ဝီကီပီးဒီးယား mywiki https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter မီဒီယာ အထူး ဆွေးနွေးချက် အသုံးပြုသူ အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက် ဝီကီပီးဒီးယား ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက် ဖိုင် ဖိုင် ဆွေးနွေးချက် မီဒီယာဝီကီ မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက် တမ်းပလိတ် တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက် အကူအညီ အကူအညီ ဆွေးနွေးချက် ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက် မုခ်ဝ မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက် စာမူကြမ်း စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက် TimedText TimedText talk မော်ဂျူး မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက် Event Event talk 0 1634 1054386 1054125 2026-09-21T04:55:13Z Chenzeyan29 141880 /* အစောပိုင်းကာလနှင့် မြို့ပြအစ */ 1054386 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ပုဂံအင်ပါယာ | official_name = ပုဂံဧကရာဇ်နိုင်ငံ (Pagan Kingdom) | native_name = ပုဂံပြည် | settlement_type = သမိုင်းဝင် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် | image_skyline = Pagan Empire -- Sithu II.PNG | image_caption = ခရစ်နှစ် ၁၂၁၀ ဝန်းကျင် ဒုတိယနရပတိစည်သူမင်းလက်ထက် ပုဂံပြည်၏ ပိုင်နက်ပြ မြေပုံ | subdivision_type = တည်နေရာ | subdivision_name = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] (အရှေ့တောင်အာရှ) | established_title = အင်ပါယာအစ (အနော်ရထာ နန်းတက်) | established_date = ၁၁ ဩဂုတ် ၁၀၄၄ <ref name="AungThwin">Aung-Thwin, Michael A. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press, pp. 21–35.</ref> | extirpated_title = အင်ပါယာနိဂုံး (မြင်စိုင်းက သိမ်းပိုက်) | extirpated_date = ၁၇ ဒီဇင်ဘာ ၁၂၉၇ <ref name="Lieberman">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Vol. 1: Mainland Mirrors''. Cambridge University Press, pp. 88–112.</ref> | seat_type = မင်းနေပြည်တော် (မြို့တော်) | seat = [[ပုဂံ]] (၈၄၉–၁၂၉၇) | leader_title = ပထမဆုံး ဧကရာဇ်ဘုရင် | leader_name = [[အနော်ရထာ]] (၁၀၄၄–၁၀၇၇) | leader_title1 = အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန်မင်း | leader_name1 = [[နရပတိစည်သူ(ပုဂံ)|ဒုတိယနရပတိစည်သူ]] (၁၁၇၄–၁၂၁၁) | leader_title2 = နောက်ဆုံး ဧကရာဇ်ဘုရင် | leader_name2 = [[နရသီဟပတေ့]] (၁၂၅၆–၁၂၈၇) | blank_name_sec1 = ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ | blank_info_sec1 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အဓိက)၊ [[မဟာယန]][[ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[အရိယမဂ်|အရည်းကြီးနတ်ကိုးကွယ်မှု]]၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] | blank1_name_sec1 = အသုံးပြုသည့်ဘာသာစကား | blank1_info_sec1 = [[မြန်မာဘာသာစကား|ရှေးမြန်မာစာ]]၊ [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[ပျူဘာသာစကား|ပျူ]]၊ [[ပါဠိ]]၊ [[သက္ကတဘာသာ|သက္ကတ]] | blank2_name_sec1 = အခြေခံငွေကြေး | blank2_info_sec1 = ဒင်္ဂါးစနစ်မရှိပါ (ဆန်၊ စပါး၊ ရွှေ၊ ငွေနှင့် အလေးချိန်စံနှုန်းပြု အစစ်ခံပတ် စသည်ဖြင့် ကုန်ဖလှယ်သည်) <ref name="AungThwin1985">Aung-Thwin, Michael A. (1985). ''Pagan: The Origins of Modern Burma''. University of Hawaii Press.</ref> | population_total = ၁,၅၀၀,၀၀၀ – ၂,၀၀၀,၀၀၀ ခန့် | population_as_of = ၁၃ ရာစုအစ ခန့်မှန်းခြေ <ref name="Lieberman"/> }} {{မြန်မာ့သမိုင်း}} '''ပုဂံဧကရာဇ်နိုင်ငံ''' သို့မဟုတ် '''ပုဂံအင်ပါယာ''' သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်း [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]]တို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီးနောက် ခရစ်နှစ် ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း ထူထောင်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော် ဖြစ်သည်။ ပုဂံအင်ပါယာသည် အထွတ်အထိပ်ရောက်ချိန်တွင် ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြေပြန့်ဒေသ အများစုအပြင် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (ထိုင်း) နှင့် မလေးကျွန်းဆွယ် မြောက်ပိုင်းအထိ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဩဇာ ဖြန့်ကျက်နိုင်ခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ်သည် ဗမာတို့၏ စာပေ၊ ဗိသုကာ၊ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အုတ်မြစ်များကို စနစ်တကျ ပုံသွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ် သမိုင်းသုတေသနများအရ ပုဂံခေတ်ကာလကို ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄ (အနော်ရထာ နန်းတက်) မှ ၁၂၉၇ (မြင်စိုင်းမြို့တော်သို့ အာဏာစက် ပြောင်းရွှေ့) အထိ သတ်မှတ်ကြပြီး၊ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၌မူ ပုဂံမင်းဆက် ပျက်သုဉ်းကာ [[ပင်းယခေတ်|ပင်းယမြို့]] တည်သည့် သက္ကရာဇ် ၆၇၄ (ခရစ်နှစ် ၁၃၁၂) အထိ သတ်မှတ်ဖော်ပြလေ့ ရှိသည်။<ref name="Hmannan">တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ ''မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)''။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ။</ref> မြန်မာ့ ရိုးရာအရ "ကြာအိုးအံ ပုဂံတည်" ဟူသော [[ဆိုရိုးစကား]]အရ (ကြာ = ၂ ၊ အိုး = ၁ ၊ အံ = ၁) သက္ကရာဇ် ၂၁၁-ခုနှစ် (ခရစ်နှစ် ၂၄၉ သို့မဟုတ် ၁၀၇) ၌ သမုဒ္ဒရာဇ်မင်းက စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်များ၌ ဆိုသော်လည်း၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကာဗွန်သက်တမ်းတိုင်းတာချက်များအရ ပုဂံသည် ၈ ရာစုနှင့် ၉ ရာစုခန့်မှသာ မြို့ပြအဖြစ် အစပြုခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Hudson2001">Hudson, Bob et al. (2001). "The Origins of Bagan: New Dates and Old Inhabitants". ''Asian Perspectives'', 40(1), pp. 48–74.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == === အစောပိုင်းကာလနှင့် မြို့ပြအစ === အစောပိုင်းတွင် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား [[ဗမာလူမျိုး]] တို့သည် ၉ ရာစုခန့်တွင် [[နန်ကျောက်]] နိုင်ငံ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တိဗက်ကုန်းမြေမြင့်နှင့် နန်ကျောက်နယ်စပ်တို့မှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း ဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ ပုဂံဒေသတွင် ခိုင်မာသော စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စစ်ရေးဗဟိုချက်တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="AungThwin2005">Aung-Thwin, Michael A. (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend That Was Lower Burma''. University of Hawai'i Press, pp. 15–35.</ref> မြန်မာရာဇဝင်များတွင် သမုဒ္ဒရာဇ်မင်းမှစ၍ ပုဂံပြည် ပျက်သုဉ်းချိန်အထိ မင်းဆက် ၅၅ ဆက် ရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း၊ အနော်ရထာမင်း မနန်းတက်မီကာလ မင်းဆက်များမှာ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ရာဇဝင်လာ အချက်အလက်များသာ ဖြစ်ပြီး ကျောက်စာ အထောက်အထား ခိုင်မာစွာ မတွေ့ရသေးပေ။<ref name="Harvey1925">Harvey, G.E. (1925). ''History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824''. London: Longmans, Green and Co., pp. 18–25.</ref> === အင်ပါယာ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ရွှေခေတ် === ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄ တွင် [[အနော်ရထာ]] မင်း နန်းတက်လာခြင်းသည် ပုဂံအင်ပါယာ၏ အစပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ အနော်ရထာမင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းဒေသများကို စည်းလုံးခဲ့ရုံမက [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို စနစ်တကျ သက်ဝင်ယုံကြည်လာခဲ့ပြီး သထုံပြည်မှ ပိဋကတ်သုံးပုံနှင့် သံဃာတော်များကို ပင့်ဆောင်ကာ သာသနာပြုခဲ့သည်။ အနော်ရထာ၊ [[ကျန်စစ်သား]] (၁၀၈၄–၁၁၁၃) နှင့် [[အလောင်းစည်သူ]] (၁၁၁၃–၁၁၆၇) မင်းများလက်ထက်တွင် ပုဂံသည် ဗိသုကာ၊ စာပေနှင့် သာသနာရေးတွင် ခေတ်ပြိုင် ခမာအင်ပါယာ (Khmer Empire) နှင့်တန်းတူ အရှေ့တောင်အာရှ၏ အင်အားကြီး အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Luce1969">Luce, G.H. (1969). ''Old Burma: Early Pagán''. Artibus Asiae and New York University, pp. 45–90.</ref> [[နရပတိစည်သူ(ပုဂံ)|ဒုတိယနရပတိစည်သူ]] (၁၁၇၄–၁၂၁၁) လက်ထက်တွင် ပုဂံ၏ စိုက်ပျိုးရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အခွန်အတုတ် စနစ်များသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး မြန်မာ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ရောနှောရာမှ ဗမာစကား ပြောဆိုသူများ၏ ကိုယ်ပိုင် ယဉ်ကျေးမှု ပိုမိုခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Lieberman"/> === အင်ပါယာ ကျဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်သုဉ်းခြင်း === ပုဂံအင်ပါယာ ပျက်သုဉ်းရခြင်းတွင် အချက်များစွာ ပါဝင်သည်။ စေတီပုထိုးပေါင်း သန်းနှင့်ချီ၍ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ကြသဖြင့် သံဃာပိုင်အခွန်လွတ် မြေယာများ လွန်စွာ များပြားလာပြီး နိုင်ငံတော်၏ အခွန်ဘဏ္ဍာ ရရှိမှု ကျဆင်းလာခဲ့သည်။<ref name="AungThwin1985"/> ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်း [[နရသီဟပတေ့]] မင်းလက်ထက်တွင် မွန်ဂို-ယွမ်မင်းဆက် ကူဘလိုင်ခန်၏ တပ်မတော်နှင့် [[ငါးရှေ့ပွဲခင်း]] အပါအဝင် စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၂၈၇ တွင် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် ပုဂံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် ပြိုကွဲခဲ့ရသည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် နန်းတက်သည့် [[ကျော်စွာ (ပုဂံ)|ကျော်စွာ]] မင်းလက်ထက်၌ ပုဂံ၏ ဩဇာမှာ မှက္ခရာ၊ မြင်စိုင်းနှင့် ပင်းယ တည်ထောင်သော ရှမ်း-ဗမာကပြား [[ရှမ်းညီနောင်သုံးဦး]] (အသင်္ခယာ၊ ရာဇသင်္ကြံ၊ [[တစ်စီးရှင်သီဟသူ|သီဟသူ]]) တို့၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁၂၉၇ တွင် ရှမ်းညီနောင်တို့က ကျော်စွာမင်းကို နန်းချ၍ မြင်စိုင်းသို့ မြို့တော်ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ခြင်းဖြင့် ပုဂံအင်ပါယာ၏ ဧကရာဇ်စနစ် သမိုင်းဝင် နိဂုံးချုပ်ခဲ့ရသည်။<ref name="ThanTun1988">သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ''ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်''။ မဟာဒဂုံ စာပေ၊ စာ ၁၄၅–၁၇၀။</ref> == အုပ်ချုပ်ရေးစနစ် == [[ပုဂံ|ပုဂံအင်ပါယာ]]၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သည် ဗဟိုဦးစီးချုပ်ကိုင်မှုစနစ် နှင့် ဒေသန္တရ နယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးတို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။ မင်းဧကရာဇ်သည် တိုင်းပြည်၏ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် အဓိပ္ပာယ်ရှိသော စကြဝတ္တေးမင်း သို့မဟုတ် ဘုရားလောင်း အဖြစ် ရာဇဓမ္မနှင့်အညီ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး၊ အောက်ပါအတိုင်း အဆင့်ဆင့်သော အုပ်ချုပ်ရေး အဆောက်အအုံဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="AungThwin1985" /> === ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေး === ဗဟိုမင်းနေပြည်တော်တွင် ဘုရင်မင်းမြတ်၏ အာဏာစက်ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန်နှင့် တိုင်းရေးပြည်ရာများကို စီမံခန့်ခွဲရန် မဟာသမန် (အမတ်အဖွဲ့) နှင့် သေနာပတိတို့ ပါဝင်သော ဗဟိုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များ ရှိခဲ့ကြသည်။ ဘုရင်၏ အမိန့်တော်များကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ တရားစီရင်ခြင်း၊ အခွန်အတုတ် စေခိုင်းခြင်းနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများကို တာဝန်ယူရသော အမတ်ချုပ်နှင့် သေနာပတိများ ရှိသည်။တရားစီရင်ရေးတွင် ဓမ္မသတ်ကျမ်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်း ဥပဒေများကို အခြေခံ၍ တရားစီရင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောက်စာပါ အထောက်အထားများအရ ဒေသန္တရ တရားရုံးများနှင့် မင်းမူပါး တရားရုံးများ သီးခြားရှိခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများသည်လည်း တရားရင်ဆိုင်ပိုင်ခွင့်နှင့် သက်သေအဖြစ် ထွက်ဆိုပိုင်ခွင့်များ ရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="ThanTun1988" /> === နယ်မြေအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် မဏ္ဍလစနစ် === ပုဂံအင်ပါယာ၏ ပိုင်နက်ကို ဗဟိုအာဏာစက် သက်ရောက်မှုအပေါ် မူတည်၍ ဇုန် (၃) ခု ခွဲခြားအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။မဇ္ဈိမဒေသ (ဗဟိုအဓိကနယ်မြေ)တွင် ပုဂံမြို့တော် အပါအဝင် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း လှေတွင်း ၁၁ ခရိုင်နှင့် မင်းဘူး ၆ ခရိုင် စသည့် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် စီးပွားရေး အဓိကကျသော နယ်မြေများကို ဘုရင်က တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်သည်။ ပြည်နယ်နှင့် နယ်စားနယ်မြေများမှာ မြို့တော်နှင့် ဝေးကွာသော တိုင်းနယ်များကို မင်းညီမင်းသားများနှင့် သစ္စာခံ မြို့စား/နယ်စားများ (ဥပမာ- သထုံ၊ တနင်္သာရီ၊ ရခိုင် စသည်) အား လွှဲအပ်အုပ်ချုပ်စေသည်။နယ်စပ်ဒေသရှိ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း စောဘွားနယ်များ]] နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် တိုင်းပြည်များသည် ပုဂံထံ သပ္ပာယ်လက်ဆောင်နှင့် အခွန်ပဏ္ဏာ ဆက်သသော သစ္စာခံအဖြစ် တည်ရှိကြသည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). ''Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830''. Cambridge University Press, pp. 90–105.</ref> === စစ်ရေးနှင့် အခွန်အတုတ်စနစ် === စစ်ရေးစနစ်တွင် အမြဲတမ်းတပ်မတော် အနည်းငယ်သာ ထားရှိပြီး စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် နယ်စား၊ မြို့စားများက မိမိတို့နယ်မြေအလိုက် ရဲမက်အင်အား စုဆောင်းပေးရသော ဗဟိုပြု ရဲမက်စုဆောင်းရေးစနစ်ကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ တိုင်းသူပြည်သားများထံမှ စပါး၊ ဆန်၊ သီးနှံနှင့် အခြား ကုန်ပစ္စည်းများဖြင့် အခွန်ကောက်ခံခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြေယာ၊ ရေနံတွင်းနှင့် ကုန်သွယ်ခွန်များအပေါ် မူတည်၍ ဘဏ္ဍာရေးကို စီမံခဲ့ကြသည်။<ref name="AungThwin1985" /> == လူဦးရေနှင့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ == ပုဂံအင်ပါယာသည် လူမျိုးပေါင်းစုံ၊ ယဉ်ကျေးမှုပေါင်းစုံ ရောနှောနေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သော်လည်း ခရစ်နှစ် ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း နိုင်ငံရေး၊ စစ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးအရ အဓိက လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သော အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားမှာ တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုဝင် [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ (ထိုခေတ်အခေါ် မြမ္မာ)]] များ ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားဖြစ်သော မင်းဆွေမင်းမျိုး၊ အမတ်ကြီးများ၊ သေနာပတိများနှင့် နယ်စားပယ်စား အများစုမှာ ဗမာလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အင်ပါယာ ဖြန့်ကျက်လာသည်နှင့်အမျှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တစ်လျှောက် နေရာယူလာခဲ့ကြပြီး မူလဒေသခံများဖြစ်သော [[ပျူလူမျိုး|ပျူ]] နှင့် [[မွန်လူမျိုး|မွန်]] တို့ကို လူမှုရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ တဖြည်းဖြည်း သဟဇာတဖြစ်စွာ ပေါင်းစပ်သွတ်သွင်း နိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Lieberman2003" /> === ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်း === အုပ်ချုပ်သူ ဗမာလူမျိုးများ၏ လူဦးရေနှင့် ဩဇာအာဏာ ပြန့်နှံ့လာမှုကို ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများက သက်သေပြလျက်ရှိသည်။ ၁၁ ရာစု အစောပိုင်းတွင် မွန်နှင့် ပျူဘာသာစကားများကို ရုံးသုံးအဖြစ် အဓိက သုံးစွဲခဲ့သော်လည်း၊ ၁၂ ရာစု ([[နရပတိစည်သူ (ပုဂံ)|ဒုတိယ နရပတိစည်သူ]]မင်း လက်ထက်) မှစ၍ မြန်မာစာသည် အင်ပါယာ၏ အဓိက ရုံးသုံးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဘာသာစကား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗမာစကားပြော လူဦးရေသည် အင်ပါယာ၏ ဗဟိုချက်မှစ၍ ကျေးလက်ဒေသများအထိ လျင်မြန်စွာ တိုးပွားလာခဲ့ပြီး ပျူလူမျိုးများသည် ဗမာလူမျိုးများအကြားသို့ လုံးဝ ရောနှော သွားခဲ့သည်။<ref name="ThanTun1988" /> ထို့ကြောင့် ပုဂံခေတ်သည် ဗမာလူမျိုးများ လူဦးရေအရရော၊ နိုင်ငံရေးအရပါ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက အင်အားစုအဖြစ် အခိုင်အမာ အမြစ်တွယ် ပြန့်နှံ့ထွန်းကားလာသော အရေးအကြီးဆုံး ကာလအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်တို့က သတ်မှတ်ကြသည်။<ref name="Luce1969" /> == ပုဂံမင်းဆက်များ == ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် ကျောက်စာ အထောက်အထားများအရ ခိုင်မာစွာ အတည်ပြုနိုင်သော ပုဂံမင်းဆက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ကြသည်။<ref name="AungThwin"/><ref name="Lieberman"/> {| class="wikitable" |- ! စီးနင်းသူ မင်းများ !! နန်းစံနှစ် (အေဒီ) !! မှတ်ချက် |- | [[ကွမ်းဆော်ကြောင်ဖြူ]] || ၉၆၄–၉၈၆ || ရာဇဝင်လာ မင်းဆက် |- | [[ကျဉ်စိုး]] || ၉၈၆–၉၉၂ || ကွမ်းဆော်၏ သားတော် |- | [[စုက္ကတေး]] || ၉၉၂–၁၀၄၄ || ကွမ်းဆော်၏ သားတော် |- | [[အနော်ရထာမင်း]] || ၁၀၄၄–၁၀၇၇ || ပုဂံအင်ပါယာကို စတင်ထူထောင်သူ |- | [[စောလူး]] || ၁၀၇၇–၁၀၈၄ || အနော်ရထာ၏ သားတော် |- | [[ကျန်စစ်သား]] || ၁၀၈၄–၁၁၁၃ || အနော်ရထာ၏ စစ်သူကြီး/ဘုရင် |- | [[အလောင်းစည်သူ]] || ၁၁၁၃–၁၁၆၇ || ကျန်စစ်သား၏ မြေးတော် |- | [[နရသူ (ပုဂံ)|နရသူ]] || ၁၁၆၇–၁၁၇၁ || အလောင်းစည်သူ၏ သားတော် |- | [[နရသိင်္ခ]] || ၁၁၇၁–၁၁၇၄ || နရသူ၏ သားတော် |- | [[နရပတိစည်သူ(ပုဂံ)|ဒုတိယနရပတိစည်သူ]] || ၁၁၇၄–၁၂၁၁ || နရသူ၏ သားတော် (ရွှေခေတ်) |- | [[ထီးလိုမင်းလို]] || ၁၂၁၁–၁၂၃၅ || နရပတိစည်သူ၏ သားတော် |- | [[ကျော်စွာ (ပုဂံ)|ကျစွာ]] || ၁၂၃၅–၁၂၅၁ || ထီးလိုမင်းလို၏ သားတော် |- | [[ဥဇနာ (ပုဂံ)|ဥဇနာ]] || ၁၂၅၁–၁၂၅၄ || ကျစွာ၏ သားတော် |- | [[နရသီဟပတေ့]] || ၁၂၅၄–၁၂၈၇ || တရုတ်ပြေးမင်း (မွန်ဂိုစစ်ပွဲ) |- | [[ကျော်စွာ (ပုဂံ)|ကျော်စွာ]] || ၁၂၈၇–၁၂၉၇ || ရှမ်းညီနောင်တို့၏ ဩဇာခံ |- | [[စောနစ်]] || ၁၂၉၇–၁၃၂၅ || ပုဂံနယ်စားအဆင့် မင်း |- | [[စောမွန်နစ်]] || ၁၃၂၅–၁၃၆၈ || ပုဂံနယ်စားအဆင့် မင်း |} == ကိုးကား == {{reflist}} {{ပုဂံ}} [[ကဏ္ဍ:ပုဂံခေတ်]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ ခေတ်ဟောင်းအင်ပါယာများ]] 2o2rwwz1bgyihyy2xd81dxar9er8iz7 10 2668 1054285 638134 2026-09-20T16:16:48Z Dr Lotus Black 31011 1054285 wikitext text/x-wiki <div style="float:left;border:solid #6ef7a7 1px;margin:1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width:45px;height:45px;background:#6ef7a7;text-align:center;font-size:14pt;" | '''[[:my:အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|en]]''' | style="font-size:7pt;padding:4pt;line-height:1.25em;" | ဤအသုံးပြုသူ၏ မိခင်ဘာသာမှာ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ |} </div><includeonly>[[Category:User en|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude> <br style="clear:both" /> ==Usage== This template will automatically add your page to the following categories: *[[:Category:User en]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား အသုံးပြုသူ တမ်းပလိတ်များ|En, User]] </noinclude> 2wjmhs9r1syuh0k1g4w3mr1yt432kia 0 3135 1054289 1054144 2026-09-20T16:23:20Z Htanaungg 61594 /* ဌာနများ */ 1054289 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = တင်မောင်ထွန်း | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = [[အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက်]] (AUN)၊ [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]] }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော [[တက္ကသိုလ်]] ဖြစ်သည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၏ အစောဆုံး တက္ကသိုလ်များတွင်လည်း ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ဂျပ်ဆင်တာဝါ]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်နှင့် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များနှင့်အတူ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ဌာနတစ်ခုလျှင် ကျောင်းသား ၅၀ ဦးအထိ လက်ခံသည်။<ref name="reopen" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == အဆောင်များ == * အင်းဝဆောင် * ပဲခူးဆောင် * ဒဂုံဆောင် * အင်းလျားဆောင် * ပင်းယဆောင် * သထုံဆောင် * သီရိဆောင် * ရတနာဆောင် * စစ်ကိုင်းဆောင် * ရွှေဘိုဆောင် * ရာမညဆောင် *ဝေသာလီဆောင် *အမရာ‌‌ဆောင် *မန္တလေးဆောင် *တောင်ငူဆောင် == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == * [[ဆာမောင်ခင်]] *[[ဘကလေး၊ ဦး(ရွှေတလေး)|ကာတွန်း ဘကလေး]] * [[ဒေါက်တာဘမော်]] * [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ ဘဟန်]] * [[လှဘေ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လှဘေ]] * [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] *[[သိပ္ပံမောင်ဝ]] * [[ဇော်ဂျီ (စာရေးဆရာ)|ဆရာဇော်ဂျီ]] * [[မင်းသုဝဏ်]] * [[မောင်လွန်းကြင်]] * [[ဦးရာဇတ်]] * [[ဦးနု]] * [[ဦးသန့်]] * [[ကောင်း၊ ဦး (စည်သူ)|ဦးကောင်း]] *[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[နေဝင်း၊ ဦး|ဦးနေဝင်း]] * [[ဒေါက်တာမောင်မောင်]] *ဒေါက်တာ ဒေါ် [[မြင့်⁠မြင့်​ခင် (ဒေါက်​တာ)|မြင့်⁠မြင့်ခင်]] * [[ခင်မျိုးချစ်]] * ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း [[ခင်ညွန့်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ခင်ညွန့်]] *[[လူထုဒေါ်အမာ]] *[[နေဝင်း၊ ကောလိပ်ဂျင်|ကောလိပ်ဂျင်နေဝင်း]] *[[ဝင်းဦး]] *[[ဝါဝါဝင်းရွှေ]] == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Rangoon_university_student%27s_union.jpg|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ အဆောက်အဦ File:ygnuni3.jpg|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ အဆောက်အဦကို တည်ဆောက်ပြီးစအချိန်၌ တွေ့ရစဉ် File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရုံးတိုက် YU Judson Church.JPG|ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း File:University Scho 35.JPG|ဂျပ်ဆင်ဘုရားကျောင်း (၂၀၁၂) File:YU Dhamma Hall.JPG|တက္ကသိုလ်များဓမ္မာရုံ File:Yadana Hall.JPG|ရတနာဆောင် </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] 1lxkcv6zhnopyoo3burycph1iowjy8x 1054290 1054289 2026-09-20T16:23:46Z Htanaungg 61594 /* စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ */ 1054290 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = တင်မောင်ထွန်း | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = [[အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက်]] (AUN)၊ [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]] }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော [[တက္ကသိုလ်]] ဖြစ်သည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၏ အစောဆုံး တက္ကသိုလ်များတွင်လည်း ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ဂျပ်ဆင်တာဝါ]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ဌာနတစ်ခုလျှင် ကျောင်းသား ၅၀ ဦးအထိ လက်ခံသည်။<ref name="reopen" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == အဆောင်များ == * အင်းဝဆောင် * ပဲခူးဆောင် * ဒဂုံဆောင် * အင်းလျားဆောင် * ပင်းယဆောင် * သထုံဆောင် * သီရိဆောင် * ရတနာဆောင် * စစ်ကိုင်းဆောင် * ရွှေဘိုဆောင် * ရာမညဆောင် *ဝေသာလီဆောင် *အမရာ‌‌ဆောင် *မန္တလေးဆောင် *တောင်ငူဆောင် == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == * [[ဆာမောင်ခင်]] *[[ဘကလေး၊ ဦး(ရွှေတလေး)|ကာတွန်း ဘကလေး]] * [[ဒေါက်တာဘမော်]] * [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ ဘဟန်]] * [[လှဘေ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာ လှဘေ]] * [[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] *[[သိပ္ပံမောင်ဝ]] * [[ဇော်ဂျီ (စာရေးဆရာ)|ဆရာဇော်ဂျီ]] * [[မင်းသုဝဏ်]] * [[မောင်လွန်းကြင်]] * [[ဦးရာဇတ်]] * [[ဦးနု]] * [[ဦးသန့်]] * [[ကောင်း၊ ဦး (စည်သူ)|ဦးကောင်း]] *[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] *[[နေဝင်း၊ ဦး|ဦးနေဝင်း]] * [[ဒေါက်တာမောင်မောင်]] *ဒေါက်တာ ဒေါ် [[မြင့်⁠မြင့်​ခင် (ဒေါက်​တာ)|မြင့်⁠မြင့်ခင်]] * [[ခင်မျိုးချစ်]] * ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း [[ခင်ညွန့်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ခင်ညွန့်]] *[[လူထုဒေါ်အမာ]] *[[နေဝင်း၊ ကောလိပ်ဂျင်|ကောလိပ်ဂျင်နေဝင်း]] *[[ဝင်းဦး]] *[[ဝါဝါဝင်းရွှေ]] == ဓာတ်ပုံများ == <gallery> File:Rangoon_university_student%27s_union.jpg|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ အဆောက်အဦ File:ygnuni3.jpg|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ အဆောက်အဦကို တည်ဆောက်ပြီးစအချိန်၌ တွေ့ရစဉ် File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရုံးတိုက် YU Judson Church.JPG|ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း File:University Scho 35.JPG|ဂျပ်ဆင်ဘုရားကျောင်း (၂၀၁၂) File:YU Dhamma Hall.JPG|တက္ကသိုလ်များဓမ္မာရုံ File:Yadana Hall.JPG|ရတနာဆောင် </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] rlr8pok21htsjlojq83wjioijq4q3zw 1054313 1054290 2026-09-20T17:03:31Z Htanaungg 61594 အကြီးစား မွမ်းမံ 1054313 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = တင်မောင်ထွန်း | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = [[အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက်]] (AUN)၊ [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]] }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော [[တက္ကသိုလ်]] ဖြစ်သည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၏ အစောဆုံး တက္ကသိုလ်များတွင်လည်း ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ဂျပ်ဆင်တာဝါ]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဝင်ခွင့်ရွေးချယ်မှုကို တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲရလဒ်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးကောင်စီက သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပြီး အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနက ရွေးချယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် လျှောက်ထားရာမှာ ဘာတွေ ပြောင်းလဲ လာသလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48728479 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=22 June 2019 |language=my}}</ref> လျှောက်ထားသူများသည် အခြေခံပညာအထက်တန်းဆင့် ပြီးမြောက်ကြောင်းလက်မှတ် ရရှိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိသူများသည် ပထမနှစ်မှစ၍ အထူးပြုဘာသာရပ်ကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ ပထမဘွဲ့သင်တန်းအများစုမှာ လေးနှစ်ကြာမြင့်ပြီး ဥပဒေဘွဲ့သင်တန်းမှာ ငါးနှစ်ကြာမြင့်သည်။<ref name=adm>{{cite web |title=Admission {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/admission/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်သည့် တက္ကသိုလ်အနည်းငယ်အနက် တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}} ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများအပြင် ဘွဲ့ကြို (ဂုဏ်ထူး) ဘွဲ့၊ မဟာဘွဲ့၊ ဒီပလိုမာနှင့် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး သင်တန်းတစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများအတွက်လည်း ပညာတော်သင်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="adm" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များကိုလည်း ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့ကို ပထမဆုံး ရရှိသူမှာ [[လယ်တီဆရာတော်]] ဖြစ်သည်။<ref name=phd>{{cite news |title=လယ်တီဆရာတော်ကစတဲ့ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-50673371 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် [[သီဟာနု]]၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားသမ္မတ [[မာရှယ်တီးတိုး]]၊ ဗီယက်နမ်သမ္မတ [[ဟိုချီမင်း]]နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]အပါအဝင် နိုင်ငံခြားခေါင်းဆောင်များအား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များ ပေးအပ်သည့် အစဉ်အလာရှိခဲ့သည်။<ref name="phd" /> ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ချီးမြှင့်မှုသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ရာ [[သီတဂူဆရာတော်]]လည်း ဆပ်ကပ်ခံရသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ လူပုဂ္ဂိုလ် စုပေါင်း ၇၂ ဦးအား ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့များ အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref name=Irphd>{{cite news |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကြောင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဂုဏ်ထိခိုက်ရ ဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/02/06/410751.html| work=The Irrawaddy| access-date=10 March 2026}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် လူထု၏ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ပေး |url=https://www.dvb.no/post/744991 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> == ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ == [[File:Rangoon university student's union.jpg|thumb|right|မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးမခံရမီ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ]] ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်မှာ အောက်စဖို့ဒ်နှင့် ကိမ်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်များရှိ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများကဲ့သို့ စကားရည်လုပွဲများနှင့် အခြားကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။<ref name="SU" /> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="SU" /> သမဂ္ဂ၏ ပထမဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ထွန်းစိန်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ဘဆွေလေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် ဦးနုသည်လည်း သမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="SU" /> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂသည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပိုမိုပါဝင်လာခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး ဦးနေဝင်းအစိုးရနှင့် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ဆဲဗင်းဂျူလိုင် အရေးအခင်း]] အပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဇူလိုင် ၇ ရက် ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ |url=https://www.bbc.com/burmese/media-40537789 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2017 |language=my}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရပြီးနောက် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို အဖွဲ့ဝင် ၁၇ ဦးပါ ယာယီအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား များသမဂ္ဂဖွဲ့စည်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/yangon-university-students-union-organized-12162014093851.html |access-date=10 March 2026 |work=RFA Burmese |date=16 December 2014 |language=my}}</ref> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ဖျက်ဆီးခံရပြီး နှစ်ပေါင်း ၅၀ ကျော်အကြာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အစိုးရက သမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ် စတင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သမဂ္ဂ အဆောက်အဦး ဖြစ်မြောက်ရေး အကြို ကော်မတီဖွဲ့ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39056116 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သို့သော် ကျောင်းသားမျိုးဆက်အသီးသီးအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် စီမံကိန်းမှာ ယနေ့တိုင် အပြီးသတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="SU" /><ref>{{cite news |title=ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဆောက်နေမှု ရပ်ဆိုင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39103921 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ခုနစ်ဦးဖြစ်သော [[မန်းဝင်းမောင်]]၊<ref>{{cite news |title=Mahn Win Maung, Ex-Burmese President, 73 |url=https://www.nytimes.com/1989/07/05/obituaries/mahn-win-maung-ex-burmese-president-73.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times |date=5 July 1989}}</ref> ဦး[[နေဝင်း]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[စန်းယု]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[မောင်မောင်]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ထင်ကျော်]]၊<ref>{{cite news |title=Who Is Htin Kyaw, Myanmar's Newly Elected President? |url=https://www.voanews.com/a/brief-bio-of-newly-elected-myanmar-president-htin-kyaw/3237006.html |access-date=10 March 2026 |work=Voice of America |date=15 March 2016 |language=en}}</ref> ဦး[[ဝင်းမြင့်]]<ref>{{cite news |title=ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတ (သို့) ဒီမိုကရေစီသူရဲ‌ကောင်း ပြည်သူ့သမ္မတကြီး ဦးဝင်းမြင့် |url=https://www.dvb.no/post/602337 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> နှင့် ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]<ref>{{cite news |title=Myanmar coup: Min Aung Hlaing, the general who seized power |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55892489 |access-date=10 March 2026 |work=bbc.com |date=1 February 2021}}</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ခြောက်ဦးဖြစ်သော [[ဦးနု]]၊ ဦး[[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဗဆွေ]]၊<ref>{{cite news |title=Places in History {{!}} Myanmar's Destroyed Heritage: Rangoon University Student Union |url=https://www.irrawaddy.com/specials/places-in-history/myanmars-destroyed-heritage-rangoon-university-student-union.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=3 July 2020}}</ref> ဦးနေဝင်း၊ ဦး[[မောင်မောင်ခ]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ခင်ညွန့်]]<ref>{{cite news |title='Hellhound in Robes': Yangon University Slammed for Honoring Coup-Maker |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hellhound-in-robes-yangon-university-slammed-for-honoring-coup-maker.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref>နှင့် ဦးမင်းအောင်လှိုင်တို့လည်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသားဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးဖခင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဂျပန်ခေတ် နိုင်ငံတော် အဓိပတိ ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]<ref>{{cite web |title=Ba Maw |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095444112 |website=Oxford Reference |access-date=10 March 2026}}</ref>နှင့် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဦးသန့်]]တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book |last1=Selth |first1=Andrew |title=Death of a hero: The U Thant disturbances in Burma, December 1974 |date=2018 |publisher=Griffith Asia Institute |url=https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0032/483827/AS-death-of-a-hero-U-Thant-disturbance-web-final.pdf |access-date=10 March 2026}}</ref> <gallery align="center" mode="packed"> File:Ba Maw portrait.jpg|‌‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]] File:Aung San color portrait.jpg|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] File:Staatsgreep in Birma, premier U nu, Bestanddeelnr 913-5820 (cropped).jpg|[[ဦးနု]] File:U Thant (1963).jpg|[[ဦးသန့်]] File:Myanmar President Win Myint.png|ဦး[[ဝင်းမြင့်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} ===ကျမ်းညွှန်း=== *{{cite book |last1=Fiori |first1=Antonio |last2=Proserpio |first2=Licia |title=Navigating the evolution of Myanmar higher education: Perspectives from the inside |date=2021 |publisher=CHINLONE |isbn=979-12-200-9864-9 |url=https://site.unibo.it/chinlone/it/results/ebook/ebook-final.pdf |access-date=10 March 2026}} *{{cite book |last=James |first=Helen |title=Governance and civil society in Myanmar: Education, health, and environment |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=0-415-35558-3 }} *{{cite book |author=Khin Maung Kyi |title=Economic development of Burma: a vision and a strategy |year=2000 |publisher=Singapore University Press |isbn=91-88836-16-9 |url=https://www.burmalibrary.org/docs12/Vision-strategy-full.pdf-red.pdf |access-date=10 March 2026 }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] 8p1j1adbpytfo18ozef7qfn7xveyhv0 1054317 1054313 2026-09-20T17:05:23Z Htanaungg 61594 /* ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ */ 1054317 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = တင်မောင်ထွန်း | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = [[အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက်]] (AUN)၊ [[Association of Southeast Asian Institutions of Higher Learning|ASAIHL]] }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]တွင် တည်ရှိပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော [[တက္ကသိုလ်]] ဖြစ်သည်။ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]၏ အစောဆုံး တက္ကသိုလ်များတွင်လည်း ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ဂျပ်ဆင်တာဝါ]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဝင်ခွင့်ရွေးချယ်မှုကို တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲရလဒ်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးကောင်စီက သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပြီး အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနက ရွေးချယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် လျှောက်ထားရာမှာ ဘာတွေ ပြောင်းလဲ လာသလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48728479 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=22 June 2019 |language=my}}</ref> လျှောက်ထားသူများသည် အခြေခံပညာအထက်တန်းဆင့် ပြီးမြောက်ကြောင်းလက်မှတ် ရရှိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိသူများသည် ပထမနှစ်မှစ၍ အထူးပြုဘာသာရပ်ကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ ပထမဘွဲ့သင်တန်းအများစုမှာ လေးနှစ်ကြာမြင့်ပြီး ဥပဒေဘွဲ့သင်တန်းမှာ ငါးနှစ်ကြာမြင့်သည်။<ref name=adm>{{cite web |title=Admission {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/admission/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်သည့် တက္ကသိုလ်အနည်းငယ်အနက် တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}} ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများအပြင် ဘွဲ့ကြို (ဂုဏ်ထူး) ဘွဲ့၊ မဟာဘွဲ့၊ ဒီပလိုမာနှင့် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး သင်တန်းတစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများအတွက်လည်း ပညာတော်သင်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="adm" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များကိုလည်း ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့ကို ပထမဆုံး ရရှိသူမှာ [[လယ်တီဆရာတော်]] ဖြစ်သည်။<ref name=phd>{{cite news |title=လယ်တီဆရာတော်ကစတဲ့ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-50673371 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် [[သီဟာနု]]၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားသမ္မတ [[မာရှယ်တီးတိုး]]၊ ဗီယက်နမ်သမ္မတ [[ဟိုချီမင်း]]နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]အပါအဝင် နိုင်ငံခြားခေါင်းဆောင်များအား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များ ပေးအပ်သည့် အစဉ်အလာရှိခဲ့သည်။<ref name="phd" /> ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ချီးမြှင့်မှုသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ရာ [[သီတဂူဆရာတော်]]လည်း ဆပ်ကပ်ခံရသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ လူပုဂ္ဂိုလ် စုပေါင်း ၇၂ ဦးအား ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့များ အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref name=Irphd>{{cite news |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကြောင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဂုဏ်ထိခိုက်ရ ဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/02/06/410751.html| work=The Irrawaddy| access-date=10 March 2026}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် လူထု၏ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ပေး |url=https://www.dvb.no/post/744991 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> == ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ == [[File:Rangoon university student's union.jpg|thumb|right|မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးမခံရမီ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ]] ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်မှာ အောက်စဖို့ဒ်နှင့် ကိမ်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်များရှိ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများကဲ့သို့ စကားရည်လုပွဲများနှင့် အခြားကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။<ref name="SU" /> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="SU" /> သမဂ္ဂ၏ ပထမဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ထွန်းစိန်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ဘဆွေလေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် ဦးနုသည်လည်း သမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="SU" /> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂသည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပိုမိုပါဝင်လာခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး ဦးနေဝင်းအစိုးရနှင့် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ဆဲဗင်းဂျူလိုင် အရေးအခင်း]] အပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဇူလိုင် ၇ ရက် ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ |url=https://www.bbc.com/burmese/media-40537789 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2017 |language=my}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရပြီးနောက် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို အဖွဲ့ဝင် ၁၇ ဦးပါ ယာယီအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား များသမဂ္ဂဖွဲ့စည်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/yangon-university-students-union-organized-12162014093851.html |access-date=10 March 2026 |work=RFA Burmese |date=16 December 2014 |language=my}}</ref> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ဖျက်ဆီးခံရပြီး နှစ်ပေါင်း ၅၀ ကျော်အကြာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အစိုးရက သမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ် စတင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သမဂ္ဂ အဆောက်အဦး ဖြစ်မြောက်ရေး အကြို ကော်မတီဖွဲ့ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39056116 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သို့သော် ကျောင်းသားမျိုးဆက်အသီးသီးအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် စီမံကိန်းမှာ ယနေ့တိုင် အပြီးသတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="SU" /><ref>{{cite news |title=ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဆောက်နေမှု ရပ်ဆိုင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39103921 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ခုနစ်ဦးဖြစ်သော [[မန်းဝင်းမောင်]]၊<ref>{{cite news |title=Mahn Win Maung, Ex-Burmese President, 73 |url=https://www.nytimes.com/1989/07/05/obituaries/mahn-win-maung-ex-burmese-president-73.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times |date=5 July 1989}}</ref> ဦး[[နေဝင်း]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[စန်းယု]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[မောင်မောင်]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ထင်ကျော်]]၊<ref>{{cite news |title=Who Is Htin Kyaw, Myanmar's Newly Elected President? |url=https://www.voanews.com/a/brief-bio-of-newly-elected-myanmar-president-htin-kyaw/3237006.html |access-date=10 March 2026 |work=Voice of America |date=15 March 2016 |language=en}}</ref> ဦး[[ဝင်းမြင့်]]<ref>{{cite news |title=ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတ (သို့) ဒီမိုကရေစီသူရဲ‌ကောင်း ပြည်သူ့သမ္မတကြီး ဦးဝင်းမြင့် |url=https://www.dvb.no/post/602337 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> နှင့် ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]<ref>{{cite news |title=Myanmar coup: Min Aung Hlaing, the general who seized power |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55892489 |access-date=10 March 2026 |work=bbc.com |date=1 February 2021}}</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ခြောက်ဦးဖြစ်သော [[ဦးနု]]၊ ဦး[[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဗဆွေ]]၊<ref>{{cite news |title=Places in History {{!}} Myanmar's Destroyed Heritage: Rangoon University Student Union |url=https://www.irrawaddy.com/specials/places-in-history/myanmars-destroyed-heritage-rangoon-university-student-union.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=3 July 2020}}</ref> ဦးနေဝင်း၊ ဦး[[မောင်မောင်ခ]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ခင်ညွန့်]]<ref>{{cite news |title='Hellhound in Robes': Yangon University Slammed for Honoring Coup-Maker |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hellhound-in-robes-yangon-university-slammed-for-honoring-coup-maker.