ် ခေတ် (Hellenistic era) ဂရိ သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိသွားသည်။ အလယ်ခေတ် သင်္ချာပညာရှင်များသည် သုံးထပ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (cubic equations) ကို [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ]] ဖြေရှင်းခဲ့ကြပြီး ရလဒ်များကို [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာအရ]] အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူခဲ့ကြသည်။

ဉာဏ်တဖန်မွေးခေတ်အတွင်း ဖရန်စစ်စကပ် ဗီယက်တာ (Franciscus Vieta)၊ ရီနေ ဒေကားတ် (René Descartes) နှင့် ပီယား ဒေ ဖဲမ (Pierre de Fermat) တို့သည် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မျဉ်းကွေးများ (algebraic curves) ကို လေ့လာရန် ကိုဩဒိနိတ် ဂျီဩမေတြီ (coordinate geometry) ကို ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။ တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် ဂျီရတ် ဒေဇာ့ဂ် (Gérard Desargues) နှင့် ဘလေ့စ် ပက်စ်ကယ် (Blaise Pascal) တို့သည် ပရိုဂျက်တစ် ဂျီဩမေတြီ (projective geometry) ကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။

19 ရာစုတွင် ယူကလစ်ဒ်မဟုတ်သော ဂျီဩမေတြီ (non-Euclidean geometry) နှင့် အဘီလီယန် အင်တီဂရယ်များ (Abelian integrals) သည် အာသာ ကေးလီ (Arthur Cayley) နှင့် ဖဲလစ် ကလိုင်း (Felix Klein) တို့အား ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်းကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ လေ့လာရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဘန်းဟတ် ရီးမန်း (Bernhard Riemann) သည် ရီးမန်း မျက်နှာပြင်များ (Riemann surfaces) ကို တီထွင်ခဲ့သည်။ ဟီလ်ဘတ်၏ အခြေအစု သီအိုရမ် (Hilbert's basis theorem)၊ ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် နှင့် မကောလီး (Macaulay) ၏ မသိကိန်းများစွာပါ ရလဒ် (Macaulay's multivariate resultant) တို့မှတစ်ဆင့် [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ|ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]]သည် ပေါင်းစပ်ပါဝင်လာခဲ့သည်။

20 ရာစုတွင် ဘာတဲလ် လိန်းဒတ် ဗန် ဒါ ဗေဒင် (Bartel Leendert van der Waerden)၊ အော်စကာ ဇာရစ်စကီး (Oscar Zariski) နှင့် အန်ဒရေး ဗေးလ် (André Weil) တို့သည် အိုင်ဒီးလ် သီအိုရီ (ideal theory) ကို အသုံးပြု၍ တိကျခိုင်မာသော အခြေခံအုတ်မြစ်များကို ခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ယန်-ပီယာ ဆဲရ် (Jean-Pierre Serre) နှင့် အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် တို့သည် [[အစည်း|အစည်း]] သီအိုရီ (sheaf theory) နှင့် စကင်းမ်များဖြင့် ဤဘာသာရပ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ဤကာလသည် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ကိန်းသီအိုရီ|ကိန်းသီအိုရီတွင်]] အထူးသဖြင့် အဘီလီယန် အဖြေစုများ (abelian varieties) နှင့် အဲလစ်ပတစ် မျဉ်းကွေးများ (elliptic curves) နှင့် စပ်လျဉ်း၍ နက်ရှိုင်းသော တိုးတက်မှုကို ရရှိစေခဲ့သည်။

== ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဂျီဩမေတြီ (Analytic geometry) ==

[[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်]] သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများအပေါ်ရှိ]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အဖြေစု (analytic variety) တစ်ခုဆိုသည်မှာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (analytic functions) ၏ ဘုံတူညီသော အဖြေစုများက ဒေသအလိုက် သတ်မှတ်ပေးထားသည့် ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[မန်နီဖိုး|ရှတိုင်း မန်နီဖိုးများ]] (Stein manifolds) အပါအဝင် ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အဖြေစုများသည် ကိန်းထွေး အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီ]] (complex algebraic geometry) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ဆဲရ် ၏ GAGA သီအိုရမ်က ပုံစံတကျ ပြသခဲ့သည်။ အဆိုပါ သီအိုရမ်သည် နောက်ပိုင်းတွင် [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ|အာခီမီးဒီးစ် မဟုတ်သော]] [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]] (non-archimedean fields) အပေါ်ရှိ တောင့်တင်းသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းများ (rigid analytic spaces) နှင့် ဖလှယ်၍မရသော အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ (noncommutative algebraic geometry) ဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
*  {{Citation |last1=Blume |first1=Lawrence E. |last2=Zame |first2=William R. |title=The algebraic geometry of perfect and sequential equilibrium |journal=Econometrica |volume=62 |issue=4 |date=1994 |pages=783–794 |publisher=The Econometric Society |doi=10.2307/2951732 |jstor=2951732 |mr=1284153 |zbl=0809.90013}} 
*  {{Citation |last=Cipra |first=Barry A. |title=Algebraic Geometers See Ideal Approach to Biology |journal=SIAM News |volume=40 |issue=6 |date=2007 |publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics}} 
*  {{Citation |last=Conrad |first=Brian |author-link=Brian Conrad |title=Several approaches to non-archimedean geometry |book-title=p-adic Geometry |series=University Lecture Series |volume=45 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=2008 |pages=9–63 |isbn=978-0-8218-4468-7 |mr=2482343 |zbl=1177.14023}} 
*  {{Citation |last1=Cox |first1=David A. |author1-link=David A. Cox |last2=Katz |first2=Sheldon |title=Mirror Symmetry and Algebraic Geometry |series=Mathematical Surveys and Monographs |volume=68 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=1999 |isbn=978-0-8218-2127-5 |mr=1677117 |zbl=0951.14026 |doi=10.1090/surv/068}} 
*  {{Citation |last1=Cox |first1=David A. |author1-link=David A. Cox |last2=Little |first2=John |last3=O'Shea |first3=Donal |title=Ideals, Varieties, and Algorithms: An Introduction to Computational Algebraic Geometry and Commutative Algebra |edition=2nd |series=Undergraduate Texts in Mathematics |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1997 |isbn=978-0-387-94680-1 |mr=1418558 |zbl=0861.13012 |doi=10.1007/978-1-4757-2682-1}} 
*  {{Citation |editor1-last=Cox |editor1-first=David A. |editor2-last=Sturmfels |editor2-first=Bernd |editor3-last=Manocha |editor3-first=Dinesh N. |title=Applications of Computational Algebraic Geometry |series=Proceedings of Symposia in Applied Mathematics |volume=53 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=1998 |isbn=978-0-8218-0750-7 |mr=1612470 |zbl=0886.00018 |doi=10.1090/psapm/053}} 
*  {{Citation |last=Dieudonné |first=Jean |author-link=Jean Dieudonné |title=The historical development of algebraic geometry |journal=The American Mathematical Monthly |volume=79 |issue=8 |date=1972 |pages=827–866 |publisher=Mathematical Association of America |doi=10.2307/2317664 |jstor=2317664 |mr=0306161 |zbl=0248.14001}} 
*  {{Citation |last1=Drton |first1=Mathias |last2=Sturmfels |first2=Bernd |author2-link=Bernd Sturmfels |last3=Sullivant |first3=Seth |title=Lectures on Algebraic Statistics |series=Oberwolfach Seminars |volume=39 |publisher=Springer |publication-place=Basel |date=2009 |isbn=978-3-7643-8904-8 |mr=2506136 |zbl=1171.62002 |doi=10.1007/978-3-7643-8905-5}} 
*  {{Citation |last1=Eisenbud |first1=David |author1-link=David Eisenbud |last2=Harris |first2=Joe |author2-link=Joe Harris (mathematician) |title=The Geometry of Schemes |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=197 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1998 |isbn=978-0-387-98638-8 |mr=1730819 |zbl=0960.14002 |doi=10.1007/b97426}} 
*  {{Citation |last=Falb |first=Peter L. |title=Methods of Algebraic Geometry in Control Theory: Part II Multivariable Linear Systems and Projective Algebraic Geometry |series=Systems &amp; Control: Foundations &amp; Applications |publisher=Birkhäuser |publication-place=Boston |date=1999 |isbn=978-0-8176-4113-9 |mr=1711200 |zbl=0923.93003}} 
*  {{Citation |editor-last=Fordy |editor-first=Allan P. |title=Soliton Theory: A Survey of Results |publisher=Manchester University Press |publication-place=Manchester |date=1990 |isbn=978-0-7190-1491-8 |mr=1092823 |zbl=0749.00030}} 
*  {{Citation |last=Garrity |first=Thomas A. |title=Algebraic Geometry: A Problem Solving Approach |series=Student Mathematical Library |volume=66 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=2013 |isbn=978-0-8218-9396-8 |mr=3012975 |zbl=1264.14001 |doi=10.1090/stml/066}} 
*  {{Citation |last1=Griffiths |first1=Phillip |author1-link=Phillip Griffiths |last2=Harris |first2=Joseph |author2-link=Joe Harris (mathematician) |title=Principles of Algebraic Geometry |series=Wiley Classics Library |publisher=John Wiley &amp; Sons |publication-place=New York |date=1994 |isbn=978-0-471-05059-9 |mr=1288523 |zbl=0836.14001 |doi=10.1002/9781118032527}} 
*  {{Citation |last1=Grothendieck |first1=Alexander |author1-link=Alexander Grothendieck |last2=Dieudonné |first2=Jean |author2-link=Jean Dieudonné |title=Éléments de géométrie algébrique: I. Le langage des schémas |journal=Publications Mathématiques de l'IHÉS |volume=4 |date=1960 |pages=5–228 |doi=10.1007/bf02684778 |mr=0217083 |zbl=0118.36206}} 
*  {{Citation |last=Hartshorne |first=Robin |author-link=Robin Hartshorne |title=Algebraic Geometry |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=52 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |date=1977 |isbn=978-0-387-90244-9 |mr=0463157 |zbl=0367.14001 |doi=10.1007/978-1-4757-3849-0}} 
*  {{Citation |last1=Hodge |first1=W. V. D. |author1-link=W. V. D. Hodge |last2=Pedoe |first2=Daniel |author2-link=Daniel Pedoe |title=Methods of Algebraic Geometry, Volume I |series=Cambridge Mathematical Library |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |date=1994 |isbn=978-0-521-46900-5 |mr=1285324 |zbl=0796.14001}} 
*  {{Citation |editor1-last=Jüttler |editor1-first=Bert |editor2-last=Piene |editor2-first=Ragnhild |editor2-link=Ragnhild Piene |title=Geometric Modeling and Algebraic Geometry |publisher=Springer |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=2008 |isbn=978-3-540-72184-0 |mr=2369796 |zbl=1126.65003 |doi=10.1007/978-3-540-72185-7}} 
*  {{Citation |last1=Kenyon |first1=Richard |author1-link=Richard Kenyon |last2=Okounkov |first2=Andrei |author2-link=Andrei Okounkov |last3=Sheffield |first3=Scott |author3-link=Scott Sheffield |title=Dimers and Amoebae |journal=Annals of Mathematics |volume=163 |issue=3 |date=2006 |pages=1019–1056 |doi=10.4007/annals.2006.163.1019 |mr=2215138 |zbl=1107.82006 |arxiv=math-ph/0311005}} 
*  {{Citation |last=Kline |first=Morris |author-link=Morris Kline |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times, Volume 1 |publisher=Oxford University Press |publication-place=New York |date=1972 |isbn=978-0-19-506135-2 |mr=0416828 |zbl=0273.01001}} 
*  {{Citation |last=Molland |first=A. George |title=Shifting the foundations: Descartes's transformation of ancient geometry |journal=Historia Mathematica |volume=3 |issue=1 |date=1976 |pages=21–49 |doi=10.1016/0315-0860(76)90004-9 |mr=0507304 |zbl=0325.01011}} 
* {{Citation |author=nLab authors |title=algebraic geometry |work=nLab |url=https://ncatlab.org/nlab/show/algebraic+geometry}}
*  {{Citation |last=Oaks |first=Jeffrey A. |title=Excavating the errors in the &quot;Mathematics&quot; chapter of 1001 Inventions |book-title=1001 Distortions: How (Not) to Narrate History of Science, Medicine, and Technology in Non-Western Cultures |editor1-last=Brentjes |editor1-first=Sonja |editor2-last=Edis |editor2-first=Taner |editor3-last=Richter-Bernburg |editor3-first=Lutz |publisher=Ergon Verlag |publication-place=Würzburg |date=2016 |pages=183–198 |isbn=978-3-95650-169-2 |doi=10.5771/9783956502200-181}} 
*  {{Citation |last=Rashed |first=Roshdi |author-link=Roshdi Rashed |title=The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |volume=156 |publisher=Springer |publication-place=Dordrecht |date=1994 |isbn=978-0-7923-2565-9 |mr=1279095 |zbl=0797.01004 |doi=10.1007/978-94-017-3274-1}} 
*  {{Citation |last=Selig |first=J. M. |title=Geometric Fundamentals of Robotics |edition=2nd |series=Monographs in Computer Science |publisher=Springer |publication-place=New York |date=2005 |isbn=978-0-387-20874-9 |mr=2112836 |zbl=1067.70001 |doi=10.1007/b139091}} 
*  {{Citation |last=Serre |first=Jean-Pierre |author-link=Jean-Pierre Serre |title=Géométrie algébrique et géométrie analytique |journal=Annales de l'Institut Fourier |volume=6 |date=1956 |pages=1–42 |doi=10.5802/aif.59 |mr=0082175 |zbl=0075.30401}} 
*  {{Citation |last=Shafarevich |first=Igor R. |author-link=Igor Shafarevich |title=Basic Algebraic Geometry 1: Varieties in Projective Space |edition=2nd |publisher=Springer-Verlag |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=1994 |isbn=978-3-540-54812-6 |mr=1328833 |zbl=0797.14001 |doi=10.1007/978-3-642-57876-9}} 
*  {{Citation |last=Tannenbaum |first=Allen |author-link=Allen Tannenbaum |title=Invariance and System Theory: Algebraic and Geometric Aspects |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=845 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=Berlin, Heidelberg |date=1981 |isbn=978-3-540-10565-7 |mr=0612988 |zbl=0456.93001 |doi=10.1007/bfb0089851}} 
*  {{Citation |last1=Tsfasman |first1=Michael A. |last2=Vlăduț |first2=Serge G. |last3=Nogin |first3=Dmitry |title=Algebraic Geometric Codes: Basic Notions |series=Mathematical Surveys and Monographs |volume=139 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |date=2007 |isbn=978-0-8218-4306-2 |mr=2339649 |zbl=1128.94001 |doi=10.1090/surv/139}} 
*  {{Citation |last=Unguru |first=Sabetai |author-link=Sabetai Unguru |title=A Very Early Acquaintance with Apollonius of Perga's Treatise on Conic Sections in the Latin West |journal=Centaurus |volume=20 |issue=2 |date=1976 |pages=112–128 |doi=10.1111/j.1600-0498.1976.tb00224.x |mr=0437272}} 
*  {{Citation |last=van der Waerden |first=B. L. |author-link=Bartel Leendert van der Waerden |title=Einführung in die algebraische Geometrie |publisher=Dover Publications |publication-place=New York |date=1945 |mr=0012586 |zbl=0060.33410}}


[[Category: အက္ခရာသင်္ချာ]]</text>
      <sha1>3j8owgejlp1joznsu124ftqxb6y5974</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72567</id>
    <revision>
      <id>1051542</id>
      <parentid>1048024</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T19:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>expansion</comment>
      <origin>1051542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25825" sha1="i17snft11tlld8s0bkkkvhkjncagvj7" xml:space="preserve">အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ (algebraic number theory) သည် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) ကို အသုံးပြု၍ ကိန်းရင်းများ (algebraic numbers)၊ [[ဖီးလ်ဒ်|ကိန်း ဖီးလ်ဒ်များ]] (number fields) နှင့် ၎င်းတို့နှင့်ဆက်စပ်နေသော [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာ]] တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) ကို လေ့လာသည့် [[ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တည်ဆောက်ပုံများတွင် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ၏]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (rings of integers) ကဲ့သို့သော အရာများ ပါဝင်သည်။ ယင်းနယ်ပယ်၏ မူလအစသည် ရှေးခေတ်ကာလ၌ [[ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း|ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်းများ]] (Diophantine equations) ကို လေ့လာခဲ့မှုများဆီသို့ သက်ဆင်းနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Stark |first=Harold M. |title=An Introduction to Number Theory |publisher=MIT Press |publication-place=Cambridge, MA |year=1978 |isbn=978-0-262-69060-7 |pages=145–146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Aczel |first=Amir D. |title=Fermat's Last Theorem: Unlocking the Secret of an Ancient Mathematical Problem |publisher=Four Walls Eight Windows |publication-place=New York |year=1996 |isbn=978-1-56858-077-7 |pages=14–15}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း 1801 ခုနှစ်တွင် ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်စ် (Carl Friedrich Gauss) ၏ ဒစ်ကွီဇီရှန်းနက်စ် အရစ်သမက်တီကေး (Disquisitiones Arithmeticae) ကျမ်းထွက်ပေါ်လာချိန်၌သာ ၎င်းကို တိကျသေချာသော ဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gauss |first1=Carl Friedrich |last2=Waterhouse |first2=William C. |title=Disquisitiones Arithmeticae |url=https://books.google.com/books?id=DyFLDwAAQBAJ |year=2018 |orig-year=1966 |publisher=Springer |publication-place=New York |isbn=978-1-4939-7560-0 |doi=10.1007/978-1-4939-7560-0 |mr=0837656 |zbl=0595.01003}}&lt;/ref&gt;

ဒီဂရီ (degree) &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; ရှိသော ကိန်းရင်း ဖီးလ်ဒ် (algebraic number field) &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; သည် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers) &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; ၏ အတိုင်းအတာအဆုံးရှိ တိုးချဲ့ချက် (finite extension) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ကိန်းပြည့်ရင်းများ (algebraic integers) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ယင်းကွင်းသည် ပရင်စီပယ် အစဉ် (principal order) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အင်တီဂရယ် အခြေအစု (integral basis) ကို လက်ခံရရှိထားပြီး အဆင့် (rank) &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; ရှိသည့် လွတ်လပ်သော [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (free Abelian group) တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ရာရှင်နယ် ကိန်းပြည့်များ (rational integers) &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၌ &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; တွင် ထင်ရှားသော ဆင်တူညီမှုမရှိသည့် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရာမှတစ်ဆင့် ဤဘာသာရပ်သည် တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။

=== ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းများ၏ တည်ဆောက်ပုံ (The Structure of Subfields) ===
&lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; တွင် [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းအစစ်များ]] (proper subfields) မရှိသော်လည်း ယေဘုယျ ဖီးလ်ဒ်များ (general fields) ဖြစ်သော &lt;math&gt;K/\mathbb{Q}&lt;/math&gt; တွင်မူ ရှိကြသည်။ ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Galois theory) သည် ဂယ်လ်ဝါ တိုးချဲ့ချက် (Galois extension) တစ်ခု၏ ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းများနှင့် ယင်း၏ အဆုံးရှိ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ၏ [[အုပ်စုပိုင်း|အုပ်စုပိုင်းများ]] (subgroups) ကြားတွင် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် ဤအချက်ကို ဖြေရှင်းပေးသည်။

=== ယူနစ်များ၏ အုပ်စု (The Group of Units) ===
&lt;math&gt;\pm 1&lt;/math&gt; ဟူသော ယူနစ်များ (units) သာလျှင် ရှိသည့် &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; နှင့် မတူဘဲ [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်ရင်းများ၏]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများတွင်]] များသောအားဖြင့် [[အနန္တ]] (infinite) အရေအတွက်ရှိသော ယူနစ်များ ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကိန်းစစ်]] နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း ဖီးလ်ဒ်များ (real quadratic fields) အတွက်  [[ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း|ပဲ့လ်၏ ညီမျှခြင်း]] (Pell equation) မှတစ်ဆင့် ယင်းသို့ ရှိနေခြင်းကို တွေ့နိုင်သည်။ ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) က ဤတည်ဆောက်ပုံကို အပြည့်အဝ ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kanemitsu&quot;&gt;{{Citation |last1=Kanemitsu |first1=Shigeru |last2=Jia |first2=Chaohua |title=Number Theoretic Methods: Future Trends |year=2002 |publisher=Springer |publication-place=Dordrecht |isbn=978-1-4020-1080-4 |pages=271–274 |doi=10.1007/978-1-4757-3675-5}}&lt;/ref&gt; ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ ယူနစ် သီအိုရမ် (Dirichlet's unit theorem) အရ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ယူနစ်များ၏ အုပ်စု (multiplicative group of units) &lt;math&gt;O_K^\times&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;G \times \mathbb{Z}^{r_1+r_2-1}&lt;/math&gt; နှင့် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော (isomorphic) အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (finitely generated Abelian group) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အတွင်း ပါဝင်သော ယူနစ်ရင်းများ (roots of unity) ၏ အဆုံးရှိ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;r_1&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ၏ ကိန်းစစ် ထည့်သွင်းခြင်းများ (real embeddings) ၏ အရေအတွက် ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;r_2&lt;/math&gt; သည် [[ကိန်းထွေး]] ကွန်ဂျူဂိတ် ထည့်သွင်းခြင်း စုံတွဲများ (complex-conjugate embedding pairs) ၏ အရေအတွက် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ညီမျှခြင်း &lt;math&gt;d = r_1 + 2r_2&lt;/math&gt; ကို ရရှိသည်။ ယင်းလွတ်လပ်သော အစိတ်အပိုင်း၏ [[လော့ဂရစ်သမ်|လော့ဂရစ်သမ်ဆိုင်ရာ]] ထည့်သွင်းခြင်း (logarithmic embedding) မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် လတ္တစ် (lattice) ၏ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ]] ပူးတွဲထုထည် (geometric covolume) သည် ထိန်းညှိကိန်း (regulator) ဟုခေါ်သော အရေးပါသည့် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (algebraic invariant) နှင့် အချိုးကျ (proportional) ဖြစ်သည်။

=== တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း နှင့် အိုင်ဒီးလ်များ (Unique Factorization and Ideals) ===
[[ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာ၏]] အခြေခံသီအိုရမ် (fundamental theorem of arithmetic) သည် &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; တွင် မကြာခဏ အလုပ်မလုပ်ဘဲ ချို့ယွင်းတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{Z}[\sqrt{-5}]&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;9&lt;/math&gt; ၌ ကွဲပြားသော ဆမခွဲနိုင်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းများ (irreducible factorizations) နှစ်ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ &lt;math&gt;9 = 3^2 = (2 + \sqrt{-5})(2 - \sqrt{-5})&lt;/math&gt; တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအချက်ကို ကျော်လွှားရန် ကူးမား (Kummer) က အိုင်ဒီးလ် ကိန်းများ (ideal numbers) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ နောင်တွင် ဒက်ဒီကင်း (Dedekind) က ယင်းကို အိုင်ဒီးလ်များ (ideals) ဟူသော ခေတ်သစ် သဘောတရားအဖြစ် ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ [[အစုဝင်|အစုဝင်များသည်]] တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ဆခွဲကိန်းမကွဲနိုင်သော်လည်း &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; သည် ဒက်ဒီကင်း ဒိုမိန်း (Dedekind domain) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သုညမဟုတ်သော အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် သုညမဟုတ်သော [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (prime ideals) ထံသို့ တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းကွဲသွားခြင်း ဖြစ်သည်။

=== အိုင်ဒီးလ် အတန်းအစား အုပ်စု (The Ideal Class Group) ===
[[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] ပရင်စီပယ် (principal) မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ချို့ယွင်းမှုကို အိုင်ဒီးလ် အတန်းအစား အုပ်စု (ideal class group) &lt;math&gt;Cl(K)&lt;/math&gt; ဖြင့် တိုင်းတာသည်။ ယင်းအုပ်စုကို သုညမဟုတ်သော [[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (fractional ideals) အားလုံးကို ပရင်စီပယ် အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (principal fractional ideals) ဖြင့် စား၍ရသော [[စားလဒ်အုပ်စု]] (quotient group) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ မင်ကော့စကီး ဘောင် (Minkowski's bound) အရ ဤအုပ်စုသည် အမြဲတမ်း အဆုံးရှိ (finite) ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အစဉ် (order) သည် ဖီးလ်ဒ်၏ အတန်းအစား ကိန်း (class number) &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Stein |first=William A. |title=A Computational Introduction to Algebraic Number Theory |url=https://wstein.org/books/ant/ant.pdf |year=2012 |page=78 |access-date=2026-09-05}}&lt;/ref&gt; ဒစ်ရစ်ခ်ျလေးသည် နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများ (quadratic forms) အတွက် ပထမဆုံး အတန်းအစား ကိန်း ပုံသေနည်း (class number formula) ကို ထင်ရှားစွာ တည်ဆောက်ပြနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Elstrodt&quot;&gt;{{Citation |last=Elstrodt |first=Jürgen |title=The Life and Work of Gustav Lejeune Dirichlet (1805–1859) |journal=Clay Mathematics Proceedings |volume=7 |year=2007 |pages=1–37 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |url=http://www.uni-math.gwdg.de/tschinkel/gauss-dirichlet/elstrodt-new.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522140235/https://www.uni-math.gwdg.de/tschinkel/gauss-dirichlet/elstrodt-new.pdf |archive-date=2021-05-22 |url-status=dead |mr=2362192}}&lt;/ref&gt;

=== နေရာများ နှင့် ဒေသအလိုက် ဖီးလ်ဒ်များ (Places and Local Fields) ===
&lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; သို့ ထည့်သွင်းခြင်းများသည် [[အနန္တ]] နေရာများ (infinite places) ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသည်။ ၎င်းနေရာများမှာ [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ|အာခီမီးဒီးစ်]] ပကတိတန်ဖိုးများ (Archimedean absolute values) ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့က &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathbb{R}^{r_1} \times \mathbb{C}^{r_2}&lt;/math&gt; သို့ မင်ကော့စကီး ထည့်သွင်းမှု (Minkowski embedding) ကို လှုံ့ဆော် ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များသည်]] အဆုံးရှိ နေရာများ (finite places) ကို သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းသည်။ အဆိုပါ နေရာများမှာ &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးများ (&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-adic absolute values) ဖြစ်သည်။ အဒဲလ် ကွင်း (adele ring) ကို အသုံးပြု၍ နေရာများ (places) အားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ခြေရာခံခြင်း သို့မဟုတ် ဒေသအလိုက် ဖီးလ်ဒ် (local field) တစ်ခု ဖွဲ့စည်းရန် သီးခြားနေရာတစ်ခု၌ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို ပြည့်စုံစေခြင်း (completing) ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်းများ (&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-adics) ကဲ့သို့သော [[ဖီးလ်ဒ်]] မျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက အလုံးစုံ ဂဏန်းသင်္ချာ ပြဿနာများကို [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ]] ဒေသအလိုက်မှ အလုံးစုံဆိုင်ရာ မူဝါဒများ (local-to-global principles) အသုံးပြု၍ လေ့လာနိုင်စေသည်။

=== သုဒ္ဓကိန်းများ ခွဲထွက်ခြင်း နှင့် အတန်းအစား ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (The Splitting of Primes &amp; Class Field Theory) ===
သာမန် [[သုဒ္ဓကိန်း]] (ordinary prime) &lt;math&gt;p \in \mathbb{Z}&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; အတွင်း၌ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များစွာအဖြစ်သို့]] ခွဲထွက် (split) သွားနိုင်သည်။ ကူးမားသည် မော်ဂျူလို (modulo) &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; ရှိ [[ပိုလီနိုမီရယ်]] ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း (polynomial factorization) အပေါ် အခြေခံ၍ ဤခွဲထွက်ခြင်းအတွက် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း စည်းမျဉ်းတစ်ခုကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ သုဒ္ဓကိန်းများ မည်သို့ ခွဲထွက်သည်ဆိုသည့် ယေဘုယျ နိယာမများကို ရှာဖွေခြင်းက အတန်းအစား ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (Class Field Theory) ဆီသို့ ဦးတည်သွားစေခဲ့သည်။ ယင်းသီအိုရီကို 1897 ခုနှစ်တွင် ဟီလ်ဘတ် (Hilbert) ၏ ''Zahlbericht'' ၌ သဘောတရားရေးရာအရ ပေါင်းစည်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Reid |first=Constance |year=1996 |title=Hilbert |publisher=Springer |publication-place=New York |isbn=978-0-387-94674-0 |doi=10.1007/978-1-4612-0739-9}}&lt;/ref&gt; 

ဝီဘာ (Weber) သတ်မှတ်ခဲ့သော ယေဘုယျပြုထားသည့် ရောင်ခြည်မျဉ်း အတန်းအစား အုပ်စုများ (generalized ray class groups) ကို အသုံးပြု၍ တာကာဂီ (Takagi) သည် ဟီလ်ဘတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (conjecture) ကို သက်သေပြခဲ့သည်။ အဆိုပါ ယူဆချက်အရ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) တစ်ခု၏ နှိုင်းရ အဘီလီယန် တိုးချဲ့ချက်များ (relatively Abelian extensions) အားလုံးနှင့် ယင်း၏ ယေဘုယျပြုထားသည့် ရောင်ခြည်မျဉ်း အတန်းအစား အုပ်စုများ၏ စားလဒ်များ (quotients) ကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှုတစ်ခု ရှိနေသည်။ အာတင် (Artin) သည် ဖရိုဘီးနီးယပ်စ် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Frobenius automorphism) မှတစ်ဆင့် ဤစားလဒ်အုပ်စုများနှင့် ဂယ်လ်ဝါ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုတို့ကြားရှိ]] ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (canonical isomorphism) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကလပ်စစ်ကယ် နှစ်ထပ်ကိန်း အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု (classical quadratic reciprocity) ကို ကြီးမားစွာ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သော အာတင် အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု နိယာမ (Artin reciprocity law) ကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hasse |first=Helmut |author-link=Helmut Hasse |chapter=History of Class Field Theory |editor1-last=Cassels |editor1-first=J. W. S. |editor1-link=J. W. S. Cassels |editor2-last=Fröhlich |editor2-first=Albrecht |editor2-link=Albrecht Fröhlich |title=Algebraic Number Theory |orig-year=1967 |year=2010 |edition=2nd |publication-place=London |publisher=London Mathematical Society |isbn=978-0-9502734-2-6 |pages=266–279 |mr=0215665}}&lt;/ref&gt; နောင်တွင် ရှဗယ်လီ (Chevalley) သည် အီဒဲလ်များ (idèles) ကို အသုံးပြု၍ အတန်းအစား ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီကို ခေတ်မီအောင် ပြုပြင်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ဒေသအလိုက်-အလုံးစုံဆိုင်ရာ မူဝါဒ (local-global principle) ဆီသို့ တိကျစွာ ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။

=== ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ နည်းလမ်းများ နှင့် ခေတ်သစ် တိုးတက်မှုများ (Analytic Methods and Modern Developments) ===
အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (qualitative algebraic invariants) သည် ဒက်ဒီကင်း &lt;math&gt;\zeta&lt;/math&gt;-[[ဖန်ရှင်]] (Dedekind &lt;math&gt;\zeta&lt;/math&gt;-function) နှင့် အတန်းအစား ကိန်း ပုံသေနည်းတို့မှတစ်ဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ (analytic objects) နှင့် ရှုပ်ထွေးနက်နဲစွာ ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။ အဆိုပါ ဂုဏ်သတ္တိများတွင် အတန်းအစား ကိန်း (class number) ၊ ထိန်းညှိကိန်း (regulator) နှင့် ခွဲခြားကိန်း (discriminant) တို့ ပါဝင်သည်။ ခေတ်ပြိုင် [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာတွင်]] အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီသည် [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ]] (algebraic geometry)၊ လန်လန်းစ် အစီအစဉ် (Langlands program) တို့နှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ရောယှက်နေသည်။ ဤလေးနက်သော ဆက်စပ်မှုကို မော်ဂျူလာဖြစ်မှု သီအိုရမ် (Modularity Theorem) က သက်သေပြလျက်ရှိသည်။ ယင်းသီအိုရမ်၏ အထူးအခြေအနေတစ်ရပ်ကို အင်ဒရူး ဝိုင်းလ်စ် (Andrew Wiles) က သက်သေပြခဲ့ပြီးနောက် 1995 ခုနှစ်တွင် ဖဲမ ၏ နောက်ဆုံး သီအိုရမ် (Fermat's Last Theorem) ကို အပြီးသတ် ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Simon |author-link=Simon Singh |title=Fermat's Last Theorem |year=1997 |publisher=Fourth Estate |publication-place=London |isbn=978-1-85702-521-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Citation |last=Kolata |first=Gina |title=At Last, Shout of 'Eureka!' In Age-Old Math Mystery |newspaper=The New York Times |date=24 June 1993 |url=https://www.nytimes.com/1993/06/24/us/at-last-shout-of-eureka-in-age-old-math-mystery.html}}&lt;/ref&gt;
== References ==
[[Category: အက္ခရာသင်္ချာ]]
[[Category: ကိန်းသီအိုရီ]]</text>
      <sha1>i17snft11tlld8s0bkkkvhkjncagvj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051548</id>
      <parentid>1051542</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T01:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Lotus Black</username>
        <id>31011</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>1051548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25850" sha1="hen5op8tue112pypt8nhngzjhw6lgbb" xml:space="preserve">အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ (algebraic number theory) သည် [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) ကို အသုံးပြု၍ ကိန်းရင်းများ (algebraic numbers)၊ [[ဖီးလ်ဒ်|ကိန်း ဖီးလ်ဒ်များ]] (number fields) နှင့် ၎င်းတို့နှင့်ဆက်စပ်နေသော [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာ]] တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) ကို လေ့လာသည့် [[ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ တည်ဆောက်ပုံများတွင် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ၏]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (rings of integers) ကဲ့သို့သော အရာများ ပါဝင်သည်။ ယင်းနယ်ပယ်၏ မူလအစသည် ရှေးခေတ်ကာလ၌ [[ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း|ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်းများ]] (Diophantine equations) ကို လေ့လာခဲ့မှုများဆီသို့ သက်ဆင်းနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Stark |first=Harold M. |title=An Introduction to Number Theory |publisher=MIT Press |publication-place=Cambridge, MA |year=1978 |isbn=978-0-262-69060-7 |pages=145–146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Aczel |first=Amir D. |title=Fermat's Last Theorem: Unlocking the Secret of an Ancient Mathematical Problem |publisher=Four Walls Eight Windows |publication-place=New York |year=1996 |isbn=978-1-56858-077-7 |pages=14–15}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း 1801 ခုနှစ်တွင် ကားလ် ဖရီးဒရစ် ဂေါက်စ် (Carl Friedrich Gauss) ၏ ဒစ်ကွီဇီရှန်းနက်စ် အရစ်သမက်တီကေး (Disquisitiones Arithmeticae) ကျမ်းထွက်ပေါ်လာချိန်၌သာ ၎င်းကို တိကျသေချာသော ဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Gauss |first1=Carl Friedrich |last2=Waterhouse |first2=William C. |title=Disquisitiones Arithmeticae |url=https://books.google.com/books?id=DyFLDwAAQBAJ |year=2018 |orig-year=1966 |publisher=Springer |publication-place=New York |isbn=978-1-4939-7560-0 |doi=10.1007/978-1-4939-7560-0 |mr=0837656 |zbl=0595.01003}}&lt;/ref&gt;

ဒီဂရီ (degree) &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; ရှိသော ကိန်းရင်း ဖီးလ်ဒ် (algebraic number field) &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; သည် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers) &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; ၏ အတိုင်းအတာအဆုံးရှိ တိုးချဲ့ချက် (finite extension) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ကိန်းပြည့်ရင်းများ (algebraic integers) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ယင်းကွင်းသည် ပရင်စီပယ် အစဉ် (principal order) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အင်တီဂရယ် အခြေအစု (integral basis) ကို လက်ခံရရှိထားပြီး အဆင့် (rank) &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; ရှိသည့် လွတ်လပ်သော [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (free Abelian group) တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ရာရှင်နယ် ကိန်းပြည့်များ (rational integers) &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ၌ &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; တွင် ထင်ရှားသော ဆင်တူညီမှုမရှိသည့် ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရာမှတစ်ဆင့် ဤဘာသာရပ်သည် တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။

=== ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းများ၏ တည်ဆောက်ပုံ (The Structure of Subfields) ===
&lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; တွင် [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းအစစ်များ]] (proper subfields) မရှိသော်လည်း ယေဘုယျ ဖီးလ်ဒ်များ (general fields) ဖြစ်သော &lt;math&gt;K/\mathbb{Q}&lt;/math&gt; တွင်မူ ရှိကြသည်။ ဂယ်လ်ဝါ သီအိုရီ (Galois theory) သည် ဂယ်လ်ဝါ တိုးချဲ့ချက် (Galois extension) တစ်ခု၏ ဖီးလ်ဒ်ပိုင်းများနှင့် ယင်း၏ အဆုံးရှိ ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု (Galois group) ၏ [[အုပ်စုပိုင်း|အုပ်စုပိုင်းများ]] (subgroups) ကြားတွင် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် ဤအချက်ကို ဖြေရှင်းပေးသည်။

=== ယူနစ်များ၏ အုပ်စု (The Group of Units) ===
&lt;math&gt;\pm 1&lt;/math&gt; ဟူသော ယူနစ်များ (units) သာလျှင် ရှိသည့် &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; နှင့် မတူဘဲ [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်ရင်းများ၏]] [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများတွင်]] များသောအားဖြင့် [[အနန္တ]] (infinite) အရေအတွက်ရှိသော ယူနစ်များ ရှိကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကိန်းစစ်]] နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း ဖီးလ်ဒ်များ (real quadratic fields) အတွက်  [[ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း|ပဲ့လ်၏ ညီမျှခြင်း]] (Pell equation) မှတစ်ဆင့် ယင်းသို့ ရှိနေခြင်းကို တွေ့နိုင်သည်။ ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) က ဤတည်ဆောက်ပုံကို အပြည့်အဝ ရှင်းလင်းဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kanemitsu&quot;&gt;{{Citation |last1=Kanemitsu |first1=Shigeru |last2=Jia |first2=Chaohua |title=Number Theoretic Methods: Future Trends |year=2002 |publisher=Springer |publication-place=Dordrecht |isbn=978-1-4020-1080-4 |pages=271–274 |doi=10.1007/978-1-4757-3675-5}}&lt;/ref&gt; ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ ယူနစ် သီအိုရမ် (Dirichlet's unit theorem) အရ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ယူနစ်များ၏ အုပ်စု (multiplicative group of units) &lt;math&gt;O_K^\times&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;G \times \mathbb{Z}^{r_1+r_2-1}&lt;/math&gt; နှင့် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော (isomorphic) အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (finitely generated Abelian group) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; အတွင်း ပါဝင်သော ယူနစ်ရင်းများ (roots of unity) ၏ အဆုံးရှိ ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု (cyclic group) ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;r_1&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ၏ ကိန်းစစ် ထည့်သွင်းခြင်းများ (real embeddings) ၏ အရေအတွက် ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;r_2&lt;/math&gt; သည် [[ကိန်းထွေး]] ကွန်ဂျူဂိတ် ထည့်သွင်းခြင်း စုံတွဲများ (complex-conjugate embedding pairs) ၏ အရေအတွက် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ညီမျှခြင်း &lt;math&gt;d = r_1 + 2r_2&lt;/math&gt; ကို ရရှိသည်။ ယင်းလွတ်လပ်သော အစိတ်အပိုင်း၏ [[လော့ဂရစ်သမ်|လော့ဂရစ်သမ်ဆိုင်ရာ]] ထည့်သွင်းခြင်း (logarithmic embedding) မှ ဖွဲ့စည်းထားသည့် လတ္တစ် (lattice) ၏ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ]] ပူးတွဲထုထည် (geometric covolume) သည် ထိန်းညှိကိန်း (regulator) ဟုခေါ်သော အရေးပါသည့် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (algebraic invariant) နှင့် အချိုးကျ (proportional) ဖြစ်သည်။

=== တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း နှင့် အိုင်ဒီးလ်များ (Unique Factorization and Ideals) ===
[[ဂဏန်းသင်္ချာ|ဂဏန်းသင်္ချာ၏]] အခြေခံသီအိုရမ် (fundamental theorem of arithmetic) သည် &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; တွင် မကြာခဏ အလုပ်မလုပ်ဘဲ ချို့ယွင်းတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{Z}[\sqrt{-5}]&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;9&lt;/math&gt; ၌ ကွဲပြားသော ဆမခွဲနိုင်သော ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းများ (irreducible factorizations) နှစ်ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ &lt;math&gt;9 = 3^2 = (2 + \sqrt{-5})(2 - \sqrt{-5})&lt;/math&gt; တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤအချက်ကို ကျော်လွှားရန် ကူးမား (Kummer) က အိုင်ဒီးလ် ကိန်းများ (ideal numbers) ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ နောင်တွင် ဒက်ဒီကင်း (Dedekind) က ယင်းကို အိုင်ဒီးလ်များ (ideals) ဟူသော ခေတ်သစ် သဘောတရားအဖြစ် ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ [[အစုဝင်|အစုဝင်များသည်]] တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) ဆခွဲကိန်းမကွဲနိုင်သော်လည်း &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; သည် ဒက်ဒီကင်း ဒိုမိန်း (Dedekind domain) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သုညမဟုတ်သော အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် သုညမဟုတ်သော [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (prime ideals) ထံသို့ တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းကွဲသွားခြင်း ဖြစ်သည်။

=== အိုင်ဒီးလ် အတန်းအစား အုပ်စု (The Ideal Class Group) ===
[[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] ပရင်စီပယ် (principal) မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ချို့ယွင်းမှုကို အိုင်ဒီးလ် အတန်းအစား အုပ်စု (ideal class group) &lt;math&gt;Cl(K)&lt;/math&gt; ဖြင့် တိုင်းတာသည်။ ယင်းအုပ်စုကို သုညမဟုတ်သော [[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (fractional ideals) အားလုံးကို ပရင်စီပယ် အပိုင်းကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (principal fractional ideals) ဖြင့် စား၍ရသော [[စားလဒ်အုပ်စု]] (quotient group) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ မင်ကော့စကီး ဘောင် (Minkowski's bound) အရ ဤအုပ်စုသည် အမြဲတမ်း အဆုံးရှိ (finite) ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အစဉ် (order) သည် ဖီးလ်ဒ်၏ အတန်းအစား ကိန်း (class number) &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Stein |first=William A. |title=A Computational Introduction to Algebraic Number Theory |url=https://wstein.org/books/ant/ant.pdf |year=2012 |page=78 |access-date=2026-09-05}}&lt;/ref&gt; ဒစ်ရစ်ခ်ျလေးသည် နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများ (quadratic forms) အတွက် ပထမဆုံး အတန်းအစား ကိန်း ပုံသေနည်း (class number formula) ကို ထင်ရှားစွာ တည်ဆောက်ပြနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Elstrodt&quot;&gt;{{Citation |last=Elstrodt |first=Jürgen |title=The Life and Work of Gustav Lejeune Dirichlet (1805–1859) |journal=Clay Mathematics Proceedings |volume=7 |year=2007 |pages=1–37 |publisher=American Mathematical Society |publication-place=Providence, RI |url=http://www.uni-math.gwdg.de/tschinkel/gauss-dirichlet/elstrodt-new.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522140235/https://www.uni-math.gwdg.de/tschinkel/gauss-dirichlet/elstrodt-new.pdf |archive-date=2021-05-22 |url-status=dead |mr=2362192}}&lt;/ref&gt;

=== နေရာများ နှင့် ဒေသအလိုက် ဖီးလ်ဒ်များ (Places and Local Fields) ===
&lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; သို့ ထည့်သွင်းခြင်းများသည် [[အနန္တ]] နေရာများ (infinite places) ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသည်။ ၎င်းနေရာများမှာ [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ|အာခီမီးဒီးစ်]] ပကတိတန်ဖိုးများ (Archimedean absolute values) ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့က &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathbb{R}^{r_1} \times \mathbb{C}^{r_2}&lt;/math&gt; သို့ မင်ကော့စကီး ထည့်သွင်းမှု (Minkowski embedding) ကို လှုံ့ဆော် ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များသည်]] အဆုံးရှိ နေရာများ (finite places) ကို သတ်မှတ်ပြဋ္ဌာန်းသည်။ အဆိုပါ နေရာများမှာ &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးများ (&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-adic absolute values) ဖြစ်သည်။ အဒဲလ် ကွင်း (adele ring) ကို အသုံးပြု၍ နေရာများ (places) အားလုံးကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ခြေရာခံခြင်း သို့မဟုတ် ဒေသအလိုက် ဖီးလ်ဒ် (local field) တစ်ခု ဖွဲ့စည်းရန် သီးခြားနေရာတစ်ခု၌ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို ပြည့်စုံစေခြင်း (completing) ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်းများ (&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-adics) ကဲ့သို့သော [[ဖီးလ်ဒ်]] မျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက အလုံးစုံ ဂဏန်းသင်္ချာ ပြဿနာများကို [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ]] ဒေသအလိုက်မှ အလုံးစုံဆိုင်ရာ မူဝါဒများ (local-to-global principles) အသုံးပြု၍ လေ့လာနိုင်စေသည်။

=== သုဒ္ဓကိန်းများ ခွဲထွက်ခြင်း နှင့် အတန်းအစား ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (The Splitting of Primes &amp; Class Field Theory) ===
သာမန် [[သုဒ္ဓကိန်း]] (ordinary prime) &lt;math&gt;p \in \mathbb{Z}&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် &lt;math&gt;O_K&lt;/math&gt; အတွင်း၌ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များစွာအဖြစ်သို့]] ခွဲထွက် (split) သွားနိုင်သည်။ ကူးမားသည် မော်ဂျူလို (modulo) &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; ရှိ [[ပိုလီနိုမီရယ်]] ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း (polynomial factorization) အပေါ် အခြေခံ၍ ဤခွဲထွက်ခြင်းအတွက် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း စည်းမျဉ်းတစ်ခုကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။ သုဒ္ဓကိန်းများ မည်သို့ ခွဲထွက်သည်ဆိုသည့် ယေဘုယျ နိယာမများကို ရှာဖွေခြင်းက အတန်းအစား ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (Class Field Theory) ဆီသို့ ဦးတည်သွားစေခဲ့သည်။ ယင်းသီအိုရီကို 1897 ခုနှစ်တွင် ဟီလ်ဘတ် (Hilbert) ၏ ''Zahlbericht'' ၌ သဘောတရားရေးရာအရ ပေါင်းစည်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Reid |first=Constance |year=1996 |title=Hilbert |publisher=Springer |publication-place=New York |isbn=978-0-387-94674-0 |doi=10.1007/978-1-4612-0739-9}}&lt;/ref&gt; 

ဝီဘာ (Weber) သတ်မှတ်ခဲ့သော ယေဘုယျပြုထားသည့် ရောင်ခြည်မျဉ်း အတန်းအစား အုပ်စုများ (generalized ray class groups) ကို အသုံးပြု၍ တာကာဂီ (Takagi) သည် ဟီလ်ဘတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (conjecture) ကို သက်သေပြခဲ့သည်။ အဆိုပါ ယူဆချက်အရ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) တစ်ခု၏ နှိုင်းရ အဘီလီယန် တိုးချဲ့ချက်များ (relatively Abelian extensions) အားလုံးနှင့် ယင်း၏ ယေဘုယျပြုထားသည့် ရောင်ခြည်မျဉ်း အတန်းအစား အုပ်စုများ၏ စားလဒ်များ (quotients) ကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှုတစ်ခု ရှိနေသည်။ အာတင် (Artin) သည် ဖရိုဘီးနီးယပ်စ် [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Frobenius automorphism) မှတစ်ဆင့် ဤစားလဒ်အုပ်စုများနှင့် ဂယ်လ်ဝါ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုတို့ကြားရှိ]] ပုံမှန်[[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (canonical isomorphism) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ကလပ်စစ်ကယ် နှစ်ထပ်ကိန်း အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု (classical quadratic reciprocity) ကို ကြီးမားစွာ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သော အာတင် အပြန်အလှန်သက်ရောက်မှု နိယာမ (Artin reciprocity law) ကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hasse |first=Helmut |author-link=Helmut Hasse |chapter=History of Class Field Theory |editor1-last=Cassels |editor1-first=J. W. S. |editor1-link=J. W. S. Cassels |editor2-last=Fröhlich |editor2-first=Albrecht |editor2-link=Albrecht Fröhlich |title=Algebraic Number Theory |orig-year=1967 |year=2010 |edition=2nd |publication-place=London |publisher=London Mathematical Society |isbn=978-0-9502734-2-6 |pages=266–279 |mr=0215665}}&lt;/ref&gt; နောင်တွင် ရှဗယ်လီ (Chevalley) သည် အီဒဲလ်များ (idèles) ကို အသုံးပြု၍ အတန်းအစား ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီကို ခေတ်မီအောင် ပြုပြင်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ဒေသအလိုက်-အလုံးစုံဆိုင်ရာ မူဝါဒ (local-global principle) ဆီသို့ တိကျစွာ ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။

=== ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ နည်းလမ်းများ နှင့် ခေတ်သစ် တိုးတက်မှုများ (Analytic Methods and Modern Developments) ===
အရည်အသွေးပိုင်းဆိုင်ရာ [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (qualitative algebraic invariants) သည် ဒက်ဒီကင်း &lt;math&gt;\zeta&lt;/math&gt;-[[ဖန်ရှင်]] (Dedekind &lt;math&gt;\zeta&lt;/math&gt;-function) နှင့် အတန်းအစား ကိန်း ပုံသေနည်းတို့မှတစ်ဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ (analytic objects) နှင့် ရှုပ်ထွေးနက်နဲစွာ ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။ အဆိုပါ ဂုဏ်သတ္တိများတွင် အတန်းအစား ကိန်း (class number) ၊ ထိန်းညှိကိန်း (regulator) နှင့် ခွဲခြားကိန်း (discriminant) တို့ ပါဝင်သည်။ ခေတ်ပြိုင် [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာတွင်]] အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီသည် [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ]] (algebraic geometry)၊ လန်လန်းစ် အစီအစဉ် (Langlands program) တို့နှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ရောယှက်နေသည်။ ဤလေးနက်သော ဆက်စပ်မှုကို မော်ဂျူလာဖြစ်မှု သီအိုရမ် (Modularity Theorem) က သက်သေပြလျက်ရှိသည်။ ယင်းသီအိုရမ်၏ အထူးအခြေအနေတစ်ရပ်ကို အင်ဒရူး ဝိုင်းလ်စ် (Andrew Wiles) က သက်သေပြခဲ့ပြီးနောက် 1995 ခုနှစ်တွင် ဖဲမ ၏ နောက်ဆုံး သီအိုရမ် (Fermat's Last Theorem) ကို အပြီးသတ် ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Singh&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Simon |author-link=Simon Singh |title=Fermat's Last Theorem |year=1997 |publisher=Fourth Estate |publication-place=London |isbn=978-1-85702-521-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Citation |last=Kolata |first=Gina |title=At Last, Shout of 'Eureka!' In Age-Old Math Mystery |newspaper=The New York Times |date=24 June 1993 |url=https://www.nytimes.com/1993/06/24/us/at-last-shout-of-eureka-in-age-old-math-mystery.html}}&lt;/ref&gt;
== ကိုးကား ==
{{Reflist}}


[[Category: အက္ခရာသင်္ချာ]]
[[Category: ကိန်းသီအိုရီ]]</text>
      <sha1>hen5op8tue112pypt8nhngzjhw6lgbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72575</id>
    <revision>
      <id>1051538</id>
      <parentid>1048026</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T18:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>expansion</comment>
      <origin>1051538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24669" sha1="7v5908ie38ac02htcvplgf65dzc6c1m" xml:space="preserve">[[Image:Torus.png|right|thumb|250px|အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဘာသာရပ်တွင် အများဆုံးလေ့လာလေ့ရှိသည့် အရာဝတ္ထုများအနက် တစ်ခုဖြစ်သော မုန့်လက်ကောက်ပုံ မျက်နှာပြင်ရပ်ဝန်း]]
အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) သည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ]] (topological spaces) နှင့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ]] (continuous mappings) ကို လေ့လာရန် [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (algebra) ကိရိယာများကို အသုံးပြုသည့် [[သင်္ချာ]] (mathematics) ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (groups)၊ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (rings) သို့မဟုတ် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (vector spaces) ကဲ့သို့သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော [[ဂျီဩမေတြီ]] အရာဝတ္ထုများ (continuous geometric objects) ဆီသို့ သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြင့် ရှုပ်ထွေးသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို တွက်ချက်နိုင်သော အက္ခရာသင်္ချာ ဆက်သွယ်ချက်များ (algebraic relationships) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ဤဂျီဩမေတြီ အရာဝတ္ထုများတွင် [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]] (manifolds)၊ အရိုးရှင်းဆုံးပုံ ကွန်ပလက်စ်များ (simplicial complexes) နှင့် [[ဖိုက်ဘာအစည်း|ဖိုက်ဘာအစည်းများ]] (fibre bundles) တို့ ပါဝင်သည်။

== အဓိက ရည်ရွယ်ချက်များ (Core Objectives) ==

အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အဓိက ရည်မှန်းချက်မှာ ရပ်ဝန်းများ နှင့် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ]]ကို ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် (homeomorphism) အထိ သို့မဟုတ် အိုင်ဆိုတိုပီ (isotopy) နှင့် [[ဟိုမိုတိုပီ]] ထပ်တူညီမှု (homotopy equivalence) ကဲ့သို့သော ပို၍ ကြမ်းသည့် (coarser) အဆက်မပြတ် ပုံပျက်သွားခြင်းများ (continuous deformations) အထိ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification) ပြုလုပ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤဟိုမိုတိုပီ ထပ်တူညီမှုကို ဟိုမိုတိုပီ အမျိုးအစား (homotopy type) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ဤဘာသာရပ်သည် ဒေသအလိုက် အမှတ်အစု (point-set) ဂုဏ်သတ္တိများအပေါ် အာရုံစိုက်ခြင်းထက် အပေါက်များ၊ လိမ်ခေါက်နေမှုများ နှင့် ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကဲ့သို့သော အလုံးစုံ [[ဂျီဩမေတြီ|ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ]] မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ (global geometric invariants) ကို လေ့လာသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဘာသာရပ်သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ထည့်သွင်းခြင်းများ (spatial embeddings)၊ အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်များ (fixed-point theorems)၊ ကိုဘော်ဒစ်ဇင် (cobordism) နှင့် ဗက်တာအစည်းများ (vector bundles) ကို အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းတို့ပါဝင်သော ပြဿနာများကြောင့် တိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ ထည့်သွင်းခြင်းများတွင် အထုံးသီအိုရီ (knot theory) နှင့် ကျစ်ဆံမြီး သီအိုရီ (braid theory) တို့ ပါဝင်သည်။ ကိုဘော်ဒစ်ဇင်ဆိုသည်မှာ အပိတ်ဖြစ်သော [[မန်နီဖိုး]] (closed manifold) တစ်ခု သို့မဟုတ် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု (union) တစ်ခုသည် ပိုမိုမြင့်မားသော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာရှိသည့်]] မန်နီဖိုး (higher-dimensional manifold) တစ်ခု၏ နယ်နိမိတ် (boundary) ဖြစ်တည်ခြင်း ရှိမရှိကို ဆိုလိုသည်။

== ဖန်တာဆိုင်ရာ နည်းလမ်း (The Functorial Method) ==

ဤဘာသာရပ်၏ အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော နည်းလမ်း (universal methodology) သည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]] (category theory) အပေါ် များစွာ မှီခိုသည်။ ၎င်းနည်းလမ်းသည် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ_ရပ်ဝန်းများ_ကတ်တဂိုရီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (categories of topological spaces) ကို [[အက္ခရာသင်္ချာ]] ကတ်တဂိုရီများ (algebraic categories) ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသည့် [[ဖန်တာ|ဖန်တာများ]] (functors) ကို တည်ဆောက်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အပေါက်ပါသော ပြင်ညီ (punctured plane) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းကွေးပိတ်များ (closed curves) ကို ၎င်းတို့၏ ရစ်ပတ်ကိန်း (winding number) များအရ အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်သည်။ ဤမျဉ်းကွေးများကို အဆက်မပြတ် ပုံပျက်သွားခြင်းအထိ ပေါင်းဆက်ခြင်း (concatenating up to continuous deformation) ဟူသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] သက်ရောက်ချက်သည် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] (integers) ၏ အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ [[ပေါင်းခြင်း|အပေါင်းတွက်ချက်မှု]] (algebraic addition) နှင့် ချောမွေ့စွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။

ဤဖန်တာဆိုင်ရာ ဘာသာပြန်ဆိုမှုသည် မဖြစ်နိုင်သော ဖော်ပြချက်များ (impossibility statements) သို့မဟုတ် တည်ရှိမှုမရှိခြင်း (non-existence) ကို သက်သေပြရန်အတွက် အလွန် အစွမ်းထက်သည်။ ပစ်မှတ်အက္ခရာသင်္ချာ ကတ်တဂိုရီအတွင်း တိကျသော ဖလှယ်ရ တိုးချဲ့ချက် (commutative extension) တစ်ခု မတည်ရှိနိုင်ကြောင်း ပြသခြင်းဖြင့် သက်ဆိုင်ရာ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုသည်လည်း]] တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းအတွင်း မတည်ရှိနိုင်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။ စက်လုံးအခဲ (solid ball) တစ်ခုကို မဆုတ်ဖြဲဘဲ ၎င်း၏ နယ်နိမိတ်ဖြစ်သော စက်လုံးမျက်နှာပြင် (bounding sphere) အပေါ်သို့ အဆက်မပြတ် ရုပ်သိမ်းခြင်း (continuously retracted) မပြုလုပ်နိုင်ဟူသော  သက်သေပြချက်သည် ဤနည်းလမ်း၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသို့ ရုပ်သိမ်းခြင်းတွင် နယ်နိမိတ်မှတ်များကို (boundary points) အထိုင်အဖြစ် (fixed) ထားရှိရမည် ဖြစ်သည်။

== မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Invariance) ==

အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အဓိက အခက်အခဲတစ်ခုမှာ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (invariant) တစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ခြင်းနှင့် ၎င်းကို လက်တွေ့ တွက်ချက်ခြင်းတို့ကြားရှိ အားပြိုင်မှုပင် ဖြစ်သည်။ ရိုးရိုး ဟိုမိုလော်ဂျီ (ordinary homology) တွင် အသုံးပြုသော တြိဂံပုံခွဲခြားခြင်းများ (triangulations) သို့မဟုတ် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ (cohomology) တွင် အသုံးပြုသော ဒစ်ဖရန်ရှယ်ပုံစံများ (differential forms) ကဲ့သို့သော [[ဂျီဩမေတြီ]] တည်ဆောက်ပုံများ (geometric structures) ကို အခြေခံသည့် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများကို တွက်ချက်ရန် လွယ်ကူသည်။ သို့သော် ၎င်းတို့သည် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ အားလုံးအောက်တွင် မပြောင်းလဲဘဲ ဆက်လက်တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြရန်မှာ အလွန် ခက်ခဲသည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (spheres) ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စုများ]] (homotopy groups) ကဲ့သို့သော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများမှတစ်ဆင့်]] သီးသန့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ မပြောင်းလဲသော်လည်း တွက်ချက်ရန် အလွန် ခက်ခဲသည်။

ဤတွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (homological algebra) ဟူသော ယန္တရားကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ဤတွင် ရှုပ်ထွေးသော အက္ခရာသင်္ချာ အချက်အလက်များ (algebraic data) ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် ရောင်စဉ် [[ကိန်းစဉ်တန်း|ကိန်းစဉ်တန်းများ]] (spectral sequences) ကို အဓိက တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာများအဖြစ် အသုံးပြုသည်။

== နဂိုမှန်အဆို ဖွဲ့စည်းခြင်း နှင့် ခေတ်သစ် မူဘောင်များ (Axiomatization and Modern Frameworks) ==

ဤဘာသာရပ်ကို ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းခြင်း (formalization) သည် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်-စတင်းရော့ဒ် [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]] (Eilenberg-Steenrod axioms) ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ယင်းနဂိုမှန်အဆိုများသည် ရိုးရိုး ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (cohomology theory) တို့ကို အပြည့်အဝ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာဆိုင်ရာ]] နဂိုမှန်အဆို (dimension axiom) ကို ဖယ်ချန်လိုက်ခြင်းဖြင့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] K-သီအိုရီ (K-theory) နှင့် ကိုဘော်ဒစ်ဇင် သီအိုရီ (cobordism theory) တို့ကဲ့သို့သော ယေဘုယျပြုထားသည့် ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီများ (generalized cohomology theories) ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဤအတိုင်းအတာဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုအရ အမှတ်တစ်မှတ်၏ ဟိုမိုလော်ဂျီသည် သုညမဟုတ်သော အတိုင်းအတာများ (non-zero dimensions) တွင် ပျောက်ကွယ်သွားပြီး အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; တွင် မြှောက်ဖော်ကိန်း [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (coefficient group) နှင့် ညီမျှသည်။

ဘရောင်း ကိုယ်စားပြုနိုင်စွမ်း သီအိုရမ် (Brown representability theorem) မှတစ်ဆင့် ဤယေဘုယျပြုထားသည့် သီအိုရီများကို ရောင်စဉ်များ (spectra) ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြပြီး အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီကို တည်ငြိမ်သော [[ဟိုမိုတိုပီ]] သီအိုရီ (stable homotopy theory) နှင့် နီးကပ်စွာ ချိတ်ဆက်ပေးသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ပိုမို အသေးစိတ်ကျသော မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်အတွက် ပိုမိုမြင့်မားသော [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီများ သီအိုရီ]] (higher category theory) နှင့် အဆင့်မြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (higher algebra) တို့ကို ပေါင်းစပ်ရန် လိုအပ်ပြီး အထူးသဖြင့် အော်ပရက်များ (operads) ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် လုပ်ဆောင်ကြသည်။

== သမိုင်း(History) ==

ဤဘာသာရပ်၏ သဘောတရားရေးရာများသည် အွိုင်လာ ဝိသေသတန်ဖိုး (Euler characteristic) မှ စတင်ခဲ့ပြီး &lt;math&gt;19&lt;/math&gt; ရာစုတွင် ဂေါက်စ် (Gauss)၊ ကယ်လ်ဗင် (Kelvin) နှင့် ဗက်တီ (Betti) တို့က ချိတ်ဆက်မှုများ (linkings) နှင့် အပေါက်များကို လေ့လာခဲ့ကြသည်။ အွန်ရီ ပွန်ကာရေး (Henri Poincaré) သည် အခြေခံ[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (fundamental group) ကို မိတ်ဆက်ပေးခြင်းနှင့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] ရပ်ဝန်းများ (&lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-dimensional spaces) အတွက် ၎င်း၏အမည်ဖြင့် မှည့်ခေါ်ထားသော ပွန်ကာရေး ယူဆချက် (Poincaré conjecture) ကို ဖော်ထုတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ပုံစံတကျ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချမှတ်ပေးခဲ့သည်။

&lt;math&gt;20&lt;/math&gt; ရာစုတွင် ဘရောင်းဝါး (Brouwer)၊ ဗီယက်တိုရစ် (Vietoris) နှင့် ဟူးရီဗစ်ဇ် (Hurewicz) တို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များမှတစ်ဆင့် လျင်မြန်စွာ ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Eilenberg) နှင့် မက်လိန်း (Mac Lane) တို့၏ ဆင်ဂူလာ ဟိုမိုလော်ဂျီ (singular homology) ကို ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းခြင်းသည် အခြေခံအားဖြင့် ခေတ်သစ် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီကို]] မွေးဖွားပေးခဲ့သည်။ ခွဲစိတ်မှု သီအိုရီ (surgery theory) ဆိုင်ရာ ကြီးမားသော တွေ့ရှိချက်များသည် နောက်ပိုင်းတွင် ပိုမိုမြင့်မားသော အတိုင်းအတာရှိသည့် [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများကို]] အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်စေခဲ့သည်။ နိုဗီကော့ဗ် (Novikov)၊ ဝေါလ် (Wall) နှင့် အခြားပညာရှင်များက ဤတွေ့ရှိချက်များကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြသည်။ အတိုင်းအတာ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;4&lt;/math&gt; တို့သည် ဆယ်စုနှစ်များစွာကြာအောင် ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ချွင်းချက်များအဖြစ် ကျန်ရှိနေခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် &lt;math&gt;2002&lt;/math&gt; ခုနှစ်၌ ဂရီဂေါ်ရီ ပီရယ်လ်မန်း (Grigori Perelman) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;D ပွန်ကာရေး ယူဆချက် ဖြေရှင်းနိုင်မှုကဲ့သို့သော သမိုင်းဝင် သက်သေပြချက်များဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သည်။

== အသုံးချမှုများ (Applications) ==

ဤဘာသာရပ်၏ နည်းလမ်းများသည် ခေတ်သစ် [[သင်္ချာ|သင်္ချာနှင့်]] ရူပဗေဒနယ်ပယ်များအထိ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိနေသည်။ ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (complex analysis) တွင် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ နည်းလမ်းများသည် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] လမ်းကြောင်းများ (integration paths) နှင့် ရီးမန်း မျက်နှာပြင်များ (Riemann surfaces) ကို လေ့လာရန်အတွက် အခြေခံကျသည်။ ကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်းများ (compact spaces) ကို [[ဖန်ရှင်]] [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာများ]] (function algebras) ဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ထုတ်ခြင်းသည် [[ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ|C*-အက္ခရာသင်္ချာ သီအိုရီ]] (C*-algebra theory) နှင့် ဖလှယ်၍မရသော တိုပေါ်လော်ဂျီ (noncommutative topology) တို့ကို ဖန်တီးနိုင်ရန် တွန်းအားပေးခဲ့သည်။ ဤသို့ သတ်မှတ်ဖော်ထုတ်ခြင်းကို ဂဲလ်ဖန်း-နိုင်းမတ် သီအိုရမ် (Gelfand-Naimark theorem) မှတစ်ဆင့် ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် ရူပဗေဒတွင် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ကွမ်တမ် စက်ကွင်း သီအိုရီ (Topological Quantum Field Theory - TQFT) နှင့် ဒြပ်စင်များ၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အဆင့်များ (topological phases of matter) ကို လေ့လာခြင်းအတွက် အခြေခံ မူဘောင်ကို ထောက်ပံ့ပေးသည်။

== ကိုးကား ==
* {{Citation |author=nLab authors |title=algebraic topology |work=nLab |date=September 2026}}
* {{Citation |title=Algebraic topology |work=Encyclopedia of Mathematics |url=http://encyclopediaofmath.org/index.php?title=Algebraic_topology&amp;oldid=54169}}

[[Category: အက္ခရာသင်္ချာ]]
[[Category: တိုပေါ်လော်ဂျီ]]</text>
      <sha1>7v5908ie38ac02htcvplgf65dzc6c1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခင်လူးလေးရွာ၊ တံတားဦးမြို့နယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167648</id>
    <revision>
      <id>1051580</id>
      <parentid>970189</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ပုံထည့်</comment>
      <origin>1051580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="fsv4p0j1k2opq8tu3ogkmbxkimjqtn6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = ခင်လူးလေး
|official_name = ခင်လူးလေးရွာ
|native_name = 
|other_name =
|postal_code =
|postal_code_type = Postal codes
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = Khin Lu Lay Village.jpg
|image_map = 
|map_caption = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]]
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]]
|subdivision_name1 =  {{flag|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[တံတားဦးခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[တံတားဦးမြို့နယ်]]
|subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]]
|subdivision_name4 = စကားအင်း
|unit_pref = imperial
|area_total_km2 =
|population = 
|population_as_of = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates_display =
|coordinates_region = MM
|coordinates = {{Coord|21.7651500701904|96.0167083740234|region:MM|format=dms|display=inline,title}}	
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''ခင်လူးလေးရွာ''' ({{Lang-en|Khinlulay}})သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်]]၊ [[တံတားဦးမြို့နယ်]]၊ [[စကားအင်းကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၁၃၈ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ စကားအင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၆၇၀ ဦး၊ မ ၂၀၁၂ ဦး၊ [[လူဦးရေ]] စုစုပေါင်း ၃၆၈၂ ဦးနေထိုင်သည်။  ဤရွာကို ခံလူဟူသော အမည်မှ ပြောင်းလဲလိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=21 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}


{{ပထဝီဝင်တည်နေရာ
|Centre = ခင်လူးလေး
|North = -
|Northeast = -
|East = -
|Southeast = -
|South = -
|Southwest = -
|West = -
|Northwest = -
}}

{{တံတားဦးမြို့နယ်}}


[[ကဏ္ဍ:တံတားဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]]

{{Mandalay-geo-stub}}</text>
      <sha1>fsv4p0j1k2opq8tu3ogkmbxkimjqtn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိမ်မြင့်စံရွာ၊ တံတားဦးမြို့နယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167865</id>
    <revision>
      <id>1051582</id>
      <parentid>1013076</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ပုံထည့်</comment>
      <origin>1051582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="69mgucasgbdw0zfqzggmq8pvgzgug1v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = အိမ်မြင့်စံ
|official_name = အိမ်မြင့်စံရွာ
|native_name = 
|other_name =
|postal_code =
|postal_code_type = Postal codes
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ
|pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ
|image_skyline = Aint Myint San Village.jpg
|image_map = 
|map_caption = 
|settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]]
|subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]]
|subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
|subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]]
|subdivision_name1 =  {{flag|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး}}
|subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]]
|subdivision_name2 = [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်]]
|subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]]
|subdivision_name3 = [[တံတားဦးမြို့နယ်]]
|subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]]
|subdivision_name4 = သဲမောင်းကန်
|unit_pref = imperial
|area_total_km2 =
|population = 
|population_as_of = 
|population_density_km2 = auto
|coordinates_display =
|coordinates_region = MM
|coordinates = {{Coord|21.7471504211426|95.997802734375|region:MM|format=dms|display=inline,title}}	
|elevation_ft = 
|elevation_m = 
|timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]]
|utc_offset = +6.30
|website =
}}

'''အိမ်မြင့်စံရွာ''' ({{Lang-en|Einmyitsan}})သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကျောက်ဆည်ခရိုင်]]၊ [[တံတားဦးမြို့နယ်]]၊ [[သဲမောင်းကန်ကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၁၅၄ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ သဲမောင်းကန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၄၇၀ ဦး၊ မ ၁၆၇၂ ဦး၊ [[လူဦးရေ]] စုစုပေါင်း ၃၁၄၂ ဦးနေထိုင်သည်။  ဤရွာကို အိမ်နိမ့်ကန်ဟူသော အမည်မှ ပြောင်းလဲလိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=20 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


== ကိုးကား ==
{{Reflist}}


{{ပထဝီဝင်တည်နေရာ
|Centre = အိမ်မြင့်စံ
|North = -
|Northeast = -
|East = -
|Southeast = -
|South = -
|Southwest = -
|West = -
|Northwest = -
}}

{{တံတားဦးမြို့နယ်}}


[[ကဏ္ဍ:တံတားဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]]

{{Mandalay-geo-stub}}</text>
      <sha1>69mgucasgbdw0zfqzggmq8pvgzgug1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှမ်းကြီးလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>222565</id>
    <revision>
      <id>1051586</id>
      <parentid>1020630</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1051586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3080" sha1="hmtdd28y14drp18mfp6gc66ctq9munz" xml:space="preserve">&quot;တိုင်းလုံ(ရှမ်းကြီး)&quot; တို့သည် [[ယူနန်ပြည်နယ်|ယူနန်]]နယ်အရှေ့တောင် မှ တုန်ကင်းနယ်အရှေ့တောင်ဒေသထိ နေထိုင်ကြသည်။ မိုင်းလုံးနိုင်ငံတော်မှ ရှမ်းများဖြစ်သောကြောင့် “တိုင်းလုံး” ဟု အမည်တွင်ကြသည်။ တရုတ်တို့က တိုင်းလုံးကို &quot;တူဂျင်း&quot; (Tu Jen) ဟုခေါ်ကြသည်။ တိုင်းလုံးသည် &quot;တိုင်းထို&quot; (Tai Tho) နှင့် ဆင်တူ၍ ၎င်းတို့၏စကားသည် တိုင်းလူး(ဆစ်ဆောင်ပန်းနားရှမ်း=လူးရှမ်း)နှင့် တူသည်။ မစ္စတာဒေါက် Mr. Dodd ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်အရ တိုင်းလုံးစကားလုံး (၂၅၀)တွင် (၈)ပုံ(၁)ပုံမှာ ယွန်းရှမ်းနှင့် မတူ ကျန်ရှိသည့်(၇)ပုံမှာ ယွန်းရှမ်းစကားနှင့်တူသည်ဟုဆိုသည်။ တိုင်းလုံးတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်ကို “တိုင်းလုံး (သို့မဟုတ်) တိုင်းခွန်ယိုင်”ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး တချို့သောရှမ်းများက “တိုင်းလုံး”ကို “ပူတိုင်း”ဟု လည်းခေါ်ကြသည်။ တိုင်းလုံ(ရှမ်းကြီး)လူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အများဆုံးကိုး ကွယ် ကြပြီး ရိုးရာနတ်များကိုလည်း ကိုးကွယ်ကြပါသည်။ လယ်ယာ၊ တောင်ယာနှင့် ခြံစသည့် စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းများကို အဓိကလုပ်ကိုင်ကြသည်။ တိုင်းလုံ(ရှမ်းကြီး)လူမျိုးများသည် ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း၌ အများဆုံး နေထိုင်ကြပြီးကချင်ပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ်၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ ရန်ကုန် တိုင်းဒေသကြီးနှင့် [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]တို့တွင်လည်း ပျံ့နှံ့နေထိုင်ကြသည်။

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>hmtdd28y14drp18mfp6gc66ctq9munz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Satt Linn Tun</title>
    <ns>3</ns>
    <id>236166</id>
    <revision>
      <id>1051532</id>
      <parentid>811677</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T16:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48172-16</username>
        <id>147834</id>
      </contributor>
      <origin>1051532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10085" sha1="bgc0hkzjvk9xr6ubrjb3zbowmajtzkz" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Satt Linn Tun ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၄၊ ၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ (UTC)

== အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ ==

[[File:Information.svg|25px|alt=Information icon]] မင်္ဂလာပါ။ ကျွန်ုပ်ကတော့ [[User:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ဖြစ်ပါတယ်။ မကြာသေးမီက  ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ သင့်ရဲ့ တည်းဖြတ်မှုတစ်ခုဟာ စမ်းသပ်မှုတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်တဲ့အတွက် ဖယ်ရှားလိုက်ပါတယ်။ တည်းဖြတ်မှုကို လေ့ကျင့်လိုပါက ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Sandbox|sandbox]] မှာ ပြုလုပ်ပေးပါ။ အမှားပြုလုပ်မိတယ်လို့ သင်ထင်ပါက၊ ဒါမှမဟုတ် မေးစရာတွေ ရှိနေခဲ့ရင် [[User_talk:Ninjastrikers|ကျွန်ုပ်ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာ]]မှာ စာလွှာချန်ခဲ့နိုင်ပါတယ်။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။&lt;!-- Template:uw-test1 --&gt; [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၀၃:၅၄၊ ၂၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ (UTC)</text>
      <sha1>bgc0hkzjvk9xr6ubrjb3zbowmajtzkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051533</id>
      <parentid>1051532</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T16:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48172-16</username>
        <id>147834</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1051533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10092" sha1="mkbz8bo9kc88w5ie5xurrl3ajlch4su" xml:space="preserve">hello

== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Satt Linn Tun ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၄၊ ၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ (UTC)

== အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ ==

[[File:Information.svg|25px|alt=Information icon]] မင်္ဂလာပါ။ ကျွန်ုပ်ကတော့ [[User:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ဖြစ်ပါတယ်။ မကြာသေးမီက  ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ သင့်ရဲ့ တည်းဖြတ်မှုတစ်ခုဟာ စမ်းသပ်မှုတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်တဲ့အတွက် ဖယ်ရှားလိုက်ပါတယ်။ တည်းဖြတ်မှုကို လေ့ကျင့်လိုပါက ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Sandbox|sandbox]] မှာ ပြုလုပ်ပေးပါ။ အမှားပြုလုပ်မိတယ်လို့ သင်ထင်ပါက၊ ဒါမှမဟုတ် မေးစရာတွေ ရှိနေခဲ့ရင် [[User_talk:Ninjastrikers|ကျွန်ုပ်ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာ]]မှာ စာလွှာချန်ခဲ့နိုင်ပါတယ်။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။&lt;!-- Template:uw-test1 --&gt; [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၀၃:၅၄၊ ၂၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ (UTC)</text>
      <sha1>mkbz8bo9kc88w5ie5xurrl3ajlch4su</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051534</id>
      <parentid>1051533</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T16:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Der-Wir-Ing</username>
        <id>138371</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-48172-16|~2026-48172-16]] ([[User talk:~2026-48172-16|talk]]) to last version by Ninjastrikers: test edits, please use the sandbox</comment>
      <origin>811677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10568" sha1="e2kgilhr9bou9o37sb9561pijl34fc3" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Satt Linn Tun ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၄၊ ၂၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ (UTC)

== ဆက်လင်းထွန်း ==

ဆက်လင်းထွန်းကို အဖ‌‌ဦး ‌ျော်ဇေယျာဦးနှင့် အမိဒေါ်အိကေခိုင်တို့မှေ [[အသုံးပြုသူ:Satt Linn Tun|Satt Linn Tun]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Satt Linn Tun|ဆွေးနွေး]])  ၀၉:၀၆၊ ၂၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ (UTC)

== အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ ==

[[File:Information.svg|25px|alt=Information icon]] မင်္ဂလာပါ။ ကျွန်ုပ်ကတော့ [[User:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] ဖြစ်ပါတယ်။ မကြာသေးမီက  ပြုလုပ်ခဲ့တဲ့ သင့်ရဲ့ တည်းဖြတ်မှုတစ်ခုဟာ စမ်းသပ်မှုတစ်ခု ဖြစ်နေနိုင်တဲ့အတွက် ဖယ်ရှားလိုက်ပါတယ်။ တည်းဖြတ်မှုကို လေ့ကျင့်လိုပါက ကျေးဇူးပြု၍ [[Wikipedia:Sandbox|sandbox]] မှာ ပြုလုပ်ပေးပါ။ အမှားပြုလုပ်မိတယ်လို့ သင်ထင်ပါက၊ ဒါမှမဟုတ် မေးစရာတွေ ရှိနေခဲ့ရင် [[User_talk:Ninjastrikers|ကျွန်ုပ်ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာ]]မှာ စာလွှာချန်ခဲ့နိုင်ပါတယ်။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။&lt;!-- Template:uw-test1 --&gt; [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၀၃:၅၄၊ ၂၇ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ (UTC)</text>
      <sha1>e2kgilhr9bou9o37sb9561pijl34fc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အင့်စကိပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>271943</id>
    <revision>
      <id>1051583</id>
      <parentid>883738</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T07:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39934" sha1="47mgkhyhjqz2u37kad3pjb7ui0pmhzz" xml:space="preserve">{{Infobox software
| name = Inkscape
| logo = Inkscape Logo.svg
| logo size = 120px
| logo caption = &lt;!--Something smarter than Inkscape logo! Everyone assumes that much. --&gt;
| screenshot = Inkscape 1.4 screenshot.webp
| caption = Inkscape 1.4 အား [[လင်းနပ်စ်]]ပေါ်တွင် တွေ့မြင်ရပုံ
| collapsible = 
| author = 
| developer = &lt;!--Something smarter than &quot;Inkscape Team!&quot; --&gt;
| released = {{start date and age|2003|11|6}}&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = https://sourceforge.net/p/sodipodi/mailman/message/10064135/
 | title = Announcement Email 2003-11-06 07:16:26 (UTC)
 | publisher = SourceForge
 | date = 2 November 2023
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151211153909/https://sourceforge.net/p/sodipodi/mailman/message/10064135/
 | access-date = 2 November 2023| archive-date = 11 December 2015
}}&lt;/ref&gt;
| discontinued = 
| latest release version = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q8041|P348|P548=Q2804309}}
| latest release date = {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q8041|P348|P548=Q2804309|P577}}
| latest preview version = {{wikidata|property|preferred|references|edit|Q8041|P348|P548=Q51930650}}
| latest preview date = {{wikidata|qualifier|preferred|single|Q8041|P348|P548=Q51930650|P577}}
| programming language = [[C++]] with [[:en:gtkmm|gtkmm]], [[Python (programming language)|Python]] (extensions)
| operating system = [[:en:FreeBSD|FreeBSD]], [[လင်းနပ်စ်|Linux]], [[macOS]], [[Microsoft Windows|Windows]]
| platform = IA-32, x86-64
| size = &lt;!-- Obsolete data: 81.6 MB Windows MSI 64bit for 0.92.3 --&gt;
| language count = 90
| language footnote = &lt;ref&gt;{{cite web
 | url = https://gitlab.com/inkscape/inkscape/tree/INKSCAPE_0_92_3/po
 | title = List of language files at time of release of version 0.92.3 – gitlab.com repository
 | publisher = Inkscape
 | date = 8 March 2018
 | access-date = 28 March 2018}}&lt;/ref&gt;
| genre = ဗက်တာ ဂရပ်ဖစ် တည်းဖြတ်ရေး
| license = [[:en:GNU General Public License|GPL-2.0 (သို့) နောက်ပိုင်း]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url = https://gitlab.com/inkscape/inkscape/raw/master/COPYING
 | title = Copying in Inkscape source
 | access-date = 15 October 2018}}&lt;/ref&gt;
| website = {{URL|https://inkscape.org}}
}}

'''အင့်စကိပ်''' ({{Lang-en|'''Inkscape'''|link=no}}) ဆိုသည်မှာ ဗက်တာ ဂရပ်ဖစ် တည်းဖြတ်ရေး ဆော့ဝဲလ်တစ်မျိုးဖြစ်ပြီး [[ကာတွန်း ရုပ်ပြောင်|ကာတွန်းများ]]၊ Clip art များ၊ [[လိုဂို|လိုဂိုပုံများ]]၊ စာစီစာရိုက် ပုံနှိပ်မှုများ၊ Diagram ပုံများ နှင့် flowcharts များကဲ့သို့သော Drawing ပုံရေးဆွဲခြင်းနှင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ သရုပ်ဖော်ပုံ ဖန်တီးမှုများအတွက် အသုံးပြုသည်။ ၎င်းသည် ပုံနှိပ်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ ဖန်သားမျက်နှာပြင်ထက် ပုံဖော်ရာတွင်လည်းကောင်း  [[Bit map|raster ဂရပ်ဖစ်]]ကဲ့သို့ pixels အရေအတွက် ပုံသေကန့်သတ်ထားခြင်း-မရှိဘဲ ရုပ်ပုံ ကြည်လင်ပြတ်သားမှုအား အကန့်အသတ်မရှိ ပြုလုပ်နိုင်စေသည့် vector ဂရပ်ဖစ်ကို အသုံးပြုထားသည်။  Inkscape သည် အခမဲ့ ရယူအသုံးပြုနိုင်သော ဆော့ဝဲလ်ဖြစ်ရုံသာမက ရင်းမြစ်ကုတ် လွတ်လပ်စွာ ရယူပြင်ဆင်နိုင်သော open-source ဆော့ဝဲလ်လည်းဖြစ်လေသည်။ ၎င်းအား GNU အထွေထွေ အများပြည်သူပိုင် လိုင်စင် (GNU General Public License - GPL) 2.0 သို့မဟုတ် ၎င်းနောက် ထွက်ရှိသော လိုင်စင်အောက်တွင် သတ်မှတ်ထားသည်။

အင့်စကိပ် တွင် နည်းပညာ စံနှုန်းအားဖြင့် [[စကေးချနိုင်သော ဗက်တာ ဂရပ်ဖစ်]] ({{Lang-en|Scalable Vector Graphics - SVG|link=no}}) format အား ၎င်း၏အဓိက file format အဖြစ် အသုံးပြုထားပြီး ၎င်း format ကို [[ဝက်ဘ် ဘရောက်ဇာ|ဝဘ်ဘရောက်ဆာများ]]အပါအဝင် အခြားသော အပလီကေးရှင်းများစွာမှလည်း ပံ့ပိုးပေးထားသည်။ Adobe Illustrator (AI), Encapsulated PostScript (EPS), PDF, PostScript (PS) နှင့် PNG အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော ဖိုင်ဖော်မတ်များကို ထည့်သွင်းခြင်းနှင့် ပုံဖော်ခြင်း၊ ထုတ်ယူခြင်းများကိုလည်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/about/|title=About Inkscape|access-date=2 June 2023}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
Inkscape သည် ဂရပ်ဖစ် တည်းဖြတ်ရေး ဆော့ဝဲလ်တစ်ခုဖြစ်သော Sodipodi ဟုအမည်ပေးထားသော ပရောဂျက်ဖြင့် ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ကနဦး စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=FAQ|url=https://inkscape.org/learn/faq/#how-did-inkscape-start|access-date=5 May 2020|quote=How did Inkscape start? […] Inkscape was started as a fork of Sodipodi, in late 2003, by four Sodipodi developers: Bryce Harrington, MenTaLguY, Nathan Hurst, and Ted Gould. Our mission was creating a fully compliant Scalable Vector Graphics (SVG) drawing tool written in C++ with a new, more user friendly (GNOME Human Interface Guidelines (HIG) compliant) interface and an open, community-oriented development process.}}&lt;/ref&gt; Sodipodi ကို ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် တီထွင်ခဲ့ပြီး Raph Levien ၏ GNOME Illustration Application (Gill) အပေါ် အခြေခံထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://linux.omnipotent.net/article.php?article_id=12529|title=Linux.com Interviews Lauris Kaplinski|date=24 September 2001|access-date=9 December 2015|archive-date=18 May 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050518012645/http://linux.omnipotent.net/article.php?article_id=12529}}&lt;/ref&gt; Inkscape ပရောဂျက်၏ အဓိကဦးစားပေးများထဲမှတစ်ခုမှာ GNOME Human Interface လမ်းညွှန်ချက်များကို လိုက်နာခြင်းဖြင့် အင်တာဖေ့စ်ညီညွတ်မှုရှိရန် နှင့် အသုံးပြုနိုင်ရန် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ယခင်က Sodipodi ၏ Developer များအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသူများဖြစ်သည့် Ted Gould၊ Bryce Harrington၊ Nathan Hurst နှင့် ''MenTaLguY'' တို့ လေးဦးသည် ပရောဂျက်အပေါ်ထားရှိသော ရည်မှန်းချက် သဘောထားကွဲလွဲမှု၊ ပြင်ပအဖွဲ့အစည်းများ၏ ပံ့ပိုးကူညီမှုများနှင့်ပတ်သက်၍ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ သဘောထားကွဲလွဲမှုများအပေါ်ထောက်ပြ၍ ၎င်းပရောဂျက်နှင့် လမ်းခွဲခဲ့ကြပြီး Inkscape ကို ဦးဆောင်ခဲ့ကြသည်။ Inkscape သည် ပြီးပြည့်စုံမှုရှိသော SVG စံနှုန်းအား အကောင်အထည်ဖော်ရာ၌ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကို ရှေးရှုပြီး၊ Sodipodi သည် SVG ၏ စရိတ်စကမြင့်မားလာရန် ဖြစ်နိုင်ချေရှိသော vector ဂရပ်ဖစ် တည်းဖြတ်ရေးကို တီထွင်ဖန်တီးရန် အလေးပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Announcing new project (sodipodi mailing list)|url=http://sourceforge.net/p/sodipodi/mailman/message/10064135/|date=6 November 2003|access-date=9 December 2015}}&lt;/ref&gt;

လမ်းခွဲပြီးနောက်ပိုင်း Inkscape ၏ Developer များသည် Programming Language အား [[C (ပရိုဂရမ်းမင်း ဘာသာစကား)|C]] မှ [[C++]] သို့ပြောင်းလဲ အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ၎င်း၏ အသုံးပြုသူ အင်တာဖေ့စ်ကို ပြန်လည်ဒီဇိုင်းထုတ်ကာ အင်္ဂါရပ်အသစ်များစွာကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/SodiPodi#Inkscape_Sodipodi_Comparison|title=Inkscape Sodipodi Comparison|access-date=9 December 2015}}&lt;/ref&gt; Inkscape 0.91 ဗားရှင်းတွင် SVG 1.1 စံနှုန်းကို&lt;ref&gt;{{Cite web|title=About SVG {{!}} Inkscape|url=https://inkscape.org/develop/about-svg/|access-date=2025-03-24|language=en}}&lt;/ref&gt; အပြည့်အဝအကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် Mesh Gradients ကဲ့သို့သော SVG 1.2 နှင့် SVG 2.0 တို့၏ ပြီးစီးမှုမရှိသေးသော စံပြု အင်္ဂါရပ်များကို အကောင်အထည်ဖော်ခြင်းဖြင့် တိုးတက်မှုများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် CSS စံနှုန်းကိုလည်း ပံ့ပိုးပေးထားပြီး node-types နှင့် LPE သက်ရောက်မှုများကဲ့သို့ ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်အင်္ဂါရပ်များဖြင့် ဖော်မတ်ကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။

Inkscape သည် Google Summer of Code အစီအစဉ်တွင် ၂၀၀၅ ခုနှစ်မှစ၍ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Google's Summer of Code|url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Googles_Summer_Of_Code|archive-url=https://web.archive.org/web/20070704225718/http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Googles_Summer_Of_Code|archive-date=4 July 2007}}&lt;/ref&gt;

Inkscape ၏ [[ရီပိုစစ်တရီ (ရင်းမြစ်ထိန်းချုပ်မှုစနစ်)|အရင်းအမြစ်ကုဒ် သိုလှောင်မှု]]ကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလကုန်အထိ SourceForge မှ လက်ခံဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် Launchpad ဝဘ်ဆိုက်သို့ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inkscape moving to Launchpad|url=http://blog.launchpad.net/general/inkscape-moving-to-launchpad}}&lt;/ref&gt; ထိုမှတဖန် ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လအရောက်တွင် GitLab သို့ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြန်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inkscape moves to GitLab|url=https://inkscape.org/en/news/2017/06/10/inkscape-moves-gitlab/}}&lt;/ref&gt;

=== ဖိုင်ဖော်မတ်များ ===
Inkscape တွင် ပင်မအသုံးပြုသည့် ဖော်မတ်မှာ SVG 1.1 ဖြစ်ပြီး ဤဖော်မတ်၏ ကန့်သတ်ချက်များအတွင်း ဖန်တီးပြင်ဆင်နိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ SVG ဖော်မတ်သည် [[စီအက်စ်အက်စ်|Cascading Style Sheets]] (CSS) စံနှုန်းကို အတွင်းပိုင်း၌ အသုံးပြုထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Animation|url=https://inkscape.org/en/learn/animation/|access-date=18 June 2017}}&lt;/ref&gt; Inkscape တွင် ရှုပ်ထွေးသော script များအတွက် ဘာသာစကားမျိုးစုံ ပံ့ပိုးမှု ပါရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/1.0#Dropped_Extensions|title=Release notes/1.0}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Inkscape တွင် ထောက်ပံ့ထားသော file format များ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/learn/faq|title = FAQ|website = Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
! Format အမည်
! Import လုပ်ခြင်း
! Export လုပ်ခြင်း
|-
| Adobe Illustrator Artwork (AI)
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|
|-
| CorelDRAW (CDR, CDT, CCX, CMX)
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|
|-
| Microsoft Visio (VSD, VSDM, VSDX, VDX)
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|
|-
| Portable Document Format (PDF)
| {{Yes|align=center|မူလ}}
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| compressed SVG (SVGZ)
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|
|-
| JPEG
| {{Yes|align=center|မူလ}}
| {{Partial|extension ထည့်သွင်း၍}}
|-
| PNG
| {{Yes|align=center|မူလ}}
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| [[GIF]]
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|
|-
| [[Bit map|BMP]]
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|
|-
| Computer Graphics Metafile (CGM)
| {{Partial|UniConvertor ဖြင့်}}
|
|-
| Encapsulated PostScript (EPS)
| {{Partial|Ghostscript ဖြင့်}}
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| PostScript (PS)
| {{Partial|Ghostscript ဖြင့်}}
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| SK1
| {{Partial|UniConvertor ဖြင့်}}
|
|-
| Affinity Designer (AFDESIGN)
| {{Partial|extension ထည့်သွင်း၍&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Developers |first=Inkscape Website |title=Inkscape 1.4 Release Notes {{!}} Inkscape |url=https://inkscape.org/doc/release_notes/1.4/Inkscape_1.4.html#Affinity_Designer_File_Import |access-date=2025-04-01 |website=inkscape.org |language=en}}&lt;/ref&gt;}}
|
|-
| Sketch
| {{Partial|extension ထည့်သွင်း၍}}
|
|-
| Scalable Vector Graphics (SVG)
| {{Yes|align=center|မူလ}}
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| Xfig (FIG)
| {{Partial|extension ထည့်သွင်း၍}}
|
|-
| Flash XML Graphics (FXG)
|
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| Hewlett-Packard Graphics Language (HPGL)
|
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| HTML5 canvas element
|
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| LaTeX (TeX)
|
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| Synfig (SIF)
|
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|-
| Extensible Application Markup Language (XAML)
|
| {{Yes|align=center|မူလ}}
|}

== ပလပ်ဖောင်း ထောက်ပံ့မှု ==
Inkscape 1.0.x (ဗားရှင်းဟောင်း 0.92.x) ၏ နောက်ဆုံးဗားရှင်းကို [[လင်းနပ်စ်|Linux]] ၊ [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ် ဝင်းဒိုးစ်|Windows]] 7 နှင့်အထက်၊ [[Mac OS X Lion|macOS]] 10.11–10.15 ပလပ်ဖောင်းများအတွက် ရရှိနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=All Platforms for Inkscape 1.0|url=https://inkscape.org/release/1.0/platforms/|access-date=6 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/news/2020/05/04/introducing-inkscape-10/|title=Introducing Inkscape 1.0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/forums/beyond/inkscape-10-theming-guide/|title=Inkscape 1.0 Theming Guide – Beyond the Basics – Inkscape Forum}}&lt;/ref&gt;

macOS အတွက် ပြုလုပ်ထားသော အစောပိုင်း Inkscape ဗားရှင်းများတွင် အချို့သော mouse ဖြင့် လုပ်ဆောင်မှုများကို မတုံ့ပြန်သည့် ပြဿနာတစ်ခုရှိခဲ့ပြီး [[macOS Ventura]] (macOS 13) ပေါ်ရှိ GTK3 အား အခြေခံထားသည့် app အားလုံးအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်။ GTK ဆိုသည်မှာ မတူညီသော ပရိုဂရမ်များစွာတွင် အသုံးပြုထားသည့် ဂရပ်ဖစ်ဆိုင်ရာ အသုံးပြုသူ အင်တာဖေ့စ်များ (GUIs) ဖန်တီးရန်အတွက် အခမဲ့ပြီး လွတ်လပ်စွာ ရင်းမြစ် ရယူအသုံးပြုနိုင်သော ဆော့ဖ်ဝဲ widget toolkit တစ်မျိုးဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;GTK&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gtk.org/features.php|title=GTK+ Features|author=The GTK+ Team|access-date=8 September 2014|archive-date=25 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525124304/https://www.gtk.org/features.php}}&lt;/ref&gt; Inkscape ဗားရှင်း 1.2.2 အပေါ်လည်း သက်ရောက်မှုရှိခဲ့ပြီး တည်ငြိမ်သော ဗားရှင်း မထွက်ရှိသေးသ၍ ၎င်းအား macOS Ventura သို့ ထည့်သွင်းခြင်းမပြုရန် ၎င်း၏ ဝဘ်ဆိုက်တွင် အကြံပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;GTK2&quot;&gt;{{cite web|url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.2/?latest=1|title=Download Inkscape 1.2.2|access-date=8 July 2025}}&lt;/ref&gt; ဗားရှင်း 1.3 တွင် ၎င်းပြဿနာများအားလုံးကို ဖြေရှင်းထားသည်။

အက်ပဲ ဆီလီကွန် ပရိုဆက်ဆာများဖြစ်သော M1, M2 နှင့် M3 မိသားစုဝင် ပရိုဆက်ဆာများ၌ ဖြစ်ပွားသော ပြဿနာအများစုကို ဗားရှင်း 1.3 တွင် ဖြေရှင်းပေးထားပြီး Inkscape ၏ macOS အတွက် ဒေါင်းလုဒ်ဆိုဒ်တွင် Intel ပရိုဆက်ဆာများအတွက် Intel ဗားရှင်းနှင့် Apple Silicon M မိသားစုဝင် ပရိုဆက်ဆာများအတွက် arm64 ဗားရှင်းဟူ၍ ရွေးချယ်နိုင်ရန် ပြုလုပ်ပေးထားသည်။&lt;ref name=&quot;GitLab&quot;&gt;{{Cite web|title=Website download for macOS version should specify Apple Silicon (#10402): Issues: Inkscape: Inbox|date=2024-07-04|url=https://gitlab.com/inkscape/inbox/-/issues/10402|access-date=2024-07-04}}&lt;/ref&gt;