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref>နှင့် ဦးမင်းအောင်လှိုင်တို့လည်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသားဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးဖခင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဂျပန်ခေတ် နိုင်ငံတော် အဓိပတိ ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]<ref>{{cite web |title=Ba Maw |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095444112 |website=Oxford Reference |access-date=10 March 2026}}</ref>နှင့် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဦးသန့်]] စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Selth |first1=Andrew |title=Death of a hero: The U Thant disturbances in Burma, December 1974 |date=2018 |publisher=Griffith Asia Institute |url=https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0032/483827/AS-death-of-a-hero-U-Thant-disturbance-web-final.pdf |access-date=10 March 2026}}</ref> <gallery align="center" mode="packed"> File:Ba Maw portrait.jpg|‌‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]] File:Aung San color portrait.jpg|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] File:Staatsgreep in Birma, premier U nu, Bestanddeelnr 913-5820 (cropped).jpg|[[ဦးနု]] File:U Thant (1963).jpg|[[ဦးသန့်]] File:Myanmar President Win Myint.png|ဦး[[ဝင်းမြင့်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} ===ကျမ်းညွှန်း=== *{{cite book |last1=Fiori |first1=Antonio |last2=Proserpio |first2=Licia |title=Navigating the evolution of Myanmar higher education: Perspectives from the inside |date=2021 |publisher=CHINLONE |isbn=979-12-200-9864-9 |url=https://site.unibo.it/chinlone/it/results/ebook/ebook-final.pdf |access-date=10 March 2026}} *{{cite book |last=James |first=Helen |title=Governance and civil society in Myanmar: Education, health, and environment |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=0-415-35558-3 }} *{{cite book |author=Khin Maung Kyi |title=Economic development of Burma: a vision and a strategy |year=2000 |publisher=Singapore University Press |isbn=91-88836-16-9 |url=https://www.burmalibrary.org/docs12/Vision-strategy-full.pdf-red.pdf |access-date=10 March 2026 }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] 7m01y0mv1yifwjwvclv9h5faygeochm 1054326 1054317 2026-09-20T17:23:04Z Htanaungg 61594 1054326 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = ‌ဒေါက်တာသောင်းထိုက် | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (AUN)၊ အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (AUA)၊ ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (SUN) }} '''ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်''' ({{langx|en|University of Yangon}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ဆုံး နိုင်ငံပိုင်တက္ကသိုလ် ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် တက္ကသိုလ်တည်ထောင်ခြင်း နှစ်တစ်ရာပြည့်မြောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့မှ အစပြုခဲ့ပြီး ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ပေါ်‌ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ တက္ကသိုလ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ဗြိတိန်တက္ကသိုလ်များ၏ ပုံစံအတိုင်း အခြေခံထားပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာအမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုနှင့် အားကောင်းစွာ ဆက်နွှယ်လာသည်။ ၁၉၂၀၊ ၁၉၃၆ နှင့် ၁၉၃၈ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားသပိတ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဦးနေဝင်းအစိုးရက ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို '''ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ်''' အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရုပ်သိမ်းသည်။ ထို့အပြင် မူလတက္ကသိုလ်၏ မဟာဌာနများကို ခွဲထုတ်ကာ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသည်။ သို့သော် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]]နှင့် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် နိုင်ငံရေးဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ၁၆ နှစ်ကြာ ရပ်ဆိုင်းခံရပြီး ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှသာ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၌ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာဌာန ၂၁ ခုနှင့် တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာနတို့ရှိပြီး ဘွဲ့ကြို၊ ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကို ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအတွင်းရှိ ထင်ရှားသောနေရာများတွင် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၊ ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းနှင့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီးတို့ ပါဝင်သည်။ ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ [[ဦးနု]]၊ ‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]၊ [[ဦးသန့်]]တို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများစွာ ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းမျှော်စင်]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဝင်ခွင့်ရွေးချယ်မှုကို တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲရလဒ်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးကောင်စီက သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပြီး အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနက ရွေးချယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် လျှောက်ထားရာမှာ ဘာတွေ ပြောင်းလဲ လာသလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48728479 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=22 June 2019 |language=my}}</ref> လျှောက်ထားသူများသည် အခြေခံပညာအထက်တန်းဆင့် ပြီးမြောက်ကြောင်းလက်မှတ် ရရှိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိသူများသည် ပထမနှစ်မှစ၍ အထူးပြုဘာသာရပ်ကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ ပထမဘွဲ့သင်တန်းအများစုမှာ လေးနှစ်ကြာမြင့်ပြီး ဥပဒေဘွဲ့သင်တန်းမှာ ငါးနှစ်ကြာမြင့်သည်။<ref name=adm>{{cite web |title=Admission {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/admission/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်သည့် တက္ကသိုလ်အနည်းငယ်အနက် တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}} ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများအပြင် ဘွဲ့ကြို (ဂုဏ်ထူး) ဘွဲ့၊ မဟာဘွဲ့၊ ဒီပလိုမာနှင့် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး သင်တန်းတစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများအတွက်လည်း ပညာတော်သင်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="adm" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များကိုလည်း ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့ကို ပထမဆုံး ရရှိသူမှာ [[လယ်တီဆရာတော်]] ဖြစ်သည်။<ref name=phd>{{cite news |title=လယ်တီဆရာတော်ကစတဲ့ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-50673371 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် [[သီဟာနု]]၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားသမ္မတ [[မာရှယ်တီးတိုး]]၊ ဗီယက်နမ်သမ္မတ [[ဟိုချီမင်း]]နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]အပါအဝင် နိုင်ငံခြားခေါင်းဆောင်များအား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များ ပေးအပ်သည့် အစဉ်အလာရှိခဲ့သည်။<ref name="phd" /> ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ချီးမြှင့်မှုသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ရာ [[သီတဂူဆရာတော်]]လည်း ဆပ်ကပ်ခံရသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ လူပုဂ္ဂိုလ် စုပေါင်း ၇၂ ဦးအား ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့များ အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref name=Irphd>{{cite news |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကြောင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဂုဏ်ထိခိုက်ရ ဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/02/06/410751.html| work=The Irrawaddy| access-date=10 March 2026}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် လူထု၏ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ပေး |url=https://www.dvb.no/post/744991 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> == ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ == [[File:Rangoon university student's union.jpg|thumb|right|မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးမခံရမီ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ]] ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်မှာ အောက်စဖို့ဒ်နှင့် ကိမ်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်များရှိ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများကဲ့သို့ စကားရည်လုပွဲများနှင့် အခြားကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။<ref name="SU" /> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="SU" /> သမဂ္ဂ၏ ပထမဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ထွန်းစိန်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ဘဆွေလေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် ဦးနုသည်လည်း သမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="SU" /> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂသည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပိုမိုပါဝင်လာခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး ဦးနေဝင်းအစိုးရနှင့် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ဆဲဗင်းဂျူလိုင် အရေးအခင်း]] အပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဇူလိုင် ၇ ရက် ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ |url=https://www.bbc.com/burmese/media-40537789 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2017 |language=my}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရပြီးနောက် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို အဖွဲ့ဝင် ၁၇ ဦးပါ ယာယီအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား များသမဂ္ဂဖွဲ့စည်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/yangon-university-students-union-organized-12162014093851.html |access-date=10 March 2026 |work=RFA Burmese |date=16 December 2014 |language=my}}</ref> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ဖျက်ဆီးခံရပြီး နှစ်ပေါင်း ၅၀ ကျော်အကြာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အစိုးရက သမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ် စတင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သမဂ္ဂ အဆောက်အဦး ဖြစ်မြောက်ရေး အကြို ကော်မတီဖွဲ့ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39056116 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သို့သော် ကျောင်းသားမျိုးဆက်အသီးသီးအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် စီမံကိန်းမှာ ယနေ့တိုင် အပြီးသတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="SU" /><ref>{{cite news |title=ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဆောက်နေမှု ရပ်ဆိုင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39103921 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ခုနစ်ဦးဖြစ်သော [[မန်းဝင်းမောင်]]၊<ref>{{cite news |title=Mahn Win Maung, Ex-Burmese President, 73 |url=https://www.nytimes.com/1989/07/05/obituaries/mahn-win-maung-ex-burmese-president-73.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times |date=5 July 1989}}</ref> ဦး[[နေဝင်း]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[စန်းယု]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[မောင်မောင်]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ထင်ကျော်]]၊<ref>{{cite news |title=Who Is Htin Kyaw, Myanmar's Newly Elected President? |url=https://www.voanews.com/a/brief-bio-of-newly-elected-myanmar-president-htin-kyaw/3237006.html |access-date=10 March 2026 |work=Voice of America |date=15 March 2016 |language=en}}</ref> ဦး[[ဝင်းမြင့်]]<ref>{{cite news |title=ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတ (သို့) ဒီမိုကရေစီသူရဲ‌ကောင်း ပြည်သူ့သမ္မတကြီး ဦးဝင်းမြင့် |url=https://www.dvb.no/post/602337 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> နှင့် ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]<ref>{{cite news |title=Myanmar coup: Min Aung Hlaing, the general who seized power |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55892489 |access-date=10 March 2026 |work=bbc.com |date=1 February 2021}}</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ခြောက်ဦးဖြစ်သော [[ဦးနု]]၊ ဦး[[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဗဆွေ]]၊<ref>{{cite news |title=Places in History {{!}} Myanmar's Destroyed Heritage: Rangoon University Student Union |url=https://www.irrawaddy.com/specials/places-in-history/myanmars-destroyed-heritage-rangoon-university-student-union.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=3 July 2020}}</ref> ဦးနေဝင်း၊ ဦး[[မောင်မောင်ခ]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ခင်ညွန့်]]<ref>{{cite news |title='Hellhound in Robes': Yangon University Slammed for Honoring Coup-Maker |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hellhound-in-robes-yangon-university-slammed-for-honoring-coup-maker.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref>နှင့် ဦးမင်းအောင်လှိုင်တို့လည်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသားဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးဖခင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဂျပန်ခေတ် နိုင်ငံတော် အဓိပတိ ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]<ref>{{cite web |title=Ba Maw |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095444112 |website=Oxford Reference |access-date=10 March 2026}}</ref>နှင့် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဦးသန့်]] စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Selth |first1=Andrew |title=Death of a hero: The U Thant disturbances in Burma, December 1974 |date=2018 |publisher=Griffith Asia Institute |url=https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0032/483827/AS-death-of-a-hero-U-Thant-disturbance-web-final.pdf |access-date=10 March 2026}}</ref> <gallery align="center" mode="packed"> File:Ba Maw portrait.jpg|‌‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]] File:Aung San color portrait.jpg|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] File:Staatsgreep in Birma, premier U nu, Bestanddeelnr 913-5820 (cropped).jpg|[[ဦးနု]] File:U Thant (1963).jpg|[[ဦးသန့်]] File:Myanmar President Win Myint.png|ဦး[[ဝင်းမြင့်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} ===ကျမ်းညွှန်း=== *{{cite book |last1=Fiori |first1=Antonio |last2=Proserpio |first2=Licia |title=Navigating the evolution of Myanmar higher education: Perspectives from the inside |date=2021 |publisher=CHINLONE |isbn=979-12-200-9864-9 |url=https://site.unibo.it/chinlone/it/results/ebook/ebook-final.pdf |access-date=10 March 2026}} *{{cite book |last=James |first=Helen |title=Governance and civil society in Myanmar: Education, health, and environment |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=0-415-35558-3 }} *{{cite book |author=Khin Maung Kyi |title=Economic development of Burma: a vision and a strategy |year=2000 |publisher=Singapore University Press |isbn=91-88836-16-9 |url=https://www.burmalibrary.org/docs12/Vision-strategy-full.pdf-red.pdf |access-date=10 March 2026 }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] sevm1pn1fo7s3z7fy3ixw9je46bxjex 1054328 1054326 2026-09-20T17:25:16Z Htanaungg 61594 /* ပညာရေး */ 1054328 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = ‌ဒေါက်တာသောင်းထိုက် | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (AUN)၊ အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (AUA)၊ ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (SUN) }} '''ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်''' ({{langx|en|University of Yangon}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ဆုံး နိုင်ငံပိုင်တက္ကသိုလ် ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် တက္ကသိုလ်တည်ထောင်ခြင်း နှစ်တစ်ရာပြည့်မြောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့မှ အစပြုခဲ့ပြီး ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ပေါ်‌ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ တက္ကသိုလ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ဗြိတိန်တက္ကသိုလ်များ၏ ပုံစံအတိုင်း အခြေခံထားပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာအမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုနှင့် အားကောင်းစွာ ဆက်နွှယ်လာသည်။ ၁၉၂၀၊ ၁၉၃၆ နှင့် ၁၉၃၈ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားသပိတ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဦးနေဝင်းအစိုးရက ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို '''ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ်''' အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရုပ်သိမ်းသည်။ ထို့အပြင် မူလတက္ကသိုလ်၏ မဟာဌာနများကို ခွဲထုတ်ကာ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသည်။ သို့သော် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]]နှင့် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် နိုင်ငံရေးဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ၁၆ နှစ်ကြာ ရပ်ဆိုင်းခံရပြီး ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှသာ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၌ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာဌာန ၂၁ ခုနှင့် တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာနတို့ရှိပြီး ဘွဲ့ကြို၊ ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကို ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအတွင်းရှိ ထင်ရှားသောနေရာများတွင် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၊ ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းနှင့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီးတို့ ပါဝင်သည်။ ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ [[ဦးနု]]၊ ‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]၊ [[ဦးသန့်]]တို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများစွာ ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းမျှော်စင်]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဝင်ခွင့်ရွေးချယ်မှုကို တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲရလဒ်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးကောင်စီက သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပြီး အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနက ရွေးချယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် လျှောက်ထားရာမှာ ဘာတွေ ပြောင်းလဲ လာသလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48728479 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=22 June 2019 |language=my}}</ref> လျှောက်ထားသူများသည် အခြေခံပညာအထက်တန်းဆင့် ပြီးမြောက်ကြောင်းလက်မှတ် ရရှိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိသူများသည် ပထမနှစ်မှစ၍ အထူးပြုဘာသာရပ်ကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ ပထမဘွဲ့သင်တန်းအများစုမှာ လေးနှစ်ကြာမြင့်ပြီး ဥပဒေဘွဲ့သင်တန်းမှာ ငါးနှစ်ကြာမြင့်သည်။<ref name=adm>{{cite web |title=Admission {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/admission/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်နိုင်သည့် တက္ကသိုလ်အနည်းငယ်အနက် တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}} ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများအပြင် ဘွဲ့ကြို (ဂုဏ်ထူး) ဘွဲ့၊ မဟာဘွဲ့၊ ဒီပလိုမာနှင့် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး သင်တန်းတစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများအတွက်လည်း ပညာတော်သင်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="adm" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များကိုလည်း ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့ကို ပထမဆုံး ရရှိသူမှာ [[လယ်တီဆရာတော်]] ဖြစ်သည်။<ref name=phd>{{cite news |title=လယ်တီဆရာတော်ကစတဲ့ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-50673371 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် [[သီဟာနု]]၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားသမ္မတ [[မာရှယ်တီးတိုး]]၊ ဗီယက်နမ်သမ္မတ [[ဟိုချီမင်း]]နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]အပါအဝင် နိုင်ငံခြားခေါင်းဆောင်များအား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များ ပေးအပ်သည့် အစဉ်အလာရှိခဲ့သည်။<ref name="phd" /> ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ချီးမြှင့်မှုသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ရာ [[သီတဂူဆရာတော်]]လည်း ဆပ်ကပ်ခံရသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ လူပုဂ္ဂိုလ် စုပေါင်း ၇၂ ဦးအား ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့များ အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref name=Irphd>{{cite news |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကြောင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဂုဏ်ထိခိုက်ရ ဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/02/06/410751.html| work=The Irrawaddy| access-date=10 March 2026}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် လူထု၏ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ပေး |url=https://www.dvb.no/post/744991 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> == ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ == [[File:Rangoon university student's union.jpg|thumb|right|မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးမခံရမီ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ]] ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်မှာ အောက်စဖို့ဒ်နှင့် ကိမ်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်များရှိ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများကဲ့သို့ စကားရည်လုပွဲများနှင့် အခြားကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။<ref name="SU" /> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="SU" /> သမဂ္ဂ၏ ပထမဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ထွန်းစိန်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ဘဆွေလေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် ဦးနုသည်လည်း သမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="SU" /> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂသည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပိုမိုပါဝင်လာခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး ဦးနေဝင်းအစိုးရနှင့် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ဆဲဗင်းဂျူလိုင် အရေးအခင်း]] အပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဇူလိုင် ၇ ရက် ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ |url=https://www.bbc.com/burmese/media-40537789 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2017 |language=my}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရပြီးနောက် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို အဖွဲ့ဝင် ၁၇ ဦးပါ ယာယီအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား များသမဂ္ဂဖွဲ့စည်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/yangon-university-students-union-organized-12162014093851.html |access-date=10 March 2026 |work=RFA Burmese |date=16 December 2014 |language=my}}</ref> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ဖျက်ဆီးခံရပြီး နှစ်ပေါင်း ၅၀ ကျော်အကြာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အစိုးရက သမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ် စတင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သမဂ္ဂ အဆောက်အဦး ဖြစ်မြောက်ရေး အကြို ကော်မတီဖွဲ့ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39056116 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သို့သော် ကျောင်းသားမျိုးဆက်အသီးသီးအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် စီမံကိန်းမှာ ယနေ့တိုင် အပြီးသတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="SU" /><ref>{{cite news |title=ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဆောက်နေမှု ရပ်ဆိုင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39103921 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ခုနစ်ဦးဖြစ်သော [[မန်းဝင်းမောင်]]၊<ref>{{cite news |title=Mahn Win Maung, Ex-Burmese President, 73 |url=https://www.nytimes.com/1989/07/05/obituaries/mahn-win-maung-ex-burmese-president-73.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times |date=5 July 1989}}</ref> ဦး[[နေဝင်း]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[စန်းယု]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[မောင်မောင်]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ထင်ကျော်]]၊<ref>{{cite news |title=Who Is Htin Kyaw, Myanmar's Newly Elected President? |url=https://www.voanews.com/a/brief-bio-of-newly-elected-myanmar-president-htin-kyaw/3237006.html |access-date=10 March 2026 |work=Voice of America |date=15 March 2016 |language=en}}</ref> ဦး[[ဝင်းမြင့်]]<ref>{{cite news |title=ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတ (သို့) ဒီမိုကရေစီသူရဲ‌ကောင်း ပြည်သူ့သမ္မတကြီး ဦးဝင်းမြင့် |url=https://www.dvb.no/post/602337 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> နှင့် ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]<ref>{{cite news |title=Myanmar coup: Min Aung Hlaing, the general who seized power |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55892489 |access-date=10 March 2026 |work=bbc.com |date=1 February 2021}}</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ခြောက်ဦးဖြစ်သော [[ဦးနု]]၊ ဦး[[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဗဆွေ]]၊<ref>{{cite news |title=Places in History {{!}} Myanmar's Destroyed Heritage: Rangoon University Student Union |url=https://www.irrawaddy.com/specials/places-in-history/myanmars-destroyed-heritage-rangoon-university-student-union.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=3 July 2020}}</ref> ဦးနေဝင်း၊ ဦး[[မောင်မောင်ခ]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ခင်ညွန့်]]<ref>{{cite news |title='Hellhound in Robes': Yangon University Slammed for Honoring Coup-Maker |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hellhound-in-robes-yangon-university-slammed-for-honoring-coup-maker.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref>နှင့် ဦးမင်းအောင်လှိုင်တို့လည်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသားဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးဖခင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဂျပန်ခေတ် နိုင်ငံတော် အဓိပတိ ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]<ref>{{cite web |title=Ba Maw |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095444112 |website=Oxford Reference |access-date=10 March 2026}}</ref>နှင့် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဦးသန့်]] စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Selth |first1=Andrew |title=Death of a hero: The U Thant disturbances in Burma, December 1974 |date=2018 |publisher=Griffith Asia Institute |url=https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0032/483827/AS-death-of-a-hero-U-Thant-disturbance-web-final.pdf |access-date=10 March 2026}}</ref> <gallery align="center" mode="packed"> File:Ba Maw portrait.jpg|‌‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]] File:Aung San color portrait.jpg|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] File:Staatsgreep in Birma, premier U nu, Bestanddeelnr 913-5820 (cropped).jpg|[[ဦးနု]] File:U Thant (1963).jpg|[[ဦးသန့်]] File:Myanmar President Win Myint.png|ဦး[[ဝင်းမြင့်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} ===ကျမ်းညွှန်း=== *{{cite book |last1=Fiori |first1=Antonio |last2=Proserpio |first2=Licia |title=Navigating the evolution of Myanmar higher education: Perspectives from the inside |date=2021 |publisher=CHINLONE |isbn=979-12-200-9864-9 |url=https://site.unibo.it/chinlone/it/results/ebook/ebook-final.pdf |access-date=10 March 2026}} *{{cite book |last=James |first=Helen |title=Governance and civil society in Myanmar: Education, health, and environment |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=0-415-35558-3 }} *{{cite book |author=Khin Maung Kyi |title=Economic development of Burma: a vision and a strategy |year=2000 |publisher=Singapore University Press |isbn=91-88836-16-9 |url=https://www.burmalibrary.org/docs12/Vision-strategy-full.pdf-red.pdf |access-date=10 March 2026 }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] imzvo569n8o6p07a4xaoy2kltiswvhf 1054329 1054328 2026-09-20T17:26:33Z Htanaungg 61594 /* ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ */ 1054329 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = ‌ဒေါက်တာသောင်းထိုက် | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (AUN)၊ အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (AUA)၊ ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (SUN) }} '''ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်''' ({{langx|en|University of Yangon}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ဆုံး နိုင်ငံပိုင်တက္ကသိုလ် ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် တက္ကသိုလ်တည်ထောင်ခြင်း နှစ်တစ်ရာပြည့်မြောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့မှ အစပြုခဲ့ပြီး ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ပေါ်‌ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ တက္ကသိုလ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ဗြိတိန်တက္ကသိုလ်များ၏ ပုံစံအတိုင်း အခြေခံထားပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာအမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုနှင့် အားကောင်းစွာ ဆက်နွှယ်လာသည်။ ၁၉၂၀၊ ၁၉၃၆ နှင့် ၁၉၃၈ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားသပိတ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ဦးနေဝင်းအစိုးရက ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို '''ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ်''' အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရုပ်သိမ်းသည်။ ထို့အပြင် မူလတက္ကသိုလ်၏ မဟာဌာနများကို ခွဲထုတ်ကာ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းသည်။ သို့သော် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]]နှင့် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် နိုင်ငံရေးဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ၁၆ နှစ်ကြာ ရပ်ဆိုင်းခံရပြီး ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှသာ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၌ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာဌာန ၂၁ ခုနှင့် တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာနတို့ရှိပြီး ဘွဲ့ကြို၊ ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကို ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအတွင်းရှိ ထင်ရှားသောနေရာများတွင် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၊ ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းနှင့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီးတို့ ပါဝင်သည်။ ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ [[ဦးနု]]၊ ‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]၊ [[ဦးသန့်]]တို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများစွာ ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းမျှော်စင်]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဝင်ခွင့်ရွေးချယ်မှုကို တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲရလဒ်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးကောင်စီက သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပြီး အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနက ရွေးချယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် လျှောက်ထားရာမှာ ဘာတွေ ပြောင်းလဲ လာသလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48728479 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=22 June 2019 |language=my}}</ref> လျှောက်ထားသူများသည် အခြေခံပညာအထက်တန်းဆင့် ပြီးမြောက်ကြောင်းလက်မှတ် ရရှိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိသူများသည် ပထမနှစ်မှစ၍ အထူးပြုဘာသာရပ်ကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ ပထမဘွဲ့သင်တန်းအများစုမှာ လေးနှစ်ကြာမြင့်ပြီး ဥပဒေဘွဲ့သင်တန်းမှာ ငါးနှစ်ကြာမြင့်သည်။<ref name=adm>{{cite web |title=Admission {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/admission/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်နိုင်သည့် တက္ကသိုလ်အနည်းငယ်အနက် တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}} ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများအပြင် ဘွဲ့ကြို (ဂုဏ်ထူး) ဘွဲ့၊ မဟာဘွဲ့၊ ဒီပလိုမာနှင့် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး သင်တန်းတစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများအတွက်လည်း ပညာတော်သင်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="adm" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များကိုလည်း ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့ကို ပထမဆုံး ရရှိသူမှာ [[လယ်တီဆရာတော်]] ဖြစ်သည်။<ref name=phd>{{cite news |title=လယ်တီဆရာတော်ကစတဲ့ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-50673371 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် [[သီဟာနု]]၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားသမ္မတ [[မာရှယ်တီးတိုး]]၊ ဗီယက်နမ်သမ္မတ [[ဟိုချီမင်း]]နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]အပါအဝင် နိုင်ငံခြားခေါင်းဆောင်များအား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များ ပေးအပ်သည့် အစဉ်အလာရှိခဲ့သည်။<ref name="phd" /> ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ချီးမြှင့်မှုသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ရာ [[သီတဂူဆရာတော်]]လည်း ဆပ်ကပ်ခံရသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ လူပုဂ္ဂိုလ် စုပေါင်း ၇၂ ဦးအား ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့များ အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref name=Irphd>{{cite news |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကြောင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဂုဏ်ထိခိုက်ရ ဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/02/06/410751.html| work=The Irrawaddy| access-date=10 March 2026}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် လူထု၏ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ပေး |url=https://www.dvb.no/post/744991 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> == ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ == [[File:Rangoon university student's union.jpg|thumb|right|မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးမခံရမီ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ]] ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်မှာ အောက်စဖို့ဒ်နှင့် ကိမ်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်များရှိ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများကဲ့သို့ စကားရည်လုပွဲများနှင့် အခြားကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။<ref name="SU" /> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="SU" /> သမဂ္ဂ၏ ပထမဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ထွန်းစိန်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ဘဆွေလေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် ဦးနုသည်လည်း သမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="SU" /> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂသည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပိုမိုပါဝင်လာခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး ဦးနေဝင်းအစိုးရနှင့် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ဆဲဗင်းဂျူလိုင် အရေးအခင်း]] အပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဇူလိုင် ၇ ရက် ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ |url=https://www.bbc.com/burmese/media-40537789 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2017 |language=my}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရပြီးနောက် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို အဖွဲ့ဝင် ၁၇ ဦးပါ ယာယီအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား များသမဂ္ဂဖွဲ့စည်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/yangon-university-students-union-organized-12162014093851.html |access-date=10 March 2026 |work=RFA Burmese |date=16 December 2014 |language=my}}</ref> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ဖျက်ဆီးခံရပြီး နှစ်ပေါင်း ၅၀ ကျော်အကြာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အစိုးရက သမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ် စတင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သမဂ္ဂ အဆောက်အဦး ဖြစ်မြောက်ရေး အကြို ကော်မတီဖွဲ့ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39056116 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သို့သော် ကျောင်းသားမျိုးဆက်အသီးသီးအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် စီမံကိန်းမှာ ယနေ့တိုင် အပြီးသတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="SU" /><ref>{{cite news |title=ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဆောက်နေမှု ရပ်ဆိုင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39103921 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ခုနစ်ဦးဖြစ်သော [[မန်းဝင်းမောင်]]၊<ref>{{cite news |title=Mahn Win Maung, Ex-Burmese President, 73 |url=https://www.nytimes.com/1989/07/05/obituaries/mahn-win-maung-ex-burmese-president-73.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times |date=5 July 1989}}</ref> ဦး[[နေဝင်း]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[စန်းယု]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[မောင်မောင်]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ထင်ကျော်]]၊<ref>{{cite news |title=Who Is Htin Kyaw, Myanmar's Newly Elected President? |url=https://www.voanews.com/a/brief-bio-of-newly-elected-myanmar-president-htin-kyaw/3237006.html |access-date=10 March 2026 |work=Voice of America |date=15 March 2016 |language=en}}</ref> ဦး[[ဝင်းမြင့်]]<ref>{{cite news |title=ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတ (သို့) ဒီမိုကရေစီသူရဲ‌ကောင်း ပြည်သူ့သမ္မတကြီး ဦးဝင်းမြင့် |url=https://www.dvb.no/post/602337 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> နှင့် ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]<ref>{{cite news |title=Myanmar coup: Min Aung Hlaing, the general who seized power |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55892489 |access-date=10 March 2026 |work=bbc.com |date=1 February 2021}}</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ခြောက်ဦးဖြစ်သော [[ဦးနု]]၊ ဦး[[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဗဆွေ]]၊<ref>{{cite news |title=Places in History {{!}} Myanmar's Destroyed Heritage: Rangoon University Student Union |url=https://www.irrawaddy.com/specials/places-in-history/myanmars-destroyed-heritage-rangoon-university-student-union.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=3 July 2020}}</ref> ဦးနေဝင်း၊ ဦး[[မောင်မောင်ခ]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ခင်ညွန့်]]<ref>{{cite news |title='Hellhound in Robes': Yangon University Slammed for Honoring Coup-Maker |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hellhound-in-robes-yangon-university-slammed-for-honoring-coup-maker.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref>နှင့် ဦးမင်းအောင်လှိုင်တို့လည်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသားဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများမှာ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးဖခင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဂျပန်ခေတ် နိုင်ငံတော် အဓိပတိ ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]<ref>{{cite web |title=Ba Maw |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095444112 |website=Oxford Reference |access-date=10 March 2026}}</ref>နှင့် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဦးသန့်]] စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Selth |first1=Andrew |title=Death of a hero: The U Thant disturbances in Burma, December 1974 |date=2018 |publisher=Griffith Asia Institute |url=https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0032/483827/AS-death-of-a-hero-U-Thant-disturbance-web-final.pdf |access-date=10 March 2026}}</ref> <gallery align="center" mode="packed"> File:Ba Maw portrait.jpg|‌‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]] File:Aung San color portrait.jpg|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] File:Staatsgreep in Birma, premier U nu, Bestanddeelnr 913-5820 (cropped).jpg|[[ဦးနု]] File:U Thant (1963).jpg|[[ဦးသန့်]] File:Myanmar President Win Myint.png|ဦး[[ဝင်းမြင့်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} ===ကျမ်းညွှန်း=== *{{cite book |last1=Fiori |first1=Antonio |last2=Proserpio |first2=Licia |title=Navigating the evolution of Myanmar higher education: Perspectives from the inside |date=2021 |publisher=CHINLONE |isbn=979-12-200-9864-9 |url=https://site.unibo.it/chinlone/it/results/ebook/ebook-final.pdf |access-date=10 March 2026}} *{{cite book |last=James |first=Helen |title=Governance and civil society in Myanmar: Education, health, and environment |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=0-415-35558-3 }} *{{cite book |author=Khin Maung Kyi |title=Economic development of Burma: a vision and a strategy |year=2000 |publisher=Singapore University Press |isbn=91-88836-16-9 |url=https://www.burmalibrary.org/docs12/Vision-strategy-full.pdf-red.pdf |access-date=10 March 2026 }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] 1xotf4pax7nzv8078wsim3tubancfuj 1054331 1054329 2026-09-20T17:27:52Z Htanaungg 61594 1054331 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = University of Yangon | native_name = ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် | image = Yangon-university.png | image_size = 150px | caption = တံဆိပ်တော် | latin_name = Universitas Rangunensis | motto = နတ္ထိ သမံ ဝိဇ္ဇာ မိတ္တံ<br />(''natthi samaṃ vijjā mittaṃ'') | mottoeng = There's no friend like wisdom<br>(ပညာနှင့်တူသောမိတ်ဆွေသည်မရှိ) | established = {{start date and years ago|df=yes|1878}} | type = အများပိုင် | rector = ‌ဒေါက်တာသောင်းထိုက် | undergrad = ၄၁၉၄ | postgrad = ၅၇၄၈ | city = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]] ၁၁၀၄၁၊ [[ရန်ကုန်မြို့]] | state = [[ရန်ကုန်တိုင်း]] | country = [[မြန်မာ]] | coordinates = {{coord|16|49|48|N|96|08|06|E|region:MM_type:edu|display=inline,title}} | campus = မြို့တွင်း | former_names = {{plainlist| * ရန်ကုန်ကောလိပ် (၁၈၇၈) * အစိုးရကောလိပ် (၁၉၀၆) * တက္ကသိုလ်ကောလိပ် (၁၉၂၀ အ‌စောပိုင်း) * ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (၁၉၆၄)}} | website = {{url|uy.edu.mm}}| | faculty = ၁၃၁၃ | affiliations = အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (AUN)၊ အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (AUA)၊ ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (SUN) }} '''ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်''' ({{langx|en|University of Yangon}}) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သက်တမ်းအရှည်ဆုံး နိုင်ငံပိုင်တက္ကသိုလ် ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်မြို့၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် တက္ကသိုလ်တည်ထောင်ခြင်း နှစ်တစ်ရာပြည့်မြောက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့မှ အစပြုခဲ့ပြီး ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ပေါ်‌ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ တက္ကသိုလ်၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ဗြိတိန်တက္ကသိုလ်များ၏ ပုံစံအတိုင်း အခြေခံထားပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာအမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုနှင့် အားကောင်းစွာ ဆက်နွှယ်လာသည်။ ၁၉၂၀၊ ၁၉၃၆ နှင့် ၁၉၃၈ တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားသပိတ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် တပ်မတော်အစိုးရက ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို '''ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ်''' အဖြစ် ပြောင်းလဲပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ရုပ်သိမ်းသည်။ ထို့အပြင် မူလတက္ကသိုလ်၏ မဟာဌာနများကို ခွဲထုတ်ကာ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ သို့သော် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]]နှင့် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် နိုင်ငံရေးဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ၁၆ နှစ်ကြာ ရပ်ဆိုင်းခံရပြီး ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှသာ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၌ ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာဌာန ၂၁ ခုနှင့် တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာနတို့ရှိပြီး ဘွဲ့ကြို၊ ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကို ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအတွင်းရှိ ထင်ရှားသောနေရာများတွင် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၊ ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းနှင့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီးတို့ ပါဝင်သည်။ ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ [[ဦးနု]]၊ ‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]၊ [[ဦးသန့်]]တို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများစွာ ပါဝင်သည်။ ==သမိုင်း== ===တည်ထောင်ခြင်းနှင့် အစောပိုင်းသမိုင်း=== [[File:Rangoon College.jpg|thumb|left|ယုဒသန်ကောလိပ်နှင့် မပေါင်းစည်းမီ ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းက ရန်ကုန်ကောလိပ်]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စတင်အခြေတည်ရာသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်တို့ဖြစ်သည်။<ref name=Judson>{{cite news |last1=Kyaw Nyunt |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဂျပ်ဆင်ကောလိပ် {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/9475 |access-date=8 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=12 December 2020 |language=en}}</ref> ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရသည် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို [[ကာလကတ္တားတက္ကသိုလ်]]၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ထောင်ရန် ပညာရေးအဖွဲ့ (Education Syndicate) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၈၈၅–၁၈၈၆ ခုနှစ် ကုမ္ပဏီအက်ဥပဒေအရ ရန်ကုန်ကောလိပ်၏ စီမံခန့်ခွဲမှုကို ပညာရေးအဖွဲ့က တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကောလိပ် (ရန်ကုန်) ဟု အမည်ပြောင်းပြီး အစိုးရ၏ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=96}} ယုဒသန်ကောလိပ်ကိုမူ အမေရိကန် ဘက်ပတစ်သာသနာပြုအဖွဲ့က ၁၈၇၈ ခုနှစ် မေလ ၂၈ ရက်တွင် ရန်ကုန်ကရင်ကောလိပ်အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်ပတစ်ကောလိပ်ဟု အမည်ပြောင်းပြီး ထို့နောက် ယုဒသန်ကောလိပ် ဖြစ်လာသည်။<ref name=Judson/> ဝိုင်အမ်ဘီအေ (ခေါ်) [[ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်း]]၏ ဦးဆောင်တောင်းဆိုမှုများကြောင့်<ref name=BT>{{cite journal |last1=Boe Thein |title=Student Strikes for Education Reform, 1920-2015 |journal=Independent Journal of Burmese Scholarship |date=2023 |volume=3 |url=https://ijbs.online/journal-issues/2023-vol-3-%e1%80%a1%e1%80%90%e1%80%bd%e1%80%b2-%e1%81%83/student-strikes-for-education-reform-1920-2015/ |access-date=8 March 2026}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင်<ref name=IR2019>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်ပွဲ အကြို လှုပ်ရှားမှုများ တနှစ်ပတ်လုံး လုပ်မည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/07/11/197699.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=11 July 2019 |ref=Ir 2019}}</ref> အစိုးရကောလိပ်နှင့် ယုဒသန်ကောလိပ်ဟူသော လက်အောက်ခံကောလိပ်နှစ်ခုဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဟု စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name=AMO>{{cite news |last=Aung Myint Oo |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ် ဂုဏ်ပြုဆောင်းပါး |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-raapnnyathimamtt-gunnpucheaangp-1 |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=18 October 2020 |language=my}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးသော တက္ကသိုလ်ဖြစ်လေသည်။<ref>{{cite web |title=University of Yangon Team |url=https://site.unibo.it/toolkit/en/university-of-yangon-team |website=TOOLKIT - Designing and Managing International Relations, Educational Projects and Mobility Schemes in Asian Universities |access-date=7 July 2026 |language=en}}</ref> တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး အဓိပတိမှာ ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ [[ဆာ ရက်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက်]] ဖြစ်ပြီး တက္ကသိုလ်ကို ကျောင်းသား ၈၂၉ ဦးဖြင့် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=97}} တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် တည်ဆောက်မှုကိုမူ [[Harcourt Butler|ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ]]က ကြီးကြပ်ရသည်။ အဆောက်အအုံ ပုံစံဒီဇိုင်းများကို [[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]နှင့် [[ကိန်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်]]တို့၏ ပုံစံကိုမှီငြမ်းပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=150}}<ref name=MY>{{cite news |last=Moe Yan |first=Maung|title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ရာပြည့် သမိုင်းရင်ခုန်သံ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiulraapnny-smiungrngkhunsn |access-date=8 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |date=24 December 2019 |language=my}}</ref> တက္ကသိုလ်တည်ဆောက်ရေးအတွက် လိုအပ်သည့် ရန်ပုံငွေကို နိုင်ငံတစ်ဝန်း တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော ''အာဝါဒေး'' ဟုခေါ်သည့် လောင်းကစားပွဲများမှ ရရှိသည့်ငွေများဖြင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=အာဝါဒေး |url=https://burmese.dvb.no/post/515411 |access-date=8 July 2026 |work=DVB Burmese |language=en}}</ref><ref name=BBCYU>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကြောင့် မြန်မာပြည် ဘာတွေပြောင်းခဲ့သလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-42181316 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=30 November 2017 |language=my}}</ref><ref name=SU>{{cite news |last1=Boe |first1=Maung |title=တက္ကသိုလ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံရဲ့ ပထမနေ့ရက်များ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2025/07/07/403102.