== ထုတ်ဝေမှု သမိုင်း ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Version
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 10em;&quot; |ထွက်ရှိသည့် ရက်စွဲ
! သိသာထင်ရှားသော အင်္ဂါရပ်များနှင့် အပြောင်းအလဲများ
|-
| {{Version|o|0.35}} || ၁၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၃ || Initial release of Inkscape based on Sodipodi 0.32, new keyboard shortcuts&lt;ref&gt;{{Cite mailing list|url=https://sourceforge.net/p/inkscape/mailman/message/215026/|title=[Inkscape] Inkscape Release 0.35|date=11 November 2003|mailing-list=inkscape-announce| last1=Harrington|first1=Bryce|access-date=5 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.36}} || ၁၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၃ || GUI redesign and improved usability&lt;ref&gt;{{Cite mailing list|url=https://sourceforge.net/p/inkscape/mailman/message/215028/|title=[Inkscape] Inkscape 0.36 – &quot;See, even a 5 year old can use it.&quot;|date=11 December 2003|mailing-list=inkscape-announce| last1=Gould|first1=Ted|access-date=9 January 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.37}} || ၁၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၄&lt;ref&gt;{{Cite mailing list|url=https://sourceforge.net/p/inkscape/mailman/message/215035/|title=[Inkscape] Announcing Inkscape 0.37 Release|date=16 February 2004|mailing-list=inkscape-announce| last1=Harrington|first1=Bryce|access-date=9 January 2020}}&lt;/ref&gt;|| Boolean path operations and path inset/outset, major code refactoring&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.37/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.37 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.38}} || ၁၂ ဧပြီ ၂၀၀၄&lt;ref&gt;{{Cite mailing list|url=https://sourceforge.net/p/inkscape/mailman/message/215038/|title=[Inkscape] Announcing Inkscape 0.38 Release|date=12 April 2004|mailing-list=inkscape-announce| last1=Harrington|first1=Bryce|access-date=9 January 2020}}&lt;/ref&gt;|| Text kerning and letter spacing, multi-stage gradients&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.38.1/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.38.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.39}} || ၂၀ ဇူလိုင် ၂၀၀၄&lt;ref&gt;{{Cite mailing list|url=https://sourceforge.net/p/inkscape/mailman/message/215042/|title=[Inkscape] Inkscape 0.39|date=20 July 2004|mailing-list=inkscape-announce| last1=Gould|first1=Ted|access-date=9 January 2020}}&lt;/ref&gt;|| Markers, clones, and pattern fills&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.39/ |title=Download Inkscape 0.39 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.40}} || ၃၀ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၄&lt;ref&gt;{{Cite mailing list|url=https://sourceforge.net/p/inkscape/mailman/message/215044/|title=[Inkscape] Announcing Inkscape 0.40 Release|date=30 November 2004|mailing-list=inkscape-announce| last1=Harrington|first1=Bryce|access-date=9 January 2020}}&lt;/ref&gt;|| Multi-layer support, bitmap tracing (only greyscale), and text on path&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.40/ |title=Download Inkscape 0.40 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.41}} || ၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၅ || Clone tiler tool and color bitmap tracing&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.41/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.41 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.42}} || ၂၆ ဇူလိုင် ၂၀၀၅ || Flowing text support, styling text spans, enhanced effects support, and the new gradient tool&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.42/ |title=Download Inkscape 0.42 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.43}} || ၁၉ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၅ || Connector tool, collaborative editing, tablet pressure/angle sensitivity&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.43/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.43 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.44}} || ၂၄ ဇွန် ၂၀၀၆ || Layers panel, support for clipping and masking, PDF export with transparency&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.44/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.44.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.45}} || ၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၀၇ || Gaussian blur, pattern along path, new Undo History panel, improved bitmap tracing using simple interactive object extraction, color effects&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.45.1/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.45.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.46}} || ၂၄ မတ် ၂၀၀၈ || Docking user interface, Paint Bucket, Tweak and 3D Box tools, Live Path Effects, support for most SVG filters, the ability to open PDF files, import from the Open Clip Art Library, and OpenType/PostScript and Type1 font support&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.46/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.46 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.47}} || ၂၄ နိုဝင်ဘာ ၂၀၀၉ || Eraser tool (can slice paths), timed autosave, spiro splines interface for paths, auto-smooth nodes for paths, spellchecker for the text tool, new path effects like &quot;sketch&quot; and &quot;hatches&quot;, new Python extensions like &quot;alphabet soup&quot; and &quot;convert to Braille&quot;, basic support for SVG fonts&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.47/?latest=1 |title=Download Inkscape 0.47 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.48.x}} || ၂၃ ဩဂုတ် ၂၀၁၀;&lt;br/&gt;ဇူလိုင် ၂၀၁၄ || Multipath node editing, improved text tool: subscript, superscript, numerical and preset inputs for text kerning, tracking and more text enhancements, new Airbrush (Spray) tool, LaTeX export with PDF, PS, EPS, JessyInk extension for creating presentations viewable in SVG-enabled web browsers&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.48/ |title=Download Inkscape 0.48 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.48.1/ |title=Download Inkscape 0.48.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.48.2/ |title=Download Inkscape 0.48.2 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.48.3.1/ |title=Download Inkscape 0.48.3.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.48.4/ |title=Download Inkscape 0.48.4 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.48.5/ |title=Download Inkscape 0.48.5 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.91}} || ၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၅&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://inkscape.org/en/news/2015/01/30/inkscape-version-091-is-released/|title=Inkscape Version 0.91 is Released!|work=inkscape.org}}&lt;/ref&gt; || Switched from libnr to Cairo rendering library, which significantly improved rendering speed.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/0.91#Rendering_and_performance|title=Release notes/0.91|website=Inkscape.org Wiki|access-date=15 August 2015}}&lt;/ref&gt; Refactoring; Measure tool, new import/export formats, grayscale mode, alignment modes, Symbol library and support for Visio stencils, Guides can have labels, variable width strokes (PowerStroke).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/0.91|title=Release notes for 0.91|work=wiki.inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.91/ |title=Download Inkscape 0.91 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|0.92.x}} || ၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://inkscape.org/en/news/2017/01/04/inkscape-version-092-released/|title=Inkscape Version 0.92 is Released!|work=inkscape.org}}&lt;/ref&gt; || Infrastructure Focus; Mesh gradients, new path effects, default resolution changed from 90&amp;nbsp;dpi to 96&amp;nbsp;dpi to match the CSS standard, options for switching OpenType font features,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/0.92|title=Release notes for 0.92|work=wiki.inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.92.1/ |title=Download Inkscape 0.92.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/news/2017/08/07/inkscape-0-92-2-release-announcement/ |title=Inkscape 0.92.2 Delivers Greater Stability and Easier Contributions |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/en/release/0.92.2/ |title=Download Inkscape 0.92.2 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt; last release 0.92.5, windows 7 Minimum for Windows since 0.92.4, 0.92.3 Vista and XP last version 
|-
| {{Version|o|1.0.x}} || ၄ မေ ၂၀၂၀&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=4 May 2020|title=Introducing Inkscape 1.0|url=https://inkscape.org/news/2020/05/04/introducing-inkscape-10/|website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;|| Transition to GTK3 and Python 3, customizable themes, better HiDPI screen support, controllable width of PowerStroke with pressure sensitive graphics tablet, new PNG export options, variable font support.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Notice_of_removal_of_GTK%2B_2_support |title=Notice of removal of GTK+ 2 support |website=Inkscape.org Wiki}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/GTK%2B_3_migration |title=GTK+ 3 migration |website=Inkscape.org Wiki}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/GTK%2B_3_issues |title=GTK+ 3 issues |website=Inkscape.org Wiki}}, no uniconverter support with less Import filters&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.0/?latest=1|title=Download Inkscape 1.0.1 |website=Inkscape}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.0alpha0/|title=Download Inkscape 1.0alpha0 |website=Inkscape.org |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107104428/https://inkscape.org/release/inkscape-1.0alpha0/ |archive-date=7 November 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/1.0|title=Release notes/1.0 |website=Inkscape.org Wiki}}&lt;/ref&gt; Native support for MacOS 10.10–10.15 Catalina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Download Inkscape 1.0beta2 |url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.0beta2/ |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Inkscape 1.0 beta1 available for testing |url=https://inkscape.org/news/2019/09/08/inkscape-10-beta1-available-testing/ |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt; Experimental color-managed PDF export,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Inkscape version 1.0.1 patches crashes &amp; bugs |url=https://inkscape.org/news/2020/09/06/inkscape-version-101-patches-crashes-bugs/ |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt; last release 1.0.2
|-
| {{Version|o|1.1.x}} || ၂၄ မေ ၂၀၂၁ || Significant changes in core and GUI, only Python 3 extensions supported, improved live path effects (LPE),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/1.1|title=Release notes/1.1 |website=Inkscape.org Wiki}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.1/|title=Download Inkscape 1.1 &lt;!-- |last1=Name |first1=Human --&gt;|website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/news/2021/05/24/welcome-inkscape-11/|title=Welcome to Inkscape 1.1! |website=Inkscape.org |date=24 May 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107111334/https://inkscape.org/news/2021/05/24/welcome-inkscape-11/ |archive-date=7 November 2023}}&lt;/ref&gt; last release 1.1.2
|-
| {{Version|o|1.2}} || ၁၆ မေ ၂၀၂၂ || New Page tool for multiple pages, Layers and Objects dialog merged, improved gradient editor, ability to export to multiple formats, improved SVG Font Editor, new 'Tiling' Live Path effect, improved performance, bugfix and some changes in GUI, improved macOS integration.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.2/|title=Download Inkscape 1.2 |website=Inkscape.org |date=16 May 2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202211124/https://inkscape.org/release/inkscape-1.2/ |archive-date=2 February 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Inkscape adds multi-page support with v1.2 |url=https://www.theregister.com/2022/05/17/inkscape_1_2/ |access-date=28 May 2022 |website=www.theregister.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/1.2 |title=Release notes/1.2 |website=Inkscape.org Wiki}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|1.2.1}} || ၁၄ ဇူလိုင် ၂၀၂၂ || Critical bugfix&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/news/2022/07/14/important-release-inkscape-version-121-fixes-data/ |title=Important Release of Inkscape version 1.2.1 fixes data loss and crash issues |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|1.2.2}} || ၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၂ || Maintenance and critical bug fix.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://media.inkscape.org/media/doc/release_notes/1.2.2/Inkscape_1.2.2.html |title=Inkscape 1.2.2 Release Notes|website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt; Last version to support Windows 7 and 8.
|-
| {{Version|o|1.3}} || ၂၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ || New tools for shape building, pattern editor, document resources, page margin and bleed; return of Search, opacity &amp; blend modes in Layers &amp; Objects dialog and of an optional persistent snap bar; improved canvas editing, XML Editor, welcome dialog, LPE, PDF import,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wiki.inkscape.org/wiki/index.php/Release_notes/1.3 |title=Release notes/1.3 |website=Inkscape.org Wiki}}&lt;/ref&gt; public beta available&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Inkscape reveals tools for organizing efficiently in beta version of 1.3 |url=https://inkscape.org/news/2023/05/30/inkscape-reveals-tools-organizing-efficiently-beta/ |access-date=10 June 2023 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.3beta0/|title=Download Inkscape 1.3beta0 &lt;!-- |last1=Name |first1=Human --&gt; |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|1.3.1}} || ၁၈ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || Maintenance and bugfix to dedicate to its 20th anniversary&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/release/inkscape-1.3.1/ |title=Download Inkscape 1.3.1 |website=Inkscape.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.phoronix.com/news/Inkscape-1.3.1-For-20-Years |title=Inkscape Celebrates 20 Years with New Release}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|1.3.2}} || ၂၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃ || Fix data loss bugs from previous release, which affect saving stars, polygons, spirals and 3D boxes in SVG&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inkscape.org/news/2023/12/01/Inkscape-1-3-2-solves-data-loss-bug/ |title=Inkscape 1.3.2 solves data loss bug in previous release}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|1.4}} || ၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ || Filter gallery, modular grids, improvements to swatches dialog and palette file handling, unified font browser preview &lt;ref name=&quot;Inkscape_1.4&quot;&gt;{{cite web |title=Inkscape launches version 1.4, with powerful new accessible and customizable features |website=Inkscape.org |date=2024-10-13 |url=https://inkscape.org/news/2024/10/13/inkscape-launches-version-14-powerful-new-accessib/ |access-date=2024-10-13 |archive-date=19 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241019170600/https://inkscape.org/news/2024/10/13/inkscape-launches-version-14-powerful-new-accessib/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inkscape_1.4_ReleaseNotes&quot;&gt;{{cite web &lt;!-- |last1=Name |first1=Human --&gt; |title=Inkscape 1.4 Release Notes |website=Inkscape.org |date=2024-10-13 |url=https://inkscape.org/doc/release_notes/1.4/Inkscape_1.4.html |access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|o|1.4.1}} || – || Planned but not released due to significant late-breaking  bug with new features later folded into version{{nbsp}}1.4.2{{nnbsp}}&lt;ref name=&quot;Inkscape_1.4.2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Inkscape_1.4.1_ReleaseNotes&quot;&gt;
{{cite web
  &lt;!-- | last1 = Name | first1 = Human --&gt;
 | title = Inkscape 1.4.1 Release Notes
 | date =
 | website = Inkscape.org
 | url = https://inkscape.org/release/inkscape-1.4.1/
 | access-date = 2025-05-13
 }}
&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|c|1.4.2}} || ၁၂ မေ ၂၀၂၅ || Maintenance and bugfix release with some new minor features{{nnbsp}}&lt;ref name=&quot;Inkscape_1.4.2&quot;&gt;
{{cite web
  &lt;!-- | last1 = Name | first1 = Human --&gt;
 | title = 2-in-1 release – Inkscape 1.4.2 is out!
 | date = 2025-05-12
 | website = Inkscape.org
 | url = https://inkscape.org/news/2025/05/12/2-in-1-release-inkscape-142-is-out/
 | access-date = 2025-05-13
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inkscape_1.4.2_ReleaseNotes&quot;&gt;
{{cite web
  &lt;!-- | last1 = Name | first1 = Human --&gt;
 | title = Inkscape 1.4.2 Release Notes
 | date = 2025-05-12
 | website = Inkscape.org
 | url = https://inkscape.org/release/inkscape-1.4.2/
 | access-date = 2025-05-13
 }}
&lt;/ref&gt;
|-
| {{Version|p|1.5}} || – || Development snapshot available from Inkscape, release schedule not announced {{as of|2025|may|13|lc=y}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; |{{Version|l|show=110101}}
|}

== ပြခန်း ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Inkscape ဆော့ဖ်ဝဲမြင်ကွင်း Screenshot များ&quot;&gt;
File:Inkscapesplash.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inkscapesplash.png|Splash page for v0.45
File:Inkscapemain.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inkscapemain.png|Main window
File:Openinkscape.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Openinkscape.png|File menu
File:Inkscape_1.2_Screenshot_On_Xubuntu_20.04.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inkscape_1.2_Screenshot_On_Xubuntu_20.04.png|Edited an old SVG File
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Inkscape ဖြင့် ဖန်တီးထားသော ဂရပ်ဖစ်များ&quot;&gt;
File:Spain.Girona.Catedral.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spain.Girona.Catedral.svg|Cathedral plan
File:Playstation3vector.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Playstation3vector.svg|[[:en:PlayStation_3|PlayStation 3]]
File:Floral_01_nevit.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Floral_01_nevit.svg|Floral drawing
File:Stardesconfied.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stardesconfied.svg|Simple Smile
File:Mahuri.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mahuri.svg|Manga drawing
File:Silversmith-inkscape.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Silversmith-inkscape.svg|Raster to vector comparison
File:DeliveryVehicle-B.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DeliveryVehicle-B.svg|Delivery vehicle
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

== ပြင်ပလင့်များ ==
{{Commons}}

* {{Official website}}

[[ကဏ္ဍ:ဝင်းဒိုး ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:Mac ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၀၃ ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:C++ ဖြင့် ရေးသားထားသော အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ နှင့် ရင်းမြစ် လွတ်လပ်စွာ ရယူအသုံးပြုနိုင်သော ဆော့ဝဲလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:စကေးချနိုင်သော ဗက်တာ ဂရပ်ဖစ်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးဖြင့် အသုံးပြုနိုင်သော အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ အသုံးပြုနိုင်သော ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ အသုံးပြုနိုင်သော ဂရပ်ဖစ် ဆော့ဝဲလ်]]
[[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ အသုံးပြုနိုင်သော ဗက်တာ ဂရပ်ဖစ် တည်းဖြတ်ရေး ဆော့ဝဲလ်]]</text>
      <sha1>47mgkhyhjqz2u37kad3pjb7ui0pmhzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဆိုတောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>272859</id>
    <revision>
      <id>1051584</id>
      <parentid>908369</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T08:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9709" sha1="edqv1ejhzt51iba5t0uycpi5yu5sa9m" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| fetchwikidata = ALL
| name = အဆိုတောင်
| native_name = 
| native_name_lang = 
| other_name = အဆိုမီးတောင်
| prominence = 
| prominence_ref = 
| map = Kyushu#Japan Kumamoto Prefecture#Japan
| map_caption = 
| map_size = 280
| label_position = 
| location = [[Kyushu]], Japan
| coordinates = {{coord|32|53|04|N|131|06|14|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| topo = 
| type = [[Somma volcano]] in [[Caldera]] complex
| age = 
| last_eruption = 20 October 2021 - Present
| first_ascent = 
| easiest_route = 
}}

'''အဆိုတောင်''' (阿蘇山, Aso-san) သည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အကြီးမားဆုံးသက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသည့် မီးတောင်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် တစ်ကမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာအနေဖြင့်လည်း အကြီးမားဆုံး သက်ဝင်လှုပ်ရှားနေသည့် မီးတောင်များထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤတောင်သည် ခုမမိုတိုစီရင်စုရှိ အဆိုခုဂျူးအမျိုးသားဥယျာဉ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဤတောင်၏ အမြင့်ဆုံးနေရာဖြစ်သည့် &quot;တခဒခဲ&quot; သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၁၅၉၂ မီတာ (၅၂၂၃ ပေ) ရှိသည်။ ဤတောင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလှဆုံး တောင် ၁၀၀ စာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။

[[File:Aso Caldera 3D 2012.jpg|thumb|left|[[Aso Caldera]]]]
[[File:Aso Caldera, Central Cone.jpg|thumb|Central Cone]]
[[File:Mount Nakadake from East Hill of Kusasenrigahama.JPG|thumb|နခတောင် (နခမီးတောင်)]]
[[File:Mount-Aso-Naka-dake.jpg|thumb|ရေခိုးရေငွေ့များထွက်နေသည့် မီးတောင်ဝ]]

==ခရီးသွားလာမှု==
ရှေးယခင်ကာလကတည်းက ဤတောင်နေရာကို အလေးအမြတ်ထားရာနေရာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ဤတောင်သည် အလေးအမြတ်ပြုရာနှင့် တရားလေ့ကျင့်ရာနေရာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ကာလတွင် လက်ရှိ အဆိုဘူတာအနီးရှိ Bauchuu မှတဆင့်သွားရသည့် တောင်တက်လမ်းတစ်ခုသာ ရှိခဲ့သည်။

မဲဂျိခေတ်တွင် နိုင်ငံခြားခရီးသွားများသည် အဆိုတောင်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် လေ့လာသုတေသနပြုရန် ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ တောင်၏ တောင်ဘက်ရှိ တောင်တက်လမ်းအသစ်သည် လူသိများလာပြီး ပြည်တွင်းမှ ခရီးသွားများလည်း ပိုမို၍ များပြားလာခဲ့သည်။

တိုင်းရှောခေတ်တွင် မိယဂျိရထားလိုင်းကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် နှစ်စဉ် ခရီးသွားဦးရေသည် တစ်သိန်းကျော်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် အဆိုအမျိုးသားဥယျာဉ်ကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။

တောင်ခြေတွင် ခရီးသွားများအတွက် အပန်းဖြေရန်နေရာအမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ခုဆဆန်းရိဂဟမ (Kusasenrigahama) တွင် မြင်းစီးရန် နေရာရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://japantravel.navitime.com/en/area/jp/spot/02301-1600310/|title=Aso Kusasenri horseback riding club Details / Explore{{!}} Japan Travel by NAVITIME - Japan Travel Guides, Maps, Transit Search and Route Planner|website=japantravel.navitime.com|access-date=2020-02-14|archive-date=3 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603004919/https://japantravel.navitime.com/en/area/jp/spot/02301-1600310/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် စက်ဘီး၊ ဟယ်လီကော်ပတာများဖြင့် စီးနင်းကာ လှည့်လည်နိုင်သေးသည်။

===ကေဘယ်ကား===
၁၉၅၈ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ကေဘယ်ကားစနစ်ကို စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းစနစ်ဖြင့် တောင်သို့ ရောက်ရှိနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ဤစနစ်ကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင် နောက်ဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပြေးဆွဲခဲ့ပြီး ထို့နောက်တွင် မီးတောင်အန္တရာယ်မြင့်မားလာသည့်အတွက် ပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ်များတွင် မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုများနှင့် မီးတောင်ပြာများကြောင့် ကေဘယ်ကားစနစ်သည် ပျက်စီးခဲ့သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင်မူ အလုံးစုံ ပျက်စီးခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလမှ စတင်ကာ မီးတောင်ဝတည်ရှိရာ မူလဂိတ်စခန်းသို့ အသွားအပြန် ဘတ်စကားများဖြင့် ပြေးဆွဲဝန်ဆောင်မှုပေးလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kyusanko.co.jp/aso/business/|title=料金・営業案内｜阿蘇山火口シャトル|language=ja|website=www.kyusanko.co.jp|access-date=2023-03-15}}&lt;/ref&gt;

===ရေပူစမ်း===
အဆိုတောင်သည် မီးတောင်ဖြစ်သည့်အတွက်ကြောင့် ရေပူစမ်းနေရာများဖြစ်သည့် [[အွန်းဆန်း]] (onsen) များ များစွာ ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် အုချိနိုမခိ၊ အဆိုအခမိဇု၊ ခုရိုခဝ ကဲ့သို့သော နေရာများ ဖြစ်သည်။

==တောင်တက်ခြင်း==
တောင်ထိပ်နှင့် မီးတောင်ဝသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည့် တောင်တက်လမ်းများစွာ ရှိသည်။ နခဒခဲ (Nakadake) တောင်တက်လမ်းသည် တောင်၏ အမြင့်ဆုံးထိပ်သို့ရောက်ရှိနိုင်သည့်လမ်းဖြစ်ပြီး ဓာတ်ငွေ့များနှင့် အနီးကပ်ဆုံးသို့ရောက်ရှိနိုင်ပြီး မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုအမြင့်ဆုံးနေရာလည်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော တောင်ပတ်ချာလည်မှ တက်ရောက်ရသည့်လမ်းများသည်လည်း မြေပြင်အနေအထားကွာခြားသဖြင့် မြင်ရသည့် မြင်ကွင်းများ၊ မြက်ခင်းပြင်ရှုခင်းများသည်လည်း ကွာခြားသည်။ နခိုဒခဲလမ်းကြောင်းမှလွဲ၍ အခြားသော လမ်ကြောင်းအားလုံးသည် ပြတိုက်တည်ရှိရာဘတ်စကားမှတ်တိုင်မှတဆင့် တက်ရောက်နိုင်ကြသည်။

==ပြင်ပလင့်များ==
{{commons category|Mount Aso}}
{{wikivoyage|Mount Aso}}
* [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/fukuoka/503_Asosan/503_index.html Asosan] - Japan Meteorological Agency {{in lang|ja}}
* [http://www.data.jma.go.jp/svd/vois/data/tokyo/STOCK/souran_eng/volcanoes/084_asosan.pdf Asosan: National catalogue of the active volcanoes in Japan] - Japan Meteorological Agency
* [https://gbank.gsj.jp/volcano/Act_Vol/aso/index-e.html Aso Volcano] - Geological Survey of Japan
* [http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=282110 Asosan] - Smithsonian Institution: Global Volcanism Program
* [http://www.aso-geopark.jp/en/about/ Aso Geopark]
{{100 Famous Japanese Mountains}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ တောင်များ]]</text>
      <sha1>edqv1ejhzt51iba5t0uycpi5yu5sa9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ခရမ်းမြို့နယ်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289832</id>
    <revision>
      <id>1051557</id>
      <parentid>1045443</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်]] စာမျက်နှာကို [[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ခရမ်းမြို့နယ်)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1045442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922" sha1="pyljplvy54dfzyr3q3vpw010ttji3c5" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်''' သည် [[ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ခရမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ကန်ညီနောင်ရွာ၊ ခရမ်းမြို့နယ်|ကန်ညီနောင်ရွာ]] ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလတွင် ကျောင်းသား ၂၄၂ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/kayan-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကျောင်းများ]]


{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>pyljplvy54dfzyr3q3vpw010ttji3c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290918</id>
    <revision>
      <id>1051578</id>
      <parentid>1050388</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T06:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1051578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53544" sha1="9nivlrj10q9hlvg6ibzofl2e84nzk3v" xml:space="preserve">[[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] သက်သေပြခြင်း (mathematical proof) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက် (mathematical statement) တစ်ခုအတွက် ကောက်ချက်ချ ဆွေးနွေးချက် (deductive argument) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖော်ပြထားသော ယူဆချက်များ (assumptions) က ကောက်ချက်တစ်ခုကို ယုတ္တိဗေဒနည်းကျ (logically) သေချာစေကြောင်း ပြသသည်။ ယင်းသက်သေပြခြင်းသည် အမှန်တရားကို တည်ဆောက်ရန် ပုံစံတကျ (formal) ယန္တရားတစ်ခုအနေဖြင့် ဆောင်ရွက်ပြီး သင်္ချာသုတေသနစာတမ်းများ၏ အဓိကအသက်သွေးကြောအဖြစ် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; 

ကျိုးကြောင်းဆီလျော်သော မျှော်လင့်ချက် (reasonable expectation) ကိုသာ တည်ဆောက်ပေးသည့် လက်တွေ့စမ်းသပ်မှုဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်များ (empirical arguments) သို့မဟုတ် ပြည့်စုံလွှမ်းခြုံမှုမရှိသော (non-exhaustive) ဆင့်ကဲနည်းဖြင့် စဉ်းစားဆင်ခြင်မှုများနှင့် (inductive reasoning) မတူဘဲ သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများသည် ပြည့်စုံလွှမ်းခြုံမှုရှိသည် (exhaustive)။ ထို့အပြင် ၎င်းတို့သည် ပကတိ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ သေချာမှုကို (logical certainty) ခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်ပေးသည်။ ဤအချက်နှင့် ပတ်သက်၍ သင်္ချာပညာနှင့် ရူပဗေဒပညာတို့အကြား ကြီးမားသော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်တစ်ခု တည်ရှိသည်။ သင်္ချာပညာရှင်များသည် တိကျသော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများကို တောင်းဆိုကြသည်။ သို့သော် ရူပဗေဒပညာရှင်များသည် များသောအားဖြင့် အလွန်ယုံကြည်လက်ခံနိုင်ဖွယ်ရှိသော်လည်း တိကျသေချာမှုမရှိသော (nonrigorous) ဆွေးနွေးချက်များဖြင့်ပင် ကျေနပ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; 

သို့သော်လည်း တိကျသေချာမှုမရှိသော ရူပဗေဒဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်များမှတစ်ဆင့် ကနဦး တွေ့ရှိခဲ့သော အရာများအတွက် တိကျသေချာသော (rigorous) သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများကို ရှာဖွေခြင်းသည် သာမန် အသေးစိတ်လွန်းသော လုပ်ရပ်သက်သက် မဟုတ်ပေ။ ၎င်းသည် သန့်စင်သင်္ချာ (pure mathematics) နယ်ပယ်တွင် လုံးဝအသစ်ဖြစ်သော တွေ့ရှိချက်များကို မကြာခဏ အစပျိုးပေးလေ့ရှိသည့် ခက်ခဲသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ယုံကြည်လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိသော ဆွေးနွေးချက်တစ်ခုကို ပုံစံတကျ အဆင့်များအဖြစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလိုက်ခြင်းက များသောအားဖြင့် ဖုံးကွယ်နေသော အမှားတစ်ခုကို ဖော်ထုတ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် ယင်းဆွေးနွေးချက်သည် မည်သည့်အတွက်ကြောင့် မှန်ကန်နေရကြောင်းကို အတိအကျ ရှင်းလင်းပေးခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt;

သက်သေပြခြင်းတိုင်းကို [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]] (axioms) ဟုခေါ်သော အခြေခံကျပြီး အလိုအလျောက် ထင်ရှားနေသည့် ယူဆချက်များနှင့် လူအများလက်ခံထားသော ကောက်ချက်ချခြင်း စည်းမျဉ်းများကို (rules of inference) သာ အသုံးပြု၍ သဘောတရားရေးရာအရ တည်ဆောက်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |edition=Third |year=2005 |publisher=Academic Press |page=3}}; {{cite book |author1=Clapham, C. |author2=Nicholson, J.N. |title=The Concise Oxford Dictionary of Mathematics, Fourth edition}}; {{cite book|title=Discrete Mathematics with Proof |date=July 2009 |first=Eric |last=Gossett |page=86 |publisher=John Wiley &amp; Sons}}&lt;/ref&gt; ဤသို့ ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် သင်္ချာပညာရှင်များသည် သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ၏ (mathematical structures) နယ်ပယ်နှင့် နယ်နိမိတ်များကို ဖော်ပြရန် [[အစု|အစုများကို]] (sets) အခြေခံ ဝေါဟာရများအဖြစ် မှီခိုကြသည်။ ယင်းအချိန်တွင် ယုတ္တိဗေဒ (logic) သည် အဓိပ္ပာယ်များကို ပိုင်းခြားစိတ်ဖြာရန်နှင့် အချက်အလက်သစ်များကို အဓိပ္ပာယ် ဝေခွဲမရဖြစ်မှုမရှိဘဲ ကောက်ချက်ချရန်အတွက် အခြေခံ သဒ္ဒါအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; 

အဆင့်မြင့် သင်္ချာနယ်ပယ်တွင် မှန်ကန်ကြောင်း အတည်ပြုထားသော ဖော်ပြချက်များကို တိကျသော အမှန်တရား အဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံ (hierarchy) အတွင်းသို့ စနစ်တကျ စီစဉ်ထားသည်။ ထိုဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကကျ၍ အရေးပါသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်ကို သီအိုရမ် (theorem) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အရေးပါသော်လည်း အနည်းငယ် အရေးပါမှု လျော့နည်းသော အမှန်တရားများကို အဆိုများ (propositions) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; ပိုမိုကြီးမားသော သီအိုရမ်တစ်ခုကို သက်သေပြရန် အဓိက အထောက်အကူပြုရန် ရည်ရွယ်၍ အမှန်တရား ဖော်ပြချက်တစ်ခုကို တည်ဆောက်သောအခါ ၎င်းကို အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (lemma) ဟု လူသိများသည်။ ထို့အပြင် သီအိုရမ်တစ်ခု၏ သိသာထင်ရှားလုနီးပါးဖြစ်သော အကျိုးဆက်ကို အကျိုးဆက်သီအိုရမ် (corollary) ဟု သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; သင်္ချာဆိုင်ရာ အဆိုတစ်ခုသည် မှန်ကန်သည်ဟု အခိုင်အမာ ယုံကြည်ထားသော်လည်း တိကျသေချာစွာ သက်သေမပြရသေးပါက ၎င်းကို ယူဆချက် (conjecture) ဟု ရည်ညွှန်းသည်။ ၎င်းကို လက်တွေ့အသုံးပြုသော ယူဆချက်တစ်ခုအဖြစ် မကြာခဏ အသုံးပြုပါက အဆိုပြုယူဆချက် (hypothesis) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mathematical Proofs - Department of Mathematics at UTSA |url=https://mathresearch.utsa.edu/wiki/index.php?title=Mathematical_Proofs |website=mathresearch.utsa.edu}}&lt;/ref&gt;

စံပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ လက်တွေ့လုပ်ငန်းစဉ်တွင် သက်သေပြခြင်းများကို သဘာဝဘာသာစကား (natural language) ကို အသုံးပြုလျက် တိကျသေချာသော သာမန် ယုတ္တိဗေဒ (informal logic) ဖြင့် ရေးသားကြသည်။ ၎င်းသည် အလှတရားရှုထောင့်မှ အကဲဖြတ်ခြင်းနှင့် လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းဆိုင်ရာ တိကျသေချာမှု စံနှုန်းများအတွက် နေရာချန်ထားပေးသည်။ သို့သော်လည်း အလွန်အထူးပြုထားသော သက်သေပြခြင်း သီအိုရီ (proof theory) နယ်ပယ်တွင် ပုံစံတကျ သက်သေပြခြင်း (formal proof) တစ်ခုဆိုသည်မှာ ပုံစံတကျ သင်္ကေတပြ ဘာသာစကားဖြင့် (formal symbolic language) ရေးသားထားသော စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပုံသေနည်းများ၏ (well-formed formulas) [[ကိန်းစဉ်|ကိန်းစဉ်တစ်ခု]]ဖြစ်ကြောင်း တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ထိုနေရာတွင် နောက်ဆက်တွဲ ပုံသေနည်းတစ်ခုစီသည် ယင်း၏ရှေ့မှ ပုံသေနည်းများ၏ တိုက်ရိုက် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အကျိုးဆက် (logical consequence) တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{citation|title=Handbook of Proof Theory|volume=137|series=Studies in Logic and the Foundations of Mathematics|editor-first=Samuel R.|editor-last=Buss|publisher=Elsevier|year=1998|contribution=An introduction to proof theory|pages=1–78|first=Samuel R.|last=Buss}}&lt;/ref&gt; 

သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများမှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော အဆိုများ၏ အခြေခံ သဘာဝတရားသည် ဒဿနိကဗေဒဆိုင်ရာ ငြင်းခုံမှုများကိုလည်း ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ အီမန်နျူရယ် ကန့်တ် (Immanuel Kant) က သင်္ချာဆိုင်ရာ အမှန်တရားများ သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ချက်များသည် ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံမတိုင်မီသိ အဆိုများ (synthetic a priori propositions) ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် သက်သေပြခြင်းများကိုယ်တိုင်၏ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ခြင်းများ (logical derivations) သက်သက် မဟုတ်ပေ။ ယင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ဝီလတ် ဗန် အော်မန် ကွိုင်း (Willard Van Orman Quine) သည် သူ၏ ၁၉၅၁ ခုနှစ် စာတမ်းဖြစ်သော &quot;အတွေ့အကြုံဝါဒ၏ အစွဲအလမ်းနှစ်ခု&quot; တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ (analytic) အဆိုများနှင့် ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ (synthetic) အဆိုများအကြား ခြားနားချက်ဆိုသည်မှာ အဆုံးစွန်အားဖြင့် လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိကြောင်း ထင်ရှားစွာ စောဒကတက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf|title=Two Dogmas of Empiricism|last=Quine|first=Willard Van Orman|date=1961|website=Universität Zürich – Theologische Fakultät|page=12|access-date=25 August 2026|archive-date=14 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214190419/http://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ကတ် ဂိုဒယ် (Kurt Gödel) ၏ မပြည့်စုံမှု သီအိုရမ်များ (incompleteness theorems) ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက်ပိုင်းတွင် သင်္ချာဆိုင်ရာ အမှန်တရားနှင့် သက်သေပြနိုင်စွမ်း (provability) တို့သည် တစ်ထပ်တည်းမကျကြောင်းကို လူသိများသော ဒဿနိကဗေဒဆိုင်ရာ အချက်အလက်အဖြစ် လက်ခံလာကြသည်။ ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှုရှိသော (consistent) နဂိုမှန်အဆို စနစ် (axiomatic system) တွင်မဆို သက်သေပြ၍မရသော သို့မဟုတ် ချေပ၍မရနိုင်သော အမှန်တရား ဖော်ပြချက်များ ပါဝင်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; ဤသို့ ဆုံးဖြတ်၍မရနိုင်သော (undecidable) ဖော်ပြချက်များ လက်တွေ့ တည်ရှိနေသော်လည်း သင်္ချာပညာရှင်များ၏ နေ့စဉ်လုပ်ငန်းခွင်အပေါ် များစွာ သက်ရောက်မှု မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့ တွေ့ကြုံရသော ဖော်ပြချက် အများစုသည် ဆုံးဖြတ်၍ရနိုင်သော (decidable) အရာများ ဖြစ်လေ့ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဝေါဟာရရင်းမြစ် (History and Etymology) ==

&quot;သက်သေပြခြင်း&quot; ဟူသော စကားလုံးသည် လက်တင်စကားလုံး &quot;probare&quot; မှ ဆင်းသက်လာပြီး &quot;စစ်ဆေးရန်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယင်းစကားလုံးသည် အချက်အလက်များကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် သက်သေထွက်ဆိုချက်၏ ယုံကြည်နိုင်စွမ်း သို့မဟုတ် အာဏာကို ရည်ညွှန်းသော တရားဥပဒေဆိုင်ရာ ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်မှု အယူအဆနှင့် ဘာသာစကားအရ ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Emergence of Probability: A Philosophical Study of Early Ideas about Probability, Induction and Statistical Inference |first=Ian |last=Hacking |publisher=Cambridge University Press |year=1984}}; &quot;proof&quot; New Shorter Oxford English Dictionary, 1993, OUP, Oxford.&lt;/ref&gt; သမိုင်းကြောင်းအရ အတွေ့အကြုံအရ မှန်းဆထားသော နည်းလမ်းများ (heuristics) နှင့် ဥပမာများကို အသုံးပြုသည့် ယုံကြည်နိုင်ဖွယ် ဆွေးနွေးချက်များသည် (plausibility arguments) တိကျသော [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] သက်သေပြခြင်းများထက် စော၍ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ကောက်ချက်တစ်ခုကို သရုပ်ပြသခြင်းဟူသော အယူအဆသည် မြေတိုင်းတာခြင်းနှင့် ကနဦး ဂျီဩမေတြီ (geometry) ရှိ လက်တွေ့ ပြဿနာများမှ အစပြုခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The development of logic |first1=William |last1=Kneale |first2=Martha |last2=Kneale |date=May 1985 |page=3 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းကို ဘာသာရပ်တစ်ခုအနေဖြင့် တိကျသေချာစွာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာစေမှုသည် အဓိကအားဖြင့် ရှေးဟောင်း ဂရိသင်္ချာ၏ ရလဒ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုဖွံ့ဖြိုးမှုတွင် သေးလ်စ် (Thales) နှင့် ခီအော့စ် ကျွန်းသား ဟစ်ပိုကရေးတီးစ် (Hippocrates of Chios) ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်များ၏ ကနဦး လမ်းပြ ရှေ့ဆောင် ပါဝင်အားဖြည့်မှုများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01281050/document|title=The genesis of proof in ancient Greece The pedagogical implications of a Husserlian reading|last1=Moutsios-Rentzos|first1=Andreas|last2=Spyrou|first2=Panagiotis|date=February 2015|website=Archive ouverte HAL}}&lt;/ref&gt; ရှေးဟောင်း ပိုက်သာဂိုရပ်စ် ကျောင်းတော်သားများသည် နှစ်၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) သည် [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း]] (irrational number) ဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုရန်အတွက် ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှုဖြင့် သက်သေပြခြင်း (proof by contradiction) ဆိုင်ရာ ကနဦး နည်းလမ်းများကိုလည်း လမ်းသစ်ဖောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; ဘီစီ ၃၀၀ ခန့်တွင် ယူကလစ်ဒ် (Euclid) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်း လက်တွေ့လုပ်ငန်းစဉ်ကို ကြီးမားစွာ တော်လှန်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ သူ၏ ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးချက်များသည် အလွန်ထူးခြားစွာ ရေရှည်တည်တံ့မှုရှိပြီး ၎င်းတို့ကို ယနေ့တိုင်အောင် လုံးဝယုံကြည်လက်ခံနိုင်ဖွယ် သရုပ်ပြသချက်များအဖြစ် လက်ခံထားကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; ယူကလစ်ဒ်သည် [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုဆိုင်ရာ]] နည်းလမ်းကို (axiomatic method) စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မရှိသော ဝေါဟာရများနှင့် အလိုအလျောက် ထင်ရှားနေသည့် နဂိုမှန်အဆိုများမှ စတင်ကာ သီအိုရမ်များကို ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ လှည့်လည်နေမှုများ (circular reasoning) မပါဘဲ စနစ်တကျ ကောက်ချက်ချသည်။ ဤမိတ်ဆက်မှုကို သူ၏ လက်ရာမွန်ဖြစ်သော Euclid's Elements စာအုပ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ အဆိုပါ စာအုပ်သည် ၂၀ ရာစုတိုင်အောင် အနောက်တိုင်း ပညာရေး၏ အခြေခံအုတ်မြစ်အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=An Introduction to the History of Mathematics (Saunders Series) |first=Howard W. |last=Eves |edition=6th |date=January 1990 |page=141 |publisher=Cengage}}; {{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; သို့သော် သူ၏ ပြိုင်မျဉ်း ကြိုတင်အဆိုသည် (parallel postulate) သူ၏ အခြား နဂိုမှန်အဆိုများကဲ့သို့ ပင်ကိုသိစိတ်အရ သေချာမှုမျိုး မရှိခဲ့ပေ။ ယင်းကြောင့် ပရိုကလပ်စ် (Proclus)၊ ဂျီရိုလာမို ဆက်ချယ်ရီ (Gerolamo Saccheri) နှင့် အေဒရီယန်-မာရီ လီဂျန်ဒါ (Adrien-Marie Legendre) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင် ကျန်ရှိနေသော အခြေခံ နဂိုမှန်အဆိုများကိုသာ အသုံးပြု၍ ၎င်းကို သီအိုရမ်တစ်ခုအဖြစ် သက်သေပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထိုကြိုးပမ်းမှုများသည် အဆုံးစွန်အားဖြင့် အမှားအယွင်းများသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt;

ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာပြီးနောက် အလယ်ခေတ် အစ္စလာမ့် သင်္ချာပညာတွင် ထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများ ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ၁၀ ရာစု အီရတ် သင်္ချာပညာရှင် အယ်လ်-ဟာရှီမီ (Al-Hashimi) သည် အီရာရှင်နယ်ကိန်းများနှင့် ပတ်သက်သော အဆိုများကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ (algebraically) သက်သေပြခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်-ကာရာဂျီ (Al-Karaji) သည် သက္ကရာဇ် ၁၀၀၀ ခန့်တွင် ဂဏန်းသင်္ချာ [[ကိန်းစဉ်တန်း|ကိန်းစဉ်တန်းများအတွက်]] (arithmetic progressions) ဆင့်ကဲနည်းဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများကို (inductive proofs) ပုံစံတကျ မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{citation|last=Matvievskaya|first=Galina|year=1987|title=The Theory of Quadratic Irrationals in Medieval Oriental Mathematics|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|volume=500|issue=1|pages=253–277 [260]}}&lt;/ref&gt; ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်း ကာလများအရောက်တွင် ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) နှင့် ဂေါ့တ်လော့ဗ် ဖရေးဂါး (Gottlob Frege) ကဲ့သို့သော သင်္ချာပညာရှင်များ ဦးဆောင်သည့် &quot;ပုံစံတကျ ဖြစ်စေခြင်းဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲ&quot; (formalist shift) တစ်ခု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် သက်သေပြခြင်းများကို လက်တွေ့စမ်းသပ် လေ့လာမှုများမှ အမှီအခိုကင်းစွာ အတည်ပြုနိုင်သော သီးသန့် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ တည်ဆောက်မှုများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ သူတို့သည် ပုံကြမ်းများနှင့် အမြင်အာရုံဆိုင်ရာ ပင်ကိုသိစိတ် (visual intuition) အပေါ် မှီခိုအားထားမှုကို ဖယ်ရှားခဲ့ပြီး သင်္ကေတနည်းလမ်းများဖြင့် ဝါကျတည်ဆောက်ပုံများကို စစ်ဆေးခြင်းများ (syntactical checks) အား အစားထိုး အသုံးပြုလာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt;

== ထင်ရှားသော သက်သေပြခြင်း နည်းလမ်းများ (Prominent Methods of Proof) ==

ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တစ်လျှောက် [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာရှင်များသည်]] ဖော်ပြချက်များကို သက်သေပြရန်အတွက် ခိုင်မာအားကောင်းသော နည်းလမ်းပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ တိုက်ရိုက် သက်သေပြခြင်း (direct proof) နည်းလမ်းသည် ယူဆချက်တစ်ခု မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆထားပြီး ယင်းနောက် ယုတ္တိဗေဒ၊ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များနှင့် ယခင် သီအိုရမ်များကို အသုံးချကာ ကောက်ချက်ကို မှန်ကန်စေရန် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |edition=Third |year=2005 |publisher=Academic Press |page=20}}&lt;/ref&gt; ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှု (logical implication) တစ်ခုကို အောင်မြင်စွာ သက်သေပြရာတွင် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးသည် &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; ကြားတွင် သိသာထင်ရှားသော အကြောင်းကျိုးဆက်စပ်မှု ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; မှန်ကန်ပြီး တစ်ချိန်တည်းမှာပင် &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; မှားယွင်းနေနိုင်သည့် ဖြစ်နိုင်ခြေကိုသာ ဖယ်ရှားပစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤသက်ရောက်မှုမှာ ဥပမာအားဖြင့် အကယ်၍ &lt;math&gt;P&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟူသော ပုံစံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; အကယ်၍ ယူဆချက်သည် ယုတ္တိဗေဒအရ ထပ်တူညီသော ကွဲပြားသည့် နည်းလမ်းများစွာဖြင့် ထွက်ပေါ်လာနိုင်ပါက စာရေးသူများသည် များသောအားဖြင့် အခြေအနေတစ်ခုကိုသာ သက်သေပြလေ့ရှိသည်။ ထို့နောက် ကျန်ရှိသောအခြေအနေများကို ထိရောက်စွာ လွှမ်းခြုံနိုင်ရန် &quot;ယေဘုယျကျမှုကို မဆုံးရှုံးစေဘဲ&quot; (without loss of generality) ဟူသော စကားစုကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ယူဆချက်တစ်ခုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ခက်ခဲနေပါက သင်္ချာပညာရှင်များသည် ဆန့်ကျင်ဘက်အဆိုဖြင့် သက်သေပြခြင်းကို (contrapositive proof) အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် အခြေအနေပေး ဖော်ပြချက်တစ်ခုနှင့် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) တို့အကြားရှိ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုကို (logical equivalence) အသုံးချခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt;

တည်ရှိမှုဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများကို ပွင့်လင်းစွာ ဖော်ပြခြင်းနှင့် သွယ်ဝိုက်၍ ပြသခြင်းဟူ၍ အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်သည်။ ပွင့်လင်းစွာ ဖော်ပြသော၊ တစ်နည်းအားဖြင့် တည်ဆောက်နိုင်သော သက်သေပြခြင်းများသည် (explicit or constructive proofs) တည်ရှိကြောင်း သက်သေပြမည့် အတိအကျ သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုကို (mathematical object) တိုက်ရိုက် ဖော်ပြခြင်း သို့မဟုတ် တည်ဆောက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ကြသည်။ သို့သော် သွယ်ဝိုက်သော၊ တစ်နည်းအားဖြင့် တည်ဆောက်၍မရသော သက်သေပြခြင်းများသည် (indirect or nonconstructive proofs) အရာဝတ္ထုတစ်ခု မတည်ရှိပါက ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဟု သက်သေပြခြင်းဖြင့်သာ အဆိုပါ အရာဝတ္ထု တည်ရှိကြောင်းကို အတည်ပြုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; တည်ဆောက်၍မရသော သက်သေပြခြင်းများသည် များသောအားဖြင့် &quot;ကြားကိန်းဖယ်ရှားခြင်း နိယာမ&quot; (law of the excluded middle) ဟုခေါ်သော ပုံစံတကျ ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်း သို့မဟုတ် [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (axiom of choice) တို့အပေါ် ကြီးမားစွာ မှီခိုလေ့ရှိသည်။ ထိုရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုသည် တိကျစွာ သတ်မှတ်မထားသော ရွေးချယ်မှုများကို အလိုရှိသလောက် အရေအတွက် ပြုလုပ်ခွင့်ပေးသည့် အစုတည်ဆောက်မှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; အကယ်၍ သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းတစ်ခုက ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုကို အသုံးပြုပါက သက်သေပြခြင်း၏ အဆိုပါ သီးခြားအပိုင်းသည် အလိုအလျောက် တည်ဆောက်၍မရသော ပုံစံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်မ သင်္ချာပညာရှင်များသည် ဤနဂိုမှန်အဆိုကို အသုံးပြုသည့်အခါ ဘာနာ-တာစကီး (Banach-Tarski) ဝိရောဓိ၏ သက်သေပြခြင်းတွင် တွေ့ရသည့်အတိုင်း ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ အချက်ပြခြင်းသည် ကောင်းမွန်သော အလေ့အကျင့်ဖြစ်ကြောင်း ယေဘုယျအားဖြင့် ယုံကြည်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt; တည်ဆောက်၍မရသော သက်သေပြခြင်းများကို ပင်မ သင်္ချာနယ်ပယ်တွင် အပြည့်အဝ လက်ခံထားသော်လည်း သင်္ချာပညာရှင်များသည် တည်ဆောက်နိုင်သော သက်သေပြခြင်းများကို ဆက်လက် ရှာဖွေလေ့ရှိကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက်တွေ့ တည်ဆောက်ပြခြင်းသည် ဖော်ပြချက်တစ်ခု မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြရုံသာမက ၎င်းသည် မည်သည့်အတွက်ကြောင့် မှန်ကန်နေရသနည်းဆိုသည့်အပေါ် ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော အတွင်းကျကျ ထိုးထွင်းသိမြင်မှုကို ပေးစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt;