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=7 July 2025}}</ref> ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင်မူ အချက် ၁၆ ချက်ကို တောင်းဆိုသော ကျောင်းသား ၂၆ ဦးပါ ကော်မတီ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ပထမဆုံး ကျောင်းသားသပိတ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ လူလတ်တန်းစားနှင့် အောက်ခြေလူတန်းစား မိသားစုများမှ သားသမီးများအပေါ် နစ်နာစေသည့် တက္ကသိုလ်၏ ကန့်သတ်ချက်များကို ကန့်ကွက်ရာမှ စတင်သည်။<ref name="BT" /> အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ လမ်းစအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး ယခုအခါ [[အမျိုး​သား​ အောင်ပွဲ​နေ့​]]အဖြစ် သတ်မှတ်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=သတိမမူမိတဲ့ အမျိုးသားနေ့ရာပြည့်နဲ့ နိုးထလာတဲ့ မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-55151802 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သပိတ်၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် ၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ကာ မြန်မာပြည်အနှံ့တွင် လက်အောက်ခံကောလိပ်များ တည်ထောင်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။{{sfn|James|2005|p=98}} ၁၉၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် [[မန္တလေးတက္ကသိုလ်|မန္တလေးဥပစာကောလိပ်]]သည် ပထမဆုံး လက်အောက်ခံကောလိပ် ဖြစ်လာပြီး လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Thet Htoo Aung |title=မန္တလေးတက္ကသိုလ် နှစ် ၁၀၀ ပြည့် အကြိုပွဲတော် ကျင်းပ |url=https://news-eleven.com/article/304142 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |date=4 July 2025 |language=my}}</ref><ref name=BBCMU>{{cite news |title=မန္တလေး သီးခြားတက္ကသိုလ် နှစ် ၆ဝ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-44302899 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်]]နှင့် [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးကောလိပ်]]တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် {{sfn|James|2005|p=98}} [[ရေဆင်းစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်|စိုက်ပျိုးရေးကောလိပ်]]ကိုလည်းကောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ တွဲဖက်ကောလိပ်များအဖြစ် ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။<ref name="AMO" /><ref>{{cite news |title=နှစ် ၁၀၀ ပြည့်မည့် အမိစိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ် |url=https://www.moi.gov.mm/article/58614 |access-date=7 July 2026 |work=Ministry Of Information |language=en}}</ref> ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယအကြိမ် ကျောင်းသားသပိတ် ‌ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref name="BT" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂ (RUSU) ဥက္ကဋ္ဌ [[ဦးနု]]က ကောလိပ်ကျောင်းအုပ်ကို လူသိရှင်ကြား ဝေဖန်ခဲ့သည့်အတွက် ကျောင်းမှ ထုတ်ပယ်ခံရပြီးနောက် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင်လည်း တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေ ပြင်ဆင်ရေး ကြန့်ကြာမှုကို ကန့်ကွက်သည့် နောက်ထပ်သပိတ်တစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သေးသည်။<ref name="BT" /> ကျောင်းသားများနှင့် အလုပ်သမားများ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ သပိတ်ကြီးဖြစ်သော [[၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ]]တွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite news |title=၇၈ နှစ်မြောက် ၁၃၀၀ ပြည့် အရေးတော်ပုံ မေဒေး(သို့မဟုတ်)ကမ္ဘာ့အလုပ်သမားနေ့ |url=https://news-eleven.com/article/273739 |access-date=8 March 2026 |work=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၀ ရက်နေ့က ဆန္ဒပြမှုတစ်ခုအတွင်း ကောလိပ်ကျောင်းသား [[ဗိုလ်အောင်ကျော်]] ကျဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဗိုလ်အောင်ကျော်ရဲ့ တပ်ဘက် အရပ်ဘက်သူငယ်ချင်းများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-46634582 |access-date=8 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာ [[ဦးဖေမောင်တင်]]သည် ပထမဆုံး မြန်မာလူမျိုး အဓိပတိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=ဆရာကြီး ဦးဖေမောင်တင် ကြေးရုပ်တုထားရှိရန် ခွင့်ပြုချက်ရပြီ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2019/09/25/204867.html |access-date=8 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=25 September 2019}}</ref> ===ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်ကာလ=== [[File:RangoonUniversityAdministrationBuilding.jpg|thumb|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဒဏ်ခံခဲ့ရသော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ် စတင်သည့်အချိန် မြန်မာနိုင်ငံသည် ဂျပန်တို့လက်အောက် ကျရောက်လာသဖြင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ယာယီပိတ်ထားခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရက နိုင်ငံတော်တက္ကသိုလ်အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဦးဖေမောင်တင်က တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ဆက်လက်တာဝန်ယူရသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} ဗြိတိသျှတို့က မြန်မာနိုင်ငံကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ကြားကာလတက္ကသိုလ် ဖြစ်လာသည်။ စစ်ပြီးကာလတွင်မူ တွဲဖက်ကောလိပ်များကို ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ ဆေးသိပ္ပံ၊ ပညာရေးနှင့် အင်ဂျင်နီယာ မဟာဌာနများအဖြစ် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းကာ၊ နောက်ပိုင်းတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုသိပ္ပံနှင့် သစ်တောပညာတို့ပါ ထပ်မံပါဝင်လာသည်။{{sfn|James|2005|p=99}} [[ထင်အောင်|ဒေါက်တာထင်အောင်]]သည် စစ်ပြီးခေတ် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပထမဆုံး ပါမောက္ခချုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name=BBCYU/> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် မန္တလေးဥပစာကောလိပ်သည် မန္တလေးယူနီဗာစီတီကောလိပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၅၈ ခုနှစ်၌ သီးခြားတက္ကသိုလ်အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသည်။<ref name=BBCMU/>{{sfn|James|2005|p=99}} ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် [[မော်လမြိုင်တက္ကသိုလ်|မော်လမြိုင်ကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျောက်ဖြူကောလိပ်၊ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ရန်ကင်းကောလိပ်၊ ထီးတန်းကောလိပ်နှင့် [[မကွေးတက္ကသိုလ်|မကွေးကောလိပ်]]၊ ၁၉၅၈ ခုနှစ်တွင် ပုသိမ်ကောလိပ်ဟူ၍ နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် အခြားသော လက်အောက်ခံကောလိပ်များကိုလည်း ထပ်မံပေါ်ပေါက်လာသည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]ကိုလည်း [[ဗထူးတပ်မြို့]]မှ [[ပြင်ဦးလွင်]]သို့ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။<ref name=MY /> ဤကာလအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် စီးပွားရေးစီမံခန့်ခွဲမှုပညာတွင် အမေရိကန်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း၊ အင်ဂျင်နီယာပညာတွင် ဆိုဗီယက်တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်းကောင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရင်း{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=151}} အာရှတိုက်၏ ထိပ်တန်းတက္ကသိုလ်များအနက် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref name=IR2019/> ===စစ်အုပ်ချုပ်ရေးခေတ်=== [[File:1962 Rangoon University Protests.jpg|thumb|၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်က အဓိပတိလမ်းပေါ်ရှိ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမရှေ့မှ ငြိမ်းချမ်းစွာ စီတန်းလှည့်လည်ကြစဉ်]] [[ဦးနေဝင်း]]၏ တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက် ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် (RASU) ဟု အမည်ပြောင်းလဲပြီး၊ တက္ကသိုလ်၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပယ်ဖျက်ကာ အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာန၏ ဗဟိုထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ထည့်သွင်းလိုက်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဌာနများကိုလည်း မိခင်တက္ကသိုလ်မှ ခွဲထုတ်၍ [[ဆေးတက္ကသိုလ် (၁) ရန်ကုန်|ဆေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်ပညာရေးတက္ကသိုလ်|ပညာရေးတက္ကသိုလ်]]၊ [[ရန်ကုန်နည်းပညာတက္ကသိုလ်|စက်မှုတက္ကသိုလ်]] နှင့် [[ရန်ကုန် စီးပွားရေး တက္ကသိုလ်|စီးပွားရေးတက္ကသိုလ်]] ဟူ၍ သီးခြားတက္ကသိုလ်ငယ်များအဖြစ် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|pp=151-2}} အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ကျောင်းသားများကို ဘာသာရပ်အလိုက် သီးခြားတက္ကသိုလ်များ၏ အနီးကပ်ကြီးကြပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခြင်းဖြင့် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး ကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများ မပေါ်ပေါက်စေရန်ဖြစ်ပြီး၊ တက္ကသိုလ်နယ်မြေအလိုက် အမိန့်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး တာဝန်များကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆရာ/ဆရာမများက တာဝန်ယူကြသည်။{{sfn|Khin Maung Kyi|2000|p=153}} ထိုအချိန်မှစ၍ အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးတန်းအရာရှိတစ်ဦးက တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် တာဝန်ယူသည့် အစဉ်အလာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ရာ နောက်ဆုံးအဓိပတိမှာ ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီး ဗိုလ်မှူးကြီးလှဟန် ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၇ ရက်တွင် ကျောင်းသားများ၏ နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်သည့် အဆောင်စည်းကမ်း ၂၂ ချက်ကို ကန့်ကွက်သည့်အနေဖြင့် ကျောင်းသားအရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြပွဲအတွင်း ကျောင်းသား အများအပြား ပစ်ခတ်ခံခဲ့ရပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် တက္ကသိုလ်များကျောင်းသားသမဂ္ဂ (တကသ) အဆောက်အအုံမှာ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင် သိမှတ်ဖွယ်ရာများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-40523727 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}{{cite news |title=ဆဲဗင်းဇူလိုင်သမိုင်းကို လူငယ်တွေ သိကြရဲ့လား |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-44753876 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2018 |language=my}}</ref> နောင်တွင် ဤဖြစ်ရပ်ကို [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ]]ဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ) သည် စကားရပ်များ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်သည့် ဥပဒေအရ တက္ကသိုလ်၏ အင်္ဂလိပ်အမည်ကို University of Yangon ဟု ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Who, What, Why: Should it be Burma or Myanmar? |url=https://www.bbc.com/news/magazine-16000467 |access-date=9 March 2026 |work=BBC News |date=2 December 2011}}</ref> ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[ဦးသန့် အရေးအခင်း]] နှင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]အပါအဝင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အစိုးရဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ၏ ဗဟိုချက်ဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် စစ်အစိုးရ၏ အာဏာကို ပြန်လည်ခြိမ်းခြောက်နိုင်သည့် အခြေအနေများ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန်အတွက် ၁၉၉၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများကို ဆိုင်းငံ့ခဲ့ပြီး ၁၆ နှစ်တိုင်တိုင် ဘွဲ့လွန်နှင့် ဒီပလိုမာသင်တန်းများကိုသာ ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Yan Paing |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ပြန်လည် ဝေစည်တော့မလား |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/06/21/42717.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=21 June 2013}}{{cite news |last1=Aye Aye Win |title=ဘွဲ့ကြိုကျောင်းသားများ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပြန်လက်ခံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/12/06/51835.html |access-date=9 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=6 December 2013}}</ref> ===၂၀၁၁ နောက်ပိုင်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ=== [[File:Myanmar National Education Law Protests 1.jpg|thumb|၂၀၁၄ ခုနှစ်က ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ကျောင်းသားများ ဆန္ဒပြကြစဉ်]] ထိုစဉ်က အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]က တက္ကသိုလ်ဥပဒေသစ်တစ်ရပ် ရေးဆွဲရန်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) ကို အဆင့်မြှင့်တင်ရန်အတွက် ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်၌ စတင်အဆိုတင်သွင်းသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ် (၁၀၀) ပြည့် ရာပြည့်သဘင်အထိမ်းအမှတ်အခမ်းအနား ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/8483 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> သီးခြားကော်မတီတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းခြင်းကို ပညာရေးဝန်ကြီးက ကန့်ကွက်သော်လည်း ထောက်ခံမဲ ၂၄၈ မဲဖြင့် အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မွမ်းမံရေး စတော့မယ် - BBC Burmese - မြန်မာ့ရေးရာ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma/2012/12/121227_rangoon_university |access-date=9 March 2026 |work=bbc.com|language=my}}</ref> ထို့နောက် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ပါဝင်သော ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် (ပင်မနယ်မြေ) အဆင့်မြှင့်တင်ရေးနှင့် မွမ်းမံပြင်ဆင်ရေး ကော်မတီကို လွှတ်တော်က ဖွဲ့စည်းပေးခဲ့သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများပို့ချရန်အတွက် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ၌လည်းကောင်း၊ လှိုင်နယ်မြေကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်၌လည်းကောင်း ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရသည်။<ref>{{cite news |title=တဖန်သက်ဝင်လာတဲ့ လှိုင်တက္ကသိုလ် |url=https://burmese.voanews.com/a/burma-forum-rebirth-of-yangon-university-hlaing-campus/4177367.html |access-date=9 March 2026 |work=VOA Burmese |date=25 December 2017 |language=my}}</ref> ထိုကာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ထူးချွန်သင်ကြားရေးဗဟိုဌာန (CoE) အဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=62}} ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြားတက္ကသိုလ် ၁၅ ခုနှင့်အတူ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ကျွန်တော်နဲ့ တက္ကသိုလ်ပညာရေး {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/6016 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ရာပြည့်သဘင်ကို ကျင်းပပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ရာပြည့်သဘင်ကျင်းပရေး ဦးစီးကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုယ်တိုင် အခမ်းအနား ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University Centenary a heartbeat away |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-centenary-heartbeat-away |access-date=9 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> ၂၀၁၉ ခုနှစ် ကော်မတီ၏ ပထမအကြိမ် အစည်းအဝေးတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အနေဖြင့် ရှေးယခင် အစဉ်အလာကောင်းများကို ပြန်လည်ရရှိရုံမျှမက ယခင်ကထက်ပင် ပိုမိုတိုးတက်လာလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |last1=Lei |first1=Lei |title=Celebrations Scheduled for Yangon U Centennial Run-Up |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/celebrations-scheduled-for-yangon-u-centennial-run-up.html |access-date=9 March 2026 |date=15 July 2019}}</ref> ==တက္ကသိုလ်နယ်မြေ== {{multiple image | align = left | image1 = Convocation Hall, Universität Rangun, Myanmar, (Auditorium).jpg | width1 = 150 | alt1 = | caption1 = | image2 = Convocation Hall.jpg | width2 = 170 | alt2 = | caption2 = | footer = ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ }} ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ရန်ကုန်မြို့ [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[အင်းလျားကန်]]၏ အနောက်တောင်ဘက်ကမ်းတွင် တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Myin Maung Soe |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်နှင့် အင်းလျားကန်သာ |url=https://www.moi.gov.mm/npe/rnkunttkksiulnng-anglaaknsaa |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=11 May 2020}}</ref> အရှေ့ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အင်းလျားလမ်း၊ တောင်ဘက်တွင် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်းနှင့် အနောက်ဘက်တွင် [[ပြည်လမ်း]] တို့ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=Charter (Draft) {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/charter-draft/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}} ပင်မနယ်မြေ၏ မြောက်ဘက်အနည်းငယ်အကွာတွင် တည်ရှိသော လှိုင်နယ်မြေကို ပထမနှစ်သင်တန်းများအတွက် အသုံးပြုသည်။{{cite web |title=Hlaing Campus {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/hlaing-campus/ |website=uy.edu.mm |access-date=9 March 2026}}</ref> လှိုင်နယ်မြေနေရာသည် မူလက ရန်ကုန်ဒေသကောလိပ် အမှတ် (၂) အဖြစ် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစတင် ဖွင့်လှစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင်မူ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ သဘာဝသိပ္ပံဘာသာရပ်များ သင်ကြားရာ နယ်မြေဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |last1=Khin La Pyae Woon |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ထဲက အနုပညာရပ်ဝန်းပန်းချီခန်းမ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/article/10390 |access-date=9 March 2026 |work=moi.gov.mm |date=1 October 2021}}</ref> ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ လှိုင်နယ်မြေကို ဆရာအတတ်သင် အခြေခံပညာကျောင်း (TTC) အဖြစ်သာ သီးသန့်အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်နယ်မြေအဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရခဲ့သည်။ [[File:University Scho 58.JPG|thumb|right|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပင်မနယ်မြေအတွင်းရှိ သစ်ပုတ်ပင်ကြီး]] ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပင်မနယ်မြေတွင် ပထမဆုံး ဆောက်လုပ်ခဲ့သည့် အဆောက်အအုံမှာ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမဖြစ်သည်။ ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ၏ ပန္နက်တင်အခမ်းအနားကို ၁၉၂၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင်မှ ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် ၁၉၂၁ ခုနှစ်အတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားကိုမူ [[ဂျူဗလီဟော]] ၌ ကျင်းပရသည်။<ref>{{cite news |title=Yangon University and Colonial Era Buildings |url=https://www.mdn.gov.mm/en/yangon-university-and-colonial-era-buildings |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=en}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည့် (၁၁) ကြိမ်မြောက် ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနား၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်ဘွဲ့နှင်းသဘင်အခမ်းအနားများကို ထိုခန်းမ၌ပင် ဆက်လက်ကျင်းပကြသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-bhainngsbhngkhnm |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}</ref> ဘွဲ့နှင်းသဘင်ခန်းမအနီးတွင် ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်စတင်တည်ထောင်စဉ်ကတည်းက တည်ရှိခဲ့သော ကြီးမားသည့် သစ်ပုတ်ပင်ကြီး တစ်ပင်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> သစ်ပုတ်ပင်ကြီးသည် ရန်ကုန်မြို့ပြအမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့၏ (၃၂) ခုမြောက် အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြား တပ်ဆင်ခံရပြီး၊ အပြာရောင်ကမ္ပည်းပြားရရှိသည့် ပထမဆုံး သဘာဝအမွေအနှစ်နေရာလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=Over 100 year old Thitpok Tree in University of Yangon marked with YHT’s blue plaque |url=https://www.mdn.gov.mm/en/over-100-year-old-thitpok-tree-university-yangon-marked-yhts-blue-plaque |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=en}}</ref> [[File:University Scho 35.JPG|thumb|left|ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းမျှော်စင်]] ပင်မနယ်မြေ၏ ပြည်လမ်းဘက်အခြမ်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုရန် ရောက်ရှိလာသူ အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာကြီး [[ယုဒသန်]]ကို ဂုဏ်ပြုအမည်ပေးထားသည့် ယုဒသန်ဘုရားကျောင်း တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |last1=Yan |first1=Paing |title=ဆရာယုဒသန် မြန်မာပြည် ရောက်ရှိခြင်း နှစ် ၂၀၀ ပြည့်အခမ်းအနား ကျင်းပမည် |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/11/15/50962.html |work=The Irrawaddy |access-date=10 March 2026 |date=15 November 2013}}</ref> ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အဓိပတိ [[ဆာ ချားလ်စ် အလက်ဇန္ဒား အင်းနစ်]]က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ခေါင်းလောင်းမျှော်စင်သို့ တက်ရန် လှေကားထစ် ၁၈၀ ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ အထင်ကရနေရာများ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiule-athngkrneraamaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ယုဒသန်ဘုရားကျောင်းအနီးတွင် အားကစားရုံ၊ စားသောက်ဆိုင်များနှင့် တက္ကသိုလ် ပန်းချီအသင်းခန်းမတို့ ပါဝင်သော Recreation Center နှစ်ထပ်အဆောက်အအုံ ရှိသည်။ မြန်မာ့ဗိသုကာနှင့် ခေတ်ပြိုင်ဗိသုကာဟန်များ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆိုပါအဆောက်အအုံကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှောင်းပိုင်းတွင် [[အာရှဖောင်ဒေးရှင်း]] ၏ ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့မှုဖြင့် အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် မြန်မာ ဗိသုကာ [[ဦးတင် (ဗိသုကာပညာရှင်)|စည်သူဦးတင်]] တို့ ပူးပေါင်းရေးဆွဲခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။<ref>{{cite news |title=The Recreation Centre of Yangon University {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/moi%3Aeng/index.php/article/2224 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ စိန်ရတုအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် တပ်မတော်အစိုးရက ကျပ်ငွေ ၆၃ သန်း အကုန်အကျခံ၍ စိန်ရတုခန်းမကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် နှစ်တစ်ရာပြည့်အထိမ်းအမှတ်နှင့် ဆေးတက္ကသိုလ်များ |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-ncttcraapnnyathimamttnng-chettkksiulmaa |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော အမေရိကန်သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘားမား]]၏ မိန့်ခွန်းပြောပွဲကိုလည်း အဆိုပါခန်းမ၌ပင် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=သမ္မတ အိုဘားမားကို မြန်မာ လူငယ်တွေ အားကျ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2014/11/19/67326.html|access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=19 November 2014}}</ref> ၁၉၂၈ ခုနှစ်ကပင် အင်းဝ၊ စစ်ကိုင်း၊ ပင်းယ၊ ပဲခူး နှင့် သထုံ ဟူ၍ သမိုင်းဝင် ဒေသအမည်များ ပေးထားသည့် အဆောင် ၅ ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပဲခူးဆောင်သည် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း နေထိုင်ခဲ့သည့် တတိယထပ် အခန်းအမှတ် (၁၁၃) ကြောင့် အထူးထင်ရှားပြီး အဆိုပါအခန်းကို အောင်ဆန်းခန်းမအဖြစ် ယနေ့တိုင် သီးသန့်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပဲခူးဆောင်က အခန်းအမှတ် (၁၁၃) |url=https://www.mdn.gov.mm/my/rnkunttkksiul-paikhuucheaangk-akhnamtt-113 |access-date=10 March 2026 |work=MDN - Myanmar Digital News |language=my}}</ref> ပင်မနယ်မြေအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်နှင့် [[တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်]] (UCL) ဟူ၍ စာကြည့်တိုက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{cite news |title=သမိုင်းဝင်ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်အကြောင်း တစေ့တစောင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက် စာကြည့်တိုက်မှူး ဒေါ်သင်းသင်းစိုးနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/7366 |work=moi.gov.mm |language=en}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် စာကြည့်တိုက်ကို ၁၉၂၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ဆာ ဟာကုတ်ဘတ္တလာ က အုတ်မြစ်ချပေးခဲ့ပြီး၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိလမ်းနှင့် စစ်ကိုင်းလမ်းထောင့်၌ တရားဝင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် စာကြည့်တိုက်ကို အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရပြီး တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် မူလစာကြည့်တိုက်အဆောက်အအုံ ဘေး၌ ဗဟိုစာကြည့်တိုက်အတွက် အဆောက်အအုံသစ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သဖြင့် မူလအဆောက်အအုံသည် မူလအမည်အတိုင်း ပြန်လည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် |url=https://www.myanmar.gov.mm/my/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2590%25E1%2580%2580%25E1%2580%25B9%25E1%2580%2580%25E1%2580%259E%25E1%2580%25AD%25E1%2580%25AF%25E1%2580%259C%25E1%2580%25BA%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BB%25E1%2580%25AC%25E1%2580%25B8-%25E1%2580%2597%25E1%2580%259F%25E1%2580%25AD%25E1%258?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fwww.myanmar.gov.mm%2Fmy%2Fweb%2Fguest%2Fnews-media%2Fnews%2Flatest-news%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_cur%3D2383%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_delta%3D10%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_assetEntryId%3D77847973| work=Myanmar National Portal| access-date=10 March 2026}}</ref> တက္ကသိုလ်များ ဗဟိုစာကြည့်တိုက် သုံးထပ်အဆောက်အအုံသစ်ကို စည်သူဦးတင်၏ မြေးဖြစ်သူ ဦးခင်မောင်လွင်က ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့သည်။ == စီမံခန့်ခွဲမှုနှင့် ဌာနများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပါမောက္ခချုပ်၊ ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်များ၊ အင်ဂျင်နီယာဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာ ဌာနမှူး၊ မော်ကွန်းထိန်း၊ တက္ကသိုလ်စာကြည့်တိုက်မှူးနှင့် ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ (ဌာနမှူး) များ ပါဝင်သော စီမံခန့်ခွဲရေးအဖွဲ့က စီမံအုပ်ချုပ်သည်။<ref name=org>{{cite web |title=Organization {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/organization/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> လက်ရှိပါမောက္ခချုပ်မှာ ဒေါက်တာသောင်းထိုက် ဖြစ်ပြီး<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ပါမောက္ခချုပ်များ၏ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ နှစ်သစ်မင်္ဂလာ ဆုတောင်းစကားများ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/49860 |access-date=10 March 2026 |work=moi.gov.mm|language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယပါမောက္ခချုပ် ခြောက်ဦးရှိသည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ လက်အောက်ခံကောလိပ်များမှာ အမျိုးသားစီမံခန့်ခွဲမှုပညာဒီဂရီကောလိပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေးဒီဂရီကောလိပ် (ရန်ကုန်) တို့ဖြစ်သည်။<ref name="org" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် သင်ကြားရေးဌာန ၂၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ပထဝီဝင်၊ သမိုင်း၊ စိတ်ပညာ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ဥပဒေပညာ၊ အရှေ့တိုင်းပညာ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံ၊ မနုဿဗေဒ၊ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ၊ စာကြည့်တိုက်နှင့်သုတပညာ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ သတ္တဗေဒ၊ ရုက္ခဗေဒ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ၊ ကုန်ထုတ်ဓာတုဗေဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ရေလုပ်ငန်း တို့ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}}<ref name="org" /> ထို့အပြင် ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော တက္ကသိုလ်များသုတေသနဗဟိုဌာန (Universities' Research Centre; URC) လည်း ရှိသည်။<ref>{{cite web |title=URC {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/urc/|website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှစ၍ တက္ကသိုလ်လေ့ကျင့်ရေးတပ် (University Training Corps; UTC) ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းထားရှိသည်။<ref>{{cite news |title=Myanmar Junta Calls on Students to Join University Corps |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-calls-on-students-to-join-university-corps.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် အာဆီယံတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (ASEAN University Network; AUN)၊<ref>{{cite web |title=Membership {{!}} Discover AUN {{!}} Asean University Network |url=https://www.aunsec.org/discover-aun/membership |website=AUN |access-date=10 March 2026 |language=en}}</ref> အာရှတက္ကသိုလ်များ မဟာမိတ်အဖွဲ့ (Asian Universities Alliance; AUA)<ref>{{cite web |title=AUA Members-Asian Universities Alliance |url=http://www.asianuniversities.org/About/AUA_Members.htm |website=asianuniversities.org |access-date=10 March 2026}}</ref> နှင့် ပိုးလမ်းမတက္ကသိုလ်များကွန်ရက် (Silk-road Universities Network; SUN)<ref>{{cite web |title=Silk-road Universities Network (세계실크로드대학연맹) |url=https://www.sun-silkroadia.org/page/about02 |website=sun-silkroadia.org |access-date=10 March 2026 |language=ko}}</ref> တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။ == ပညာရေး == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ဝင်ခွင့်ရွေးချယ်မှုကို တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲရလဒ်နှင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးကောင်စီက သတ်မှတ်ထားသော စံနှုန်းများအပေါ် အခြေခံ၍ ဆောင်ရွက်ပြီး အဆင့်မြင့်ပညာဦးစီးဌာနက ရွေးချယ်ခြင်းမဟုတ်ပေ။<ref>{{cite news |title=တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် လျှောက်ထားရာမှာ ဘာတွေ ပြောင်းလဲ လာသလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-48728479 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=22 June 2019 |language=my}}</ref> လျှောက်ထားသူများသည် အခြေခံပညာအထက်တန်းဆင့် ပြီးမြောက်ကြောင်းလက်မှတ် ရရှိထားရမည်ဖြစ်သည်။ ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရှိသူများသည် ပထမနှစ်မှစ၍ အထူးပြုဘာသာရပ်ကို လေ့လာသင်ယူကြသည်။ ပထမဘွဲ့သင်တန်းအများစုမှာ လေးနှစ်ကြာမြင့်ပြီး ဥပဒေဘွဲ့သင်တန်းမှာ ငါးနှစ်ကြာမြင့်သည်။<ref name=adm>{{cite web |title=Admission {{!}} University of Yangon |url=https://www.uy.edu.mm/admission/ |website=uy.edu.mm |access-date=10 March 2026}}</ref> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်နိုင်သည့် တက္ကသိုလ်အနည်းငယ်အနက် တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။{{sfn|Fiori|Proserpio|2021|p=114}} ဘွဲ့ကြိုသင်တန်းများအပြင် ဘွဲ့ကြို (ဂုဏ်ထူး) ဘွဲ့၊ မဟာဘွဲ့၊ ဒီပလိုမာနှင့် ပါရဂူဘွဲ့သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်ထားပြီး သင်တန်းတစ်ခုချင်းစီအတွက် သီးခြားဝင်ခွင့်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများအတွက်လည်း ပညာတော်သင်ဆိုင်ရာ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ သတ်မှတ်ထားသည်။<ref name="adm" /> ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်သည် ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့နှင့် ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များကိုလည်း ပေးအပ်လေ့ရှိသည်။ ဂုဏ်ထူးဆောင် စာပေပါရဂူဘွဲ့ကို ပထမဆုံး ရရှိသူမှာ [[လယ်တီဆရာတော်]] ဖြစ်သည်။<ref name=phd>{{cite news |title=လယ်တီဆရာတော်ကစတဲ့ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဂုဏ်ထူးဆောင် ပါရဂူများ |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-50673371 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကမ္ဘောဒီးယားဘုရင် [[သီဟာနု]]၊ ယူဂိုဆလားဗီးယားသမ္မတ [[မာရှယ်တီးတိုး]]၊ ဗီယက်နမ်သမ္မတ [[ဟိုချီမင်း]]နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဒေးဗစ် ဘင်ဂူရီယင်]]အပါအဝင် နိုင်ငံခြားခေါင်းဆောင်များအား ဂုဏ်ထူးဆောင် ဥပဒေပါရဂူဘွဲ့များ ပေးအပ်သည့် အစဉ်အလာရှိခဲ့သည်။<ref name="phd" /> ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့ ချီးမြှင့်မှုသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်စတင်ခဲ့ရာ [[သီတဂူဆရာတော်]]လည်း ဆပ်ကပ်ခံရသည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်အတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ရဟန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ လူပုဂ္ဂိုလ် စုပေါင်း ၇၂ ဦးအား ဂုဏ်ထူးဆောင်ပါရဂူဘွဲ့များ အပ်နှင်းခဲ့သည်။<ref name=Irphd>{{cite news |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့ကြောင့် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ဂုဏ်ထိခိုက်ရ ဟုဆို |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/02/06/410751.html| work=The Irrawaddy| access-date=10 March 2026}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ ပေးအပ်ခဲ့သဖြင့် လူထု၏ ဝေဖန်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သေးသည်။<ref>{{cite news |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က ဂုဏ်ထူးဆောင် ပြည်သူ့ရေးရာစီမံခန့်ခွဲမှု ပါရဂူဘွဲ့ပေး |url=https://www.dvb.no/post/744991 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> == ကျောင်းသားများသမဂ္ဂ == [[File:Rangoon university student's union.jpg|thumb|right|မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးမခံရမီ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ]] ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ် တက္ကသိုလ်အက်ဥပဒေအရ ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ မူလရည်ရွယ်ချက်မှာ အောက်စဖို့ဒ်နှင့် ကိမ်းဘရစ်ချ်တက္ကသိုလ်များရှိ ကျောင်းသားသမဂ္ဂများကဲ့သို့ စကားရည်လုပွဲများနှင့် အခြားကျောင်းသားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။<ref name="SU" /> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံကို ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၇ ရက်တွင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၃၁ ရက်တွင် တရားဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref name="SU" /> သမဂ္ဂ၏ ပထမဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ထွန်းစိန်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးဥက္ကဋ္ဌမှာ ဘဆွေလေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် ဦးနုသည်လည်း သမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref name="SU" /> လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂသည် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပိုမိုပါဝင်လာခဲ့ရာ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာဏာသိမ်းအပြီး ဦးနေဝင်းအစိုးရနှင့် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ဆဲဗင်းဂျူလိုင် အရေးအခင်း]] အပြီး နောက်တစ်နေ့နံနက်တွင် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ မိုင်းခွဲဖျက်ဆီးခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite news |title=ဇူလိုင် ၇ ရက် ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ |url=https://www.bbc.com/burmese/media-40537789 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |date=7 July 2017 |language=my}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခွင့်ရပြီးနောက် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများသမဂ္ဂကို အဖွဲ့ဝင် ၁၇ ဦးပါ ယာယီအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် ကျောင်းသား များသမဂ္ဂဖွဲ့စည်း |url=https://www.rfa.org/burmese/news/yangon-university-students-union-organized-12162014093851.html |access-date=10 March 2026 |work=RFA Burmese |date=16 December 2014 |language=my}}</ref> ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ဖျက်ဆီးခံရပြီး နှစ်ပေါင်း ၅၀ ကျော်အကြာ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အစိုးရက သမဂ္ဂအဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးအစီအစဉ် စတင်ခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite news |title=သမဂ္ဂ အဆောက်အဦး ဖြစ်မြောက်ရေး အကြို ကော်မတီဖွဲ့ |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39056116 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> သို့သော် ကျောင်းသားမျိုးဆက်အသီးသီးအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် စီမံကိန်းမှာ ယနေ့တိုင် အပြီးသတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။<ref name="SU" /><ref>{{cite news |title=ကျောင်းသားသမဂ္ဂ ဆောက်နေမှု ရပ်ဆိုင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-39103921 |access-date=10 March 2026 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများ == ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားဟောင်းများသည် မြန်မာနိုင်ငံရေးသမိုင်းတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ကျောင်းသားဟောင်းများတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ခုနစ်ဦးဖြစ်သော [[မန်းဝင်းမောင်]]၊<ref>{{cite news |title=Mahn Win Maung, Ex-Burmese President, 73 |url=https://www.nytimes.com/1989/07/05/obituaries/mahn-win-maung-ex-burmese-president-73.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times |date=5 July 1989}}</ref> ဦး[[နေဝင်း]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[စန်းယု]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[မောင်မောင်]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ထင်ကျော်]]၊<ref>{{cite news |title=Who Is Htin Kyaw, Myanmar's Newly Elected President? |url=https://www.voanews.com/a/brief-bio-of-newly-elected-myanmar-president-htin-kyaw/3237006.html |access-date=10 March 2026 |work=Voice of America |date=15 March 2016 |language=en}}</ref> ဦး[[ဝင်းမြင့်]]<ref>{{cite news |title=ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတ (သို့) ဒီမိုကရေစီသူရဲ‌ကောင်း ပြည်သူ့သမ္မတကြီး ဦးဝင်းမြင့် |url=https://www.dvb.no/post/602337 |access-date=10 March 2026 |work=DVB News |language=en}}</ref> နှင့် ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]<ref>{{cite news |title=Myanmar coup: Min Aung Hlaing, the general who seized power |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55892489 |access-date=10 March 2026 |work=bbc.com |date=1 February 2021}}</ref> တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ခြောက်ဦးဖြစ်သော [[ဦးနု]]၊ ဦး[[ဗဆွေ (ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)|ဗဆွေ]]၊<ref>{{cite news |title=Places in History {{!}} Myanmar's Destroyed Heritage: Rangoon University Student Union |url=https://www.irrawaddy.com/specials/places-in-history/myanmars-destroyed-heritage-rangoon-university-student-union.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy |date=3 July 2020}}</ref> ဦးနေဝင်း၊ ဦး[[မောင်မောင်ခ]]၊<ref name="BBCYU" /> ဦး[[ခင်ညွန့်]]<ref>{{cite news |title='Hellhound in Robes': Yangon University Slammed for Honoring Coup-Maker |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/hellhound-in-robes-yangon-university-slammed-for-honoring-coup-maker.html |access-date=10 March 2026 |work=The Irrawaddy}}</ref>နှင့် ဦးမင်းအောင်လှိုင်တို့လည်း ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ကျောင်းသားဟောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားထင်ရှားသော ကျောင်းသားဟောင်းများမှာ မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးဖခင် [[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဂျပန်ခေတ် နိုင်ငံတော် အဓိပတိ ဒေါက်တာ[[ဘမော်]]<ref>{{cite web |title=Ba Maw |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095444112 |website=Oxford Reference |access-date=10 March 2026}}</ref>နှင့် ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ် [[ဦးသန့်]] စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite book |last1=Selth |first1=Andrew |title=Death of a hero: The U Thant disturbances in Burma, December 1974 |date=2018 |publisher=Griffith Asia Institute |url=https://www.griffith.edu.au/__data/assets/pdf_file/0032/483827/AS-death-of-a-hero-U-Thant-disturbance-web-final.pdf |access-date=10 March 2026}}</ref> <gallery align="center" mode="packed"> File:Ba Maw portrait.jpg|‌‌ဒေါက်တာ[[ဘမော်]] File:Aung San color portrait.jpg|[[ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]] File:Staatsgreep in Birma, premier U nu, Bestanddeelnr 913-5820 (cropped).jpg|[[ဦးနု]] File:U Thant (1963).jpg|[[ဦးသန့်]] File:Myanmar President Win Myint.png|ဦး[[ဝင်းမြင့်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} ===ကျမ်းညွှန်း=== *{{cite book |last1=Fiori |first1=Antonio |last2=Proserpio |first2=Licia |title=Navigating the evolution of Myanmar higher education: Perspectives from the inside |date=2021 |publisher=CHINLONE |isbn=979-12-200-9864-9 |url=https://site.unibo.it/chinlone/it/results/ebook/ebook-final.pdf |access-date=10 March 2026}} *{{cite book |last=James |first=Helen |title=Governance and civil society in Myanmar: Education, health, and environment |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=0-415-35558-3 }} *{{cite book |author=Khin Maung Kyi |title=Economic development of Burma: a vision and a strategy |year=2000 |publisher=Singapore University Press |isbn=91-88836-16-9 |url=https://www.burmalibrary.org/docs12/Vision-strategy-full.pdf-red.pdf |access-date=10 March 2026 }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == *{{Commons category-inline|Yangon University|ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်}} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိတက္ကသိုလ်များ}} [[Category:ရန်ကုန်မြို့]] [[Category:ရန်ကုန်မြို့ရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ တက္ကသိုလ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တက္ကသိုလ်နှင့်ကောလိပ်များ]] 2qozlnd07dy88igyzz04rs5itn40fpj 0 4842 1054257 1038182 2026-09-20T14:09:02Z Chenzeyan29 141880 /* ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု */ 1054257 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီ မှ နှစ်သစ်၏အစဖြစ်သော မိဿရာသီ သို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရတွက်ချက်ကာ"သင်္ကန္တ"ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref>ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီးသည် မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာအထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်မှ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ"တွင်"သင်္ကန္တ"ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရခြင်းက အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည်အထောက်အထားအရ အစောဆုံးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။<ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလသတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေးပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းခြင်း ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ကာ၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံဘုရင် နရသီဟပတေ့မင်းလက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်း ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော ဗမာလူမျိုးတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင် identity အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလ ကလေးငယ်များ ရေကစားနေပုံ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်]] === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော်၌ ရေကစားနေကြပုံ (ရန်ကုန်မြို့၊ ၁၃ ဧပြီ ၂၀၁၁)]] မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]]ကို ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (ဆုန်ကရန်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (ပီမိုင်)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်း/တိုင်နွယ်ဖွားများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေသဘင်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်အသီးသီးဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင် (ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့များ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အဓိက အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ်တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများအပေါ် အဓိက လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအများအပြားသည် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် (จุลศักราช ၊ ចុល្លសករាជ ၊ Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ရုံးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရောက်သည့် ရက်စွဲများကို တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များ၏ အချိန်ရက်စွဲ သတ်မှတ်ရာတွင် "စံနှုန်း" တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း မေတ္တာစိတ္တဇဖြင့် ရေစင်သွန်းလောင်းသည့် ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံး ရေသဘင်ပုံစံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၌ တွေ့ရသော "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" အပါအဝင် စုပေါင်းဒါနပြုလုပ်သည့် ဓလေ့များကို အရှေ့တောင်အာရှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ ဆင်းသက်လာသော အယူအဆများကို ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ရှေ့မှ ပုံဖော်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် အဓိက အစပြုရာ ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] 83jps4kj7z0tv1xb8mytxcbuwbhq1j2 1054259 1054257 2026-09-20T14:15:11Z Chenzeyan29 141880 /* နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ */ 1054259 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာ ပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီမှ နှစ်သစ်၏ အစဖြစ်သော မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရ တွက်ချက်ကာ "သင်္ကန္တ" ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီး မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလအတွင်း ကလေးငယ်များ ရေကစားနေကြပုံ (၂၀၁၇ ခုနှစ်)]] ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာ အထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်၌ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ" တွင် "သင်္ကန္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ကျောက်စာအထောက်အထားအရ အစောဆုံးအနက် ပါဝင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ <ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလ သတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေး ပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းသည့် ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံနရသီဟပတေ့မင်း လက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်းကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော မြန်မာတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ရှေးကတည်းကပင် ကျင်းပခဲ့သည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဆိုနိုင်ပေသည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော်၌ ရေကစားနေကြပုံ (ရန်ကုန်မြို့၊ ၁၃ ဧပြီ ၂၀၁၁)]] မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]]ကို ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (ဆုန်ကရန်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (ပီမိုင်)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်း/တိုင်နွယ်ဖွားများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေသဘင်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်အသီးသီးဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင် (ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့များ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အဓိက အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ်တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများအပေါ် အဓိက လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအများအပြားသည် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် (จุลศักราช ၊ ចុល្លសករាជ ၊ Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ရုံးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရောက်သည့် ရက်စွဲများကို တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များ၏ အချိန်ရက်စွဲ သတ်မှတ်ရာတွင် "စံနှုန်း" တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း မေတ္တာစိတ္တဇဖြင့် ရေစင်သွန်းလောင်းသည့် ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံး ရေသဘင်ပုံစံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၌ တွေ့ရသော "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" အပါအဝင် စုပေါင်းဒါနပြုလုပ်သည့် ဓလေ့များကို အရှေ့တောင်အာရှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ ဆင်းသက်လာသော အယူအဆများကို ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ရှေ့မှ ပုံဖော်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် အဓိက အစပြုရာ ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] lvjjv7jazka601edov95ed75aez35sz 1054261 1054259 2026-09-20T14:16:01Z Chenzeyan29 141880 1054261 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာ ပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီမှ နှစ်သစ်၏ အစဖြစ်သော မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရ တွက်ချက်ကာ "သင်္ကန္တ" ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီး မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလအတွင်း