[[သဘာဝကိန်း|သဘာဝကိန်းများ]] (natural numbers) ကဲ့သို့သော အနန္တအစုများ (infinite sets) နှင့် ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရာတွင် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းကို (mathematical induction) အသုံးပြုသည်။ ယင်းသည် အနန္တအစုတစ်ခုလုံးအတွက် ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို သက်သေပြရန် အနန္တအလျားရှိသော လဲကျနေသည့် ဒိုမီနိုတုံးများကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ပေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |edition=Third |year=2005 |publisher=Academic Press |page=46}}; {{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; ထပ်တူညီမှုများနှင့် လုပ်ဆောင်ရာတွင် အပိတ်ချိတ်တန်း ကောက်ချက်ချခြင်း (closed chain inference) နည်းလမ်းကို အသုံးပြုသည်။ ယင်းသည် စဉ်ဆက်မပြတ်သော၊ ကွင်းပိတ်သဏ္ဌာန်ရှိသည့် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများ၏ ချိတ်တန်းတစ်ခုကို သက်သေပြခြင်းဖြင့် ဖော်ပြချက်များ စုစည်းမှုတစ်ခု၏ အစုံလိုက် ထပ်တူညီမှုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Plaue |first1=Matthias |title=Mathematik für das Bachelorstudium I: Grundlagen und Grundzüge der linearen Algebra und Analysis |last2=Scherfner |first2=Mike |date=2019-02-11 |publisher=Springer-Verlag |pages=26}}; {{Cite book |last1=Struckmann |first1=Werner |title=Mathematik für Informatiker: Grundlagen und Anwendungen |last2=Wätjen |first2=Dietmar |date=2016-10-20 |publisher=Springer-Verlag |pages=28}}&lt;/ref&gt; ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများသည် (combinatorial proofs) ကွဲပြားသော ချဉ်းကပ်မှုတစ်ရပ်ကို အသုံးပြုသည်။ ၎င်းတို့သည် ရှုပ်ထွေးသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များသည် ရူပဆိုင်ရာ တကယ့်အရှိတရား တစ်ခုတည်းကိုပင် ကွဲပြားသော နည်းလမ်းများဖြင့် ရေတွက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း သရုပ်ပြသခြင်းဖြင့် ၎င်းဖော်ပြချက်များ ညီမျှကြောင်း သက်သေပြကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chewi |first=Sinho |last2=Wan |first2=Alvin |title=Combinatorial Proofs |url=https://math.berkeley.edu/~hhao/teaching/N55%20Summer%202024/CombProofs3.pdf}}; {{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt;

သင်္ချာနယ်ပယ်ရှိ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုတိုင်းသည် ဖော်ပြချက်တစ်ခု မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြရန် ရည်ရွယ်သည်မဟုတ်ပေ။ စကြဝဠာ သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်တစ်ခုကို ချေပရန်အတွက် စာရေးသူအနေဖြင့် တိကျသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာ (counterexample) တစ်ခုတည်းကိုသာ ပေးစွမ်းရန် လိုအပ်သည်။ သို့သော် တည်ရှိမှုဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်တစ်ခုကို ချေပခြင်းမှာမူ အလွန် တိကျသေချာရန် လိုအပ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စာရေးသူသည် ဖြစ်နိုင်သမျှ အခြေအနေတိုင်းအတွက် အဆိုပါ အခြေအနေ ပျက်ကွက်ကြောင်းကို သက်သေပြရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် [[ဖြစ်တန်စွမ်း|ဖြစ်တန်စွမ်းဆိုင်ရာ]] နည်းလမ်းများသည် (probabilistic methods) ခိုင်မာသော ဥပမာတစ်ခုကို မဖြစ်မနေ ညွှန်ပြရန်မလိုဘဲ တိကျသော ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုရှိသည့် အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ တိကျသေချာသော တည်ရှိမှုကို သက်သေပြရန်အတွက် ဖြစ်တန်စွမ်း သီအိုရီကို (probability theory) အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;Davis, Philip J. (1972), &quot;Fidelity in Mathematical Discourse: Is One and One Really Two?&quot; *American Mathematical Monthly* 79:252–63; Fallis, Don (1997), &quot;The Epistemic Status of Probabilistic Proof.&quot; *Journal of Philosophy* 94:165–86.&lt;/ref&gt; နောက်ဆုံးအနေဖြင့် သက်သေပြခြင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းကို လက်ရှိတွင် ကွန်ပျူတာ-အကူအညီဖြင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်းများက (computer-assisted proofs) စိန်ခေါ်လျက်ရှိသည်။ ၎င်းတို့သည် လူတစ်ဦးတည်းက လက်တွေ့ကျကျ အတည်ပြုရန် အလွန် ကြီးမားကျယ်ပြန့်လွန်းသော တွက်ချက်မှုများကို လုပ်ဆောင်ရန်နှင့် အတည်ပြုရန်အတွက် အလိုအလျောက် သီအိုရမ် သက်သေပြစနစ်များကို (automated theorem provers) အသုံးပြုကြသည်။ ဤအခြေခံလုပ်ထုံးလုပ်နည်းဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲကို အရောင်လေးမျိုး သီအိုရမ်၏ (four-color theorem) ပထမဆုံး သက်သေပြခြင်းက ထင်ရှားစွာ သရုပ်ပြသခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Steven G. Krantz. &quot;The History and Concept of Mathematical Proof.&quot; February 5, 2007; {{cite book |editor-last=Gowers |editor-first=Timothy |title=The Princeton Companion to Mathematics |year=2008 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-11880-2}}&lt;/ref&gt;

== သင်္ချာဆိုင်ရာ ရေးသားနည်းနှင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ ပုံစံချခြင်း (Mathematical Writing and Educational Formatting) ==

ဤသက်သေပြခြင်းများ၏ ယန္တရားများကို သင်ကြားပေးရန်အတွက် သင်ကြားရေးပညာသည် (pedagogy) တိကျသော ပုံစံချခြင်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများကို တိုးတက်ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ ရာစုနှစ် နှစ်ဆယ် အစောပိုင်း အမေရိကန် ဂျီဩမေတြီ စာသင်ခန်းများတွင် [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] ကောက်ချက်ချခြင်းကို တိုင်နှစ်ခုပါ သက်သေပြခြင်းမှတစ်ဆင့် (two-column proof) အလွန် ပုံစံတကျဖြစ်အောင် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Patricio G. |last=Herbst |title=Establishing a Custom of Proving in American School Geometry: Evolution of the Two-Column Proof in the Early Twentieth Century |journal=Educational Studies in Mathematics |volume=49 |issue=3 |year=2002 |pages=283–312}}; {{cite web|url=https://www.onemathematicalcat.org/Math/Geometry_obj/two_column_proof.htm |title=Introduction to the Two-Column Proof |author=Dr. Fisher Burns |website=onemathematicalcat.org |access-date=October 15, 2009}}&lt;/ref&gt; သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များကို ဘယ်ဘက်တိုင်တွင် အစဉ်လိုက် စာရင်းပြုစုထားသည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် မျဉ်းပြိုင်ဖြစ်သော ညာဘက်တိုင်က သက်ဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်တစ်ခုစီသည် မည်သည့်အတွက်ကြောင့် မှန်ကန်ကြောင်းကို မျှတစွာ ရှင်းပြပေးသည့် အတိအကျ အကြောင်းပြချက်ကို ပေးစွမ်းသည်။ ထိုအကြောင်းပြချက်များတွင် [[နဂိုမှန်အဆို]]၊ အဆိုပြုယူဆချက် သို့မဟုတ် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ခြင်း စသည်တို့ ပါဝင်သည်။

သို့သော် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် သင်္ချာနယ်ပယ်တွင် သက်သေပြခြင်းတစ်ခုသည် ညီမျှခြင်းများ၏ စာသားတန်းတစ်ခု သက်သက်မဟုတ်ပေ။ ၎င်းကို လူသားဖတ်ရှုသူအား ယုံကြည်လက်ခံလာစေရန် ရည်ရွယ်ရေးသားထားသော အလွန်စနစ်တကျ တည်ဆောက်ထားသည့် စာစီစာကုံးတစ်ပုဒ်ကဲ့သို့ သဘောထားကြသည်။ ထို့ကြောင့် စာရေးသူများသည် တိကျသော ရေးဟန်ဆိုင်ရာ သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများကို လိုက်နာကြသည်။ သက်သေပြခြင်းများကို ဖတ်ရှုသူအား ယုတ္တိဗေဒတစ်လျှောက် လမ်းညွှန်ပေးသည့် အပြန်အလှန် စကားပြောဟန်တစ်ခု ဖန်တီးရန်အတွက် ပထမနာမ်စား အများကိန်းဖြစ်သော (first-person plural) &quot;ကျွန်ုပ်တို့&quot; ကို အသုံးပြု၍ ရေးသားကြသည်။ သဒ္ဒါပိုင်းဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ် ဝေခွဲမရဖြစ်မှုများကို ရှောင်ရှားရန်အတွက် စာရေးသူများအား ဝါကျတစ်ကြောင်းကို သင်္ချာသင်္ကေတတစ်ခုဖြင့် မည်သည့်အခါမျှ မစတင်ရန် လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးထားသည်။ ထို့အပြင် သင်္ကေတများကို ကြိယာများအဖြစ် အသုံးပြုမည့်အစား သင်္ချာသင်္ကေတများကို သဘာဝဘာသာစကား စကားလုံးများဖြင့် ပိုင်းခြားရန်နှင့် သင်္ချာညီမျှခြင်းများကို စံ အင်္ဂလိပ်ဝါကျများကဲ့သို့ပင် ပုဒ်မများဖြင့် အတိအကျ ပုဒ်ဖြတ်ပုဒ်ရပ် ပြုလုပ်ရန်လည်း သင်ကြားပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |publisher=Richard Hammack |isbn=978-0-9894721-3-5}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist|2}}

[[ကဏ္ဍ:သင်္ချာယုတ္တိဗေဒ]]</text>
      <sha1>9nivlrj10q9hlvg6ibzofl2e84nzk3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မင်းထက် (သရုပ်ဆောင်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291018</id>
    <revision>
      <id>1051555</id>
      <parentid>1050650</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T03:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>115</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:သရုပ်ဆောင်_မင်းထက်.jpg|သရုပ်ဆောင်_မင်းထက်.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 August 2026.</comment>
      <origin>1051555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="3fnpoh94e24xle7s63zxl4hetoa5eyo" xml:space="preserve">{{Notability|person}}
[[File:သရုပ်ဆောင် မင်းထက်.png|thumb|right|၂၅၀px|Min Htet (Actor)]]
'''မင်းထက်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံသား ရုပ်ရှင်နှင့် ဗီဒီယို သရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[https://mrtv.gov.mm/en/news-194562 &quot;အရာရာတိုင်းထက်&quot; ဇာတ်လမ်းတွဲ မိတ်ဆက်]၊ မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား (MRTV) တရားဝင်ဝဘ်ဆိုက်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.myanmarcelebrity.com/2023/08/blog-post_26.html အတိတ်က အမှား အတွက် နောင်တရတယ် မင်းထက်]၊ Myanmar Celebrity News၊ ၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃။&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.textiledirectory.com.mm/fashion/celebrities/item/2038-academy-news.html ေအာက္်င္းငွက္ေမာင္ႏွံ ဖက္ရွင္ဒီဇိုင္းနဲ႔ ပြဲတက္မယ့္ မင္းထက္နဲ႔ စိုးႏၵာေက်ာ္]၊ Myanmar Textile &amp; Garment Directory၊ ၂၀၁၈။&lt;/ref&gt;


== အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများ ==
မင်းထက်သည် ရဲစုံထောက်ဇာတ်ကားများ၊ အက်ရှင်ဇာတ်ကားများနှင့် ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများဖြင့် လူသိများသည်။ 

၎င်းသည် လက်ရှိတွင်လည်း ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများကို ဆက်တိုက်ရိုက်ကူးလျက်ရှိပြီး ရုပ်သံလိုင်းများတွင် ပြသခဲ့သည့် ''သိဒ္ဓိရှင်နှင့် လှကဝေ'' (Season 1 &amp; 2) ဇာတ်လမ်းတွဲတွင်လည်း သရုပ်ဆောင် စိုးနန္ဒာကျော်နှင့် တွဲဖက်ကာ ခေါင်းဆောင်မင်းသားအဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/@ZABUTALUENTERTAINMENT Zabutalu Entertainment] YouTube ချန်နယ်။&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.youtube.com/@saunghninyee/videos ဆောင်းနှင်းရည် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး] YouTube ချန်နယ်။&lt;/ref&gt;

== ရိုက်ကူးခဲ့သော ဇာတ်ကားများနှင့် ဇာတ်လမ်းတွဲများ ==
=== ရုပ်ရှင်နှင့် ဗီဒီယိုဇာတ်ကားများ ===

* *အထူးရဲ၏ချစ်ပုံပြင်* (ယူကျုတွင် ပြသသည့်နာမည် - *မူးယစ်ကိုနှိမ်နင်းမဲ့ဘရှိန်း*)
* * ဒေါနတောင်စစ်ဆင်ရေး* 
* * တစ်ပြည်လုံးတွင်သာယာမည်(ကတုံးပေါ်ထိပ်ကွက်)* 
* *သော့ချက်များ၏ကျိန်စာ*
* *အမှောင်ခွင်းမည့်အလင်းမြှား*
* *မူးယစ်ဂိုဏ်းအနရာယ်*
* *ရွာအော်လံ* 
* *လောဘနွံ* 

=== ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ ===
* *သိဒ္ဓိရှင်နှင့် လှကဝေ* (Season 1 &amp; 2) &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/@saunghninyee/videos ဆောင်းနှင်းရည် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး] YouTube ချန်နယ်။&lt;/ref&gt;
* *အရာရာတိုင်းထက်*

== အကိုးအကား ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>3fnpoh94e24xle7s63zxl4hetoa5eyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051556</id>
      <parentid>1051555</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T03:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>115</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:သရုပ်ဆောင်_မင်းထက်.png|သရုပ်ဆောင်_မင်းထက်.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 29 August 2026.</comment>
      <origin>1051556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3894" sha1="8c2vrqmpi2dr67tzoz2pe1jx9jxx58l" xml:space="preserve">{{Notability|person}}
'''မင်းထက်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံသား ရုပ်ရှင်နှင့် ဗီဒီယို သရုပ်ဆောင်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[https://mrtv.gov.mm/en/news-194562 &quot;အရာရာတိုင်းထက်&quot; ဇာတ်လမ်းတွဲ မိတ်ဆက်]၊ မြန်မာ့အသံနှင့်ရုပ်မြင်သံကြား (MRTV) တရားဝင်ဝဘ်ဆိုက်။&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.myanmarcelebrity.com/2023/08/blog-post_26.html အတိတ်က အမှား အတွက် နောင်တရတယ် မင်းထက်]၊ Myanmar Celebrity News၊ ၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃။&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.textiledirectory.com.mm/fashion/celebrities/item/2038-academy-news.html ေအာက္်င္းငွက္ေမာင္ႏွံ ဖက္ရွင္ဒီဇိုင္းနဲ႔ ပြဲတက္မယ့္ မင္းထက္နဲ႔ စိုးႏၵာေက်ာ္]၊ Myanmar Textile &amp; Garment Directory၊ ၂၀၁၈။&lt;/ref&gt;


== အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများ ==
မင်းထက်သည် ရဲစုံထောက်ဇာတ်ကားများ၊ အက်ရှင်ဇာတ်ကားများနှင့် ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများဖြင့် လူသိများသည်။ 

၎င်းသည် လက်ရှိတွင်လည်း ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများကို ဆက်တိုက်ရိုက်ကူးလျက်ရှိပြီး ရုပ်သံလိုင်းများတွင် ပြသခဲ့သည့် ''သိဒ္ဓိရှင်နှင့် လှကဝေ'' (Season 1 &amp; 2) ဇာတ်လမ်းတွဲတွင်လည်း သရုပ်ဆောင် စိုးနန္ဒာကျော်နှင့် တွဲဖက်ကာ ခေါင်းဆောင်မင်းသားအဖြစ် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/@ZABUTALUENTERTAINMENT Zabutalu Entertainment] YouTube ချန်နယ်။&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[https://www.youtube.com/@saunghninyee/videos ဆောင်းနှင်းရည် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး] YouTube ချန်နယ်။&lt;/ref&gt;

== ရိုက်ကူးခဲ့သော ဇာတ်ကားများနှင့် ဇာတ်လမ်းတွဲများ ==
=== ရုပ်ရှင်နှင့် ဗီဒီယိုဇာတ်ကားများ ===

* *အထူးရဲ၏ချစ်ပုံပြင်* (ယူကျုတွင် ပြသသည့်နာမည် - *မူးယစ်ကိုနှိမ်နင်းမဲ့ဘရှိန်း*)
* * ဒေါနတောင်စစ်ဆင်ရေး* 
* * တစ်ပြည်လုံးတွင်သာယာမည်(ကတုံးပေါ်ထိပ်ကွက်)* 
* *သော့ချက်များ၏ကျိန်စာ*
* *အမှောင်ခွင်းမည့်အလင်းမြှား*
* *မူးယစ်ဂိုဏ်းအနရာယ်*
* *ရွာအော်လံ* 
* *လောဘနွံ* 

=== ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ ===
* *သိဒ္ဓိရှင်နှင့် လှကဝေ* (Season 1 &amp; 2) &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/@saunghninyee/videos ဆောင်းနှင်းရည် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး] YouTube ချန်နယ်။&lt;/ref&gt;
* *အရာရာတိုင်းထက်*

== အကိုးအကား ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>8c2vrqmpi2dr67tzoz2pe1jx9jxx58l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟီရိုရှီးမားခရိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291180</id>
    <revision>
      <id>1051568</id>
      <parentid>1051432</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* စီးပွားရေး */</comment>
      <origin>1051568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18730" sha1="4yfrnkok9djuc8ri3iy6kh6zppbvxuq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name = ဟီရိုရှီးမားခရိုင်
| native_name = {{nobold|{{lang|ja|広島県}}}}
| settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| translit_lang1 = Japanese
| translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]]
| translit_lang1_info = {{lang|ja|広島県}}
| translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]]
| translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Hiroshima-ken}}
| image_skyline = {{multiple image
| border       = infobox
| total_width  = 270
| image_style  = border:1
| perrow       = 1/2/2/2/1
| image1 = Peace Memorial Park and Cenotaph, Hiroshima, South view 20190417 1.jpg
| caption1 = [[Hiroshima Peace Memorial Park]]
| image2 = Tomonoura viewed from Taishiden.jpg
| caption2 = [[Tomonoura]]
| image3 = 2017安芸津町の牡蠣（収穫）02 442b1b10-0eb4-4dee-9eb3-56a69b0af0c5.jpg
| caption3 = Hiroshima Oyster
| image4 = アイ・エイチ・アイ マリンユナイテッド呉工場.jpg 
| caption4 = Shipyard base in [[Kure]]
| image5 = Views from Senkoji Park 20190323-1.jpg
| caption5 = Panoramic view of Senkoji and [[Onomichi]]
| image6 = Hiroshima-jo Castle Keep tower hdsr S5 06.jpg
| caption6 = [[Hiroshima Castle]]
| image7 = 三段滝.jpg
| caption7 = [[Sandan-kyō]]
| image8 = 20190318 Itsukushima Shrine.jpg
| caption8 = [[Torii Gate]] in [[Itsukushima Shrine]]
}}
| image_flag = Flag of Hiroshima Prefecture.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Emblem of Hiroshima Prefecture.svg
| blank_emblem_size = 80px
| blank_emblem_type = Emblem
| image_map = Map of Japan with highlight on 34 Hiroshima prefecture.svg
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Japan}}
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]])
| subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]]
| subdivision_name2 = [[Honshu]]
| seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]]
| seat = [[Hiroshima]]
| parts_type = Subdivisions
| parts_style = para
| p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 5
| p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 23
| leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]]
| leader_name = [[Mika Yokota]] (since November 2025)
| area_total_km2 = 8479.63
| area_water_percent = 0.3
| area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|11th]]
| population_footnotes = 
| population_total = 2811410
| population_as_of = June 1, 2019
| population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|12th]]
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Total
| demographics2_info1 = [[JP¥]]12,476 billion&lt;br /&gt;[[US$]]92.1 billion (2022)
| iso_code = JP-34
| website = [http://www.pref.hiroshima.lg.jp pref.hiroshima.lg.jp]
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| country  = Japan
| bird     = [[Red-throated Diver|Red-throated&amp;nbsp;diver]] (''Gavia stellata'')
| fish     = 
| flower   = 
| tree     = [[Japanese maple]] (''Acer&amp;nbsp;palmatum'')
}}
| population_blank1 = Aki・[[Bingo dialect|Bingo]]
| population_blank1_title = Dialects
}}

'''ဟီရိုရှီးမားခရိုင်'''  (広島県, အသံထွက် - ''ဟိရိုရှိမခန်း'') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[ချူးဂိုခုဒေသ]]တွင်ရှိသည့် ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၂,၈၁၁,၄၁၀ ဦး (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိပြီး ဧရိယာ ၈၄၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂၇၄ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုခယမခရိုင်]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တော့တိုရိခရိုင်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ရှိမနဲခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ယမဂုချိခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် [[ဟယောတန်းဂျိမ|ဟယောတန်းဂျိမကျွန်း]]တွင် [[အဲဟိမဲခရိုင်]]နှင့် ၇၄ မီတာ (၂၄၃ ပေ) နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသေးသည်။

[[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟိရိုရှီးမားမြို့]]သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ ခရိုင်နှင့် ချူးဂိုခုဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဖုခုယမမြို့၊ ခုရဲမြို့၊ ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ရှိခိုခုကျွန်းမှစတင်ကာ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်တလျောက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ခရိုင်၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများက ကာရံထားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များရှိသည့် ခရိုင်သုံးခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးကြဲချခံခဲ့ရသည့်အတွက် လူသိများသည်။ ထိုအချိန်ကတည်းက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခရိုင်သည် ဒေသ၏ အဓိကကျသည့် စက်မှု၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Map of Hiroshima Prefecture Ja.svg|thumb|right|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်မြေပုံ&lt;br /&gt;{{legend0|#D8E|Government Ordinance Designated City}} {{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]]
[[File:Fukuyama-city photo.jpg|thumb|ဖုခုယမမြို့]]
[[File:Onomichi city huukei.jpg|thumb|အိုနိုမိချိမြို့]]
[[File:Saijyo-cho.jpg|thumb|ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့]]
[[File:Mihara.jpg|thumb|မိဟရမြို့]]

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး ထိုတောင်တန်းများသည် [[ရှိမနဲခရိုင်]]အထိ တည်ရှိနေကြသည်။ မြစ်များသည် ကမ်းခြေအနီးရှိ လွင်ပြင်များကို စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသည့် မြေများ ဖြစ်စေသည်။

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ တည်ရှိသည်။ ဟီရိုရှီးမားပင်လယ်အော်သည်လည်း ကုန်းတွင်းပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ ရာသီဥတုသည် အလွန်ပျော့ပြောင်းသည့် ရာသီဥတု ရှိသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်များအရ ခရိုင်ကုန်းမြေဧရိယာ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း သဘာဝဥယျာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံ အခြားခရိုင်စီရင်စုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်းဥယျာဉ်များတွင် ဆဲဆိုနိုင်းခိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိဘ - ဒိုးဂို - တိုင်းရှခုနှင့် နိရှိချူးဂိုခုဆန်းချိအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ် ၆ ခုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Further|ခုနိခနဲမြစ်}}

==မြို့များ==
{{See also|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက်မြို့များ}}
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် မြို့ ၁၄ ခု တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akitakata, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]
|安芸高田市
|538.17
|31,565
|[[File:Akitakata in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Etajima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Etajima, Hiroshima|Etajima]]
|江田島市
|100.97
|24,596
|[[File:Etajima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchu city, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]
|府中市
|195.71
|43,932
|[[File:Fuchu in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fukuyama, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]
|福山市
|518.14
|468,812
|[[File:Fukuyama in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hatsukaichi.svg|frameless|25x25px]] [[Hatsukaichi]]
|廿日市市
|489.36
|117,106
|[[File:Hatsukaichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Higashihiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Higashihiroshima]]
|東広島市
|635.32
|185,418
|[[File:Higashihiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Hiroshima]] (capital)
|広島市
|906.68
|1,199,391
|[[File:Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kure, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kure, Hiroshima|Kure]]
|呉市
|352.8
|228,030
|[[File:Kure in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Mihara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Mihara, Hiroshima|Mihara]]
|三原市
|471.03
|97,324
|[[File:Mihara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Miyoshi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]
|三次市
|778.19
|53,616
|[[File:Miyoshi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Onomichi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Onomichi]]
|尾道市
|284.85
|141,811
|[[File:Onomichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Otake, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]
|大竹市
|78.57
|27,684
|[[File:Otake in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Shōbara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]
|庄原市
|1,246.6
|35,870
|[[File:Shobara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Takehara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Takehara, Hiroshima|Takehara]]
|竹原市
|118.3
|26,035
|[[File:Takehara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

==မြို့ငယ်များ==
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များလည်း တည်ရှိသည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |ဒေသ
! rowspan=&quot;2&quot; |အမျိုးအစား
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akiōta, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akiōta, Hiroshima|Akiōta]]
|安芸太田町
|342.25
|6,585
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
| rowspan=&quot;9&quot; |Town
|[[File:Akiota in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchū Town, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima (town)|Fuchū]]
|府中町
|10.45
|52,056
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Fuchu town in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Jinsekikogen, Hiroshima (Blue).svg|frameless|25x25px]] [[Jinsekikōgen, Hiroshima|Jinsekikōgen]]
|神石高原町
|381.81
|9,427
|[[Jinseki District, Hiroshima|Jinseki District]]
|[[File:Jinsekikogen in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kaita, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kaita, Hiroshima|Kaita]]
|海田町
|13.81
|29,082
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kaita in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kitashiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kitahiroshima, Hiroshima|Kitahiroshima]]
|北広島町
|645.86
|19,115
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
|[[File:Kitahiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kumano, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kumano, Hiroshima|Kumano]]
|熊野町
|33.62
|24,000
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kumano in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Osakikamijima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōsakikamijima, Hiroshima|Ōsakikamijima]]
|大崎上島町
|43.24
|7,801
|[[Toyota District, Hiroshima|Toyota District]]
|[[File:Osakikamijima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Saka, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Saka, Hiroshima|Saka]]
|坂町
|15.64
|13,265
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Saka in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Sera Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Sera, Hiroshima|Sera]]
|世羅町
|278.29
|19,213
|[[Sera District, Hiroshima|Sera District]]
|[[File:Sera in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ===
{{main|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}}

==စီးပွားရေး==
{{historical populations|13=1890|14=1,319,507|15=1903|16=1,508,713|17=1913|18=1,691,699|19=1920|20=1,541,905|21=1925|22=1,617,680|23=1930|24=1,692,136|25=1935|26=1,804,916|27=1940|28=1,869,504|29=1945|30=1,885,471|31=1950|32=2,081,967|33=1955|34=2,149,044|35=1960|36=2,184,043|37=1965|38=2,281,146|39=1970|40=2,436,135|41=1975|42=2,646,324|43=1980|44=2,739,161|45=1985|46=2,819,200|47=1990|48=2,849,847|49=1995|50=2,881,748|51=2000|52=2,878,915|53=2005|54=2,876,642|55=2010|56=2,860,750|57=2015|58=2,844,963|percentages=pagr|footnote=source:&lt;ref&gt;[http://www.stat.go.jp/english/index.html Statistics Bureau of Japan]&lt;/ref&gt;}}

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် မော်တော်ယာဉ်လုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်တွင် မော်တောယာဉ်ထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည့် Mazda ၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာနှစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရနေရာနှင့် အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/271596.pdf|title=平成27年度広島県民経済計算結果について|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်၏ ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုးသည် ယန်း ၁၀,၃၄၃ ဘီလီယံရှိခဲ့ပြီး ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၁၀ ခုမြောက်အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/265004.pdf|title=平成 28 年経済センサス|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]</text>
      <sha1>4yfrnkok9djuc8ri3iy6kh6zppbvxuq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051569</id>
      <parentid>1051568</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* စီးပွားရေး */</comment>
      <origin>1051569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19485" sha1="i1nhw2tiy9vuqggdjehi78e4xt7tq3e" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name = ဟီရိုရှီးမားခရိုင်
| native_name = {{nobold|{{lang|ja|広島県}}}}
| settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| translit_lang1 = Japanese
| translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]]
| translit_lang1_info = {{lang|ja|広島県}}
| translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]]
| translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Hiroshima-ken}}
| image_skyline = {{multiple image
| border       = infobox
| total_width  = 270
| image_style  = border:1
| perrow       = 1/2/2/2/1
| image1 = Peace Memorial Park and Cenotaph, Hiroshima, South view 20190417 1.jpg
| caption1 = [[Hiroshima Peace Memorial Park]]
| image2 = Tomonoura viewed from Taishiden.jpg
| caption2 = [[Tomonoura]]
| image3 = 2017安芸津町の牡蠣（収穫）02 442b1b10-0eb4-4dee-9eb3-56a69b0af0c5.jpg
| caption3 = Hiroshima Oyster
| image4 = アイ・エイチ・アイ マリンユナイテッド呉工場.jpg 
| caption4 = Shipyard base in [[Kure]]
| image5 = Views from Senkoji Park 20190323-1.jpg
| caption5 = Panoramic view of Senkoji and [[Onomichi]]
| image6 = Hiroshima-jo Castle Keep tower hdsr S5 06.jpg
| caption6 = [[Hiroshima Castle]]
| image7 = 三段滝.jpg
| caption7 = [[Sandan-kyō]]
| image8 = 20190318 Itsukushima Shrine.jpg
| caption8 = [[Torii Gate]] in [[Itsukushima Shrine]]
}}
| image_flag = Flag of Hiroshima Prefecture.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Emblem of Hiroshima Prefecture.svg
| blank_emblem_size = 80px
| blank_emblem_type = Emblem
| image_map = Map of Japan with highlight on 34 Hiroshima prefecture.svg
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Japan}}
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]])
| subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]]
| subdivision_name2 = [[Honshu]]
| seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]]
| seat = [[Hiroshima]]
| parts_type = Subdivisions
| parts_style = para
| p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 5
| p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 23
| leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]]
| leader_name = [[Mika Yokota]] (since November 2025)
| area_total_km2 = 8479.63
| area_water_percent = 0.3
| area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|11th]]
| population_footnotes = 
| population_total = 2811410
| population_as_of = June 1, 2019
| population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|12th]]
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Total
| demographics2_info1 = [[JP¥]]12,476 billion&lt;br /&gt;[[US$]]92.1 billion (2022)
| iso_code = JP-34
| website = [http://www.pref.hiroshima.lg.jp pref.hiroshima.lg.jp]
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| country  = Japan
| bird     = [[Red-throated Diver|Red-throated&amp;nbsp;diver]] (''Gavia stellata'')
| fish     = 
| flower   = 
| tree     = [[Japanese maple]] (''Acer&amp;nbsp;palmatum'')
}}
| population_blank1 = Aki・[[Bingo dialect|Bingo]]
| population_blank1_title = Dialects
}}

'''ဟီရိုရှီးမားခရိုင်'''  (広島県, အသံထွက် - ''ဟိရိုရှိမခန်း'') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[ချူးဂိုခုဒေသ]]တွင်ရှိသည့် ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၂,၈၁၁,၄၁၀ ဦး (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိပြီး ဧရိယာ ၈၄၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂၇၄ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုခယမခရိုင်]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တော့တိုရိခရိုင်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ရှိမနဲခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ယမဂုချိခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် [[ဟယောတန်းဂျိမ|ဟယောတန်းဂျိမကျွန်း]]တွင် [[အဲဟိမဲခရိုင်]]နှင့် ၇၄ မီတာ (၂၄၃ ပေ) နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသေးသည်။

[[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟိရိုရှီးမားမြို့]]သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ ခရိုင်နှင့် ချူးဂိုခုဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဖုခုယမမြို့၊ ခုရဲမြို့၊ ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ရှိခိုခုကျွန်းမှစတင်ကာ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်တလျောက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ခရိုင်၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများက ကာရံထားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များရှိသည့် ခရိုင်သုံးခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးကြဲချခံခဲ့ရသည့်အတွက် လူသိများသည်။ ထိုအချိန်ကတည်းက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခရိုင်သည် ဒေသ၏ အဓိကကျသည့် စက်မှု၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Map of Hiroshima Prefecture Ja.svg|thumb|right|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်မြေပုံ&lt;br /&gt;{{legend0|#D8E|Government Ordinance Designated City}} {{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]]
[[File:Fukuyama-city photo.jpg|thumb|ဖုခုယမမြို့]]
[[File:Onomichi city huukei.jpg|thumb|အိုနိုမိချိမြို့]]
[[File:Saijyo-cho.jpg|thumb|ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့]]
[[File:Mihara.jpg|thumb|မိဟရမြို့]]

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး ထိုတောင်တန်းများသည် [[ရှိမနဲခရိုင်]]အထိ တည်ရှိနေကြသည်။ မြစ်များသည် ကမ်းခြေအနီးရှိ လွင်ပြင်များကို စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသည့် မြေများ ဖြစ်စေသည်။

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ တည်ရှိသည်။ ဟီရိုရှီးမားပင်လယ်အော်သည်လည်း ကုန်းတွင်းပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ ရာသီဥတုသည် အလွန်ပျော့ပြောင်းသည့် ရာသီဥတု ရှိသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်များအရ ခရိုင်ကုန်းမြေဧရိယာ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း သဘာဝဥယျာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံ အခြားခရိုင်စီရင်စုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်းဥယျာဉ်များတွင် ဆဲဆိုနိုင်းခိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိဘ - ဒိုးဂို - တိုင်းရှခုနှင့် နိရှိချူးဂိုခုဆန်းချိအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ် ၆ ခုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Further|ခုနိခနဲမြစ်}}

==မြို့များ==
{{See also|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက်မြို့များ}}
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် မြို့ ၁၄ ခု တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akitakata, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]
|安芸高田市
|538.17
|31,565
|[[File:Akitakata in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Etajima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Etajima, Hiroshima|Etajima]]
|江田島市
|100.97
|24,596
|[[File:Etajima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchu city, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]
|府中市
|195.71
|43,932
|[[File:Fuchu in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fukuyama, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]
|福山市
|518.14
|468,812
|[[File:Fukuyama in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hatsukaichi.svg|frameless|25x25px]] [[Hatsukaichi]]
|廿日市市
|489.36
|117,106
|[[File:Hatsukaichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Higashihiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Higashihiroshima]]
|東広島市
|635.32
|185,418
|[[File:Higashihiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Hiroshima]] (capital)
|広島市
|906.68
|1,199,391
|[[File:Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kure, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kure, Hiroshima|Kure]]
|呉市
|352.8
|228,030
|[[File:Kure in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Mihara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Mihara, Hiroshima|Mihara]]
|三原市
|471.03
|97,324
|[[File:Mihara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Miyoshi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]
|三次市
|778.19
|53,616
|[[File:Miyoshi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Onomichi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Onomichi]]
|尾道市
|284.85
|141,811
|[[File:Onomichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Otake, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]
|大竹市
|78.57
|27,684
|[[File:Otake in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Shōbara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]
|庄原市
|1,246.6
|35,870
|[[File:Shobara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Takehara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Takehara, Hiroshima|Takehara]]
|竹原市
|118.3
|26,035
|[[File:Takehara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

==မြို့ငယ်များ==
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များလည်း တည်ရှိသည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |ဒေသ
! rowspan=&quot;2&quot; |အမျိုးအစား
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akiōta, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akiōta, Hiroshima|Akiōta]]
|安芸太田町
|342.25
|6,585
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
| rowspan=&quot;9&quot; |Town
|[[File:Akiota in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchū Town, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima (town)|Fuchū]]
|府中町
|10.45
|52,056
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Fuchu town in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Jinsekikogen, Hiroshima (Blue).svg|frameless|25x25px]] [[Jinsekikōgen, Hiroshima|Jinsekikōgen]]
|神石高原町
|381.81
|9,427
|[[Jinseki District, Hiroshima|Jinseki District]]
|[[File:Jinsekikogen in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kaita, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kaita, Hiroshima|Kaita]]
|海田町
|13.81
|29,082
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kaita in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kitashiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kitahiroshima, Hiroshima|Kitahiroshima]]
|北広島町
|645.86
|19,115
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
|[[File:Kitahiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kumano, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kumano, Hiroshima|Kumano]]
|熊野町
|33.62
|24,000
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kumano in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Osakikamijima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōsakikamijima, Hiroshima|Ōsakikamijima]]
|大崎上島町
|43.24
|7,801
|[[Toyota District, Hiroshima|Toyota District]]
|[[File:Osakikamijima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Saka, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Saka, Hiroshima|Saka]]
|坂町
|15.64
|13,265
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Saka in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Sera Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Sera, Hiroshima|Sera]]
|世羅町
|278.29
|19,213
|[[Sera District, Hiroshima|Sera District]]
|[[File:Sera in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ===
{{main|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}}

==စီးပွားရေး==
{{historical populations|13=1890|14=1,319,507|15=1903|16=1,508,713|17=1913|18=1,691,699|19=1920|20=1,541,905|21=1925|22=1,617,680|23=1930|24=1,692,136|25=1935|26=1,804,916|27=1940|28=1,869,504|29=1945|30=1,885,471|31=1950|32=2,081,967|33=1955|34=2,149,044|35=1960|36=2,184,043|37=1965|38=2,281,146|39=1970|40=2,436,135|41=1975|42=2,646,324|43=1980|44=2,739,161|45=1985|46=2,819,200|47=1990|48=2,849,847|49=1995|50=2,881,748|51=2000|52=2,878,915|53=2005|54=2,876,642|55=2010|56=2,860,750|57=2015|58=2,844,963|percentages=pagr|footnote=source:&lt;ref&gt;[http://www.stat.go.jp/english/index.html Statistics Bureau of Japan]&lt;/ref&gt;}}

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် မော်တော်ယာဉ်လုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်တွင် မော်တောယာဉ်ထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည့် Mazda ၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာနှစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရနေရာနှင့် အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/271596.pdf|title=平成27年度広島県民経済計算結果について|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်၏ ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုးသည် ယန်း ၁၀,၃၄၃ ဘီလီယံရှိခဲ့ပြီး ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၁၀ ခုမြောက်အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/265004.pdf|title=平成 28 年経済センサス|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
===တက္ကသိုလ်များ===
*[https://www.eikei.ac.jp/english/ Eikei University of Hiroshima]
*[[Elisabeth University of Music]]
*[[Fukuyama City University]]
*[[Fukuyama Heisei University]]
*[[Fukuyama University]]
*[[Hijiyama University]]
*[[Kure University|Hiroshima Bunka Gakuen University]]
*[[Hiroshima Bunkyo Women's University]]
*[[Hiroshima City University]]
*[[Hiroshima Institute of Technology]]
*[[Hiroshima Jogakuin University]]
*[[Hiroshima Kokusai Gakuin University]]
*[[Hiroshima Shudo University]]
*[[Hiroshima University of Economics]]
*[[Hiroshima University]]
*[[Japan Coast Guard Academy]]
*[[Onomichi City University]]
*[[Prefectural University of Hiroshima]]
*[[Yasuda Women's University]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]</text>
      <sha1>i1nhw2tiy9vuqggdjehi78e4xt7tq3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051570</id>
      <parentid>1051569</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကိုးကား */</comment>
      <origin>1051570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19512" sha1="goc76jjqh8e55xy1avnq8162czng4wh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name = ဟီရိုရှီးမားခရိုင်
| native_name = {{nobold|{{lang|ja|広島県}}}}
| settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| translit_lang1 = Japanese
| translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]]
| translit_lang1_info = {{lang|ja|広島県}}
| translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]]
| translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Hiroshima-ken}}
| image_skyline = {{multiple image
| border       = infobox
| total_width  = 270
| image_style  = border:1
| perrow       = 1/2/2/2/1
| image1 = Peace Memorial Park and Cenotaph, Hiroshima, South view 20190417 1.jpg
| caption1 = [[Hiroshima Peace Memorial Park]]
| image2 = Tomonoura viewed from Taishiden.jpg
| caption2 = [[Tomonoura]]
| image3 = 2017安芸津町の牡蠣（収穫）02 442b1b10-0eb4-4dee-9eb3-56a69b0af0c5.jpg
| caption3 = Hiroshima Oyster
| image4 = アイ・エイチ・アイ マリンユナイテッド呉工場.jpg 
| caption4 = Shipyard base in [[Kure]]
| image5 = Views from Senkoji Park 20190323-1.jpg
| caption5 = Panoramic view of Senkoji and [[Onomichi]]
| image6 = Hiroshima-jo Castle Keep tower hdsr S5 06.jpg
| caption6 = [[Hiroshima Castle]]
| image7 = 三段滝.jpg
| caption7 = [[Sandan-kyō]]
| image8 = 20190318 Itsukushima Shrine.jpg
| caption8 = [[Torii Gate]] in [[Itsukushima Shrine]]
}}
| image_flag = Flag of Hiroshima Prefecture.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Emblem of Hiroshima Prefecture.svg
| blank_emblem_size = 80px
| blank_emblem_type = Emblem
| image_map = Map of Japan with highlight on 34 Hiroshima prefecture.svg
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Japan}}
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]])
| subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]]
| subdivision_name2 = [[Honshu]]
| seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]]
| seat = [[Hiroshima]]
| parts_type = Subdivisions
| parts_style = para
| p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 5
| p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 23
| leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]]
| leader_name = [[Mika Yokota]] (since November 2025)
| area_total_km2 = 8479.63
| area_water_percent = 0.3
| area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|11th]]
| population_footnotes = 
| population_total = 2811410
| population_as_of = June 1, 2019
| population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|12th]]
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Total
| demographics2_info1 = [[JP¥]]12,476 billion&lt;br /&gt;[[US$]]92.1 billion (2022)
| iso_code = JP-34
| website = [http://www.pref.hiroshima.lg.jp pref.hiroshima.lg.jp]
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| country  = Japan
| bird     = [[Red-throated Diver|Red-throated&amp;nbsp;diver]] (''Gavia stellata'')
| fish     = 
| flower   = 
| tree     = [[Japanese maple]] (''Acer&amp;nbsp;palmatum'')
}}
| population_blank1 = Aki・[[Bingo dialect|Bingo]]
| population_blank1_title = Dialects
}}

'''ဟီရိုရှီးမားခရိုင်'''  (広島県, အသံထွက် - ''ဟိရိုရှိမခန်း'') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[ချူးဂိုခုဒေသ]]တွင်ရှိသည့် ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၂,၈၁၁,၄၁၀ ဦး (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိပြီး ဧရိယာ ၈၄၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂၇၄ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုခယမခရိုင်]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တော့တိုရိခရိုင်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ရှိမနဲခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ယမဂုချိခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် [[ဟယောတန်းဂျိမ|ဟယောတန်းဂျိမကျွန်း]]တွင် [[အဲဟိမဲခရိုင်]]နှင့် ၇၄ မီတာ (၂၄၃ ပေ) နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသေးသည်။

[[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟိရိုရှီးမားမြို့]]သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ ခရိုင်နှင့် ချူးဂိုခုဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဖုခုယမမြို့၊ ခုရဲမြို့၊ ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ရှိခိုခုကျွန်းမှစတင်ကာ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်တလျောက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ခရိုင်၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများက ကာရံထားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များရှိသည့် ခရိုင်သုံးခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးကြဲချခံခဲ့ရသည့်အတွက် လူသိများသည်။ ထိုအချိန်ကတည်းက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခရိုင်သည် ဒေသ၏ အဓိကကျသည့် စက်မှု၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Map of Hiroshima Prefecture Ja.svg|thumb|right|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်မြေပုံ&lt;br /&gt;{{legend0|#D8E|Government Ordinance Designated City}} {{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]]
[[File:Fukuyama-city photo.jpg|thumb|ဖုခုယမမြို့]]
[[File:Onomichi city huukei.jpg|thumb|အိုနိုမိချိမြို့]]
[[File:Saijyo-cho.jpg|thumb|ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့]]
[[File:Mihara.jpg|thumb|မိဟရမြို့]]

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး ထိုတောင်တန်းများသည် [[ရှိမနဲခရိုင်]]အထိ တည်ရှိနေကြသည်။ မြစ်များသည် ကမ်းခြေအနီးရှိ လွင်ပြင်များကို စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသည့် မြေများ ဖြစ်စေသည်။

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ တည်ရှိသည်။ ဟီရိုရှီးမားပင်လယ်အော်သည်လည်း ကုန်းတွင်းပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ ရာသီဥတုသည် အလွန်ပျော့ပြောင်းသည့် ရာသီဥတု ရှိသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်များအရ ခရိုင်ကုန်းမြေဧရိယာ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း သဘာဝဥယျာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံ အခြားခရိုင်စီရင်စုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်းဥယျာဉ်များတွင် ဆဲဆိုနိုင်းခိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိဘ - ဒိုးဂို - တိုင်းရှခုနှင့် နိရှိချူးဂိုခုဆန်းချိအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ် ၆ ခုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Further|ခုနိခနဲမြစ်}}

==မြို့များ==
{{See also|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက်မြို့များ}}
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် မြို့ ၁၄ ခု တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akitakata, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]
|安芸高田市
|538.17
|31,565
|[[File:Akitakata in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Etajima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Etajima, Hiroshima|Etajima]]
|江田島市
|100.97
|24,596
|[[File:Etajima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchu city, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]
|府中市
|195.71
|43,932
|[[File:Fuchu in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fukuyama, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]
|福山市
|518.14
|468,812
|[[File:Fukuyama in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hatsukaichi.svg|frameless|25x25px]] [[Hatsukaichi]]
|廿日市市
|489.36
|117,106
|[[File:Hatsukaichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Higashihiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Higashihiroshima]]
|東広島市
|635.32
|185,418
|[[File:Higashihiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Hiroshima]] (capital)
|広島市
|906.68
|1,199,391
|[[File:Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kure, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kure, Hiroshima|Kure]]
|呉市
|352.8
|228,030
|[[File:Kure in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Mihara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Mihara, Hiroshima|Mihara]]
|三原市
|471.03
|97,324
|[[File:Mihara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Miyoshi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]
|三次市
|778.19
|53,616
|[[File:Miyoshi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Onomichi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Onomichi]]
|尾道市
|284.85
|141,811
|[[File:Onomichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Otake, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]
|大竹市
|78.57
|27,684
|[[File:Otake in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Shōbara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]
|庄原市
|1,246.6
|35,870
|[[File:Shobara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Takehara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Takehara, Hiroshima|Takehara]]
|竹原市
|118.3
|26,035
|[[File:Takehara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

==မြို့ငယ်များ==
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များလည်း တည်ရှိသည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |ဒေသ
! rowspan=&quot;2&quot; |အမျိုးအစား
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akiōta, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akiōta, Hiroshima|Akiōta]]
|安芸太田町
|342.25
|6,585
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
| rowspan=&quot;9&quot; |Town
|[[File:Akiota in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchū Town, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima (town)|Fuchū]]
|府中町
|10.45
|52,056
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Fuchu town in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Jinsekikogen, Hiroshima (Blue).svg|frameless|25x25px]] [[Jinsekikōgen, Hiroshima|Jinsekikōgen]]
|神石高原町
|381.81
|9,427
|[[Jinseki District, Hiroshima|Jinseki District]]
|[[File:Jinsekikogen in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kaita, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kaita, Hiroshima|Kaita]]
|海田町
|13.81
|29,082
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kaita in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kitashiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kitahiroshima, Hiroshima|Kitahiroshima]]
|北広島町
|645.86
|19,115
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
|[[File:Kitahiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kumano, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kumano, Hiroshima|Kumano]]
|熊野町
|33.62
|24,000
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kumano in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Osakikamijima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōsakikamijima, Hiroshima|Ōsakikamijima]]
|大崎上島町
|43.24
|7,801
|[[Toyota District, Hiroshima|Toyota District]]
|[[File:Osakikamijima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Saka, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Saka, Hiroshima|Saka]]
|坂町
|15.64
|13,265
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Saka in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Sera Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Sera, Hiroshima|Sera]]
|世羅町
|278.29
|19,213
|[[Sera District, Hiroshima|Sera District]]
|[[File:Sera in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ===
{{main|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}}

==စီးပွားရေး==
{{historical populations|13=1890|14=1,319,507|15=1903|16=1,508,713|17=1913|18=1,691,699|19=1920|20=1,541,905|21=1925|22=1,617,680|23=1930|24=1,692,136|25=1935|26=1,804,916|27=1940|28=1,869,504|29=1945|30=1,885,471|31=1950|32=2,081,967|33=1955|34=2,149,044|35=1960|36=2,184,043|37=1965|38=2,281,146|39=1970|40=2,436,135|41=1975|42=2,646,324|43=1980|44=2,739,161|45=1985|46=2,819,200|47=1990|48=2,849,847|49=1995|50=2,881,748|51=2000|52=2,878,915|53=2005|54=2,876,642|55=2010|56=2,860,750|57=2015|58=2,844,963|percentages=pagr|footnote=source:&lt;ref&gt;[http://www.stat.go.jp/english/index.html Statistics Bureau of Japan]&lt;/ref&gt;}}

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် မော်တော်ယာဉ်လုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်တွင် မော်တောယာဉ်ထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည့် Mazda ၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာနှစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရနေရာနှင့် အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/271596.pdf|title=平成27年度広島県民経済計算結果について|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်၏ ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုးသည် ယန်း ၁၀,၃၄၃ ဘီလီယံရှိခဲ့ပြီး ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၁၀ ခုမြောက်အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/265004.pdf|title=平成 28 年経済センサス|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
===တက္ကသိုလ်များ===
*[https://www.eikei.ac.jp/english/ Eikei University of Hiroshima]
*[[Elisabeth University of Music]]
*[[Fukuyama City University]]
*[[Fukuyama Heisei University]]
*[[Fukuyama University]]
*[[Hijiyama University]]
*[[Kure University|Hiroshima Bunka Gakuen University]]
*[[Hiroshima Bunkyo Women's University]]
*[[Hiroshima City University]]
*[[Hiroshima Institute of Technology]]
*[[Hiroshima Jogakuin University]]
*[[Hiroshima Kokusai Gakuin University]]
*[[Hiroshima Shudo University]]
*[[Hiroshima University of Economics]]
*[[Hiroshima University]]
*[[Japan Coast Guard Academy]]
*[[Onomichi City University]]
*[[Prefectural University of Hiroshima]]
*[[Yasuda Women's University]]

==ဘာသာရေး==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]</text>
      <sha1>goc76jjqh8e55xy1avnq8162czng4wh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051571</id>
      <parentid>1051570</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘာသာရေး */</comment>
      <origin>1051571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19574" sha1="9w7kdeiguec5335guhrgayohujfvqa6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name = ဟီရိုရှီးမားခရိုင်
| native_name = {{nobold|{{lang|ja|広島県}}}}
| settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| translit_lang1 = Japanese
| translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]]
| translit_lang1_info = {{lang|ja|広島県}}
| translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]]
| translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Hiroshima-ken}}
| image_skyline = {{multiple image
| border       = infobox
| total_width  = 270
| image_style  = border:1
| perrow       = 1/2/2/2/1
| image1 = Peace Memorial Park and Cenotaph, Hiroshima, South view 20190417 1.jpg
| caption1 = [[Hiroshima Peace Memorial Park]]
| image2 = Tomonoura viewed from Taishiden.jpg
| caption2 = [[Tomonoura]]
| image3 = 2017安芸津町の牡蠣（収穫）02 442b1b10-0eb4-4dee-9eb3-56a69b0af0c5.jpg
| caption3 = Hiroshima Oyster
| image4 = アイ・エイチ・アイ マリンユナイテッド呉工場.jpg 
| caption4 = Shipyard base in [[Kure]]
| image5 = Views from Senkoji Park 20190323-1.jpg
| caption5 = Panoramic view of Senkoji and [[Onomichi]]
| image6 = Hiroshima-jo Castle Keep tower hdsr S5 06.jpg
| caption6 = [[Hiroshima Castle]]
| image7 = 三段滝.jpg
| caption7 = [[Sandan-kyō]]
| image8 = 20190318 Itsukushima Shrine.jpg
| caption8 = [[Torii Gate]] in [[Itsukushima Shrine]]
}}
| image_flag = Flag of Hiroshima Prefecture.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Emblem of Hiroshima Prefecture.svg
| blank_emblem_size = 80px
| blank_emblem_type = Emblem
| image_map = Map of Japan with highlight on 34 Hiroshima prefecture.svg
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Japan}}
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]])
| subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]]
| subdivision_name2 = [[Honshu]]
| seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]]
| seat = [[Hiroshima]]
| parts_type = Subdivisions
| parts_style = para
| p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 5
| p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 23
| leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]]
| leader_name = [[Mika Yokota]] (since November 2025)
| area_total_km2 = 8479.63
| area_water_percent = 0.3
| area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|11th]]
| population_footnotes = 
| population_total = 2811410
| population_as_of = June 1, 2019
| population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|12th]]
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Total
| demographics2_info1 = [[JP¥]]12,476 billion&lt;br /&gt;[[US$]]92.1 billion (2022)
| iso_code = JP-34
| website = [http://www.pref.hiroshima.lg.jp pref.hiroshima.lg.jp]
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| country  = Japan
| bird     = [[Red-throated Diver|Red-throated&amp;nbsp;diver]] (''Gavia stellata'')
| fish     = 
| flower   = 
| tree     = [[Japanese maple]] (''Acer&amp;nbsp;palmatum'')
}}
| population_blank1 = Aki・[[Bingo dialect|Bingo]]
| population_blank1_title = Dialects
}}

'''ဟီရိုရှီးမားခရိုင်'''  (広島県, အသံထွက် - ''ဟိရိုရှိမခန်း'') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[ချူးဂိုခုဒေသ]]တွင်ရှိသည့် ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၂,၈၁၁,၄၁၀ ဦး (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိပြီး ဧရိယာ ၈၄၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂၇၄ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုခယမခရိုင်]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တော့တိုရိခရိုင်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ရှိမနဲခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ယမဂုချိခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် [[ဟယောတန်းဂျိမ|ဟယောတန်းဂျိမကျွန်း]]တွင် [[အဲဟိမဲခရိုင်]]နှင့် ၇၄ မီတာ (၂၄၃ ပေ) နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသေးသည်။

[[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟိရိုရှီးမားမြို့]]သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ ခရိုင်နှင့် ချူးဂိုခုဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဖုခုယမမြို့၊ ခုရဲမြို့၊ ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ရှိခိုခုကျွန်းမှစတင်ကာ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်တလျောက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ခရိုင်၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများက ကာရံထားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များရှိသည့် ခရိုင်သုံးခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးကြဲချခံခဲ့ရသည့်အတွက် လူသိများသည်။ ထိုအချိန်ကတည်းက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခရိုင်သည် ဒေသ၏ အဓိကကျသည့် စက်မှု၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Map of Hiroshima Prefecture Ja.svg|thumb|right|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်မြေပုံ&lt;br /&gt;{{legend0|#D8E|Government Ordinance Designated City}} {{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]]
[[File:Fukuyama-city photo.jpg|thumb|ဖုခုယမမြို့]]
[[File:Onomichi city huukei.jpg|thumb|အိုနိုမိချိမြို့]]
[[File:Saijyo-cho.jpg|thumb|ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့]]
[[File:Mihara.jpg|thumb|မိဟရမြို့]]

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး ထိုတောင်တန်းများသည် [[ရှိမနဲခရိုင်]]အထိ တည်ရှိနေကြသည်။ မြစ်များသည် ကမ်းခြေအနီးရှိ လွင်ပြင်များကို စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသည့် မြေများ ဖြစ်စေသည်။

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ တည်ရှိသည်။ ဟီရိုရှီးမားပင်လယ်အော်သည်လည်း ကုန်းတွင်းပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ ရာသီဥတုသည် အလွန်ပျော့ပြောင်းသည့် ရာသီဥတု ရှိသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်များအရ ခရိုင်ကုန်းမြေဧရိယာ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း သဘာဝဥယျာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံ အခြားခရိုင်စီရင်စုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်းဥယျာဉ်များတွင် ဆဲဆိုနိုင်းခိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိဘ - ဒိုးဂို - တိုင်းရှခုနှင့် နိရှိချူးဂိုခုဆန်းချိအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ် ၆ ခုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Further|ခုနိခနဲမြစ်}}

==မြို့များ==
{{See also|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက်မြို့များ}}
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် မြို့ ၁၄ ခု တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akitakata, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]
|安芸高田市
|538.17
|31,565
|[[File:Akitakata in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Etajima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Etajima, Hiroshima|Etajima]]
|江田島市
|100.97
|24,596
|[[File:Etajima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchu city, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]
|府中市
|195.71
|43,932
|[[File:Fuchu in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fukuyama, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]
|福山市
|518.14
|468,812
|[[File:Fukuyama in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hatsukaichi.svg|frameless|25x25px]] [[Hatsukaichi]]
|廿日市市
|489.36
|117,106
|[[File:Hatsukaichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Higashihiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Higashihiroshima]]
|東広島市
|635.32
|185,418
|[[File:Higashihiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Hiroshima]] (capital)
|広島市
|906.68
|1,199,391
|[[File:Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kure, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kure, Hiroshima|Kure]]
|呉市
|352.8
|228,030
|[[File:Kure in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Mihara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Mihara, Hiroshima|Mihara]]
|三原市
|471.03
|97,324
|[[File:Mihara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Miyoshi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]
|三次市
|778.19
|53,616
|[[File:Miyoshi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Onomichi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Onomichi]]
|尾道市
|284.85
|141,811
|[[File:Onomichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Otake, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]
|大竹市
|78.57
|27,684
|[[File:Otake in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Shōbara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]
|庄原市
|1,246.6
|35,870
|[[File:Shobara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Takehara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Takehara, Hiroshima|Takehara]]
|竹原市
|118.3
|26,035
|[[File:Takehara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

==မြို့ငယ်များ==
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များလည်း တည်ရှိသည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |ဒေသ
! rowspan=&quot;2&quot; |အမျိုးအစား
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akiōta, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akiōta, Hiroshima|Akiōta]]
|安芸太田町
|342.25
|6,585
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
| rowspan=&quot;9&quot; |Town
|[[File:Akiota in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchū Town, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima (town)|Fuchū]]
|府中町
|10.45
|52,056
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Fuchu town in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Jinsekikogen, Hiroshima (Blue).svg|frameless|25x25px]] [[Jinsekikōgen, Hiroshima|Jinsekikōgen]]
|神石高原町
|381.81
|9,427
|[[Jinseki District, Hiroshima|Jinseki District]]
|[[File:Jinsekikogen in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kaita, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kaita, Hiroshima|Kaita]]
|海田町
|13.81
|29,082
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kaita in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kitashiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kitahiroshima, Hiroshima|Kitahiroshima]]
|北広島町
|645.86
|19,115
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
|[[File:Kitahiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kumano, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kumano, Hiroshima|Kumano]]
|熊野町
|33.62
|24,000
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kumano in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Osakikamijima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōsakikamijima, Hiroshima|Ōsakikamijima]]
|大崎上島町
|43.24
|7,801
|[[Toyota District, Hiroshima|Toyota District]]
|[[File:Osakikamijima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Saka, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Saka, Hiroshima|Saka]]
|坂町
|15.64
|13,265
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Saka in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Sera Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Sera, Hiroshima|Sera]]
|世羅町
|278.29
|19,213
|[[Sera District, Hiroshima|Sera District]]
|[[File:Sera in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ===
{{main|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}}

==စီးပွားရေး==
{{historical populations|13=1890|14=1,319,507|15=1903|16=1,508,713|17=1913|18=1,691,699|19=1920|20=1,541,905|21=1925|22=1,617,680|23=1930|24=1,692,136|25=1935|26=1,804,916|27=1940|28=1,869,504|29=1945|30=1,885,471|31=1950|32=2,081,967|33=1955|34=2,149,044|35=1960|36=2,184,043|37=1965|38=2,281,146|39=1970|40=2,436,135|41=1975|42=2,646,324|43=1980|44=2,739,161|45=1985|46=2,819,200|47=1990|48=2,849,847|49=1995|50=2,881,748|51=2000|52=2,878,915|53=2005|54=2,876,642|55=2010|56=2,860,750|57=2015|58=2,844,963|percentages=pagr|footnote=source:&lt;ref&gt;[http://www.stat.go.jp/english/index.html Statistics Bureau of Japan]&lt;/ref&gt;}}

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် မော်တော်ယာဉ်လုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်တွင် မော်တောယာဉ်ထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည့် Mazda ၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာနှစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရနေရာနှင့် အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/271596.pdf|title=平成27年度広島県民経済計算結果について|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်၏ ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုးသည် ယန်း ၁၀,၃၄၃ ဘီလီယံရှိခဲ့ပြီး ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၁၀ ခုမြောက်အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/265004.pdf|title=平成 28 年経済センサス|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
===တက္ကသိုလ်များ===
*[https://www.eikei.ac.jp/english/ Eikei University of Hiroshima]
*[[Elisabeth University of Music]]
*[[Fukuyama City University]]
*[[Fukuyama Heisei University]]
*[[Fukuyama University]]
*[[Hijiyama University]]
*[[Kure University|Hiroshima Bunka Gakuen University]]
*[[Hiroshima Bunkyo Women's University]]
*[[Hiroshima City University]]
*[[Hiroshima Institute of Technology]]
*[[Hiroshima Jogakuin University]]
*[[Hiroshima Kokusai Gakuin University]]
*[[Hiroshima Shudo University]]
*[[Hiroshima University of Economics]]
*[[Hiroshima University]]
*[[Japan Coast Guard Academy]]
*[[Onomichi City University]]
*[[Prefectural University of Hiroshima]]
*[[Yasuda Women's University]]

==ဘာသာရေး==
==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]</text>
      <sha1>9w7kdeiguec5335guhrgayohujfvqa6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051572</id>
      <parentid>1051571</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး */</comment>
      <origin>1051572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19699" sha1="obggn1zum30pzrbijm9ny9gqzulqkv6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name = ဟီရိုရှီးမားခရိုင်
| native_name = {{nobold|{{lang|ja|広島県}}}}
| settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| translit_lang1 = Japanese
| translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]]
| translit_lang1_info = {{lang|ja|広島県}}
| translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]]
| translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Hiroshima-ken}}
| image_skyline = {{multiple image
| border       = infobox
| total_width  = 270
| image_style  = border:1
| perrow       = 1/2/2/2/1
| image1 = Peace Memorial Park and Cenotaph, Hiroshima, South view 20190417 1.jpg
| caption1 = [[Hiroshima Peace Memorial Park]]
| image2 = Tomonoura viewed from Taishiden.jpg
| caption2 = [[Tomonoura]]
| image3 = 2017安芸津町の牡蠣（収穫）02 442b1b10-0eb4-4dee-9eb3-56a69b0af0c5.jpg
| caption3 = Hiroshima Oyster
| image4 = アイ・エイチ・アイ マリンユナイテッド呉工場.jpg 
| caption4 = Shipyard base in [[Kure]]
| image5 = Views from Senkoji Park 20190323-1.jpg
| caption5 = Panoramic view of Senkoji and [[Onomichi]]
| image6 = Hiroshima-jo Castle Keep tower hdsr S5 06.jpg
| caption6 = [[Hiroshima Castle]]
| image7 = 三段滝.jpg
| caption7 = [[Sandan-kyō]]
| image8 = 20190318 Itsukushima Shrine.jpg
| caption8 = [[Torii Gate]] in [[Itsukushima Shrine]]
}}
| image_flag = Flag of Hiroshima Prefecture.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Emblem of Hiroshima Prefecture.svg
| blank_emblem_size = 80px
| blank_emblem_type = Emblem
| image_map = Map of Japan with highlight on 34 Hiroshima prefecture.svg
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Japan}}
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]])
| subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]]
| subdivision_name2 = [[Honshu]]
| seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]]
| seat = [[Hiroshima]]
| parts_type = Subdivisions
| parts_style = para
| p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 5
| p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 23
| leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]]
| leader_name = [[Mika Yokota]] (since November 2025)
| area_total_km2 = 8479.63
| area_water_percent = 0.3
| area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|11th]]
| population_footnotes = 
| population_total = 2811410
| population_as_of = June 1, 2019
| population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|12th]]
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Total
| demographics2_info1 = [[JP¥]]12,476 billion&lt;br /&gt;[[US$]]92.1 billion (2022)
| iso_code = JP-34
| website = [http://www.pref.hiroshima.lg.jp pref.hiroshima.lg.jp]
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| country  = Japan
| bird     = [[Red-throated Diver|Red-throated&amp;nbsp;diver]] (''Gavia stellata'')
| fish     = 
| flower   = 
| tree     = [[Japanese maple]] (''Acer&amp;nbsp;palmatum'')
}}
| population_blank1 = Aki・[[Bingo dialect|Bingo]]
| population_blank1_title = Dialects
}}

'''ဟီရိုရှီးမားခရိုင်'''  (広島県, အသံထွက် - ''ဟိရိုရှိမခန်း'') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[ချူးဂိုခုဒေသ]]တွင်ရှိသည့် ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၂,၈၁၁,၄၁၀ ဦး (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိပြီး ဧရိယာ ၈၄၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂၇၄ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုခယမခရိုင်]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တော့တိုရိခရိုင်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ရှိမနဲခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ယမဂုချိခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် [[ဟယောတန်းဂျိမ|ဟယောတန်းဂျိမကျွန်း]]တွင် [[အဲဟိမဲခရိုင်]]နှင့် ၇၄ မီတာ (၂၄၃ ပေ) နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသေးသည်။

[[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟိရိုရှီးမားမြို့]]သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ ခရိုင်နှင့် ချူးဂိုခုဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဖုခုယမမြို့၊ ခုရဲမြို့၊ ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ရှိခိုခုကျွန်းမှစတင်ကာ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်တလျောက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ခရိုင်၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများက ကာရံထားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များရှိသည့် ခရိုင်သုံးခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးကြဲချခံခဲ့ရသည့်အတွက် လူသိများသည်။ ထိုအချိန်ကတည်းက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခရိုင်သည် ဒေသ၏ အဓိကကျသည့် စက်မှု၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Map of Hiroshima Prefecture Ja.svg|thumb|right|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်မြေပုံ&lt;br /&gt;{{legend0|#D8E|Government Ordinance Designated City}} {{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]]
[[File:Fukuyama-city photo.jpg|thumb|ဖုခုယမမြို့]]
[[File:Onomichi city huukei.jpg|thumb|အိုနိုမိချိမြို့]]
[[File:Saijyo-cho.jpg|thumb|ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့]]
[[File:Mihara.jpg|thumb|မိဟရမြို့]]

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး ထိုတောင်တန်းများသည် [[ရှိမနဲခရိုင်]]အထိ တည်ရှိနေကြသည်။ မြစ်များသည် ကမ်းခြေအနီးရှိ လွင်ပြင်များကို စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသည့် မြေများ ဖြစ်စေသည်။

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ တည်ရှိသည်။ ဟီရိုရှီးမားပင်လယ်အော်သည်လည်း ကုန်းတွင်းပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ ရာသီဥတုသည် အလွန်ပျော့ပြောင်းသည့် ရာသီဥတု ရှိသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်များအရ ခရိုင်ကုန်းမြေဧရိယာ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း သဘာဝဥယျာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံ အခြားခရိုင်စီရင်စုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်းဥယျာဉ်များတွင် ဆဲဆိုနိုင်းခိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိဘ - ဒိုးဂို - တိုင်းရှခုနှင့် နိရှိချူးဂိုခုဆန်းချိအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ် ၆ ခုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Further|ခုနိခနဲမြစ်}}

==မြို့များ==
{{See also|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက်မြို့များ}}
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် မြို့ ၁၄ ခု တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akitakata, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]
|安芸高田市
|538.17
|31,565
|[[File:Akitakata in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Etajima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Etajima, Hiroshima|Etajima]]
|江田島市
|100.97
|24,596
|[[File:Etajima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchu city, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]
|府中市
|195.71
|43,932
|[[File:Fuchu in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fukuyama, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]
|福山市
|518.14
|468,812
|[[File:Fukuyama in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hatsukaichi.svg|frameless|25x25px]] [[Hatsukaichi]]
|廿日市市
|489.36
|117,106
|[[File:Hatsukaichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Higashihiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Higashihiroshima]]
|東広島市
|635.32
|185,418
|[[File:Higashihiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Hiroshima]] (capital)
|広島市
|906.68
|1,199,391
|[[File:Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kure, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kure, Hiroshima|Kure]]
|呉市
|352.8
|228,030
|[[File:Kure in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Mihara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Mihara, Hiroshima|Mihara]]
|三原市
|471.03
|97,324
|[[File:Mihara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Miyoshi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]
|三次市
|778.19
|53,616
|[[File:Miyoshi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Onomichi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Onomichi]]
|尾道市
|284.85
|141,811
|[[File:Onomichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Otake, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]
|大竹市
|78.57
|27,684
|[[File:Otake in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Shōbara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]
|庄原市
|1,246.6
|35,870
|[[File:Shobara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Takehara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Takehara, Hiroshima|Takehara]]
|竹原市
|118.3
|26,035
|[[File:Takehara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

==မြို့ငယ်များ==
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များလည်း တည်ရှိသည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |ဒေသ
! rowspan=&quot;2&quot; |အမျိုးအစား
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akiōta, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akiōta, Hiroshima|Akiōta]]
|安芸太田町
|342.25
|6,585
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
| rowspan=&quot;9&quot; |Town
|[[File:Akiota in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchū Town, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima (town)|Fuchū]]
|府中町
|10.45
|52,056
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Fuchu town in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Jinsekikogen, Hiroshima (Blue).svg|frameless|25x25px]] [[Jinsekikōgen, Hiroshima|Jinsekikōgen]]
|神石高原町
|381.81
|9,427
|[[Jinseki District, Hiroshima|Jinseki District]]
|[[File:Jinsekikogen in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kaita, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kaita, Hiroshima|Kaita]]
|海田町
|13.81
|29,082
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kaita in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kitashiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kitahiroshima, Hiroshima|Kitahiroshima]]
|北広島町
|645.86
|19,115
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
|[[File:Kitahiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kumano, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kumano, Hiroshima|Kumano]]
|熊野町
|33.62
|24,000
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kumano in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Osakikamijima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōsakikamijima, Hiroshima|Ōsakikamijima]]
|大崎上島町
|43.24
|7,801
|[[Toyota District, Hiroshima|Toyota District]]
|[[File:Osakikamijima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Saka, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Saka, Hiroshima|Saka]]
|坂町
|15.64
|13,265
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Saka in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Sera Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Sera, Hiroshima|Sera]]
|世羅町
|278.29
|19,213
|[[Sera District, Hiroshima|Sera District]]
|[[File:Sera in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ===
{{main|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}}

==စီးပွားရေး==
{{historical populations|13=1890|14=1,319,507|15=1903|16=1,508,713|17=1913|18=1,691,699|19=1920|20=1,541,905|21=1925|22=1,617,680|23=1930|24=1,692,136|25=1935|26=1,804,916|27=1940|28=1,869,504|29=1945|30=1,885,471|31=1950|32=2,081,967|33=1955|34=2,149,044|35=1960|36=2,184,043|37=1965|38=2,281,146|39=1970|40=2,436,135|41=1975|42=2,646,324|43=1980|44=2,739,161|45=1985|46=2,819,200|47=1990|48=2,849,847|49=1995|50=2,881,748|51=2000|52=2,878,915|53=2005|54=2,876,642|55=2010|56=2,860,750|57=2015|58=2,844,963|percentages=pagr|footnote=source:&lt;ref&gt;[http://www.stat.go.jp/english/index.html Statistics Bureau of Japan]&lt;/ref&gt;}}

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် မော်တော်ယာဉ်လုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်တွင် မော်တောယာဉ်ထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည့် Mazda ၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာနှစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရနေရာနှင့် အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/271596.pdf|title=平成27年度広島県民経済計算結果について|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်၏ ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုးသည် ယန်း ၁၀,၃၄၃ ဘီလီယံရှိခဲ့ပြီး ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၁၀ ခုမြောက်အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/265004.pdf|title=平成 28 年経済センサス|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
===တက္ကသိုလ်များ===
*[https://www.eikei.ac.jp/english/ Eikei University of Hiroshima]
*[[Elisabeth University of Music]]
*[[Fukuyama City University]]
*[[Fukuyama Heisei University]]
*[[Fukuyama University]]
*[[Hijiyama University]]
*[[Kure University|Hiroshima Bunka Gakuen University]]
*[[Hiroshima Bunkyo Women's University]]
*[[Hiroshima City University]]
*[[Hiroshima Institute of Technology]]
*[[Hiroshima Jogakuin University]]
*[[Hiroshima Kokusai Gakuin University]]
*[[Hiroshima Shudo University]]
*[[Hiroshima University of Economics]]
*[[Hiroshima University]]
*[[Japan Coast Guard Academy]]
*[[Onomichi City University]]
*[[Prefectural University of Hiroshima]]
*[[Yasuda Women's University]]

==ဘာသာရေး==
==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး==
==ခရီးသွားလုပ်ငန်း==
==ထင်ရှားသည့် ပွဲတော်များ==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]</text>
      <sha1>obggn1zum30pzrbijm9ny9gqzulqkv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051573</id>
      <parentid>1051572</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ထင်ရှားသည့် ပွဲတော်များ */</comment>
      <origin>1051573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20858" sha1="bs6do1vlnz6j10sp3f3t6fact72het3" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name = ဟီရိုရှီးမားခရိုင်
| native_name = {{nobold|{{lang|ja|広島県}}}}
| settlement_type = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| translit_lang1 = Japanese
| translit_lang1_type = [[Japanese language|Japanese]]
| translit_lang1_info = {{lang|ja|広島県}}
| translit_lang1_type1 = [[Romanization of Japanese|Rōmaji]]
| translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Hiroshima-ken}}
| image_skyline = {{multiple image
| border       = infobox
| total_width  = 270
| image_style  = border:1
| perrow       = 1/2/2/2/1
| image1 = Peace Memorial Park and Cenotaph, Hiroshima, South view 20190417 1.jpg
| caption1 = [[Hiroshima Peace Memorial Park]]
| image2 = Tomonoura viewed from Taishiden.jpg
| caption2 = [[Tomonoura]]
| image3 = 2017安芸津町の牡蠣（収穫）02 442b1b10-0eb4-4dee-9eb3-56a69b0af0c5.jpg
| caption3 = Hiroshima Oyster
| image4 = アイ・エイチ・アイ マリンユナイテッド呉工場.jpg 
| caption4 = Shipyard base in [[Kure]]
| image5 = Views from Senkoji Park 20190323-1.jpg
| caption5 = Panoramic view of Senkoji and [[Onomichi]]
| image6 = Hiroshima-jo Castle Keep tower hdsr S5 06.jpg
| caption6 = [[Hiroshima Castle]]
| image7 = 三段滝.jpg
| caption7 = [[Sandan-kyō]]
| image8 = 20190318 Itsukushima Shrine.jpg
| caption8 = [[Torii Gate]] in [[Itsukushima Shrine]]
}}
| image_flag = Flag of Hiroshima Prefecture.svg
| flag_size = 100px
| image_blank_emblem = Emblem of Hiroshima Prefecture.svg
| blank_emblem_size = 80px
| blank_emblem_type = Emblem
| image_map = Map of Japan with highlight on 34 Hiroshima prefecture.svg
| coordinates = 
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Japan}}
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]] ([[San'yō region|San'yō]])
| subdivision_type2 = [[List of islands of Japan|Island]]
| subdivision_name2 = [[Honshu]]
| seat_type = [[List of capitals in Japan|Capital]]
| seat = [[Hiroshima]]
| parts_type = Subdivisions
| parts_style = para
| p1 = [[Districts of Japan|Districts]]: 5
| p2 = [[Municipalities of Japan|Municipalities]]: 23
| leader_title = [[List of prefectural governors in Japan|Governor]]
| leader_name = [[Mika Yokota]] (since November 2025)
| area_total_km2 = 8479.63
| area_water_percent = 0.3
| area_rank = [[List of Japanese prefectures by area|11th]]
| population_footnotes = 
| population_total = 2811410
| population_as_of = June 1, 2019
| population_rank = [[List of Japanese prefectures by population|12th]]
| population_density_km2 = auto
| demographics_type2 = GDP
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Total
| demographics2_info1 = [[JP¥]]12,476 billion&lt;br /&gt;[[US$]]92.1 billion (2022)
| iso_code = JP-34
| website = [http://www.pref.hiroshima.lg.jp pref.hiroshima.lg.jp]
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
| country  = Japan
| bird     = [[Red-throated Diver|Red-throated&amp;nbsp;diver]] (''Gavia stellata'')
| fish     = 
| flower   = 
| tree     = [[Japanese maple]] (''Acer&amp;nbsp;palmatum'')
}}
| population_blank1 = Aki・[[Bingo dialect|Bingo]]
| population_blank1_title = Dialects
}}

'''ဟီရိုရှီးမားခရိုင်'''  (広島県, အသံထွက် - ''ဟိရိုရှိမခန်း'') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟွန်းရှူးကျွန်း]]၊ [[ချူးဂိုခုဒေသ]]တွင်ရှိသည့် ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၂,၈၁၁,၄၁၀ ဦး (၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့အရ) ရှိပြီး ဧရိယာ ၈၄၇၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၃၂၇၄ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့ဘက်တွင် [[အိုခယမခရိုင်]]၊ အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် [[တော့တိုရိခရိုင်]]၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ရှိမနဲခရိုင်]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ယမဂုချိခရိုင်]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် [[ဟယောတန်းဂျိမ|ဟယောတန်းဂျိမကျွန်း]]တွင် [[အဲဟိမဲခရိုင်]]နှင့် ၇၄ မီတာ (၂၄၃ ပေ) နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသေးသည်။

[[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟိရိုရှီးမားမြို့]]သည် ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်ကာ ခရိုင်နှင့် ချူးဂိုခုဒေသတစ်ခုလုံးတွင် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ အခြားအဓိကကျသည့် မြို့များမှာ ဖုခုယမမြို့၊ ခုရဲမြို့၊ ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့တို့ ဖြစ်သည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ရှိခိုခုကျွန်းမှစတင်ကာ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်တလျောက်တွင် တည်ရှိနေသည်။ ခရိုင်၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများက ကာရံထားသည်။ ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်များရှိသည့် ခရိုင်သုံးခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် နျူကလီးယားဗုံးကြဲချခံခဲ့ရသည့်အတွက် လူသိများသည်။ ထိုအချိန်ကတည်းက ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခရိုင်သည် ဒေသ၏ အဓိကကျသည့် စက်မှု၊ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Map of Hiroshima Prefecture Ja.svg|thumb|right|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်မြေပုံ&lt;br /&gt;{{legend0|#D8E|Government Ordinance Designated City}} {{legend0|#EAB|City}} {{legend0|#ED9|Town}}]]
[[File:Fukuyama-city photo.jpg|thumb|ဖုခုယမမြို့]]
[[File:Onomichi city huukei.jpg|thumb|အိုနိုမိချိမြို့]]
[[File:Saijyo-cho.jpg|thumb|ဟိဂရှိဟီရိုရှီးမားမြို့]]
[[File:Mihara.jpg|thumb|မိဟရမြို့]]

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ခရိုင်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် တောင်တန်းများဖြစ်ပြီး ထိုတောင်တန်းများသည် [[ရှိမနဲခရိုင်]]အထိ တည်ရှိနေကြသည်။ မြစ်များသည် ကမ်းခြေအနီးရှိ လွင်ပြင်များကို စိုက်ပျိုးဖြစ်ထွန်းသည့် မြေများ ဖြစ်စေသည်။

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် သေးငယ်သည့် ကျွန်းများစွာ တည်ရှိသည်။ ဟီရိုရှီးမားပင်လယ်အော်သည်လည်း ကုန်းတွင်းပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ ရာသီဥတုသည် အလွန်ပျော့ပြောင်းသည့် ရာသီဥတု ရှိသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့အချက်အလက်များအရ ခရိုင်ကုန်းမြေဧရိယာ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း သဘာဝဥယျာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံ အခြားခရိုင်စီရင်စုများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါက အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်းဥယျာဉ်များတွင် ဆဲဆိုနိုင်းခိုင်းအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ဟိဘ - ဒိုးဂို - တိုင်းရှခုနှင့် နိရှိချူးဂိုခုဆန်းချိအမျိုးသားဥယျာဉ်၊ ခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ် ၆ ခုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/doc/files/np_6.pdf |title=General overview of area figures for Natural Parks by prefecture |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |date=1 April 2014 |access-date=22 February 2015}}&lt;/ref&gt;
{{Further|ခုနိခနဲမြစ်}}

==မြို့များ==
{{See also|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ လူဦးရေအလိုက်မြို့များ}}
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်တွင် မြို့ ၁၄ ခု တည်ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akitakata, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akitakata, Hiroshima|Akitakata]]
|安芸高田市
|538.17
|31,565
|[[File:Akitakata in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Etajima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Etajima, Hiroshima|Etajima]]
|江田島市
|100.97
|24,596
|[[File:Etajima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchu city, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima|Fuchū]]
|府中市
|195.71
|43,932
|[[File:Fuchu in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fukuyama, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fukuyama, Hiroshima|Fukuyama]]
|福山市
|518.14
|468,812
|[[File:Fukuyama in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hatsukaichi.svg|frameless|25x25px]] [[Hatsukaichi]]
|廿日市市
|489.36
|117,106
|[[File:Hatsukaichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Higashihiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Higashihiroshima]]
|東広島市
|635.32
|185,418
|[[File:Higashihiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Hiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Hiroshima]] (capital)
|広島市
|906.68
|1,199,391
|[[File:Hiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kure, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kure, Hiroshima|Kure]]
|呉市
|352.8
|228,030
|[[File:Kure in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Mihara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Mihara, Hiroshima|Mihara]]
|三原市
|471.03
|97,324
|[[File:Mihara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Miyoshi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]]
|三次市
|778.19
|53,616
|[[File:Miyoshi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Onomichi, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Onomichi]]
|尾道市
|284.85
|141,811
|[[File:Onomichi in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Otake, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōtake, Hiroshima|Ōtake]]
|大竹市
|78.57
|27,684
|[[File:Otake in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Shōbara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Shōbara, Hiroshima|Shōbara]]
|庄原市
|1,246.6
|35,870
|[[File:Shobara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Takehara, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Takehara, Hiroshima|Takehara]]
|竹原市
|118.3
|26,035
|[[File:Takehara in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

==မြို့ငယ်များ==
ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသများတွင် အောက်ပါမြို့ငယ်များလည်း တည်ရှိသည်။
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ
! rowspan=&quot;2&quot; |ဒေသ
! rowspan=&quot;2&quot; |အမျိုးအစား
! rowspan=&quot;2&quot; |မြေပုံ
|-
![[ရိုမဂျိ]]
![[ခန်းဂျိ]]
|-
|[[File:Flag of Akiōta, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Akiōta, Hiroshima|Akiōta]]
|安芸太田町
|342.25
|6,585
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
| rowspan=&quot;9&quot; |Town
|[[File:Akiota in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Fuchū Town, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Fuchū, Hiroshima (town)|Fuchū]]
|府中町
|10.45
|52,056
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Fuchu town in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Jinsekikogen, Hiroshima (Blue).svg|frameless|25x25px]] [[Jinsekikōgen, Hiroshima|Jinsekikōgen]]
|神石高原町
|381.81
|9,427
|[[Jinseki District, Hiroshima|Jinseki District]]
|[[File:Jinsekikogen in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kaita, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kaita, Hiroshima|Kaita]]
|海田町
|13.81
|29,082
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kaita in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kitashiroshima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kitahiroshima, Hiroshima|Kitahiroshima]]
|北広島町
|645.86
|19,115
|[[Yamagata District, Hiroshima|Yamagata District]]
|[[File:Kitahiroshima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Kumano, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Kumano, Hiroshima|Kumano]]
|熊野町
|33.62
|24,000
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Kumano in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Osakikamijima, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Ōsakikamijima, Hiroshima|Ōsakikamijima]]
|大崎上島町
|43.24
|7,801
|[[Toyota District, Hiroshima|Toyota District]]
|[[File:Osakikamijima in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Saka, Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Saka, Hiroshima|Saka]]
|坂町
|15.64
|13,265
|[[Aki District, Hiroshima|Aki District]]
|[[File:Saka in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|-
|[[File:Flag of Sera Hiroshima.svg|frameless|25x25px]] [[Sera, Hiroshima|Sera]]
|世羅町
|278.29
|19,213
|[[Sera District, Hiroshima|Sera District]]
|[[File:Sera in Hiroshima Prefecture Ja.svg|frameless|50x50px]]
|}

===ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ===
{{main|ဟီရိုရှီးမားခရိုင်ရှိ ဒေသပေါင်းစပ်မှုများ}}

==စီးပွားရေး==
{{historical populations|13=1890|14=1,319,507|15=1903|16=1,508,713|17=1913|18=1,691,699|19=1920|20=1,541,905|21=1925|22=1,617,680|23=1930|24=1,692,136|25=1935|26=1,804,916|27=1940|28=1,869,504|29=1945|30=1,885,471|31=1950|32=2,081,967|33=1955|34=2,149,044|35=1960|36=2,184,043|37=1965|38=2,281,146|39=1970|40=2,436,135|41=1975|42=2,646,324|43=1980|44=2,739,161|45=1985|46=2,819,200|47=1990|48=2,849,847|49=1995|50=2,881,748|51=2000|52=2,878,915|53=2005|54=2,876,642|55=2010|56=2,860,750|57=2015|58=2,844,963|percentages=pagr|footnote=source:&lt;ref&gt;[http://www.stat.go.jp/english/index.html Statistics Bureau of Japan]&lt;/ref&gt;}}

ဟီရိုရှီးမားခရိုင်၏ အဓိကစီးပွားရေးလုပ်ငန်းသည် မော်တော်ယာဉ်လုပ်ငန်းနှင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ခရိုင်တွင် မော်တောယာဉ်ထုတ်လုပ်သည့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည့် Mazda ၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာနှစ်ခုလည်း ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟီရိုရှီးမားငြိမ်းချမ်းရေးအမှတ်တရနေရာနှင့် အိဆွတ်ခုရှိမနတ်ကျောင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/271596.pdf|title=平成27年度広島県民経済計算結果について|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ခရိုင်၏ ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုးသည် ယန်း ၁၀,၃၄၃ ဘီလီယံရှိခဲ့ပြီး ဤပမာဏသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ၁၀ ခုမြောက်အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pref.hiroshima.lg.jp/uploaded/attachment/265004.pdf|title=平成 28 年経済センサス|website=広島県}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
===တက္ကသိုလ်များ===
*[https://www.eikei.ac.jp/english/ Eikei University of Hiroshima]
*[[Elisabeth University of Music]]
*[[Fukuyama City University]]
*[[Fukuyama Heisei University]]
*[[Fukuyama University]]
*[[Hijiyama University]]
*[[Kure University|Hiroshima Bunka Gakuen University]]
*[[Hiroshima Bunkyo Women's University]]
*[[Hiroshima City University]]
*[[Hiroshima Institute of Technology]]
*[[Hiroshima Jogakuin University]]
*[[Hiroshima Kokusai Gakuin University]]
*[[Hiroshima Shudo University]]
*[[Hiroshima University of Economics]]
*[[Hiroshima University]]
*[[Japan Coast Guard Academy]]
*[[Onomichi City University]]
*[[Prefectural University of Hiroshima]]
*[[Yasuda Women's University]]

==ဘာသာရေး==
==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး==
==ခရီးသွားလုပ်ငန်း==
==ထင်ရှားသည့် ပွဲတော်များ==
==ပြင်ပလင့်များ==
{{Commons}}
* [https://web.archive.org/web/20070204025716/http://www.pref.hiroshima.jp/index-e.html Official Hiroshima Prefecture homepage]
* [https://web.archive.org/web/20041010010332/http://www.hirohurl.net/hiroshima.html Life in Hiroshima and other Japan-related Articles]
* {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20060521002520/http://www.asinah.org/weather/RJOA.html|title=Hiroshima Weather Forecast|sec=el}}
* National Archives of Japan [https://web.archive.org/web/20090327005258/http://jpimg.digital.archives.go.jp/jpg_prg/jgmWeb?%25TmpFileDisp%25Env=jpeg2k_images%2Fezu%2Ffukenchizu%2F025_hiroshima_e.env  ... Hiroshima map (1891)]
* National Archives of Japan: [https://web.archive.org/web/20080309203119/http://jpimg.digital.archives.go.jp/kouseisai/category/emaki/itsukushima_e.html ''Itsukushima kakei,'' illustrated scroll describing Itsukushima, text by Kaibara Ekiken (circa 1720)]
* [https://www.hiroshima-navi.or.jp/en/ hiroshima-navi]
{{Hiroshima Prefecture}}
{{Regions and administrative divisions of Japan}}
{{Authority control}}

{{coord|34|26|N|132|45|E|scale:500000|display=title}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ]]</text>
      <sha1>bs6do1vlnz6j10sp3f3t6fact72het3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ:CobaltEcho9</title>
    <ns>2</ns>
    <id>291225</id>
    <revision>
      <id>1051524</id>
      <parentid>1051519</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:35:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CobaltEcho9</username>
        <id>113523</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1051524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19177" sha1="bwxo4legjw9q5hd3ukbvw8wfqdqpext" xml:space="preserve">
= '''လေးတူချင်း''' =
[[ဖိုင်:Letu Chin Men in the traditional Attires.jpg|thumb|လေးတူချင်းရိုးရာအကအတွက် ပြင်ဆင်နေကြစဉ်(၂၀၁၉)]]
လေးတူချင်း (also Letu, Leitu, Laytu and Ledu) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မင်းပြားနှင့် မြောက်ဦးမြို့နယ်များနှင့် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသများတွင် မူလ အစဉ်အလာအရ နေထိုင်လာခဲ့သော [[ချင်းလူမျိုး|ချင်းလူမျိုးစုတစ်စု]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်–တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု၏ တိဗက်–မြန်မာ (Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သော ချင်းလူမျိုးစုကြီး၏ လူမျိုး–ဘာသာစကား (ethnolinguistic) အသိုက်အဝန်းများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။   လေးတူချင်းကို 'မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၂)'' ၊ (ရန်ကုန်၊ စာပေဗိမာန်၊ ၁၉၅၅)၊ စာ ၃၉၅ တွင်  [[ချင်းလူမျိုး|လဲဒူ]]ဟူ၍ ' လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၂ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ရက် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ကြေညာသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၄၄ မျိုးစာရင်းမူရင်းထဲတွင် အမှတ်စဉ်(၉၃)တွင် &quot;လဲဒု&quot; ဟူ၍လည်းကောင်း ဖော်ပြထားခဲ့သည်။  ဤသည်မှာ ကိုလိုနီခေတ်အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းများကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မှားယွင်းခြင်းသည်ဖြစ်သည်။ လေးတူချင်းများသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ယနေ့ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများ ပါဝင်သည့် အာရကန် (ရခိုင်) ရိုးမဒေသနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေကြသည်။

လေးတူချင်းအား အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ် သန်းခေါင်စာရင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူခဲ့သည့် Census of India, Vol-XI, Burma (Part 1)ထဲတွင်  C.40.Ledu ကုဒ်ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ သို့သော် ၁၉၈၃ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှ စပြီး လေးတူ(ချင်း)သည် “လေးမြို့(ချင်း)” ဧရိယာကုဒ်ထဲသို့‌ ရောက်ရှိသွားသည်။ ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အတွင်း နေထိုင်ကြသော မူရင်းဌာနေတိုင်းရင်းသား(၁၃၅)မျိုးထဲတွင် “[[မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ|လေးမြို့(ချင်း)]]”မှာ အမှတ်စဉ်(၇၃)၊ ချင်း(၅၃)တွင် အမှတ်စဉ်(၄၀) ဖြစ်ပါသည်။ နိုင်ငံတော်မှ ၎င်းအတွက် ဧရိယာကို အခြေခံလျက် ချပေးထားသော ကုဒ်နံပါတ်မှာ ([https://www.networkmyanmar.org/ESW/Files/Census-Codes-2014.pdf ၄၄၁])ဖြစ်ကာ၊ သန်း‌ခေါင်စာရင်း ကောက်ခံသည့်အချိန်တိုင်း၌ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသတွင် နေထိုင် ကြသည့် လေးတူ(ချင်း)၊ ဟီယာတွီး(ချင်း)၊ Vet(Yet)ချင်း၊ Haang(ချင်း)၊ Uppu(ချင်း) စကားပြောသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများအတွက် အသုံးပြုသည့် စုပေါင်းကုဒ် အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။ 

== အခြေချနေထိုင်မှု ==
ရခိုင်ပြည်ရှိ ချင်းလူမျိုးများနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းသုတေသနများအရ ချင်းအသိုက်အဝန်းများသည် အလယ်ခေတ်ကာလအတွင်း ရခိုင်ဒေသအချို့တွင် အခြေချနေထိုင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရခိုင်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းအချို့၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် ၉ ရာစုနှင့် ၁၁ ရာစုအတွင်း ရခိုင်ရိုးမနှင့် အနီးအနားချိုင့်ဝှမ်းဒေသများ၌ နေထိုင်သော ချင်းလူမျိုးစုများကို ရည်ညွှန်းထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ([https://www.scribd.com/document/687255346/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94-%E1%80%99%E1%80%AC-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%B8-%E1%80%95%E1%80%91%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B2-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84 ၁] ) 

နောက်ပိုင်း ရခိုင်ရာဇဝင်များတွင် လေးတူချင်းနှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု သုတေသီအချို့က ယူဆသော “လေးတူ” သို့မဟုတ် ဆင်တူအမည်များကို တွေ့ရှိရသည်။ အချို့သော အစဉ်အလာမှတ်တမ်းများတွင် မြောက်ဦးခေတ်အတွင်း ရခိုင်နိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းဒေသများ၌ “လေးထု၊ လေးထူး” ဟုခေါ်သော လူမျိုးစုများ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။  ([https://www.scribd.com/document/349629612/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%87%E1%80%9D%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%B8 ၂])  

== လူမှုအဖွဲ့အစည်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ==
အစဉ်အလာအရ လေးတူလူမှုအဖွဲ့အစည်းသည် ကျေးရွာအခြေပြု အသိုက်အဝန်းများနှင့် ဆွေမျိုးအခြေပြု ဆက်နွယ်မှုများပေါ်တွင် အခြေခံဖွဲ့စည်း ထားသည်။ ချင်းလူမျိုးစုအများစုကဲ့သို့ပင် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး ခိုင်မာသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စနစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ ကြသည်။

လေးတူယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများတွင်—

·               အစိုင်(၆)ခု ပါဝင်သော cluster ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း

·               မျိုးနွယ်စု (Clan) အခြေပြု လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ 

·               နှုတ်ဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်း သမိုင်းနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များ 

·               ပါးရဲထိုးသည့်ဓလေ့များကျင့်သုံးခြင်း

·               ရိုးရာသီချင်းများနှင့် ဂီတအမွေအနှစ်များ 

·               ရက်ကန်းနှင့် အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း 

·               လူထုအခမ်းအနားများနှင့် ပွဲတော်များ 

·               ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေများ...တို့ ပါဝင်သည်။ 

[[ဖိုင်:A Letu Chin Woman with A Tattoo Face.png|thumb|ပါးရဲထိုးထားသည့် ‌လေးတူချင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး]]

== လေးတူချင်းပါးရဲထိုးခြင်းဓလေ့  ==
လေးတူချင်းလူမျိုးများသည် “ပါးမဲချင်း” အုပ်စုဝင်များလည်း ဖြစ်ကြသည်။ လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် တောင်ပိုင်းချင်းအုပ်စုဖြစ်သည်နှင့်အညီ၊ ပါးရဲထိုးခြင်းကို Mháwi Sún Ne[[https://www.dylangoldby.com/product/hmae-sun-nae-ti-cengkhu-nu-hardcover/ 1]] လို့ ခေါ်ပါသည်။ “မျက်နှာကို ထိုးထား” သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ မိန်းကလေး အသက်အရွယ် အားဖြင့် ၁၂ မှ ၁၅ နှစ်တို့အကြား၊ လက်မထပ်မီး ပါးမဲ (သို့) ပါးရဲထိုးထားကြသည်ဟု အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းအရ[&lt;nowiki/&gt;[[iarchive:in.gov.ignca.31115|2]]] သိရပါသည်။ သံချောင်းဒေသတွင် မိန်းကလေး အသက် ၁၂ မှ ၁၃ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုးနှံကြသည်ဟု သိရပါသည်။ '''မင်းပြားချင်းတောင်တန်းအုပ်ချုပ်ရေး''' မှတ်တမ်းတွင် အသက် ၁၁ မှ ၁၅ နှစ်အတွင်း[[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/historical-documents-on-letu-chin 3]] ဟု ဆိုထားသည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် Jens Parkitny က အထူး‌လေ့လာထားသည်ကို ‌Jens Uwe Parkitny: Marked for Life: Myanmar’s Chin Women and their Facial Tattoos စာအုပ်ထဲတွင် တွေ့ရှိရသည်။ [[https://us.amazon.com/Jens-Uwe-Parkitny-Myanmars-Tattoos/dp/3735603556 3]]
----

== ရိုးရာဝတ်စုံများ ==
လေးတူချင်း ယောကျ်ားသင်တိုင်းအား Khrangim ဟု ခေါ်ပြီး၊ မိန်းကလေး သင်တိုင်းအား Khrawnghën ဟို ခေါ်သည်။ ဤဝတ်စုံများအား ရှေ့ခေတ်ကာလ များတွင် အထူးနတ်ရိုးရာပွဲများမှသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာချည်ထည်များဖြင့် ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်ကြသည်။ ပင်လယ်ခရုအခွံ၊ ကြွေထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြယ်သီးများနှင့် ပုတီးအနီရောင်အလုံးများစွာ တင်ဆင်ရက်လုပ်ထားသည်။ အ‌ရောင်မှာ အနီရင့်‌ရောင်ဖြစ်သည်။ [[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/cultures-traditions 4]] 

== ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှု ==
လေးတူချင်းများသည် ချင်းလူမျိုး–ဘာသာစကားမိသားစု (Chin ethnolinguistic family) တွင် ပါဝင်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်ပိုင်းချင်း (Southern Chin) မျိုးနွယ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာဗေဒအရ လေးတူဘာသာစကားသည် တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး–ချင်း (Kuki-Chin)]] အကိုင်းအခက်နှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