ကလေးငယ်များ ရေကစားနေကြပုံ (၂၀၁၇ ခုနှစ်)]] ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာ အထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်၌ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ" တွင် "သင်္ကန္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ကျောက်စာအထောက်အထားအရ အစောဆုံးအနက် ပါဝင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ <ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလ သတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေး ပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းသည့် ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံနရသီဟပတေ့မင်း လက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်းကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော မြန်မာတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ရှေးကတည်းကပင် ကျင်းပခဲ့သည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဆိုနိုင်ပေသည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော်၌ ရေကစားနေကြပုံ (ရန်ကုန်မြို့၊ ၁၃ ဧပြီ ၂၀၁၁)]] မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]]ကို ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (ဆုန်ကရန်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (ပီမိုင်)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်း/တိုင်နွယ်ဖွားများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေသဘင်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်အသီးသီးဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင် (ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့များ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အဓိက အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ်တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများအပေါ် အဓိက လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအများအပြားသည် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် (จุลศักราช ၊ ចុល្លសករាជ ၊ Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ရုံးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရောက်သည့် ရက်စွဲများကို တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များ၏ အချိန်ရက်စွဲ သတ်မှတ်ရာတွင် "စံနှုန်း" တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း မေတ္တာစိတ္တဇဖြင့် ရေစင်သွန်းလောင်းသည့် ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံး ရေသဘင်ပုံစံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၌ တွေ့ရသော "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" အပါအဝင် စုပေါင်းဒါနပြုလုပ်သည့် ဓလေ့များကို အရှေ့တောင်အာရှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ ဆင်းသက်လာသော အယူအဆများကို ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ရှေ့မှ ပုံဖော်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် အဓိက အစပြုရာ ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] 0zhz5o6tm4la94rej75vt44dvckho3r 1054262 1054261 2026-09-20T14:17:53Z Chenzeyan29 141880 1054262 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာ ပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီမှ နှစ်သစ်၏ အစဖြစ်သော မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရ တွက်ချက်ကာ "သင်္ကန္တ" ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီး မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလအတွင်း ကလေးငယ်များ ရေကစားနေကြပုံ (၂၀၁၇ ခုနှစ်)]] ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာ အထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်၌ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ" တွင် "သင်္ကန္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ကျောက်စာအထောက်အထားအရ အစောဆုံးပါဝင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ <ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလ သတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေး ပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းသည့် ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံနရသီဟပတေ့မင်း လက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်းကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော မြန်မာတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ရှေးကတည်းကပင် ကျင်းပခဲ့သည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဆိုနိုင်ပေသည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော်၌ ရေကစားနေကြပုံ (ရန်ကုန်မြို့၊ ၁၃ ဧပြီ ၂၀၁၁)]] မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]]ကို ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (ဆုန်ကရန်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (ပီမိုင်)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်း/တိုင်နွယ်ဖွားများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေသဘင်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်အသီးသီးဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင် (ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့များ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အဓိက အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ်တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများအပေါ် အဓိက လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအများအပြားသည် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် (จุลศักราช ၊ ចុល្លសករាជ ၊ Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ရုံးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရောက်သည့် ရက်စွဲများကို တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များ၏ အချိန်ရက်စွဲ သတ်မှတ်ရာတွင် "စံနှုန်း" တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း မေတ္တာစိတ္တဇဖြင့် ရေစင်သွန်းလောင်းသည့် ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံး ရေသဘင်ပုံစံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၌ တွေ့ရသော "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" အပါအဝင် စုပေါင်းဒါနပြုလုပ်သည့် ဓလေ့များကို အရှေ့တောင်အာရှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ ဆင်းသက်လာသော အယူအဆများကို ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ရှေ့မှ ပုံဖော်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် အဓိက အစပြုရာ ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] ogovq7qsy6di4kavo3fy9ir21ifikq5 1054263 1054262 2026-09-20T14:25:02Z Chenzeyan29 141880 /* ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု */ 1054263 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာ ပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီမှ နှစ်သစ်၏ အစဖြစ်သော မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရ တွက်ချက်ကာ "သင်္ကန္တ" ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီး မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလအတွင်း ကလေးငယ်များ ရေကစားနေကြပုံ (၂၀၁၇ ခုနှစ်)]] ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာ အထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်၌ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ" တွင် "သင်္ကန္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ကျောက်စာအထောက်အထားအရ အစောဆုံးပါဝင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ <ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလ သတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေး ပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းသည့် ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံနရသီဟပတေ့မင်း လက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်းကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော မြန်မာတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ရှေးကတည်းကပင် ကျင်းပခဲ့သည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဆိုနိုင်ပေသည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော်၌ ရေကစားနေကြပုံ (ရန်ကုန်မြို့၊ ၁၃ ဧပြီ ၂၀၁၁)]] မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]]ကို ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (ဆုန်ကရန်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (ပီမိုင်)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်း/တိုင်နွယ်ဖွားများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေသဘင်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်အသီးသီးဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင် (ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့များ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အဓိက အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ်တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများအပေါ် အဓိက လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအများအပြားသည် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် (จุลศักราช ၊ ចុល្លសករាជ ၊ Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ရုံးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရောက်သည့် ရက်စွဲများကို တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များ၏ အချိန်ရက်စွဲ သတ်မှတ်ရာတွင် "စံနှုန်း" တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း မေတ္တာစိတ္တဇဖြင့် ရေစင်သွန်းလောင်းသည့် ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံး ရေသဘင်ပုံစံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၌ တွေ့ရသော "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" အပါအဝင် စုပေါင်းဒါနပြုလုပ်သည့် ဓလေ့များကို အရှေ့တောင်အာရှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ ဆင်းသက်လာသော အယူအဆများကို ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ရှေ့မှ ပုံဖော်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် အဓိက အစပြုရာ ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သင်္ကြန် == မြန်မာတို့၏ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ရေကစားခြင်းမျှတင်မကဘဲ မြန်မာ့ဂီတ၊ ကဗျာစာပေ၊ အနုသုခုမနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သင်္ကေတများ စည်းဝါးကျစွာ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်နေသည့် ယဉ်ကျေးမှု အမှတ်အသားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ရှေးယခင် ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ် နန်းတွင်း ရေသဘင်ပွဲများတွင် ဘုရင်နှင့် နန်းတွင်းသူ နန်းတွင်းသားများ စနစ်တကျ ရေစင်းသွန်းလောင်း ကစားခဲ့ကြသော်လည်း ယနေ့တွေ့မြင်ရသော သင်္ကြန်ယိမ်းအက ပုံစံမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း တဖြည်းဖြည်း မန္တလေးမြို့တော်မှတစ်ဆင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="aung-hla-thein">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မန္တလေးမြို့ရှိ "မြို့မဂီတအသင်း" ကဲ့သို့သော ရိုးရာသံစုံတီးဝိုင်းများနှင့်အတူ သင်္ကြန်အလှပြယာဉ်များ အပေါ်တွင် အမျိုးသမီးငယ်များက ဝတ်စုံတူညီစွာ ဝတ်ဆင်၍ သီချင်းအလိုက် ညီညာစွာ ကပြသည့် "ယိမ်းအက" ဓလေ့ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ သင်္ကြန်အကသည် မြန်မာ့ရိုးရာ ကဘိလပ်အက၏ အခြေခံခြေလှမ်းများ၊ လက်ဟန်များကို မြူးကြွသော သံစဉ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ထားပြီး ညီညွတ်မှု၊ လန်းဆန်းမှုနှင့် နှစ်သစ်၏ ပျော်ရွှင်မှုကို ဖော်ပြသည့် ယဉ်ကျေးမှုပြယုဂ် တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="myan-encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၀)၊ "သင်္ကြန်"။</ref> မန္တလေး သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် "မြို့မအသင်း၏ ငွေငန်းအလှပြယာဉ်" သည် သင်္ကြန်ဂီတနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၏ ဝိညာဉ်သဖွယ် ထင်ရှားသည်။ မြို့မအသင်းသည် ၁၉၂၅ ခုနှစ်မှစ၍ ငွေငန်းရုပ်တု တင်ဆောင်ထားသော အလှပြယာဉ်ဖြင့် မန္တလေးမြို့ပတ်၍ သင်္ကြန်တေးသီချင်းများ၊ ယိမ်းအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေခဲ့ရာမှ "ငွေငန်း" သည် သင်္ကြန်ပွဲ၏ အထင်ကရ အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="myan-encyclopedia" /> == သင်္ကြန်ဖွဲ့ စာပေနှင့် သီချင်းများ == === ၁။ ကဗျာနှင့် စာပေ === ရှေးခေတ် စာဆိုတော်ကြီးများ၏ အတိုထွာဖွဲ့နွဲ့မှုများအနက် အင်းဝခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုများက တန်ခူးလနှင့် သင်္ကြန်အလှကို ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြသည်။ > ဦးပုန်း - တန်ခူးလဘဝဂ်ဖွဲ့ ကဗျာ > "နွေဦးကာလ၊ မြူတလင်းမှာ၊ ပိတောက်ရွှေဝါ၊ ပွင့်စပြုပြီ..." <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်းနှင့် ရာသီပွဲတော်များ"၊ ၁၉၆၂။</ref> > မဟာဂီတနှင့် ရှေးဟောင်း ပျို့၊ ကဗျာများတွင်လည်း တန်ခူးလ၏ သင်္ကြန်တော်ခေါ်ပုံ၊ မဟာသင်္ကြန်ကျချိန် နတ်မင်းကြီးများ ဆင်းသက်ပုံတို့ကို အနုပညာမြောက်စွာ ထည့်သွင်းဖွဲ့နွဲ့ခဲ့ကြသည်။ === ၂။ ထင်ရှားသော သင်္ကြန်သီချင်းများ === မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ဝိညာဉ်ကို ထိန်းသိမ်းပေးထားသည်မှာ ခေတ်အဆက်ဆက် ပေါ်ထွက်ခဲ့သော အမြဲထာဝရ သင်္ကြန်တေးသီချင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ "မြူမှောင်ဝေကင်း" (မြို့မငွေငန်းတေး)ကို မြို့မဆရာငြိမ်း ရေးစပ်ခဲ့သော ဤသီချင်းသည် သင်္ကြန်၏ မူလရိုးရာသံစဉ်ကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ "ရွှေမန်းတောင်ရိပ်ခို" ဆရာမြို့မငြိမ်း၏ လက်ရာဖြစ်ပြီး သင်္ကြန်ရောက်တိုင်း မြန်မာပြည်အနှံ့ ကြားရမြဲဖြစ်သော သင်္ကြန်သီချင်းများ၏ အထွတ်အထိပ် ဖြစ်သည်။"သင်္ကြန်မိုး" သီချင်းများသည်လည်း ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သည့် "သင်္ကြန်မိုး" ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားမှ တေးသီချင်းများ (ဂီတလုလင် မောင်ကိုကို၏ လက်ရာများ) သည် ယနေ့ထက်ထိ သင်္ကြန်၏ အမှတ်တသားအဖြစ် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref name="film-history">မြန်မာ့ရုပ်ရှင် သမိုင်းအကျဉ်း၊ ၁၉၉၀။</ref> == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] 8bgis2hw5a513n5f2rg1ouza1b4s789 1054264 1054263 2026-09-20T14:26:20Z Chenzeyan29 141880 /* ၁။ ကဗျာနှင့် စာပေ */ 1054264 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday |holiday_name = သင်္ကြန် |type = buddhist |image = Bagan era painting of Thingyan.jpg |imagesize = 250px |caption = [[ပုဂံခေတ်]] သင်္ကြန်ပွဲတော် |official_name = Thingyan (သင်္ကြန်) |nickname = အတာရေသဘင်ပွဲတော် |observedby = [[မြန်မာလူမျိုး|မြန်မာ]] |litcolor = |longtype = |significance = မြန်မာနှစ်သစ်ကူး |begins = အကြိုနေ့ |ends = အတက်နေ့ |date = နှစ်သစ် |flower = [[ပိတောက်ပန်း]] ရိုးရာအစားအစာ = သင်္ကြန်ထမင်း၊မုန့်လုံးရေပေါ် |celebrations = |observances = ရေကစားခြင်း၊ တရားဘာဝနာပွားခြင်းနှင့် သက်ကြီးတို့အား ကန်တော့ခြင်း။ |relatedto = [[ဆောင်ခရမ် အားလပ်ရက်]], [[:en:Lao New Year|လာအိုနှစ်သစ်ကူး]], [[:en:Puthandu|Tamil New Year]], [[:en:Cambodian New Year|ကမ်ဗောဒီယား နှစ်သစ်ကူးရက်]] |website=www.myanmarwaterfestival.com|UNESCO's Intangible Cultural Heritage=https://www.gnlm.com.mm/myanmars-thingyan-festival-recognized-as-unesco-intangible-cultural-heritage/}} {{Wiktionary}} '''သင်္ကြန်''' ဟူသော ဝေါဟာရသည် [[ပါဠိ|ပါဠိဘာသာ]] "သင်္ကန္တ" နှင့် [[သင်္သကရိုက်ဘာသာစကား|သက္ကတဘာသာ]] "သင်္ကြန္တ" မှ ဆင်းသက်လာပြီး "ကူးပြောင်းခြင်း" ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|မြန်မာပြက္ခဒိန်]]၏ ပထမဆုံးလဖြစ်သော [[တန်ခူးလ]]တွင် နှစ်ဟောင်းကုန်၍ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းသည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျင်းပသော ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) က ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်း သို့ ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/myanmar-traditional-new-year-at-thingyan-festival-02085|title=Inscribed in 2024 (19.COM) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity|work= Intangible Cultural Heritage|access-date=6 Dec 2024|date=5 Dec 2024 }}</ref> ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန် သည်အစောဆုံး ကျင်းပသည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်ဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုနိုင်ပေမည်။ == နောက်ခံသမိုင်းနှင့် ယူဆချက်များ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ဗြဟ္မဏဝါဒ၏ နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရပ်နှင့် မြန်မာတို့၏ ဒေသန္တရယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်လာသော အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောဆုံးနှင့် အခိုင်မာဆုံးသော နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun-2002">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂၊ နှာ-၁၂၄-၁၃၀။</ref> နေမင်းကြီးသည် တစ်နှစ်တာ ပတ်လမ်း၏ နောက်ဆုံးရာသီဖြစ်သော မိန်ရာသီမှ နှစ်သစ်၏ အစဖြစ်သော မိဿရာသီသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည့် အချိန်နာရီကို "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအရ တွက်ချက်ကာ "သင်္ကန္တ" ဟု ဗြဟ္မဏတို့က ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ <ref name="pho-lat">ဦးဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဤနက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုအရ နေမင်းကြီး မိဿရာသီ သုညဒီဂရီသို့ ရောက်ရှိသည့် "မဟာသင်္ကြန်" ကာလကို မြန်မာတို့က အေဒီ ၆၃၈ (သက္ကရာဇ် ဖြိုခေတ်) ကတည်းက လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ပြီး၊ ပုဂံခေတ်တွင် ထိုစနစ်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ [[File:Rural Thingyan 2017.jpg|thumb|left|300px|သင်္ကြန်ကာလအတွင်း ကလေးငယ်များ ရေကစားနေကြပုံ (၂၀၁၇ ခုနှစ်)]] ပုဂံဒေသရှိ ကျောက်စာ အထောက်အထားများသည် သင်္ကြန်ပွဲတော် မြန်မာပြည်၌ စတင်ခိုင်မာခဲ့ကြောင်းကို အကောင်းဆုံး သက်သေပြနေသည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၁၂ ရာစုအတွင်း ရေးထိုးခဲ့သော "မင်းနန်သူအရုဏ်ဆွဲဘုရားကျောက်စာ" တွင် "သင်္ကန္တ" ဟူသော ဝေါဟာရကို တိုက်ရိုက်သုံးနှုန်းလျက် တန်ခူးလသင်္ကြန်အခါ၌ ရေစင်သွန်းလောင်းခြင်း၊ နံ့သာရည်များဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် ဆွမ်းလုပ်ကျွေးခြင်း စသည့် အလှူမှတ်တမ်းများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ကျောက်စာအထောက်အထားအရ အစောဆုံးပါဝင်ကြောင်း ထင်ရှားစေသည်။ <ref name="inscriptions">မောင်မောင်တင်၊ "မြန်မာ့ကျောက်စာသမိုင်း"၊ ၁၉၇၀။</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဗြဟ္မဏတို့၏ အချိန်ကာလ သတ်မှတ်ချက်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာတို့က "ရေလောင်းခြင်း" ဟူသော ဘာသာရေးနှင့် လူမှုရေး ပြယုဂ်အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းပုံဖော်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ရေလောင်းသည့် ဓလေ့သည် နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြောစင်ကြယ်စေခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဘုရားရှင်အား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းမှ စတင်ခဲ့ပြီး၊ နောင်တွင် နန်းတွင်း၌ ပျော်ရွှင်ဖွယ် "ရေသဘင်ပွဲ" အဖြစ်သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပုဂံနရသီဟပတေ့မင်း လက်ထက်တွင် နန်းတွင်း၌ ရေပက်ကစားခြင်းကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသဖြင့် ရှေးအကျဆုံးသော ရေသဘင်ပွဲတော် မှတ်တမ်းများအဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် မြန်မာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရေလောင်းဓလေ့တို့ ပေါင်းစည်းသွားကာ ယနေ့တိုင် တည်တံ့နေသော မြန်မာတို့၏ အတာသင်္ကြန် ကိုယ်ပိုင်အမှတ်လက္ခဏာ အဖြစ် သမိုင်းပိတ်ကားပေါ်တွင် အခိုင်အမာ နေရာယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="culture-heritage">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> အနှစ်ချုပ်အားဖြင့် ပုဂံခေတ်သည် သင်္ကြန်ပွဲတော်ကို စာဖြင့် ရေးထိုးသည့် ကျောက်စာမှတ်တမ်း၊ ရေပက်ကစားသည့် ရာဇဝင်မှတ်တမ်း နှင့် စနစ်တကျ တွက်ချက်သည့် နက္ခတ်ဗေဒမှတ်တမ်း ဟူသော ကဏ္ဍစုံမှ အစောဆုံး တည်ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ရှေးကတည်းကပင် ကျင်းပခဲ့သည့် မူလရေသဘင် နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ဆိုနိုင်ပေသည်။ <ref name="aung-hla-thein-2012">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012, p. 45.</ref> <ref name="sai-aung-tun-1998">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> === ဒဏ္ဍာရီလာအယူအဆ === [[သိကြားမင်း]]နှင့် [[ဗြဟ္မာ|ဗြဟ္မာမင်း]]တို့ အလောင်းအစားပြုရာတွင် ဗြဟ္မာမင်းရှုံး၍ ဦးခေါင်းဖြတ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုဦးခေါင်းကြီး မြေသို့ကျလျှင် မီးလောင်မည်၊ ရေထဲကျလျှင် ပင်လယ်ခမ်းမည် ဖြစ်သောကြောင့် နတ်သမီး ၇ ဖော်က တစ်ဦးလျှင် တစ်နှစ်စီ အလှည့်ကျ ထိန်းသိမ်းရသည်။ တစ်ဦးမှ တစ်ဦးသို့ အလွှဲအပြောင်းပြုလုပ်သည့် အချိန်ကို "သင်္ကြန်" ဟု သတ်မှတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာဦးကာလ၊ လူတို့၏အသိပညာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒပညာရပ်များ ထွန်းကားစအချိန်က ဖြစ်ပါသည်။ ထိုစဉ်က ဗြဟ္မာ့ပြည်တွင် ကပိလဗြဟ္မာ ဟူသော ဗြဟ္မာကြီးတစ်ဦး ရှိလေသည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီးသည် သူ၏ အသိပညာအပေါ် အလွန်မာန်တက်ပြီး ဘယ်သူမှ မဖြေနိုင်သော ပဟေဠိများကို မေးမြန်းလေ့ရှိသည်။ တစ်နေ့တွင် ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အရှင်သခင် သိကြားမင်း နှင့် တွေ့ဆုံကာ အလောင်းအစားတစ်ခု ပြုလုပ်လေတော့သည်။ "အို... သိကြားမင်း၊ လူသားတို့အတွက် တစ်နေ့တာရဲ့ မင်္ဂလာဟာ ဘယ်နေရာမှာ ရှိသလဲ။ အဖြေကို ခုနစ်ရက်အတွင်း မဖြေနိုင်ရင် မင်းရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါ့ထံ အဖြတ်ခံရမယ်။ အကယ်၍ မင်းဖြေနိုင်ရင်တော့ ငါ့ရဲ့ ဦးခေါင်းကို ငါကိုယ်တိုင် ဖြတ်ပေးမယ်။" သိကြားမင်းသည် နတ်ပညာဖြင့် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေကို ချက်ချင်းမရခဲ့ပေ။ ခြောက်ရက်တိုင်တိုင် စဉ်းစားသော်လည်း အဖြေက ပဟေဠိဖြစ်နေဆဲ။ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့တွင် စိတ်ပျက်အားလျော်စွာဖြင့် သိကြားမင်းသည် သစ်ပင်ကြီးတစ်ပင်အောက်၌ နားနေစဉ် အထက်ရှိ သစ်ကိုင်းပေါ်မှ ငှက်မင်းနှစ်ကောင် စကားပြောနေသည်ကို ကြားလိုက်ရသည်။ မငှက်က "မနက်ဖြန် ငါတို့ ဘာစားရမလဲ" ဟု မေးရာ၊ ဖိုငှက်က "သိကြားမင်း ရှုံးတော့မယ်၊ ဗြဟ္မာကြီးရဲ့ အသားကို စားရလိမ့်မယ်" ဟု ပြန်ပြောရင်း အဖြေကိုပါ တတွတ်တွတ် ပြောပြနေလေသည်။ ၎င်းကို ကြားလိုက်ရသော သိကြားမင်းသည် ဝမ်းသာအားရဖြင့် ဗြဟ္မာမင်းထံ ပြန်သွားကာ အဖြေကို ဤသို့ ဖြေကြားလိုက်ပါသည်။ "နံနက်ခင်းမှာ လူတို့ဟာ မျက်နှာသစ်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ မျက်နှာမှာ ရှိပါတယ်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ ကိုယ်လက်သန့်စင်ကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ရင်ဘတ်မှာ ရှိပါတယ်။ ညနေချမ်းမှာ ခြေထောက်ကို ဆေးကြောကြတဲ့အတွက် မင်္ဂလာဟာ ခြေထောက် မှာ ရှိပါတယ်။" ကပိလဗြဟ္မာကြီးသည် မိမိ၏ အရှုံးကို ဝန်ခံကာ ကတိအတိုင်း မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဓားဖြင့် ဖြတ်ချလိုက်လေသည်။ သို့သော် ပြဿနာက ထိုနေရာမှ စတော့သည်။ ထိုဗြဟ္မာကြီး၏ ဦးခေါင်းသည် အလွန်တန်ခိုးကြီးလှသဖြင့် မြေပေါ်ကျလျှင် ကမ္ဘာကြီး မီးဟုန်းဟုန်းတောက်မည်။သမုဒ္ဒရာထဲကျလျှင် ရေများ ခမ်းခြောက်သွားမည်။မိုးပေါ်ပစ်တင်လျှင် ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးခေါင်သွားမည်။ သမီးတော်ခုနစ်ဦးနှင့် အတာကူးချိန် သိကြားမင်းသည် ကမ္ဘာကြီး ပျက်စီးမည့်ဘေးမှ ကယ်တင်ရန် ကပိလဗြဟ္မာမင်း၏ သမီးတော် ခုနစ်ဦးကို ဆင့်ခေါ်လိုက်သည်။ ထို့နောက် ဖခင်၏ ဦးခေါင်းတော်ကို မြေပေါ်မကျစေဘဲ ဖန်ဦးအင်တုံဖြင့် လှည့်လည် ကိုင်ဆောင်စေခဲ့သည်။ သမီးတော်တစ်ဦးသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် အလှည့်ကျ ကိုင်ဆောင်ရသည်။ တစ်နှစ်ပြည့်၍ နောက်သမီးတော်တစ်ဦးထံသို့ ဦးခေါင်းတော်ကို လွှဲပြောင်းပေးသည့် အခိုက်အတန့်ကို "သင်္ကန္တ" သို့မဟုတ် "သင်္ကြန်" ဟု ခေါ်ဆိုကြလေသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်ဟောင်းမှ နှစ်သစ်သို့ ကူးပြောင်းခြင်းပင် ဖြစ်ပါသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီအရ သင်္ကြန်ကာလအတွင်း သိကြားမင်းသည် လူ့ပြည်သို့ ဆင်းသက်လာပြီး လူတို့၏ ကောင်းမှု၊ မကောင်းမှုများကို စစ်ဆေးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ကောင်းမှုလုပ်သူများကို ရွှေပေလွှာ ထက်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။မကောင်းမှုလုပ်သူများကို ခွေးသားရေပုရပိုက် ပေါ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာတို့သည် သိကြားမင်းဆင်းလာချိန် (သင်္ကြန်ကျချိန်) မှ ပြန်တက်သွားချိန် (သင်္ကြန်တက်ချိန်) အထိ အန္တရာယ်ကင်းစေရန် အတာအိုးများ ထိုးကြပြီး၊ မကောင်းမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကာ ကုသိုလ်ယူရင်း ရေပက်ကစားကြခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ === နက္ခတ်ဗေဒင်ဆိုင်ရာ အယူအဆ === မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ရက် သတ်မှတ်ရန်အတွက် အသုံးပြုသော သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်း သည် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရှာဖွေရာ၌ "မဇ္ဈိမ" နှင့် "သဖုဋ" ဟူသော အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် တွက်ချက်သည်။ ၎င်းစနစ်သည် နေမင်း၏ အသွားနှုန်း မမှန်မှုကို Trigonometry ပညာရပ်ဖြင့် ဖြေရှင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ကမ္ဘာဗဟိုပြုစနစ်အရ နေမင်းသည် စက်ဝိုင်းပုံလမ်းကြောင်းအတိုင်း တစ်သမတ်တည်း သွားနေသည်ဟု ယူဆကာ ၎င်း၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာ ကို ရှာဖွေရသည်။အဟောဂဏသည် ကမ္ဘာဦးအစ (သို့မဟုတ် ခေတ်တစ်ခု၏အစ) မှ ယနေ့အထိ ကုန်လွန်ခဲ့သော စုစုပေါင်း ရက်အရေအတွက်ကို ဦးစွာတွက်ချက်သည်။<ref name="burmese-cal">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂၊ နှာ-၄၅-၅၀။</ref> ၎င်းရက်အရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ နေမင်း၏ ပျမ်းမျှသွားနှုန်းဖြင့် မြှောက်ကာ ရာသီစက်ဝန်း၏ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ရှာဖွေသည်။ ဤကျမ်းအရ နေမင်းသည် တစ်နှစ်လျှင် ၃၆၅ ရက်၊ ၁၅ နာရီ၊ ၃၁ မိနစ်၊ ၃၁.၄ စက္ကန့် ကြာမြင့်စွာ သွားလာသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။ နေမင်းသည် ကမ္ဘာကို ပတ်ရာတွင် ဘဲဥပုံလမ်းကြောင်း အတိုင်း သွားသောကြောင့် အချို့နေရာတွင် မြန်၍ အချို့နေရာတွင် နှေးသည်။ ထိုသို့ ပျမ်းမျှတည်နေရာနှင့် အမှန်တကယ်ရှိနေသော တည်နေရာ ခြားနားချက်ကို "မန္ဒဖလ" ဟု ခေါ်သည်။မန္ဒဥစ္စ ကို နေမင်းနှင့် ကမ္ဘာ အကွာဆုံးအမှတ်ကို သူရိယသိဒ္ဓန္တတွင် မိဿရာသီ၏ ၇၈ ဒီဂရီ၌ ကိန်းသေထား၍ တွက်ချက်သည်။<ref name="suryasiddhanta-translation">Burgess, Ebenezer, "Translation of the Surya-Siddhanta: A Text-book of Hindu Astronomy", 1860.</ref>သဖုဋတွက်ချက်ပုံမှာ နေ၏ ပျမ်းမျှတည်နေရာမှ မန္ဒဥစ္စကို နှုတ်၍ ရလာသော ကိန်းကို Sine function (Jya) သုံးကာ တွက်ချက်ရရှိသော အဖြေကို ပျမ်းမျှတည်နေရာတွင် ပေါင်းခြင်း သို့မဟုတ် နှုတ်ခြင်းဖြင့် "သဖုဋနေ" ခေါ် နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန်ကို ရရှိသည်။ နေမင်း၏ တည်နေရာအမှန် (သဖုဋနေ) သည် ၃၆၀ ဒီဂရီပြည့်၍ ၀ ဒီဂရီ (မိဿရာသီ၏ အစမှတ်) သို့ ရောက်ရှိသည့် အချိန်နာရီကို တိကျစွာ တွက်ချက်သည်။ ၎င်းအချိန်ကို "သင်္ကြန်ကျချိန်" ဟု သတ်မှတ်သည်။နက္ခတ်တာရာများ အစဉ်အမြဲ ရွေ့လျားနေမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကွာဟချက်ကို ညှိနှိုင်းရန် အယနံသကိန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ရသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာသင်္ကြန်သည် "နိရယဏ" စနစ်ကို သုံးသောကြောင့် ကြယ်တာရာများအပေါ် မူတည်၍ နေမင်း၏ အနေအထားကို တိကျစွာ သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="dr-than-tun-culture">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသို့ဖြင့် သူရိယသိဒ္ဓန္တကျမ်းသည် နေမင်း၏ သွားလာမှုကို သင်္ချာနည်းကျကျ တွက်ချက်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်၏ "အတက်၊ အကျ၊ အကြို၊ အကူး" အချိန်များကို နှစ်စဉ် လွဲချော်မှုမရှိစေရန် ထိန်းကျောင်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="sai-aung-tun">Sai Aung Tun, "History of the Myanmar Calendar and Festivals", 1998.</ref> == ကျင်းပပုံ ဓလေ့ထုံးတမ်းများ == မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်ထောင်ချီ ခိုင်မာလာခဲ့သော ဓလေ့နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာအဆုံးအမများ ပေါင်းစည်းထားသည့် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ပွဲတော်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နှစ်ဟောင်းမှ အညစ်အကြေးများကို ဆေးကြော၍ နှစ်သစ်တွင် မင်္ဂလာအပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံစေရန် ရည်ရွယ်ကျင်းပကြသည်။ [[File:Mandalay Thingyan & Myo Ma Music.jpg|thumb| မန္တလေးသင်္ကြန်ပွဲတော်ဗဟိုမဏ္ဍပ်နှင့်အတူ မြင်တွေ့ရသော မန္တလေးဂုဏ်ဆောင် မြို့မတူရိယာအသင်းအလှပြယာဉ်]] === ၁။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရေသပ္ပာယ်ခြင်း ဓလေ့ === သင်္ကြန်ကာလ၏ အဓိက အနှစ်သာရမှာ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ လူမျိုးတို့သည် သင်္ကြန်ကျသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဘုရားကျောင်းကန်များသို့ သွားရောက်၍ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်မြတ်များကို နံ့သာရည်များဖြင့် "ရေသပ္ပာယ်ခြင်း" ကို ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ကြသည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ရေကဲ့သို့ အေးမြစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ဗမာ့ကိုယ်ပိုင် ဘာသာရေး ထုံးတမ်းဖြစ်သည်။ === ၂။ ရေသဘင်နှင့် လူမှုရေး ပျော်ရွှင်မှု === မြန်မာ့ရိုးရာ ရေလောင်းခြင်းသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရန်ငြိုးပြေပျောက်စေရန်နှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု တိုးပွားစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ [[ပုဂံခေတ်]] ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ နန်းတွင်း၌ ဘုရင်နှင့် မိဖုရားများမှစ၍ ငွေဖလားများဖြင့် ရေပက်ကစားသည့် "ရေသဘင်ပွဲ" ကို စနစ်တကျ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။<ref name="glass">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး၊ ပုဂံခေတ်အပိုင်း။</ref> ဤရေလောင်းဓလေ့သည် ပူပြင်းလှသော တန်ခူးလ၏ အပူဒဏ်ကို အေးမြစေသည့်အပြင် "နှစ်ဟောင်းက အညစ်အကြေး ရေဆေးလို့စင်" ဟူသော ဗမာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုကို ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ === ၃။ သက်ကြီးပူဇော်ပွဲနှင့် ကန်တော့ခြင်း === သင်္ကြန်ကာလအတွင်း အလွန်အနှစ်သာရရှိသော ဓလေ့မှာ "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ" ဖြစ်သည်။ ရပ်ကွက်၊ ကျေးရွာအတွင်းရှိ အသက်ကြီးသူများကို ခေါင်းလျှော်ပေးခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်း ညှပ်ပေးခြင်းနှင့် အဝတ်အစားသစ်များ လဲလှယ်ပေးကာ ကန်တော့ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ လူကြီးမိဘများကို ရိုသေလေးစားတတ်သော ဗမာလူမျိုးတို့၏ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ၄။ စုပေါင်းလုပ်ဆောင်မှုနှင့် စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်း === သင်္ကြန်ကာလတွင် "မုန့်လုံးရေပေါ်" ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ဗမာတို့၏ စည်းလုံးမှုကို ဖော်ပြသည်။ တစ်အိမ်တက်ဆင်း မုန့်လုံးရေပေါ်များ ဝေငှခြင်း၊ စတုဒိသာကျွေးမွေးခြင်းတို့ဖြင့် "မရှိလျှင်ရှိသူက ပေးကမ်းခြင်း" ဟူသော စေတနာကို အခြေခံသည့် လူမှုဓလေ့ကို တွေ့မြင်နိုင်သည်။<ref name="culture">ဦးနု၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ"၊ ၁၉၆၅။</ref> === ၅။ အတာအိုးနှင့် သပြေညွန့်အမှတ်အသား === နေအိမ်တိုင်းတွင် ရေဖြည့်ထားသော အတာအိုးအတွင်း၌ "အောင်ခြင်းမင်္ဂလာ" ကို ဆောင်သည့် သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်းများကို ထိုးစိုက်ကြသည်။ ၎င်းသည် နှစ်သစ်တွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေး၍ အေးချမ်းသာယာပါစေကြောင်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူအဆဖြင့် ဆုတောင်းကြသည့် ရိုးရာသင်္ကေတ တစ်ခုဖြစ်သည်။ == မြန်မာသင်္ကြန်၏အမှတ်အသားနှင့် သင်္ကေတများ== မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် သမိုင်းစဉ်တစ်လျှောက် ယဉ်ကျေးမှုအနုပညာနှင့် ယုံကြည်မှုများ ပေါင်းစည်းရာ အခါသမယဖြစ်ပြီး၊ ပွဲတော်၏ သင်္ကေတများနှင့် အမှတ်အသားများသည်လည်း စာပေနှင့်ကဗျာလောကတွင် ခိုင်မာစွာ နေရာယူထားပါသည်။ သင်္ကြန်၏ အဓိကသင်္ကေတဖြစ်သော ပိတောက်ဖြူနှင့် ပိတောက်ဝါ တို့သည် အေးမြသော သင်္ကြန်မိုးနှင့်အတူ ပွင့်လန်းလာတတ်ပုံကို ရှေးစာဆိုတော်များကပင် တခမ်းတနား ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြရာ၊ အထူးသဖြင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုတော် ဦးကြော့၏ "တန်ခူးလေသာ၊ မိဿရာသီ၊ ပြောင်းပြီမို့၊ လောင်းလှေလှော်ခတ်၊ ရေသဘင်ဆင်ယင်ကျင်းပ..." ဟူသော ကဗျာစာသားများသည် သင်္ကြန်၏ အနှစ်သာရကို ကောင်းစွာဖော်ညွှန်းနေပါသည်။ ထို့ပြင် သင်္ကြန်၏ အမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်သော အတာအိုး အတွင်းရှိ သပြေညွန့်နှင့် အတာပန်း ၇ မျိုးကို အမှီပြု၍ "သပြေညို ရွှေဘိုပန်းက၊ လန်းရက်စည်စည်" ဟူသော စာသားများက မြန်မာတို့၏ အောင်ခြင်းမင်္ဂလာနှင့် နှစ်သစ်ကူးအောင်ပွဲကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရေပက်ကစားခြင်းသည် ပျော်ရွှင်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ရေစင်သွန်းလို့၊ အမောပြေ၊ တန်ခူးလမှာ၊ ပျော်ကြပေ" ဟူသည့်အတိုင်း တစ်ဦးပေါ်တစ်ဦး ထားရှိသည့် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမှုကို ရည်ရွယ်သည့် စင်ကြယ်ခြင်း သင်္ကေတဖြစ်သည်။ လူမှုရေးအရလည်း မုန့်လုံးရေပေါ် နှင့် သင်္ကြန်ယိမ်း တို့သည် စည်းလုံးခြင်း၏ အမှတ်အသားများဖြစ်ကြပြီး၊ မဏ္ဍပ်ထက်မှ သံချပ် သံများသည်လည်း လွတ်လပ်မှုနှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၏ ပြယုဂ်များအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။ ဤသို့ဖြင့် မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် ပိတောက်ရနံ့၊ သပြေခက်၊ အတာအိုးနှင့် ရေသဘင်ပွဲတော်ဟူသော အမှတ်အသားများဖြင့် သမိုင်းပိတ်ကားထက်တွင် ကဗျာဆန်ဆန် လှပစွာ အမြစ်တွယ်နေသော အမျိုးသားရေး သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းနှင့် စာပေအထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေပါသည်။ == ဒေသန္တရ ဆက်စပ်မှု == [[File:Rakhine Thingyan 2011.jpeg | thumb | မြန်မာနှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော်၌ ရေကစားနေကြပုံ (ရန်ကုန်မြို့၊ ၁၃ ဧပြီ ၂၀၁၁)]] မြန်မာနိုင်ငံအပြင် မြန်မာ [[မြန်မာ သက္ကရာဇ်|ကောဇာသက္ကရာဇ်]]ကို ၁၉ ရာစုအလယ်ပိုင်းအထိ ဆက်ခံအသုံးပြုခဲ့ကြသော [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]] (ဆုန်ကရန်)၊ [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]] (ပီမိုင်)၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]] (Chaul Chnam Thmey) နှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ယူနန်ပြည်နယ်]]ရှိ ရှမ်း/တိုင်နွယ်ဖွားများတွင်လည်း အလားတူ နှစ်သစ်ကူး ရေသဘင်ပွဲတော်များကို ဒေသန္တရအမည်အသီးသီးဖြင့် ကျင်းပကြသည်။ မြန်မာ့အတာသင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင် (ရှမ်း) နွယ်ဖွားများနှင့် ခမာယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားရာ ဒေသများသို့ ဗြဟ္မဏ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုနှင့် ရေသဘင်ဓလေ့များ ပျံ့နှံ့ရာတွင် အဓိက အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။ သမိုင်းအထောက်အထားများအရ [[ပုဂံခေတ်]] အင်ပါယာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်တွင် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ်တွက်ချက်ပုံနှင့် သင်္ကြန်ကျင်းပပုံ ဓလေ့များသည် အိမ်နီးချင်း ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) နှင့် လာအိုဒေသများအပေါ် အဓိက လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။<ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံအများအပြားသည် မြန်မာတို့၏ သက္ကရာဇ် (จุลศักราช ၊ ចុល្លសករាជ ၊ Chula Sakarat) ကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ရုံးသုံးအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ နေ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံ၍ သင်္ကြန်ကျရောက်သည့် ရက်စွဲများကို တွက်ချက်သည့် မြန်မာ့နက္ခတ်ဗေဒ စနစ်သည် ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့၏ ဆုန်ကရန် ရက်စွဲ သတ်မှတ်ချက်အပေါ် တိုက်ရိုက် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် ဒေသတွင်း နှစ်သစ်ကူး ပွဲတော်များ၏ အချိန်ရက်စွဲ သတ်မှတ်ရာတွင် "စံနှုန်း" တစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="calendar">ဖိုးလတ်၊ "မြန်မာ့သက္ကရာဇ်သမိုင်း"၊ ၁၉၆၂။</ref> ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်များအား ရေသပ္ပာယ်ခြင်းနှင့် လူသားအချင်းချင်း မေတ္တာစိတ္တဇဖြင့် ရေစင်သွန်းလောင်းသည့် ဓလေ့သည် မြန်မာပြည်မှတစ်ဆင့် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ နိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုဂံခေတ် ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများတွင် တွေ့ရသည့် စနစ်တကျ ရေပက်ကစားသည့် ဓလေ့သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစောဆုံး ရေသဘင်ပုံစံများအနက် တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ နောင်တွင် ယိုးဒယားနှင့် လာအိုတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန် ရေသဘင်ပွဲများအဖြစ်သို့ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။<ref name="ancestry">Sai Aung Tun, "The History of Myanmar Calendar", 1998.</ref> မြန်မာ့သင်္ကြန်၌ တွေ့ရသော "သက်ကြီးပူဇော်ပွဲ"၊ "ငါးလွှတ်ပွဲ" (ဇီဝိတဒါန) နှင့် "မုန့်လုံးရေပေါ်" အပါအဝင် စုပေါင်းဒါနပြုလုပ်သည့် ဓလေ့များကို အရှေ့တောင်အာရှ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင်လည်း ဆင်တူယိုးမှား တွေ့ရှိရသည်။ ဤသည်မှာ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြဟ္မဏဝါဒမှ ဆင်းသက်လာသော အယူအဆများကို ဒေသစရိုက်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ရှေ့မှ ပုံဖော်ပေးခဲ့ပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဒေသတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့စီးဝင်သွားခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာသော အထောက်အထားများက ညွှန်ပြနေသည်။<ref name="ritual">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> ထို့ကြောင့် မြန်မာ့သင်္ကြန်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၏ နှစ်သစ်ကူး ယဉ်ကျေးမှု ကွင်းဆက်တွင် အဓိက အစပြုရာ ဗဟိုချက်အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး၊ နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ တိကျမှုနှင့် ရေလောင်းဓလေ့၏ အနှစ်သာရတို့ကြောင့် ဒေသတွင်း နိုင်ငံများ၏ သင်္ကြန်ပွဲတော်များအပေါ် ယနေ့တိုင် ဩဇာသက်ရောက်နေဆဲ ဖြစ်သည်။ == မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သင်္ကြန် == မြန်မာတို့၏ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်သည် ရေကစားခြင်းမျှတင်မကဘဲ မြန်မာ့ဂီတ၊ ကဗျာစာပေ၊ အနုသုခုမနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သင်္ကေတများ စည်းဝါးကျစွာ ပေါင်းစည်းဖြစ်တည်နေသည့် ယဉ်ကျေးမှု အမှတ်အသားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <ref name="dr-than-tun">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုသမိုင်း"၊ ၂၀၀၂။</ref> ရှေးယခင် ပုဂံနှင့် အင်းဝခေတ် နန်းတွင်း ရေသဘင်ပွဲများတွင် ဘုရင်နှင့် နန်းတွင်းသူ နန်းတွင်းသားများ စနစ်တကျ ရေစင်းသွန်းလောင်း ကစားခဲ့ကြသော်လည်း ယနေ့တွေ့မြင်ရသော သင်္ကြန်ယိမ်းအက ပုံစံမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းနှင့် ကိုလိုနီခေတ်အတွင်း တဖြည်းဖြည်း မန္တလေးမြို့တော်မှတစ်ဆင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="aung-hla-thein">Aung Hla Thein, "The Evolution of Myanmar Traditional Festivals", 2012.</ref> မန္တလေးမြို့ရှိ "မြို့မဂီတအသင်း" ကဲ့သို့သော ရိုးရာသံစုံတီးဝိုင်းများနှင့်အတူ သင်္ကြန်အလှပြယာဉ်များ အပေါ်တွင် အမျိုးသမီးငယ်များက ဝတ်စုံတူညီစွာ ဝတ်ဆင်၍ သီချင်းအလိုက် ညီညာစွာ ကပြသည့် "ယိမ်းအက" ဓလေ့ စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ သင်္ကြန်အကသည် မြန်မာ့ရိုးရာ ကဘိလပ်အက၏ အခြေခံခြေလှမ်းများ၊ လက်ဟန်များကို မြူးကြွသော သံစဉ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ထားပြီး ညီညွတ်မှု၊ လန်းဆန်းမှုနှင့် နှစ်သစ်၏ ပျော်ရွှင်မှုကို ဖော်ပြသည့် ယဉ်ကျေးမှုပြယုဂ် တစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="myan-encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၀)၊ "သင်္ကြန်"။</ref> မန္တလေး သင်္ကြန်ယဉ်ကျေးမှုတွင် "မြို့မအသင်း၏ ငွေငန်းအလှပြယာဉ်" သည် သင်္ကြန်ဂီတနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၏ ဝိညာဉ်သဖွယ် ထင်ရှားသည်။ မြို့မအသင်းသည် ၁၉၂၅ ခုနှစ်မှစ၍ ငွေငန်းရုပ်တု တင်ဆောင်ထားသော အလှပြယာဉ်ဖြင့် မန္တလေးမြို့ပတ်၍ သင်္ကြန်တေးသီချင်းများ၊ ယိမ်းအကများဖြင့် ဖျော်ဖြေခဲ့ရာမှ "ငွေငန်း" သည် သင်္ကြန်ပွဲ၏ အထင်ကရ အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="myan-encyclopedia" /> == သင်္ကြန်ဖွဲ့ စာပေနှင့် သီချင်းများ == === ၁။ ကဗျာနှင့် စာပေ === ရှေးခေတ် စာဆိုတော်ကြီးများ၏ အတိုထွာဖွဲ့နွဲ့မှုများအနက် အင်းဝခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ် စာဆိုများက တန်ခူးလနှင့် သင်္ကြန်အလှကို ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြသည်။ > ဦးပုန်း - တန်ခူးလဘဝဂ်ဖွဲ့ ကဗျာ > "နွေဦးကာလ၊ မြူတလင်းမှာ၊ ပိတောက်ရွှေဝါ၊ ပွင့်စပြုပြီ..." <ref name="pho-lat" /> > မဟာဂီတနှင့် ရှေးဟောင်း ပျို့၊ ကဗျာများတွင်လည်း တန်ခူးလ၏ သင်္ကြန်တော်ခေါ်ပုံ၊ မဟာသင်္ကြန်ကျချိန် နတ်မင်းကြီးများ ဆင်းသက်ပုံတို့ကို အနုပညာမြောက်စွာ ထည့်သွင်းဖွဲ့နွဲ့ခဲ့ကြသည်။ === ၂။ ထင်ရှားသော သင်္ကြန်သီချင်းများ === မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ဝိညာဉ်ကို ထိန်းသိမ်းပေးထားသည်မှာ ခေတ်အဆက်ဆက် ပေါ်ထွက်ခဲ့သော အမြဲထာဝရ သင်္ကြန်တေးသီချင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ "မြူမှောင်ဝေကင်း" (မြို့မငွေငန်းတေး)ကို မြို့မဆရာငြိမ်း ရေးစပ်ခဲ့သော ဤသီချင်းသည် သင်္ကြန်၏ မူလရိုးရာသံစဉ်ကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ "ရွှေမန်းတောင်ရိပ်ခို" ဆရာမြို့မငြိမ်း၏ လက်ရာဖြစ်ပြီး သင်္ကြန်ရောက်တိုင်း မြန်မာပြည်အနှံ့ ကြားရမြဲဖြစ်သော သင်္ကြန်သီချင်းများ၏ အထွတ်အထိပ် ဖြစ်သည်။"သင်္ကြန်မိုး" သီချင်းများသည်လည်း ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ကူးခဲ့သည့် "သင်္ကြန်မိုး" ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားမှ တေးသီချင်းများ (ဂီတလုလင် မောင်ကိုကို၏ လက်ရာများ) သည် ယနေ့ထက်ထိ သင်္ကြန်၏ အမှတ်တသားအဖြစ် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ <ref name="film-history">မြန်မာ့ရုပ်ရှင် သမိုင်းအကျဉ်း၊ ၁၉၉၀။</ref> == ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ် == မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို [[ယူနက်စကို]]၏ လူသားမျိုးနွယ်ဆိုင်ရာ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ပါဝင်နိုင်ရေးအတွက် အဆိုပြုစာတွဲကို ယူနက်စကို ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ကော်မတီထံ [[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]က ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၄ ရက်တွင် ပေးပို့တင်သွင်းသည်။၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်တွင် ပါရာဂွေးနိုင်ငံ၊ အာဆွန်စီယွန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် (၁၉)ကြိမ်မြောက် ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ညီလာခံက “မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်”ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်စာရင်းတွင်ထည့်သွင်းကြောင်းတရားဝင် ဆုံးဖြတ်အတည်ပြုကြေညာခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သင်္ကြန်ပွဲတော်သည်မြန်မာတို့အတွက်ဂုဏ်ယူစရာကောင်းသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/mnmaariuraa-ncsckuu-attaasngknpaitteaakiu-kmbhaadpmaiynykemu-ameanccaarngaphc-sttmttkhnr|title=မြန်မာ့ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူး အတာသင်္ကြန်ပွဲတော်ကို ကမ္ဘာ့ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်စာရင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရ|work=Myanmar Digital News|date=5 December 2024|accessdate=22 August 2025}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{မြန်မာ့ ရာသီ}} [[Category:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ရိုးရာ ပွဲတော်များ]] [[ကဏ္ဍ:စာပေ ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] 8uz2lqyfflbfpc5u8n9ze9c2gg43psl 0 5428 1054434 1054123 2026-09-21T11:47:32Z Thandar Win (Twin) 143829 /* ဘဝနတ်ထံပျံလွန်တော်မူခြင်း */ 1054434 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ချမ်းမြေ့ဆရာတော် | image = Chanmyay Sayadaw with Mahasi Sayadaw 1979.jpg | caption = ချမ်းမြေ့ဆရာတော် (ညာဘက်) နှင့် မဟာစည်ဆရာတော် (အလယ်) တို့ကို ၁၉၇၉ ခုနှစ် ဇွန်လက အိုကန်ဟောလ် ဗုဒ္ဓဘာသာစင်တာတွင် တွေ့ရစဉ် | birth name = | other_names = | dharma_name = {{lang|my|ဇနကာဘိဝံသ}} | birth_date = {{Birth date|1928|07|24|df=y}} | birth_place = [[တောင်တွင်းကြီးမြို့နယ်|တောင်တွင်းကြီးမြို့]]၊ [[မကွေးတိုင်းဒေသကြီး|မကွေးတိုင်း]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | death_date = {{Death date and age|2026|9|19|1928|7|24|df=yes}} | death_place = [[ရန်ကုန်မြို့]] | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | school = [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ|ထေရဝါဒ]] | lineage = မဟာစည် | title = [[ဆရာတော်]] | location = [[ရန်ကုန်မြို့]] | education = | occupation = | teacher = [[မဟာစည်ဆရာတော်]] | reincarnation_of = | predecessor = | successor = | students = | spouse = | partner = | children = | website = {{URL|chanmyaysayadaw.org}} }} '''ချမ်းမြေ့ဆရာတော် အရှင်ဇနကာဘိဝံသ''' (၂၄ ဇူလိုင် ၁၉၂၈ - ၁၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆) သည် ကမ္ဘာကျော် မြန်မာနိုင်ငံသား ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကမ္မဋ္ဌာနာစရိယ ဆရာတော်တစ်ပါး ဖြစ်ပြီး မဟာစည်ဆရာတော်၏ ထင်ရှားသော တပည့်ရင်း တစ်ပါးလည်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသာမက နိုင်ငံတကာသို့ပါ ထေရဝါဒ ဝိပဿနာတရားများကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဟောပြောပြသခဲ့ကာ ထင်ရှားသည့် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2026-09-19 |title=စက်တင်ဘာ ၁၉ ရက် သတင်းများ အနှစ်ချုပ် - ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ ခေါင်းဆောင်ရွေးချယ်မှု ဦးသန်းရွှေရဲ့ လူဟောင်းတွေ ဦးဆောင် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cq20v8dldgmxo |access-date=2026-09-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}</ref> == ဆရာတော် လောင်းလျာဘဝ == ၁၂၉၀ ပြည့်နှစ်၊ ဝါခေါင်လဆန်း ၈ ရက် (၁၉၂၈ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်) အင်္ဂါနေ့တွင် ခမည်းတော် ဦးဖြူမင်းနှင့် မယ်တော် ဒေါ်ရွှေရည်တို့က ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ဇာတိမှာ တောင်တွင်းကြီးမြို့၊ ပျဉ်းမရွာ ဖြစ်ပြီး ပျဉ်းမရွာရှိ အစိုးရမူလတန်းကျောင်း၌ စတုတ္ထတန်း အောင်မြင်ပြီးနောက် တောင်တွင်းကြီးမြို့၊ တောရဗိမာန်ကျောင်း၌ ဆက်လက် ပညာဆည်းပူးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Dhamma e-Book written by Chan Myay Sayadaw Ashin Janaka Bhivamsa |url=https://www.dhammadownload.com/ChanMyaySayaDaw-Ashin-Janakabhivamsa-eBookInMyanmar.htm |access-date=2026-09-19 |website=www.dhammadownload.com}}</ref> == ကိုယ်ရေးဖြစ်စဉ် == ၁၃ဝ၉ ခုနှစ် တန်ဆောင်မုန်း လပြည့်နေ့တွင် တောရဟန်း ဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တပဒုမကို ဥပဇ္ဈာယ် ပြု၍ တောင်တွင်းကြီးမြို့ ရွှေအင်းတောင် ဘုရား အတွင်းရှိ ခဏ္ဍသိမ်၌ ရဟန်း အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့ မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ တိုက်သစ် စည်ရှင် ဆရာတော်ကြီးများ ထံ၌ ပရိယတ္တိ စာပေများကို သင်ကြားခဲ့သည်။ အစိုးရ သာသနဓဇသီရိပဝရဓမ္မာ စရိယ၊ မန္တလေး သကျသီဟပရိယတ္တိသာသနဟိတဓမ္မာစရိယ ဘွဲ့များ ရရှိခဲ့သည်။ လန်ဒန် စာမေးပွဲများ ကိုလည်း အောင်မြင် ခဲ့သည်။ မန္တလေး မဟာဝိသုဒ္ဓါရုံတိုက်သစ်၌ စာချကထိက အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Insight Meditation: Biography of Chanmyay Sayadaw |url=https://www.buddhanet.net/janaka/ |access-date=2026-09-19 |website=buddhanet.net |language=en-US}}</ref> အာရှ၊ ဥရောပ၊ အမေရိကတိုက် နိုင်ငံပေါင်း (၂ဝ) ခန့်သို့ သာသနာပြု ခရီး အဖြစ် လှည့်လည် ကြွတော်မူခြင်း၊ ကလေးမြို့ ခရစ်ယာန် အသင်းတော်များ ကောင်စီ၏ ပင့်လျှောက်ချက် အရ ဟောကြားခဲ့ခြင်း၊ မန္တလေး ရတနာပုံ ရိပ်သာ၊ ရန်ကုန် မဟာစည် သာသနာ့ ရိပ်သာ၌ ပြည်တွင်း ပြည်ပ ယောဂီများအား တရားဓမ္မ ဟောပြော ပြသလျက် ရှိခြင်း စသော သာသနာပြု လုပ်ငန်း များကို ဆောင်ရွက် ခဲ့သည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် [[အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနာစရိယဘွဲ့တံဆိပ်တော်|အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနာစရိယ]] ဘွဲ့၊ ၂၀၀၉ခုနှစ်တွင် [[အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက]] ဘွဲ့တို့ကို ရရှိခဲ့သည်။ == ချမ်းမြေ့ ဆရာတော် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သော စာအုပ်များ == {{columns-list| # ကံနှင့် တမလွန်ဘဝ - ၁၉၉၄ ခုနှစ် # ချမ်းမြေ့ မင်္ဂလာ သင်စရာ - ၁၉၈၉ ခုနှစ် # ချမ်းမြေ့ သာသနာတော် လျှောက်စာတမ်း - ၁၉၈၇ ခုနှစ် # ချမ်းမြေ့ အခြေပျိုး ဗုဒ္ဓသာသနာ - ၁၉၉၅ ခုနှစ် # ဂုဏ်တော် ဘုရား ရှိခိုးနှင့် သိမှတ်ဖွယ်ရာ အထွေထွေ - ၁၉၄၄ ခုနှစ် # ဆင်းရဲငြိမ်းအေး ချမ်းသာရေး တရားတော် - ၁၉၉၄ ခုနှစ် # တတိယ အကြိမ် ဓမ္မခရီး - # တက္ကသိုလ် ဓမ္မသဘင် - ၁၉၈၅ ခုနှစ် # ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ချမ်းသာရေး တရားတော်များ - ၁၉၉ဝ ပြည့်နှစ် # ယောဂီသိဖွယ် အသွယ်သွယ် - # လူငယ်သင် ချမ်းမြေ့ အခြေပျိုး ဗုဒ္ဓဘာသာ # လှူကထိန် သင်္ကန်းနှင့် မဂ်လမ်း - ၁၉၈၄ ခုနှစ် # အနောက်တိုင်းမှ ဘဝ ပြဿနာ # အသံလွှင့် တရားတော်များ # Ordination Procedure and Some rules of Vinaya. # Vipassana Meditation # Vipassana Meditation Guilddiness }} == ဘဝနတ်ထံပျံလွန်တော်မူခြင်း == ရန်ကုန်မြို့၊ မရမ်းကုန်းမြို့နယ်၊ ကမ္ဘာအေးဘုရားလမ်းရှိ ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓသာသနာပြု ချမ်းမြေ့ရိပ်သာကျောင်း၏ ဦးစီးပဓာနာနနာယက ချမ်းမြေ့ဆရာတော်ကြီး အရှင်ဇနကာဘိဝံသသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၉ ရက် နံနက် ၁၁ နာရီ ၄၅ မိနစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့ရှိ Grandhantha International Hospital ၌ ခန္ဓာဝန်ချ၍ ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပျံလွန်တော်မူချိန်တွင် ဆရာတော်ကြီးသည် သက်တော် ၉၉ နှစ်၊ ဝါတော် ၇၉ ဝါ ရှိပြီဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=ချမ်း​မြေ့ရိပ်သာ ဆရာ​တော်ကြီး အရှင်ဇနကာဘိဝံသ ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်​တော်မူ |url=https://news-eleven.com/article/315236 |access-date=2026-09-19 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}</ref> == ကိုးကား == * နှစ်ဆယ် ရာစု မြန်မာ စာရေး ဆရာများနှင့် စာစု စာရင်း၊ ပြန်ကြားရေးနှင့် ပြည်သူ့ ဆက်ဆံရေး ဦးစီးဌာန (ရုံးချုပ်) စာတည်းအဖွဲ့၊ ပညာရွှေတောင် စာအုပ်တိုက်၊ ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ၊ ပထမအကြိမ်။ {{DEFAULTSORT:ဇ|အရှင်ဇနကာ ဘိဝံသ}} [[ကဏ္ဍ:၁၉၂၀ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆ ကွယ်လွန်သူများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ ရဟန်း စာဆိုတော်များ]] [[Category:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]] 9ffhsfq2r8ivevttxn5yzmrl2az74r4 0 8964 1054396 949287 2026-09-21T07:04:33Z CommonsDelinker 115 Removing [[:c:File:Uttama.jpg|Uttama.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Minorax|Minorax]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by 咽頭べさ|]]. 1054396 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox religious biography | background = #FFD068 | color = black | name = Sayadaw U Ottama | native_name = ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ | image = Ven.Ottama.png | caption = | birth_name = ပေါ်ထွန်းအောင် | alias = | dharma name = ဥတ္တမ | birth_date = ၂၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၈၇၉ <br/> ပြာသို လပြည့်ကျော် ၁ ရက်၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၄၁ ခုနှစ်။ | birth_place = ရူပရပ်၊ စစ်တွေ၊ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ [[ကိုလိုနီခေတ်|ဗြိတိသျှဘားမား]]။ | death_date = {{Death date and age|1939|09|09|1879|12|28|df=y}} <br/> မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၀၁ ဝါခေါင်လပြည့်ကျော် ၁၁ ရက်။ | death_place = [[ရန်ကုန်]]၊ ပဲခူးတိုင်း၊ [[ကိုလိုနီခေတ်|ဗြိတိသျှဘားမား]]။ | nationality = [[မြန်မာ]]/[[ရခိုင်လူမျိုး|ရခိုင်]] | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | school = [[ထေရဝါဒ]] | lineage = | title = [[ဆရာတော်]] | location = [[ရွှေစေတီ_ဘုန်းကြီးကျောင်း|ရွှေစေတီကျောင်း]]၊ [[စစ်တွေ]] | education = | occupation = [[ရဟန်း]] | teacher = | predecessor = | successor = | students = | website = }} '''ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ''' သည် မြန်မာအမျိုးသား ဝံသာနုများအား အမျိုးသားစိတ်ဓာတ် ရင့်သန်စေရန် ပထမဆုံး နိုင်ငံရေးမျက်စိ ဖွင့်ပေး ခဲ့သော လွတ်လပ်ရေး မီးရှုးတန်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်သည် သူ့တစ်သက်တာလုံးတွင် မြန်မာအမျိုးသား အမျိုးသမီးများကို နိုင်ငံရေး အသိစိတ်ဓာတ် နိုးကြားစေရန်နှင့် တိုင်းတစ်ပါးအုပ်ချုပ်မှုအောက်မှ လွတ်မြောက်၍ လွတ်လပ်ရေးရရှိရန် ဆောင်ရွက် ကြိုးပမ်းသွားခဲ့လေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ပထမဆုံး အကျဉ်းချခံရသည့် နိုင်ငံရေးသမားမှာ ဦးဥတ္တမ ပင်ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်သည် [[ရခိုင်လူမျိုး]] ဖြစ်သည်။ == ငယ်ဘဝ == ဆရာတော် အသျှင်ဦးဥတ္တမအား [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်တွေမြို့]]၊ ရူပရပ် အဖ ဦးစံမြ၊ အမိ ဒေါ် အောင်ကြွဖြူတို့မှ ၁၈၇၉ ခု၊ ဒီဇင်ဘာလ (၂၈) ရက်၊ (၁၂၄၁ ခု ပြာသိုလပြည့် ကျော် ၂ ရက်) တနင်္ဂနွေနေ့တွင်<ref>''[http://bcjpvideonetwork6.blogspot.com/2010/09/blog-post_9046.html?m=1]'', နယ်ချဲ့တို့အား တော်လှန်ခဲ့သော ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ</ref>ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မွေးချင်းများမှာ ပေါ်ထွန်းအောင်၊ ကျော်ထွန်းအောင်၊ မအိမ်စိုး တို့ဖြစ်သည်။ သားအကြီးဆုံး ပေါ်ထွန်းအောင်မှာ အသျှင်ဦးဥတ္တမ လောင်းလျာပင်ဖြစ်သည်။ ညီဖြစ်သူ ကျော်ထွန်းအောင် သည် နောင်အခါတွင် "ရှင်အရိယ" ဟူသော ဘွဲ့ဖြင့် ရဟန်းဖြစ်တော်မူသည်။ ပေါ်ထွန်းအောင် (၉)နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ညီဖြစ်သူ ကျော်ထွန်းအောင်မှာ (၆)နှစ်အရွယ် ရှိသည်။ ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက် အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြား လို၍ မိဘများကို ပူဆာကြရာ မရသဖြင့် အိမ်မှ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။ မိဘများလိုက်ရှာကြရာ (၁၅)ရက်ခန့်ကြာမှ သစ်ပင်တစ်ပင်အောက်၌ ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက်ကို ပြန်တွေ့သည်။<ref>''[http://www.wanlarkf.com/2011/12/blog-post_31.html?m=1]{{Dead link|date=January 2021 }}'',ဦးဥတ္တမ</ref> မိဘများက ကလေးနှစ်ယောက် ဆန္ဒပြည့်ဝအောင် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ နှစ်ဘာသာသင်ကျောင်းသို့ ပို့ဆောင် အပ်နှံကြသည်။ ကျောင်းအပ်သည့်အခါ ထုံးစံအတိုင်း သူငယ်တန်းတွင် ထားလေရာ ပေါ်ထွန်းအောင်က သူ့ကို တတိယတန်းတွင် ထားခွင့်ပြုရန် ပြောဆိုသည်။ ဆရာကြီးက အရည်အချင်းကို သိလို၍ တတိယတန်း ဖတ်စာကို ဖတ်ခိုင်းလေသည်။ ပေါ်ထွန်းအောင်က အထစ်အငေါ့မရှိ ဒိုးဒိုးဒေါက်ဒေါက် ဖတ်ပြလိုက်ရာ ဆရာကြီးမှာ အံ့ဩသွားသည်။ ကျောင်းမနေသေးဘဲ ဖတ်ပြနိုင်ခြင်းမှာ အိမ်နီးချင်း သူငယ်ချင်းများထံမှ ကြိုတင်သင်ကြားထားခြင်း ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပေါ်ထွန်းအောင် ကြိုတင်သင်ကြားထားခြင်းကို သူ၏မိဘများပင် မသိဟု ဆိုသည်။ ကျောင်းအုပ် ဆရာကြီးက ပေါ်ထွန်းအောင်အား ဒုတိယတန်းတွင် နေခွင့်ပြုခဲ့သည်။ ကျောင်းနေ၍ (၂)နှစ်မျှ ကြာသောအခါ ပေါ်ထွန်းအောင် ပဉ္စမတန်းရောက်ပြီး ညီကျော်ထွန်းအောင် စတုတ္ထတန်းသို့ ရောက်သည်။ အတန်းတင်စာမေးပွဲ ပြီးဆုံးသောအခါ ပေါ်ထွန်းအောင်မှာ ဒုတိယပညာသင်ဆုကို အင်္ဂလိပ် မျက်နှာဖြူ ရခိုင်တိုင်းမင်းကြီးကိုယ်တိုင် ကြွရောက်ဆုချီးမြှင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပေါ်ထွန်းအောင်မှာ ဆုကိုယူသော်လည်း ဝမ်းသာမှု မရှိခဲ့ချေ။ ညီကိုခေါ်၍ စစ်တွေမြို့ ကမ်းနားဘက်သို့ ထွက်သွားကြသည်။ ကမ်းနားသို့ရောက်သောအခါ ရရှိခဲ့သော ဆုကို ချိုးဖဲ့ဆုတ်ဖြဲပြီး ကုလားတန်မြစ်ထဲသို့ ပစ်ချလိုက်သည်။ ဤသို့ ပစ်ချပြီးသောအခါ ပေါ်ထွန်းအောင်က ညီဖြစ်သူအား "ဒီမှာ ငါ့ညီ၊ ဆုယူရင် ပထမဆုကိုသာယူ၊ ဒုတိယတို့၊ တတိယတို့ဆိုရင် ဘယ်တော့မှ မယူနဲ့"ဟု ဆိုလေသည်။ ပေါ်ထွန်းအောင်တို့ ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက် အတန်းတွင် ပညာသင်ကြားနေစဉ် အင်္ဂလိပ်ခရစ်ယာန်ဘုန်းတော်ကြီး တစ်ပါးက မွေးစားလိုသော်လည်း မိဘများက မထည့်၍ ကာလကတ္တားသို့ မလိုက်ခဲ့ရပေ။ ပေါ်ထွန်းအောင်မှာ တိုင်းတစ်ပါးတွင် ပညာသင်လိုစိတ်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဖခင်ဖြစ်သူအား "ဖေဖေ မေမေတို့ မလွှတ်ပေမယ့် တစ်နေ့ကျ ကျွန်တော် ထွက်ပြေးပြီး နိုင်ငံခြားမှာ ပညာသင်မှာပဲ"ဟု တစ်ခါက ပြောဖူးသည်။ (၁၃)နှစ်သားသို့ ရောက်လာသော အခါ ပေါ်ထွန်းအောင်သည် နိုင်ငံခြားသို့ ပညာသင်ကြားရေးကို အထူးအာရုံစိုက်လာသည်။ ငွေရှိလျှင် ပညာသွားသင် နိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ချက်ဖြင့် မိခင်ဘက်မှ တော်စပ်သော ဦးရီး၏ ဈေးဆိုင်တွင် ကူညီလုပ်ကိုင်ရင်း ငွေများကို စုဆောင်းခဲ့သည်။ ကြံရွယ်သည့်အတိုင်း မဖြစ်ခဲ့၍ ပေါ်ထွန်းအောင်သည် ဦးရီးထံတွင်လည်း မနေ၊ မိဘများထံသို့လည်း မပြန်ဘဲ စစ်တွေမြို့၌ ပရိယတ္တိစာပေ သင်ကြားမှုတွင် ထိုအခါက အကျော်အစောဖြစ်သော ရွှေစေတီကျောင်း ဆရာတော်ထံ သွားရောက်၍ ရှေးဦးစွာ ဖိုးသူတော်အဖြစ်ဖြင့် [[မင်္ဂလသုတ်]]မှစ၊ သဒ္ဒါရှစ်စောင်နှင့် သင်္ဂြိုဟ်ကိုးပိုင်းအထိ သင်ရိုးတန်း ကုန်အောင် သင်ယူခဲ့သည်။ (၁၆)နှစ်အရွယ်ရောက်မှ မိဘများက ရှင်သာမဏေဝတ်ပေးသဖြင့် '''ရှင်ဥတ္တမ'''ဟု တွင်သည်။ ရှင်ဥတ္တမသည် နက်နဲကျယ်ပြန့်သော ပိဋကတ်တို့ကို သင်အံလေ့ကျက်ရာဖြစ်သော ပခုက္ကူစာသင်တိုက်ကြီးတွင် သွားရောက် ပညာသင်ကြားလိုသဖြင့် လူဝတ်လဲ၍ ဓားတောင်ဆရာတော် ဦးဂန္ဓာနှင့် လိုက်သွားသည်။ == ရဟန်းခံ == ရှေးဦးစွာ မအူပင်သို့ရောက်၍ မအူပင်မှ ရန်ကုန်၊ ထိုမှ [[တောင်ငူမြို့]]သို့ ရောက်သည်။ ဦးဥတ္တမသည် တောင်ငူတွင် ရှင်သာဏေ စာပြန်ပွဲတစ်ခုကို ဝင်ရောက်ဖြေဆိုရာ ပထမရရှိခဲ့သည်။ စာတော်သည့် သတင်းကြောင့် တောင်ငူမြို့ရှိ ပစ္စည်းဥစ္စာ ပြည့်ဝသော ရှမ်းအမျိုးသမီးကြီးတစ်ဦးက သားအဖြစ် မွေးစားကာ ကာလာကတ္တား မြို့သို့ပို့၍ ပညာသင်ကြားစေသည်။ ကာလကတ္တားမြို့တွင် သုံးနှစ်ခန့်နေပြီး အင်္ဂလိပ်ဘာသာ (၁၀)တန်းအဆင့်ကို အောင်မြင်ခဲ့၍ မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လာ၏။ မြန်မာပြည်သို့ ရောက်လျှင်ရောက်ချင်း [[ပခုက္ကူမြို့]]သို့သွား၍ ရေစကြို တိုက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေကျမ်းဂန်များကို ရှင်ဝတ်ဖြင့် ဆက်လက်သင်ကြားသည်။ ထိုသို့ သင်ကြားနေစဉ်ပင် ဦးဥတ္တမအား ​​​​​ဆွေမျိုးတော်သူ ဘုံဘေဘားမား ကိုယ်စားလှယ် ဦးထွန်းအောင်ကျော်က ပဉ္ဇင်းဒါယကာပြုလျက် ရဟန်းခံ ပေးသည်။ ရဟန်းခံစဉ် ဦးဥတ္တမ၏ သက်တော်မှာ (၁၉)နှစ်နှင့် (၂)လ ရှိပြီဖြစ်သည်။ ရွှေစေတီကျောင်းဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တတေဇာရာမသည် ဦးဥတ္တမ၏ ဥပဇ္ဈယ်ဆရာတော်ဖြစ်သည်။ == အိန္ဒိယတွင် လေ့လာခြင်း == အရှင်ဥတ္တမသည် ရဟန်းဝတ်နှင့်ပင် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] [[ကာလကတ္တားမြို့]]သို့ သွားပြန်သည်။ ကာလကတ္တားမြို့သို့ ရောက်ချိန်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံရေးမှာ တစ်မျိုးတစ်ဖုံပြောင်းလဲပြီး အိန္ဒိယခေါင်းဆောင်တို့ လွတ်လပ်ရေးအတွက် ထကြွနိုးကြားခိုက်နှင့် ကြုံကြိုက်နေရာ ဦးဥတ္တမလည်း နိုင်ငံရေးစွန့်စားလိုစိတ်များ ရင်တွင်း၌ တကြွကြွဖြစ်ပေါ်လာလေ၏။ အမျိုးသား စိတ်ဓာတ်လည်း အတောမသတ် ရင့်သန်ခဲ့၏။ ဦးဥတ္တမသည် အိန္ဒိယတွင်ရှိခိုက် အမျိုးသားကောလိပ်တခုတွင် ပါဠိနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေဆိုင်ရာ ဧည့်ပါမောက္ခအဖြစ် ဝင်ရောက်ဆောင်ရွက်သည်။ ယင်းသို့ ဆောင်ရွက်ရင်းဖြင့် သင်္ကရိုက်ဘာသာ၊ ဘင်္ဂါလီ၊ နာဂရီစသော ရှေးဟောင်း ဟိန္ဒူစာပေကျမ်းများကို သင်ကြားပြန်သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်နေစဉ် ဆရာဦးဥတ္တမအား ဟိန္ဒူမဟာဆပ်ဗာအသင်းကြီး၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)</ref>ထိုအသင်း ကြီး၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် အရွေးခံရဖို့ မလွယ်ပေ။ ဦးဥတ္တမသည် နာမည်ကြီး ဟိန္ဒူခေါင်းဆောင်များဖြစ်သည့် မဒရပ် ပြည်နယ်မှ နာမည်ကျော်ခေါင်းဆောင်ကြီး ပဏ္ဍိတ်မာလဗီးယားနှင့် ယှဉ်ပြိုင်အရွေးခံရာ အနိုင်ရသဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံက ဦးဥတ္တမအား သူတို့၏ ခေါင်းဆောင်ကြီးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဟိန္ဒူမဟာဆပ်ဗာအသင်းကြီးမှာ အိန္ဒိယပြည်၌ ကွန်ဂရက်အသင်းကြီးပြီးလျှင် ဒုတိယအင်အားအကြီးဆုံး အသင်းအဖွဲ့ကြီးဖြစ်သည်။ ကွန်ဂရက်အသင်းကြီးမှာ အိန္ဒိယလူမျိုးပေါင်းစုံ ပါဝင်သည့် နိုင်ငံရေးအသင်းဖြစ်ပြီး ဟိန္ဒူ မဟာဆပ်ဗာအသင်းကြီးမှာမူ ဟိန္ဒူဘာသာကိုးကွယ်ကြသူများသာ ပါဝင်သည့် ဘာသာရေးအသင်းကြီး ဖြစ်သည်။ == ဥရောပတွင် ပညာသင်ခြင်း == ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် အိန္ဒိယပြည်တွင် (၈)နှစ်ကြာမျှ နေခဲ့ပြီးနောက် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ]]သို့ ပညာသင်သွားလေသည်။ (၁၉၀၄-၀၅)၌ ဂျပန်ကဲ့သို့ နိုင်ငံငယ်လေးများက ရုရှားကဲ့သို့ နိုင်ငံကြီးတစ်နိုင်ငံကို အနိုင်ရလိုက်ကြောင်း ကြားသိရသည့်အချိန်မှစ၍ ဂျပန်ကို အတော်အထင်ကြီးသွားသည့်အလျောက် စုဆောင်းထားသောငွေနှင့် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]သို့ သွားရောက်ပညာဆည်းပူးရန် ၁၉၀၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၄) ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့မှ စင်ကာပူသို့ သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခဲ့သည်။ == ဂျပန်သို့ သွားခြင်း == ထိုမှတစ်ဖန် (၁၈) ရက်နေ့တွင် ဂျပန်ပြည်သို့ စင်ကာပူမှတစ်ဆင့် သင်္ဘောဖြင့် ထွက်ခွာခဲ့ရာ မတ်လ (၇)ရက်နေ့တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ ယိုကိုဟားမားမြို့သို့ ရောက်သွားသည်။ ဂျပန်သို့ ရောက်သောအခါ တိုကျိုမြို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ သိပ္ပံကျောင်းကြီး၏ ဥက္ကဋ္ဌ အမတ်ကြီး အိုတာနီ (ထိုအခါက စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီး)၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် ဂျပန်ဘာသာ နှင့် စကားကို နှစ်နှစ်ခန့် သင်ယူအောင်မြင်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာသိပ္ပံကျောင်းကြီး၌ နှစ်နှစ်ခန့် သင်္ကရိုက်ဘာသာ ပါမောက္ခအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဂျပန်ပြည်သို့ ရောက်ရှိစဉ်က ဦးဥတ္တမ၏ ဝါတော်မှာ ကိုးဝါမျှရှိခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ တတ်ကျွမ်းသော ဘာသာရပ်များမှာ မြန်မာ၊ ပါဠိ၊ ဟိန္ဒူ၊ သက္ကတ၊ ဘင်္ဂလီ၊ နာဂရီ၊ တိဘက်၊<ref name="autogenerated1">[http://maung0.blogspot.com/2013/07/i.html?m=1 မောင်သုည : ဦးဥတၱမ<!-- Bot generated title -->]</ref>အင်္ဂလိပ်၊ ပြင်သစ်နှင့် ဂျပန်ဘာသာ<ref>''[https://sites.google.com/site/myanmarsite1/home/au/u-aut-ta-ma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630134454/https://sites.google.com/site/myanmarsite1/home/au/u-aut-ta-ma |date=30 June 2016 }}'',ဦးဥတ္တမ-မှတ်စုစာအုပ်</ref>တို့ဖြစ်သည်။ == ဆွန်ယက်ဆင်ကို တရားဟောခြင်း == ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ ဂျပန်ပြည်ရောက်သွားချိန်၌ တရုတ်ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒေါက်တာ[[ဆွန်ယက်ဆင်]]ကလည်း ဂျပန်ပြည်တွင် ရှိနေသည်။ တရုတ်ကျောင်းသားများလည်း ဂျပန်ပြည်တွင် အများအပြား ရောက်ရှိနေကြသည်။ တရုတ်ကျောင်းသားများသည် ဦးဥတ္တမထံလာ၍ ဩဝါဒခံယူကြသည်။ ဦးဥတ္တမက တရုတ်ကျောင်းသားများအား ဂျပန်ပြည်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျက် တရုတ်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးကို မည်သို့မည်ပုံ ဆောင်ရွက်သင့်ကြောင်း နည်းပေးလမ်းပြ ညွှန်ကြားပြောပြသည်။ တရုတ်ကျောင်းသားများသည် ဦးဥတ္တမကို လေးစားကြည်ညိုသွားကြပြီးလျှင် ထိုအချိန်က တရုတ်ပြည်လွတ်မြောက်ရေးကို ဂျပန်ပြည်၌ အခြေချလျက် ကြိုးပမ်းနေသော သူတို့ခေါင်းဆောင်ကြီး ဒေါက်တာဆွန်ယက်ဆင်အား ဦးဥတ္တမအကြောင်းကို ပြောပြလေသည်။ ဒေါက်တာဆွန်ယက်ဆင်သည် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအကြောင်းကို ကြားသိရသည်ဖြစ်၍ ဦးဥတ္တမထံ ကိုယ်တိုင် သွားရောက်တွေ့ဆုံပြီး ဦးဥတ္တမနှင့် စကားဆွေးနွေး ပြောကြည့်သောအခါ ဦးဥတ္တမအပေါ်တွင် အထူးလေးစားမှုရှိသွားသည်ဖြစ်၍ ဒေါက်တာဆွန်ယက်ဆင်က ဦးဥတ္တမအား တရုတ်ပြည်သို့ သူနှင့်အတူလိုက်ခဲ့ရန် ပင့်လေသည်။ ဦးဥတ္တမသည် တက္ကသိုလ်မှ ခွင့်သုံးလယူပြီးလျှင် (၁၉၁၉) ခုနှစ်၌ ဒေါက်တာဆွန်ယက်ဆင်နှင့်အတူ ဂျပန်မှ ကိုးရီးယား၊ ကိုရီးယားမှ ဆိုက်ပန်၊ ဆိုက်ပန်မှ မန်ချူးကိုး၊ မန်ချူးကိုးမှ ကျိဖု၊ ကျိဖုမှ ရှန်ဟိုင်း၊ ရှန်ဟိုင်းမှ အမွိုင်မြို့ အသီးသီးသို့ ခရီးလှည့်လည် သွားလာခဲ့လေသည်။ ထိုခေတ် ထိုအခါက မြန်မာလူမျိုးတစ်ဦးအနေဖြင့် ထိုမျှများပြားသော ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည်သွားလာခြင်း၊ အချို့နိုင်ငံများတွင် နှစ်ရှည်လများ နေထိုင်ခြင်းများကို ပြုလုပ်နိုင်သူမှာ အံ့ချီးဖွယ်ရာပင် ဖြစ်လေသည်။ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် ဂျပန်ပြည်၌ ပါမောက္ခလုပ်ခဲ့သော်လည်း ဆွမ်းစရိတ်လောက်မျှသာယူပြီး စေတနာဖြင့် ပြသခဲ့သည်။ ဂျပန်ပြည်မှအပြန် ကိုရီးယား၊ တရုတ်ပြည်တို့မှတစ်ဆင့် အင်ဒိုချိုင်းနားရှိ ဆိုင်ဂုံ (ယခု [[ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ]] ဟိုချီမင်းမြို့တော်)သို့ ဝင်ခဲ့သည်။ == မြင်ကွန်းမင်းသားကြီးကို တရားဟောခြင်း == ဆိုင်ဂုံမြို့တွင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး၏ သားတော် မြင်ကွန်းမင်းသားကြီးနှင့် ၎င်း၏ သားတော်နှစ်ပါးတို့ နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ မြင်ကွန်းမင်းသားကြီးက ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအကြောင်းကို သတင်းစာများမှတစ်ဆင့် ကြားသိပြီး ဖြစ်ရာ အလွန်တွေ့ချင်နေသည်။ ထို့နောက် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ ဆိုင်ဂုံမြို့သို့ ရောက်ရှိနေကြောင်း သိလျှင် သိချင်း မြင်ကွန်းမင်းသားကြီးက ဆရာတော်အားပင့်၍ ဆွမ်းကျွေးခဲ့သည်။ ဆရာတော် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးနေစဉ် မြင်ကွန်းမင်းသားကြီးက "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော် ရာဇပလ္လင်ပေါ် ဖင်မထိုင်ရသမျှတော့ မြန်မာပြည်ကို မပြန်တော့ဘူး"ဟု လျှောက်ထားရာ ဆရာတော်က "ဒကာကြီး၊ ခဲတစ်လုံးကို ရေထဲချက အသံမြည်ပါလိမ့်မည်၊ မြန်မာပြည်ကတော့ အသံမြည်တော့မည် မဟုတ်ပေ"ဟု မိန့်တော်မူရာ မြင်ကွန်း မင်းသားကြီးမှာ မျက်ရည်များပင် ကျရှာခဲ့သည်ဟု ဆို၏။ == ဝိုင်အမ်ဘီအေကို ကူညီခြင်း == ထို့နောက် ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့သို့ ပြန်လည်ဆိုက်ရောက်တော်မူသည်။ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ ပြန်၍ ကြွလာသောအခါ မြန်မာပြည်သည် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်း (ဗုဒ္ဓဘာသာ ကလျာဏယုဝအသင်း)က နိုင်ငံရေးလုပ်ငန်း များကို စတင်လုပ်ကိုင်နေပြီ ဖြစ်သဖြင့် ဦးဥတ္တမလည်း ကူညီဝင်ရောက်ကာ စိတ်အားထက်သန်စွာ လုပ်ဆောင်လေ သည်။ [[ဝိုင်အမ်ဘီအေ]] ခေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာကလျာဏယုဝအသင်းကို (၁၉၀၆) ခု၊ မေလ (၁၀) ရက်၊ ကြာသပတေး၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် (၁၂၆၈) ခု၊ ကဆုန်လပြည့်ကျော် (၄) ရက်တွင် မျိုးချစ်စိတ်ဓာတ် ထက်သန်ကြသော လူငယ်များ ဖြစ်ကြသည့် ဦးဘဖေ၊ အမ်အေမောင်ကြီးနှင့် ဒေါက်တာ ဦးဘရင်တို့က ရန်ကုန်မြို့ (၂၈)လမ်း၊ အိမ်အမှတ် (၆၈)၊ ကိုမောင်ကြီးအိမ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်ပညာတတ်လူငယ်များဖြစ်သော ဦးပု၊ ဦးသိမ်းမောင်၊[[ပန်းကန်စက်ဦးသော်]]၊ ဦးစု၊ ဦးမေအောင်၊ ဦးမောင်မောင်အုန်းခိုင်၊ ဦးဘစီ၊ ဦးသင်းမောင်၊ ဦးဘလှိုင်၊ ဦးစိန်လှအောင် စသူတို့လည်း အသင်းကြီးတွင် ဝင်ရောက်ဆောင်ရွက်လာခဲ့ကြသည်။ ဦးဥတ္တမ ဂျပန်ပြည်မှ ပြန်ရောက်ချိန်တွင် ဝိုင်အမ်ဘီအေအသင်းကြီးမှာ အတော်အသင့် ကြီးပွားတိုးတက်နေလေပြီ။ ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းသူ အသင်းသား များကလည်း ဆရာတော်အား အထူးစိတ်ဝင်စားကြသည်။ မြန်မာထဲမှ ဘာသာစုံတတ်ကျွမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူးဖြစ်၍လည်း အထူးကြည်ညိုကြသည်။ ဂျပန်ပြည်တွင် ပါမောက္ခလုပ်ခဲ့သူဖြစ်သောကြောင့် ပိုမိုလေးစားသည်။ == မြန်မာ အမျိုးသားနိုင်ငံရေးတွင် စတင်ဦးဆောင်သူ == ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ၏လမ်းညွှန်မှုကြောင့် မြန်မာများ အတော်အတန် နိုင်ငံရေးမျက်စိ ပွင့်လာကြသည်။ ဤကဲ့သို့ စတင်လုပ်လျှင် လုပ်ဆောင် ခြင်းပင် အစိုးရစုံထောက်များမှာ ဆရာတော်၏နောက်သို့ တကောက်ကောက် လိုက်၍နေခြင်းကြောင့် ဆရာတော်အား ကနဦး၌ သံဃာတော်များ မပေါင်းသင်းဝံ့ကြချေ။ ထို့ပြင် ဆရာတော်ပြောပုံ နေပုံတို့မှာ နိုင်ငံရေးဆရာတော်ပီပီ အနည်းငယ်နှင့် ရှင်းရှင်းဘွင်းဘွင်း ဟောဟောဒိုင်းဒိုင်း ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် အရဟတ္တဓဇဂုဏ်နှင့် မညီညွတ်ဟု ဆိုကာ ဆရာတော်အား မည်သည့်ကျောင်းကမှ လက်မခံဘဲနေသောကြောင့် အင်းစိန် ဒိစတြိတ်ရှိ သမိုင်းမြို့ (ယခု မရမ်းကုန်းမြို့နယ်)ရှိ အိမ်တစ်အိမ်တွင် သီးသန့် သီတင်းသုံး၍ နေရှာသည်။ ထိုအခါ သူရိယသတင်းစာသည် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ၏ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ပုံများ အထူးတလည် ထောက်ခံအားပေးသည့်အပြင် ဆရာတော်၏ အပြုအမူမှာ မှန်ကန်ကြောင်းကို နေ့စဉ်လိုလိုပင် ရေးသားခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ တစ်စတစ်စ လူသိများ၍ ဆရာတော် တရားပွဲများသို့ သွားရောက်၍ နိုင်ငံရေးတရားများကို နာစပြုကြလေသည်။ ဆရာတော်သည် များသောအားဖြင့် သူရိယ သတင်းစာတိုက်တွင်သာ သီတင်းသုံး၏။ ဦးဥတ္တမ နိုင်ငံရေးလုပ်ဆောင်ရာတွင် ထိုခေတ်အခါက ခေတ်၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်သော ဦးဘဘေ၊ ဦးလှဘေ စသော ပုဂ္ဂိုလ်များက အားပေး၏။ ၎င်းတို့၏ လုံ့လကြောင့် သူရိယသတင်းစာ တိုက်၏ အကူအညီဖြင့် တိုင်းသူပြည်သားများ မျက်စိပွင့်လင်း၍လာလေသည်။ သို့ဖြစ်ရာ သူရိယသတင်းစာ၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို ကျေးဇူးတင်ထိုက်ပေသည်။ == ဂျပန်တို့၏ အပြုအမူကောင်းများကို အတူယူရန် နိုးဆော်ခြင်း == သို့ကလို ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် မြန်မာပြည်အနှံ့ အတော်အသင့် နိုင်ငံရေးတရားများ ဟောပြောတော်မူ ခဲ့ပြီးနောက် (၁၉၁၂) ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ပြည်သို့ တစ်ဖန်ပြန်ကြွသွားပြန်သည်။ နှမဖြစ်သူ ဒေါ်အိမ်စိုးနှင့် မြန်မာလူငယ် သုံးယောက်တို့ကိုပါ ခေါ်သွားကာ ပညာသင်ကြားစေသည်။ (၁၉၁၂) ခုနှစ်တွင် ဦးဥတ္တမသည် ဂျပန်ပြည်သို့ ပြန်ကြွသွားပြီးနောက် (၁၉၁၂)ခု မေလတွင် ဂျပန်ပြည်မှ မြန်မာပြည်သို့ ပေးပို့သော စာသုံးစောင်အနက် မေလ (၁၇) ရက် နေ့စွဲပါ စာတွင်- “ဂျပန်အိမ်တို့သည် စက္ကူအိမ်များ ဖြစ်သည့်အတွက် အမည်းနေရာ၊ အဖြူနေရာ၊ အဝါနေရာရှိသည်။ ထိုနေရာ တွင် မြေဖြူနှင့်ဖြစ်စေ၊ ခဲတံနှင့်ဖြစ်စေ၊ မီးသွေးနှင့်ဖြစ်စေ မရေးရ။ မြန်မာလူမျိုးတို့သည် ထိုကဲ့သို့ရေးခြင်းကို အလွန် တရာ အလေ့အထရှိကြသည်။ မြန်မာပြည်၌ အိမ်တံခါးပိတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ထရံ၌သော်လည်းကောင်း၊ စားပွဲခုံ၌သော်လည်းကောင်း၊ စာသင်ကျောင်း၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဘုန်းကြီးကျောင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ မီးရထားတွဲ ပေါ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ရေအိမ်၌သော်လည်းကောင်း၊ သာလာယံဇရပ်၌သော်လည်းကောင်း မြေဖြူနှင့်ဖြစ်စေ၊ မီးသွေးနှင့်ဖြစ်စေ မကောင်းသော အခြင်းအရာ၊ ရိုင်းပျသော စာသားများကို ရေး၍ထားတတ်ကြသည်။ ယင်းသည် မကောင်းသော အကျင့်စာရိတ္တဖြစ်ကြောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း။ တစ်ဖန် ဂျပန်ပြည်တွင် မြူနီစီပါယ်အဖွဲ့က ဦးဆောင်၍ တိုကျိုမြို့၏ သန့်ရှင်းရေးလုပ်ဆောင်ပုံကို မေလ (၂၁) ရက် နေ့စွဲပါ စာတွင်- မေလ (၇) ရက်နေ့ကျသောအခါ တိုကျိုမြို့ (မြူနီစီပါယ်) အစိုးရများထံမှ ဆင့်စာတွင် အိမ်ကို ကောင်းစွာ သန့်ရှင်းရမည်ဆိုသောကြောင့် အိမ်ကို ဆေးကြော၍ သန့်ရှင်းပြီးလျှင် ထားရကြောင်း။ ဤဂျပန်တစ်ပြည်လုံးတွင် နှစ်နှစ်တစ်ခါ မေလကျသောအခါ တစ်နေ့ကို လမ်းတစ်လမ်း ကွာတာတစ်ခု၊ အရပ် တစ်ရပ်ကို သန့်ရှင်း ရကြောင်း၊ ထိုသို့ သန့်ရှင်းသောအခါ ဝန်စည်စလည် ပစ္စည်းသေတ္တာများ၊ ဖျာများ၊ အသုံးအဆောင် အစခပ်သိမ်း တို့ကို လမ်းပေါ်မှာ ထုတ်၍ထားရသည်။ ဤကဲ့သို့ ထားပြီးလျှင် ပုလိပ်အရာရှိကြီးများ၊ ပုလိပ်သားများနှင့် သန့်ရှင်းရေး ကြီးကြပ်သူများ လာပြီးလျှင် အိမ်တွင်းကို ဝင်ပြီး အညစ်အကြေးရှိသည်၊ မရှိသည်၊ သန့်ရှင်းသည်၊ မသန့်ရှင်းသည်ကို ကြည့်ပြီးလျှင် သန့်ရှင်းသောအိမ်ဖြစ်ပါက ဤအိမ်သည် ဤနှစ်အတွက် သန့်ရှင်း၍ စစ်ဆေးပြီးကြောင်းကို အိမ်တံခါးဝ တွင် စက္ကူကလေးတစ်ခု ကပ်၍သွားကြောင်း။ ထိုကဲ့သို့ အိမ်ကို ကောင်းမွန်စွာ သန့်ရှင်းရခြင်း၏ အကြောင်းကား အညစ်အကြေး မရှိ၍ လူများ ကျန်းမာစွာရှိလေအောင် ရောဂါဆိုး၊ အနာဆိုး မဖြစ်လေအောင် ပုလိပ်ရောဂါ မဖြစ် ရအောင် ကြည့်ရှုစောင်မ စောင့်ရှောက်ရကြောင်း ဟူ၍လည်းကောင်း။ တစ်ဖန် ဂျပန်ပြည်ရှိ ကျောင်းသူကျောင်းသားတို့အကြောင်း မေလ (၂၁)ရက် နေ့စွဲပါ အခြားစာ တစ်စောင် တွင်- “ဂျပန်ကျွန်းတွင် မိန်းကလေးဖြစ်စေ၊ ယောက်ျားလေးဖြစ်စေ ခြောက်နှစ်စေ့၍ Primary School (မူလတန်း စာသင်ကျောင်း)မှာ သင်လျှင် ထိုလူကလေး မိန်းကလေးတို့သည် ညကို (၁၀) နာရီမှအိပ်၍ မနက် (၅) နာရီကို အိပ်ရာက ထရမည်ဟူ၍ အစိုးရမင်းများကပင် ဥပဒေပြု၍ထားသည်။ ဦးပဉ္ဇင်းတို့ မြန်မာလူမျိုးတို့ကား အအိပ်အနေ၊ အစားအသောက်၊ အနေအထိုင် အစစအရာရာတို့တွင် စည်းကမ်းနည်းလမ်း မရှိသည့်အတွက်ကြောင့် ပျက်စီးခြင်းမူလ ဖြစ်ဟန်ရှိကြောင်း” ဟူ၍ စာသုံးစောင်တွင် ဂျပန်၏ အလေ့အထ၊ သန့်ရှင်းရေး၊ စည်းကမ်းပုံတို့ကို အတိအလင်း ကိုယ်တွေ့ ရေးသားထားလေသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံမှ မြန်မာပြည်သို့ ပြန်ကြွလာပြီး သူရိယသတင်းစာတိုက်တွင် သီတင်းသုံး နေထိုင်တော်မူပြီး “ဂျပန်ပြည်အကြောင်း” စာအုပ်တစ်အုပ် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဆရာတော်၏စာအုပ်၌ ဂျပန်ပြည်အကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဤသို့ဖော်ပြထားသည်။ == ရဟန္တာကို ရှာဖွေရန် ကြိုးစားခြင်း == ငါတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာတော်သည် ရှေးအခါက အိန္ဒိယနိုင်ငံ မဇ္ဈိမဒေသတွင် အလွန်တရာကြီးပွား၍ ယခုအခါ ဘယ့်အတွက်ကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတရားကို မကိုးကွယ်ကြလေသနည်း။ မိမိတို့ ဗုဒ္ဓဘာသာတရားတော်သည် နှစ်ပေါင်း (၂၀၀၀)ကျော် ကာလက တည်ဘိသကဲ့သို့ ယခုလည်း တည်စေလိုသော ဆန္ဒဖြင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံသို့ သွား၍ ထိုသူတို့၏ ဘာသာ၊ အယူဝါဒ၊ ထုံးစံ၊ စည်းကမ်းနည်းလမ်းတို့ကို သင်ယူပြီးလျှင် လေ့လာတတ်မြောက်၍ ရှင်တော် ဘုရား၏ တရားတော်မြတ်ကို ဟော၍နေသည့်အတွင်း တိဗက်နိုင်ငံတွင် ရဟန္တာရှိသည်ဟု ကြားရသဖြင့် ထိုနိုင်ငံသို့ သွားလိုသောဆန္ဒဖြင့် ဟိမဝန္တာတောင်ခြေရင်း၌ တည်ရှိသော ဒါဂျီလင်မြို့သွား၍ တိဗက်သို့ သွားရ၊ မသွားရ စုံစမ်းကြည့်ရာ တိဗက်ဘာသာစကားတတ်လျှင် သွားနိုင်သည်ဟု သိရသောကြောင့် မေလတွင် စ၍သင်သည်။ နိုဝင်ဘာလကျသောအခါ အလွန်အေးချမ်းလှသဖြင့် ကာလကတ္တား (ယခု ကိုးလ်ကတ္တား)သို့ ပြန်လာခဲ့သည်။ ဧပြီကျသော် တစ်ခါသွား၍ သင်ကြား၊ အနည်းငယ် ပြောတတ်ဆိုတတ်သောအခါ တိဗက်သို့ ဒါဂျီလင်မှ သွား၏။ နယ်ခြားသို့ ရောက်သောအခါ မဝင်ရဆို၍ ပြန်လာပြီးလျှင် ကရိမာယာ (ကသီရ)နိုင်ငံသို့ သွားပြန်၏။ ထိုနိုင်ငံက ဆာရီနာဂရမြို့နှင့် (၁၅)ရက်ခရီးခန့် ကွာဝေးသော လဒတ်မြို့သို့ ဝင်ရအောင် သွားရောက်ပြန်သည်။ မဝင်ရဟု တားမြစ်သည့်အတွက် စိတ်ပျက်ပြီးလျှင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအတွင်းနှင့် ရှေးက အလွန်တရာကြီးကျယ်သော အီဂျစ်နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ဥရောပနိုင်ငံတို့သို့ လှည့်လည်၍ သွားလာနေစဉ်အတွင်း ဂျပန်လူမျိုးတို့နှင့် ရုရှားလူမျိုးတို့ စစ်ပြိုင်၍တိုက်ကြရာ စစ်တိုက်သောနေ့ကစ၍ စစ်ပွဲပြီးသည့်တိုင်အောင် ဂျပန်လူမျိုးတို့သည် အရေးသာလျက် ရုရှား လူမျိုးတို့ကို နိုင်နင်းကြောင်းကို သတင်းစာ အစောင်စောင်တို့တွင် တွေ့မြင်ရ၍ ရှေးအခါက ရာဇဝင်၊ မဟာဝင်တို့တွင် အပါအဝင်မဟုတ်သော နိုင်ငံ၏ အရေအတွက်တွင် မသွင်းသော အာရှတိုက်အရှေ့ဘက်က ဆီမီးခွက်လောက် ဂျပန်က ရုရှားကိုနိုင်ကြောင်း။ ဂျပန်လူမျိုးတို့နှင့် ရုရှားလူမျိုးတို့ကို ယှဉ်၍ကြည့်လိုက်သော် ဂျပန်တို့က လူပုလူငယ်၊ ရုရှားတို့က ဂျပန်ထက် ခွန်အားဗလ ပြည့်စုံကြောင်း၊ သို့ပါလျက် ဂျပန်သည် ရုရှားလူမျိုးတို့ကို စစ်ပြိုင်တိုက်လျက် အဘယ့်ကြောင့် နိုင်သနည်းဟု အံ့ဩခြင်းဖြစ်ပြီးလျှင် ယခုအခါ ငါတို့သည် သူတကာထက် အစစအရာရာတွင် အောက်ကျနေသည့် အတွက် ငါတို့ဘာသာတရားသည်လည်း ဘယ်သောအခါမှ ကြီးပွားမည်မဟုတ်။ == ဂျပန်တွင် လေ့လာခြင်း == ငါတို့နိုင်ငံ၊ ငါတို့မြန်မာလူမျိုး ကြီးပွားမှသာလျှင် ငါတို့ကိုးကွယ်သော ရှင်တော်ဘုရား၏ သာသနာတော်သည် လည်း ကြီးပွားကျော်ဇော၍ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပေါ်လွင်ထွန်းတောက်လာနိုင်မည်ဟု အထင်ရှိ၍ ဂျပန်လူမျိုးတို့၏ လုံ့လ၊ ဝီရိယ၊ စည်းကမ်းနည်းလမ်း၊ ထုံးစံ ဘာသာ အယူဝါဒ၊ အစားအသောက်၊ အနေအထိုင်၊ အသွားအလာ၊ အပြောအဆို၊ ယဉ်ကျေးခြင်းတို့ကို နည်းခံရအောင်အကြံဖြင့် ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် မြန်မာပြည်သို့ ပြန်လာ၍ ထိုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၄) ရက်နေ့ ရန်ကုန်က စင်ကာပူမြို့သို့ သင်္ဘောစီး၍ ထွက်ခွာ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် (၁၀) ရက်နေ့ ဂျပန်ကျွန်းကြီးသို့ သင်္ဘောစီး၍ ထွက်ခွာရာ ယိုကိုဟားမားဆိပ်ကမ်းသို့ မတ်လ (၁၇) ရက်နေ့ရောက်ကြောင်း၊ နေရထိုင်ရတာများကို စုံစမ်းလိုက်သော် မြန်မာပြည်က ရဟန်းတော်များကဲ့သို့ ဆွမ်းခံစား၍မရ၊ တခြား ဥရောပတိုက်သား တရားဟောဆရာ တို့ကဲ့သို့ ထောက်ပံ့ကြည့်ရှုသော အသင်းများလည်း မရှိ၊ သို့သော် မိမိပညာကို အားကိုး၍ အိန္ဒိယနိုင်ငံမှာပင် တစ်စုံ တစ်ယောက် ထောက်ပံ့သောသူ မရှိဘဲလျက် ရှစ်နှစ်ကျော်မျှ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဤ ဂျပန်ပြည်မှာလည်း နေထိုင်အောင် ကြံသည်ဟူသော ဆန္ဒဖြင့် တိုကျိုမြို့ ဗုဒ္ဓဘာသာသိပ္ပံကျောင်းတော် ကြီးတွင် အကြီးဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သော အမတ်ကြီး အိုတာမီထံ ဦးပဉ္ဇင်းသည် ရဟန်းဝါ (၉) ဝါရ၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာနှင့်တကွ ပါဠိဘာသာ၊ သင်္ကရိုက်ဘာသာ၊ ဘင်္ဂလီ၊ နာဂရီ<ref>''[http://maung0.blogspot.com/2013/07/i.html?m=1]</ref>အားလုံး ရှစ်ဘာသာကို စာနှင့်တကွ တတ်မြောက်၍ အမတ်ကြီး၏ သိပ္ပံကျောင်းတွင် အသုံးပြုလိုပါက ဦးပဉ္စင်းကို အကြောင်းကြားပါဟု စာပေးလိုက်ရာ နှစ်ရက်နေပြီးမှ စာပြန်လေသည်။ စာနှင့် ကိုယ်တော်ကြွလာခဲ့ပါ။ ကိုယ်တော် ဂျပန်စာနှင့် စကား အယူဝါဒ၊ ဓလေ့ထုံးစံများကို သင်ပါ။ သင်နေသည့် အတွင်း စရိတ်စကကို ကျွန်တော်က ခံယူပါမည်ဟု ဆို၍ ကြွသွားသောအခါ အင်္ဂလိပ်စာတတ်သော ဂျပန်တစ်ယောက် ကို အပ်လျက် သင်ပြစေသည်။ တစ်နှစ်သင်ပြီးလျှင် ဂျပန်စာကို ဘာသာစကားနှင့်တကွ စာမေးပွဲဝင်၍ အောင်မြင် သည်။ ထို့နောက် တက္ကသိုလ်တွင် ပါဠိနှင့် သင်္ကရိုက်ဘာသာ ပရော်ဖက်ဆာ<ref name="autogenerated1" />အဖြစ် ခန့်အပ်၍ အခြားဆရာများ နည်းတူ လခကို ပေးမည်ဟုပြော၏။ ခင်ဗျား ကျေးဇူးအလွန်ကြီးပါတယ်။ လစာ မယူပါရစေနှင့်။ ရှေးကကဲ့သို့ပင် ကြည့်ရှုထောက်ပံ့ပါ။ ဦးပဉ္စင်းသည် ထိုသိပ္ပံကျောင်းတော်တွင် (၂)နှစ်ကျော်လောက် ပြပြီးနောက် မိမိမွေးရပ်ဌာနေသို့ မရောက်သည်မှာ ကြာပြီဖြစ်၍ ပြန်ဦးမည်အကြံဖြင့် အမတ်ကြီးကိုပြောရာ စရိတ်ဘယ်လောက် အလိုရှိပါသနည်းဟု မေး၏။ ဦးပဉ္စင်းက ယခု မြန်မာပြည်သို့အပြန်တွင် ကိုရီးယား၊ မန်ချူးရီးယားပြည်<ref>{{Cite web |title=အစိမ်းရောင်လွင်ပြင်: ရခိုင်တို့ဌာနေ မြို့စစ်တွေ<!-- Bot generated title --> |url=http://www.missgreenlady.com/2012/03/blog-post_16.html?m=1 |accessdate=20 May 2015 |archivedate=5 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305014821/http://www.missgreenlady.com/2012/03/blog-post_16.html?m=1 }}</ref>၊ ရို့အာသာမြို့၊ တရုတ်ပြည်၊ အာနမ်ပြည် (ကမ္ဘောဒီးယား)<ref>[http://moemaka.blogspot.sg/2014/09/blog-post_77.html?m= ဇင်လင်း - ဦးဥတ္တမထုံးကို နှလုံးမူကြစို့<!-- Bot generated title -->]</ref>၊ ထိုင်း၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း (သီရိလင်္ကာ)၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ကို လှည့်လည်၍ ပြန်လိုကြောင်း ပြောသောအခါ ဒုတိယတန်း၌ စားစရိတ်၊ ခရီးစရိတ်ကို တွက်၍ပေးလိုက်သည်။ ဂျပန်မှ (၁၉၁၀) ပြည့်နှစ်တွင် ထွက်လာကြောင်း၊ (၁၉၁၁) ခုနှစ်တွင် မြန်မာပြည်သို့ရောက်ကြောင်း စသည်ဖြင့် ရေးသားထားလေသည်။ ဦးဥတ္တမ ရေးသားထားသော “ဂျပန်ပြည်အကြောင်း” စာအုပ်တွင် ဖော်ပြပါရှိသည့် စာပိုဒ်များကို ဖတ်ရှုခြင်းဖြင့် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် မြင့်မားသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မည်သို့မည်ပုံ ပြည်ပနိုင်ငံများသို့ လှည့်လည် သွားလာခဲ့သည် ဆိုသည်ကို သိရှိနိုင်ပေသည်။ == လူမျိုးပေါင်းစုံက လေးစား == သူရိယသတင်းစာမှနေ၍လည်း အမျိုးကို စောင့်ရှောက်ရမည့် ဝံသာနုရက္ခိတ တရားများကို လှုံ့ဆော်ရေးသား ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ကမာရွတ်တွင် တစ်ပါးတည်း သီတင်းသုံးကာ နိုင်ငံရေးတရားများကို လှည့်လည်ဟောပြောမှု ပြုခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ဆရာတော်အား တရားဟောသောအခါ ကားမရှိလျှင် ထမ်းစင် (ဝေါ)ဖြင့် လူမျိုးပေါင်းစုံထမ်း၍ တရားဟောစင်မြင့်ပေါ်သို့ အရောက်ပို့ဆောင်ပေးကြသည်။ ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဦးဥတ္တမ နိုင်ငံရေးမျိုးစေ့ချပေးခဲ့သော အဟုန်ကြောင့် တက္ကသိုလ်ကျောင်း သားများ သပိတ်စတင်မှောက်ကြသည်။ ထိုစဉ်က ဘုရင်ခံမှာ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဆာရယ်ဂျီနယ်ကရက်ဒေါက် ဖြစ်သည်။ ကျောင်းသားများ သပိတ်မှောက်စဉ်က ဆရာတော်မှာ ကာလကတ္တားမြို့သို့ ခေတ္တကြွရောက်နေသည်။ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ကျောင်းသားများ သပိတ်မှောက်ကြောင်းကို ကြားသိသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် မီရာ သင်္ဘောဖြင့် ကာလကတ္တားမြို့မှ ရန်ကုန်မြို့သို့ ကြွရောက်လာခဲ့လေသည်။ ယင်းအကြောင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဗမာ့ခေတ် သတင်းထောက် ဦးဘရင်သည် သူရေးသားသော “ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ” စာအုပ် စာမျက်နှာ (၄၂)တွင် ဤသို့ ရေးသား ဖော်ပြခဲ့သည်။ “(၁၉၂၀) ပြည့်နှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်းလတွင် ဦးဥတ္တမ ကာလကတ္တားတွင် ရောက်ရှိနေ၏။ ထိုနှစ်က ဦးဥတ္တမ၏ ဦးရီးတော်ဖြစ်သူ စစ်တွေ့မြို့မှ ဦးချစ်ခိုင်နှင့် ဇနီး မစံလှဖြူတို့သည် မျက်စိရောဂါကုသရန် ကာလကတ္တားသို့ ခေတ္တ သွားကြသည်။ ထိုအခါတွင် ဦးဥတ္တမ၏ညီ ကျော်ထွန်းအောင်သည်လည်း ပါသွားလျက် ကာလကတ္တားမြို့ ရခိုင်ပွဲစား တစ်ဦး၏အိမ်တွင် တည်းခိုနေထိုင်ကြသည်။ တစ်နေ့သောအခါ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် ကြေးနန်းစာရွက်ကလေးတစ်ခုကို ကိုင်ပြီး ပြုံးပြုံးရယ်ရယ်နှင့် ပွဲစားအိမ်သို့ ကြွလာသည်။ ဒွေးတော်သူ မစံလှဖြူက “အလို- ဦးပဉ္ဇင်း ဒီတစ်ခါ ရယ်လို့မောလို့၊ ဘာများ သဘောကျပြီး ပြန်လာသလဲ”ဟု ဆီး၍လျှောက်ထားလေသည်။ “ဒကာမကြီး ဒီတစ်ခါတော့ ကျုပ်ကိုယ်ကျုပ် သေပျော်ပြီလို့ ဝမ်းသာအားရရှိတာနဲ့ ပြုံးလာတာပဲ”ဟု အမိန့် ရှိလေသည်။ ဒွေးတော်က “ဘာများဖြစ်လာသလဲ”ဟု မေးရာ ဦးဥတ္တမက “ငါတို့ ဗမာလူမျိုးတွေ လူနဲ့သူနဲ့ တူလာ ကြပြီ၊ ဒီလို လူစိတ်ရှိလာလို့ ငါဝမ်းသာလာတာပဲ”ဟု ဆို၏။ “အရင်ကတော့ ဗမာတွေဟာ လူစိတ်မရှိလို့ ခွေးစိတ်ရှိနေသလား ဘုရား” ဦးဥတ္တမက “လူစိတ်ရှိတယ်ဆိုတာ ဒီလိုလေ၊ လူဟာ လူ့အခွင့်အရေး ဘာလဲဆိုတာ နားလည်လာကြတယ်၊ ကိုယ့်အခွင့်အရေး ကိုယ်သိပြီး မရ-ရအောင် ကြိုးစားတတ်ရင် ဒါဟာ လူစိတ်ရှိတယ်လို့ ဦးပ ဉ္ဇင်း ဆိုလိုတာပဲ။ ဟော- အခု ရန်ကုန်ကောလိပ်ကျောင်းသားတွေကစပြီး အင်္ဂလိပ်ကျောင်းတွေက သင်ပေးတဲ့ပညာကို မကျေနပ်လို့ သပိတ်မှောက်ကြကုန်ပြီတဲ့။ ရန်ကုန်မြို့ကနေပြီး အဲဒီကိစ္စကြီးမှာ ဦးပဉ္စင်းထံ အကြံ ဉဏ်တွေ ယူချင်လို့ ဦးပ ဉ္စင်းကို ရန်ကုန်ကြွလာခဲ့ပါဆိုတာ ကြေးနန်းစာ အခုပဲရတယ်။ ဗမာတွေ ဒီလို စိတ်တွေဝင်စားလာကြဖို့ မျှော်လင့်ပြီး ဦးပဉ္စင်း ကြိုးစားနေတာ အခုတော့ ကြိုးစားရကျိုးနပ်ပြီ။ ဒါကြောင့် ဦးပဉ္စင်း သေပျော်ပါပြီလို့ ပြောတာ”ဟု ရှင်းလင်းတော့မှပင် ဒွေးတော်၊ ဦးရီးနှင့် ညီဖြစ်သူတို့ နားရှင်းသွားကြလေသည်။ ရန်ကုန်ကောလိပ် ပထမသပိတ်ကြီးမှာ (၁၉၂၀) ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ (၅) ရက်နေ့၊ (၁၉၂၀) ပြည့်နှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်ကျော် (၁၀) ရက်နေ့တွင် သပိတ်မှောက်ခဲ့သည်။ ထိုသတင်းကြေးနန်းကို ရလျှင်ရချင်းပင် ဆရာတော်သည် ရန်ကုန်သို့ မီရာသင်္ဘောဖြင့် ကြွလာပြီး ဝိုင်အမ်ဘီအေခေါင်းဆောင်များနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးသည် ဟူသတည်း။ ရန်ကုန်ကောလိပ် သပိတ်မှောက်ပြီးနောက် နယ်ချဲ့အစိုးရသည် မျိုးချစ်စိတ်နှိုးဆွရာ လက်နက်ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်သော သတင်းစာများကို ပိတ်ပစ်ရန် အာမခံကြေးများ တောင်းခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ငွေ (၂၀၀၀)၊ (၃၀၀၀)၊ (၅၀၀၀) စသည်ဖြင့် အာမခံကြေးများ ပေးခဲ့ရရှာသည်။ ဂျာနယ်အချို့ကိုလည်း ပိတ်ပစ်လိုက်ရာ သူရိယ၊ မြန်မာ့အလင်း၊ ပညာ့အလင်းနှင့် ဗန္ဓုလဂျာနယ် (၄) စောင်သာ ကျန်ရစ်တော့သည်။ == ကရက်ဒေါက် ထွက်သွား == ထိုစဉ် ဝေလမင်းသား (နောက်နန်းစွန့် အဋ္ဌမမြောက် ဂျော့ဘုရင်) မြန်မာပြည်သို့ လာမည်ဖြစ်ရာ ဝိုင်အမ် ဘီအေအသင်းမှ ကြီးမှူး၍ ဝေလမင်းသားကို မကြိုဆိုရန် သပိတ်မှောက်ကြသည်။ ခေါင်းဆောင်အချို့ကို ဖမ်းပြီး သပိတ်မှောက်လျှင် အပြစ်ပေးနိုင်သော ဘွိုင်ကောက် ဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဘုရင်ခံ တင်းတင်းမာမာ ဆောင်ရွက်လာသောအခါ မြန်မာပြည်သူများ မကျေမနပ် ဖြစ်နေကြသော် လည်း မိမိတို့၏ ဆန္ဒကို ဖွင့်ဟထုတ်ပြခြင်း မပြုဝံ့ဖြစ်နေချိန်တွင် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် ဘုရင်ခံထံ စာတစ်စောင် ရေးပို့လိုက်လေသည်။ ထိုစာမှာ “ဆာရယ်ဂျီနယ်ကရက်ဒေါက်မင်း မြန်မာပြည်က ထွက်သွား” ဟူ၍ ဖြစ်လေသည်။ အဆိုပါ နှင်စာကို သူရိယသတင်းစာက ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့ရာ တစ်တိုင်းတစ်ပြည်လုံး မျက်လုံးပြူး အံ့အားသင့်ခဲ့ ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဘုရင်ခံကို ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ပြတ်ပြတ်သားသား ရေးရဲသော အာဇာနည်ပုဂ္ဂိုလ်ထူး၏ စာကြောင့်ပင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤစာကြောင့် မြန်မာလူမျိုးများအတွင်း၌ မီးခဲပြာဖုံးဖြစ်နေသည့် လွတ်လပ်ရေးစိတ်၊ အမျိုးသားစိတ်ဓာတ်ကို တပ်လှန့်နှိုးဆော်ပေးလိုက်သလို ဖြစ်သွားသည်။ မြန်မာလူမျိုးများ နိုးကြားထကြွလာကြသည်။ ဇာတိသွေး ဇာတိမာန် တက်ကြွလာသည်။ ထို့ပြင် ဤကဲ့သို့ ပြောနိုင်သော အခွင့်အရေးရှိသည်ဟူသော အချက်ကို မြန်မာလူမျိုးတို့အား နိုးကြားသိမြင်လာစေခဲ့လေသည်။ ထိုအချိန်က စတင်ခဲ့သော မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲသည် လွတ်လပ်ရေးရသည် အထိ တစ်စတစ်စ ရှင်သန်ကြီးထွားလာသည်။ ဆရာတော်သည် ထိုအချိန်ခန့်မှစ၍ တောရွာ၊ ကျေးလက်များသို့ ဆင်းကာ နိုင်ငံရေးတရားများ ဆက်တိုက်ဆိုသလို ဟောပြောတော်မူလေသည်။ ထိုအတွင်း ဆရာတော်သည် ရန်ကုန်နှင့် ကာလကတ္တားကို ကူးချည်သန်းချည် ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။ <ref>သန်းဝင်းလှိုင်၏ ရုပ်တုမှပြောသော မြန်မာ့သမိုင်းဝင် ပုဂ္ဂိုလ်ထူးများ</ref> == အင်္ဂလိပ်အစိုးရက ဖမ်းဆီး == [[File:U_Ottama_with_prison_uniform.jpg|thumb|ဦးဥတ္တမ]] ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်ကြွပြီးနောက် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမသည် ခရီးလှည့်ကာ ဝံသာနုရက္ခိတ ခေါ် အမျိုးဂုဏ်စောင့်ထိန်းရေး၊ တိုင်းပြည်ချစ်စိတ်အကြောင်း ဟောပြောကာ “ဝံသာနု” အသင်းများ တတိုင်းပြည်လုံးအနှံ့ ဦးဆောင်စည်းရုံး ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုအခါ အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့အစိုးရက စစ်ပုလိပ်များဖြင့် ၎င်းအစုအဖွဲ့များကို လိုက်လံဖြိုခွင်းခဲ့လေသည်။ ဆရာတော်သည် နိုင်ငံရေးတရားများကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဟောဟောဒိုင်းဒိုင်း ဟောပြောတတ်သည့်အတိုင်း သံဃာတော်များအား ကျောင်းတွင်သာ ကျိန်း၍ မနေကြရန်နှင့် တိုင်းပြည်သည် ကျွန်ဘဝသို့ သက်ဆင်းနေ၍ တိုင်းသူပြည်သားများ ကျွန်ဘဝရောက်နေကြောင်း၊ ကျွန်များကိုးကွယ်သော ဘာသာမှာလည်း ကျွန်ဘာသာနှင့် ကျွန်သာသနာပင်ဖြစ်ကြောင်း၊ ကျွန်ဘဝမှ လွတ်မြောက်အောင် သံဃ့ာသမဂ္ဂီအသင်းအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းကာ လွတ်လပ်ရေးရရှိအောင် ကြိုးစားသင့်ကြောင်း ဟောပြောခဲ့လေသည်။ ၁၉၁၉ ခုနှစ် တွင် ဂျပန်မှ ပြန်လာသောအခါ ဆရာတော်သည် [[သူရိယသတင်းစာ]]၌ ခေါင်းကြီး၌လည်းကောင်း၊ ဝံသာနုရက္ခိတတရားကို မြန်မာများစောင့်စည်းရေး ဆောင်းပါးများကိုလည်းကောင်း ရေးသားသည်။ ဆရာတော်၏ ရဲရဲတောက် မိန့်ခွန်းများကြောင့် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအား အင်္ဂလိပ်အစိုးရက ၁၉၂၁ ခု မတ်လ (၃၁) ရက်နေ့တွင် အစိုးရအား အကြည်ညိုပျက်အောင် တရားဟောပြောမှုဟုဆိုကာ ရာဇသတ်ကြီး ဥပဒေပုဒ်မ ၁၂၄ (က) အရ ဖျာပုံခရိုင်၊ ဒေးဒရဲမြို့နယ်၊ [[ကျောင်းကုန်းမြို့]]တွင် ဖမ်းဆီးခဲ့ပေသည်။ ဖမ်းမိန့်ထုတ်ခဲ့သူမှာ အရေးပိုင် ဦးဘိုးလှ (သမ္မတ ဒေါက်တာဘဦး၏ဖခင်) ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်သည် မြန်မာပြည်တွင် နိုင်ငံရေးဖြင့် ပထမဆုံး အပြစ်ပေးခံရသော ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းတော်တပါးဖြစ်သည်။ ဆရာတော်အား ကျောင်းကုန်းမှ အစိုးရသင်္ဘောဖြင့် မအူပင်တရားရုံးသို့ ခေါ်ဆောင်ကာ အလုပ်ကြမ်းနှင့် ထောင်ဒဏ် (၁၂) လ အပြစ်ပေးပြီး မအူပင်ထောင်၌ အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ဆရာတော်သည် အကျဉ်းခံသည့်နေ့မှစ၍ သင်္ကန်းချွတ်၍ ထောင်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ရသည်။ ထို့နောက် ဆရာတော်သည် ၁၉၂၂ ခု ဇွန်လ (၂၆) ရက်နေ့ မအူပင်ထောင်မှ ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့သည်။ ဆရာတော်ဦးဥတ္တမသည် လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီးနောက် အစိုးရအား ဦးမညွတ်ဘဲ ဆက်လက်၍ မြန်မာပြည်အနှံ့လှည့်ကာ နိုင်ငံရေးတရားများ ဟောပြောခဲ့လေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဆရာတော်သည် ၁၉၂၄ ခု အောက်တိုဘာလ (၁၆) ရက်နေ့တွင် ရာဇသတ်ပုဒ်မ ၁၂၄ (က) ဖြင့် အလုပ်ကြမ်းနှင့် ထောင်ဒဏ် (၃) နှစ် ထပ်မံအပြစ်ပေးခံရကာ ဒုတိယအကြိမ် အကျဉ်းကျခဲ့ပြန်သည်။ ဆရာတော်သည် ၁၉၂၇ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် အကျဉ်းမှ ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာပြန်သည်။ ထောင်မှ လွတ်မြောက်ပြီးနောက် အမြို့မြို့အနယ်နယ်သို့ လှည့်လည်၍ အမျိုးသားနိုးကြားရေးတရားများကို ဟောကြားရာ ၁၉၂၈ ခုနှစ်တွင် တတိယအကြိမ် အဖမ်းခံရပြန်သည်။ == ဘဝနိဂုံး == ထောင်မှထွက်လာသောအခါ ဆရာတော်သည် နိုင်ငံရေးကို လုပ်ပြန်သည်။ သို့ရာတွင် မြန်မာနိုင်ငံရေး၌ ခွဲရေးတွဲရေး ကိစ္စများပေါ်၍ ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံကို အိန္ဒိယ နိုင်ငံနှင့်ခွဲကာ ၉၁ ဋ္ဌာန အုပ်ချုပ်ရေးပေးချိန်လည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံရေးတွင် အကွဲအပြဲနှင့် ဂိုဏ်းဂဏစိတ်ဓာတ်များပြား နေချိန်ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ဆရာတော်နှင့် နိုင်ငံရေးအယူအဆ မတူသူများလည်း အတော်များများရှိခဲ့သည်။ ဂိုဏ်းဂဏကွဲပြဲကြ သောအခါ တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ပြင်းစွာစွပ်စွဲဝေဖန်တတ်ကြ လေရာ၊ တစ်ခါက အလွန်ကြည်ညိုလေးစားခဲ့သော ဆရာတော် ကိုပင် အမျိုးမျိုးစွပ်စွဲပြောဆိုကြတော့သည်။ ဆရာတော်ကား သည်းခံတော်မူ၍ ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ချေပခြင်းမပြုဘဲ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန် ဖြင့်သာ ဖြေရှင်းချက်ထုတ်သည်။ ယင်းသို့ နိုင်ငံရေးရှုပ်ထွေးနေချိန်တွင် ဆရာတော်သည် ကျန်းမာရေးလည်းမကောင်း ဖြစ်နေရှာသည်။ မတ်တတ်နာဖြင့် အတော်ပင်ဦးနှောက်အင်အား လူအင်အားချိုတဲ့နေရာ ရန်ကုန်မြို့ ထဲ၌ စိတ်မနှံ့သူတစ်ဦးကဲ့သို့ သွားလာနေတတ်သည်။ ထို အချိန်က ပုဇွန်တောင် ညောင်ကုန်းကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေ လေသည်။ အလွန့်အလွန်မကျန်းမာလှသဖြင့် ရန်ကုန်ဆေးရုံကြီး သို့ တင်ပို့ကုသရာ ၁၃ဝ၁ ခုနှစ် ဝါခေါင်လပြည့်ကျော် ၁၁ ရက်နေ့ (၁၉၃၉ ခု၊ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်) တွင် သက်တော် ၆ဝ အရွယ်၌ ပျံလွန်တော်မူသည်။ ပျံလွန်တော်မူစဉ်က ဆရာတော်၏ သက်တော်မှာ (၆၀) နှစ် ရှိ၍ သိက္ခာတော်မှာ (၄၁) ဝါ ရှိပြီဖြစ်သည်။ ဆရာတော်၏ ရုပ်ကလာပ်ကို ဆေးရုံမှ ယူဆောင်၍ မပုပ်မသိုးအောင် ဆေးရည်စိမ်ပြီး မှန်ခေါင်းသွင်းကာ ပုဇွန်တောင်မြို့နယ်၊ ညောင်တုန်းကျောင်း၌ ထား၍ ဈာပနအခမ်းအနား ကျင်းပခဲ့သည်။ ပျံလွန်တော်မူပြီး (၃) ရက်မြောက်နေ့ စက်တင်ဘာ (၁၁) ရက်နေ့တွင် ရန်ကုန်မြို့တော်ဝန် ဦးဘ ဦးစီး၍ ဆရာတော်၏ အန္တိမဈာပနကို စည်ကားစွာ ကျင်းပခဲ့လေသည်။ ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူပြီး (၉) နှစ်မျှကြာသော် ပြည်သူလူထုတရပ်လုံးသည် ဆရာတော် မျှော်မှန်းခဲ့သည့် လုံးဝလွတ်လပ်ရေးပန်းတိုင်သို့ အရောက်ချီတက်နိုင်ခဲ့လေသည်။ == ဂုဏ်ပြုခံရမှုများ == ===ပြည်ပ=== *ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မှတ်တမ်းတင်သောအားဖြင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] ဗာရာဏသီမြို့ရှိ နာဂရီပရကျာရ်နီဆဘာ အမည်ရှိသော စာပေအဖွဲ့အစည်းတခုက ထုတ်ဝေသည့် ဟိန္ဒူဘာသာစွယ်စုံကျမ်းတွင် မြန်မာ့လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲခေါင်းဆောင် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအကြောင်းကို တခမ်းတနား ရေးသားဖော်ပြထားလေသည်။ *[[ဂျပန်နိုင်ငံ]]ကလည်း [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အတွင်းက ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအကြောင်း စာအုပ်များ ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့ကြသည်။ ===ပြည်တွင်း=== ====ကျောင်းသင်ရိုး==== တချိန်က မြန်မာနိုင်ငံကျောင်းသုံးစာအုပ်များ၌လည်း [[ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ၏ အထ္ထုပ္ပတ္တိအကျဉ်း]]ကို ထည့်သွင်းသင်ကြားစေသည်။ ====နေ့==== *[[စစ်တွေမြို့]]ရှိ သမဂ္ဂအဖွဲ့က ဦးစီးကာ ၁၉၄၇ ခု စက်တာဘာ (၉) ရက်နေ့တွင် အခမ်းအနားတရပ်ကို ရွှေတိဂုံခြေရင်းရှိ ပုလိပ်သမဂ္ဂ အဆောက်အအုံ၌ ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ ထိုနေ့ကိုပင် “ဦးဥတ္တမအထိမ်းအမှတ်နေ့” အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ကျင်းပလာခဲ့ကြသည်။ *[[ရန်ကုန်မြို့]]တွင်လည်း နှစ်စဉ် စက်တင်ဘာလ (၉) ရက်နေ့ကျရောက်တိုင်း ဦးဥတ္တမနေ့အဖြစ် စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပခဲ့သည်။ *[[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၊ [[ဘန်ကောက်မြို့]]တွင် မြန်မာရဟန်းသံဃာတော်များ၊ ရခိုင်မျိုးချစ်အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများက ဆရာတော် ဦးဥတ္တမနေ့ကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ကျင်းပလာခဲ့သည်မှာ ဆယ်စုနှစ်မကရှိခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web |title=ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ အထိမ်းအမှတ်ပွဲ ဘန်ကောက်မြို့မှာ ကျင်းပ<!