သုတေသနအများအပြားတွင် လေးတူချင်းများကို [[ဆုမ်းတူဘာသာစကား|စုမ်းတူ]]၊ လောက်တူနှင့် ချင်းပုံ လူမျိုးများနှင့်အတူ တောင်ပိုင်းချင်း သို့မဟုတ် [[ရှိုဘာသာစကား|ချိုး]] နှင့် [[အရှိုချင်းလူမျိုး|အရှို]]ချင်းတို့အကြားတွင် ရှိသော [https://brill.com/display/book/edcoll/9789004350519/B9789004350519-s012.xml?language=en&amp;srsltid=AfmBOorRunYPrVIWId4bxJoqjQ0-Ieu4OvtNdVJRVlPjR8YERMbMuvli Hyow] အုပ်စု အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုအုပ်စုများသည် မိမိတို့၏ သီးခြားလူမျိုးရေးလက္ခဏာများကို ထိန်းသိမ်းထားကြသော်လည်း ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများစွာ ရှိကြသည်။  ဘာသာဗေဒနှင့် လူမျိုးဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများတွင် ၎င်းတို့ကို Cho–Hyow–Asho အုပ်စု သို့မဟုတ် တောင်ပိုင်းချင်း (Southeastern Chin)အုပ်စုအတွင်း ပါဝင်သည့် မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဆွေးနွေးဖော်ပြလေ့ရှိသည်။

=== '''အက္ခရာနှင့်''' '''သရ၊ သရတွဲများပြဇယား''' ===
လေးတူ(ချင်း)စာပေအက္ခရာ(Letu Alphabets)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | A

a 
| valign=&quot;top&quot; | AW

aw
| valign=&quot;top&quot; | B

b
| valign=&quot;top&quot; | C

c
| valign=&quot;top&quot; | D

d
| valign=&quot;top&quot; | E

e
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ë

ë
| valign=&quot;top&quot; | G

g
| valign=&quot;top&quot; | H

h
| valign=&quot;top&quot; | I

i
| valign=&quot;top&quot; | J

j
| valign=&quot;top&quot; | K

k
|-
| valign=&quot;top&quot; | L

l
| valign=&quot;top&quot; | M

m
| valign=&quot;top&quot; | N

n
| valign=&quot;top&quot; | O

o
| valign=&quot;top&quot; | P

p
| valign=&quot;top&quot; | Q

q
|-
| valign=&quot;top&quot; | R

r
| valign=&quot;top&quot; | S

s
| valign=&quot;top&quot; | T

t
| valign=&quot;top&quot; | U

u
| valign=&quot;top&quot; | V

v
| valign=&quot;top&quot; | X

x
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | Y

y
| valign=&quot;top&quot; | Z

z
| valign=&quot;top&quot; |  

| valign=&quot;top&quot; |  

|}
သရ(၁၁) လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |A
| valign=&quot;top&quot; |Aw
| valign=&quot;top&quot; |E
| valign=&quot;top&quot; |Ei
| valign=&quot;top&quot; |Ë
| valign=&quot;top&quot; |I
|-
| valign=&quot;top&quot; |O
| valign=&quot;top&quot; |U
| valign=&quot;top&quot; |X
| valign=&quot;top&quot; |J
| valign=&quot;top&quot; |Ä
| valign=&quot;top&quot; |
|}
သရတွဲ (၁၆)လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |Ai
| valign=&quot;top&quot; |Awi
| valign=&quot;top&quot; |Au
| valign=&quot;top&quot; |Awu
| valign=&quot;top&quot; |Eu
|-
| valign=&quot;top&quot; |Ëu
| valign=&quot;top&quot; |Iu
| valign=&quot;top&quot; |Oi
| valign=&quot;top&quot; |Uaw
| valign=&quot;top&quot; |Ui
|-
| valign=&quot;top&quot; |Uj
| valign=&quot;top&quot; |Xi
| valign=&quot;top&quot; |Xu
| valign=&quot;top&quot; |Ji
| valign=&quot;top&quot; |Ju
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |Äi
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |
|}
မြန်မာအသံအခြေပြုအက္ခရာများ (Burmese Script-Based)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | K

က
| valign=&quot;top&quot; | Kh

ခ 
| valign=&quot;top&quot; | Ng

င 
| valign=&quot;top&quot; | C

စ
| valign=&quot;top&quot; | S

ဆ
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ny

ည
| valign=&quot;top&quot; | T

တ/သ
| valign=&quot;top&quot; | Th

ထ
| valign=&quot;top&quot; | D

ဒ/ဓ
| valign=&quot;top&quot; | N

န
|-
| valign=&quot;top&quot; |P

ပ
| valign=&quot;top&quot; |Ph

ဖ
| valign=&quot;top&quot; |B

ဘ
| valign=&quot;top&quot; |M

မ
| valign=&quot;top&quot; |Y

ရ/ယ
|-
| valign=&quot;top&quot; |R

ရ
| valign=&quot;top&quot; |L

လ
| valign=&quot;top&quot; |V

ဝ
| valign=&quot;top&quot; |H

ဟ
| valign=&quot;top&quot; | 
|} 

== ကိုးကားချက်များ ==

* Cecil Champain Lowis — ''T[[wikisource:The_Tribes_of_Burma|he Tribes of Burma]]''
* C. M. Enriquez — ''Races of Burma''
* Census of India (1921, 1931)
* Kenneth VanBik — ''Proto Kuki-Chin''
* David Peterson — ''On Kuki-Chin Subgrouping''
* Muhammad Zakaria — ''[https://dr.ntu.edu.sg/entities/publication/cbbc5688-738f-4376-a025-8201c99728ac A Grammar of Hyow]''

* Tha Tun Pru — ''The Minbya Chin Hills of the Akyab District''
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>bwxo4legjw9q5hd3ukbvw8wfqdqpext</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051525</id>
      <parentid>1051524</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CobaltEcho9</username>
        <id>113523</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1051525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19177" sha1="dttxpxeyp52pzd5avm7yvqnw3jcruhv" xml:space="preserve">
= '''လေးတူချင်း''' =
[[ဖိုင်:Letu Chin Men in the traditional Attires.jpg|thumb|လေးတူချင်းရိုးရာအကအတွက် ပြင်ဆင်နေကြစဉ်(၂၀၁၉)]]
လေးတူချင်း (also Letu, Leitu, Laytu and Ledu) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မင်းပြားနှင့် မြောက်ဦးမြို့နယ်များနှင့် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသများတွင် မူလ အစဉ်အလာအရ နေထိုင်လာခဲ့သော [[ချင်းလူမျိုး|ချင်းလူမျိုးစုတစ်စု]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်–တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု၏ တိဗက်–မြန်မာ (Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သော ချင်းလူမျိုးစုကြီး၏ လူမျိုး–ဘာသာစကား (ethnolinguistic) အသိုက်အဝန်းများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။   လေးတူချင်းကို 'မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၂)'' ၊ (ရန်ကုန်၊ စာပေဗိမာန်၊ ၁၉၅၅)၊ စာ ၃၉၅ တွင်  [[ချင်းလူမျိုး| လဲဒူ]] ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၂ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ရက် ပြည်ထဲရေးနှင့် သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ကြေညာသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၄၄ မျိုးစာရင်းမူရင်းထဲတွင် အမှတ်စဉ်(၉၃)တွင် &quot;လဲဒု&quot; ဟူ၍လည်းကောင်း ဖော်ပြထားခဲ့သည်။  ဤသည်မှာ ကိုလိုနီခေတ်အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းများကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မှားယွင်းခြင်းသည်ဖြစ်သည်။ လေးတူချင်းများသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ယနေ့ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများ ပါဝင်သည့် အာရကန် (ရခိုင်) ရိုးမဒေသနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေကြသည်။

လေးတူချင်းအား အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ် သန်းခေါင်စာရင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူခဲ့သည့် Census of India, Vol-XI, Burma (Part 1)ထဲတွင်  C.40.Ledu ကုဒ်ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ သို့သော် ၁၉၈၃ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှ စပြီး လေးတူ(ချင်း)သည် “လေးမြို့(ချင်း)” ဧရိယာကုဒ်ထဲသို့‌ ရောက်ရှိသွားသည်။ ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အတွင်း နေထိုင်ကြသော မူရင်းဌာနေတိုင်းရင်းသား(၁၃၅)မျိုးထဲတွင် “[[မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ|လေးမြို့(ချင်း)]]”မှာ အမှတ်စဉ်(၇၃)၊ ချင်း(၅၃)တွင် အမှတ်စဉ်(၄၀) ဖြစ်ပါသည်။ နိုင်ငံတော်မှ ၎င်းအတွက် ဧရိယာကို အခြေခံလျက် ချပေးထားသော ကုဒ်နံပါတ်မှာ ([https://www.networkmyanmar.org/ESW/Files/Census-Codes-2014.pdf ၄၄၁])ဖြစ်ကာ၊ သန်း‌ခေါင်စာရင်း ကောက်ခံသည့်အချိန်တိုင်း၌ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသတွင် နေထိုင် ကြသည့် လေးတူ(ချင်း)၊ ဟီယာတွီး(ချင်း)၊ Vet(Yet)ချင်း၊ Haang(ချင်း)၊ Uppu(ချင်း) စကားပြောသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများအတွက် အသုံးပြုသည့် စုပေါင်းကုဒ် အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။ 

== အခြေချနေထိုင်မှု ==
ရခိုင်ပြည်ရှိ ချင်းလူမျိုးများနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းသုတေသနများအရ ချင်းအသိုက်အဝန်းများသည် အလယ်ခေတ်ကာလအတွင်း ရခိုင်ဒေသအချို့တွင် အခြေချနေထိုင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရခိုင်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းအချို့၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် ၉ ရာစုနှင့် ၁၁ ရာစုအတွင်း ရခိုင်ရိုးမနှင့် အနီးအနားချိုင့်ဝှမ်းဒေသများ၌ နေထိုင်သော ချင်းလူမျိုးစုများကို ရည်ညွှန်းထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ([https://www.scribd.com/document/687255346/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94-%E1%80%99%E1%80%AC-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%B8-%E1%80%95%E1%80%91%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B2-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84 ၁] ) 

နောက်ပိုင်း ရခိုင်ရာဇဝင်များတွင် လေးတူချင်းနှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု သုတေသီအချို့က ယူဆသော “လေးတူ” သို့မဟုတ် ဆင်တူအမည်များကို တွေ့ရှိရသည်။ အချို့သော အစဉ်အလာမှတ်တမ်းများတွင် မြောက်ဦးခေတ်အတွင်း ရခိုင်နိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းဒေသများ၌ “လေးထု၊ လေးထူး” ဟုခေါ်သော လူမျိုးစုများ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။  ([https://www.scribd.com/document/349629612/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%87%E1%80%9D%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%B8 ၂])  

== လူမှုအဖွဲ့အစည်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ==
အစဉ်အလာအရ လေးတူလူမှုအဖွဲ့အစည်းသည် ကျေးရွာအခြေပြု အသိုက်အဝန်းများနှင့် ဆွေမျိုးအခြေပြု ဆက်နွယ်မှုများပေါ်တွင် အခြေခံဖွဲ့စည်း ထားသည်။ ချင်းလူမျိုးစုအများစုကဲ့သို့ပင် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး ခိုင်မာသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စနစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ ကြသည်။

လေးတူယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများတွင်—

·               အစိုင်(၆)ခု ပါဝင်သော cluster ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း

·               မျိုးနွယ်စု (Clan) အခြေပြု လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ 

·               နှုတ်ဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်း သမိုင်းနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များ 

·               ပါးရဲထိုးသည့်ဓလေ့များကျင့်သုံးခြင်း

·               ရိုးရာသီချင်းများနှင့် ဂီတအမွေအနှစ်များ 

·               ရက်ကန်းနှင့် အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း 

·               လူထုအခမ်းအနားများနှင့် ပွဲတော်များ 

·               ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေများ...တို့ ပါဝင်သည်။ 

[[ဖိုင်:A Letu Chin Woman with A Tattoo Face.png|thumb|ပါးရဲထိုးထားသည့် ‌လေးတူချင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး]]

== လေးတူချင်းပါးရဲထိုးခြင်းဓလေ့  ==
လေးတူချင်းလူမျိုးများသည် “ပါးမဲချင်း” အုပ်စုဝင်များလည်း ဖြစ်ကြသည်။ လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် တောင်ပိုင်းချင်းအုပ်စုဖြစ်သည်နှင့်အညီ၊ ပါးရဲထိုးခြင်းကို Mháwi Sún Ne[[https://www.dylangoldby.com/product/hmae-sun-nae-ti-cengkhu-nu-hardcover/ 1]] လို့ ခေါ်ပါသည်။ “မျက်နှာကို ထိုးထား” သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ မိန်းကလေး အသက်အရွယ် အားဖြင့် ၁၂ မှ ၁၅ နှစ်တို့အကြား၊ လက်မထပ်မီး ပါးမဲ (သို့) ပါးရဲထိုးထားကြသည်ဟု အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းအရ[&lt;nowiki/&gt;[[iarchive:in.gov.ignca.31115|2]]] သိရပါသည်။ သံချောင်းဒေသတွင် မိန်းကလေး အသက် ၁၂ မှ ၁၃ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုးနှံကြသည်ဟု သိရပါသည်။ '''မင်းပြားချင်းတောင်တန်းအုပ်ချုပ်ရေး''' မှတ်တမ်းတွင် အသက် ၁၁ မှ ၁၅ နှစ်အတွင်း[[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/historical-documents-on-letu-chin 3]] ဟု ဆိုထားသည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် Jens Parkitny က အထူး‌လေ့လာထားသည်ကို ‌Jens Uwe Parkitny: Marked for Life: Myanmar’s Chin Women and their Facial Tattoos စာအုပ်ထဲတွင် တွေ့ရှိရသည်။ [[https://us.amazon.com/Jens-Uwe-Parkitny-Myanmars-Tattoos/dp/3735603556 3]]
----

== ရိုးရာဝတ်စုံများ ==
လေးတူချင်း ယောကျ်ားသင်တိုင်းအား Khrangim ဟု ခေါ်ပြီး၊ မိန်းကလေး သင်တိုင်းအား Khrawnghën ဟို ခေါ်သည်။ ဤဝတ်စုံများအား ရှေ့ခေတ်ကာလ များတွင် အထူးနတ်ရိုးရာပွဲများမှသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာချည်ထည်များဖြင့် ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်ကြသည်။ ပင်လယ်ခရုအခွံ၊ ကြွေထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြယ်သီးများနှင့် ပုတီးအနီရောင်အလုံးများစွာ တင်ဆင်ရက်လုပ်ထားသည်။ အ‌ရောင်မှာ အနီရင့်‌ရောင်ဖြစ်သည်။ [[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/cultures-traditions 4]] 

== ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှု ==
လေးတူချင်းများသည် ချင်းလူမျိုး–ဘာသာစကားမိသားစု (Chin ethnolinguistic family) တွင် ပါဝင်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်ပိုင်းချင်း (Southern Chin) မျိုးနွယ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာဗေဒအရ လေးတူဘာသာစကားသည် တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး–ချင်း (Kuki-Chin)]] အကိုင်းအခက်နှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

သုတေသနအများအပြားတွင် လေးတူချင်းများကို [[ဆုမ်းတူဘာသာစကား|စုမ်းတူ]]၊ လောက်တူနှင့် ချင်းပုံ လူမျိုးများနှင့်အတူ တောင်ပိုင်းချင်း သို့မဟုတ် [[ရှိုဘာသာစကား|ချိုး]] နှင့် [[အရှိုချင်းလူမျိုး|အရှို]]ချင်းတို့အကြားတွင် ရှိသော [https://brill.com/display/book/edcoll/9789004350519/B9789004350519-s012.xml?language=en&amp;srsltid=AfmBOorRunYPrVIWId4bxJoqjQ0-Ieu4OvtNdVJRVlPjR8YERMbMuvli Hyow] အုပ်စု အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုအုပ်စုများသည် မိမိတို့၏ သီးခြားလူမျိုးရေးလက္ခဏာများကို ထိန်းသိမ်းထားကြသော်လည်း ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများစွာ ရှိကြသည်။  ဘာသာဗေဒနှင့် လူမျိုးဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများတွင် ၎င်းတို့ကို Cho–Hyow–Asho အုပ်စု သို့မဟုတ် တောင်ပိုင်းချင်း (Southeastern Chin)အုပ်စုအတွင်း ပါဝင်သည့် မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဆွေးနွေးဖော်ပြလေ့ရှိသည်။

=== '''အက္ခရာနှင့်''' '''သရ၊ သရတွဲများပြဇယား''' ===
လေးတူ(ချင်း)စာပေအက္ခရာ(Letu Alphabets)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | A

a 
| valign=&quot;top&quot; | AW

aw
| valign=&quot;top&quot; | B

b
| valign=&quot;top&quot; | C

c
| valign=&quot;top&quot; | D

d
| valign=&quot;top&quot; | E

e
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ë

ë
| valign=&quot;top&quot; | G

g
| valign=&quot;top&quot; | H

h
| valign=&quot;top&quot; | I

i
| valign=&quot;top&quot; | J

j
| valign=&quot;top&quot; | K

k
|-
| valign=&quot;top&quot; | L

l
| valign=&quot;top&quot; | M

m
| valign=&quot;top&quot; | N

n
| valign=&quot;top&quot; | O

o
| valign=&quot;top&quot; | P

p
| valign=&quot;top&quot; | Q

q
|-
| valign=&quot;top&quot; | R

r
| valign=&quot;top&quot; | S

s
| valign=&quot;top&quot; | T

t
| valign=&quot;top&quot; | U

u
| valign=&quot;top&quot; | V

v
| valign=&quot;top&quot; | X

x
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | Y

y
| valign=&quot;top&quot; | Z

z
| valign=&quot;top&quot; |  

| valign=&quot;top&quot; |  

|}
သရ(၁၁) လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |A
| valign=&quot;top&quot; |Aw
| valign=&quot;top&quot; |E
| valign=&quot;top&quot; |Ei
| valign=&quot;top&quot; |Ë
| valign=&quot;top&quot; |I
|-
| valign=&quot;top&quot; |O
| valign=&quot;top&quot; |U
| valign=&quot;top&quot; |X
| valign=&quot;top&quot; |J
| valign=&quot;top&quot; |Ä
| valign=&quot;top&quot; |
|}
သရတွဲ (၁၆)လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |Ai
| valign=&quot;top&quot; |Awi
| valign=&quot;top&quot; |Au
| valign=&quot;top&quot; |Awu
| valign=&quot;top&quot; |Eu
|-
| valign=&quot;top&quot; |Ëu
| valign=&quot;top&quot; |Iu
| valign=&quot;top&quot; |Oi
| valign=&quot;top&quot; |Uaw
| valign=&quot;top&quot; |Ui
|-
| valign=&quot;top&quot; |Uj
| valign=&quot;top&quot; |Xi
| valign=&quot;top&quot; |Xu
| valign=&quot;top&quot; |Ji
| valign=&quot;top&quot; |Ju
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |Äi
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |
|}
မြန်မာအသံအခြေပြုအက္ခရာများ (Burmese Script-Based)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | K

က
| valign=&quot;top&quot; | Kh

ခ 
| valign=&quot;top&quot; | Ng

င 
| valign=&quot;top&quot; | C

စ
| valign=&quot;top&quot; | S

ဆ
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ny

ည
| valign=&quot;top&quot; | T

တ/သ
| valign=&quot;top&quot; | Th

ထ
| valign=&quot;top&quot; | D

ဒ/ဓ
| valign=&quot;top&quot; | N

န
|-
| valign=&quot;top&quot; |P

ပ
| valign=&quot;top&quot; |Ph

ဖ
| valign=&quot;top&quot; |B

ဘ
| valign=&quot;top&quot; |M

မ
| valign=&quot;top&quot; |Y

ရ/ယ
|-
| valign=&quot;top&quot; |R

ရ
| valign=&quot;top&quot; |L

လ
| valign=&quot;top&quot; |V

ဝ
| valign=&quot;top&quot; |H

ဟ
| valign=&quot;top&quot; | 
|} 

== ကိုးကားချက်များ ==

* Cecil Champain Lowis — ''T[[wikisource:The_Tribes_of_Burma|he Tribes of Burma]]''
* C. M. Enriquez — ''Races of Burma''
* Census of India (1921, 1931)
* Kenneth VanBik — ''Proto Kuki-Chin''
* David Peterson — ''On Kuki-Chin Subgrouping''
* Muhammad Zakaria — ''[https://dr.ntu.edu.sg/entities/publication/cbbc5688-738f-4376-a025-8201c99728ac A Grammar of Hyow]''

* Tha Tun Pru — ''The Minbya Chin Hills of the Akyab District''
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>dttxpxeyp52pzd5avm7yvqnw3jcruhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051526</id>
      <parentid>1051525</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T13:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CobaltEcho9</username>
        <id>113523</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1051526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19177" sha1="mnws9t01yle92l3tqd6p0bh5fq6fx8l" xml:space="preserve">
= '''လေးတူချင်း''' =
[[ဖိုင်:Letu Chin Men in the traditional Attires.jpg|thumb|လေးတူချင်းရိုးရာအကအတွက် ပြင်ဆင်နေကြစဉ်(၂၀၁၉)]]
လေးတူချင်း (also Letu, Leitu, Laytu and Ledu) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မင်းပြားနှင့် မြောက်ဦးမြို့နယ်များနှင့် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသများတွင် မူလ အစဉ်အလာအရ နေထိုင်လာခဲ့သော [[ချင်းလူမျိုး|ချင်းလူမျိုးစုတစ်စု]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်–တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု၏ တိဗက်–မြန်မာ (Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သော ချင်းလူမျိုးစုကြီး၏ လူမျိုး–ဘာသာစကား (ethnolinguistic) အသိုက်အဝန်းများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။   လေးတူချင်းကို မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၂) ၊ (ရန်ကုန်၊ စာပေဗိမာန်၊ ၁၉၅၅)၊ စာ ၃၉၅ တွင်  [[ချင်းလူမျိုး| &quot;လဲဒူ&quot; ]] ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၂ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက် ပြည်ထဲရေးနှင့်သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ကြေညာသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၄၄ မျိုးစာရင်းမူရင်းထဲတွင် အမှတ်စဉ်(၉၃)တွင် &quot;လဲဒု&quot; ဟူ၍လည်းကောင်း ဖော်ပြထားခဲ့သည်။  ဤသည်မှာ ကိုလိုနီခေတ်အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းများကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မှားယွင်းခြင်းသည်ဖြစ်သည်။ လေးတူချင်းများသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ယနေ့ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများ ပါဝင်သည့် အာရကန် (ရခိုင်) ရိုးမဒေသနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေကြသည်။

လေးတူချင်းအား အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ် သန်းခေါင်စာရင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူခဲ့သည့် Census of India, Vol-XI, Burma (Part 1)ထဲတွင်  C.40.Ledu ကုဒ်ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ သို့သော် ၁၉၈၃ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှ စပြီး လေးတူ(ချင်း)သည် “လေးမြို့(ချင်း)” ဧရိယာကုဒ်ထဲသို့‌ ရောက်ရှိသွားသည်။ ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အတွင်း နေထိုင်ကြသော မူရင်းဌာနေတိုင်းရင်းသား(၁၃၅)မျိုးထဲတွင် “[[မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ|လေးမြို့(ချင်း)]]”မှာ အမှတ်စဉ်(၇၃)၊ ချင်း(၅၃)တွင် အမှတ်စဉ်(၄၀) ဖြစ်ပါသည်။ နိုင်ငံတော်မှ ၎င်းအတွက် ဧရိယာကို အခြေခံလျက် ချပေးထားသော ကုဒ်နံပါတ်မှာ ([https://www.networkmyanmar.org/ESW/Files/Census-Codes-2014.pdf ၄၄၁])ဖြစ်ကာ၊ သန်း‌ခေါင်စာရင်း ကောက်ခံသည့်အချိန်တိုင်း၌ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသတွင် နေထိုင် ကြသည့် လေးတူ(ချင်း)၊ ဟီယာတွီး(ချင်း)၊ Vet(Yet)ချင်း၊ Haang(ချင်း)၊ Uppu(ချင်း) စကားပြောသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများအတွက် အသုံးပြုသည့် စုပေါင်းကုဒ် အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။ 

== အခြေချနေထိုင်မှု ==
ရခိုင်ပြည်ရှိ ချင်းလူမျိုးများနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းသုတေသနများအရ ချင်းအသိုက်အဝန်းများသည် အလယ်ခေတ်ကာလအတွင်း ရခိုင်ဒေသအချို့တွင် အခြေချနေထိုင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရခိုင်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းအချို့၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် ၉ ရာစုနှင့် ၁၁ ရာစုအတွင်း ရခိုင်ရိုးမနှင့် အနီးအနားချိုင့်ဝှမ်းဒေသများ၌ နေထိုင်သော ချင်းလူမျိုးစုများကို ရည်ညွှန်းထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ([https://www.scribd.com/document/687255346/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94-%E1%80%99%E1%80%AC-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%B8-%E1%80%95%E1%80%91%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B2-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84 ၁] ) 

နောက်ပိုင်း ရခိုင်ရာဇဝင်များတွင် လေးတူချင်းနှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု သုတေသီအချို့က ယူဆသော “လေးတူ” သို့မဟုတ် ဆင်တူအမည်များကို တွေ့ရှိရသည်။ အချို့သော အစဉ်အလာမှတ်တမ်းများတွင် မြောက်ဦးခေတ်အတွင်း ရခိုင်နိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းဒေသများ၌ “လေးထု၊ လေးထူး” ဟုခေါ်သော လူမျိုးစုများ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။  ([https://www.scribd.com/document/349629612/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%87%E1%80%9D%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%B8 ၂])  

== လူမှုအဖွဲ့အစည်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ==
အစဉ်အလာအရ လေးတူလူမှုအဖွဲ့အစည်းသည် ကျေးရွာအခြေပြု အသိုက်အဝန်းများနှင့် ဆွေမျိုးအခြေပြု ဆက်နွယ်မှုများပေါ်တွင် အခြေခံဖွဲ့စည်း ထားသည်။ ချင်းလူမျိုးစုအများစုကဲ့သို့ပင် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး ခိုင်မာသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စနစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ ကြသည်။

လေးတူယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများတွင်—

·               အစိုင်(၆)ခု ပါဝင်သော cluster ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း

·               မျိုးနွယ်စု (Clan) အခြေပြု လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ 

·               နှုတ်ဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်း သမိုင်းနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များ 

·               ပါးရဲထိုးသည့်ဓလေ့များကျင့်သုံးခြင်း

·               ရိုးရာသီချင်းများနှင့် ဂီတအမွေအနှစ်များ 

·               ရက်ကန်းနှင့် အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း 

·               လူထုအခမ်းအနားများနှင့် ပွဲတော်များ 

·               ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေများ...တို့ ပါဝင်သည်။ 

[[ဖိုင်:A Letu Chin Woman with A Tattoo Face.png|thumb|ပါးရဲထိုးထားသည့် ‌လေးတူချင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး]]

== လေးတူချင်းပါးရဲထိုးခြင်းဓလေ့  ==
လေးတူချင်းလူမျိုးများသည် “ပါးမဲချင်း” အုပ်စုဝင်များလည်း ဖြစ်ကြသည်။ လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် တောင်ပိုင်းချင်းအုပ်စုဖြစ်သည်နှင့်အညီ၊ ပါးရဲထိုးခြင်းကို Mháwi Sún Ne[[https://www.dylangoldby.com/product/hmae-sun-nae-ti-cengkhu-nu-hardcover/ 1]] လို့ ခေါ်ပါသည်။ “မျက်နှာကို ထိုးထား” သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ မိန်းကလေး အသက်အရွယ် အားဖြင့် ၁၂ မှ ၁၅ နှစ်တို့အကြား၊ လက်မထပ်မီး ပါးမဲ (သို့) ပါးရဲထိုးထားကြသည်ဟု အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းအရ[&lt;nowiki/&gt;[[iarchive:in.gov.ignca.31115|2]]] သိရပါသည်။ သံချောင်းဒေသတွင် မိန်းကလေး အသက် ၁၂ မှ ၁၃ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုးနှံကြသည်ဟု သိရပါသည်။ '''မင်းပြားချင်းတောင်တန်းအုပ်ချုပ်ရေး''' မှတ်တမ်းတွင် အသက် ၁၁ မှ ၁၅ နှစ်အတွင်း[[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/historical-documents-on-letu-chin 3]] ဟု ဆိုထားသည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် Jens Parkitny က အထူး‌လေ့လာထားသည်ကို ‌Jens Uwe Parkitny: Marked for Life: Myanmar’s Chin Women and their Facial Tattoos စာအုပ်ထဲတွင် တွေ့ရှိရသည်။ [[https://us.amazon.com/Jens-Uwe-Parkitny-Myanmars-Tattoos/dp/3735603556 3]]
----

== ရိုးရာဝတ်စုံများ ==
လေးတူချင်း ယောကျ်ားသင်တိုင်းအား Khrangim ဟု ခေါ်ပြီး၊ မိန်းကလေး သင်တိုင်းအား Khrawnghën ဟို ခေါ်သည်။ ဤဝတ်စုံများအား ရှေ့ခေတ်ကာလ များတွင် အထူးနတ်ရိုးရာပွဲများမှသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာချည်ထည်များဖြင့် ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်ကြသည်။ ပင်လယ်ခရုအခွံ၊ ကြွေထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြယ်သီးများနှင့် ပုတီးအနီရောင်အလုံးများစွာ တင်ဆင်ရက်လုပ်ထားသည်။ အ‌ရောင်မှာ အနီရင့်‌ရောင်ဖြစ်သည်။ [[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/cultures-traditions 4]] 

== ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှု ==
လေးတူချင်းများသည် ချင်းလူမျိုး–ဘာသာစကားမိသားစု (Chin ethnolinguistic family) တွင် ပါဝင်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်ပိုင်းချင်း (Southern Chin) မျိုးနွယ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာဗေဒအရ လေးတူဘာသာစကားသည် တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး–ချင်း (Kuki-Chin)]] အကိုင်းအခက်နှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

သုတေသနအများအပြားတွင် လေးတူချင်းများကို [[ဆုမ်းတူဘာသာစကား|စုမ်းတူ]]၊ လောက်တူနှင့် ချင်းပုံ လူမျိုးများနှင့်အတူ တောင်ပိုင်းချင်း သို့မဟုတ် [[ရှိုဘာသာစကား|ချိုး]] နှင့် [[အရှိုချင်းလူမျိုး|အရှို]]ချင်းတို့အကြားတွင် ရှိသော [https://brill.com/display/book/edcoll/9789004350519/B9789004350519-s012.xml?language=en&amp;srsltid=AfmBOorRunYPrVIWId4bxJoqjQ0-Ieu4OvtNdVJRVlPjR8YERMbMuvli Hyow] အုပ်စု အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုအုပ်စုများသည် မိမိတို့၏ သီးခြားလူမျိုးရေးလက္ခဏာများကို ထိန်းသိမ်းထားကြသော်လည်း ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများစွာ ရှိကြသည်။  ဘာသာဗေဒနှင့် လူမျိုးဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများတွင် ၎င်းတို့ကို Cho–Hyow–Asho အုပ်စု သို့မဟုတ် တောင်ပိုင်းချင်း (Southeastern Chin)အုပ်စုအတွင်း ပါဝင်သည့် မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဆွေးနွေးဖော်ပြလေ့ရှိသည်။

=== '''အက္ခရာနှင့်''' '''သရ၊ သရတွဲများပြဇယား''' ===
လေးတူ(ချင်း)စာပေအက္ခရာ(Letu Alphabets)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | A

a 
| valign=&quot;top&quot; | AW

aw
| valign=&quot;top&quot; | B

b
| valign=&quot;top&quot; | C

c
| valign=&quot;top&quot; | D

d
| valign=&quot;top&quot; | E

e
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ë

ë
| valign=&quot;top&quot; | G

g
| valign=&quot;top&quot; | H

h
| valign=&quot;top&quot; | I

i
| valign=&quot;top&quot; | J

j
| valign=&quot;top&quot; | K

k
|-
| valign=&quot;top&quot; | L

l
| valign=&quot;top&quot; | M

m
| valign=&quot;top&quot; | N

n
| valign=&quot;top&quot; | O

o
| valign=&quot;top&quot; | P

p
| valign=&quot;top&quot; | Q

q
|-
| valign=&quot;top&quot; | R

r
| valign=&quot;top&quot; | S

s
| valign=&quot;top&quot; | T

t
| valign=&quot;top&quot; | U

u
| valign=&quot;top&quot; | V

v
| valign=&quot;top&quot; | X

x
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | Y

y
| valign=&quot;top&quot; | Z

z
| valign=&quot;top&quot; |  

| valign=&quot;top&quot; |  

|}
သရ(၁၁) လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |A
| valign=&quot;top&quot; |Aw
| valign=&quot;top&quot; |E
| valign=&quot;top&quot; |Ei
| valign=&quot;top&quot; |Ë
| valign=&quot;top&quot; |I
|-
| valign=&quot;top&quot; |O
| valign=&quot;top&quot; |U
| valign=&quot;top&quot; |X
| valign=&quot;top&quot; |J
| valign=&quot;top&quot; |Ä
| valign=&quot;top&quot; |
|}
သရတွဲ (၁၆)လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |Ai
| valign=&quot;top&quot; |Awi
| valign=&quot;top&quot; |Au
| valign=&quot;top&quot; |Awu
| valign=&quot;top&quot; |Eu
|-
| valign=&quot;top&quot; |Ëu
| valign=&quot;top&quot; |Iu
| valign=&quot;top&quot; |Oi
| valign=&quot;top&quot; |Uaw
| valign=&quot;top&quot; |Ui
|-
| valign=&quot;top&quot; |Uj
| valign=&quot;top&quot; |Xi
| valign=&quot;top&quot; |Xu
| valign=&quot;top&quot; |Ji
| valign=&quot;top&quot; |Ju
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |Äi
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |
|}
မြန်မာအသံအခြေပြုအက္ခရာများ (Burmese Script-Based)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | K

က
| valign=&quot;top&quot; | Kh

ခ 
| valign=&quot;top&quot; | Ng

င 
| valign=&quot;top&quot; | C

စ
| valign=&quot;top&quot; | S

ဆ
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ny

ည
| valign=&quot;top&quot; | T

တ/သ
| valign=&quot;top&quot; | Th

ထ
| valign=&quot;top&quot; | D

ဒ/ဓ
| valign=&quot;top&quot; | N

န
|-
| valign=&quot;top&quot; |P

ပ
| valign=&quot;top&quot; |Ph

ဖ
| valign=&quot;top&quot; |B

ဘ
| valign=&quot;top&quot; |M

မ
| valign=&quot;top&quot; |Y

ရ/ယ
|-
| valign=&quot;top&quot; |R

ရ
| valign=&quot;top&quot; |L

လ
| valign=&quot;top&quot; |V

ဝ
| valign=&quot;top&quot; |H

ဟ
| valign=&quot;top&quot; | 
|} 

== ကိုးကားချက်များ ==

* Cecil Champain Lowis — ''T[[wikisource:The_Tribes_of_Burma|he Tribes of Burma]]''
* C. M. Enriquez — ''Races of Burma''
* Census of India (1921, 1931)
* Kenneth VanBik — ''Proto Kuki-Chin''
* David Peterson — ''On Kuki-Chin Subgrouping''
* Muhammad Zakaria — ''[https://dr.ntu.edu.sg/entities/publication/cbbc5688-738f-4376-a025-8201c99728ac A Grammar of Hyow]''

* Tha Tun Pru — ''The Minbya Chin Hills of the Akyab District''
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>mnws9t01yle92l3tqd6p0bh5fq6fx8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051545</id>
      <parentid>1051526</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T01:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CobaltEcho9</username>
        <id>113523</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1051545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23479" sha1="ho14dfskws5o2i01pgwxrahh0k9xrak" xml:space="preserve">
= '''လေးတူချင်း''' =
[[ဖိုင်:Letu Chin Men in the traditional Attires.jpg|thumb|လေးတူချင်းရိုးရာအကအတွက် ပြင်ဆင်နေကြစဉ်(၂၀၁၉)]]
လေးတူချင်း (also Letu, Leitu, Laytu and Ledu) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မင်းပြားနှင့် မြောက်ဦးမြို့နယ်များနှင့် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသများတွင် မူလ အစဉ်အလာအရ နေထိုင်လာခဲ့သော [[ချင်းလူမျိုး|ချင်းလူမျိုးစုတစ်စု]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်–တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု၏ တိဗက်–မြန်မာ (Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သော ချင်းလူမျိုးစုကြီး၏ လူမျိုး–ဘာသာစကား (ethnolinguistic) အသိုက်အဝန်းများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။   လေးတူချင်းကို မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၂) ၊ (ရန်ကုန်၊ စာပေဗိမာန်၊ ၁၉၅၅)၊ စာ ၃၉၅ တွင်  [[ချင်းလူမျိုး| &quot;လဲဒူ&quot; ]] ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၂ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက် ပြည်ထဲရေးနှင့်သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ကြေညာသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၄၄ မျိုးစာရင်းမူရင်းထဲတွင် အမှတ်စဉ်(၉၃)တွင် &quot;လဲဒု&quot; ဟူ၍လည်းကောင်း ဖော်ပြထားခဲ့သည်။  ဤသည်မှာ ကိုလိုနီခေတ်အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းများကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မှားယွင်းခြင်းသည်ဖြစ်သည်။ လေးတူချင်းများသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ယနေ့ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများ ပါဝင်သည့် အာရကန် (ရခိုင်) ရိုးမဒေသနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေကြသည်။

လေးတူချင်းအား အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ် သန်းခေါင်စာရင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူခဲ့သည့် Census of India, Vol-XI, Burma (Part 1)ထဲတွင်  C.40.Ledu ကုဒ်ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ သို့သော် ၁၉၈၃ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှ စပြီး လေးတူ(ချင်း)သည် “လေးမြို့(ချင်း)” ဧရိယာကုဒ်ထဲသို့‌ ရောက်ရှိသွားသည်။ ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အတွင်း နေထိုင်ကြသော မူရင်းဌာနေတိုင်းရင်းသား(၁၃၅)မျိုးထဲတွင် “[[မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ|လေးမြို့(ချင်း)]]”မှာ အမှတ်စဉ်(၇၃)၊ ချင်း(၅၃)တွင် အမှတ်စဉ်(၄၀) ဖြစ်ပါသည်။ နိုင်ငံတော်မှ ၎င်းအတွက် ဧရိယာကို အခြေခံလျက် ချပေးထားသော ကုဒ်နံပါတ်မှာ ([https://www.networkmyanmar.org/ESW/Files/Census-Codes-2014.pdf ၄၄၁])ဖြစ်ကာ၊ သန်း‌ခေါင်စာရင်း ကောက်ခံသည့်အချိန်တိုင်း၌ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသတွင် နေထိုင် ကြသည့် လေးတူ(ချင်း)၊ ဟီယာတွီး(ချင်း)၊ Vet(Yet)ချင်း၊ Haang(ချင်း)၊ Uppu(ချင်း) စကားပြောသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများအတွက် အသုံးပြုသည့် စုပေါင်းကုဒ် အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။ 

== အခြေချနေထိုင်မှု ==
ရခိုင်ပြည်ရှိ ချင်းလူမျိုးများနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းသုတေသနများအရ ချင်းအသိုက်အဝန်းများသည် အလယ်ခေတ်ကာလအတွင်း ရခိုင်ဒေသအချို့တွင် အခြေချနေထိုင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရခိုင်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းအချို့၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် ၉ ရာစုနှင့် ၁၁ ရာစုအတွင်း ရခိုင်ရိုးမနှင့် အနီးအနားချိုင့်ဝှမ်းဒေသများ၌ နေထိုင်သော ချင်းလူမျိုးစုများကို ရည်ညွှန်းထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ([https://www.scribd.com/document/687255346/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94-%E1%80%99%E1%80%AC-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%B8-%E1%80%95%E1%80%91%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B2-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84 ၁] ) 

နောက်ပိုင်း ရခိုင်ရာဇဝင်များတွင် လေးတူချင်းနှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု သုတေသီအချို့က ယူဆသော “လေးတူ” သို့မဟုတ် ဆင်တူအမည်များကို တွေ့ရှိရသည်။ အချို့သော အစဉ်အလာမှတ်တမ်းများတွင် မြောက်ဦးခေတ်အတွင်း ရခိုင်နိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းဒေသများ၌ “လေးထု၊ လေးထူး” ဟုခေါ်သော လူမျိုးစုများ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။  ([https://www.scribd.com/document/349629612/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%87%E1%80%9D%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%B8 ၂])  

== လူမှုအဖွဲ့အစည်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ==
အစဉ်အလာအရ လေးတူလူမှုအဖွဲ့အစည်းသည် ကျေးရွာအခြေပြု အသိုက်အဝန်းများနှင့် ဆွေမျိုးအခြေပြု ဆက်နွယ်မှုများပေါ်တွင် အခြေခံဖွဲ့စည်း ထားသည်။ ချင်းလူမျိုးစုအများစုကဲ့သို့ပင် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး ခိုင်မာသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စနစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ ကြသည်။

လေးတူယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများတွင်—

·               အစိုင်(၆)ခု ပါဝင်သော cluster ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း

·               မျိုးနွယ်စု (Clan) အခြေပြု လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ 

·               နှုတ်ဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်း သမိုင်းနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များ 

·               ပါးရဲထိုးသည့်ဓလေ့များကျင့်သုံးခြင်း

·               ရိုးရာသီချင်းများနှင့် ဂီတအမွေအနှစ်များ 

·               ရက်ကန်းနှင့် အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း 

·               လူထုအခမ်းအနားများနှင့် ပွဲတော်များ 

·               ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေများ...တို့ ပါဝင်သည်။ 

== ကလေးကင်ပွန်းတပ် မင်္ဂလာပြုလုပ်ခြင်း == 
လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် ကလေးမွေးပြီး သားယောကျ်ားလေးဖြစ်ပါက (၃)ရက် မြောက်နေ့မှာ လေး(မြှား)နဲ့ အတူ မြေကြီးအား ဆင်းနင်းစေကြသည်။ ဖခင်ဖြစ်သူက ကရင်/ခရင်ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လေးမြှားစင်း (၆)ချောင်းဖြင့် အပင် (သို့) တစ်စုံတစ်ခုခုကို ပစ်ခတ်သည်။ ထို့နောက် မိဘများက အိမ်ပေါ်မှ ဆင်းပြီး ကလေးကို မြေကြီးအား နင်းခိုင်း လိုက်ကြရသည်။  ထို့ကြောင့် “လေးတူချင်းများသည် လေးနဲ့အတူ မွေးဖွားလာသော လူမျိုး ဖြစ်သည်” ဟူသည့် အကြောင်းပြချက်တစ်ခုကို လက်ရှိချိန်အထိ တချို့နေရာမှာ ကျင့်သုံး ကြသေးသည်။ မိန်းကလေး ဖြစ်ပါက ပလိုင်းနှင့် ယက်သေ့တို့ကို ပေးကိုင်စေပြီး မြေကြီးကို နင်းခိုင်းကြသည်။ ဤသည်ကို အိုးကိုမ်း(Ó Kóm) ဟု‌ ခေါ်ကြသည်။ ယခုတိုင်အောင် တချို့သော မိသားစုဝင်များအနေဖြင့် ကျင့်သုံးနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ ထိုကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ယောက်ျား ကလေးဖြစ်ပါက ကြီးပြင်းလာသောအခါ ထက်မြတ်ပြီး အမျိုးဂုဏ်ယူရသည့် ယောကျ်ားကောင်း၊ ယောကျ်ားမြတ်ဖြစ်နိုင်စေရန်နှင့် မိန်းကလေး ဖြစ်ပါက မိန်းကလေး ပီသစေရန်နှင့် လူဝင်ဆံ့သော မိန်းကလေးကောင်းဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်။ လေးတူ ချင်းလူမျိုး များသည် တခြားသော ချင်းလူမျိုးများ ကဲ့သို့ပင် ယောကျ်ားဦးစီးစနစ်(male dominant society)ဖြစ်သည့်အတွက် မိမိတို့မျိုးရိုးအား ယောကျ်ားလေး ဘက်မှသာ သတ်မှတ်သကဲ့သို့၊ ယောက်ျားကလေးကို ပိုဦးစားပေးသည်ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမြှား (၃-၆) ချက်ပစ်ခတ် သည့်အချိန်တွင် ပစ်မှတ်အား ပစ်တိုင်းထိပါက လာမည့် သူ့အသက်တာ၌ လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် အထူးချွှန်ဆုံးဖြစ်မည်၊ အများစုထိမှန်ပါက ထူးချွှန်မည်၊ အနည်းဆုံးသာ ထိမှန်ပါက သာမန်အဆင့်သာ ရှိနိုင်သည်ဟုလည်း ယူဆကြပုံရသည်။ ဤသို့ဖြင့် နောင်တွင် လေးတူချင်းဟူ၍ အမည်သွင်သွားကြခြင်း ဖြစ်မည်ဟု မှတ်ယူရပါသည်။


လေးတူချင်းပါးရဲထိုးခြင်းဓလေ့
[[ဖိုင်:A Letu Chin Woman with A Tattoo Face.png|thumb|ပါးရဲထိုးထားသည့် ‌လေးတူချင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး]]

== လေးတူချင်းပါးရဲထိုးခြင်းဓလေ့  ==
လေးတူချင်းလူမျိုးများသည် “ပါးမဲချင်း” အုပ်စုဝင်များလည်း ဖြစ်ကြသည်။ လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် တောင်ပိုင်းချင်းအုပ်စုဖြစ်သည်နှင့်အညီ၊ ပါးရဲထိုးခြင်းကို Mháwi Sún Ne[[https://www.dylangoldby.com/product/hmae-sun-nae-ti-cengkhu-nu-hardcover/ 1]] လို့ ခေါ်ပါသည်။ “မျက်နှာကို ထိုးထား” သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ မိန်းကလေး အသက်အရွယ် အားဖြင့် ၁၂ မှ ၁၅ နှစ်တို့အကြား၊ လက်မထပ်မီး ပါးမဲ (သို့) ပါးရဲထိုးထားကြသည်ဟု အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းအရ[&lt;nowiki/&gt;[[iarchive:in.gov.ignca.31115|2]]] သိရပါသည်။ သံချောင်းဒေသတွင် မိန်းကလေး အသက် ၁၂ မှ ၁၃ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုးနှံကြသည်ဟု သိရပါသည်။ '''မင်းပြားချင်းတောင်တန်းအုပ်ချုပ်ရေး''' မှတ်တမ်းတွင် အသက် ၁၁ မှ ၁၅ နှစ်အတွင်း[[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/historical-documents-on-letu-chin 3]] ဟု ဆိုထားသည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် Jens Parkitny က အထူး‌လေ့လာထားသည်ကို ‌Jens Uwe Parkitny: Marked for Life: Myanmar’s Chin Women and their Facial Tattoos စာအုပ်ထဲတွင် တွေ့ရှိရသည်။ [[https://us.amazon.com/Jens-Uwe-Parkitny-Myanmars-Tattoos/dp/3735603556 3]]
----

== ရိုးရာဝတ်စုံများ ==
လေးတူချင်း ယောကျ်ားသင်တိုင်းအား Khrangim ဟု ခေါ်ပြီး၊ မိန်းကလေး သင်တိုင်းအား Khrawnghën ဟို ခေါ်သည်။ ဤဝတ်စုံများအား ရှေ့ခေတ်ကာလ များတွင် အထူးနတ်ရိုးရာပွဲများမှသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာချည်ထည်များဖြင့် ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်ကြသည်။ ပင်လယ်ခရုအခွံ၊ ကြွေထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြယ်သီးများနှင့် ပုတီးအနီရောင်အလုံးများစွာ တင်ဆင်ရက်လုပ်ထားသည်။ အ‌ရောင်မှာ အနီရင့်‌ရောင်ဖြစ်သည်။ [[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/cultures-traditions 4]] 

== ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှု ==
လေးတူချင်းများသည် ချင်းလူမျိုး–ဘာသာစကားမိသားစု (Chin ethnolinguistic family) တွင် ပါဝင်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်ပိုင်းချင်း (Southern Chin) မျိုးနွယ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာဗေဒအရ လေးတူဘာသာစကားသည် တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး–ချင်း (Kuki-Chin)]] အကိုင်းအခက်နှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

သုတေသနအများအပြားတွင် လေးတူချင်းများကို [[ဆုမ်းတူဘာသာစကား|စုမ်းတူ]]၊ လောက်တူနှင့် ချင်းပုံ လူမျိုးများနှင့်အတူ တောင်ပိုင်းချင်း သို့မဟုတ် [[ရှိုဘာသာစကား|ချိုး]] နှင့် [[အရှိုချင်းလူမျိုး|အရှို]]ချင်းတို့အကြားတွင် ရှိသော [https://brill.com/display/book/edcoll/9789004350519/B9789004350519-s012.xml?language=en&amp;srsltid=AfmBOorRunYPrVIWId4bxJoqjQ0-Ieu4OvtNdVJRVlPjR8YERMbMuvli Hyow] အုပ်စု အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုအုပ်စုများသည် မိမိတို့၏ သီးခြားလူမျိုးရေးလက္ခဏာများကို ထိန်းသိမ်းထားကြသော်လည်း ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများစွာ ရှိကြသည်။  ဘာသာဗေဒနှင့် လူမျိုးဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများတွင် ၎င်းတို့ကို Cho–Hyow–Asho အုပ်စု သို့မဟုတ် တောင်ပိုင်းချင်း (Southeastern Chin)အုပ်စုအတွင်း ပါဝင်သည့် မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဆွေးနွေးဖော်ပြလေ့ရှိသည်။