-- Bot generated title --> |url=http://www.rfa.org/burmese/news/u-ottama-anniversary-bangkok-09082013101318.html |access-date=20 May 2015 |archive-date=15 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214616/https://www.rfa.org/burmese/news/u-ottama-anniversary-bangkok-09082013101318.html }}</ref> *ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ ပျံလွန်တော်မူသည့် ၇၅ နှစ်ပြည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ဆရာတော် ဦးရက္ခဝံသသည် ဆူးလေမှ တာမွေမြို့နယ်ရှိ နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများရုံး အထိ လမ်းလျှောက်ဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။<ref>[http://www.mp3you.eu/index.php?p=videoclip2&id=I9_37rnrnBI mp3you.eu<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> *၇၂ ကြိမ်မြောက် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမနေ့ကို [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ]] အခြေစိုက် ရခိုင်အမျိုးသမီးများအစည်းအရုံးက ဒက္ကားမြို့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name="Kyauk Phru Net">{{cite web|url=https://kyaukphrunet.wordpress.com/category/ဦးဥတ္တမ/|title=ဦးဥတ္တမနေ့ အခမ်းအနား}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref>စစ်တွေ<ref name= RFA >{{cite web|url=http://www.rfa.org/burmese/news/u-ottama-day-09092011112526.html|title=ဦးဥတ္တမနေ့ အခမ်းအနား|date=၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၁|publisher=RFAaccessdate= ၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၅|access-date=6 October 2015|archive-date=17 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317064406/http://www.rfa.org/burmese/news/u-ottama-day-09092011112526.html}}</ref>ရန်ကုန် မင်းပြား တောင်ကုတ် ပုဏ္ဏားကျွန်း ကျောက်တော်မြို့များ ကျောက်ဖြူ ဇင်ချောင်းကျေးရွာနှင့်<ref name=Narinjara>{{cite web|url=http://www.narinjara.com/detailsbur.asp?id=3465}}{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> ဟိုင်းကြီးကျွန်း <ref name=DVB>{{cite web|url=http://burmese.dvb.no/archives/15339|title= ဦးဥတ္တမနေ့ အခမ်းအနားကို လွတ်လပ်စွာ ကျင်းပခွင့်ရ|publisher=DVB|last=နော်နိုရင်း|date=၉ စက်တင်ဘာ ၂၀၁၁|accessdate= ၆ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၅}}</ref> တို့တွင်လည်း ကျင်းပခဲ့သည်။ ====ပန်းခြံ ပြတိုက် ကြေးရုပ်==== * စစ်တွေမြို့တွင် ဦးဥတ္တမအသင်းနှင့် ဦးဥတ္တမပန်းခြံတို့ကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ စစ်တွေမြို့ရှိ ဦးဥတ္တမပန်းခြံတွင် ၁၉၆၃ ဇန်နဝါရီလ (၁၀) ရက် ကြာသပတေးနေ့၌ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ ကြေးရုပ်တုကို သွန်းလုပ် စိုက်ထူခဲ့လေသည်။ *[[File:U Ottama Park Gate.jpg|thumb|ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်း တောင်ဘက်ခြေရင်းရှိ ဦးဥတ္တမပန်းခြံ]]ရန်ကုန်မြို့၊ ရွှေတိဂုံဘုရားလမ်း တောင်ဘက်ခြေရင်းရှိ ကန်တော်မင်ပန်းခြံကို နိုင်ငံတော်အစိုးရက ဆရာတော်အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ဦးဥတ္တမပန်းခြံဟု မှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။ *ရခိုင်ပြည်နယ် စစ်တွေမြို့ ရွှေစေတီကျောင်းတွင် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမပြတိုက် တစ်ခု ဆောက်လုပ်ရန် ရန်ပုံငွေရှာဖွေသည့် အနေဖြင့် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမအတ္ထုပတ္တိ သမိုင်း ဗွီစီဒီခွေကို ၂၀၁၃ ဇွန် ၂၀က စတင်ပြီး ရောင်းချခဲ့ကြသည်။<ref>''[http://www.narinjara.com/burmese/?p=6052] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220181716/https://www.narinjara.com/burmese?p=6052 |date=20 February 2025 }}'',ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ အတ္ထုပတ္ထိသမိုင်း ဗွီစီဒီခွေ စတင်ဖြန့်ချိ( နိရဉ္စရာ- ၂၁ ဇွန် ၂၀၁၃) / မောင်အေး</ref> *မြောက်ဦးမြို့ အနော်မာ ပန်းခြံတွင်ထားရန် ကြေးပိဿာချိန် ၃၀၀ ခန့် အသုံးပြု ပြီး သွန်းလုပ်နေသည့် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ ရုပ်တုတော်မှာ ယခုအခါ ပြီးစီးသွားပြီ ဖြစ်သည်။ ကြေးရုပ်တုကို မြောက်ဦးမြို့နယ်တခုလုံးမှ စေတနာရှင်များ၏ စုပေါင်းအလှူ ထည့်ဝင်မှုဖြင့် မြောက်ဦးမြို့ ကြေးသွန်းဆရာကြီး ဦးကျော်သာညွန့်မှ ၆ လခန့် အချိန်ယူ သွန်းလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>''[http://www.simon-vlog.com/2014/08/blog-post_908.html?m=1#axzz3afL6kWch]'',(နိရဉ္စရာ- ၁၈ ဩဂုတ် ၂၀၁၄) / မောင်အေး</ref> *ဆရာတော်ကွယ်လွန်ပြီး နှစ်ရက်အကြာ ၁၉၃၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ (၁၁)ရက်၊ တနင်္လာနေ့တွင် ကျင်းပသည့် အောက်လွှတ်တော်အစည်းအဝေး၌ မင်းတိုင်ပင်အမတ်များက ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ ပျံလွန်တော်မူခြင်းအတွက် ဝမ်းနည်းကြောင်းနှင့် ကျန်ရစ်သူ မိသားစုထံ ဝမ်းနည်းသဝဏ်လွှာပို့ရန်၊ ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် လွှတ်တော်အား ငါးမိနစ်ရွှေ့ဆိုင်းရန် အဆိုကို ဟံသာဝတီမြေ၏ မင်းတိုင်ပင်အမတ် ဦးသင်းမောင်က တင်သွင်းပြီး လွှတ်တော်တက်ရောက်သူ မင်းတိုင်ပင်အမတ်အားလုံးက တညီတညွှတ်တည်း အတည်ပြုကြသည်။<ref>''[http://www.ashinpanna.com/2012/09/blog-post_6.html?m=1]{{Dead link|date=January 2021 }}'',အာရှမီးရှူးတန်ဆောင် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ</ref> *ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ၏ မြန်မာ ဂျပန်(နဂိုယာ) ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှု နှစ်(၁၀၀)ပြည့် အခမ်းအနားကို ၂၀၁၃ခုနှစ် ဇွန်လ(၂၂)ရက်နေ့(စနေ) နေ့လယ် ၂ နာရီအချိန်တွင် ရန်ကုန်မြို့ တော်ဝင်နှင်းဆီခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmjpseda.org/ja/node/438 |accessdate=20 May 2015 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304204227/http://www.mmjpseda.org/ja/node/438 }}</ref> == ပိတ်ပင်မှုများ == နေဝင်းခေါင်းဆောင်သော တော်လှန်ရေးကောင်စီအစိုးရလက်ထက်တွင် နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်သော ရဟန်းသံဃာတော်များ ပေါ်ပေါက်လာမည်ကို စိုးရိမ်၍ နေဝင်း၏ အမိန့်ဖြင့် တနိုင်ငံလုံးတွင် ဦးဥတ္တမနေ့ ကျင်းပမှုကို ပိတ်ပင်တားဆီးလိုက်လေသည်။ ထိုမျှသာမက ဦးဥတ္တမပန်းခြံကိုလည်း ကန်တော်မင်္ဂလာပန်းခြံဟု အမည်ပြောင်းလဲလိုက်လေသည်။ တပ်မတော်အစိုးရလက်ထက်တွင်လည်း ဆရာတော် ဦးဥတ္တမနှင့် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမကဲ့သို့ နိုင်ငံရေးဆောင်ရွက်ခဲ့သော ဆရာတော်ကြီးများ၏ အကြောင်းကို စာနယ်ဇင်းများ၌ ရေးသားဖော်ပြခြင်းကို စာပေစိစစ်ရေးဌာနမှ ပိတ်ပင်ထားသည်။<ref>http://arakanreview.net/?p=1967{{Dead link|date=January 2021 }}</ref> အာဏာပိုင်တို့သည် ၁၉၈၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ရွှေတိဂုံ စေတီတော် အနီးရှိ ဦးဥတ္တမပန်းခြံကို ကန်တော်မင် ပန်းခြံ အဖြစ်ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုစေခြင်း၊ စစ်တွေမြို့ ဦးဥတ္တမ ပန်းခြံရှိ ဦးဥတ္တမရုပ်တုကို မွမ်းမံမှု မရှိခြင်း၊ ဆရာတော် ရုပ်တုကို အရိုအသေပေးမှုများအား တားမြစ် အရေးယူခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ၏ နယ်ချဲ့တော်လှန်ရေး စိတ်ဓာတ်အား အတုယူလာမည်ကို စစ်အာဏာပိုင် များက စိုးရိမ်သည့် အတွက်ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အများက ယူဆကြသည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.minmawsoe.org/2009/12/blog-post_3108.html?m=1 |accessdate=20 May 2015 |archivedate=4 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222203/http://www.minmawsoe.org/2009/12/blog-post_3108.html?m=1 }}</ref> စစ်အစိုးရသည် ၂၀၁၀ခုနှစ်အထိ ဆရာတော်ကို ဂါရဝပြုခွင့်မပေးခဲ့ပေ။၂၀၁၁ခုနှစ်တွင်မှ ပန်းခွေချခွင့်၊ဆီမီးပူဇော်ခွင့်ရသည်။<ref>''[http://www.88generation-ktg.com/2011/09/blog-post_5169.html?m=1]{{Dead link|date=January 2021 }}'', ဦးဥတ္တမ ရုပ်တုရှေ့ ပြည်သူများ ပန်းခွေချ</ref>သို့သော်၂၀၁၄၌ ရန်ကုန်တွင် ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ အခမ်းအနားသို့ ဦးဆောင် တက်ရောက်ကြသူ အချို့ကို ရဲကစစ်ဆေး မှုများရှိသည်။<ref>[http://www.dawnmanhon.com/2014/09/blog-post_30.html?m=1 ဦးဥတ္တမ အခမ်းအနားသို့ ဦးဆောင် တက်ရောက်ကြသူ အချို့ကို ရန်ကုန်တွင် ရဲကစစ်ဆေး မှုများရှိ | dawnmanhon<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=September 2024 }}</ref> == ကိုးကား == {{reflist|2}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *[http://winmyint.blogspot.com/2013/06/blog-post_5230.html?m=1 ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ အတ္ထုပတ္ထိသမိုင်းဗွီစီဒီခွေစတင်ဖြန့်ချိFrom : .. နိရဉ္စရာ] *[http://www.dhammaweb.net/MyanmarNews/view.php?id=60 လွတ်လပ်ရေး မီးရှူးတန်ဆောင် ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ by ဘစောတင်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719055140/http://www.dhammaweb.net/MyanmarNews/view.php?id=60 |date=19 July 2014 }} *[http://ottamashin.blogspot.com/2014/09/blog-post_0.html?m=1 ဦးဥတ္တမ ပျံလွန်တော်မူခြင်း ၇၅ နှစ်မြောက် အခမ်းအနားတွေ ကျင်းပ] *[http://ottamashin.blogspot.com/2014/09/blog-post_35.html?m=1 ဦးဥတ္တမ ပျံလွန်တော်မူသည့် ၇၅ နှစ်မြောက် စိန်ရတု အခမ်းအနားများ ကျင်းပ] *[http://www.ygnnews.com/2013/09/video.html?m=1 ဦးဥတ္တမပန်းခြံအဖြစ် ကန်တော်မင်ပန်းခြံကို ပြန်လည် နာမည်ပြောင်းရေး သဘောထားများ(video)] *[http://myanmarbookscatalog.blogspot.com/2012/06/blog-post_2792.html?m=1 ''လွတ်လပ်ရေးစိတ်ဓာတ်မျိုးစေ့ချခဲ့သူ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ- ဗမာ့ခေတ်ဦးဘရင်''စာအုပ်] *[http://laywaddyarakan.blogspot.com/2010/09/blog-post_587.html?m=1 ဆရာတော်ဦးဥတ္တမဂုဏ်ပြုကဗျာ-လေးဝတီ] *[http://www.mingalarpar.org/2012/01/blog-post_08.html?m=1 သခင်လွင် ပြုစုသည်။ ဦးဥတ္တမ လက်ရွေးစင်(မိန့်ခွန်း နှင့် ဆောင်းပါးများ)-သခင်လွင်၏အမှာစာ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305065511/http://www.mingalarpar.org/2012/01/blog-post_08.html?m=1 |date=5 March 2016 }} *[http://abbsoluteright.blogspot.com/2015/01/blog-post_493.html?m=1 ဦးဥတ္တမ ကြေးသွန်းရုပ်တု တောင်ကုတ်တွင်ထားရှိမည်] *[http://marrayu.blogspot.com/2014/07/blog-post_31.html?m=1 ဆရာတော်ဦးဥတ္တမနေ့ (၇၅)နှစ်မြောက် စိန်ရတုအထူးထုတ် ဦးဥတ္တမ မော်ကွန်း စာအုပ်ထွက်မည်] *[http://m.fancy.com/things/448151023383482967/ဆရာေတာ္ဦးဥတၱမ ဆရာတော်ဦးဥတ္တမ ဓာတ်ပုံ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311081913/https://m.fancy.com/things/448151023383482967/%E1%80%86%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%B1%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%B9%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%A5%E1%80%90%E1%81%B1%E1%80%99 |date=11 March 2016 }} *[http://www.maharhero.com/2013/07/blog-post_6538.html?m=1 Sunday, July 21, 2013ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ ၏ပြတိုက်ကို မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းပထမဆုံးတည်ဆောက်မည်] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309034552/http://www.maharhero.com/2013/07/blog-post_6538.html?m=1 |date=9 March 2016 }} *[http://sycbyouth.org/burmese/2013/06/26/ဆရာေတာ္-ဦးဥတၱမ-လြတ္လပ္/ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ (လွတ်လပ်ရေးစိတ်ဓာတ် မျိုးစေ့ချခဲ့သူ)]{{Dead link|date=January 2021 }} {{Lifetime|၁၈၇၉|၁၉၃၉}} [[ကဏ္ဍ:ရခိုင် တိုင်းရင်းသားများ]] [[ကဏ္ဍ:ပထမ မြန်မာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]] h76lz7f7d7fn2hh9il918mq0ctxvhj8 0 16090 1054288 1036676 2026-09-20T16:23:17Z Dr Lotus Black 31011 1054288 wikitext text/x-wiki {{wiktionary}} [[File:Memory.gif|thumb|400px|သိပ္ပံနယ်ပယ်တွင်းရှိ မှတ်ဉာဏ်တစ်ခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအစိတ်အပိုင်းများ၏အကြမ်းဖျင်း ပုံသဏ္ဌာန်]] '''မှတ်ဉာဏ်''' ({{lang-en|'''memory'''}}) ဆိုသည်မှာ - [[အကြောင်းအချက်]] များကို (သက်ရှိ[[သတ္တဝါ]]များတွင်လျှင်) [[ဦးနှောက်]]အဖို့၊ သို့မဟုတ် (စက်များတွင်လျှင်) အတွေးအတွက် စနစ်တခုအဖို့ ဖတ်ရှုဖွယ် စီစဉ်မှုများအဖြစ် [[သိတွေးအုံ|စိတ်]]၏ ဘာသာပြန် သိမ်းဆည်းထားခြင်းတမျိုးနှင့် လိုသလို ပြန်လည်သိယူ(မှတ်မိ)ခြင်း လုပ်ငန်းစု ဖြစ်၏။ အနာဂတ် [[စဉ်းစားခြင်း|စဉ်းစားချက်]]၊ [[ကံ|လုပ်ဆောင်ချက်]]များတွင် (လိုသလို) လွှမ်းမိုးပါဝင်စိမ့်သောငှာ အကြောင်းအချက်၊ အခြင်းအရာများကို သိုမှီးထားခြင်း ဖြစ်၏။<ref>{{cite book| vauthors = Sherwood L |title=Human Physiology: From Cells to Systems|url=https://books.google.com/books?id=_i5BBAAAQBAJ&pg=PT189|date=1 January 2015|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-44551-2|pages=157–162}}</ref><br> [[အဖြစ်အပျက်]]များ မှတ်မိခြင်းဟူသော [[သိတွေးအုံ]]လုပ်ငန်း မရှိခဲ့လျှင် [[ဘာသာစကား]] ညှိနှိုင်းသတ်မှတ် အသုံးပြုခြင်း၊ အချင်းချင်း မှတ်သားဆက်ဆံခြင်း၊ လူတဦးစီ၌ [[သူရယ်ဖြစ်မှု|သူရယ်ဖြစ်မှု (personal identity)]] တို့ တစစ ဖွံ့ဖြိုးပေါ်လွင်လာခြင်း စသည်တို့လည်း ဖြစ်မြောက်နိုင်ဖွယ် မရှိချေ။<ref name="Eysenck 2012">{{cite book | vauthors = Eysenck M | title=Attention and Arousal : Cognition and Performance | publisher=Springer Berlin Heidelberg | location=Berlin, Heidelberg | year=2012 | isbn=978-3-642-68390-9 | oclc=858929786 }}</ref> တချိန်ကမှတ်သားဖူးသော အကြောင်းအချက် (information) များကို လက်ရှိ [[သတိကပ်စိတ်|အသိစိတ်]]၏ စဉ်းစားမြင်မှုပိုင်းသို့ ပြန်မသယ်နိုင်တော့ခြင်းများလည်း ရှိပြီး၊ [[မေ့ပျောက်ခြင်း|မေ့လျော့ခြင်း (forgetting)]] လည်း ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ [[အတိတ်မေ့ရောဂါ|အတိတ်မေ့ခြင်း (amnesia)]] လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။<ref name="Staniloiu Markowitsch 2012 p.">{{cite journal | vauthors = Staniloiu A, Markowitsch HJ | title = Towards solving the riddle of forgetting in functional amnesia: recent advances and current opinions | journal = Frontiers in Psychology | volume = 3 | pages = 403 | date = 2012-11-01 | pmid = 23125838 | pmc = 3485580 | doi = 10.3389/fpsyg.2012.00403 | publisher = Frontiers Media SA | doi-access = free }}</ref><ref name="Smith 2014 pp. 959–972">{{cite journal | vauthors = Smith CN | title = Retrograde memory for public events in mild cognitive impairment and its relationship to anterograde memory and neuroanatomy | journal = Neuropsychology | volume = 28 | issue = 6 | pages = 959–72 | date = November 2014 | pmid = 25068664 | pmc = 4227913 | doi = 10.1037/neu0000117 | publisher = American Psychological Association (APA) }}</ref><ref name="Ortega-de San Luis Ryan p=dmm035055">{{cite journal | vauthors = Ortega-de San Luis C, Ryan TJ | title = United states of amnesia: rescuing memory loss from diverse conditions | journal = Disease Models & Mechanisms | volume = 11 | issue = 5 | page = dmm035055 | date = May 2018 | pmid = 29784659 | pmc = 5992608 | doi = 10.1242/dmm.035055 | publisher = The Company of Biologists }}</ref><ref name="Staniloiu Markowitsch pp. 101–129">{{cite journal | vauthors = Staniloiu A, Markowitsch HJ | title = The remains of the day in dissociative amnesia | url = https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_2012-04_35_2/page/n44 | journal = Brain Sciences | volume = 2 | issue = 2 | pages = 101–29 | date = April 2012 | pmid = 24962768 | pmc = 4061789 | doi = 10.3390/brainsci2020101 | publisher = MDPI AG | doi-access = free }}</ref><ref name="Spiegel Smith Wade Cherukuru 2017 pp. 2691–2703">{{cite journal | vauthors = Spiegel DR, Smith J, Wade RR, Cherukuru N, Ursani A, Dobruskina Y, Crist T, Busch RF, Dhanani RM, Dreyer N | title = Transient global amnesia: current perspectives | journal = Neuropsychiatric Disease and Treatment | volume = 13 | pages = 2691–2703 | date = 2017-10-24 | pmid = 29123402 | pmc = 5661450 | doi = 10.2147/ndt.s130710 | publisher = Dove Medical Press Ltd. | doi-access = free }}</ref><ref name="Bauer Larkina pp. 907–924">{{cite journal | vauthors = Bauer PJ, Larkina M | title = The onset of childhood amnesia in childhood: a prospective investigation of the course and determinants of forgetting of early-life events | journal = Memory | volume = 22 | issue = 8 | pages = 907–24 | date = 2013-11-18 | pmid = 24236647 | pmc = 4025992 | doi = 10.1080/09658211.2013.854806 | publisher = Informa UK Limited }}</ref> == အမျိုးအစားများ == [[မှတ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ် အဆင့်များ]]အရ '''မှတ်မိပုံအကြောင်းအချက် မှတ်ဉာဏ်များ'''ကို ဤသို့ အဓိက ၂ခု ခွဲခြား၏။ # [[ရေတိုမှတ်ဉာဏ်|ရေတို မှတ်ဉာဏ်များ (short-term memories)]] # [[ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်|ရေရှည် မှတ်ဉာဏ်များ (long-term memories)]] == သဘောတရားနှင့် သာဓကအချို့ == ယခင်က မြင်ဖူးသည့် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအား စဉ်းစားကြည့်ရာတွင် မရနိုင်က ထိုသူ၌ သတိရမှုသည် ချွတ်ယွင်းနေသည်ဟု ဆိုနိုင်သော်လည်း စဉ်းစားမိသည့် ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ ထိုသူ မြင်လိုက်ရလျှင် မြင်လိုက်သည့်နှစ် တစ်ပြိုင်နက် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို မှတ်မိနိုင်ပေသည်။ မှတ်ဉာဏ်ကို ခွဲစိတ်ကြည့်လျှင် ဆက်စပ်ခြင်း၊ မှတ်မိနိုင်ခြင်း၊ သတိရခြင်းနှင့် မှတ်မိခြင်းတို့ ရှိသည်ကို တွေ့ရပေမည်။ ပုံပမာ- လူတစ်ယောက်သည် တစ်နေ့၌ လမ်းလျှောက် သွားစဉ် လမ်းထောင့်တစ်ခုသို့ ရောက်သွားချိန်တွင် မော်တော်ကားနှစ်စီး အရှိန်ပြင်းစွာနှင့် တိုက်မိကြသည်ကို တွေ့လိုက်ရ၏။ ထိုအခါ နောင်တွင် ထိုသူသည် ထိုလမ်းထောင့်သို့ ရောက်သည့်အခါတိုင်း မော်တော်ကားနှစ်စီး တိုက်မိခြင်းကို အစဉ် သတိရပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းမှာ ထိုလမ်းထောင့်နှင့် မော်တော်ကားနှစ်စီး တိုက်မိခြင်းတို့သည် ဆက်စပ်လျက် ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်လေသည်။ အခြားလမ်းထောင့်များသို့ ရောက်သောအခါတွင် ထိုသို့ သတိရမည် မဟုတ်ချေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ရသည်မှာ ဆက်စပ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။ မှတ်ဉာဏ်ကောင်းရန်အတွက် အကောင်းဆုံးနည်းမှာ ထပ်တလဲလဲ ပြုလုပ်ရန်၊ သို့မဟုတ် ရွတ်ဆိုရန် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုသို့ အထပ်ထပ် ပြုလုပ်ရွတ်ဆိုနေသော်လည်း ထိုသို့ ပြုလုပ်ရွတ်ဆိုနေချိန်၌ ပြုလုပ် ရွတ်ဆိုနေသည့် ကိစ္စတွင် အာရုံကို စူးစိုက်ထားရန် အရေးကြီးပေသည်။ စာကို အထပ်ထပ် ကျက်၍နေသော်လည်း ထိုစာကို ကျက်နေသည့် ကလေး၏စိတ်သည် ကစားရာသို့ ရောက်နေလျှင် ထိုကလေးသည် သူကျက်နေသောစာကို ရနိုင်မှ မှတ်မိနိုင်မည် မဟုတ်ချေ။ မှတ်မိရန် ကြိုးစားရာတွင် ထိုအကြောင်းအရာ၏ အရေးကြီးသော အချက်အလက်များကို မှတ်မိခြင်းသည် အရေးမကြီးသော အချက်အလက်များကို မှတ်မိခြင်းထက် ပို၍ အရေးပါသည်။ မှတ်ဉာဏ် တိုးပွားစေရန် ကျောင်းသားတစ်ဦးသည် သူဖတ်နေသည့် စာအုပ်ကို ခေတ္တပိတ်ပြီးလျှင် ပြန်၍ စဉ်းစားကြည့်သင့်သည်။ အရေးကြီးသော အချက်အလက်များကို မမှတ်မိသေးလျှင် စာအုပ်ကိုပြန်၍ ဖွင့်ပြီးလျှင် တစ်ဖန် မှတ်ယူသင့်သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ကျောင်းသား၏ မှတ်ဉာဏ်သည် တိုးပွားလာနိုင်ပေသည်။ ထို့ပြင် မိမိလေ့ကျက်ထားသည့် အကြောင်းရပ်ကို အခြားသူတစ်ဦး၏ အမေးကို ဖြေကြား ခြင်းလည်း မှတ်ဉာဏ်ကို တိုးပွားစေနိုင်ပေသည်။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၀)</ref> == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဗဟုသုတ ရင်းမြစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မှတ်ဉာဏ်]] q8foft5n8xv39bbeagcy1bv6zldlvn6 0 18498 1054358 1043850 2026-09-20T21:23:03Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054358 wikitext text/x-wiki {{Coord|25|30|N|51|15|E|type:country_region:QA|display=title}} {{Infobox country | နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ကာတာနိုင်ငံ | common_name = ကာတာနိုင်ငံ | အမည်_ရင်း = {{native name|ar|دولة قطر|italics=off}}<br/><small>''{{transl|ar|Dawlat Qaṭar}}''</small> | ပုံ_အလံ = Flag of Qatar.svg | ပုံ_တံဆိပ် = Emblem of Qatar (1976–2022).svg | နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = | နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|ar|السلام الأميري}}<br />''[[As-Salam al-Amiri|As-Salām al-ʾAmīrī]]''{{nbsp|2}}{{small|<br />"Peace to the Amir"}}<br />[[File:National anthem of Qatar.ogg|center]] | ပုံ_နေရာ = QAT orthographic.svg | map_caption = [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]]ပေါ်ရှိ အစွန်းထွက်နေသည့် [[ကာတာနိုင်ငံ]]၏ တည်နေရာ | မြို့တော် = [[ဒိုဟာမြို့]] | coordinates = {{Coord|25|18|N|51|31|E|type:city}} | အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော် | အကြီးဆုံးပြည်နယ် = | ethnic_groups = {{unbulleted list |၄၀% [[:en:Arabs|အာရပ်]] |၃၆% [[:en:South Asia|တောင်အာရှ]] |{{nbsp|3}}{{small|— ၁၈% [[:en:Pakistanis in Qatar|ပါကစ္စတန်]]}} |{{nbsp|3}}{{small|— ၁၈% [[:en:Indians in Qatar|အိန္ဒိယ]]}} |၁၀% [[:en:Iranians in Qatar|အီရန်]] |၁၄% [[:en:Demographics of Qatar|အခြား]] }} | ethnic_groups_year = ၂၀၁၅ | ethnic_groups_ref = <ref name="CIA"/> | religion = {{unbulleted list |၆၅.၅% [[:en:Islam in Qatar|အစ္စလာမ်]] ([[နိုင်ငံတော်ဘာသာ|တရားဝင်]]) |၁၅.၁% [[:en:Hinduism in Arab states#Qatar|ဟိန္ဒူ]] |၁၄.၂% [[:en:Christianity in Qatar|ခရစ်ယာန်]] |၃.၃% [[:en:Buddhism in the Middle East#Population by country|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |၁.၉% [[:en:Religion in Qatar|အခြား]] }} | religion_year = ၂၀၂၀ | religion_ref = <ref>{{cite web|title=Population By Religion, Gender And Municipality March 2020|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2020/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|publisher=Qatar Statistics Authority}}</ref> | official_languages = [[အာရပ်ဘာသာစကား]]<ref>{{cite web |title=The Constitution |url=https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2016/09/GCO-Constitution-English.pdf |website=Government Communications Office |publisher=Government Communications Office |access-date=31 August 2020}}</ref> | common_languages = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]] | demonym = [[:en:Demographics of Qatar|Qatari]] | government_type = [[တစ်ပြည်ထောင်နိုင်ငံ|တစ်ပြည်ထောင်]] [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်ဘာသာစိုးမိုး]] [[တစိတ်တပိုင်း စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]] | leader_title1 = [[ကာတာနိုင်ငံ၏ စော်ဘွားများစာရင်း|မင်းသား]] | leader_name1 = တာမင် ဘင် ဟာမက် အယ်လ်သာနီ | leader_title2 = [[ကာတာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်များစာရင်း|ဝန်ကြီးချုပ်]] | leader_name2 = ခါလစ်ဒ် ဘင် ခါလီဖာ | legislature = [[ကာတာနိုင်ငံ၏ အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်|အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်]] | sovereignty_type = [[ကာတာနိုင်ငံ သမိုင်း|တည်ထောင်ခဲ့]] | established_event1 = ကာတာအမျိုးသားနေ့ | established_date1 = ၁၈၇၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက် | established_event2 = လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့ | established_date2 = <br />၁၉၇၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁ | established_event3 = [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]မှ လွတ်လပ်ရေးရ | established_date3 = <br />၁၉၇၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၃ | area_km2 = ၁၁,၅၈၁ | area_rank = ၁၅၈ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = ၄,၄၆၇.၆ | percent_water = ၀.၈ | အမြင့်ဆုံးနေရာ = | အရှေဆုံးမြစ် = | အကြီးဆုံးအင်း = | ကမ်ရိုးတန်း = | population_estimate = ၂,၇၉၅,၄၈၄<ref name=qsa-Aug13>{{cite web|title=Population structure|url=http://www.mdps.gov.qa/en/statistics1/StatisticsSite/Pages/Population.aspx|publisher=Ministry of Development Planning and Statistics|date=31 January 2020|accessdate=21 September 2021|archivedate=26 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626135815/https://www.mdps.gov.qa/en/statistics1/StatisticsSite/Pages/Population.aspx}}</ref> | population_census = ၁,၆၉၉,၄၃၅<ref name="census10">{{cite web |url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |title=Populations |publisher=Qsa.gov.qa |access-date=2 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709192746/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |archive-date=9 July 2010 |accessdate=18 June 2017 |archivedate=9 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709192746/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx }}</ref> | population_estimate_year = ၂၀၂၀ | population_estimate_rank = ၁၃၉ | population_census_year = ၂၀၁၀ | population_census_rank = | population_density_km2 = ၁၇၆ | population_density_sq_mi = ၄၅၅ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = ၇၆ | GDP_PPP = $၃၅၇.၃၃၈ ဘီလီယံ<ref name = imf2>{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2018 – Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=12&sy=2017&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=453&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504102017/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=12&sy=2017&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=453&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|archive-date=4 May 2018|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] (IMF)| date= April 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = ၂၀၂၀ | GDP_PPP_rank = ၅၁ | GDP_PPP_per_capita = $၁၃၈,၉၁၀<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ၄ | GDP_nominal = $၁၈၃.၈၀၇ ဘီလီယံ<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = ၂၀၁၈ | GDP_nominal_rank = ၅၆ | GDP_nominal_per_capita = $၆၆,၂၀၂<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ၆ | Gini = ၄၁.၁ <!--number only--> | Gini_year = ၂၀၀၇ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=22 January 2013}}</ref> | Gini_rank = | HDI = ၀.၈၄၈ <!--number only--> | HDI_year = ၂၀၁၉<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = ၄၅ | currency = [[ကာတာ ရီယယ်]] | currency_code = QAR | time_zone = [[အာရေဗျ စံတော်ချိန်|AST]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = | drives_on = ညာ<ref>{{cite web|url=http://www.worldstandards.eu/cars/list-of-left-driving-countries/|title=List of left- & right-driving countries – World Standards|access-date=5 June 2017}}</ref> | calling_code = +၉၇၄ | cctld = {{unbulleted list |[[.qa]] |[[قطر.]]}} | ဗဟိုဘဏ် = }} '''ကာတာ နိုင်ငံ''' သည် အနောက် [[အာရှ]]တွင် တည်ရှိသော [[တိုင်းပြည်|နိုင်ငံ]] တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]]၏ အရှေ့ မြောက်ဘက်တွင် ရှိသော [[ကာတာ ကျွန်းဆွယ်]]လေး ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ကုန်းတွင်းနယ်နိမိတ်အားဖြင့် [[ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ]] နှင့် တောင်ဘက်တွင် ထိစပ်လျက် ရှိပြီး ကျန်ရှိသော နယ်နိမိတ်များမှာ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့က ဝန်းရံလျက် ရှိသည်။ အနီးအနားရှိ ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သော [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ]] နှင့် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ ရေလက်ကြားက ပိုင်းခြားထားသည်။ အော့တမန်အင်ပိုင်ယာ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိခဲ့ပြီးနောက် ၂၀ရာစု အစောပိုင်းတွင် ကာတာတို့သည် ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေအဖြစ် ရှိခဲ့သည်မှာ ၁၉၇၁ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေး ရသည် အထိပင် ဖြစ်သည်။ ကာတာနိုင်ငံအား သာနီမိသားစုမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်မှာ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမှပင် စခဲ့သည်။ ရှိတ်ဂျာဆင် ဘင်မိုဟာမက် အယ်လ်သာနီသည် ကာတာနိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ကာတာသည် ဆွေစဉ်မျိုးဆက် ဆက်ခံရသော ဘုရင်စနစ်ကို ကျင့်သုံးပြီး နိုင်ငံ၏ အကြီးအကဲမှာ ရှိတ်တာမင် ဘင်ဟာမက် အယ်လ်သာနီ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ ဘုရင်စနစ်မှာ စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသည် ဆိုသော အယူအဆ နှင့် <ref name=BBC9Sep05>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3784765.stm ''How democratic is the Middle East?''], 9 September 2005.</ref><ref name=USState2011>United States Department of State [http://www.state.gov/documents/organization/186656.pdf Country Reports on Human Rights Practices for 2011: Qatar], 2011.</ref> သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသည် ဟူသော အယူအဆ <ref>{{Cite web|url=http://www.state.gov/documents/organization/160077.pdf|title=US State Dept's Country Political Profile - Qatar|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref><ref name=ftManage>{{cite news|last=Gardener |first=David |url=https://www.ft.com/content/2e141faa-dd82-11e2-a756-00144feab7de|title=Qatar shows how to manage a modern monarchy|publisher=Financial Times}}</ref><ref name=ciaw>{{cite news|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2128.html#qa|title=The World Factbook|publisher=CIA Factbook|accessdate=11 June 2017|archivedate=7 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207225832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2128.html#qa}}</ref><ref name=cangov>{{cite news|url=http://www.canadainternational.gc.ca/qatar/bilateral_relations_bilaterales/index.aspx?lang=eng&pedisable=true|title=Canada – Qatar Bilateral Relations|publisher=Government of Canada}}</ref> ကွဲပြားလျက် ရှိကြသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို လူထုဆန္ဒခံယူပွဲ ဖြင့် အတည်ပြုနိုင်ခဲ့ပြီး ၉၈% အထိ ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ <ref name="electionguide.org">{{cite web|url=http://www.electionguide.org/results.php?ID=341|title=IFES Election Guide - Elections: Qatar Referendum Apr 29 2003|website=www.electionguide.org|accessdate=5 June 2017|archive-date=13 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200513193632/http://www.electionguide.org/results.php?ID=341}}</ref><ref name="princeton.edu">{{cite web|url=https://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/qatar2003.html|title=Qatar 2003|website=www.princeton.edu|accessdate=5 June 2017|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010092106/https://www.princeton.edu/~pcwcr/reports/qatar2003.html}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ကာတာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၇ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ၂.၆ သန်းမျှ ရှိပြီး ကာတာနိုင်ငံသား ၃၁၃,၀၀၀ ဦးနှင့် နိုင်ငံခြားသား ကျွမ်းကျင်ပညာရှင် ၂.၃ သန်း ဖြစ်သည်။<ref name=pop>{{cite web |url=http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |title=Population of Qatar by nationality - 2017 report |accessdate=7 February 2017 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225053320/http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ }}</ref> ကာတာနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယ အကြီးမားဆုံးသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ အရင်းအမြစ် နှင့် ရေနံ အရင်းအမြစ်ရှိသောကြောင့် ဝင်ငွေ မြင့်မားသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130112042847/http://hdr.undp.org/en/statistics/|archivedate=12 January 2013 |title=Indices & Data &#124; Human Development Reports |publisher=United Nations Development Programme |date=14 March 2013 |accessdate=27 June 2013}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ အမြင့်မားဆုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကာတာနိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂ၏ သတ်မှတ်ချက်အရ လူထုဖွံ့ဖြိုးရေး ညွှန်းကိန်း အလွန်မြင့်သော နိုင်ငံများထဲတွင် ပါဝင်ပြီး လူထုဖွံဖြိုးရေး အတွက် အာရပ်နိုင်ငံများထဲတွင် အမြင့်မားဆုံး ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite web|url = http://dohanews.co/un-ranks-qatar-highest-among-arab-states-human-development/|title = Qatar human development|date = |accessdate = |website = |publisher = |archive-date = 1 February 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170201220302/https://dohanews.co/un-ranks-qatar-highest-among-arab-states-human-development/|url-status = dead}}</ref> ကာတာနိုင်ငံသည် အာရပ်ကမ္ဘာတွင် ထိရောက်သော ဩဇာဏာရှိပြီး အာရပ်နွေဦး တော်လှန်ရေး ကာလအတွင်း သူပုန်အဖွဲ့အချို့ကို ထောက်ပံ့ခဲ့ကာ အချို့ကို ငွေကြေးအရ ထောက်ပံ့ခဲ့ပြီး အချို့အား တကမ္ဘာလုံးသို့ ဖြန့်ကျက်နေသော ၎င်း၏ သတင်းဌာန [[အဲလ် ဂျာဇီးယား]] မီဒီယာကွန်ယက်မှ တဆင့် ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|last=Dagher |first=Sam |url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650 |title=Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern |publisher=Online.wsj.com |date=17 October 2011 |accessdate=30 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://politicsandpolicy.org/article/qatar-rise-underdog |title=Qatar: Rise of an Underdog |publisher=Politicsandpolicy.org |date= |accessdate=30 December 2013 |archivedate=10 June 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170610115944/http://politicsandpolicy.org/article/qatar-rise-underdog }}</ref><ref>{{cite web|author=Ian Black in Tripoli |url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support |title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels |publisher=Theguardian.com |date= |accessdate=30 December 2013}}</ref> ကာတာနိုင်ငံသည် ၎င်း၏ အရွယ်အစားနှင့် မမျှသော ဩဇာအာဏာ ရှိသဖြင့် အင်အား အသင့်အတင့်ရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|title=Middle Powers: Squeezed out or Adaptive?|publisher=Public Diplomacy Magazine|last=Cooper|first=Andrew F.|accessdate=12 March 2015|archivedate=29 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170629211701/http://www.publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|title=Mediation and Qatari Foreign Policy|last=Kamrava|first=Mehran|accessdate=12 March 2015|archivedate=7 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131007183501/http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf}}</ref> ကာတာသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး အာရပ်နိုင်ငံများထဲတွင် ကမ္ဘာ့ဖလား၏ ပထမဆုံးသော အိမ်ရှင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|author=Paul Rhys in Doha |url=http://www.aljazeera.com/sport/2010/04/2010424184010305993.html |title=Blatter reaches out to Arabia |publisher=Aljazeera.com |date= |accessdate=30 December 2013}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ပင်လယ်ကွေ့ နိုင်ငံများထဲမှ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ ဘာရိန်း၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု နိုင်ငံ နှင့် အီဂျစ်တို့မှ အာရပ်နှင့် သံတမန် ရေးရာ အဆက်အသွယ် ဖြတ်တောက်ခဲ့ပြီး အကြမ်းဖက်သမားများကို ထောက်ခံသူနှင့် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ ပြည်တွင်းရေးကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်သူ အဖြစ် စွပ်စွဲခဲ့ကြကာ ၂၀၁၇ ကာတာ သံတမန် အကြပ်အတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ==အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း== ရောမစာရေးဆရာ ပလိုင်းနီး သည်အဲလ်ဒါးမှ ကာတာကျွန်းဆွယ်တွင် နေထိုင်သူများအကြောင်းကို အစောဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်မှာ အေဒီ ပထမရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား "ကာသာရေး" (Catharrei) ဟု ရည်ညွှန်းဖော်ပြခဲ့သည်။ ထင်ရှားသော ဒေသတစ်ခု၏ အမည်မှ ရည်ညွှန်းဖော်ပြခဲ့ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ <ref>{{cite book|last1=Casey|first1=Paula|last2=Vine|first2=Peter|title=The heritage of Qatar|url=https://archive.org/details/heritageofqatar00vinerich|publisher=Immel Publishing|year=1992|pages=[https://archive.org/details/heritageofqatar00vinerich/page/17 17]}}</ref><ref name="qsahistory">{{cite web|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx|title=History of Qatar|publisher=Qatar Statistics Authority|accessdate=11 May 2015|archivedate=6 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606170458/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx}}</ref> ရာစုနှစ် တစ်ခုများကြာသော အခါတွင် တော်လမီ မှ ထိုကျွန်းဆွယ်ကို ဖော်ပြသော ပထမဆုံး မြေပုံကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာအား ကာတရာ (Catara) ဟု ရည်ညွှန်းဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref name="qsahistory"/><ref>{{cite web|url=http://www.qnl.qa/collections/aihl/maps|title=Maps|publisher=Qatar National Library|accessdate=11 May 2015|archivedate=6 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606173751/http://qnl.qa/collections/aihl/maps}}</ref> ထိုမြေပုံတွင် ကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ဘက်ရှိ မြို့အမည်အား ကာဒါရာ (Cadara) ဟု ရည်ညွှန်းဖော်ပြထားသည်။<ref name="katara"/> မြို့အမည် ကာတရာ (Catara) နှင့် နေထိုင်သူ ကာတရေး (Cataraei)<ref>{{cite book|last=Hazlitt|first=William|title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/classicalgazett02hazlgoog|publisher=Whittaker & co.|year=1851}}</ref> ဆိုသော အမည်တို့ကို ၁၈ ရာစု အထိ အသုံးပြုခဲ့ပြီး ကာတရာ (Katara) ဆိုသော စာလုံးပေါင်းကို အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။ <ref name="katara">{{cite web|url=http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|title=About us|publisher=Katara|accessdate=11 May 2015|archivedate=22 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722071207/http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/}}</ref> နောက်ဆုံးတွင်မှ ယနေ့ခေတ် အခေါ်အဝေါ် ကာတာ ဟူသော အမည်ကို နိုင်ငံအမည်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ ==သမိုင်း== ===ရှေးခေတ်=== [[File:Dot carvings at Jebel Jassassiyeh.jpg|thumb|ဘီစီ ၄၀၀၀ ခုနှစ် ဂျဘဲ ဂျဆက်ဆီးယားမှ အစက်အပြောက် ထွင်းထုထားမှုများ]] ကာတာတွင် လူတို့နေထိုင်ခဲ့သည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅၀,၀၀၀ ခန့်မှ စ၍ ဖြစ်သည်။ <ref name="cs1"/> ကျောက်ခေတ် မှ နေထိုင်မှုများနှင့် ကျောက်လက်နက်များကို ကျွန်းဆွယ်တွင် တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့သည်။<ref name="cs1">Toth, Anthony. "Qatar: Historical Background." [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/qatoc.html ''A Country Study: Qatar''] (Helen Chapin Metz, editor). Library of Congress Federal Research Division (January 1993). ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain''.</ref> မက်ဆိုပိုတေးမီးယားမှ အူဘိတ်ခေတ် (၆၅၀၀ မှ ၃၈၀၀ ဘီစီ) လက်မှုပစ္စည်းများကိုလည်း စွန့်ပစ်ထားသော ကမ်းရိုးတန်း လူနေထိုင်ရာ နေရာများတွင် တွေ့ရှိရသည်။<ref name="haya">{{cite book|last1=Khalifa|first1=Haya|last2=Rice|first2=Michael|title=Bahrain Through the Ages: The Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C|publisher=Routledge|isbn=978-0710301123|year=1986|pages=79, 215}}</ref> ကာတာ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိသော အယ်လ် ဒါဆာ ဒေသမှာ အရေးပါသော အူဘိတ် ရှေးဟောင်းနယ်မြေ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ရာသီအလိုက် နေထိုင်ခဲ့ကြသော နေရာ အသေးစား တစ်ခု ဖြစ်မည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="thaiembassy">{{cite web|url=http://www.qatarembassy.or.th/download/Complete_History_of_Qatar.pdf|title=History of Qatar|website=www.qatarembassy.or.th|publisher=Ministry of Foreign Affairs. Qatar. London: Stacey International, 2000|accessdate=9 January 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Rice|first=Michael|title=Archaeology of the Persian Gulf|url=https://books.google.com/books?id=0maIAgAAQBAJ|publisher=Routledge|isbn=978-0415032681|pages=206, 232–233|year=1994}}</ref> အယ်လ်ခိုးကျွန်းများတွင် တွေ့ရသော ဘီစီ ၂ ရာစု ဘေဘီလုံခေတ် ကတ်ဆိုက်လူမျိုးတို့၏ ပစ္စည်းများသည် ကာတာတွင် နေထိုင်သူ နှင့် ယနေ့ခေတ် ဘာရိန်းနိုင်ငံ နေရာတွင် နေထိုင်သူ ကက်ဆိုက် လူမျိုးတို့ အကြား ကုန်သွယ်မှု ဆက်ဆံရေးအား ဖော်ပြနေသော ထင်ရှားသည့် သက်သေ အထောက်အထားများပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book|last=Magee|first=Peter|title=The Archaeology of Prehistoric Arabia|url=https://books.google.com/books?id=FqlkAwAAQBAJ|publisher=Cambridge Press|year=2014|pages=50, 178|isbn=9780521862318}}</ref> ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများတွင် ထောင်းထုထားသော ခရုခွံ ၃,၀၀၀,၀၀၀ ခန့် နှင့် ကက်ဆိုက် အိုးကွဲများ ပါဝင်သည်။<ref name="thaiembassy"/> ထိုအထောက်အထားများက ဖော်ပြနေသည်မှာ ကာတာသည် အခွံမာငါးများမှ တဆင့် ဆိုးဆေး ထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် အစောဆုံး ဒေသဖြစ်ပြီး ကက်ဆိုက်တို့၏ ခရမ်းရောင် ဆိုးဆေး လုပ်ငန်းမှာ ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိခဲ့သည်။<ref name="haya"/><ref>{{cite book|last=Sterman|first=Baruch|title=Rarest Blue: The Remarkable Story Of An Ancient Color Lost To History And Rediscovered|url=https://books.google.com/books?id=XGdBBAAAQBAJ|publisher=Lyons Press|year=2012|pages=21–22|isbn=978-0762782222}}</ref> အေဒီ ၂၂၄ ခုနှစ်တွင် ဆက်ဆေးနီးယန်း အင်ပိုင်ယာမှာ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ တဝိုက်ရှိ ဒေသများအား ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Cadène|first=Philippe|title=Atlas of the Gulf States|url=https://books.google.com/books?id=fSSzAQAAQBAJ|publisher=BRILL|year=2013|isbn=978-9004245600|page=10}}</ref> ကာတာသည် ဆက်ဆေးနစ် လူမျိုးတို့၏ ကူသန်းရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းတွင် နေရာတစ်ခုမှ ပါဝင်ခဲ့ပြီး အဖိုးတန် ပုလဲများ နှင့် ခရမ်းရောင် ဆိုးဆေးများ ရောင်းဝယ်မှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/gulf/qatar-history.htm|title=Qatar – Early history|publisher=globalsecurity.org|accessdate=17 January 2015}}</ref> ဆက်ဆေးနစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် အာရေဗျ အရှ့ပိုင်း နေထိုင်သူများအား ခရစ်ယာန် ဘာသာနှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး ထို့နောက်တွင် မက်ဆိုပိုတေးမီးယန်း ခရစ်ယာန်တို့မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အရှေ့ဘက်သို့ ဆက်လက် ဖြန့်ဝေခဲ့သည်။ <ref name="gillman">{{cite book|last1=Gillman|first1=Ian|last2=Klimkeit|first2=Hans-Joachim|title=Christians in Asia Before 1500|url=https://books.google.com/books?id=UGpr2KsbS94C|publisher=University of Michigan Press|pages=87, 121|year=1999|isbn=978-0472110407}}</ref> ထိုခေတ်အခါတွင် ခရစ်ယာန် ဘုန်းကြီးကျောင်းများကို တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး နေထိုင်ရာ ဒေသ အသစ်များကိုလည်း ဆက်လက် ထူထောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Commins|first=David|title=The Gulf States: A Modern History|url=https://books.google.com/books?id=T56CBAAAQBAJ|publisher=I. B. Tauris|page=16|year=2012|isbn=978-1848852785}}</ref><ref>Habibur Rahman, p. 33</ref> ခရစ်ယာန်ခေတ်၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ကာတာတွင် ဆီးရီးယား ဘာသာစကားဖြင့် ဘက်သ်ကွာထရေး ဟု ခေါ်ပြီး ကာတာတို့၏ ဒေသဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ဒေသ ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.aub.edu.lb/communications/media/Documents/May_2011/grant-syriac-EN.pdf|title=AUB academics awarded $850,000 grant for project on the Syriac writers of Qatar in the 7th century AD|publisher=American University of Beirut|date=31 May 2011|accessdate=12 May 2015}}</ref> ထိုဒေသတွင် ကာတာနိုင်ငံ တစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သည် မဟုတ်ဘဲ ဘာရိန်းနိုင်ငံ၊ တာရောက်ကျွန်း၊ အယ်လ်ခက် နှင့် အယ်လ်ဟာဆာတို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book|last1=Kozah|first1=Mario|last2=Abu-Husayn|first2=Abdulrahim|last3=Al-Murikhi|first3=Saif Shaheen|title=The Syriac Writers of Qatar in the Seventh Century|publisher=Gorgias Press LLC|year=2014|page=24|isbn=978-1463203559}}</ref> အေဒီ ၆၂၈ ခုနှစ်တွင် တမန်တော် [[မိုဟာမက်]] မှ မွတ်စလင် သံတမန်များကို အာရပ်ဒေသ အရှေ့ပိုင်း အုပ်ချုပ်သူ မွန်ဇာအီဘင် ဆာဝါ အယ်လ် တာမီမီ ထံသို့ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး ၎င်းနှင့် ၎င်း၏ ပြည်သူပြည်သားများမှ အစ္စလာမ်ဘာသာကို လက်ခံရန် မေတ္တာရပ်ခံခဲ့သည်။ မွန်ဇာမှ မေတ္တာရပ်ခံချက်ကို လက်ခံပြီး ဒေသအတွင်းရှိ အာရပ် လူမျိုးစု အများအပြား အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.maritimeheritage.org/ports/bahrain.html|title=Bahrain|publisher=maritimeheritage.org|accessdate=17 January 2015}}</ref> အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းပြီးနောက် အာရပ်တို့မှ မွတ်စလင်များ ပါရှားအား သိမ်းပိုက်ရာတွင် ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ဆက်ဆေးနီးယန်း အင်ပိုင်ယာ ပြိုလဲခဲ့သည်။<ref name="fromherz">{{cite book |last= Fromherz|first= Allen|date= 13 April 2012|title= Qatar: A Modern History|url= https://archive.org/details/qatarmodernhisto0000from|publisher= Georgetown University Press|pages= [https://archive.org/details/qatarmodernhisto0000from/page/44 44], 60, 98|isbn= 978-1-58901-910-2}}</ref> ===အစောပိုင်း နှင့်နှောင်းပိုင်း အစ္စလာမ်ခေတ် (၆၆၁-၁၇၈၃)=== [[File:Abbasids850.png|thumb|၈၅၀ ခုနှစ် အဘာဆစ် ကယ်လီဖိတ် အကျယ်ပြန့်ဆုံး အချိန်]] ကာတာနိုင်ငံသည် အူမာယက် ခေတ်အခါက မြင်းနှင့် ကုလားအုပ် မွေးမြူရာတွင် ထင်ရှားသော ဒေသဖြစ်သည်။ <ref name="rahman">{{cite book|last=Rahman|first=Habibur|title=The Emergence Of Qatar|publisher=Routledge|year=2006|page=34|isbn=978-0710312136}}</ref> ၈ ရာစု သို့ ရောက်သော အခါတွင် ပါရှားပင်လယ်ကွေ့ အတွင်း ၎င်း၏ မဟာဗျူဟာကျသော နေရာကြောင့် အကျိုးဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြီး ပုလဲရောင်းဝယ်ရေးတွင် အချက်အချာ ဌာန တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|title=A political chronology of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=eCSOT0_JAnwC|publisher=Routledge / Europa Publications|year=2001|page=192|isbn=978-1857431155}}</ref><ref name="kogan">{{cite book|last=Page|first=Kogan|title=Middle East Review 2003–04: The Economic and Business Report|url=https://books.google.com/books?id=78ACLNgHdf4C|publisher=Kogan Page Ltd|page=169|year=2004|isbn=978-0749440664}}</ref> အဘာဆစ် ခေတ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ကာတာ ကျွန်းဆွယ် အနီးတဝိုက်တွင် ပုလဲလုပ်ငန်း သိသိသာသာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ <ref name="rahman"/>ဘာဆရာမှ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ်သို့ သွားသော သင်္ဘောများသည် ကာတာနိုင်ငံတွင် ခရီးတထောက်နားလေ့ ရှိကြသည်။ တရုတ်ကြွေထည်များ၊ အနောက်အာဖရိကမှ ဒင်္ဂါးများ နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမှ လက်မှုပစ္စည်းများကို ကာတာတွင် တွေ့ရှိရသည်။ <ref name="fromherz"/>ကာတာတွင် နေထိုင်သူများသည် ၎င်းတို့၏ ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကို အသုံးပြု၍ အရည်အသွေး မြင့်မားသော အိမ်များ နှင့် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ အဆောက်အဦးများကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြကြောင်းကို ၉ ရာစု ရှေးဟောင်း အကြွင်းအကျန်များမှ တဆင့် သိရသည်။ ထိုခေတ်အခါက မာဝပ်ဘ် ဒေသတွင် ကျောက်တုံးအိမ် ၁၀၀ ကျော်၊ ဗလီ နှစ်ခု နှင့် အဘာဆစ် ခံတပ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။ <ref>{{cite book|title=Qatar, 2012 (The Report: Qatar)|url=https://books.google.com/books?id=1JsAZouLOVQC|publisher=Oxford Business Group|year=2012|page=233|isbn=978-1907065682}}</ref><ref>{{cite book|last1=Casey|first1=Paula|last2=Vine|first2=Peter|title=The heritage of Qatar|url=https://archive.org/details/heritageofqatar00vinerich|publisher=Immel Publishing|year=1992|pages=184–185}}</ref> သို့သော်လည်း အီရတ်တွင် အဘာဆစ် ကယ်လီဖိတ်၏ ကြွယ်ဝမှုများ လျော့ကျသွားချိန်တွင် ကာတာတွင်လည်း လျော့ကျ သွားခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Russell|first=Malcolm|title=The Middle East and South Asia 2014|url=https://books.google.com/books?id=v6RjBAAAQBAJ|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|page=151|year=2014|isbn=978-1475812350}}</ref>၁၃ ရာစု မွတ်စလင် ပညာရှင် ယာကွတ် အယ်လ် ဟာမာဝီ၏ စာအုပ်ဖြစ်သော မူဂျမ် အယ်လ် ဘူဒန်တွင် ကာတာရှိ လက်ရာမြောက်သော အစင်းများပါဝင်သည့် အပေါ်အင်္ကျီရှည်များ အကြောင်း နှင့် လှံတံများကို ထုတ်လုပ်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ကြောင်းတို့ကို တစွန်းတစ ဖော်ပြထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.qatarembassy.net/page/history|title=History|publisher=qatarembassy.net|accessdate=18 January 2015|archivedate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217204727/http://qatarembassy.net/page/history}}</ref> အာရေဗျ၏ အရှေ့ပိုင်း အတော်များများကို အူစ်ဖာရစ်တို့မှ ၁၂၅၃ တွင် သိမ်းပိုက်ထားခဲ့သော်လည်း ထိုဒေသအား အော်မတ်မင်းသားမှ ၁၃၂၀ တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Larsen|first=Curtis|title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society (Prehistoric Archeology and Ecology series)|url=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC|publisher=University of Chicago Press|year=1984|isbn=978-0226469065|page=54}}</ref>ကာတာရှိ ပုလဲတို့သည် နိုင်ငံအတွက် အဓိက ဝင်ငွေရလမ်း အဖြစ် ရှိခဲ့သည်။ <ref name="mohamed">{{cite book|last=Althani|first=Mohamed|title=Jassim the Leader: Founder of Qatar|url=https://books.google.com/books?id=X_J9kiBRdIgC|publisher=Profile Books|year=2013|page=16|isbn=978-1781250709}}</ref> ၁၅၁၅ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီမှ မန်နျူရယ် ၁ သည် အော်မတ်စ်နိုင်ငံအား ဩဇာခံအဖြစ် သွတ်သွင်းခဲ့ပြီး အရှေ့အာရေဗျ၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများကို ၁၅၂၁ ခုနှစ်တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။<ref name="mohamed"/><ref name="gillespie">{{cite book|last=Gillespie|first=Carol Ann|title=Bahrain (Modern World Nations)|url=https://books.google.com/books?id=OoR1e79B3mAC|publisher=Chelsea House Publications|year=2002|page=31|isbn=978-0791067796}}</ref> ၁၅၅၀တွင် အယ်လ်ဟာဆာတွင် နေထိုင်သူများက ၎င်းတို့၏ ဆန္ဒဖြင့် အော်တမန် တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ခိုလှုံဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|last=Anscombe|first=Frederick|title=The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudia Arabia, and Qatar|url=https://books.google.com/books?id=og5vjx2V_xoC|publisher=Columbia University Press|year=1997|page=12|isbn=978-0231108393}}</ref> ဒေသအတွင်း စစ်အင်အား အနည်းငယ်သာ ရှိသဖြင့် အော်တမန်တို့အား ဘာနီခါလစ် လူမျိုးစုတို့မှ ၁၆၇၀ တွင် တိုက်ထုတ်ပစ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Potter|first=Lawrence|title=The Persian Gulf in History|url=https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|page=262|isbn=978-0230612822}}</ref> ===ဘာရိန်းနှင့် ဆော်ဒီတို့မှ အုပ်စိုးခြင်း (၁၇၈၃-၁၈၆၈)=== [[File:Eastarabiamap1794.jpg|thumb|၁၇၉၄ အရှေ့အာရေဗျ၏ မြေပုံ]] ၁၇၆၆ တွင် ကူဝိတ်မှ အူတွတ်လူမျိုး အယ်လ်ခါလီဖာ မျိုးနွယ်စုတို့သည် ကာတာရှိ ဇူဘရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ <ref name="frauke">{{cite book|last=Heard-Bey|first=Frauke|title=From Tribe to State. The Transformation of Political Structure in Five States of the GCC|url=https://books.google.com/books?id=mIqNAwAAQBAJ|page=39|isbn=978-88-8311-602-5|year=2008}}</ref><ref>'Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [1000] (1155/1782), p. 1001</ref>၎င်းတို့ ရောက်ရှိလာပြီးသည့်နောက်တွင် ဘာနီခါလစ် တို့ အနေနှင့် ကျွန်းဆွယ် အပေါ်တွင် အာဏာလျော့ကျလာခဲ့သော်လည်း အကြီးဆုံး ရွာကိုမူ ဘာနီခါလစ်၏ ဆွေမျိုးဝေးသူ တစ်ဦးမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Crystal|first=Jill|title=Oil and Politics in the Gulf: Rulers and Merchants in Kuwait and Qatar|url=https://books.google.com/books?id=D8di8GN_hKsC|publisher=Cambridge University Press|year=1995|page=27|isbn=978-0521466356}}</ref> ၁၇၈၃ ခုနှစ်တွင် ကာတာတွင် အခြေစိုက်သော ဘာနီအွတ်ဘာ မျိုးစု နှင့် ၎င်းတို့၏ မဟာမိတ် အာရပ်လူမျိုးစု ဘာရိန်းကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ပါရှန်းတို့လက်အောက်မှ ၎င်းတို့၏ လက်အောက်သို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ အယ်လ်ခါလီဖာ မျိုးနွယ်စုတို့သည် ဘာရိန်းအား ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိခဲ့ပြီး ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ကာတာ အထိ ဖြန့်ကျက်ထားခဲ့သည်။<ref name="frauke"/> [[File:Qatar, Zubarah (10), ruined city.JPG|thumb|ဇူဘရာ မြို့ပျက်အား တစိတ်တပိုင်း မွမ်းမံထားသည်ကို တွေ့ရစဉ်]] ၁၇၈၈ ခုနှစ် တွင် ဆော့ဒ် အီဘင် အက် အယ်လ်အာဇစ်မှ ဝါဟာဘီ၏ အိမ်ရှေ့မင်းသား အဖြစ် ကျမ်းကျိန်ပြီးနောက်တွင် ၎င်းက သူ၏ အင်ပိုင်ယာအား ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ နှင့် ကာတာ တို့ ရှိရာ အရှေ့ဘက်သို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ဘာနီခါလစ်အား ၁၇၉၅ တွင် အနိုင်ရပြီးနောက် ဝါဟာဘီတို့သည် စစ်မျက်နှာ နှစ်ဘက်မှ တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ အော့တမန်နှင့် အီဂျစ်တို့က အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာမှ တိုက်ခိုက်နေစဉ် ဘာရိန်းရှိ အယ်လ်ခါလီဖာ မျိုးနွယ်စုနှင့် အိုမန်တို့က အရှေ့ဘက် စစ်မျက်နှာမှ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book|last=Casey|first=Michael S.