=== '''အက္ခရာနှင့်''' '''သရ၊ သရတွဲများပြဇယား''' ===
လေးတူ(ချင်း)စာပေအက္ခရာ(Letu Alphabets)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | A

a 
| valign=&quot;top&quot; | AW

aw
| valign=&quot;top&quot; | B

b
| valign=&quot;top&quot; | C

c
| valign=&quot;top&quot; | D

d
| valign=&quot;top&quot; | E

e
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ë

ë
| valign=&quot;top&quot; | G

g
| valign=&quot;top&quot; | H

h
| valign=&quot;top&quot; | I

i
| valign=&quot;top&quot; | J

j
| valign=&quot;top&quot; | K

k
|-
| valign=&quot;top&quot; | L

l
| valign=&quot;top&quot; | M

m
| valign=&quot;top&quot; | N

n
| valign=&quot;top&quot; | O

o
| valign=&quot;top&quot; | P

p
| valign=&quot;top&quot; | Q

q
|-
| valign=&quot;top&quot; | R

r
| valign=&quot;top&quot; | S

s
| valign=&quot;top&quot; | T

t
| valign=&quot;top&quot; | U

u
| valign=&quot;top&quot; | V

v
| valign=&quot;top&quot; | X

x
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | Y

y
| valign=&quot;top&quot; | Z

z
| valign=&quot;top&quot; |  

| valign=&quot;top&quot; |  

|}
သရ(၁၁) လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |A
| valign=&quot;top&quot; |Aw
| valign=&quot;top&quot; |E
| valign=&quot;top&quot; |Ei
| valign=&quot;top&quot; |Ë
| valign=&quot;top&quot; |I
|-
| valign=&quot;top&quot; |O
| valign=&quot;top&quot; |U
| valign=&quot;top&quot; |X
| valign=&quot;top&quot; |J
| valign=&quot;top&quot; |Ä
| valign=&quot;top&quot; |
|}
သရတွဲ (၁၆)လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |Ai
| valign=&quot;top&quot; |Awi
| valign=&quot;top&quot; |Au
| valign=&quot;top&quot; |Awu
| valign=&quot;top&quot; |Eu
|-
| valign=&quot;top&quot; |Ëu
| valign=&quot;top&quot; |Iu
| valign=&quot;top&quot; |Oi
| valign=&quot;top&quot; |Uaw
| valign=&quot;top&quot; |Ui
|-
| valign=&quot;top&quot; |Uj
| valign=&quot;top&quot; |Xi
| valign=&quot;top&quot; |Xu
| valign=&quot;top&quot; |Ji
| valign=&quot;top&quot; |Ju
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |Äi
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |
|}
မြန်မာအသံအခြေပြုအက္ခရာများ (Burmese Script-Based)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | K

က
| valign=&quot;top&quot; | Kh

ခ 
| valign=&quot;top&quot; | Ng

င 
| valign=&quot;top&quot; | C

စ
| valign=&quot;top&quot; | S

ဆ
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ny

ည
| valign=&quot;top&quot; | T

တ/သ
| valign=&quot;top&quot; | Th

ထ
| valign=&quot;top&quot; | D

ဒ/ဓ
| valign=&quot;top&quot; | N

န
|-
| valign=&quot;top&quot; |P

ပ
| valign=&quot;top&quot; |Ph

ဖ
| valign=&quot;top&quot; |B

ဘ
| valign=&quot;top&quot; |M

မ
| valign=&quot;top&quot; |Y

ရ/ယ
|-
| valign=&quot;top&quot; |R

ရ
| valign=&quot;top&quot; |L

လ
| valign=&quot;top&quot; |V

ဝ
| valign=&quot;top&quot; |H

ဟ
| valign=&quot;top&quot; | 
|} 

== ကိုးကားချက်များ ==

* Cecil Champain Lowis — ''T[[wikisource:The_Tribes_of_Burma|he Tribes of Burma]]''
* C. M. Enriquez — ''Races of Burma''
* Census of India (1921, 1931)
* Kenneth VanBik — ''Proto Kuki-Chin''
* David Peterson — ''On Kuki-Chin Subgrouping''
* Muhammad Zakaria — ''[https://dr.ntu.edu.sg/entities/publication/cbbc5688-738f-4376-a025-8201c99728ac A Grammar of Hyow]''

* Tha Tun Pru — ''The Minbya Chin Hills of the Akyab District''
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>ho14dfskws5o2i01pgwxrahh0k9xrak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051546</id>
      <parentid>1051545</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T01:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CobaltEcho9</username>
        <id>113523</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1051546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23394" sha1="o37meo08ovottytriuwtvq3kcdl42f4" xml:space="preserve">
= '''လေးတူချင်း''' =
[[ဖိုင်:Letu Chin Men in the traditional Attires.jpg|thumb|လေးတူချင်းရိုးရာအကအတွက် ပြင်ဆင်နေကြစဉ်(၂၀၁၉)]]
လေးတူချင်း (also Letu, Leitu, Laytu and Ledu) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အနောက်ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် ရခိုင်ပြည်နယ်၊ မင်းပြားနှင့် မြောက်ဦးမြို့နယ်များနှင့် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသများတွင် မူလ အစဉ်အလာအရ နေထိုင်လာခဲ့သော [[ချင်းလူမျိုး|ချင်းလူမျိုးစုတစ်စု]] ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် တရုတ်–တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစု၏ တိဗက်–မြန်မာ (Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်တွင် ပါဝင်သော ချင်းလူမျိုးစုကြီး၏ လူမျိုး–ဘာသာစကား (ethnolinguistic) အသိုက်အဝန်းများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။   လေးတူချင်းကို မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၂) ၊ (ရန်ကုန်၊ စာပေဗိမာန်၊ ၁၉၅၅)၊ စာ ၃၉၅ တွင်  [[ချင်းလူမျိုး| &quot;လဲဒူ&quot; ]] ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၂ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၉ ရက် ပြည်ထဲရေးနှင့်သာသနာရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ကြေညာသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုး ၁၄၄ မျိုးစာရင်းမူရင်းထဲတွင် အမှတ်စဉ်(၉၃)တွင် &quot;လဲဒု&quot; ဟူ၍လည်းကောင်း ဖော်ပြထားခဲ့သည်။  ဤသည်မှာ ကိုလိုနီခေတ်အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းများကို မြန်မာဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် မှားယွင်းခြင်းသည်ဖြစ်သည်။ လေးတူချင်းများသည် အစဉ်အလာအားဖြင့် ယနေ့ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်း တောင်တန်းဒေသများ ပါဝင်သည့် အာရကန် (ရခိုင်) ရိုးမဒေသနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေကြသည်။

လေးတူချင်းအား အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ် သန်းခေါင်စာရင်းများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ကောက်ယူခဲ့သည့် Census of India, Vol-XI, Burma (Part 1)ထဲတွင်  C.40.Ledu ကုဒ်ဖြင့် ကောက်ယူခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားပါသည်။ သို့သော် ၁၉၈၃ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းမှ စပြီး လေးတူ(ချင်း)သည် “လေးမြို့(ချင်း)” ဧရိယာကုဒ်ထဲသို့‌ ရောက်ရှိသွားသည်။ ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အတွင်း နေထိုင်ကြသော မူရင်းဌာနေတိုင်းရင်းသား(၁၃၅)မျိုးထဲတွင် “[[မြန်မာတိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်များ|လေးမြို့(ချင်း)]]”မှာ အမှတ်စဉ်(၇၃)၊ ချင်း(၅၃)တွင် အမှတ်စဉ်(၄၀) ဖြစ်ပါသည်။ နိုင်ငံတော်မှ ၎င်းအတွက် ဧရိယာကို အခြေခံလျက် ချပေးထားသော ကုဒ်နံပါတ်မှာ ([https://www.networkmyanmar.org/ESW/Files/Census-Codes-2014.pdf ၄၄၁])ဖြစ်ကာ၊ သန်း‌ခေါင်စာရင်း ကောက်ခံသည့်အချိန်တိုင်း၌ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လေးမြို့ဒေသတွင် နေထိုင် ကြသည့် လေးတူ(ချင်း)၊ ဟီယာတွီး(ချင်း)၊ Vet(Yet)ချင်း၊ Haang(ချင်း)၊ Uppu(ချင်း) စကားပြောသော လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများအတွက် အသုံးပြုသည့် စုပေါင်းကုဒ် အမျိုးအစား ဖြစ်ပါသည်။ 

== အခြေချနေထိုင်မှု ==
ရခိုင်ပြည်ရှိ ချင်းလူမျိုးများနှင့် ပတ်သက်သော သမိုင်းသုတေသနများအရ ချင်းအသိုက်အဝန်းများသည် အလယ်ခေတ်ကာလအတွင်း ရခိုင်ဒေသအချို့တွင် အခြေချနေထိုင်နေပြီဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရခိုင်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းအချို့၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် ၉ ရာစုနှင့် ၁၁ ရာစုအတွင်း ရခိုင်ရိုးမနှင့် အနီးအနားချိုင့်ဝှမ်းဒေသများ၌ နေထိုင်သော ချင်းလူမျိုးစုများကို ရည်ညွှန်းထားသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ([https://www.scribd.com/document/687255346/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94-%E1%80%99%E1%80%AC-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%B8-%E1%80%95%E1%80%91%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%B2-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84 ၁] ) 

နောက်ပိုင်း ရခိုင်ရာဇဝင်များတွင် လေးတူချင်းနှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု သုတေသီအချို့က ယူဆသော “လေးတူ” သို့မဟုတ် ဆင်တူအမည်များကို တွေ့ရှိရသည်။ အချို့သော အစဉ်အလာမှတ်တမ်းများတွင် မြောက်ဦးခေတ်အတွင်း ရခိုင်နိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်တောင်တန်းဒေသများ၌ “လေးထု၊ လေးထူး” ဟုခေါ်သော လူမျိုးစုများ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။  ([https://www.scribd.com/document/349629612/%E1%80%9B%E1%80%81%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84-%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%87%E1%80%9D%E1%80%84-%E1%80%9E%E1%80%85-%E1%80%80-%E1%80%99-%E1%80%B8 ၂])  

== လူမှုအဖွဲ့အစည်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ==
အစဉ်အလာအရ လေးတူလူမှုအဖွဲ့အစည်းသည် ကျေးရွာအခြေပြု အသိုက်အဝန်းများနှင့် ဆွေမျိုးအခြေပြု ဆက်နွယ်မှုများပေါ်တွင် အခြေခံဖွဲ့စည်း ထားသည်။ ချင်းလူမျိုးစုအများစုကဲ့သို့ပင် တောင်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အဓိက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြပြီး ခိုင်မာသော လူမှုအဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ စနစ်များကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ ကြသည်။

လေးတူယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများတွင်—

·               အစိုင်(၆)ခု ပါဝင်သော cluster ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားခြင်း

·               မျိုးနွယ်စု (Clan) အခြေပြု လူမှုဖွဲ့စည်းပုံ 

·               နှုတ်ဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်း သမိုင်းနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များ 

·               ပါးရဲထိုးသည့်ဓလေ့များကျင့်သုံးခြင်း

·               ရိုးရာသီချင်းများနှင့် ဂီတအမွေအနှစ်များ 

·               ရက်ကန်းနှင့် အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း 

·               လူထုအခမ်းအနားများနှင့် ပွဲတော်များ 

·               ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေများ...တို့ ပါဝင်သည်။ 

== ကလေးကင်ပွန်းတပ် မင်္ဂလာပြုလုပ်ခြင်း == 
လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် ကလေးမွေးပြီး သားယောကျ်ားလေးဖြစ်ပါက (၃)ရက် မြောက်နေ့မှာ လေး(မြှား)နဲ့ အတူ မြေကြီးအား ဆင်းနင်းစေကြသည်။ ဖခင်ဖြစ်သူက ကရင်/ခရင်ဝါးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လေးမြှားစင်း (၆)ချောင်းဖြင့် အပင် (သို့) တစ်စုံတစ်ခုခုကို ပစ်ခတ်သည်။ ထို့နောက် မိဘများက အိမ်ပေါ်မှ ဆင်းပြီး ကလေးကို မြေကြီးအား နင်းခိုင်း လိုက်ကြရသည်။  ထို့ကြောင့် “လေးတူချင်းများသည် လေးနဲ့အတူ မွေးဖွားလာသော လူမျိုး ဖြစ်သည်” ဟူသည့် အကြောင်းပြချက်တစ်ခုကို လက်ရှိချိန်အထိ တချို့နေရာမှာ ကျင့်သုံး ကြသေးသည်။ မိန်းကလေး ဖြစ်ပါက ပလိုင်းနှင့် ယက်သေ့တို့ကို ပေးကိုင်စေပြီး မြေကြီးကို နင်းခိုင်းကြသည်။ ဤသည်ကို အိုးကိုမ်း(Ó Kóm) ဟု‌ ခေါ်ကြသည်။ ယခုတိုင်အောင် တချို့သော မိသားစုဝင်များအနေဖြင့် ကျင့်သုံးနေဆဲ ဖြစ်ပါသည်။ ထိုကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်း၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ယောက်ျား ကလေးဖြစ်ပါက ကြီးပြင်းလာသောအခါ ထက်မြတ်ပြီး အမျိုးဂုဏ်ယူရသည့် ယောကျ်ားကောင်း၊ ယောကျ်ားမြတ်ဖြစ်နိုင်စေရန်နှင့် မိန်းကလေး ဖြစ်ပါက မိန်းကလေး ပီသစေရန်နှင့် လူဝင်ဆံ့သော မိန်းကလေးကောင်းဖြစ်စေရန် ဖြစ်သည်။ လေးတူ ချင်းလူမျိုး များသည် တခြားသော ချင်းလူမျိုးများ ကဲ့သို့ပင် ယောကျ်ားဦးစီးစနစ်(male dominant society)ဖြစ်သည့်အတွက် မိမိတို့မျိုးရိုးအား ယောကျ်ားလေး ဘက်မှသာ သတ်မှတ်သကဲ့သို့၊ ယောက်ျားကလေးကို ပိုဦးစားပေးသည်ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းမြှား (၃-၆) ချက်ပစ်ခတ် သည့်အချိန်တွင် ပစ်မှတ်အား ပစ်တိုင်းထိပါက လာမည့် သူ့အသက်တာ၌ လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် အထူးချွှန်ဆုံးဖြစ်မည်၊ အများစုထိမှန်ပါက ထူးချွှန်မည်၊ အနည်းဆုံးသာ ထိမှန်ပါက သာမန်အဆင့်သာ ရှိနိုင်သည်ဟုလည်း ယူဆကြပုံရသည်။ ဤသို့ဖြင့် နောင်တွင် လေးတူချင်းဟူ၍ အမည်သွင်သွားကြခြင်း ဖြစ်မည်ဟု မှတ်ယူရပါသည်။


[[ဖိုင်:A Letu Chin Woman with A Tattoo Face.png|thumb|ပါးရဲထိုးထားသည့် ‌လေးတူချင်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး]]

== လေးတူချင်းပါးရဲထိုးခြင်းဓလေ့  ==
လေးတူချင်းလူမျိုးများသည် “ပါးမဲချင်း” အုပ်စုဝင်များလည်း ဖြစ်ကြသည်။ လေးတူချင်း လူမျိုးများသည် တောင်ပိုင်းချင်းအုပ်စုဖြစ်သည်နှင့်အညီ၊ ပါးရဲထိုးခြင်းကို Mháwi Sún Ne[[https://www.dylangoldby.com/product/hmae-sun-nae-ti-cengkhu-nu-hardcover/ 1]] လို့ ခေါ်ပါသည်။ “မျက်နှာကို ထိုးထား” သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ မိန်းကလေး အသက်အရွယ် အားဖြင့် ၁၂ မှ ၁၅ နှစ်တို့အကြား၊ လက်မထပ်မီး ပါးမဲ (သို့) ပါးရဲထိုးထားကြသည်ဟု အင်္ဂလိပ်မှတ်တမ်းအရ[&lt;nowiki/&gt;[[iarchive:in.gov.ignca.31115|2]]] သိရပါသည်။ သံချောင်းဒေသတွင် မိန်းကလေး အသက် ၁၂ မှ ၁၃ ခုနှစ်များအတွင်း ထိုးနှံကြသည်ဟု သိရပါသည်။ '''မင်းပြားချင်းတောင်တန်းအုပ်ချုပ်ရေး''' မှတ်တမ်းတွင် အသက် ၁၁ မှ ၁၅ နှစ်အတွင်း[[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/historical-documents-on-letu-chin 3]] ဟု ဆိုထားသည်။ ခေတ်သစ်ကာလတွင် Jens Parkitny က အထူး‌လေ့လာထားသည်ကို ‌Jens Uwe Parkitny: Marked for Life: Myanmar’s Chin Women and their Facial Tattoos စာအုပ်ထဲတွင် တွေ့ရှိရသည်။ [[https://us.amazon.com/Jens-Uwe-Parkitny-Myanmars-Tattoos/dp/3735603556 3]]
----

== ရိုးရာဝတ်စုံများ ==
လေးတူချင်း ယောကျ်ားသင်တိုင်းအား Khrangim ဟု ခေါ်ပြီး၊ မိန်းကလေး သင်တိုင်းအား Khrawnghën ဟို ခေါ်သည်။ ဤဝတ်စုံများအား ရှေ့ခေတ်ကာလ များတွင် အထူးနတ်ရိုးရာပွဲများမှသာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ရိုးရာချည်ထည်များဖြင့် ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်ကြသည်။ ပင်လယ်ခရုအခွံ၊ ကြွေထည်ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကြယ်သီးများနှင့် ပုတီးအနီရောင်အလုံးများစွာ တင်ဆင်ရက်လုပ်ထားသည်။ အ‌ရောင်မှာ အနီရင့်‌ရောင်ဖြစ်သည်။ [[https://letu.ethnosites.com/en/history-identity-culture-lifestyle/articles/letu-history/cultures-traditions 4]] 

== ဘာသာစကားအုပ်စုနှင့် မျိုးနွယ်စုခွဲခြားမှု ==
လေးတူချင်းများသည် ချင်းလူမျိုး–ဘာသာစကားမိသားစု (Chin ethnolinguistic family) တွင် ပါဝင်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တောင်ပိုင်းချင်း (Southern Chin) မျိုးနွယ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ဘာသာဗေဒအရ လေးတူဘာသာစကားသည် တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုအောက်ရှိ [[ကူကီး-ချင်းနွယ် ဘာသာစကားများ|ကူကီး–ချင်း (Kuki-Chin)]] အကိုင်းအခက်နှင့် ဆက်စပ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။

သုတေသနအများအပြားတွင် လေးတူချင်းများကို [[ဆုမ်းတူဘာသာစကား|စုမ်းတူ]]၊ လောက်တူနှင့် ချင်းပုံ လူမျိုးများနှင့်အတူ တောင်ပိုင်းချင်း သို့မဟုတ် [[ရှိုဘာသာစကား|ချိုး]] နှင့် [[အရှိုချင်းလူမျိုး|အရှို]]ချင်းတို့အကြားတွင် ရှိသော [https://brill.com/display/book/edcoll/9789004350519/B9789004350519-s012.xml?language=en&amp;srsltid=AfmBOorRunYPrVIWId4bxJoqjQ0-Ieu4OvtNdVJRVlPjR8YERMbMuvli Hyow] အုပ်စု အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။ ထိုအုပ်စုများသည် မိမိတို့၏ သီးခြားလူမျိုးရေးလက္ခဏာများကို ထိန်းသိမ်းထားကြသော်လည်း ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများစွာ ရှိကြသည်။  ဘာသာဗေဒနှင့် လူမျိုးဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများတွင် ၎င်းတို့ကို Cho–Hyow–Asho အုပ်စု သို့မဟုတ် တောင်ပိုင်းချင်း (Southeastern Chin)အုပ်စုအတွင်း ပါဝင်သည့် မျိုးနွယ်စုများအဖြစ် ဆွေးနွေးဖော်ပြလေ့ရှိသည်။

=== '''အက္ခရာနှင့်''' '''သရ၊ သရတွဲများပြဇယား''' ===
လေးတူ(ချင်း)စာပေအက္ခရာ(Letu Alphabets)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | A

a 
| valign=&quot;top&quot; | AW

aw
| valign=&quot;top&quot; | B

b
| valign=&quot;top&quot; | C

c
| valign=&quot;top&quot; | D

d
| valign=&quot;top&quot; | E

e
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ë

ë
| valign=&quot;top&quot; | G

g
| valign=&quot;top&quot; | H

h
| valign=&quot;top&quot; | I

i
| valign=&quot;top&quot; | J

j
| valign=&quot;top&quot; | K

k
|-
| valign=&quot;top&quot; | L

l
| valign=&quot;top&quot; | M

m
| valign=&quot;top&quot; | N

n
| valign=&quot;top&quot; | O

o
| valign=&quot;top&quot; | P

p
| valign=&quot;top&quot; | Q

q
|-
| valign=&quot;top&quot; | R

r
| valign=&quot;top&quot; | S

s
| valign=&quot;top&quot; | T

t
| valign=&quot;top&quot; | U

u
| valign=&quot;top&quot; | V

v
| valign=&quot;top&quot; | X

x
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; | Y

y
| valign=&quot;top&quot; | Z

z
| valign=&quot;top&quot; |  

| valign=&quot;top&quot; |  

|}
သရ(၁၁) လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |A
| valign=&quot;top&quot; |Aw
| valign=&quot;top&quot; |E
| valign=&quot;top&quot; |Ei
| valign=&quot;top&quot; |Ë
| valign=&quot;top&quot; |I
|-
| valign=&quot;top&quot; |O
| valign=&quot;top&quot; |U
| valign=&quot;top&quot; |X
| valign=&quot;top&quot; |J
| valign=&quot;top&quot; |Ä
| valign=&quot;top&quot; |
|}
သရတွဲ (၁၆)လုံး 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |Ai
| valign=&quot;top&quot; |Awi
| valign=&quot;top&quot; |Au
| valign=&quot;top&quot; |Awu
| valign=&quot;top&quot; |Eu
|-
| valign=&quot;top&quot; |Ëu
| valign=&quot;top&quot; |Iu
| valign=&quot;top&quot; |Oi
| valign=&quot;top&quot; |Uaw
| valign=&quot;top&quot; |Ui
|-
| valign=&quot;top&quot; |Uj
| valign=&quot;top&quot; |Xi
| valign=&quot;top&quot; |Xu
| valign=&quot;top&quot; |Ji
| valign=&quot;top&quot; |Ju
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |Äi
| valign=&quot;top&quot; |
| valign=&quot;top&quot; |
|}
မြန်မာအသံအခြေပြုအက္ခရာများ (Burmese Script-Based)
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; | K

က
| valign=&quot;top&quot; | Kh

ခ 
| valign=&quot;top&quot; | Ng

င 
| valign=&quot;top&quot; | C

စ
| valign=&quot;top&quot; | S

ဆ
|-
| valign=&quot;top&quot; | Ny

ည
| valign=&quot;top&quot; | T

တ/သ
| valign=&quot;top&quot; | Th

ထ
| valign=&quot;top&quot; | D

ဒ/ဓ
| valign=&quot;top&quot; | N

န
|-
| valign=&quot;top&quot; |P

ပ
| valign=&quot;top&quot; |Ph

ဖ
| valign=&quot;top&quot; |B

ဘ
| valign=&quot;top&quot; |M

မ
| valign=&quot;top&quot; |Y

ရ/ယ
|-
| valign=&quot;top&quot; |R

ရ
| valign=&quot;top&quot; |L

လ
| valign=&quot;top&quot; |V

ဝ
| valign=&quot;top&quot; |H

ဟ
| valign=&quot;top&quot; | 
|} 

== ကိုးကားချက်များ ==

* Cecil Champain Lowis — ''T[[wikisource:The_Tribes_of_Burma|he Tribes of Burma]]''
* C. M. Enriquez — ''Races of Burma''
* Census of India (1921, 1931)
* Kenneth VanBik — ''Proto Kuki-Chin''
* David Peterson — ''On Kuki-Chin Subgrouping''
* Muhammad Zakaria — ''[https://dr.ntu.edu.sg/entities/publication/cbbc5688-738f-4376-a025-8201c99728ac A Grammar of Hyow]''

* Tha Tun Pru — ''The Minbya Chin Hills of the Akyab District''
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>o37meo08ovottytriuwtvq3kcdl42f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291229</id>
    <revision>
      <id>1051523</id>
      <timestamp>2026-09-05T13:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာတွင်]] '''ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function)''' သည် အဝင်ကိန်း သုညကို တစ်သို့ ပုံဖော်ပေးသော နေရာတိုင်းတွင် ဆင်းသက်ခ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15954" sha1="hjgivj5thy1cd8i532d7w5hno0km1a5" xml:space="preserve">[[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာတွင်]] '''ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function)''' သည် အဝင်ကိန်း သုညကို တစ်သို့ ပုံဖော်ပေးသော နေရာတိုင်းတွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) သည် ၎င်း၏တန်ဖိုးနှင့်ညီမျှသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် (unique) [[ကိန်းစစ်]] [[ဖန်ရှင်]] (real function) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;e^x&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\exp x&lt;/math&gt; ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အဝင်ကိန်း (argument) သည် အခြေခံ ကိန်းသေ (base constant) &lt;math&gt;e \approx 2.718&lt;/math&gt; အပေါ် သက်ရောက်ထားသော ထပ်ကိန်း (exponent) အဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ ဤကိန်းသေကို နေပီယာ ကိန်း (Napier number) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ယင်းဖန်ရှင်သည် ပေါင်းလဒ်များ (sums) ကို မြှောက်လဒ်များ (products) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးရာတွင် &lt;math&gt;\exp(x + y) = \exp x \cdot \exp y&lt;/math&gt; အဖြစ် ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကိန်းစစ်များ (real numbers) အပေါ်တွင် ၎င်းသည် သဘာဝ [[လော့ဂရစ်သမ်]] (natural logarithm) ၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) ဖြစ်သည်။ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသော [[စုဆုံမှတ်]]ကို 1683 ခုနှစ်တွင် ဂျက်ကော့ဘ် ဘာနူးလီ (Jacob Bernoulli) က အတိုးနှုန်းအား လေ့လာရာမှ ပထမဆုံး ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;O'Connor_2001&quot;/&gt;

== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Definitions) ==
ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်အတွက် အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည်ဟု ဆိုနိုင်သော [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] သတ်မှတ်ဖော်ပြခြင်းများ အများအပြား ရှိသည်။

* '''ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း (Differential equation) -''' ၎င်းသည် &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော [[ဖန်ရှင်]] (differentiable function) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကနဦး အခြေအနေ (initial condition) &lt;math&gt;y(0) = 1&lt;/math&gt; ဖြင့် &lt;math&gt;y' = y&lt;/math&gt; ကို ပြေလည်စေသော ဖန်ရှင် ဖြစ်သည်။
* '''ပါဝါကိန်းစဉ်တန်း (Power series) -''' ဝိသေသတန်ဖိုး သုည (characteristic zero) ရှိသော မည်သည့် ပြည့်စုံသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] [[ဖီးလ်ဒ်]] (complete topological field) အပေါ်တွင်မဆို ၎င်းသည် အကြွင်းမဲ့ စုဆုံသော (absolutely convergent) မက်လောရင် [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (Maclaurin series) &lt;math&gt;\exp(x) = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt; အဖြစ် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Rudin_1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Exponential Function |work=MathWorld |publisher=Wolfram Research |url=https://mathworld.wolfram.com/ExponentialFunction.html |access-date=2020-08-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''ကိန်းပြည့် ထပ်ကိန်းများ၏ စုဆုံမှတ် (Limit of integer powers) -''' &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; ၊ &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; ၊ သို့မဟုတ် [[ကိန်းစစ်]]/[[ကိန်းထွေး]] ဘာနက် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာများ]] (Banach algebras) အပေါ်တွင် &lt;math&gt;\exp(x)=\lim_{n \to +\infty} \left(1+\frac xn\right)^n&lt;/math&gt; အဖြစ် ရှိသည့် [[ကိန်းပြည့်]] ထပ်ကိန်းများ၏ [[စုဆုံမှတ်]] ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Maor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ယေဘုယျ ပုံစံ (Properties and General Form) ==
* '''အပေါင်းကိန်းဖြစ်မှု နှင့် ချဉ်းကပ်မျဉ်း (Positivity &amp; Asymptote) -''' [[ကိန်းစစ်]] &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;e^x &gt; 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ယင်း[[ဖန်ရှင်]]သည် အစဉ်လိုက် တိုးသော (monotonically increasing) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်း၏ [[ဖန်ရှင်#ဂရပ်များ_(Graphs)|ဂရပ်]] (graph) သည် အထက်သို့ စောင်းတက်နေသည်။ ထို့အပြင် ၎င်းသည် x-ဝင်ရိုးကို အလျားလိုက် ချဉ်းကပ်မျဉ်း (horizontal asymptote) အဖြစ် ပိုင်ဆိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |title=Exponential Function Reference |work=www.mathsisfun.com |url=https://www.mathsisfun.com/sets/function-exponential.html |access-date=2020-08-28}}&lt;/ref&gt;
* '''ယေဘုယျ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်များ (General Exponential Functions) -''' မည်သည့် ကိန်းစစ်အခြေ &lt;math&gt;a &gt; 0&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ယေဘုယျ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (general exponential function) သည် သဘာဝ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်နှင့် &lt;math&gt;a^x = e^{x \ln a}&lt;/math&gt; ဟူသော ဆက်သွယ်ချက် ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;a \neq 1&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ယင်းဖန်ရှင်သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပြီး အဆုံးမဲ့ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (infinitely differentiable) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကဲကုလပ် (calculus) ထပ်တူညီမှုများဖြစ်သော &lt;math&gt;(a^x)' = a^x \ln a&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\int a^x \, dx = \frac{a^x}{\ln a} + K&lt;/math&gt; တို့ကို ထွက်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Stromberg |first=K. R. |title=Introduction to Classical Real Analysis |publication-place=Belmont, CA |publisher=Wadsworth |date=1981 |isbn=978-0-534-98012-2}}&lt;/ref&gt; ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ကြည့်လျှင် &lt;math&gt;f(x) = Cb^x&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;f(x) = Ce^{kx}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိသော ဖန်ရှင်များကို ယေဘုယျ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်များအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ခေါ်ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့သည် &lt;math&gt;y' = ky&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ [[မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်း|မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ]] (linear differential equations) အတွက် အဖြေများ (solutions) အဖြစ် လုပ်ဆောင်ပေးသည်။ 
* '''ချဉ်းကပ်မှု တိုးပွားနှုန်း (Asymptotic Growth) -''' အကယ်၍ အခြေ &lt;math&gt;a &gt; 1&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;x \to +\infty&lt;/math&gt; ဖြစ်သွားချိန်တွင် &lt;math&gt;a^x&lt;/math&gt; ဖန်ရှင်သည် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် ထပ်ကိန်းထက်မဆို ပို၍ လျင်မြန်စွာ တိုးလာသည်။ ထို့အတူ &lt;math&gt;x \to -\infty&lt;/math&gt; ဖြစ်သွားချိန်တွင် ၎င်းသည် &lt;math&gt;1/x&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် ထပ်ကိန်းထက်မဆို ပို၍ လျင်မြန်စွာ သုညသို့ ချဉ်းကပ်သွားသည်။ တိတိကျကျဆိုရလျှင် မည်သည့် [[သဘာဝကိန်း]] (natural number) &lt;math&gt;b &gt; 0&lt;/math&gt; အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\lim_{x \to +\infty} \frac{a^x}{|x|^b} = \infty, \quad \lim_{x \to -\infty} |x|^b a^x = 0&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Dieudonné |first=J. A. |author-link=Jean Dieudonné |title=Foundations of Modern Analysis |volume=1 |publication-place=New York |publisher=Academic Press |date=1969 |page=192 |mr=0349288 |zbl=0176.00502}}&lt;/ref&gt;

== ကိန်းထွေး ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (Complex Exponential) ==
[[ကိန်းစစ်]] ထပ်ကိန်းတင် [[ဖန်ရှင်]] &lt;math&gt;f(x) = e^x&lt;/math&gt; ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ဆက်လက်တည်ရှိခြင်း (analytic continuation) မှတစ်ဆင့် [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) အတွင်းသို့ တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ၎င်းက အပြည့်အဝ ဖန်ရှင် (entire function) &lt;math&gt;w = e^z&lt;/math&gt; ကို ထွက်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Markushevich |first=A. I. |title=Theory of Functions of a Complex Variable |volume=1 |publication-place=New York |publisher=Chelsea Publishing |date=1977 |mr=0444912}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ကိန်းစစ် ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်၏ [[စုဆုံမှတ်]]၊ ပါဝါ[[ကိန်းစဉ်တန်း]]၊ နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် (differential) &lt;math&gt;d(e^z)/dz = e^z&lt;/math&gt; ဂုဏ်သတ္တိများကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hille |first=Einar |author-link=Einar Hille |title=Analytic Function Theory |volume=1 |chapter=§ 6.1 The exponential function |publication-place=Waltham, MA |publisher=Blaisdell |date=1959 |pages=138–143 |mr=0108492}}&lt;/ref&gt;

[[ကိန်းထွေး]] ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်သည် အွိုင်လာ၏  ပုံသေနည်း (Euler's formula) မှတစ်ဆင့် [[တြီဂိုနိုမေတြီ|တြီဂိုနိုမေတြီ ဖန်ရှင်များ]] (trigonometric functions) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
:&lt;math&gt;e^{x+iy} = e^x(\cos y + i\sin y)&lt;/math&gt;
မော်ဂျူးလပ်စ် (modulus) သည် &lt;math&gt;|e^z| = e^x&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်သည် &lt;math&gt;\arg(e^z) = \{y + 2\pi k \mid k \in \mathbb{Z}\}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ အွိုင်လာ၏ ထပ်တူညီမှု (Euler's identity) &lt;math&gt;e^{i\pi}=-1&lt;/math&gt; ၏ အကျိုးဆက်အရ ကိန်းထွေး ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်သည် ကာလ (period) &lt;math&gt;2\pi i&lt;/math&gt; ပါရှိသော ကာလမှန် ဖန်ရှင် (periodic function) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;e^{z+2\pi i} = e^z&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Apostol_1974&quot;/&gt;

ယင်းဖန်ရှင်သည် မည်သည့်အခါမျှ သုည တန်ဖိုးမရရှိသော်လည်း အခြားသော ကိန်းထွေး တန်ဖိုးအားလုံးကို ရယူနိုင်သည်။ &lt;math&gt;w \neq 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သော အခြေအနေအတွက် &lt;math&gt;e^z = w&lt;/math&gt; [[ညီမျှခြင်း]]တွင် အဖြေများ [[အနန္တ]] (infinitely many solutions) ရှိသည်။ ထိုအဖြေများကို ကိန်းထွေး [[လော့ဂရစ်သမ်]] (complex logarithm) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ချုပ်ကိုင်ထားသည်။
:&lt;math&gt;z_k = \ln|w| + i(\operatorname{Arg} w + 2\pi k) \quad \text{for } k \in \mathbb{Z}&lt;/math&gt;

== ကိန်းလွန်ဖြစ်တည်မှု (Transcendency) ==
&lt;math&gt;e^z&lt;/math&gt; [[ဖန်ရှင်]]သည် [[ကိန်းလွန်|ကိန်းလွန် ဖန်ရှင်]] (transcendental function) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ရာရှင်နယ် [[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်းများ]] (rational fractions) ၏ [[ဖီးလ်ဒ်]] &lt;math&gt;\mathbb{C}(X)&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ သုညမဟုတ်သော [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (polynomial) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်း (root) မဟုတ်ပေ။ ၎င်း၏ အခြေဖြစ်သော သဘာဝ ထပ်ကိန်းတင် &lt;math&gt;e&lt;/math&gt; သည် ကိန်းလွန် ကိန်း (transcendental number) ဖြစ်ကြောင်းကို 1873 ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ် အာမစ်တ် (Charles Hermite) က သက်သေပြခဲ့သည်။

==References==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Rudin_1987&quot;&gt;{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Real and Complex Analysis |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1987 |isbn=978-0-07-054234-1 |page=1 |url=https://archive.org/details/RudinW.RealAndComplexAnalysis3e1987 |mr=0924157 |zbl=0925.00005}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Maor&quot;&gt;{{Citation |last=Maor |first=Eli |author-link=Eli Maor |title=e: The Story of a Number |publication-place=Princeton |publisher=Princeton University Press |date=1994 |isbn=978-0-691-05854-2 |page=156}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;O'Connor_2001&quot;&gt;{{Citation |last1=O'Connor |first1=John J. |last2=Robertson |first2=Edmund F. |title=The number e |date=2001 |work=MacTutor History of Mathematics archive |publisher=University of St Andrews |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/e/}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Apostol_1974&quot;&gt;{{Citation |last=Apostol |first=Tom M. |author-link=Tom M. Apostol |title=Mathematical Analysis |edition=2nd |publication-place=Reading, Mass. |publisher=Addison-Wesley |date=1974 |isbn=978-0-201-00288-1 |page=19 |url=https://archive.org/details/mathematicalanal00apos_530/page/n32 |url-access=limited |mr=0344384 |zbl=0309.26002}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[ကဏ္ဍ:အထူး ဖန်ရှင်များ]]</text>
      <sha1>hjgivj5thy1cd8i532d7w5hno0km1a5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051528</id>
      <parentid>1051523</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T14:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr Lotus Black</username>
        <id>31011</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* References */</comment>
      <origin>1051528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15965" sha1="n2hpkm8mm17hq2vht5qbpposrnpwuwg" xml:space="preserve">[[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာတွင်]] '''ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (exponential function)''' သည် အဝင်ကိန်း သုညကို တစ်သို့ ပုံဖော်ပေးသော နေရာတိုင်းတွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) သည် ၎င်း၏တန်ဖိုးနှင့်ညီမျှသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် (unique) [[ကိန်းစစ်]] [[ဖန်ရှင်]] (real function) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;e^x&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\exp x&lt;/math&gt; ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်း၏ အဝင်ကိန်း (argument) သည် အခြေခံ ကိန်းသေ (base constant) &lt;math&gt;e \approx 2.718&lt;/math&gt; အပေါ် သက်ရောက်ထားသော ထပ်ကိန်း (exponent) အဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ ဤကိန်းသေကို နေပီယာ ကိန်း (Napier number) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ယင်းဖန်ရှင်သည် ပေါင်းလဒ်များ (sums) ကို မြှောက်လဒ်များ (products) အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးရာတွင် &lt;math&gt;\exp(x + y) = \exp x \cdot \exp y&lt;/math&gt; အဖြစ် ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကိန်းစစ်များ (real numbers) အပေါ်တွင် ၎င်းသည် သဘာဝ [[လော့ဂရစ်သမ်]] (natural logarithm) ၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) ဖြစ်သည်။ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသော [[စုဆုံမှတ်]]ကို 1683 ခုနှစ်တွင် ဂျက်ကော့ဘ် ဘာနူးလီ (Jacob Bernoulli) က အတိုးနှုန်းအား လေ့လာရာမှ ပထမဆုံး ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;O'Connor_2001&quot;/&gt;

== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Definitions) ==
ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်အတွက် အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည်ဟု ဆိုနိုင်သော [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] သတ်မှတ်ဖော်ပြခြင်းများ အများအပြား ရှိသည်။

* '''ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း (Differential equation) -''' ၎င်းသည် &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော [[ဖန်ရှင်]] (differentiable function) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကနဦး အခြေအနေ (initial condition) &lt;math&gt;y(0) = 1&lt;/math&gt; ဖြင့် &lt;math&gt;y' = y&lt;/math&gt; ကို ပြေလည်စေသော ဖန်ရှင် ဖြစ်သည်။
* '''ပါဝါကိန်းစဉ်တန်း (Power series) -''' ဝိသေသတန်ဖိုး သုည (characteristic zero) ရှိသော မည်သည့် ပြည့်စုံသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] [[ဖီးလ်ဒ်]] (complete topological field) အပေါ်တွင်မဆို ၎င်းသည် အကြွင်းမဲ့ စုဆုံသော (absolutely convergent) မက်လောရင် [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (Maclaurin series) &lt;math&gt;\exp(x) = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt; အဖြစ် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Rudin_1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Exponential Function |work=MathWorld |publisher=Wolfram Research |url=https://mathworld.wolfram.com/ExponentialFunction.html |access-date=2020-08-28 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* '''ကိန်းပြည့် ထပ်ကိန်းများ၏ စုဆုံမှတ် (Limit of integer powers) -''' &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; ၊ &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; ၊ သို့မဟုတ် [[ကိန်းစစ်]]/[[ကိန်းထွေး]] ဘာနက် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာများ]] (Banach algebras) အပေါ်တွင် &lt;math&gt;\exp(x)=\lim_{n \to +\infty} \left(1+\frac xn\right)^n&lt;/math&gt; အဖြစ် ရှိသည့် [[ကိန်းပြည့်]] ထပ်ကိန်းများ၏ [[စုဆုံမှတ်]] ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Maor&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ယေဘုယျ ပုံစံ (Properties and General Form) ==
* '''အပေါင်းကိန်းဖြစ်မှု နှင့် ချဉ်းကပ်မျဉ်း (Positivity &amp; Asymptote) -''' [[ကိန်းစစ်]] &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;e^x &gt; 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ယင်း[[ဖန်ရှင်]]သည် အစဉ်လိုက် တိုးသော (monotonically increasing) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်း၏ [[ဖန်ရှင်#ဂရပ်များ_(Graphs)|ဂရပ်]] (graph) သည် အထက်သို့ စောင်းတက်နေသည်။ ထို့အပြင် ၎င်းသည် x-ဝင်ရိုးကို အလျားလိုက် ချဉ်းကပ်မျဉ်း (horizontal asymptote) အဖြစ် ပိုင်ဆိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |title=Exponential Function Reference |work=www.mathsisfun.com |url=https://www.mathsisfun.com/sets/function-exponential.html |access-date=2020-08-28}}&lt;/ref&gt;
* '''ယေဘုယျ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်များ (General Exponential Functions) -''' မည်သည့် ကိန်းစစ်အခြေ &lt;math&gt;a &gt; 0&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ယေဘုယျ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (general exponential function) သည် သဘာဝ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်နှင့် &lt;math&gt;a^x = e^{x \ln a}&lt;/math&gt; ဟူသော ဆက်သွယ်ချက် ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;a \neq 1&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ယင်းဖန်ရှင်သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပြီး အဆုံးမဲ့ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (infinitely differentiable) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကဲကုလပ် (calculus) ထပ်တူညီမှုများဖြစ်သော &lt;math&gt;(a^x)' = a^x \ln a&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\int a^x \, dx = \frac{a^x}{\ln a} + K&lt;/math&gt; တို့ကို ထွက်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Stromberg |first=K. R. |title=Introduction to Classical Real Analysis |publication-place=Belmont, CA |publisher=Wadsworth |date=1981 |isbn=978-0-534-98012-2}}&lt;/ref&gt; ပိုမိုကျယ်ပြန့်စွာ ကြည့်လျှင် &lt;math&gt;f(x) = Cb^x&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;f(x) = Ce^{kx}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိသော ဖန်ရှင်များကို ယေဘုယျ ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်များအဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ခေါ်ဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့သည် &lt;math&gt;y' = ky&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ [[မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်း|မျဉ်းဖြောင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ]] (linear differential equations) အတွက် အဖြေများ (solutions) အဖြစ် လုပ်ဆောင်ပေးသည်။ 
* '''ချဉ်းကပ်မှု တိုးပွားနှုန်း (Asymptotic Growth) -''' အကယ်၍ အခြေ &lt;math&gt;a &gt; 1&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;x \to +\infty&lt;/math&gt; ဖြစ်သွားချိန်တွင် &lt;math&gt;a^x&lt;/math&gt; ဖန်ရှင်သည် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် ထပ်ကိန်းထက်မဆို ပို၍ လျင်မြန်စွာ တိုးလာသည်။ ထို့အတူ &lt;math&gt;x \to -\infty&lt;/math&gt; ဖြစ်သွားချိန်တွင် ၎င်းသည် &lt;math&gt;1/x&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် ထပ်ကိန်းထက်မဆို ပို၍ လျင်မြန်စွာ သုညသို့ ချဉ်းကပ်သွားသည်။ တိတိကျကျဆိုရလျှင် မည်သည့် [[သဘာဝကိန်း]] (natural number) &lt;math&gt;b &gt; 0&lt;/math&gt; အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\lim_{x \to +\infty} \frac{a^x}{|x|^b} = \infty, \quad \lim_{x \to -\infty} |x|^b a^x = 0&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last=Dieudonné |first=J. A. |author-link=Jean Dieudonné |title=Foundations of Modern Analysis |volume=1 |publication-place=New York |publisher=Academic Press |date=1969 |page=192 |mr=0349288 |zbl=0176.00502}}&lt;/ref&gt;

== ကိန်းထွေး ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင် (Complex Exponential) ==
[[ကိန်းစစ်]] ထပ်ကိန်းတင် [[ဖန်ရှင်]] &lt;math&gt;f(x) = e^x&lt;/math&gt; ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ဆက်လက်တည်ရှိခြင်း (analytic continuation) မှတစ်ဆင့် [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) အတွင်းသို့ တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ၎င်းက အပြည့်အဝ ဖန်ရှင် (entire function) &lt;math&gt;w = e^z&lt;/math&gt; ကို ထွက်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Markushevich |first=A. I. |title=Theory of Functions of a Complex Variable |volume=1 |publication-place=New York |publisher=Chelsea Publishing |date=1977 |mr=0444912}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် ကိန်းစစ် ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်၏ [[စုဆုံမှတ်]]၊ ပါဝါ[[ကိန်းစဉ်တန်း]]၊ နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် (differential) &lt;math&gt;d(e^z)/dz = e^z&lt;/math&gt; ဂုဏ်သတ္တိများကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{Citation |last=Hille |first=Einar |author-link=Einar Hille |title=Analytic Function Theory |volume=1 |chapter=§ 6.1 The exponential function |publication-place=Waltham, MA |publisher=Blaisdell |date=1959 |pages=138–143 |mr=0108492}}&lt;/ref&gt;

[[ကိန်းထွေး]] ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်သည် အွိုင်လာ၏  ပုံသေနည်း (Euler's formula) မှတစ်ဆင့် [[တြီဂိုနိုမေတြီ|တြီဂိုနိုမေတြီ ဖန်ရှင်များ]] (trigonometric functions) နှင့် ဆက်စပ်နေသည်။
:&lt;math&gt;e^{x+iy} = e^x(\cos y + i\sin y)&lt;/math&gt;
မော်ဂျူးလပ်စ် (modulus) သည် &lt;math&gt;|e^z| = e^x&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး ဝင်ရိုးစွန်းထောင့်သည် &lt;math&gt;\arg(e^z) = \{y + 2\pi k \mid k \in \mathbb{Z}\}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ အွိုင်လာ၏ ထပ်တူညီမှု (Euler's identity) &lt;math&gt;e^{i\pi}=-1&lt;/math&gt; ၏ အကျိုးဆက်အရ ကိန်းထွေး ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်သည် ကာလ (period) &lt;math&gt;2\pi i&lt;/math&gt; ပါရှိသော ကာလမှန် ဖန်ရှင် (periodic function) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;e^{z+2\pi i} = e^z&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Apostol_1974&quot;/&gt;

ယင်းဖန်ရှင်သည် မည်သည့်အခါမျှ သုည တန်ဖိုးမရရှိသော်လည်း အခြားသော ကိန်းထွေး တန်ဖိုးအားလုံးကို ရယူနိုင်သည်။ &lt;math&gt;w \neq 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သော အခြေအနေအတွက် &lt;math&gt;e^z = w&lt;/math&gt; [[ညီမျှခြင်း]]တွင် အဖြေများ [[အနန္တ]] (infinitely many solutions) ရှိသည်။ ထိုအဖြေများကို ကိန်းထွေး [[လော့ဂရစ်သမ်]] (complex logarithm) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ချုပ်ကိုင်ထားသည်။
:&lt;math&gt;z_k = \ln|w| + i(\operatorname{Arg} w + 2\pi k) \quad \text{for } k \in \mathbb{Z}&lt;/math&gt;

== ကိန်းလွန်ဖြစ်တည်မှု (Transcendency) ==
&lt;math&gt;e^z&lt;/math&gt; [[ဖန်ရှင်]]သည် [[ကိန်းလွန်|ကိန်းလွန် ဖန်ရှင်]] (transcendental function) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းသည် ရာရှင်နယ် [[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်းများ]] (rational fractions) ၏ [[ဖီးလ်ဒ်]] &lt;math&gt;\mathbb{C}(X)&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ သုညမဟုတ်သော [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (polynomial) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်း (root) မဟုတ်ပေ။ ၎င်း၏ အခြေဖြစ်သော သဘာဝ ထပ်ကိန်းတင် &lt;math&gt;e&lt;/math&gt; သည် ကိန်းလွန် ကိန်း (transcendental number) ဖြစ်ကြောင်းကို 1873 ခုနှစ်တွင် ချားလ်စ် အာမစ်တ် (Charles Hermite) က သက်သေပြခဲ့သည်။