|title=The History of Kuwait (The Greenwood Histories of the Modern Nations)|url=https://books.google.com/books?id=AwweY4yYSMIC|publisher=Greenwood|pages=37–38|year=2007|isbn=978-0313340734}}</ref><ref name="qdl1">{{cite web|url=http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575945.0x0000c7|title='Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [843] (998/1782)|publisher=qdl.qa|accessdate=13 January 2014}}</ref>၁၈၁၁တွင် အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာမှ အီဂျစ်တို့ ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်မှု တိုးတက်လာသည်ကို သတိပြုမိသောကြောင့် ဝါဟာဘီ အာရပ်ခေါင်းဆောင်မှ ဘာရိန်းနှင့် ဇူဘရာရှိ ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့များကို နေရာပြောင်းလဲရန် အတွက် လျှော့ချခဲ့သည်။ မူစကက်မှ ဆက်ဘင်ဆူလတန်မှ ထိုအခွင့်အရေးကို အသုံးချပြီး အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ဝါဟာဘီ တပ်များကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး ဇူဘရာရှိ ခံတပ်ကို မီးရှို့ ဖျက်ဆီး ပစ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် အယ်လ်ခါလီဖာတို့ အာဏာ ပြန်လည် ရရှိခဲ့သည်။ ပင်လယ်ဓားပြမှုများအတွက် အပြစ်ပေးသည့် အနေနှင့် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ၏ သင်္ဘောများမှ ဒိုဟာမြို့အား ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မြို့အား ဖျက်စီးခဲ့ကာ မြို့တွင်းနေထိုင်သူ ရာပေါင်းများစွာတို့အား ထွက်ပြေးစေခဲ့သည်။ ၁၈၂၅ ခုနှစ်တွင် သာနီမင်းသားနယ်ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ရှိတ်မိုဟာမက်ဘင် သာနီ အား ပထမဦးဆုံး ခေါင်းဆောင် အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.teachmideast.org/geography/qatar |title=Qatar |publisher=Teachmideast.org |date= |accessdate=27 June 2013}}</ref> ကာတာသည် ဥပဒေကြောင်းအရ မှီခိုနယ် အဆင့် ရှိသော်လည်း အယ်ခါလီဖာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ မကျေနပ်သော စိတ်သည် လူအများကြားတွင် ရှိခဲ့သည်။ ၁၈၆၇ တွင် အယ်လ်ခါလီဖာနှင့် အဘူဒါဘီ အုပ်ချုပ်သူတို့သည် အယ်လ်ဝါခရာသို့ ကြီးမားသော ရေတပ်ကြီးကို စေလွှတ်၍ ကာတာသူပုန်တို့ကို ချေမှုန်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ၁၈၆၇-၆၈ ကာတာ-ဘာရိန်း စစ်ပွဲဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ထိုစစ်ပွဲ အတွင်းတွင် ဘာရိန်းနှင့် အဘူဒါဘီ တပ်များက ဒိုဟာ နှင့် အယ်လ်ဝါခရာတို့အား လုယက်ဖျက်စီး ခဲ့ကြသည်။ <ref name="Fromhertz2012">{{cite book |title = Katar'da Osmanlilar 1871–1916 |last1= Kursun|first1= Zekeriya|publisher=Turk Tarih Kurumu|year= 2004}}</ref> သို့သော်လည်း ဘာရိန်းတို့၏ အကြမ်းဖက်မှုများသည် ၁၈၂၀ အန်ဂလို-ဘာရိန်း စာချုပ်ကို ဖောက်ဖျက်ရာကျသည်။ ပူးပေါင်း ကျူးကျော်ခြင်း နှင့် ကာတာတို့၏ ပြန်လည်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဗြိတိသျှ နိုင်ငံရေး ကိုယ်စားလှယ် လူးဝစ် ပယ်လီအား ၁၈၆၈ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက် ဖြန်ဖြေမှု ပြုစေခဲ့သည်။ သူ့အနေနှင့် ဘာရိန်းနှင့် ကွာတာသို့ ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် သွားရောက်ခြင်းကလည်းကောင်း၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူစာချုပ်သည် လည်းကောင်း မှတ်တိုင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော ထိုအချက်များမှ ဘာရိန်းနှင့် ကာတာ ကွဲပြားခြားနားကြောင်း သိသာရှင်းလင်းစွာ လက်ခံခဲ့ပြီး မိုဟာမက် ဘင် သာနီ၏ ရာထူးနေရာကိုလည်း တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ သဘောတူညီချက် ဖောက်ဖျက်မှု အတွက် ဘာရိန်းတို့အား သဘောမတူကြောင်း တရားဝင် သတိပေးခဲ့ရုံသာမက ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေမှ ကာတာ ကိုယ်စားလှယ် တစ်ဦးနှင့် ညှိနှိုင်း ဆောင်ရွက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး မိုဟာမက် ဘင် သာနီ အား ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုညှိနှိုင်းမှု၏ ရလဒ်ကြောင့် နိုင်ငံရေး လက္ခဏာ အသစ်တစ်ခု ရှိသော နိုင်ငံတစ်ခု အဖြစ်ရရှိခဲ့သော်လည်း ၁၉၁၆ ရောက်မှသာ တရားဝင် အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ===အော့တမန် အုပ်ချုပ်မှု(၁၈၇၁-၁၉၁၅)=== [[File:Qatar in Stielers Handatlas 1891 59.JPG|thumb|၁၈၉၁ အဒေါ့ဖ် စတိုင်လာ၏ ကာတာမြေပုံ]] [[File:Olddoha2-771x410.jpg|thumb|left|၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် တွေ့ရသော ဒိုဟာမြို့ဟောင်း]] အော့တမန်အင်ပိုင်ယာ အပိုင် ဘဂ္ဂဒက် ဗီလာယက် နယ်မြေရှိ ဘုရင်ခံ မီဒတ်ပါရှာ ၏ နိုင်ငံရေး နှင့် စစ်ရေး အရ ဖိအားပေးမှုကြောင့် အယ်လ်သာနီတို့သည် ၁၈၇၁ ခုနှစ်တွင် အော့တမန်အင်ပိုင်ယာ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ရသည်။ <ref name="Rogan1199">{{cite journal |last1 = Rogan|first1 = Eugene|date = November 1999|title = Review of The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudi Arabia and Qatar by Frederick F. Anscombe; The Blood-Red Arab Flag: An Investigation into Qasimi Piracy, 1797–1820 by Charles E. Davies; The Politics of Regional Trade in Iraq, Arabia and the Gulf, 1745–1900 by Hala Fattah | journal = British Journal of Middle Eastern Studies |volume = 26 |issue = 2|pages = 339–342|jstor = 195948 |doi = 10.1080/13530199908705688 |last2 = Murphey |first2 = Rhoads |last3 = Masalha |first3 = Nur |last4 = Durac |first4 = Vincent |last5 = Hinnebusch |first5 = Raymond}}</ref> အော့တမန် အစိုးရမှ တန်ဇီမက် ခေါ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အခွန်ကောက်ခံခြင်း နှင့် မြေမှတ်ပုံတင်ခြင်း အစရှိသော လုပ်ဆောင်ချက်များဖြင့် ထိုဒေသများကို အင်ပိုင်ယာ အတွင်းသို့ အပြည့်အဝ ပေါင်းစည်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း မကြာမီတွင် ကာတာ နှင့် အော့တမန်တို့၏ ဆက်ဆံရေး အေးစက်လာခဲ့ပြီး ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်သာနီတို့ အဘူဒါဘီ သိမ်းပိုက်ထားသော အယ်လ်ခေါ သို့ ချီတက်ရာတွင် အကူအညီပေးရန် အော့တမန်တို့မှ ငြင်းဆန်ခဲ့သဖြင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမို ဆိုးရွားလာခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အော့တမန် တို့မှ ကာတာ ၏ ခေမကမ် ခေါ် ဘုရင်ခံ အဖြစ် အယ်လ်သာနီတို့ အစား နေရာရယူရန် ကြိုးစားသည့် ၎င်း၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်သော မိုဟာမက် ဘင် အဘဒူ ဝါဟပ်အား ၁၈၈၈ ခုနှစ်တွင် ထောက်ခံခဲ့သည်။<ref>Habibur Rahman, pgs.143–144</ref>ထို့အတွက်ကြောင့် အယ်လ်သာနီတို့မှ အော့တမန်တို့သည် ကျွန်းဆွယ်အား အင်အားသုံး ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားသည်ဟု ယုံကြည်ကာ နောက်ဆုံးတွင် ပုန်ကန် ခဲ့ကြသည်။ အယ်လ်သာနီတို့သည် ၁၈၉၂ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်ခံ အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး အခွန် ဆက်လက် ပေးဆောင်ခြင်း မပြုတော့ပေ။<ref>Habibur Rahman, pgs.150–151</ref> ၁၈၉၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မာမက် ဟာဖစ် ပါရှာသည် ကာတာသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး မပေးဆောင်ရသေးသော အခွန်အခများကို သိမ်းယူရန်နှင့် အော့တမန်တို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု အဆိုပြုချက်များကို ဆန့်ကျင်သည့် အတွက် ဂျာဆင် ဘင် မိုဟာမက်ထံမှ ဖြေရှင်းချက် တောင်းရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ အသတ်ခံရနိုင်သည် သို့မဟုတ် အဖမ်းခံရမည်ကို စိုးရိမ်သောကြောင့် ဂျာဆင်သည် ဒိုဟာမြို့၏ အနောက်ဘက် ၁၀ မိုင်အကွာရှိ အယ်လ်ဝက်ဂျ်ဘာ သို့ မျိုးနွယ်စုဝင် အချို့ ခြံရံကာ ဆုတ်ခွာခဲ့သည်။ မာမက် က ဂျာဆင်အား ၎င်း၏ တပ်ဖွဲ့ကို လူစုခွဲရန်နှင့် အော့တမန်တို့ အတွက် ၎င်း၏ သစ္စာကို ပြသရန် တောင်းဆိုသော်လည်း ဂျာဆင်မှ ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ မတ်လတွင် အာဏာဖီဆန်မှုကို အပြစ်ပေးသည့် အနေနှင့် မာမက်မှ ဂျာဆင်၏ ညီအစ်ကို တော်စပ်သူနှင့် အခြားသော ထင်ရှားသည့် ကာတာ ခေါင်းဆောင် ၁၃ ယောက်တို့ကို အော့တမန် စစ်သင်္ဘော မာရစ်ပေါ်တွင် ဖမ်းဆီး အကျဉ်းချခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးထားသူများအား တူရကီ လိုင်ရာငွေ ၁၀,၀၀၀ ဖြင့် ပြန်လွှတ်ရန် ကမ်းလှမ်းမှုကို မာမက်မှ ငြင်းဆန်ပြီးနောက် ၎င်းမှ စစ်သည် အင်အား ၂၀၀ ခန့် ရှိသော စစ်ကြောင်းကို ယူစွတ် အီဖန်ဒီ ဦးဆောင်ပြီး ဂျာဆင်ရှိရာ အယ်လ်ဝက်ဂျ်ဘာ ခံတပ်သို့ ချီတက်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သဖြင့် အယ်လ်ဝက်ဂျ်ဘာ စစ်ပွဲ အစပြုခဲ့သည်။<ref name="fromherz"/> အီဖန်ဒီ၏ တပ်ဖွဲ့များသည် အယ်လ်ဝက်ဂျ်ဘာသို့ ရောက်ပြီး မကြာမီတွင် များပြားလှသော ကာတာ ခြေလျင်တပ် နှင့် မြင်းတပ်များမှ သေနတ်ဖြင့် အပြင်းအထန် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။ သူတို့သည် ရှီဘာကာ ခံတပ်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရပြီး ထိုနေရာတွင်လည်း ကာတာတပ်တို့၏ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဆက်လက် ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။ ၎င်းတို့သည် အယ်လ်ဘစ်ဒါ ခံတပ်သို့ ဆုတ်ခွာပြီးနောက်တွင် ဂျာဆင်၏ ရှေ့တက်လာသော စစ်ကြောင်းမှ ခံတပ်အား သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် အော့တမန်တို့ အနေနှင့် ရှုံးနိမ့်ကြောင်း လက်ခံခဲ့ရပြီး မာမက်ပါရှာ၏ မြင်းတပ်များ ဟိုဖပ်ဖ် သို့ ကုန်းကြောင်းဖြင့် အန္တရာယ်ကင်းစွာ ဆုတ်ခွာနိုင်ရန် အတွက် ဖမ်းထားသူများကို အလဲအလှယ်ပြု၍ လွှတ်ပေးခဲ့ရသည်။ <ref>Habibur Rahman, p. 152</ref> ကာတာ တို့ အနေနှင့် အော့တမန် အင်ပိုင်ယာမှ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝ မရခဲ့သော်လည်း စစ်ပွဲ၏ ရလဒ်ဖြင့် ဖိအားပေး ချုပ်ဆိုခဲ့သော စာချုပ်မှ တဆင့် နောက်ပိုင်းတွင် ကာတာသည် အော့တမန် အင်ပိုင်ယာအတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=439&pID=1701 |title=Battle of Al Wajbah |publisher=Qatar Visitor |date=2 June 2007 |accessdate=22 January 2013 |archivedate=17 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117024415/http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=439&pID=1701 }}</ref> ===ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်မှု (၁၉၁၆-၁၉၇၁)=== [[File:Al Zubarah (6989829695).jpg|thumb|left|၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော ဆူဘာရာ ခံတပ်]] ပထမကမ္ဘာစစ် အတွင်း အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ စစ်ပွဲများ၌ စစ်မျက်နှာ အများအပြားတွင် ရှုံးနိမ့်ခဲ့သဖြင့် အော့တမန် အင်ပိုင်ယာသည် ကစဉ့်ကလျား ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ကာတာသည် အော့တမန် တို့အား ဆန့်ကျင်သည့် အာရပ်တော်လှန်ရေးတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးမှာ အောင်မြင်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း အော့တမန်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အာဏာ ဆက်လက် ကျဆင်းခဲ့သည်။ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း နှင့် အော့တမန် အင်ပိုင်ယာတို့မှ ရှိတ်အဗ္ဗဒူလာ ဘင်ဂျာဆင် အယ်လ်သာနီ နှင့် ၎င်းအား ဆက်ခံသူများအား ကာတာကျွန်းဆွယ်ကို အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အား အသိအမှတ်ပြု ပေးအပ်ခဲ့ရသည်။ အော့တမန်တို့ အနေနှင့် ကာတာရှိ ၎င်းတို့၏ အခွင့်အရေး အားလုံးကို ရုပ်သိမ်းခဲ့ရပြီး ပထမ ကမ္ဘာစစ် စတင်ဖြစ်ပွားသော အခါတွင် ဗြိတိသျှ ဘက်တော်သား ဖြစ်သော အဘဒူလာ ဘင် ဂျာဆင် အယ်လ်သာနီမှ ၎င်းတို့အား ၁၉၁၅ တွင် ဒိုဟာမှ ဖိအားပေး စွန့်ခွာစေခဲ့သည်။<ref name=diwan>{{cite web|title=Amiri Diwan – Shaikh Abdullah Bin Jassim Al Thani |url=http://www.diwan.gov.qa/english/Qatar/AbdullahBinQassim.htm |publisher=Diwan.gov.qa |accessdate=28 October 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210053313/http://www.diwan.gov.qa/english/qatar/AbdullahBinQassim.htm |archivedate=10 February 2012 }}</ref> အော့တမန် အင်ပိုင်ယာအား ပိုင်းခြားမှု၏ ရလဒ် အဖြစ် ကာတာသည် ၁၉၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃ ရက်တွင် ဗြိတိသျှတို့၏ အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင်ပင် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းမှ ရှိတ်စော်ဘွား အဗ္ဗဒူလာ ဘင် ဂျာဆင် အယ်လ်သာနီ နှင့် သဘောတူစာချုပ် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ကာတာအား ထရူရှယ်နိုင်ငံများ အုပ်ချုပ်ရေး စနစ် အတွင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အဗ္ဗဒူလာမှ အခြားသော အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် ဗြိတိသျှ အစိုးရ၏ ကြိုတင်သဘောတူညီချက် မပါဘဲ ဆက်ဆံရေး မဖော်ဆောင်ရန် သဘောတူခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှတို့မှ ကာတာအား ပင်လယ်ဘက်မှ တိုက်ခိုက်မှု အားလုံးအား အကာအကွယ်ပေးရန် သဘောတူညီခဲ့သည်။<ref name="diwan"/> ၁၉၃၅ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်တွင် အဗ္ဗဒူလာမှ ဗြိတိသျှ အစိုးရနှင့် အခြား သဘောတူ စာချုပ်တစ်ခုအား လက်မှတ်ရေးထိုး ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ထိုစာချုပ်မှ ကာတာအား ပြည်တွင်း ပြည်ပ ခြိမ်းခြောက်မှုများမှ အကာအကွယ်ရရန် အခွင့်အရေး ပေးခဲ့သည်။<ref name="diwan"/> ရေနံများကို ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး တွေ့ရှိခဲ့သော်လည်း [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]] ကြောင့် ထုတ်လုပ်နိုင်မှု နောက်ကျခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ အင်ပိုင်ယာ၏ လွှမ်းမိုးမှုမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် စတင် လျော့ကျ လာခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ၁၉၄၇ ခုနှစ် အိန္ဒိယ နှင့် ပါကစ္စတန်တို့ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ရေနံသည် ကာတာ၏ အဓိက ဝင်ငွေ အဖြစ် ပုလဲလုပ်ငန်း နှင့် ငါးလုပ်ငန်း အစား စတင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ရေနံမှ ရရှိသော ငွေများဖြင့် ကာတာ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ တိုးချဲ့ခြင်း နှင့် ခေတ်မီအောင် ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းတို့ကို စတင် ပံ့ပိုးခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ဗြိတိသျှတို့ ပါရှားပင်လယ်ကွေ့ အတွင်းရှိ အာရပ်မင်းသားနယ်များမှ ရုပ်သိမ်းဆုတ်ခွာရန် ဖိအားများ များ များပြား လာခဲ့သည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတို့မှ နောက် ၃ နှစ်အကြာတွင် ပါရှားပင်လယ်ကွေ့၏ နိုင်ငံရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်တော့မည် မဟုတ်ဟု ကြေညာသော အခါတွင် ကာတာသည် ဘာရိန်း နှင့် အခြားသော ထရူရှယ်မင်းသားနယ် ၇ နယ်ဖက်ဒရယ် အစိုးရသို့ ပူးပေါင်းဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း အငြင်းပွားမှုများကြောင့် ကာတာအနေနှင့် နောင်တွင် [[အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု]] ဖြစ်လာမည့် ထိုညွှန့်ပေါင်းအဖွဲ့မှ နုတ်ထွက်ကာ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။ ===လွတ်လပ်ရေး နှင့် နောက်ပိုင်းခေတ် (၁၉၇၁ မှ ယခု)=== [[File:Corniche Doha Qatar.jpg|thumb|left|ဒိုဟာ ခရောနစ်မှ မြင်တွေ့ရသော အနောက်ဘက် ပင်လယ်အော် မြင်ကွင်းနှင့် ရိုးရာလှေ]] ၁၈၆၈တွင် ကာတာနိုင်ငံသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း နှင့် ရေကြောင်းဆိုင်ရာ အထွေထွေ သဘောတူ စာချုပ်ကို ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစာချုပ်သည် ၁၉၁၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၃ ရက်တွင် အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ထို အထွေထွေ သဘောတူ စာချုပ်အရ နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးနှင့် ကာကွယ်ရေး ကိစ္စများအား ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းသို့ လွှဲအပ်ထားပြီး ပြည်တွင်းကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်အား ခွင့်ပြုထားခဲ့သည်။ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် "အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံ တစ်ခု အနေနှင့် နိုင်ငံတကာတွင် တာဝန်ယူမှု အပြည့်အဝ ရှိရေးနှင့် မကိုက်ညီသော" ထိုသို့သော "အထူး သဘောတူစာချုပ်" များအား အဆုံးသတ် ခဲ့သည်။<ref name="ReferenceA">Exchange of Notes constituting an Agreement between the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and Kuwait regarding relations between the United ... Exchange of Notes concerning the Termination of Special Treaty Relations ... Northern Ireland and the State of Qatar, 3 September 1971</ref> ထို လုပ်ဆောင်ချက်မှာ ကာတာအား အုပ်စိုးသူနှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း အစိုးရတို့ကြား သဘောတူညီချက်မှ တဆင့် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ အတွင်းတွင် ကာတာနိုင်ငံသည် အရေးပါသော နေရာတစ်နေရာမှ ပါဝင်ခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ခပ်ဖ်ဂျီတိုက်ပွဲတွင် ကာတာ တင့်ကားများသည် မြို့တွင်းရှိ လမ်းများ အတွင်း ဝင်ရောက်၍ အီရပ်စစ်တပ် နှင့် ရင်ဆိုင် တိုက်ခိုက်နေသော ဆော်ဒီအာရေဗျ အမျိုးသား စောင့်ရှောက်ရေး တပ်များအတွက် ပစ်ကူပေးခဲ့သည်။ ကာတာသည် ကနေဒါမှ ညွန့်ပေါင်းတပ်များ အတွက် ၎င်း၏ နိုင်ငံအား တိုက်ခိုက်ရေး ကင်းလှည့် လေယာဉ်များအတွက် လေတပ် အခြေစိုက်စခန်း အဖြစ် အသုံးပြုခွင့် ပေးခဲ့ပြီး အမေရိကန် နှင့် ပြင်သစ် လေတပ်တို့အားလည်း ၎င်း၏ နယ်နိမိတ် အတွင်း ဝင်ရောက် အသုံးပြုခွင့် ပေးခဲ့သည်။<ref name="cs1"/> ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် ရှိတ်ဟာမက် ဘင်ခါလီဖာ အယ်လ်သာနီသည် ၎င်း၏ ဖခင် ဖြစ်သူ ခါလီဖာ ဘင်ဟာမက် အယ်လ်သာနီ ထံမှ စစ်တပ်နှင့် အစိုးရ အဖွဲ့သာမက အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများ<ref name=resh>{{cite news|title=New Qatari emir Sheikh Tamim 'set to announce reshuffle'|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23059333|publisher=BBC News|accessdate=26 June 2013|date=26 June 2013}}</ref> အပြင် ပြင်သစ်တို့၏<ref name=nobs>[http://tempsreel.nouvelobs.com/l-enquete-de-l-obs/20130405.OBS6953/qatar-s-ils-pouvaient-ils-acheteraient-la-tour-eiffel.html nouvelobs.com: "Qatar : "S'ils pouvaient, ils achèteraient la Tour Eiffel"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010091751/http://tempsreel.nouvelobs.com/l-enquete-de-l-obs/20130405.OBS6953/qatar-s-ils-pouvaient-ils-acheteraient-la-tour-eiffel.html |date=10 October 2017 }}, 7 April 2013</ref> ထောက်ခံမှုဖြင့် နိုင်ငံအုပ်ချုပ်မှုအား လွှဲပြောင်းသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ရှိတ်ဟာမက်၏ လက်ထက်တွင် ကာတာသည် အတန်အသင့် ပွင့်လင်းလာခဲ့ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်ဂျာဇီးယား ရုပ်မြင်သံကြားဌာနကို တည်ထောင်ခြင်း၊ ၁၉၉၉ ခု မြူနီစီပါယ် ရွေးကောက်ပွဲများတွင် အမျိုးသမီးများ မဲပေးခွင့် ရလာခြင်း၊ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး အခြေခံဥပဒေ ရေးဆွဲခြင်း နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ် ရိုမန်ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်း တည်ထောင်ခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၀ တွင် ကာတာသည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန် အခွင့်အရေးကို အောင်မြင်စွာရရှိခဲ့ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများတွင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို ပထမဆုံး အိမ်ရှင် အဖြစ် ကျင်းပမည့် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အီမာမှ ကာတာ၏ ပထမဆုံး ဥပဒေပြု ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပရန် ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒုတိယနှစ် တစ်ဝက် အတွင်း ကျင်းပရန် စီစဉ်ထားသော်လည်း ၂၀၁၃ ဇွန်လတွင် ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ကာ နောက်ထပ် ကာတာ၏ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲမှာ ၂၀၁၉ အထိ ရွှေ့ဆိုင်းသွားနိုင်သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ကာတာသည် အမေရိကန်တို့ အီရတ်နိုင်ငံအား ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ရာတွင် အမေရိကန် စစ်ဆင်ရေး ဗဟိုဌာနချုပ် နေရာ အဖြစ်လည်းကောင်း အဓိက စစ်ထွက်ရာ ဒေသတစ်ခု အဖြစ်လည်းကောင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5437.htm |title=Qatar (01/10) |publisher=State.gov |accessdate=28 March 2010}}</ref>၂၀၀၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဒိုဟာ ပလေယာ ဇာတ်ရုံတွင် အသေခံဗုံးခွဲမှုကြောင့် ဗြိတိသျှ ဆရာမတစ်ဦးအား သေဆုံးစေခဲ့သဖြင့် ယခင်က အကြမ်းဖက်မှုကို မကြုံတွေ့ဖူးသော တစ်နိုင်ငံလုံး တုန်လှုပ်သွားခဲ့သည်။ ထိုဗုံးခွဲမှုကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်မှာ ကာတာရှိ အီဂျစ်လူမျိုး အိုမာ အာမက် အဗ္ဗဒူလာ အလီ ဖြစ်ပြီး အာရပ်ကျွန်းဆွယ်ရှိ အယ်လ်ကိုင်းဒါး အကြမ်းဖက် အဖွဲ့နှင့် ဆက်နွယ်နေသည်ဟု သံသယရှိခြင်း ခံရသူ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=Coman, Julian|title=Egyptian Suicide Bomber Blamed for Attack in Qatar|work=The Independent |date=21 March 2005}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2005/03/25/cz_0325oxan_qatarattack.html|title=The Advent of Terrorism in Qatar|date=25 March 2005|work=Forbes|first=Oxford|last=Analytica}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ကာတာသည် နေတိုး၏ လစ်ဗျား စစ်ဆင်ရေးတွင် ပါဝင်ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး လစ်ဗျား အတိုက်အခံများကို လက်နက်တပ်ဆင်ပေးခဲ့သည်ဟု သတင်းရသည်။<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702609 |title=Qatar Timeline |publisher=BBC News |date=14 June 2012 |accessdate=7 January 2013}}</ref>ထို့အပြင် ယခုလက်ရှိ ဆီးရီးယား ပြည်တွင်းစစ်အတွင်း သူပုန်အဖွဲ့များအား အဓိက လက်နက်ထောက်ပံ့ပေးနေသူလည်း ဖြစ်သည်။<ref name="ft-20130516">{{cite news |url = http://www.ft.com/cms/s/0/86e3f28e-be3a-11e2-bb35-00144feab7de.html |title = Qatar bankrolls Syrian revolt with cash and arms |author1=Roula Khalaf |author2=Abigail Fielding Smith |lastauthoramp=yes |newspaper = Financial Times |date = 16 May 2013 |accessdate = 3 June 2013}}</ref>ကာတာနိုင်ငံသည် အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံ ငြိမ်းချမ်းရေး အတွက်လည်း ကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၁၂ ဇန်နဝါရီလတွင် တာလီဘန်တို့က ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးမှုများ အဆင်ပြေစေရန် အတွက် ကာတာတွင် နိုင်ငံရေး ရုံးတစ်ခုအား ဖွင့်လှစ်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ရှိတ်တာမင် ဘင်ဟာမက် အယ်လ်သာနီသည် ၎င်း၏ ဖခင်မှ ရုပ်မြင်သံကြား မိန့်ခွန်းဖြင့် အာဏာလွှဲပြောင်းပြီးနောက် ကာတာ၏ မင်းသားဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|title=In Surprise, Emir of Qatar Plans to Abdicate, Handing Power to Son|url=https://www.nytimes.com/2013/06/25/world/middleeast/qatar-transfer-of-power.html|accessdate=26 June 2013|newspaper=NYTimes.com|first=Rod|last=Nordland|date=24 June 2013}}</ref> ရှိတ်တာမင်သည် နိုင်ငံသားတို့၏ အကျိုးကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် အဓိက ဦးစားပေး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ရန်ရှိပြီး ထိုဆောင်ရွက်ရန် အချက်များတွင် အဆင့်မြင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုနှင့် ပညာရေးတို့ ဖော်ထုတ်ရန် ပါဝင်သည့် အပြင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလား အတွက် ပြင်ဆင်ရန် အတွက် နိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံများကို တိုးချဲ့ရန်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite news |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html |title=The World factbook |publisher=CIA.Gov |date=20 June 2014 |accessdate=20 June 2014 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html }}</ref> ကာတာသည် ယီမင်ရှိ ဟိုသစ်သူပုန်များနှင့် ယခင် ၂၀၁၁ အာရပ်နွေဦး တော်လှန်ရေး အတွင်း ဖြုတ်ချခြင်းခံခဲ့ရသော သမ္မတ အလီ အဗ္ဗဒူလာ ဆလေး၏ သစ္စာခံများကို တိုက်ခိုက်သည့် ဆော်ဒီအာရေဗျ ဦးဆောင်သည့် ယီမင် ပြည်တွင်းစစ် အတွင်း ဝင်ရောက် စွက်ဖက်မှုတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့သည်။<ref>"[http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/ Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region]". CNN. 27 March 2015.</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဇွန်လ တွင် အီဂျစ်၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု၊ ဘာရိန်း၊ ယီမင် နှင့် လစ်ဗျားတို့မှ ကာတာနှင့် သံတမန် အဆက်အသွယ် ဖြတ်တောက်ခဲ့ပြီး ကာတာနိုင်ငံမှ အစွန်းရောက်များကို ထောက်ပံ့နေသည့် အတွက်ကြောင့်ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite web|title=Saudi Arabia and Bahrain break diplomatic ties with Qatar over 'terrorism'|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/05/saudi-arabia-and-bahrain-break-diplomatic-ties-with-qatar-over-terrorism|website=The Guardian|publisher=The Guardian|accessdate=5 June 2017}}</ref> ==နိုင်ငံရေး== [[File:Donald Trump meets with the Emir of Qatar (Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani), May 2017.jpg|thumb|အီမာစော်ဘွား တာမင် ဘင် ဟာမက် အယ်လ်သာနီအား အမေရိကန် သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]] နှင့် အတူ ၂၀၁၇ မေလတွင် တွေ့ရစဉ်]] ကာတာနိုင်ငံသည် စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် <ref name=BBC9Sep05/><ref name=USState2011/> သို့မဟုတ် သက်ဦးဆံပိုင် ဘုရင်စနစ် <ref name=ftManage/><ref name=cangov/>ကျင့်သုံးပြီး အယ်လ်သာနီ မိသားစုမှ အုပ်ချုပ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3784765.stm|title=BBC NEWS - Middle East - How democratic is the Middle East?|website=news.bbc.co.uk|accessdate=5 June 2017}}</ref><ref>http://www.state.gov/documents/organization/186656.pdf</ref>အယ်လ်သာနီ ဆွေမျိုးစုသည် ၁၈၂၅ ခုနှစ် စော်ဘွား မင်းဆက် တည်ထောင်သည့် အချိန်မှ အစပြု၍ နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ကာတာသည် ဥပဒေပြု ကောင်စီအတွင်း အဖွဲ့ဝင့် ၄၅ ဦး အနက် ၃၀ ဦးကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်နိုင်သည့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို လက်ခံကျင့်သုံးခဲ့သည်။ <ref name="CIA"/><ref name="Lambert2011a">{{cite journal|first = Jennifer|last = Lambert|year = 2011|title = Political Reform in Qatar: Participation, Legitimacy and Security|url = http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/political-reform-qatar-participation-legitimacy-and-security?print|publisher = Middle East Policy Council|volume = 19|issue = 1}}</ref><ref name="Reut20111101">{{cite news | title = Qatar to hold advisory council elections in 2013 | url = http://uk.reuters.com/article/2011/11/01/uk-qatar-election-idUKTRE7A01US20111101 | date = 1 November 2011 | publisher = Reuters | work = Reuters (UK edition) | accessdate = 4 March 2012 | archivedate = 20 November 2015 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151120233112/http://uk.reuters.com/article/2011/11/01/uk-qatar-election-idUKTRE7A01US20111101 }}</ref>ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲတွင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအား တခဲနက် ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး ထောက်ခံသူ ၉၈% ခန့် ရှိသည်။ <ref name="electionguide.org"/><ref name="princeton.edu"/> ကာတာနိုင်ငံ၏ အဋ္ဌမမြောက် အီမာစော်ဘွားမှာ တာမင် ဘင် ဟာမက် အယ်လ်သာနီ ဖြစ်ပြီး သူ၏ ဖခင်ဖြစ်သူ ဟာမက် ဘင် ခါလီဖာ အယ်လ်သာနီမှ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက်တွင် အာဏာလွှဲပြောင်း ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="New Emir BBC">{{cite news|title=Qatari emir Sheikh Hamad hands power to son Tamim|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23026870|accessdate=25 June 2013|newspaper=BBC|date=25 June 2013}}</ref> နန်းရင်းဝန်ကြီးတွင် ဝန်ကြီးချုပ်နှင့် အစိုးရ အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်အပ်နိုင် ဖြုတ်ချနိုင်သော သီးသန့် အာဏာရှိပြီး ထိုဝန်ကြီးချုပ်နှင့် ဝန်ကြီးများ ပေါင်းစပ်၍ ဝန်ကြီးကောင်စီ ကို ဖွဲ့စည်းထားကာ ထိုအဖွဲ့အစည်းသည် နိုင်ငံအတွင်း အမြင့်မားဆုံးသော အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာ ရှိသည်။ ထိုဝန်ကြီး ကောင်စီမှ ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းရန် အတွက်လည်း အဆိုပြုနိုင်သည်။ ဝန်ကြီးကောင်စီ မှ အဆိုပြုသော ဥပဒေ နှင့် အမိန့်ဒီကရီ များကို မာဂျီလစ် အယ်လ် ရှူရာ ဟုခေါ်သော အကြံပေးကောင်စီသို့ ဆွေးနွေးရန် အတွက် တင်ပြပြီး ထိုမှတဆင့် အတည်ပြုရန်အတွက် အီမာစော်ဘွားထံသို့ ဆက်လက်တင်ပြကြသည်။ အကြံပေး လွှတ်တော်တွင် ဥပဒေကြမ်း ရေးဆွဲရန်နှင့် ဥပဒေ အတည်ပြုရန် အာဏာ အနည်းငယ်သာ ရှိပြီး ကိစ္စရပ် အားလုံးအတွက် အီမာစော်ဘွားတွင်သာ နောက်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ <ref name="CIA"/> လက်ရှိ ကောင်စီတွင်ရှိသော ကိုယ်စားလှယ် အားလုံးမှာ အီမာစော်ဘွားမှ ခန့်အပ်ထားသူများသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="CIA"/> အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော် ၁၉၇၀ ခုနှစ် မှ စ၍ ဥပဒေပြု အမတ် ရွေးကောက်ပွဲ မရှိခဲ့ဘဲ ထိုမတိုင်မီကမူ ဥပဒေပြု အဖွဲ့၏ တစိတ်တပိုင်းကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။<ref name="CIA"/> ဥပဒေပြု အမတ် ရွေးကောက်ပွဲကို အစောဆုံး ၂၀၁၉ တွင် ပြန်လည် ကျင်းပရန် ရွှေ့ဆိုင်းထားသည်။ <ref>{{Cite news|url=https://dohanews.co/legislative-elections-in-qatar-postponed-until-at-least-2019/|title=Legislative elections in Qatar postponed until at least 2019|date=2016-06-17|work=Doha News|access-date=2017-05-26|language=en-US}}</ref> နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်း နှင့် အလုပ်သမား သမဂ္ဂများ တည်ထောင်မှုကို ကာတာ ဥပဒေမှ ခွင့်ပြုထားခြင်း မရှိပေ။<ref name="kuwari">{{cite web|title=The People Want Reform… In Qatar, Too.|work=Jadaliyya|url=http://www.jadaliyya.com/pages/index/8880/the-people-want-reform%E2%80%A6-in-qatar-too.|accessdate=13 June 2017|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010092159/http://www.jadaliyya.com/pages/index/8880/the-people-want-reform%E2%80%A6-in-qatar-too.}}</ref> ===ရှာရီယာ ဥပဒေ=== ကာတာနိုင်ငံ၏ အခြေခံ ဥပဒေ အရ ရှာရီယာ ဥပဒေသည် ကာတာ ဥပဒေ၏ အဓိက ရင်းမြစ် ဖြစ်သည်။ <ref name="con">{{cite web|title=The Permanent Constitution of the State of Qatar|url=http://www.almeezan.qa/LawArticles.aspx?LawArticleID=25754&LawId=2284&language=en|publisher=Government of Qatar|access-date=13 June 2017|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006075128/http://www.almeezan.qa/LawArticles.aspx?LawArticleID=25754&LawId=2284&language=en}}</ref><ref name=qat1>{{cite web|title=Constitution of Qatar|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/details.jsp?id=9626|quote=According to Article 1: Qatar is an independent Arab country. Islam is its religion and Sharia law is the main source of its legislation.}}</ref> တကယ်တမ်းတွင်မူ ကာတာနိုင်ငံ၏ ဥပဒေ သည် တရားမ ဥပဒေစနစ် နှင့် ရှာရီယာ ဥပဒေ တို့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|title=The World Factbook|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|url=http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html|accessdate=13 June 2017|archivedate=23 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131123052127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.state.gov/documents/organization/171743.pdf|title=Qatar|publisher=US Department of State}}</ref> မိသားစု ဥပဒေ၊ အမွေဆက်ခံခြင်း ဥပဒေ နှင့် အချို့သော ရာဇဝတ်မှုများ ( အိမ်ထောင်ရေး ဖောက်ပြန်မှု၊ ဓားပြမှု နှင့် လူသတ်မှု တို့ အပါအဝင်) အတွက် ရှာရီယာ ဥပဒေကို ကျင့်သုံးသည်။ အချို့သော အမှုအခင်းများတွင် ရှာရီယာ ဥပဒေကို အခြေခံသော မိသားစု တရားရုံးမှ အမျိုးသမီး သက်သေသည် အမျိုးသား သက်သေ၏ တစ်ဝက်မျှသာ တန်သည် ဟု ယူဆလေ့ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|title=Qatar Gender Equality Profile|url=http://www.unicef.org/gender/files/Qatar-Gender-Eqaulity-Profile-2011.pdf|publisher=UNICEF|accessdate=13 June 2017|archivedate=29 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140629121154/http://www.unicef.org/gender/files/Qatar-Gender-Eqaulity-Profile-2011.pdf}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဥပဒေ ပုဒ်မများ ပါဝင်သော မိသားစု ဥပဒေကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ အစ္စလာမ် ထုံးစံ မိန်းမ တစ်ယောက်ထက် ပို၍ ယူခြင်းကို ခွင့်ပြုထားသည်။ <ref name=nobs/> ရှာရီယာ ဥပဒေကို ဟန်ဘာလီ မွတ်စလင် ထုံးစံ ဖြင့် ကျင့်သုံးသောကြောင့် တရားဥပဒေ အရ ကိုယ်ထိလက်ရောက် အပြစ်ပေးခြင်းမှာ ကာတာတွင် မထူးဆန်းပေ။ အရက်သောက်ခြင်း နှင့် တရားမဝင် သံဝါသ ပြုခြင်း တို့အတွက် ကြိမ်ဒဏ် အပြစ်ပေးလေ့ ရှိသည်။<ref name="amne" /> ကာတာ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေ၏ အပိုဒ် ၈၈ တွင် အိမ်ထောင်ရေး ဖောက်ပြန်မှု အတွက် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၁၀၀ သတ်မှတ်ထားပြီး <ref name="flog" /> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသမီး တစ်ဦး ထိုပြစ်ဒဏ် ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="flog">{{cite web|title=Filipino woman gets 100 lashes for giving birth in Qatar|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/9758/news/nation/filipino-woman-gets-100-lashes-for-giving-birth-in-qatar}}</ref>၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အများအားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား များ ဖြစ်သော လူ ၁၈ ဦးမှာ ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၄၀ မှ အချက် ၁၀၀ အတွင်း အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရပြီး တရားမဝင် လိင်ဆက်ဆံရေး သို့မဟုတ် အရက်သေစာ သောက်သုံးခြင်း အတွက် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Qatar|url=https://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2010|publisher=Amnesty International|accessdate=13 June 2017|archivedate=20 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020022548/http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2010}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင်လည်း အများအားဖြင့် နိုင်ငံခြားသား များဖြစ်သော လူ ၂၁ ဦးမှာ အလားတူ ကျူးလွန်မှုများကြောင့်ပင် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၃၀ မှ ၁၀၀ အထိ အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရပြီး <ref>{{cite web|title=Qatar|url=https://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2011#section-117-9|publisher=Amnesty International|accessdate=13 June 2017|archivedate=3 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150103135911/http://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2011#section-117-9}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင်မူ နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား ၆ ဦးမှာ ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၄၀ မှ ၁၀၀ အတွင်း အပြစ်ပေးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။<ref name="amne">{{cite web|title=Amnesty International Annual Report 2012 – Qatar|url=https://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6|publisher=Amnesty International|accessdate=19 March 2014}}</ref> ကျန်းမာရေး ကောင်းမွန်သော မွတ်စလင် များသာလျှင် ထိုအပြစ်ဒဏ် ကျခံနိုင်သဖြင့် ထိုပြစ်ဒဏ်ပေးခြင်းများအား အမှန်တကယ် လုပ်ဆောင်သည် မလုပ်ဆောင်သည် ဆိုသော အချက်ကို မသိရပေ။<ref>{{cite news| url=https://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6 | work=Amnesty International | title=Annual Report | date=23 October 2014}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် မွတ်စလင် နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားတစ်ဦးအား အရက်သေစာ သောက်စားမှု အတွက် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၄၀ အပြစ်ပေးခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|title=Qatar sentences man to 40 lashes for drinking alcohol|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-sentences-man-40-lashes-for-drinking-alcohol-498986.html|publisher=Arabian Business}}</ref><ref>{{cite web|title=Qatar sentences man to lashes for drinking alcohol|url=http://english.al-akhbar.com/node/15593|publisher=Al Akhbar|accessdate=13 June 2017|archivedate=6 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006143325/http://english.al-akhbar.com/node/15593}}</ref><ref>{{cite web|title=Qatar court orders lashing of Muslim barber over drinking alcohol|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2013/04/22/Qatar-to-lash-Muslim-barber-over-drinking-alcohol-.html|publisher=Al Arabiya}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် မွတ်စလင် နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား တစ်ဦးအား အရက်သေစာ သောက်သုံးခြင်း နှင့် အရက်မူးနေစဉ် ကားမောင်းခြင်း အတွက် ကြိမ်ဒဏ် အချက် ၄၀ အပြစ်ပေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Indian expat sentenced to 40 lashes in Qatar for drink-driving|url=http://www.arabianbusiness.com/indian-expat-sentenced-40-lashes-in-qatar-for-drink-driving-552601.html|publisher=Arabian Business}}</ref> ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ခြင်းမှာ ကာတာတွင် တရားဝင်သော အပြစ်ပေးနည်း ဖြစ်ပြီး <ref>{{cite web|title=Special report: The punishment was death by stoning. The crime? Having a mobile phone|url=http://www.independent.co.uk/news/world/politics/special-report-the-punishment-was-death-by-stoning-the-crime-having-a-mobile-phone-8846585.html}}</ref>ဘာသာပြောင်းခြင်းနှင့် လိင်တူ ဆက်ဆံခြင်းအတွက် သေဒဏ် အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည်။ <ref name=iheu>{{cite news|author=Jenifer Fenton|url=http://iheu.org/religious-law-prison-for-blasphemy-severe-sexual-inequalilty-qatars-human-rights-review/|title=Religious law, prison for "blasphemy", severe sexual inequalilty: Qatar's human rights review|accessdate=13 June 2017|archivedate=18 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318210908/http://iheu.org/religious-law-prison-for-blasphemy-severe-sexual-inequalilty-qatars-human-rights-review/}}</ref><ref>{{cite web|title=What are the worst countries in the world to be gay?|url=http://unitedexplanations.org/english/2014/05/20/what-are-the-worst-countries-in-the-world-to-be-gay/}}</ref> ဘာသာတရားအား စော်ကားခြင်း အတွက် ထောင်ဒဏ် ၇ နှစ် အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်ပြီး အခြားသူများအား ဘာသာကူးပြောင်းရန် ဆွယ်ခြင်းအတွက် ထောင်ဒဏ် ၁၀ နှစ် အပြစ်ပေးခံရနိုင်သည်။ <ref name=iheu /> အရက်သေစာ သောက်သုံးခြင်းသည် ကာတာ၌ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တရားဝင်ပြီး အချို့သော ကြယ်ငါးပွင့် ဟိုတယ်များ အနေနှင့် ၎င်းတို့၏ မွတ်စလင် မဟုတ်သော ကပ်စတန်မာများ အတွက် အရက် ရောင်းချခွင့် ရှိသည်။ <ref name=wsj20120107>{{cite news |author= Alex Delmar-Morgan|url=https://online.wsj.com/article/SB10001424052970203686204577115923124889872.html |title=Qatar, Unveiling Tensions, Suspends Sale of Alcohol |work=Wall Street Journal |date=7 January 2012 |accessdate=17 January 2012}}</ref><ref name=arabist20120115>{{cite news |author=Jenifer Fenton |url=http://www.arabist.net/blog/2012/1/15/qatars-impromptu-alcohol-ban.html |title=Qatar's Impromptu Alcohol Ban |publisher=The Arabist |date=16 January 2012 |accessdate=17 January 2012 |archive-date=17 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117011856/http://www.arabist.net/blog/2012/1/15/qatars-impromptu-alcohol-ban.html |url-status=dead }}</ref> မွတ်စလင်များသည် အရက်သောက်သုံးခွင့် မရှိဘဲ အရက်သေစာ သောက်စားသည်ကို ဖမ်းမိပါက ကြိမ်ဒဏ်ပေးခြင်း သို့မဟုတ် နေရပ်သို့ ပြန်ပို့ခြင်း တို့ ပြုလုပ်လေ့ ရှိသည်။ မွတ်စလင် မဟုတ်သော နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားများ အနေနှင့် တစ်ကိုယ်ရည် သောက်သုံးရန် အတွက် အရက်ဝယ်ခွင့် ပါမစ် လျှောက်ထားနိုင်သည်။ ကာတာ လေကြောင်းလိုင်း၏ လက်အောက်ခံ ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သော ကာတာ ဖြန့်ချိရေး ကုမ္ပဏီအား အရက်နှင့် ဝက်သား တင်သွင်းခွင့် ပေးထားပြီး ထိုကုမ္ပဏီမှ နိုင်ငံအတွင်း တစ်ခုတည်းသော အရက်အရောင်းဆိုင်ကို ဖွင့်လှစ်ထားကာ အရက်လိုင်စင် ရှိသူများအား ဝက်သား ရောင်းချပေးသည်။ <ref>{{cite web|title=Qatar Distribution Company|url=http://www.qatarloving.com/qatar-distribution-company|publisher=Qatar Loving|access-date=13 June 2017|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224170401/https://www.qatarloving.com/qatar-distribution-company|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=414&pID=1053 |title=Purchasing Alcohol in Qatar |publisher=Qatar Visitor |date=2 June 2007 |accessdate=1 May 2011 |archivedate=1 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501044507/http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=414&pID=1053 }}</ref>၂၀၂၂ ခုနှစ် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံး ပြိုင်ပွဲ အတွင်း ပရိသတ် ဇုန် များတွင် အရက်ရောင်းချ ခွင့်ပေးမည်ဟု ကာတာ အာဏာပိုင်များက လိုလားစွာ ခွင့်ပြုထားသည်။<ref>{{cite news |title=Qatar would 'welcome' Israel in 2022 |first=Tamara |last=Walid |url=http://www.thenational.ae/sport/football/qatar-would-welcome-israel-in-2022 |newspaper=[[:en:The National (Abu Dhabi)|The National]] |date=11 November 2009 |accessdate=10 August 2013}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ် အထိ ဒိုဟာမြို့ အနီး လူတို့ ပြုလုပ်ထားသော ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည့် ပါးလ်ကာတာတွင် အရက် ရောင်းချခွင့် ပြုထားသည်။<ref name=wsj20120107 /><ref name=arabist20120115 />ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် စားသောက်ဆိုင်များအား အရက်ရောင်းချချင်း မပြုရန် တားမြစ်ခဲ့သည်။<ref name=wsj20120107 /><ref name="er6012012">{{cite news|author = James M. Dorsey |url = http://www.eurasiareview.com/16012012-debate-questions-emir%E2%80%99s-powers-to-shape-qatar%E2%80%99s-positioning-as-sports-hub-and-sponsor-of-revolts-analysis |title = Debate Questions Emir's Powers To Shape Qatar's Positioning As Sports Hub And Sponsor of Revolts – Analysis |publisher = The Eurasia Review|date = 17 January 2012 |accessdate = 17 January 2012}}</ref> ထိုသို့ တားမြစ်မှုအတွက် အကြောင်းပြချက် မပေးခဲ့ပေ။<ref name=wsj20120107 /><ref name=arabist20120115 /> သို့သော်လည်း အများက ထင်မြင်ယူဆကြသည်မှာ အစိုးရ အနေနှင့် နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော တော်ဝင်အကြံပေးအဖွဲ့ ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီတွင် ပိုမို၍ ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းသည့် ပုံရိပ်ကို လိုချင်သောကြောင့် ဖြစ်သည် ဟူ၍ ယူဆကြသည်။ အစိုးရနှင့် အပန်းဖြေ စခန်း တည်ဆောက်သူတို့ကြား ငွေရေးကြေးရေး အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားနေသည်ဟုလည်း ကောဠာဟာလ ထွက်ပေါ်လျက် ရှိသည်။<ref name=er6012012 /> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများအား နိုင်ငံ၏ ကန့်သတ်ထားသည့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုကို သတိပေးရန်အတွက် သင့်တင့်လျှောက်ပတ်ခြင်း ကမ်ပိန်းကို စတင်ခဲ့သည်။<ref name="'Leggings Are Not Pants' Qatar's New Modesty Campaign Aimed At Westerners">{{cite news|last=Elgot|first=Jessica|title='Leggings Are Not Pants' Qatar's New Modesty Campaign Aimed At Westerners'|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/05/28/qatar-modesty-world-cup_n_5405054.html|newspaper=Huffington Post|date=28 May 2014}}</ref> အမျိုးသမီး တိုးရစ်များ အနေနှင့် အသားကပ်ဘောင်းဘီများ၊ မီနီစကတ်များ၊ လက်ပြတ်အင်္ကျီများနှင့် တိုသော ကျပ်သော အဝတ်များကို အများပြည်သူ ရှေ့မှောက်တွင် မဝတ်ဆင်ရန် အကြံပေးခဲ့သည်။ အမျိုးသားများ အနေနှင့်လည်း ဘောင်းဘီတိုနှင့် စွပ်ကျယ်သာ ဝတ်ဆင်ခြင်း မပြုရန် သတိပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://en.tempo.co/read/news/2014/05/29/240581035/Qatar-Bans-Tourists-from-Wearing-Leggings-in-Public |title=Qatar Bans Tourists from Wearing Leggings in Public |author=Aningtias Jatmika |date=29 May 2014}}</ref> ===လူ့အခွင့်အရေး=== အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ အဆိုအရ အာရှတခွင်နှင့် အာဖရိက အချို့အစိတ်အပိုင်းတို့မှ နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားများသည် ကာတာသို့ အလုပ်ကြမ်းသမားများ သို့မဟုတ် အိမ်စေများ အဖြစ် မိမိတို့ ဆန္ဒအလျောက် လာရောက်လုပ်ကိုင်ကြသော်လည်း အချို့မှာ ၎င်းတို့ ဆန္ဒနှင့် မညီသော ဖိနှိပ်ခိုင်းစေခြင်းကို ခံကြရသည်။ အလုပ်သမား အခွင့်အရေး အဓိက ဖောက်ဖျက်မှုများတွင် ရိုက်နှက်ခြင်း၊ ပေးရန် ရှိသည်များကို မပေးဘဲ ထားခြင်း၊ အလုပ်ရှင်မှ ထောက်ပံ့ရန် ရှိသည့် အခွင့်အရေးများကို အလုပ်သမား ထံမှ ပိုက်ဆံ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ လွတ်လပ်စွာ သွားလာမှုကို ကန့်သတ်ခြင်း (နိုင်ငံကူးလက်မှတ်၊ ခရီးသွားလက်မှတ် နှင့် ထွက်ခွင့် ပါမစ်များကို သိမ်းထားခြင်း)၊ ချုပ်နှောင်ထားခြင်း၊ ဥပဒေနှင့် အရေးယူရန် ခြိမ်းခြောက်ခြင်း တို့အပြင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကြမ်းဖက်မှုများ ပါဝင်သည်။<ref name="2011narrq">{{cite book |title = Human Trafficking Report 2011|accessdate = 21 January 2012|date = June 2011|chapter = Country Narratives|publisher = Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons, United States Department of State|url = http://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2011/164233.htm}}</ref> ကာတာသို့ ရောက်ရှိလာသော ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများမှာ ၎င်းတို့ နေထိုင်ရာ နိုင်ငံတွင် အလုပ်ရှာဖွေပေးသူများအား မတန်တဆ ဈေးနှုန်းများဖြင့် အလုပ်ရရန် ပေးခဲ့ကြရသည်။<ref name="2011narrq"/> ၂၀၁၄ ခုနှစ် လေ့လာချက်အရ ကာတာရှိ ရာဇဝတ်မှု ပုဒ်မများတွင် ရာဇဝတ်မှု ပြစ်ဒဏ်များ အဖြစ် ကြိမ်ဒဏ်နှင့် ကျောက်ခဲဖြင့် ထုသတ်ခြင်း တို့ကို ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။ ကုလသမဂ္ဂ၏ ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု ဆန့်ကျင်ရေး ကော်မတီမှ ထိုလုပ်ဆောင်ချက်များမှာ ကုလသမဂ္ဂ ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု ဆန့်ကျင်ရေး ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် မှ ချမှတ်ထားသော လိုက်နာရန် အချက်များကို ချိုးဖောက်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite journal |last1= Kelly|first1= Tobias|year= 2009|title= The UN Committee against Torture: Human Rights Monitoring and the Legal Recognition of Cruelty |journal= Human Rights Quarterly|volume=313 |issue= 3|pages= 777–800 |doi= 10.1353/hrq.0.0094}}</ref><ref>{{Cite report | date = 25 July 2006 | title = Conclusions and Recommendations: Qatar | url = http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?docid=453776c75 | publisher = UN Committee Against Torture | docket = U.N. Doc. CAT/C/QAT/CO/1 | accessdate =9 January 2012 | quote = "Certain provisions of the Criminal Code allow punishments such as flogging and stoning to be imposed as criminal sanctions by judicial and administrative authorities. These practices constitute a breach of the obligations imposed by the Convention. The Committee notes with interest that authorities are presently considering amendments to the Prison Act that would abolish flogging." (Par. 12)}}</ref>ကာတာနိုင်ငံသည် သေဒဏ်ကို နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေး အတွက် ဆက်လက်ကျင့်သုံးသည်။ သေဒဏ်ချမှတ်ခြင်းမှာ ရှားပါးပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ် ကတည်းက ကာတာတွင် နိုင်ငံတော်မှ သေဒဏ်ပေးခြင်း မရှိခဲ့ပေ။<ref>{{cite web |url=http://www.handsoffcain.info/bancadati/schedastato.php?idstato=18000093&idcontinente=23 |title= Death penalties in the world -Qatar |date=2014}}</ref> ကာတာတွင် လိင်တူဆက်ဆံမှုများမှာ တရားမဝင်ဘဲ သေဒဏ်အပြစ်ပေးခြင်း ခံရနိုင်သည်။<ref>{{cite web |url= http://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |title= LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds | work = The Independent| date=17 May 2016}}</ref> ကာတာရှိ စပွန်ဆာပေးခြင်း ဆိုင်ရာ ဥပဒေ အရ အလုပ်အတွက် စပွန်ဆာ ပေးထားသော အလုပ်ရှင်သည် မိမိတစ်ဦးတည်း၏ သဘောဆန္ဒဖြင့် အလုပ်သမား၏ နေထိုင်ခွင့် ပါမစ်ကို ပယ်ဖျက်နိုင်ခြင်း၊ အလုပ်သမား အနေနှင့် အလုပ်ရှင် ပြောင်းလဲခြင်းကို ငြင်းပယ်နိုင်ခြင်း၊ ရဲ ထံသို့ ထွက်ပြေးသွားကြောင်း သတင်းပို့နိုင်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံတွင်းမှ ထွက်ခွာခွင့်ကို ငြင်းဆန်နိုင်ခြင်း တို့အတွက် အခွင့်အာဏာ ရှိသည်။ <ref name="2011narrq"/> ထို့အတွက်ကြောင့် အလုပ်ရှင်မှ အလုပ်သမား၏ လှုပ်ရှားမှုကို ကန့်သတ်နိုင်ပြီး အလုပ်သမားဘက်မှ အနိုင်ကျင့် ခံရခြင်းကို သတင်းပို့ရန် နှင့် ၎င်းတို့၏ အခွင့်အရေးကို တောင်းဆိုရန် ကြောက်ရွံ့ကြမည် ဖြစ်သည်။ <ref name="2011narrq" /> နိုင်ငံတကာ အလုပ်သမား သမဂ္ဂ အဖွဲ့ (အိုင်တီယူစီ) ၏ အဆိုအရ ဗီဇာ စပွန်ဆာပေးသည့် စနစ် အရ အလုပ်သမား အနေနှင့် အနိုင်ကျင့်သည့် အလုပ်ရှင်ထံမှ ထွက်ခွာရန် ခက်ခဲ၍ ပြည်ပသို့ ခွင့်ပြုချက်မရဘဲ မသွားနိုင်သည့် အတွက် အဓမ္မ ခိုင်းစေမှုများ ဖြစ်ပွားနိုင်သည် ဟု ဆိုသည်။<ref>{{cite web|title=International unions warn Qatar's work visa system allows employers to use forced labour|url=http://www.ituc-csi.org/international-unions-warn-qatar-s?lang=en|publisher=ITUC-CSI-IGB|access-date=13 June 2017|archive-date=29 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202038/http://www.ituc-csi.org/international-unions-warn-qatar-s?lang=en}}</ref> ကာတာသည် ရွေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများ အတွက်လည်း လစာ စံသတ်မှတ်ချက်ကို ပြဋ္ဌာန်း ထားခြင်း မရှိပေ။ ကာတာမှ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေ အကြံပေး ကုမ္ပဏီ ဒီအယ်လ်အေ ပိုင်ပါ အား ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမား စနစ်ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးပြီး အစီရင်ခံစာ တင်ပြရန် ငှားရမ်း တာဝန် ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၄ မေလတွင် ဒီအယ်လ်အေ ပိုင်ပါမှ ကာဖလာ စနစ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် အကြံပြုချက် ၆၀ ကျော်ကို တင်ပြခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် ထွက်ခွင့်ပါမစ် စနစ်ကို ပယ်ဖျက်ရန်နှင့် ကာတာမှ အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကတိပြုထားသော အနည်းဆုံး လစာစနစ်ကို စတင်ရန်တို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/14/qatar-admits-deaths-in-migrant-workers |title=Qatar government admits almost 1,000 fatalities among migrants |author=Owen Gibson |date=14 May 2014}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကာတာ အာဏာပိုင်တို့မှ သီးခြားဖြစ်သော အလုပ်သမားသမဂ္ဂ တည်ထောင်ခွင့်ပေးမည့် ၎င်းတို့၏ ဆန္ဒကို ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="unions">{{cite web|title=Qatar to allow trade union, scrap 'sponsor' system|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/05/01/211482.html|publisher=Al Arabiya|date=1 May 2012|accessdate=12 March 2015}}</ref> ထို့ပြင် နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားများ အားလုံးအတွက် ပြည်တွင်း အလုပ်ရှင်မှ စပွန်ဆာ ပေးရန် လိုအပ်သော စပွန်ဆာ စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းမည်ဟူ၍လည်း ကြေညာခဲ့သည်။<ref name="unions"/> အလုပ်သမား ဥပဒေကို ပြင်ဆင်မှုများထဲတွင် အလုပ်သမားများ၏ လခအားလုံးကို သူတို့၏ ဘဏ်စာရင်းထဲသို့ တိုက်ရိုက်ထည့်သွင်းရန် အာမခံခြင်း နှင့် နွေရာသီအတွင်း အပူဆုံး အချိန်များတွင် ပြင်ပတွင် အလုပ်လုပ်ချိန် ကို ကန့်သတ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.uk/qatar-announces-new-labour-law-reforms-amid-workers-rights-outcry-1457587|title=Qatar Announces New Labour Law Reforms Amid Workers' Rights Outcry|publisher=International Business Times|last=Wilson|first=Nigel|date=21 July 2014|accessdate=12 March 2015}}</ref>၂၀၁၅ အစောပိုင်းတွင် ရေးဆွဲသော ဥပဒေကြမ်းမှ အလုပ်သမားများ၏ လစာကို ပေးရန် ပျက်ကွက်သော ကုမ္ပဏီများ အနေနှင့် အလုပ်သမား ထပ်မံ ငှားရမ်းခွင့်ကို ခဏတာ ဆိုင်းငံ့ထားမည် ဆိုသော အချက်လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://dohanews.co/firms-qatar-fail-pay-workers-time-face-suspensions|title=Firms in Qatar who fail to pay workers on time could face suspensions|publisher=Doha News|last=Walker|first=Lesley|date=15 January 2015|accessdate=12 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092223/http://dohanews.co/firms-qatar-fail-pay-workers-time-face-suspensions/|url-status=dead}}</ref> ၂၀၁၅ အောက်တိုဘာလတွင် ကာတာ အီမာစော်ဘွားမှ နိုင်ငံ၏ စပွန်ဆာ စနစ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲချက်များကို ဥပဒေ အတွင်းသို့ လက်မှတ်ရေးထိုး ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ဥပဒေ အသစ်သည် တစ်နှစ် အတွင်း အသက်ဝင်မည် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|publisher=Doha News|url=http://dohanews.co/qatars-emir-approves-kafala-reforms-changes-more-than-one-year-away|title=Qatar’s Emir signs into law kafala changes (updated)|date=27 October 2015|author=Peter Kovessy|access-date=14 June 2017|archive-date=28 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528211753/http://dohanews.co/qatars-emir-approves-kafala-reforms-changes-more-than-one-year-away/|url-status=dead}}</ref> စောင့်ကြည့်ဝေဖန်သူများ ဘက်ကမူ ထိုပြောင်းလဲမှုများတွင် အချို့သော အလုပ်သမား အခွင့်အရေး ကိစ္စရပ်များကို ဖြေရှင်းရန် ပျက်ကွက်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.rt.com/uk/324148-qatar-fifa-word-cup/|title=Qatar’s inaction on labor reform a 'human rights disaster', Amnesty|date=1 December 2015|publisher=Russia Today|work=RT}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2015/11/08/qatar-new-reforms-wont-protect-migrant-workers|date=8 November 2015|publisher=Human Rights Watch|title=Qatar: New reforms Won't Protect Migrant Workers}}</ref><ref>{{cite web|title=Qatar complicit in 'modern slavery' despite reforms – unions|url=http://mobile.reuters.com/article/idUSL8N12S5MU20151028|author=Chris Arsenault|date=28 October 2015|publisher=Reuters}}</ref> ၁၉၉၉ ခု ဗဟိုမြူနီစီပါယ်ကောင်စီ ရွေးချယ်ပွဲတွင် ကာတာနိုင်ငံသည် အမျိုးသမီးများအား အမျိုးသားများနှင့် တန်းတူ မဲပေးခွင့် ပြုခဲ့သည်။<ref name=Lambert2011a/><ref>{{cite book|first=Hugh|last=Miles|title=Al-Jazeera|year=2005|url=https://www.nytimes.com/2005/03/06/books/chapters/0306-1st-miles.html?pagewanted=all&position=}}</ref> ကာတာ နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံး ဖြစ်သော ထိုရွေးကောက်ပွဲကို ၁၉၉၉ ခုနှစ် မတ်လ ၈ ရက် အပြည်ပြည် ဆိုင်ရာ အမျိုးသမီးများနေ့ နှင့် အချိန်ကိုက်၍ ကျင်းပခဲ့သည်။<ref name=Lambert2011a /> ===နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး=== [[File:Secretary Kerry Meets With Amir Hamad bin Khalifa al-Thani.jpg|thumb|ယခင် အီမာစော်ဘွား ဟာမက်ဘင် ခါလီဖာ အယ်လ် သာနီအား အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဂျွန်ကယ်ရီ နှင့် အတူ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် တွေ့ရစဉ်]] နယ်နိမိတ်ကြီးမားသော အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ ရှိသည့် နိုင်ငံငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည့် ကာတာနိုင်ငံသည် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု တိုးမြှင့်ရန် ကြိုးစား သကဲ့သို့ နိုင်ငံနှင့် အုပ်ချုပ်သူ စော်ဘွား မိသားစုအားလည်း ကာကွယ်ရန် ဆောက်ရွက်သည်။ <ref name=Boghardt>{{cite journal|last1=Boghardt|first1=Lori Plotkin|title=Qatar Is a U.S. Ally. They Also Knowingly Abet Terrorism. What's Going On?