==ကိုးကား==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Rudin_1987&quot;&gt;{{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Real and Complex Analysis |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1987 |isbn=978-0-07-054234-1 |page=1 |url=https://archive.org/details/RudinW.RealAndComplexAnalysis3e1987 |mr=0924157 |zbl=0925.00005}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Maor&quot;&gt;{{Citation |last=Maor |first=Eli |author-link=Eli Maor |title=e: The Story of a Number |publication-place=Princeton |publisher=Princeton University Press |date=1994 |isbn=978-0-691-05854-2 |page=156}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;O'Connor_2001&quot;&gt;{{Citation |last1=O'Connor |first1=John J. |last2=Robertson |first2=Edmund F. |title=The number e |date=2001 |work=MacTutor History of Mathematics archive |publisher=University of St Andrews |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/e/}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Apostol_1974&quot;&gt;{{Citation |last=Apostol |first=Tom M. |author-link=Tom M. Apostol |title=Mathematical Analysis |edition=2nd |publication-place=Reading, Mass. |publisher=Addison-Wesley |date=1974 |isbn=978-0-201-00288-1 |page=19 |url=https://archive.org/details/mathematicalanal00apos_530/page/n32 |url-access=limited |mr=0344384 |zbl=0309.26002}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[ကဏ္ဍ:အထူး ဖန်ရှင်များ]]</text>
      <sha1>n2hpkm8mm17hq2vht5qbpposrnpwuwg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆွေးနွေးချက်:လိပ်ပုတ်ရွာ၊ ရေးမြို့နယ်</title>
    <ns>1</ns>
    <id>291230</id>
    <revision>
      <id>1051529</id>
      <timestamp>2026-09-05T15:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48065-88</username>
        <id>147833</id>
      </contributor>
      <comment>/* မွန်ပြည်နယ် ၊ ရေးမြို့နယ် ၊ လိပ္ပုတ်ကျေးရွာသည် မည်သည့်ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး မည်သို့ လိပ္ပုတ်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သလဲ။ */ အပိုင်းသစ်</comment>
      <origin>1051529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="897" sha1="dfxixoiccmd2ilbi30u2den2p5lkfij" xml:space="preserve">== မွန်ပြည်နယ် ၊ ရေးမြို့နယ် ၊ လိပ္ပုတ်ကျေးရွာသည် မည်သည့်ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး မည်သို့ လိပ္ပုတ်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သလဲ။ ==

မွန်ပြည်နယ် ၊ ရေးမြို့နယ် ၊ လိပ္ပုတ်ကျေးရွာသည် မည်သည့်ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး မည်သို့ လိပ္ပုတ်ဟု အမည်တွင်ခဲ့သလဲ။ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/~2026-48065-88|~2026-48065-88]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-48065-88|talk]])  ၁၅:၂၈၊ ၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>dfxixoiccmd2ilbi30u2den2p5lkfij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291231</id>
    <revision>
      <id>1051530</id>
      <timestamp>2026-09-05T15:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း [[ညီမျှခြင်း]] (Diophantine equation) သို့မဟုတ် ညီမျှခြင်းများ စနစ် (system of equations) သည် ပုံမှန်အားဖြင့် [[ကိန်းပြည့်]] မြှောက်ဖော်...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23036" sha1="ow302x0dxmjy8l21jo3hu9jv2gq7275" xml:space="preserve">ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း [[ညီမျှခြင်း]] (Diophantine equation) သို့မဟုတ် ညီမျှခြင်းများ စနစ် (system of equations) သည် ပုံမှန်အားဖြင့် [[ကိန်းပြည့်]] မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (integer coefficients) ပါဝင်သော [[ပိုလီနိုမီရယ်|ပိုလီနိုမီရယ်ညီမျှခြင်း]] (polynomial equation) &lt;math&gt;P(x_1, x_2, \dots , x_n) = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ယင်းညီမျှခြင်းများ၏ အဖြေများ (solutions) ကို ကိန်းပြည့်များ (integers) သို့မဟုတ် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers) တွင်သာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ယင်းတို့ကို ကိန်းပြည့်များအပေါ်တွင် ရှေးရိုးစဉ်လာအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ ပေးလေ့ရှိသော်လည်း ခေတ်သစ်လေ့လာမှုများတွင် မြှောက်ဖော်ကိန်းများနှင့် အဖြေ ရပ်ဝန်းများ (solution spaces) အား အလိုရှိရာ [[ကိန်း]] [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]] (number fields) ဆီသို့ သဘာဝကျကျ တိုးချဲ့ထားသည်။ ဤညီမျှခြင်းများတွင် ပါဝင်သော မသိကိန်းများ (unknowns) အရေအတွက်သည် ညီမျှခြင်းအရေအတွက်ထက် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိုများလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို မရေမရာ ညီမျှခြင်းများ (indefinite equations) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။

ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်းများကို လေ့လာခြင်းသည် [[ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) ၏ အဓိကမဏ္ဍိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်[[သင်္ချာ]] (modern mathematics) တွင် ဤသဘောတရားကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာစေရန် တိုးချဲ့ထားသည်။ ယင်းတွင် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ် (rational field) &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; မှ အမျိုးမျိုးသော [[အက္ခရာသင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ တိုးချဲ့ချက်များ (algebraic extensions) ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းများ (algebraic integers) အတွင်း၌ အဖြေရှာသော ညီမျှခြင်းများ ပါဝင်လာသည်။ ထို့အပြင် p-အခြေခံကိန်းများ (p-adic numbers) ၏ ဖီးလ်ဒ် အတွင်း၌ အဖြေရှာသော ညီမျှခြင်းများလည်း ပါဝင်လာသည်။ ဤပညာရပ်နယ်ပယ်သည် [[ကိန်းသီအိုရီ]] နှင့် [[အက္ခရာသင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ [[ဂျီဩမေတြီ]] (algebraic geometry) တို့ ပေါင်းဆုံရာတွင် တည်ရှိသည်။ ယင်းနယ်ပယ်ကို ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ဂျီဩမေတြီ (Diophantine geometry) သို့မဟုတ် [[ဂဏန်းသင်္ချာ]]ဆိုင်ရာ [[ဂျီဩမေတြီ]] (arithmetic geometry) ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဆိုကြသည်။

=== သမိုင်း (History) ===
[[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]]အတွက် [[ကိန်းပြည့်]] အဖြေများ ရှာဖွေခြင်းသည် အစောဆုံးသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ပြဿနာများအနက်မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤပြဿနာသည် ဘီစီ နှစ်ထောင်စုနှစ်ရှိ ဘေဘီလုံလူမျိုးများအထိ သက်တမ်းရှိသည်။ ဤဘာသာရပ်ကို ရှေးဟောင်း ဂရိခေတ်တွင် ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၃ ရာစုတွင် ဒိုင်အိုဖန်းတပ်စ် (Diophantus) က သူ၏ [[ဂဏန်းသင်္ချာ]] (Arithmetica) ကျမ်းတွင် ရေးသားဖော်ပြခဲ့သည်။

ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်းများကို ဖြေရှင်းရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲကြောင်း နာမည်ကြီးသည်။ ထို့ပြင် အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဖြေရှင်းနည်းလမ်းလည်း မရှိပေ။ မာတင် ဒေးဗစ်၊ ယူရီ မာတီယာဆီဗစ်ချ်၊ ဟီလာရီ ပွတ်တနမ် နှင့် ဂျူလီယာ ရော်ဘင်ဆန် (Martin Davis, Yuri Matiyasevich, Hilary Putnam, and Julia Robinson) တို့ကို အစွဲပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားသော အမ်အာဒီပီ သီအိုရမ် (MRDP theorem) ဖြင့် ယင်းအချက်ကို သက်သေပြခဲ့သည်။ ဤသီအိုရမ်သည် ဟီလ်ဘတ် ၏ ဒသမမြောက် ပြဿနာ (Hilbert's tenth problem) ကိုလည်း ဖြေရှင်းပေးခဲ့သည်။ ဤသက်သေပြချက်အရ အလိုရှိရာ [[ပိုလီနိုမီရယ်]] ညီမျှခြင်း (arbitrary polynomial equation) &lt;math&gt;F(x_1, \dots, x_n) = 0&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် ကိန်းပြည့် အဖြေများ ရှိမရှိကို ဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်မည့် ယေဘုယျ အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း (algorithm) မတည်ရှိနိုင်ကြောင်း သိရသည်။

=== ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်းများ၏ အဓိက အတန်းအစားများ (Major Classes of Diophantine Equations) ===

==== မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ (Linear Equations) ====

အရှင်းလင်းဆုံးသော ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်းမှာ &lt;math&gt;ax + by = 1&lt;/math&gt; ဟူသော [[မျဉ်းဖြောင့်ညီမျှခြင်း|မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်း]] (linear equation) ဖြစ်သည်။ ၁၇ ရာစုတွင် ကလော့ဒ် ဂတ်စ်ပါ ဘာရှေး ဒီ မီဇီရီရတ် (Claude Gaspard Bachet de Méziriac) က ဤညီမျှခြင်းကို ယေဘုယျ သီအိုရီ (general theory) အဖြစ် တိုးတက်စေခဲ့သည်။ အကယ်၍ &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; တို့သည် နှိုင်းရသုဒ္ဓ [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] (coprime integers) ဖြစ်ပါက ဤညီမျှခြင်းတွင် အဆုံးမဲ့များပြားသော အဖြေများ ရှိသည်။ &lt;math&gt;(x_0, y_0)&lt;/math&gt; သည် အဖြေတစ်ခုဖြစ်ပါက အဖြေများအားလုံးသည် &lt;math&gt;x = x_0 + bn&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;y = y_0 - an&lt;/math&gt; ပုံစံကို ယူကြသည်။ ထိုနေရာတွင် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; သည် မည်သည့်ကိန်းပြည့်မဆို ဖြစ်နိုင်သည်။

==== နှစ်ထပ်ကိန်း ညီမျှခြင်းများနှင့် ပုံစံများ (Quadratic Equations and Forms) ====

&lt;math&gt;ax^2 + bxy + cy^2 + dx + ey + f = 0&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ ယေဘုယျ ကိန်းရှင်နှစ်ခုပါ နှစ်ထပ်ကိန်း ညီမျှခြင်းများ (quadratic equations) ကို ဖဲမ၊ အွိုင်လာ နှင့် လာဂေါင့် (Fermat, Euler, and Lagrange) တို့က ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လေ့လာခဲ့ကြသည်။ လာဂေါင့်သည် ဆက်တိုက်[[အပိုင်းကိန်း|အပိုင်းကိန်းများကို]] (continued fractions) အသုံးပြု၍ လေ့လာခဲ့သည်။ ဂေါက်စ် (Gauss) သည်လည်း နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများ (quadratic forms) ကို အသုံးပြု၍ လေ့လာခဲ့သည်။
* '''ပိုက်သာဂိုရပ်စ် သုံးခုတွဲများ (Pythagorean Triples) -''' &lt;math&gt;x^2 + y^2 = z^2&lt;/math&gt; ညီမျှခြင်းသည် ထောင့်မှန်တြိဂံများ၏ အနားအလျားများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ နှိုင်းရသုဒ္ဓဖြစ်သော ကိန်းပြည့် အဖြေများ အားလုံးကို &lt;math&gt;x = m^2 - n^2&lt;/math&gt;၊ &lt;math&gt;y = 2mn&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;z = m^2 + n^2&lt;/math&gt; ဟူ၍ ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် (parametric equations) ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; တို့သည် နှိုင်းရသုဒ္ဓဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;m &gt; n &gt; 0&lt;/math&gt; အခြေအနေရှိရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; နှစ်ခုအနက်မှ တစ်ခုတိတိသည် [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|စုံကိန်း]] (even) ဖြစ်ရမည်။
* '''ကိန်းများ၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Representations of Numbers) -''' လာဂေါင့်၏ လေးထပ်ကိန်းလေးခုပေါင်း သီအိုရမ် (Lagrange's four-square theorem) (&lt;math&gt;x^2 + y^2 + z^2 + u^2 = N&lt;/math&gt;) ကဲ့သို့သော နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများဖြင့် ကိန်းများကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြခြင်းသည် သေချာစွာ စူးစမ်းလေ့လာထားသော ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] (real numbers) ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ [[သုဒ္ဓကိန်း]] (prime) &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် p-အခြေခံကိန်းများဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြေရှင်း၍ရနိုင်ခြင်းသည် &lt;math&gt;\sum a_{ij}x_i x_j = b&lt;/math&gt; နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံတွင် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ရာရှင်နယ် အဖြေ (non-trivial rational solution) ရှိစေရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ဖြစ်ကြောင်း မင်ကော့စကီး-ဟပ်ဆေး သီအိုရမ် (Minkowski–Hasse theorem) က ဆိုသည်။

====ပိုမိုမြင့်မားသော ဒီဂရီရှိသည့် ညီမျှခြင်းများ (Higher-Degree Equations)====

ဒီဂရီ ၃ နှင့်အထက်ရှိသော ညီမျှခြင်းများတွင် ကြီးမားသော တိုးတက်မှုများကို ၂၀ ရာစုအတွင်း အများဆုံး ရရှိခဲ့သည်။
* '''သူး ညီမျှခြင်းများ (Thue Equations) -''' သူး (Thue) က &lt;math&gt;F(x, y) = c&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ ညီမျှခြင်းများတွင် ကိန်းပြည့် အဖြေအရေအတွက် အများဆုံး အဆုံးရှိတစ်ခုသာရှိကြောင်း ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုနေရာတွင် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဒီဂရီ &lt;math&gt;n \ge 3&lt;/math&gt; ပါဝင်သော တစ်ပြေးညီ (homogeneous) ဆမခွဲနိုင်သော ပိုလီနိုမီရယ် (irreducible polynomial) ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် သုညမဟုတ်သော ကိန်းပြည့် ဖြစ်သည်။ ဤဖော်ထုတ်ချက်သည် ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ (Diophantine approximations) သီအိုရီအပေါ် များစွာ မှီခိုနေပြီး သူး-ဆီးဂဲလ်-ရော့သ် သီအိုရမ် (Thue–Siegel–Roth theorem) အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘေကာ (Baker) က ဤအဖြေများအတွက် ထိရောက်သော အထက်အောက် ဘောင်ခတ်ခြင်းဆိုင်ရာ သီအိုရမ်များကို (effective bounds) ရရှိခဲ့သည်။
* '''ဖဲမ ၏ နောက်ဆုံး သီအိုရမ် (Fermat's Last Theorem) -''' &lt;math&gt;n \ge 3&lt;/math&gt; အတွက်  &lt;math&gt;x^n + y^n = z^n&lt;/math&gt; ဟူသော ညီမျှခြင်းသည် [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ် သီအိုရမ်|ပိုက်သာဂိုရပ်စ် ညီမျှခြင်း၏]] သဘာဝကျသော ယေဘုယျပြုထားခြင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n=4&lt;/math&gt; အတွက် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော အဖြေများ မရှိကြောင်းကို ဖဲမ က သက်သေပြခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အွိုင်လာ (Euler) က &lt;math&gt;n=3&lt;/math&gt; အခြေအနေအတွက် သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ယေဘုယျပြဿနာကို [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)|မကိန်း]] သုဒ္ဓကိန်း ထပ်ကိန်းများအတွက်သာ လေ့လာရန် လျှော့ချနိုင်ခဲ့သည်။ ဤညီမျှခြင်းကို စုံစမ်းလေ့လာခြင်းက ကိန်းပြည့်ရင်းများ၏ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (rings of algebraic integers) တွင် သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း (prime factorization) ဆိုင်ရာ သီအိုရီများ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။
* '''စံနှုန်း ညီမျှခြင်းများ (Norm Equations) -''' &lt;math&gt;N(\alpha_1 x_1 + \dots + \alpha_k x_k) = m&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ ညီမျှခြင်းများတွင် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (norm) ကို တွက်ယူလိုက်သောအခါ ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သည့် [[ပိုလီနိုမီရယ်]] တစ်ခုကို ရရှိသည်။ ဤညီမျှခြင်းမျိုးတွင် ပဲ့လ်၏ ညီမျှခြင်း (Pell's equation) (&lt;math&gt;x^2 - dy^2 = 1&lt;/math&gt;) လည်း ပါဝင်သည်။ 

=== ခေတ်သစ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ နှင့် ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ နည်းလမ်းများ (Modern Analytical and Geometric Methods) ===

====စက်ဝိုင်း နည်းလမ်း (The Circle Method)====
ကိန်းများကို တတိယ ဒီဂရီ သို့မဟုတ် ၎င်းထက်ပို၍ မြင့်မားသော အလိုရှိရာ ပုံစံများဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် [[တြီဂိုနိုမေတြီ]] (trigonometric) ပေါင်းလဒ်များ နည်းလမ်းနှင့် ဟာဒီ-လစ်တဲဝုဒ် စက်ဝိုင်း နည်းလမ်း (Hardy–Littlewood circle method) တို့ကို အဓိကအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;x_1^3 + \dots + x_9^3 = M&lt;/math&gt; ဟူသော ပုံစံမျိုးဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းသည် အဖြေအရေအတွက်ကို ဖူရီယာ အင်တီဂရယ် (Fourier integral) အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ ထို့နောက် အဆိုပါပြဿနာကို သက်ဆိုင်ရာ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်များ (congruences) ၏ အဖြေအရေအတွက်ရှာခြင်းဆီသို့ လျှော့ချပေးသည်။

====ဂဏန်းသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီ (Arithmetic Geometry)====
ခေတ်သစ် တိုးတက်မှုများတွင် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီ ကို များစွာ အသုံးပြုကြသည်။ ဖေါလ်တင်းစ် (Faltings) ၏ မော်ဒဲလ် ယူဆချက် (Mordell conjecture) အပေါ် သက်သေပြချက်သည် သမိုင်းမှတ်တိုင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤယူဆချက်အရ ကိန်း [[ဖီးလ်ဒ်]] (number field) တစ်ခုအပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော မျိုးစု (genus) 1 ထက်ကြီးသည့် ချောမွေ့သော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ မျဉ်းကွေးများ (smooth algebraic curves) ၌ ရာရှင်နယ် အမှတ်များ (rational points) အရေအတွက်မှာ အဆုံးရှိသာ ဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ &lt;math&gt;n &gt; 3&lt;/math&gt; ဖြစ်သောအခါ ဖဲမ ညီမျှခြင်း &lt;math&gt;x^n + y^n = 1&lt;/math&gt; သည် မျိုးစု &lt;math&gt;g \ge 3&lt;/math&gt; ရှိသော မျဉ်းကွေးတစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ဖေါလ်တင်းစ်၏ သီအိုရမ်အရ ဤထပ်ကိန်းများအတွက် ယင်းညီမျှခြင်း၌ ရာရှင်နယ် အဖြေ အရေအတွက်မှာ အဆုံးရှိသာဖြစ်ကြောင်းကို တိုက်ရိုက် ရည်ညွှန်းနေသည်။

====ဘရောင်ဝါ-မန်နင် တားဆီးမှု (The Brauer–Manin Obstruction)====
သုံးထပ်ကိန်း ပုံစံများနှင့် နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများ စနစ်များအတွက် မန်နင် (Manin) မိတ်ဆက်ခဲ့သော ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ (cohomological) နည်းလမ်းများသည် ဟပ်ဆေး မူဝါဒ (Hasse principle) ကို တားဆီးမှုတစ်ခု ဖြစ်စေသည်။ ဟပ်ဆေး မူဝါဒကို ဒေသအလိုက်-အလုံးစုံ မူဝါဒ (local–global principle) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ယင်းကို ဘရောင်ဝါ-မန်နင် တားဆီးမှု (Brauer–Manin obstruction) ဟု သိကြပြီး ရာရှင်နယ် မျက်နှာပြင်များ (rational surfaces) ၏ သဘာဝကို ရှင်းပြပေးသည်။ ဒေသအလိုက် အဖြေများ တည်ရှိနေသော်လည်း ဟပ်ဆေး မူဝါဒ ကျရှုံးရသည့် အခြေအနေများကို ယင်းက အောင်မြင်စွာ ဖြေရှင်းပေးနိုင်သည်။

== ကိုးကား ==
* {{Citation |title=Diophantine equations |work=Encyclopedia of Mathematics |url=http://encyclopediaofmath.org/index.php?title=Diophantine_equations&amp;oldid=52515}}
[[Category:ကိန်းသီအိုရီ]]</text>
      <sha1>ow302x0dxmjy8l21jo3hu9jv2gq7275</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-48065-88</title>
    <ns>3</ns>
    <id>291232</id>
    <revision>
      <id>1051531</id>
      <timestamp>2026-09-05T15:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1051531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8549" sha1="ce1t0w01361knychej33wi2wnr16jvj" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-48065-88 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၅:၅၀၊ ၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ce1t0w01361knychej33wi2wnr16jvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-48172-16</title>
    <ns>3</ns>
    <id>291233</id>
    <revision>
      <id>1051535</id>
      <timestamp>2026-09-05T16:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1051535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8549" sha1="q7n3qsr0msgdzpwww9zh0r20cpyik8f" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-48172-16 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၆:၅၀၊ ၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>q7n3qsr0msgdzpwww9zh0r20cpyik8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Aiden Min</title>
    <ns>3</ns>
    <id>291234</id>
    <revision>
      <id>1051540</id>
      <timestamp>2026-09-05T18:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1051540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8539" sha1="dv4hxc7cf4yzf5ydd0o7t08t3ssrcud" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Aiden Min ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၅၀၊ ၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>dv4hxc7cf4yzf5ydd0o7t08t3ssrcud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-48292-19</title>
    <ns>3</ns>
    <id>291235</id>
    <revision>
      <id>1051541</id>
      <timestamp>2026-09-05T18:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1051541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8549" sha1="iu7wduwaqdl3heve5il9zwuaoqxji5v" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-48292-19 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၅၀၊ ၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>iu7wduwaqdl3heve5il9zwuaoqxji5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-48314-69</title>
    <ns>3</ns>
    <id>291236</id>
    <revision>
      <id>1051544</id>
      <timestamp>2026-09-05T21:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1051544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8549" sha1="avu6afylr8dfwo0388v38hywger21o7" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-48314-69 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၁:၅၁၊ ၅ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>avu6afylr8dfwo0388v38hywger21o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဲစုညိမ်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291237</id>
    <revision>
      <id>1051549</id>
      <timestamp>2026-09-06T01:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiden Min</username>
        <id>147838</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox pageant titleholder|name=သဲစုညိမ်း|image=Thae Su Nyein.png|birth_date={{birth date and age|df=yes|2007|7|24}}|birth_place=[[ပဲခူး]]၊ [[မြန်မာ]]|occupation=အလှမယ် သရုပ်ဆောင် မော်ဒယ်|years active=၂၀၂၃–လက်ရှိ}} '''သဲစ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4527" sha1="klreezvtshhkf0e6ik2re96sk1ahixj" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|name=သဲစုညိမ်း|image=Thae Su Nyein.png|birth_date={{birth date and age|df=yes|2007|7|24}}|birth_place=[[ပဲခူး]]၊ [[မြန်မာ]]|occupation=အလှမယ် သရုပ်ဆောင် မော်ဒယ်|years active=၂၀၂၃–လက်ရှိ}}
'''သဲစုညိမ်း''' (၂၄ မေ ၂၀၀၇ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ အလှမယ်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသမီးနှင့် ကြော်ငြာမော်ဒယ်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။

==ငယ်ဘဝ==
သဲစုညိမ်းအား မေလ ၂၄ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၇ ခုနစ် တွင်ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မွေးချင်းနှစ်ယောက် အနက် အကြီးဆုံး သမီး ဖြစ်သည်။

==အလှမယ်==
သဲစုညိမ်းသည်Miss Grand Taungoo 2024 အလှမယ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကာ အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး Miss Grand Myanmar 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် တောင်ငူကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ရှိ Hexagon Complex ၌ ကျင်းပခဲ့သော Miss Grand Myanmar 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် သဲစုညိမ်းသည် တောင်ငူကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ {{Cite web |title=Miss Grand Toungoo crowned winner of Miss Grand Myanmar 2024 |url=https://www.mdn.gov.mm/en/miss-grand-toungoo-crowned-winner-miss-grand-myanmar-2024 |website=Myanmar Digital News |date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=en}}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဘန်ကောက်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး 2nd Runner-up ဆု ရရှိခဲ့သည်။ {{Cite web |title=Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် အလှမယ် သဲစုညိမ်း 2nd Runner Up ရရှိ |url=https://news-eleven.com/article/296843 |website=Eleven Media Group |date=၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my}}{{Cite web |title=Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် အလှမယ်သဲစုညိမ်းရရှိခဲ့သည့် 2nd Runner-Up ဆုကို ရုပ်သိမ်းကြောင်း MGI ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/296912 |website=Eleven Media Group |date=၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my}}

ထို့အပြင် Miss Beauty Skin Award နှင့် I’Aura Queen Award အပါအဝင် ဆုများစွာ ရရှိခဲ့သည်။

၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် သဲစုညိမ်းသည် Miss Cosmo Myanmar 2026 အဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြုအဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။{{Cite web |title=Myanmar to compete in Mister Cosmo and Miss Cosmo International |url=https://www.gnlm.com.mm/myanmar-to-compete-in-mister-cosmo-and-miss-cosmo-international/ |website=Global New Light of Myanmar |date=၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၆ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=en}} Miss Cosmo 2026 နိုင်ငံတကာအလှမယ်ပြိုင်ပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု အဖြစ်ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဖြစ်သည်။</text>
      <sha1>klreezvtshhkf0e6ik2re96sk1ahixj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051550</id>
      <parentid>1051549</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T01:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiden Min</username>
        <id>147838</id>
      </contributor>
      <origin>1051550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4966" sha1="1inht0pqo6e2p7i1f94z5qd0st9rt64" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|name=သဲစုညိမ်း|image=Thae Su Nyein.png|birth_date={{birth date and age|df=yes|2007|7|24}}|birth_place=[[ပဲခူး]]၊ [[မြန်မာ]]|occupation=အလှမယ် သရုပ်ဆောင် မော်ဒယ်|years active=၂၀၂၃–လက်ရှိ}}
'''သဲစုညိမ်း''' (၂၄ မေ ၂၀၀၇ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ အလှမယ်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသမီးနှင့် ကြော်ငြာမော်ဒယ်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။

==ငယ်ဘဝ==
သဲစုညိမ်းအား မေလ ၂၄ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၇ ခုနစ် တွင်ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မွေးချင်းနှစ်ယောက် အနက် အကြီးဆုံး သမီး ဖြစ်သည်။

==အလှမယ်==
သဲစုညိမ်းသည်Miss Grand Taungoo 2024 အလှမယ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကာ အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး Miss Grand Myanmar 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် တောင်ငူကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ရှိ Hexagon Complex ၌ ကျင်းပခဲ့သော Miss Grand Myanmar 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် သဲစုညိမ်းသည် တောင်ငူကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ {{Cite web |title=Miss Grand Toungoo crowned winner of Miss Grand Myanmar 2024 |url=https://www.mdn.gov.mm/en/miss-grand-toungoo-crowned-winner-miss-grand-myanmar-2024 |website=Myanmar Digital News |date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=en}}

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဘန်ကောက်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး 2nd Runner-up ဆု ရရှိခဲ့သည်။ {{Cite web |title=Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် အလှမယ် သဲစုညိမ်း 2nd Runner Up ရရှိ |url=https://news-eleven.com/article/296843 |website=Eleven Media Group |date=၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my}}{{Cite web |title=Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် အလှမယ်သဲစုညိမ်းရရှိခဲ့သည့် 2nd Runner-Up ဆုကို ရုပ်သိမ်းကြောင်း MGI ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/296912 |website=Eleven Media Group |date=၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my}}

ထို့အပြင် Miss Beauty Skin Award နှင့် I’Aura Queen Award အပါအဝင် ဆုများစွာ ရရှိခဲ့သည်။

၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် သဲစုညိမ်းသည် Miss Cosmo Myanmar 2026 အဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြုအဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။{{Cite web |title=Myanmar to compete in Mister Cosmo and Miss Cosmo International |url=https://www.gnlm.com.mm/myanmar-to-compete-in-mister-cosmo-and-miss-cosmo-international/ |website=Global New Light of Myanmar |date=၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၆ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=en}} Miss Cosmo 2026 နိုင်ငံတကာအလှမယ်ပြိုင်ပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု အဖြစ်ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၂၀၀၇ မွေးဖွားသူများ]]
[[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အလှမယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ မော်ဒယ်လ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:Miss Grand Myanmar အနိုင်ရရှိသူများ]]</text>
      <sha1>1inht0pqo6e2p7i1f94z5qd0st9rt64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051551</id>
      <parentid>1051550</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T01:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aiden Min</username>
        <id>147838</id>
      </contributor>
      <origin>1051551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5010" sha1="igkz1j33gcjf5f0bzd0182x8zzr2pff" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|name=သဲစုညိမ်း|image=Thae Su Nyein.png|birth_date={{birth date and age|df=yes|2007|7|24}}|birth_place=[[ပဲခူး]]၊ [[မြန်မာ]]|occupation=အလှမယ် သရုပ်ဆောင် မော်ဒယ်|years active=၂၀၂၃–လက်ရှိ}}
'''သဲစုညိမ်း''' (၂၄ မေ ၂၀၀၇ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ အလှမယ်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသမီးနှင့် ကြော်ငြာမော်ဒယ်တစ်ဦးလည်းဖြစ်သည်။

==ငယ်ဘဝ==
သဲစုညိမ်းအား မေလ ၂၄ ရက်နေ့၊ ၂၀၀၇ ခုနစ် တွင်ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မွေးချင်းနှစ်ယောက် အနက် အကြီးဆုံး သမီး ဖြစ်သည်။

==အလှမယ်==
သဲစုညိမ်းသည်Miss Grand Taungoo 2024 အလှမယ်ပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ကာ အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး Miss Grand Myanmar 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် တောင်ငူကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၀ ရက်တွင် ရန်ကုန်မြို့ရှိ Hexagon Complex ၌ ကျင်းပခဲ့သော Miss Grand Myanmar 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် သဲစုညိမ်းသည် တောင်ငူကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Miss Grand Toungoo crowned winner of Miss Grand Myanmar 2024 |url=https://www.mdn.gov.mm/en/miss-grand-toungoo-crowned-winner-miss-grand-myanmar-2024 |website=Myanmar Digital News |date=၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဘန်ကောက်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး 2nd Runner-up ဆု ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် အလှမယ် သဲစုညိမ်း 2nd Runner Up ရရှိ |url=https://news-eleven.com/article/296843 |website=Eleven Media Group |date=၂၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Miss Grand International 2024 ပြိုင်ပွဲတွင် အလှမယ်သဲစုညိမ်းရရှိခဲ့သည့် 2nd Runner-Up ဆုကို ရုပ်သိမ်းကြောင်း MGI ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/296912 |website=Eleven Media Group |date=၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၄ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=my}} &lt;/ref&gt;

ထို့အပြင် Miss Beauty Skin Award နှင့် I’Aura Queen Award အပါအဝင် ဆုများစွာ ရရှိခဲ့သည်။

၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် သဲစုညိမ်းသည် Miss Cosmo Myanmar 2026 အဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြုအဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar to compete in Mister Cosmo and Miss Cosmo International |url=https://www.gnlm.com.mm/myanmar-to-compete-in-mister-cosmo-and-miss-cosmo-international/ |website=Global New Light of Myanmar |date=၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၆ |access-date=၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ |language=en}}&lt;/ref&gt; Miss Cosmo 2026 နိုင်ငံတကာအလှမယ်ပြိုင်ပွဲတွင် မြန်မာနိုင်ငံကိုယ်စားပြု အဖြစ်ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:၂၀၀၇ မွေးဖွားသူများ]]
[[ကဏ္ဍ:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အလှမယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ မော်ဒယ်လ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:Miss Grand Myanmar အနိုင်ရရှိသူများ]]</text>
      <sha1>igkz1j33gcjf5f0bzd0182x8zzr2pff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291238</id>
    <revision>
      <id>1051558</id>
      <timestamp>2026-09-06T04:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>[[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်]] စာမျက်နှာကို [[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ခရမ်းမြို့နယ်)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1051558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="rxxe8gcn74hvd9365ve75ja0cgfs1l8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ခရမ်းမြို့နယ်)]]</text>
      <sha1>rxxe8gcn74hvd9365ve75ja0cgfs1l8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1051559</id>
      <parentid>1051558</parentid>
      <timestamp>2026-09-06T04:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>[[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ခရမ်းမြို့နယ်)]] သို့ ပြန်ညွှန်းကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်</comment>
      <origin>1051559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="526" sha1="mvz4ztcc7e7nx0xchuaom5dxd3seyh1" xml:space="preserve">{{သံတူကြောင်းကွဲ}}
မြန်မာနိုင်ငံတွင် '''အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်''' အမည်ဖြင့် အောက်ပါအခြေခံပညာစာသင်ကျောင်းများ တည်ရှိသည်။

*[[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ခရမ်းမြို့နယ်)]]
*[[အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ဒိုက်ဦးမြို့နယ်)]]</text>
      <sha1>mvz4ztcc7e7nx0xchuaom5dxd3seyh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင် (ဒိုက်ဦးမြို့နယ်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291239</id>
    <revision>
      <id>1051560</id>
      <timestamp>2026-09-06T04:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ကံညီနောင်ရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ကန်ညီနောင်ရွာ]]ရှိ အခြေခ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="958" sha1="r53dhcik1mwhn08q8o4y4q66x0jb464" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (ခွဲ) ကန်ညီနောင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ကံညီနောင်ရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ကန်ညီနောင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကျောင်းသား ၆၁၃ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/daik-u-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}
{{coord|17.669479274722914| 96.59581531464079|format=dms|region:MM|display=inline,title}}


[[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]


{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>r53dhcik1mwhn08q8o4y4q66x0jb464</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) ဆင်စခန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291240</id>
    <revision>
      <id>1051561</id>
      <timestamp>2026-09-06T04:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က (ခွဲ) ဆင်စခန်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ဆင်စခန်းရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ဆင်စခန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="ooh0tzxn16ha89wj4623szeslh3c4z9" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (ခွဲ) ဆင်စခန်း ''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ဆင်စခန်းရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ဆင်စခန်းရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကျောင်းသား ၂၀၁ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/daik-u-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}


[[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]


{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>ooh0tzxn16ha89wj4623szeslh3c4z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) အညာစု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291241</id>
    <revision>
      <id>1051562</id>
      <timestamp>2026-09-06T04:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က (ခွဲ) အညာစု''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[အညာစုရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|အညာစုရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="915" sha1="8873z9nbt7mp68e5pl4863q7yam0baa" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (ခွဲ) အညာစု''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[အညာစုရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|အညာစုရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကျောင်းသား ၂၅၁ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/daik-u-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}
{{coord|17.823109682621666| 96.65762961523662|format=dms|region:MM|display=inline,title}}


[[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]


{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>8873z9nbt7mp68e5pl4863q7yam0baa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) ပေါက်တပင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291242</id>
    <revision>
      <id>1051563</id>
      <timestamp>2026-09-06T04:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က (ခွဲ) ပေါက်တပင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ပေါက်တပင်ရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ပေါက်တပင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="951" sha1="01nc5i85iwxtcc65nrs7ruseb8dfexv" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (ခွဲ) ပေါက်တပင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ပေါက်တပင်ရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ပေါက်တပင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကျောင်းသား ၂၇၁ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/daik-u-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}
{{coord|17.723910339247396| 96.61312938100951|format=dms|region:MM|display=inline,title}}


[[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]


{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>01nc5i85iwxtcc65nrs7ruseb8dfexv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အ.လ.က (ခွဲ) ပျဉ်းမလွင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291243</id>
    <revision>
      <id>1051565</id>
      <timestamp>2026-09-06T04:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''အ.လ.က (ခွဲ) ပျဉ်းမလွင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ပျဉ်းမလွင်ရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ပျဉ်းမလွင်ရွာ]]ရှိ အခြေ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="pje10hbveoonmf3z1swnb0w34m89eby" xml:space="preserve">'''အ.လ.က (ခွဲ) ပျဉ်းမလွင်''' သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ဒိုက်ဦးမြို့နယ်]]၊ [[ပျဉ်းမလွင်ရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်|ပျဉ်းမလွင်ရွာ]]ရှိ အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်းခွဲ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် ကျောင်းသား ၁၈၉ ဦး ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;https://myanmargeographicalsociety.org/daik-u-township/&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}


[[ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]]


{{Myanmar-school-stub}}</text>
      <sha1>pje10hbveoonmf3z1swnb0w34m89eby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291244</id>
    <revision>
      <id>1051590</id>
      <timestamp>2026-09-06T10:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ (သို့မဟုတ်) ကိုရီးယား ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ ၏ သမ္မတသည်</comment>
      <origin>1051590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15005" sha1="tbch9d18emuxbwakp3xouqsick3rvou" xml:space="preserve">{{About|၁၉၇၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၄ ခုနှစ်အထိ အသုံးပြုခဲ့သော ရာထူးအကြောင်း|အခြားသော အသုံးအနှုန်းများအတွက်|မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ခေါင်းဆောင်}}
{{Infobox official post
| post = သမ္မတ
| body = ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ (မြောက်ကိုရီးယား)
| native_name = 조선민주주의인민공화국 주석
| insignia = Emblem of North Korea.svg
| insigniasize = 100px
| insigniacaption = မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်
| flag = Flag of North Korea.svg
| flagsize = 125px
| flagcaption = မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အလံ
| image = Kim Il-sung in 1950.jpg
| imagecaption = '''ရာထူးကို လက်ခံထမ်းဆောင်ခဲ့သူ တစ်ဦးတည်းသာ'''&lt;br /&gt;'''[[ကင်အီဆွန်း]]'''&lt;br /&gt;၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၂ – ၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄
| member_of = ဗဟို ပြည်သူ့ကော်မတီ
| residence = လွှတ်တော်ခန်းမ
| seat = [[ပြုံယမ်းမြို့]]
| appointer = အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံ
| termlength = လေးနှစ် သက်တမ်း၊ ပြန်လည်ရွေးချယ်ခံနိုင်သည် (၁၉၉၂ ခုနှစ်အထိ)&lt;br /&gt;ငါးနှစ် သက်တမ်း၊ ပြန်လည်ရွေးချယ်ခံနိုင်သည် (၁၉၉၂ ခုနှစ်မှစ၍)
| constituting_instrument = မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အခြေခံဥပဒေ (၁၉၇၂)
| formation = ၂၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၂
| first = ကင်အီဆွန်း
| last = ကင်အီဆွန်း
| abolished = ၅ စက်တင်ဘာ ၁၉၉၈
| deputy = မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ
}}

'''မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ''' (သို့မဟုတ်) [[ကိုရီးယား ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] ၏ သမ္မတသည် ၁၉၇၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အထိ မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် အကြီးအကဲ ရာထူး ဖြစ်သည်။ ဤရာထူးကို ၁၉၇၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၄ ခုနှစ် အထိ [[ကင်အီဆွန်း]] တစ်ဦးတည်းသာ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သမ္မတရာထူးအပြင် ကင်သည် ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ အမျိုးသား ကာကွယ်ရေး ကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ (၁၉၉၃ ခုနှစ်အထိ) နှင့် ကိုရီးယား ပြည်သူ့တပ်မတော် အမြင့်ဆုံး စစ်သေနာပတိ (၁၉၉၁ ခုနှစ်အထိ) တာဝန်များကိုလည်း ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chronology of U.S.-North Korean Nuclear and Missile Diplomacy |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/dprkchron |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422115356/http://www.armscontrol.org/factsheets/dprkchron |archive-date=22 April 2012 |publisher=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် သမ္မတရာထူးသည် ၁၉၉၈ ခုနှစ်အထိ လစ်လပ်နေခဲ့ပြီး သူ၏သားဖြစ်သူ [[ကင်ဂျုံအီ]]ကို နေရာဆက်ခံရန် အဆိုပါဘွဲ့ကို ပေးအပ်ခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ၁၉၉၈ ခုနှစ် အခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ချက်အရ ကင်အီဆွန်း ကို &quot;ထာဝရသမ္မတ&quot; အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး သမ္မတရာထူးကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Buzo |first=Adrian |year=2016 |title=The Making of Modern Korea |url=https://books.google.com/books?id=lDolDwAAQBAJ&amp;pg=PA270 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-42278-5 |edition=3rd |location=London |page=270 |access-date=7 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221014020445/https://books.google.com/books?id=lDolDwAAQBAJ&amp;pg=PA270 |archive-date=14 October 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ရွေးကောက်ပွဲ ==
၁၉၇၂ ခုနှစ် အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတကို အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံ က လေးနှစ် သက်တမ်းအတွက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်သည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ၁၉၉၂ ခုနှစ် အခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ချက်အရ သမ္မတ၏ သက်တမ်းကို ငါးနှစ်အထိ တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံ၏ သက်တမ်းနှင့် တိုက်ဆိုင်နေသည်။

အခြေခံဥပဒေတွင် သမ္မတကို အကြိမ်မည်မျှ ပြန်လည်ရွေးကောက်တင်မြှောက်နိုင်သည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ကို ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်း မရှိသကဲ့သို့ ဆက်ခံမည့် အစဉ်အလာကိုသော်လည်းကောင်း၊ သမ္မတ မရှိတော့သည့်အခါ သို့မဟုတ် သမ္မတရာထူး လစ်လပ်နေသည့်အခါ မည်သူက သမ္မတကိုယ်စား တာဝန်ယူမည်ဟူသည်ကိုသော်လည်းကောင်း အတိအကျ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိပေ။

== အာဏာနှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များ ==
၁၉၇၂ ခုနှစ် အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်၏ အာဏာကို ကိုယ်စားပြုသော နိုင်ငံတော် အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။

သမ္မတသည် မြောက်ကိုရီးယား၏ ပြည်တွင်းရေးရာ မူဝါဒများကို ချမှတ်ရာတွင် အဓိက တာဝန်ရှိသည့် ဗဟို ပြည်သူ့ကော်မတီ၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။ လိုအပ်သော အခြေအနေများတွင် သမ္မတသည် အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းအဝေးများ (Administration Council) ကိုလည်း ဦးဆောင်လမ်းပြခဲ့သည်။

သမ္မတသည် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ၏ အမြင့်ဆုံး စစ်သေနာပတိနှင့် အမျိုးသား ကာကွယ်ရေး ကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌအနေဖြင့် နိုင်ငံ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲအုပ်ချုပ်သည့် အာဏာ ရှိသည်။သမ္မတသည် ဒုတိယသမ္မတ သို့မဟုတ် ဒုတိယသမ္မတများ၊ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ဗဟို ပြည်သူ့ကော်မတီဝင်များနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်တို့ကို အမည်စာရင်း တင်သွင်းပိုင်ခွင့်ရှိပြီး ၎င်းတို့ကို အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံက ရွေးကောက်တင်မြှောက်ရသည်။

သမ္မတသည် အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံ၏ အမိန့်ကြော်ငြာစာများ၊ ဗဟို ပြည်သူ့ကော်မတီ၏ အမိန့်ဒီကရီများနှင့် အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံ အမြဲတမ်းကော်မတီ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။ သမ္မတအား အမြင့်ဆုံး ပြည်သူ့ညီလာခံ အစည်းအဝေးများတွင် အဆိုပြုချက်များ တင်သွင်းရန်နှင့် အမိန့်များ ထုတ်ပြန်ရန် လုပ်ပိုင်ခွင့်ကိုလည်း အပ်နှင်းထားသည်။သမ္မတသည် နိုင်ငံတကာ သဘောတူစာချုပ်များကို အတည်ပြုရန် သို့မဟုတ် ပယ်ဖျက်ရန် အာဏာ ရှိသည်။ ထို့အပြင် နိုင်ငံခြား သံအမတ်ကြီးများထံမှ ယုံကြည်အပ်နှံလွှာ သို့မဟုတ် ပြန်လည်ခေါ်ယူလွှာများကို လက်ခံရယူရန် တာဝန်ရှိသည်။သမ္မတသည် အထူးလွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးပိုင်ခွင့် အာဏာကို ကျင့်သုံးပိုင်ခွင့် ရှိသည်။

၁၉၇၂ ခုနှစ် အခြေခံဥပဒေကို ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ပြင်ဆင်ခဲ့ရာ၌ သမ္မတ၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်များနှင့် ပတ်သက်၍ အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ပြင်ဆင်ချက်အရ နိုင်ငံ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို ကွပ်ကဲရသည့် အမျိုးသား ကာကွယ်ရေး ကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌရာထူးကို သမ္မတက အလိုအလျောက် ရယူနိုင်ခြင်း မရှိတော့ပေ။သမ္မတ၏ နိုင်ငံတကာ သဘောတူစာချုပ်များ ချုပ်ဆိုပိုင်ခွင့် အာဏာကို ဗဟို ပြည်သူ့ကော်မတီသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ ယင်းအစား အတည်ပြုပြီး သို့မဟုတ် ပယ်ဖျက်ပြီးသော နိုင်ငံတကာ သဘောတူစာချုပ်များကို ထုတ်ပြန်ကြေညာရန် တာဝန်ကို သမ္မတက ဆောင်ရွက်ရသည်။

သမ္မတအား အခြားနိုင်ငံများသို့ နိုင်ငံ၏ သံအမတ်များနှင့် ဝန်ကြီးများကို ခန့်အပ်ရန် သို့မဟုတ် ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် ထပ်ဆောင်း အာဏာကို ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ယခင်က ဗဟို ပြည်သူ့ကော်မတီ၏ လုပ်ပိုင်ခွင့် ဖြစ်ခဲ့သည်။လက်တွေ့တွင်မူ ကင်သည် သူ၏ ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ (WPK) ခေါင်းဆောင် ရာထူးမှတစ်ဆင့် အာဏာအများစုကို ရယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
== သမ္မတများ စာရင်း ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |စဉ်
! rowspan=&quot;2&quot; | ပုံ
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |အမည်&lt;br&gt;{{Small|(မွေးဖွား–ကွယ်လွန်)}}
! colspan=&quot;2&quot; |ရာထူးသက်တမ်း
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |ပါတီ
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;50&quot; |ညီလာခံ
|-
! width=&quot;85&quot; |{{Small|စတင်ထမ်းဆောင်}}
! width=&quot;85&quot; |{{Small|ရာထူးမှထွက်ခွာ}}
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''၁'''
| rowspan=&quot;5&quot; |[[File:Kim Il-sung in 1950.jpg|135x135px]]
| rowspan=&quot;5&quot; |[[ကင်အီဆွန်း]]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:100%;&quot;&gt;김일성&lt;/span&gt;&lt;br&gt;{{small|(၁၉၁၂–၁၉၉၄)}}
| rowspan=&quot;5&quot; | {{Small|၂၈ ဒီဇင်ဘာ}}&lt;br&gt;၁၉၇၂
| rowspan=&quot;5&quot; | {{Small|၈ ဇူလိုင်}}&lt;br&gt;၁၉၉၄
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Workers' Party of Korea}}&quot; |
| rowspan=&quot;5&quot; width=&quot;100&quot; |မြောက်ကိုရီးယား အလုပ်သမားပါတီ
| ပဉ္စမ
|-
|ဆဋ္ဌမ
|-
|သတ္တမ
|-
|အဋ္ဌမ
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |နဝမ
|-
| colspan=&quot;7&quot; |''လစ်လပ်''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(၈ ဇူလိုင် ၁၉၉၄ &amp;ndash; ၅ စက်တင်ဘာ ၁၉၉၈)&lt;/small&gt;
|}
==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[Category:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး]]
[[Category:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]]
[[ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ]]</text>
      <sha1>tbch9d18emuxbwakp3xouqsick3rvou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>291245</id>
    <revision>
      <id>1051593</id>
      <timestamp>2026-09-06T10:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ</comment>
      <origin>1051593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="7kq3k631vdjaslwm5vfbyj8ktwmm5n8" xml:space="preserve">{{Commons cat|Presidents of North Korea|မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ}}

[[Category:နိုင်ငံအလိုက် သမ္မတများ]]
[[Category:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး|သမ္မတ]]
[[ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ]]</text>
      <sha1>7kq3k631vdjaslwm5vfbyj8ktwmm5n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>291246</id>
    <revision>
      <id>1051595</id>
      <timestamp>2026-09-06T10:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>ကဏ္ဍ:မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ</comment>
      <origin>1051595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127" sha1="a7c9h3uo4sc5izry8zbff3tdkm97ts4" xml:space="preserve">
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲများ]]</text>
      <sha1>a7c9h3uo4sc5izry8zbff3tdkm97ts4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ:ဆရာတော်</title>
    <ns>2</ns>
    <id>291247</id>
    <revision>
      <id>1051601</id>
      <timestamp>2026-09-06T11:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ဆရာတော်</username>
        <id>147824</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;တောင်ကြီးမြို့ ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက်နယ်မြေ (၇) ဝါးပြားတောင်ရပ် မှာ မြသပိတ်လောကရတနာစေတီတော်အထင်အရှားရှိပါသည်။&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1051601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="ph02wlub8hguswnidm3bzrr9ekdytof" xml:space="preserve">တောင်ကြီးမြို့ ကျောင်းကြီးစုရပ်ကွက်နယ်မြေ (၇) ဝါးပြားတောင်ရပ် မှာ မြသပိတ်လောကရတနာစေတီတော်အထင်အရှားရှိပါသည်။</text>
      <sha1>ph02wlub8hguswnidm3bzrr9ekdytof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ဆရာတော်</title>
    <ns>3</ns>
    <id>291248</id>
    <revision>
      <id>1051602</id>
      <timestamp>2026-09-06T11:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1051602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8551" sha1="ccnhojmsnb07ga20au727hcnhcz1b39" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် ဆရာတော် ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၁:၅၂၊ ၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ccnhojmsnb07ga20au727hcnhcz1b39</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>