|journal=New Republic|date=6 October 2014|url=https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists|accessdate=7 October 2014|quote=Two overarching goals have driven Qatari policy. One has been to maximize Qatar's influence on the regional and international stage. This originally reflected the personal ambition of the former ruler and current emir's father, Shaykh Hamad bin Khalifa al Thani, and his foreign minister and eventual prime minister, Shaykh Hamad bin Jassim al Thani. The two men directed foreign policy until the father abdicated in favor of his son, Emir Tamim bin Hamad al Thani, in July 2013. The second objective has been to preserve the security of the ruling family and state.}}</ref> ကာတာနှင့် အခြား နိုင်ငံများ မဟာမိတ် ပြုခြင်း သမိုင်းကြောင်းကို ကြည့်မည် ဆိုပါက ၎င်းတို့၏ ပေါ်လစီ အခြေခံအား ကွင်းကွင်းကွက်ကွက် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ၁၇၆၀ နှင့် ၁၇၉၁ ခုနှစ် အတွင်း လတ်တလော ဩဇာရှိသူ ဖြစ်သည့် အော့တမန်များ၊ ဗြိတိသျှများ၊ ဘာရိန်းမှ အယ်လ်ခါလီဖာ စော်ဘွားများ၊ အာရေဗျများ၊ ဆော်ဒီအာရေဗျမှ ဝါဟာဘီများ အစရှိသူတို့ထံမှ တရားဝင် အစောင့်အရှောက် ရယူခဲ့သည်။<ref>{{cite book|author=H Rahman|title=The Emergence of Qatar|url=https://books.google.com/books?id=LEWE5X2pmS4C|accessdate=26 June 2013|year=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-7103-1213-6}}</ref>ကာတာ၏ နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝန်း အတွင်း တိုးတက်လာသော ပုံရိပ်နှင့် နိုင်ငံတကာ အရေးအခင်းများတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်မှု အတွက် အချို့သော စောင့်ကြည့်လေ့လာသူများမှ အင်အား အလယ်အလတ်ရှိသော နိုင်ငံဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ကာတာသည် အိုပက် အဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် စောစီးစွာ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ၏ တည်ထောင်သူ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အာရပ်လိဂ်၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ ကာတာသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မဖြစ်မနေ လက်ခံသော နိုင်ငံ မဟုတ်ပေ။ ကာတာသည် နိုင်ငံခြား အင်အားကြီး နိုင်ငံများနှင့်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်ဆံရေး ရှိသည်။ ကာတာသည် အမေရိကန် နှင့် ဗြိတိသျှတို့၏ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ အတွင်း စစ်ဆင်ရေးများအတွက် ပူးပေါင်း လေတပ် အခြေစိုက် စခန်း ဖြစ်သော အယ်လ် အူဒိတ် လေတပ်စခန်းကို အခြေစိုက်ခွင့် ပေးထားသည်။<ref>{{cite web|title=Qatar relies on US base amid Gulf tensions|url=http://www.ft.com/cms/s/0/3240a66a-c756-11df-aeb1-00144feab49a.html|publisher=FT.com|accessdate=16 June 2013}}</ref> ထို့ပြင် အမေရိကန် နှင့် ဗြိတိသျှ တပ်တို့အား ၎င်း၏ လေတပ် အခြေစိုက်စခန်းကို အသုံးပြု၍ အီရတ် နှင့် အာဖဂန် နစ္စတန်သို့ ရိက္ခာများ တင်ပို့ခွင့် ပြုထားသည်။<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/03/04/world/africa/04iht-letter5.1.10686376.html |title=For Qatar, relations with West are a balancing act |work=New York Times |date=4 March 2008 |accessdate=30 January 2011 |first=Janine |last=Zacharia}}</ref> ထိုသို့ မဟာဗျူဟာ ကျသော စစ်စခန်းကို အခြေစိုက်ခွင့် ပေးထားသော်လည်း ကာတာသည် အနောက်ကမ္ဘာ၏ အားကောင်းသော မဟာမိတ် မဟုတ်ပေ။ ကာတာသည် အာဖဂန် တာလီဘန်များအား နိုင်ငံအတွင်း နိုင်ငံရေး ရုံး ဖွင့်ခွင့် ပေးထားပြီး အီရန်နိုင်ငံနှင့်လည်း စပ်တူ ပူးပေါင်း လုပ်ကိုင်သော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ တွင်း အပါအဝင် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေး ရှိသည်။<ref name=NRPpunch>{{cite news|last1=Siegel|first1=Robert|title=How Tiny Qatar 'Punches Above Its Weight'|url=http://www.npr.org/sections/parallels/2013/12/20/255748469/how-tiny-qatar-punches-above-its-weight|accessdate=5 June 2015|work=NPR|date=23 December 2013}}</ref> နယူးယောက်တိုင်း သတင်းစာမှ တင်ပြသော ပေါက်ကြားလာသည့် စာရွက်စာတမ်း များ အရ ကာတာ၏ အကြမ်းဖက်မှု ဆန့်ကျင်ရေးနှင့် ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက် မှတ်တမ်းမှာ ဒေသအတွင်း အဆိုးရွားဆုံး ဖြစ်သည်။<ref name="nyt20130630" /> ထိုပေါက်ကြားလာသည့် ကြေးနန်းတွင် ကာတာ၏ လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များသည် "အမေရိကန် နှင့် နီးစပ်သည်ဟု ပေါ်လွင်မည်ကို စိုးရိမ်သည်နှင့် တန်ပြန် လက်စားချေရန် ဆွပေးသည့် အဖြစ် ရောက်မည်စိုး၍ သိထားသော အကြမ်းဖက် သမားများ အပေါ်တွင် အရေးယူ ဆောင်ရွက်ရန် ဝန်လေးသည်။ " ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref name="nyt20130630" /> ကာတာသည် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ ဒေသ အတွင်းရှိ ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်းများ နှင့် အမျိုးမျိုးသော ဆက်ဆံရေး ရှိသည်။ ကာတာသည် အီရန်နှင့် ကာကွယ်ရေး ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ် ရေးထိုးထားပြီး<ref>{{cite web |url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=214868 |title=Qatar and Saudi Arabia sign defense agreement |publisher=Tehrantimes.com |date=25 February 2010 |accessdate=2 October 2010 |archive-date=8 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408010300/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=214868 |url-status=dead }}</ref> ၎င်းတို့နှင့် အတူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံးသော သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ တွင်းကိုလည်း အတူတကွ ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၁၁ လစ်ဗျား ပြည်တွင်းစစ် အတွင်း လစ်ဗျား အတိုက်အခံတို့၏ အမျိုးသား ပြောင်းလဲရေးကောင်စီ အား တရားဝင် အစိုးရ အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုသည့် နိုင်ငံများတွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အသိအမှတ်ပြုသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/03/201132814450241767.html|publisher=Al Jazeera |date=28 March 2011|accessdate=29 March 2011|title=Qatar recognizes Libyan rebels after oil deal}}</ref> [[File:Flag of Qatar in Libya.jpg|left|thumb|၂၀၁၁ လစ်ဗျား ပြည်တွင်းစစ် အပြီး လစ်ဗျားတွင် လွှင့်ထူထားသော ကာတာ အလံ။ ကာတာသည် အာရပ်နွေဦး တော်လှန်ရေးတွင် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိသော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု အနေနှင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။]] ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကာတာမှ ဆီးရီးယားနိုင်ငံရှိ အစွန်းရောက် အဖွဲ့အစည်း တစ်ခု ဖြစ်သော မွတ်စလင် ဘရားသားဟုဒ် ကို ထောက်ပံ့သည့် အတွက် ဘာရိန်း၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ နှင့် အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု တို့ နှင့် ဆက်ဆံရေး တင်းမာသော အနေအထားသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|last1=Kirkpatrick|first1=David D.|title=Qatar's Support of Islamists Alienates Allies Near and Far|url=https://www.nytimes.com/2014/09/08/world/middleeast/qatars-support-of-extremists-alienates-allies-near-and-far.html?_r=0|accessdate=5 June 2015|work=The New York Times|date=7 September 2014}}</ref> ထိုအဖြစ်အပျက်ကြောင့် ထိုနိုင်ငံ ၃ ခု မှ ၎င်းတို့၏ သံအမတ်များကို ကာတာမှ ၂၀၁၄ မတ်လတွင် ပြန်ခေါ်ခဲ့သည်။ <ref name="Islam Hassan">{{cite web|url=https://www.academia.edu/12696782/GCCs_2014_Crisis_Causes_Issues_and_Solutions|title=GCC's 2014 Crisis: Causes, Issues and Solutions|author=Islam Hassan|date=31 March 2015|publisher=Al Jazeera Research Center |accessdate=4 June 2015}}</ref> [[File:Months after an airstrike on a neighborhood populated by black Yemenis or "Muhamasheen" more than a hundred buildings still remain in rubble and survivors continue to search for any valuables - Sanaa - Yemen - Oct-9-2015.png|thumb|အယ်လ်ဂျာဇီးယား အမေရိကား ၏ သတင်းအရ ယီမင်ရှိ အတိုက်အခံများကို တိုက်ခိုက်သော ဆော်ဒီအာရေဗျ ဦးဆောင်သည့် ညွန့်ပေါင်းတပ်သည် အရပ်သားများကို မခွဲခြားဘဲ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အပြင် အရပ်သားများ ထူထပ်စွာ ရှိနေသည့် နေရာများတွင် ဗုံးများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ <ref name="aljazeeraus201512">{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/opinions/2015/12/saudi-arabia-uses-terrorism-as-an-excuse-for-human-rights-abuses.html |title=Saudi Arabia uses terrorism as an excuse for human rights abuses |work=Al Jazeera America |date=December 3, 2015}}</ref>]] လတ်တလော နှစ်များ အတွင်းတွင် ကာတာသည် အစ္စလာမ် စစ်သွေးကြွများကို အသုံးပြု၍ အီဂျစ်၊ ဆီးရီးယား၊ လစ်ဗျား၊ ဆိုမာလီယာ နှင့် မာလီ အပါအဝင် နိုင်ငံအချို့တွင် ၎င်း၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို တိုးမြှင့် အကောင်အထည်ဖော်ရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ မွတ်စလင် ဘရားသားဟုဒ်မှစ၍ ဆလာဖစ် အဖွဲ့များ အထိ အစရှိသော အဖွဲ့များမှ အစ္စလာမ်များ နှင့် အလွမ်းသင့်အောင် ဆက်ဆံခြင်းဖြင့် နိုင်ငံ၏ ဩဇာကို တိုးမြှင့်ရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော အာရပ်နွေဦး တော်လှန်ရေး မှ အစပြု၍ ထိုအဖွဲ့များသည် အနာဂတ်အတွက် ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်၍ ဖြစ်သည်။<ref name=nyt20130630>{{cite news|publisher=New York Times|author1=Mark Mazzetti |author2=C.J. Chivers |author3=Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/world/middleeast/sending-missiles-to-syrian-rebels-qatar-muscles-in.html |title=Taking Outsize Role in Syria, Qatar Funnels Arms to Rebels|date=30 June 2013 |accessdate=21 January 2014}}</ref><ref name="Boghardt"/><ref>{{citation|title=U.S.-Qatar Alliance Strains Coalition Against Islamic State|author=Jay Solomon |publisher=Wall Street Journal|date=10 October 2014}}</ref>အမေရိကန် ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ထောက်လှမ်းရေး လက်ထောက်ဝန်ကြီး ဖြစ်သော ဒေးဗစ်ကိုဟမ် ၏ အဆိုအရ ကာတာနိုင်ငံသည် အကြမ်းဖက်သမားများ၏ ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု အတွက် ခွင့်ပြုထားသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည် ဟု ဆိုသည်။<ref name="ISIS">{{cite web|title=ISIS: Can coalition cut off funding of world's wealthiest terror group?|author=John Defterios|url=http://www.cnn.com/2014/10/27/business/isis-wealthiest-terror-group-defterios/index.htmlpublisher=''CNN''|date=27 October 2014}}{{Dead link|date=December 2021 }}</ref>ကာတာမှ ထိုအဖွဲ့များအား ထောက်ပံ့ထားသော အထောက်အထားများရှိပြီး ဆီးရီးယား နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမှ တင်းမာသော သဘောထားရှိသည် အစ္စလာမ် စစ်သွေးကြွ အဖွဲ့များလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ <ref name="nyt20130630"/> ၂၀၁၅ ခုနှစ် လေ့လာချက် အရ သိရှိရသည်မှာ ကာတာ၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ နှင့် တူရကီ နိုင်ငံတို့သည် ဆီးရီးယား ပြည်တွင်းစစ် အတွင်း အစိုးရအား ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်နေသည့် အဖွဲ့ခွဲတစ်ခု ဖြစ်ကာ အယ်လ်ကိုင်းဒါး အဖွဲ့နှင့် ဆက်စက်နေသည့် အယ်လ်နူစရာ တပ်ဦး နှင့် အခြား ဆလာဖစ် ညွန့်ပေါင်း အဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့ ဖြစ်သော အာရာ အက်ရှမ်<ref name="ISIS"/><ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |title=Turkey and Saudi Arabia alarm the West by backing Islamist extremists the Americans had bombed in Syria |author=Kim Sengupta |newspaper=The Independent |date=12 May 2015 |accessdate=14 June 2017 |archivedate=13 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513214636/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html }}</ref> တို့ ပါဝင်သည်ဟု သတင်းရသည့် အာမီအော့ဖ် ကွန်ကွက်စ်<ref>"[https://news.yahoo.com/army-conquest-rebel-alliance-pressures-syria-regime-090529121.html 'Army of Conquest' rebel alliance pressures Syria regime]". Yahoo News. 28 April 2015.</ref><ref>"[http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx Gulf allies and 'Army of Conquest'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919055514/http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |date=19 September 2015 }}". ''Al-Ahram Weekly''. 28 May 2015.</ref> အား ပွင့်လင်းစွာ ကျောထောက်နောက်ခံ ပေးခဲ့ကြသည်။ ကာတာသည် ဒီမိုကရေစီနည်းလမ်းဖြင့် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသည့် အီဂျစ်သမ္မတဟောင်း မိုဟာမက် မော်ဆီအား သံတမန် ရေးရာ အရ လည်းကောင်း နိုင်ငံပိုင် အယ်လ်ဂျာဇီးယား မီဒီယာ ကွန်ယက် ဖြင့် လည်းကောင်း အထောက်အပံ့ ပေးခဲ့သည်မှာ စစ်တပ်အာဏာသိမ်း၍ ၎င်းအား မဖြုတ်ချမီ အချိန် အထိ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|author=The Daily Beast|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/04/11/qatar-sends-aid-money-to-help-egypt.html |title=Qatar Sends Aid Money to Help Egypt |publisher=TheDailyBeast.com |date= |accessdate=4 November 2013}}</ref><ref name="FP">{{cite web|title=The Al-Jazeera Effect|publisher=Foreign Policy|date=9 February 2011|url=https://foreignpolicy.com/2011/02/09/the-al-jazeera-effect-2}}</ref>ထို့ပြင် ကာတာသည် ၎င်း အာဏာရနေစဉ် အချိန်က အီဂျစ်အား ဒေါ်လာ ၇.၅ ဘီလီယံ ထုတ်ချေးခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|author=Reuters |url=http://www.voanews.com/content/egypt-returns-two-billion-dollars-to-qatar-tension/1753280.html |title=Egypt Returns $2 Billion to Qatar in Sign of Growing Tensions |publisher=Voanews.com |date= |accessdate=30 December 2013}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ကာတာသည် ပါလက်စတိုင်း ခေါင်းဆောင် ဟာမတ်စ် အား ထောက်ခံခဲ့ကြောင်း ပထမဆုံး သတင်း ထွက်ခဲ့သဖြင့် <ref name=bbchamas>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-17192278 bbc.com: "Hamas political leaders leave Syria for Egypt and Qatar"], 28 February 2012</ref> အစ္စရေး၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ အီဂျစ် နှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျ တို့၏ ဝေဖန်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး ၎င်းတို့က "ကာတာသည် ဟာမတ်စ်ကို ထောက်ခံခြင်းဖြင့် ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်မှုကို ပျက်ပြားစေသည်" ဟု စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite web |url=http://www.algemeiner.com/2014/07/28/gaza-conflict-spotlights-role-of-qatar-the-hamas-funding-u-s-ally/ |title=Gaza conflict spotlights role of Qatar, the Hamas-funding U.S. ally |date=28 July 2014 |accessdate=30 July 2014}}</ref> သို့သော်လည်း ကာတာ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးမှ ဟာမတ်စ်အား ထောက်ခံသည်မှာ မဟုတ်ကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့ပြီး "ကျွန်တော်တို့ ဟာမတ်စ်ကို ထောက်ခံတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ပါလက်စတိုင်းတွေကို ထောက်ခံတာပါ။" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |url=http://www.mofa.gov.qa/en/SiteServices/MediaCenter/News/Pages/News20140801131459.aspx |title=Al Attiyah to CNN: Israel doesn't want peace |date=28 July 2014 |accessdate=26 October 2014 |archivedate=7 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160407215427/http://www.mofa.gov.qa/en/SiteServices/MediaCenter/News/Pages/News20140801131459.aspx }}</ref> ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် အပြီးတွင် ကာတာသည် ဂါဇာသို့ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁ ဘီလီယံ ရှိသော လူသားချင်း စာနာမှု ဆိုင်ရာ အကူအညီများပေးမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |url=http://www.reuters.com/article/2014/10/12/us-gaza-egypt-conference-qatar-idUSKCN0I10HF20141012/ |title=Qatar pledges $1 billion for Gaza rebuilding at Cairo conference |date=12 October 2014 |accessdate=26 October 2014 |archivedate=27 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141027081826/http://www.reuters.com/article/2014/10/12/us-gaza-egypt-conference-qatar-idUSKCN0I10HF20141012/ }}</ref> ကာတာနိုင်ငံသည် ပညာရေး၊ ဘာသာရေး၊ နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ ညီလာခံများစွာကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၁ ကြိမ်မြောက် ဒိုဟာ ဖိုရမ်တွင် အဓိက အတွေးအခေါ် ပညာရှင်များ၊ နောက်ခံ အမျိုးမျိုးမှ ပရော်ဖက်ရှင်နယ်များနှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင်များကို ဖိတ်ကြား၍ ဒီမိုကရေစီ၊ မီဒီယာ၊ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ၊ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှု နှင့် အနာဂတ် ရေလုံလောက်စွာ ရရှိရေး ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ ထိုဖိုရမ်တွင် အနာဂတ် စီးပွားရေး ညီလာခံကို အဓိကထား၍ ကျင်းပခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://enrichingthefuture2012.qatarconferences.org/previous_conferences.php|title=Enriching the Middle East's Economic Future Conferences|publisher=Qatar Conferences|accessdate=12 March 2015|archivedate=30 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141230090351/http://enrichingthefuture2012.qatarconferences.org/previous_conferences.php}}</ref>လတ်တလော ကာလများတွင် ကာတာမှ ကမ္ဘာတဝှမ်းရှိ ပြိုင်ဘက်များ အကြား ငြိမ်းချမ်းရေး ဆွေးနွေးပွဲများကို လက်ခံ ကျင်းပ ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် သိသာထင်ရှားသည့် ဆွေးနွေးမှုမှာ ဒါဖာ သဘောတူညီချက် ဖြစ်သည်။ ဒိုဟာ ကြေညာချက်သည် ဒါဖာ ရှိ ငြိမ်းချမ်းရေး လုပ်ငန်းစဉ် အတွက် အခြေခံ ဖြစ်ပြီး အာဖရိက ဒေသ တွင် သိသာလောက်သော အကျိုးရလဒ်များကို ရရှိခဲ့သည်။ သိသာထင်ရှားသည့် အောင်မြင်မှုများတွင် လုံခြုံရေးနှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှု ပြန်လည် ဖော်ဆောင်နိုင်ခြင်း၊ တည်ဆောက်ရေးနှင့် ပြန်လည် တည်ဆောက်ရေး လုပ်ငန်းစဉ်များ တိုးတက်လာခြင်း၊ မိမိတို့ နေရပ်မှ စွန့်ခွာသွားသူများ ပြန်လာခြင်း နှင့် ဒါဖာရှိ ပြည်သူများအား စည်းရုံးစေပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး လုပ်ငန်းစဉ် အတွက် ရှေ့သို့ ဆက်လှမ်းရန် တွန်းအားပေးနိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.qatarchronicle.com/world/africa/30423/sudan-minister-lauds-doha-declaration-for-initiating-darfur-peace-process/|title=Sudan Minister Lauds Doha Declaration For Initiating Darfur Peace Process|work=Qatar Chronicle|date=9 June 2013|accessdate=22 June 2013|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924083511/http://www.qatarchronicle.com/world/africa/30423/sudan-minister-lauds-doha-declaration-for-initiating-darfur-peace-process/}}</ref>ကာတာသည် ဘဏ္ဍာရေး ပြန်လည် လှုပ်ရှားရေး နှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး တို့ အတွက် ဒါဖာသို့ စတာလင်ပေါင် ၈၈.၅ သန်း လှူဒါန်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url= http://www.undp.org/content/undp/en/home/presscenter/pressreleases/2014/09/21/qatar-donates-88-5-million-for-darfur/|title= Qatar donates $88.5 Million for Darfur|date= 24 September 2014|accessdate= 21 September 2014|archivedate= 13 July 2017|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170713002546/http://www.undp.org/content/undp/en/home/presscenter/pressreleases/2014/09/21/qatar-donates-88-5-million-for-darfur/}}</ref> ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု၊ အီဂျစ်နှင့် ယီမင်တို့မှ ကာတာအား ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှေးအကျဆုံး အစ္စလာမ် လှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ဖြစ်သည့် မွတ်စလင် ဘရားသားဟုဒ်ကို ထောက်ခံသည့် ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍<ref name=guard /> အငြင်းပွားမှု ကြီးထွားလာပြီး ကာတာအား အစ္စလာမ် အစွန်းရောက်များနှင့် အကြမ်းဖက်သမားများကို ထောက်ပံ့သည်ဟု စွပ်စွဲကာ<ref>{{cite news|title=Six nations cut diplomatic ties to Qatar as Arab rift deepens|url=http://www.hurriyetdailynews.com/six-nations-cut-diplomatic-ties-to-qatar-as-arab-rift-deepens.aspx?pageID=238&nID=113926&NewsCatID=352|publisher=Hurriyet Ddaily News|date=5 June 2017}}</ref> သံတမန်ရေးရာ အဆက်အသွယ် ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ဆော်ဒီအာရေဗျမှ ထိုသို့ လုပ်ဆာင်ချင်းမှာ နိုင်ငံ၏ လုံခြုံရေး အတွက် လိုအပ်သော ဆောင်ရွက်ချက် ဖြစ်သည်ဟု ရှင်းပြခဲ့သည်။ ယီမင်ရှိ ညွန့်ပေါင်းတပ်မှလည်း ကာတာတပ်များကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ အီဂျစ်မှ ၎င်း၏ လေကြောင်းနယ်နိမိတ်နှင့် သင်္ဘောဆိပ်များတွင် ကာတာအား ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်းကို ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။ <ref name=guard>{{cite news|title=Saudi Arabia, UAE, Egypt and Bahrain break diplomatic ties with Qatar over 'terrorism'|url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/05/saudi-arabia-and-bahrain-break-diplomatic-ties-with-qatar-over-terrorism|publisher=The Guardian|date=5 June 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Yemen cuts diplomatic ties with Qatar: state news agency|url=http://www.reuters.com/article/us-gulf-qatar-yemen-idUSKBN18W0RS|work=reuters|date=5 June 2017}}</ref> ===စစ်ရေး=== [[File:Dassault Mirage 2000-5 participating in Odyssey Dawn (cropped).jpg|thumb|[[လစ်ဗျားနိုင်ငံ]] ပေါ်မှ ပျံသန်းနေသော ကာတာ၏ [[ဒက်ဆု မီရာ့ဂျ် ၂၀၀၀]]]] ကာတာတပ်မတော်သည် ကာတာ၏ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ကာတာနိုင်ငံသည် အသင့်အတင့်မျှသော စစ်အင်အားကိုသာ ထားရှိပြီး ခန့်မှန်းခြေ အမျိုးသား ၁၁,၈၀၀ ဦး ရှိကာ ကြည်းတပ်တွင် ၈,၅၀၀၊ ရေတပ်တွင် ၁,၈၀၀ နှင့် လေတပ်တွင် ၁,၅၀၀ မျှ ရှိသည်။ ကာတာ၏ ကာကွယ်ရေး အသုံးစရိတ်မှာ ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း အမျိုးသားထုတ်ကုန်၏ ၄.၂% ခန့်ရှိသည်။ ကာတာသည် လတ်တလောတွင် အမေရိကန် နှင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းတို့ နှင့် ကာကွယ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ထိုးခဲ့ပြီး အစောပိုင်း ၁၉၉၄ ခုနှစ်ကလည်း ပြင်သစ်နှင့် လက်မှတ် ထိုးထားခဲ့သည်။ ကာတာသည် ပင်လယ်ကွေ့ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ရေး ကောင်စီ၏ အတူတကွ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သော စစ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်လေ့ ရှိသည်။ အမေရိကန်နှင့် အခြား ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံအချို့မှ တာဝန်ယူလည်ပတ်နေသာ အယ်လ်အူဒိတ် လေတပ် အခြေစိုက်စခန်း ရှိခြင်းသည် ကာတာနိုင်ငံ အတွက် ကာကွယ်ရေး နှင့် နိုင်ငံ လုံခြုံရေးအတွက် အာမခံချက် ပေးထားသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://milexdata.sipri.org |title=The SIPRI Military Expenditure Database |publisher=Stockholm International Peace Research Institute |accessdate=29 October 2011 |archivedate=23 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160123190846/http://milexdata.sipri.org/ }}</ref> ကာတာရှိ အထူးတပ်ဖွဲ့များကို ပြင်သစ်နှင့် အခြား အနောက်နိုင်ငံများမှ လေ့ကျင့်ပေးထားပြီး ကျွမ်းကျင်မှု အတိုင်းအတာ တစ်ခု အထိရှိသည်ဟု ယုံကြည်ယူဆရသည်။ <ref name=strangepow>{{cite web|title=The Strange Power of Qatar by Hugh Eakin|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/oct/27/strange-power-qatar/?pagination=false|publisher=The New York Review of Books|accessdate=16 June 2013}}</ref> ထို့ပြင် လစ်ဗျား သူပုန်များအား ၂၀၁၁ ထရီပိုလီတိုက်ပွဲတွင်လည်း အကူအညီပေးခဲ့သည်။<ref name=strangepow/> စတော့ခ်ဟုမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငြိမ်းချမ်းရေး သုတေသန အင်စတီကျု (SIPRI) ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်အရ ကာတာသည် ၂၀၁၀ မှ ၂၀၁၄ အတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် လက်နက် တင်သွင်းမှု၌ အဆင့် ၄၆ ရှိသည်။ ကာတာ တွင်ရှိသော သူ၏ စစ်တပ်များကို ပုံစံပြောင်းလဲရန် နှင့် သိသာစွာ တိုးချဲ့ရန် အစီအစဉ်မှာ အရှိန်မြင့်တက်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဂျာမနီမှ တင့်ကား ၆၂ စင်း နှင့် အမြောက် ၂၄ လက်ကို မှာယူပြီးနောက်တွင် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အခြား ကန်ထရိုက်စာချုပ်များကို ဆက်လက်ချုပ်ဆိုခဲ့ကာ ၎င်းတို့တွင် တိုက်ခိုက်ရေး ရဟတ်ယာဉ် ၂၄ စင်း၊ လေကြောင်းရန် ကာကွယ်ရေး လေယာဉ် ၃ စင်း တို့ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ မှာယူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် စပိန်နိုင်ငံမှလည်း ဆီသည် လေယာဉ် ၂ စင်းကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|title=Trends in International Arms Transfer, 2014|url=http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495|website=www.sipri.org|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=18 March 2015|ref=SIPRI Fact Sheet, March 2015|archivedate=19 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150319023856/http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=495}}</ref> ကာတာစစ်တပ်သည် ဆော်ဒီအာရေဗျ ဦးဆောင်သော ယီမင်ရှိ ရှီယာ့ ဟိုသစ် အတိုက်အခံများကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်ဂျာဇီးယား အမေရိကား ၏ သတင်းအရ ယီမင်ရှိ အတိုက်အခံများကို တိုက်ခိုက်သော ဆော်ဒီအာရေဗျ ဦးဆောင်သည့် ညွန့်ပေါင်းတပ်သည် အရပ်သားများကို မခွဲခြားဘဲ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အပြင် အရပ်သားများ ထူထပ်စွာ ရှိနေသည့် နေရာများတွင် ဗုံးများကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် နိုင်ငံတကာ ဥပဒေကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။<ref name="aljazeeraus201512" /> အရပ်သား အများအပြား သေဆုံးခဲ့ပြီး ထိုဒေသအတွင်းရှိ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ၏ အစိတ်အပိုင်း အများအပြား ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-29319423|title=Yemen crisis: Who is fighting whom?|date=28 March 2017|publisher=|accessdate=5 June 2017|via=www.bbc.com}}</ref>ဆော်ဒီတို့မှ ဆေးရုံများအားလည်း ဝာာဝန်ကျသူများ ရှိနေစဉ်မှာပင် ဗုံးကြဲခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/airstrike-hits-doctors-without-borders-hospital-in-yemen/|title=Airstrike Hits Doctors Without Borders Hospital in Yemen|publisher=|accessdate=5 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-34645469|title=Yemen conflict: MSF hospital destroyed by air strikes|date=27 October 2015|publisher=|accessdate=5 June 2017|via=www.bbc.com}}</ref> ==အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများ== [[File:Qatar, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|250px| ၂၀၀၄ ခုနှစ် မှစ၍ ပိုင်းခြားထားသော ကာတာ၏ စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ်များ]] ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှစ၍ ကာတာနိုင်ငံအား စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ် ၇ ခုဖြင့် ပိုင်းခြားခဲ့သည်။<ref>{{cite web | title = Qatar Municipalities | publisher = Qatar Ministry of Municipality and Urban Planning | url = http://www.baladiya.gov.qa/cui/view.dox?id=585&siteID=2 | archiveurl = https://www.webcitation.org/648BEr4aA?url=http://www.baladiya.gov.qa/cui/view.dox?id=585 | archivedate = 22 December 2011 | accessdate = 14 June 2017 }}</ref> ၎င်းတို့မှာ # မက်ဒီနတ် အက် ရှာမယ်လ် #အယ်လ်ခိုး #အူမာဆလာ #အယ်လ်ဒိုင်း #အယ်လ်ရေယန်း # ဒိုဟာ # အယ်လ်ဝါခရာ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ စာရင်းဇယား ကိစ္စရပ်များ အတွက် စည်ပင်သာယာ နယ်နိမိတ်များကို ဇုံ ၉၆ ခု အဖြစ် ထပ်မံပိုင်းခြား ထားပြီး<ref name=admdiv>{{cite web|title=Administrative Division of the State|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/publication/pdf-file/Social/Population_Households_Establishment_QSA_Census_AE_2010.pdf|work=The General Census of Population and Housing, and Establishment Apr 2010|publisher=State of Qatar Statistics Authority|page=25|accessdate=14 June 2017|archivedate=28 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028225608/http://qsa.gov.qa/eng/publication/pdf-file/Social/Population_Households_Establishment_QSA_Census_AE_2010.pdf}}</ref> ၎င်းတို့အား အကွက်များ အဖြစ် ဆက်လက် ပိုင်းခြားထားသည်။<ref>{{cite web|title = Population By Gender, Municipality And Zone, March 2004|url = http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T02.htm|publisher = General Secretariat for Development Planning|archiveurl = https://web.archive.org/web/20061212202517/http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T02.htm|archivedate = 12 December 2006}}</ref> ==ပထဝီဝင်== {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | width = | image1 = Desert Coast (6996854733).jpg | width1 = 190 | alt1 = | caption1 = သဲကန္တာရ ကမ်းရိုးတန်း | image2 = Desert Qatar.JPG | width2 = 190 | alt2 = | caption2 = ကာတာရှိ သဲကန္တာရ မြင်ကွင်း }} ကာတာကျွန်းဆွယ်သည် ၁၀၀ မိုင် (၁၆၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ အတွင်းသို့ ထိုးထွက်လျက် ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု ၂၄° မှ ၂၇° ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၅၀° မှ ၅၂° ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ နေရာ အတော်များများသည် နိမ့်သော ကျောက်မြေများရှိပြီး သဲများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိသည်။ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် ခိုးလ်အယ်လ် အဒိတ် ကုန်းတွင်း ပင်လယ်ရှိပြီး ပါရှားပင်လယ်ကွေ့ အတွင်း ဝင်ရောက်သော မြစ်လက်တက် တစ်ခုအား စီတန်းနေသာ သဲတောင်ကုန်းများဖြင့် ဝိုင်းရံထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြင်းပြသော ဆောင်းရာသီနှင့် အလွန်ပူပြင်းပြီး စိုစွတ်သော နွေရာသီများ ရှိသည်။ ကာတာနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံး နေရာမှာ အနောက်ဘက် ဂျီဘဲလ် ဒူခန်ရှိ ကာရင် အဘူ အယ်လ်ဘော ဖြစ်ပြီး ၃၃၈ပေ (၁၀၃ မီတာ) မြင့်သည်။ <ref name="CIA">{{cite web | title = Qatar | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html | publisher = Central Intelligence Agency | work = CIA World Factbook | date = 8 February 2012 | accessdate = 4 March 2012 | archivedate = 24 December 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181224211230/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/qa.html }}</ref>ထိုနေရာမှာ ဇီခရစ်မှ အမ်ဘတ် ကို ဖြတ်၍ တောင်ပိုင်းထိ ထုံးကျောက်တုံး ပုများ ကျဲပြန့် တည်ရှိနေသော နေရာ ဖြစ်သည်။ ဂျီဘဲလ်ဒူခန်သည် ကာတာရှိ အဓိက ကုန်းတွင်း ရေနံ ထွက်ရှိရာ ဒေသလည်း ဖြစ်ပြီး သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့တွင်းများမှာ ကျွန်းဆွယ် အနောက်မြောက်ဘက် ကမ်းလွန်တွင် တည်ရှိသည်။ ===ဇီဝမျိုးကွဲများ နှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်=== [[File:Qatari ostriches (3206781575).jpg|thumb|left|ကာတာရှိ ငှက်ကုလားအုပ်]] ကာတာသည် ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်တွင် ရိုင်ယို ဇီဝ မျိုးကွဲများဆိုင်ရာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင် ထို သဘောတူညီချက်၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/ |title=List of Parties|publisher=Convention on Biological Diversity|accessdate=8 December 2012}}</ref> ထို့နောက်တွင် အမျိုးသား ဇီဝမျိုးကွဲဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာနှင့် ဆောင်ရွက်မှု အစီအစဉ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ် မေ ၁၈ တွင် သဘောတူညီချက် အဖွဲ့သို့ တင်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/doc/world/qa/qa-nbsap-01-en.pdf |title=National Biodiversity Strategy and Action Plan. State of Qatar|publisher=Convention on Biological Diversity|accessdate=9 December 2012}}</ref> ကာတာတွင် မှိုမျိုးကွဲပေါင်း ၁၄၂ မျိုးကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ <ref>{{cite book|author=A. H. Moubasher|title=Soil Fungi in Qatar and Other Arab Countries|url=https://archive.org/details/soilfungiinqatar0000moub|year=1993|publisher=Centre for Scientific and Applied Research, University of Qatar|page=i–xvi, 570 pp., 86 plates|isbn=978-99921-21-02-3}}</ref> လတ်တလောတွင် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ ထုတ်ဝေထားသော စာအုပ်တွင် ကာတာ တွင် သိရှိသော သို့မဟုတ် ရှိမည်ဟု ယုံကြည်ရသော ပုတ်သင်ညိုများကို မှတ်တမ်းတင်ထားပြီး နိုင်ငံတကာမှ သိပ္ပံပညာရှင်များ နှင့် အခြားပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်သူများ အဖွဲ့မှ စစ်တမ်း ကောက်ယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>[http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/The_Lizards_Living_in_Qatar_2014.pdf The Lizards Living in Qatar. 2014. First edition, Published in Doha (Qatar), 2014, 5 June (World Environment Day). 570 pages.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140708101506/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/The_Lizards_Living_in_Qatar_2014.pdf |date=8 July 2014 }}</ref> ဆယ်စုနှစ် ၂ ခုမျှ ကြာအောင်ပင် ကာတာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း ကာဗွန်ဒိုင် အောက်ဆိုက်ဒ် အများဆုံး ထုတ်လွှတ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးလျှင် ၄၉.၁ မက်ထရစ်တန်မျှ ထုတ်လွှတ်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.ATM.CO2E.PC?page=2 |title=CO2 emissions (metric tons per capita) |publisher=Data.worldbank.org |date= |accessdate=7 January 2013}}</ref> ထို့ပြင် ကာတာနိုင်ငံသားများသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်ဦးချင်း ရေသုံးစွဲမှု အများဆုံး ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးလျှင် လီတာ ၄၀၀ ခန့်မျှ သုံးစွဲကြသည်။ <ref>{{cite news |url= https://www.theguardian.com/environment/2010/jan/14/qatar-biofuels-energy-consumption |title= Qatar to use biofuels? What about the country's energy consumption? |work = The Guardian |first= Fred |last = Pearce |date= 14 January 2010 |location=London}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ကာတာသည် နိုင်ငံတော် မျှော်မှန်းချက် ၂၀၃၀ ကို စတင် ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး ထို မျှော်မှန်းချက်များတွင် နောက် ဆယ်စုနှစ် ၂ ခု အတွင်း သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ဆိုင်ရာ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးရေးကို အဓိက ပန်းတိုင် ၄ ခု ထဲမှ တစ်ခု အဖြစ် အသားပေး ဖော်ပြထားသည်။ နိုင်ငံတော် မျှော်မှန်းချက်မှ ဒေသတွင်း နှင့် ကမ္ဘာလုံး ဆိုင်ရာ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ရေနံကို အခြေခံသော စွမ်းအင်မှ အခြား အနာဂတ်အတွက် မထိခိုက်ပဲ လက်ရှိ အကျိုးစီးပွား ဖြစ်ထွန်းသော အစားထိုး စွမ်းအင်များကို ဖော်ဆောင်ရန် လည်း ကတိပြုထားသည်။ <ref name="Qatar National Vision 2030">{{cite web|title=Qatar National Vision 2030 |url=http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/qatar_national_vision |publisher=Ministry of Development Planning and Statistics |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113150935/http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/qatar_national_vision |archivedate=13 November 2012 }}</ref> ===ရာသီဥတု=== {{Weather box |location = Qatar |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 22 |Feb high C = 23 |Mar high C = 27 |Apr high C = 33 |May high C = 39 |Jun high C = 42 |Jul high C = 42 |Aug high C = 42 |Sep high C = 39 |Oct high C = 35 |Nov high C = 30 |Dec high C = 25 |Jan low C = 14 |Feb low C = 15 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 27 |Jun low C = 29 |Jul low C = 31 |Aug low C = 31 |Sep low C = 29 |Oct low C = 25 |Nov low C = 21 |Dec low C = 16 |Jan precipitation mm = 12.7 |Feb precipitation mm = 17.8 |Mar precipitation mm = 15.2 |Apr precipitation mm = 7.6 |May precipitation mm = 2.5 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 0 |Nov precipitation mm = 2.5 |Dec precipitation mm = 12.7 |source 1 = http://us.worldweatheronline.com/doha-weather-averages/ad-dawhah/qa.aspx |date=Jan 2016 }} ==စီးပွားရေး== [[File:Qatar Export Treemap.png|thumb|ကာတာမှ တင်ပို့သော ကုန်ပစ္စည်းများကို အရောင် ၂၈မျိုး ခွဲထားသော ဂရပ်ဖ်ဖြင့် ပြထားပုံ (၂၀၁၁)]] [[File:Doha City, UNCTAD XIII (7115124733).jpg|thumb|left|ဒိုဟာမြို့၏ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ရပ်ဝန်း]] ရေနံကို ရှာဖွေ မတွေ့ရှိမီ အချိန်အထိ ကာတာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း နှင့် ပုလဲရှာဖွေရေး လုပ်ငန်းများပေါ်တွင် အခြေခံခဲ့သည်။ ၁၈၉၂ ခုနှစ် အော့တမန် အင်ပိုင်ယာ၏ ဘုရင်ခံများ ရေးသားသော အစီရင်ခံစာ အရ ၁၈၉၂ ခုနှစ် ပုလဲ ရှာဖွေရေး မှ ရသော ဝင်ငွေမှာ ကရန်ငွေ ၂,၄၅၀,၀၀၀ မျှ ဖြစ်သည် ဟု ဆိုသည်။ <ref name="Fromhertz2012" /> ၁၉၂၀ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၃၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်တို့၏ မွေးပုလဲများ ကမ္ဘာ့ ဈေးကွက်သို့တင်ပို့ချိန်တွင် ကာတာ၏ ပုလဲလုပ်ငန်း ပျက်သုဉ်းခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ကာတာရှိ ဒူခန် ရေနံတွင်းတွင် ရေနံ ရှာဖွေ တွေ့ရှိခဲ့သည်။ <ref name=emboil>{{cite web |title=The Qatar Oil Discoveries |author=Rasoul Sorkhabi |journal=GEO ExPro Magazine |volume=7 |issue=1 |date=2010 |url=http://www.geoexpro.com/articles/2010/01/the-qatar-oil-discoveries |access-date=16 June 2017 |archive-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205055046/https://www.geoexpro.com/articles/2010/01/the-qatar-oil-discoveries }}</ref>ရေနံ ရှာဖွေ တွေ့ရှိမှုသည် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အခုအချိန်တွင် နိုင်ငံအတွင်း တရားဝင် နိုင်ငံသားများအတွက် လူနေမှု အဆင့်အတန်း အလွန်မြင့်မားသည်။ ဝင်ငွေခွန် မကောက်ခံ သဖြင့် ကာတာ သည် ဘာရိန်း နိုင်ငံနှင့် အတူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အခွန် အနည်းဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၀.၁ % ဖြစ်သည်။<ref name=newhopenyt>{{cite news|title=New Hope for Democracy in a Dynastic Land|url=https://www.nytimes.com/2013/06/26/world/middleeast/emir-of-qatar-abdicates-handing-power-to-his-son.html?pagewanted=all&_r=0|publisher=NYTimes.com|accessdate=26 June 2013|first=Rod|last=Nordland|date=25 June 2013}}</ref>ကုမ္ပဏီ ဥပဒေ အရ နိုင်ငံအတွင်း မည်သည့်စီးပွားရေး လုပ်ငန်းမဆို ကာတာနိုင်ငံသားများမှ ၅၁% ပိုင်ဆိုင်ရမည်ဟု ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref name=nobs/> ၂၀၁၆ ခုနှစ် နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက် အရ ကာတာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း အလိုက် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် အဆင့် စတုတ္တနေရာ ၌ ရှိသည်။<ref name="imfoct">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=34&pr.y=13&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&s=NGDPDPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|date=October 2016}}</ref>နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးရန် နိုင်ငံခြားသာ အလုပ်သမားများ အပေါ်တွင် အကြီးအကျယ် မှီခိုအားထားသည့်အတွက် ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားမှာ နိုင်ငံလူဦးရေ ၏ ၈၆% နှင့် အလုပ်လုပ်သူ၏ ၉၄% အထိ ရှိသည်။ <ref>Bill Crane (20 April 2015). [https://www.jacobinmag.com/2015/04/gulf-states-slave-labor-migrant-workers/ Gravediggers of the Gulf]. ''[[:en:Jacobin (magazine)|Jacobin]]''. Retrieved 20 April 2015.</ref><ref>{{cite web|title=Qatar: Migrant Construction Workers Face Abuse|url=https://www.hrw.org/news/2012/06/12/qatar-migrant-construction-workers-face-abuse|publisher=Human Rights Watch}}</ref> ကာတာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆိုးရွားဆုံး လုပ်ငန်းခွင် ရှိရာ နေရာ အဖြစ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား သမဂ္ဂမှ ဝေဖန်ခြင်း ခံရသည်။<ref>Robert Tuttle (22 May 2014). [https://www.bloomberg.com/news/2014-05-22/world-cup-host-qatar-ranked-among-worst-places-to-work-by-unions.html World Cup Host Qatar Ranked Among Worst Places to Work by Unions]. [[:en:Bloomberg L.P.|Bloomberg]]. Retrieved 29 July 2014.</ref> ကာတာ၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်မှုမှာ ရေနံထွက် ပစ္စည်း နှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ လုပ်ငန်း အပေါ်တွင်သာ လုံးဝနီးပါး အခြေခံပြီး ၁၉၄၀ တွင် စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.onlineqatar.com/info/tourist-info.aspx |title=Qatar tourist guide |accessdate=14 February 2012}}</ref> ကာတာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဓာတ်ငွေ့ရည် အများဆုံး တင်ပို့ ရောင်းချသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ <ref name=strangepow /> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက် အရ ကာတာသည် နောင် ဆယ်နှစ် အတွင်း စွမ်းအင်ကဏ္ဍ၌ ဒေါ်လာ ၁၂၀ ဘီလီယံမျှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ <ref>{{cite web |url=http://export.gov/qatar/static/2012%20CCG%20Qatar%20Final_Latest_eg_qa_050999.pdf |title=Doing Business in Qatar: 2012 Country Commercial Guide for U.S. Companies |publisher=US & Foreign Commercial Service And US Department of State |date= |accessdate=7 January 2013 |archivedate=16 January 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116235824/http://export.gov/qatar/static/2012%20CCG%20Qatar%20Final_Latest_eg_qa_050999.pdf }}</ref> [[အိုပက်|ရေနံတင်ပို့ ရောင်းချသော နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] (အိုပက်) ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် အဖွဲ့ဝင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Qatar|url=http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/168.htm|publisher=OPEC|accessdate=16 June 2013|archivedate=6 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606105128/http://www.opec.org/opec_web/en/about_us/168.htm}}</ref> ကာတာနိုင်ငံသည် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ အဖြစ် ၂၀၁၀ ခုနှစ် [[လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံ]] ကို ကျော်တက်၍ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ၃ နှစ်ဆက်တိုက် ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ဝါရှန်တန်တွင် အခြေစိုက်သော နိုင်ငံတကာ ငွေကြေး အင်စတီကျု၏ ထုတ်ပြန်သော လေ့လာတွေ့ရှိချက်အရ ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း ထည့်တွက်ပြီး ကာတာ၏ ၂၀၁၀၂ ခုနှစ် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီမှာ ဒေါ်လာ ၁၀၆,၀၀၀ (ကာတာငွေ ၃၈၇,၀၀၀) ဖြစ်သဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ အဆင့်ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်း နိုင်ခဲ့သည်။ လူဇင်ဘတ်သည် ဒေါ်လာ ၈၀,၀၀၀ ဖြင့် ဒုတိယ နေရာတွင် ပြတ်ကျန်ခဲ့ပြီး စင်ကာပူ နိုင်ငံမှာ လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ ၆၁,၀၀၀ ဒေါ်လာဖြင့် တတိယ နေရာတွင် ရှိခဲ့သည်။ ထိုသုတေသနမှာ ကာတာ၏ ဂျီဒီပီအား ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၁၈၂ ဘီလီယံ ဒေါ်လာဖြင့် ဖော်ပြခဲ့ပြီး သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တင်ပို့မှု များပြားခြင်း နှင့် ရေနံဈေး မြင့်တက်ခြင်းတို့ကြောင့် အမြင့်ဆုံး နေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ကာတာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁.၈ သန်း ဖြစ်သည်။ ထို လေ့လာချက်မှပင် ကာတာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အာဏာပိုင် အဖွဲ့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုအား ၁၁၅ ဘီလီယံဖြင့် ဖော်ပြခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၂ ခုမြောက် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အဖွဲ့အဖြစ် ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |title=The World's Richest Countries |work=Forbes}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သော ကာတာ ရင်းနီးမြှုပ်နှံမှု အာဏာပိုင် အဖွဲ့သည် နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အဖွဲ့ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအား အထူးပြုလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|last=Kortekaas |first=Vanessa |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/90b2885a-3d85-11e3-9928-00144feab7de.html#axzz2kYginHGM |title=New Qatar emir shakes up sovereign wealth fund |work=Financial Times |date=28 October 2013 |accessdate=30 December 2013}}</ref>ရေနံနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ လုပ်ငန်းမှ ဘီလီယံ နှင့် ချီသော ဒေါ်လာ အပိုငွေများကြောင့် ကာတာ အစိုးရသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဥရောပ နှင့် အာရှ ပစိဖိတ် ဒေသတို့တွင် တိုက်ရိုက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ပြုခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် လေ့လာတွေ့ရှိချက်အရ ထိုဦးပိုင် ကုမ္ပဏီ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ ဒေါ်လာ ၁၀၀ ဘီလီယံ မျှ ရှိသည်။ ကာတာ ဦးပိုင်ကုမ္ပဏီသည် ကာတာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အာဏာပိုင် အဖွဲ့၏ နိုင်ငံတကာ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အဖွဲ့ခွဲ ဖြစ်သည်။ ကာတာ ဦးပိုင် ကုမ္ပဏီသည် နိုင်ငံတော်မှ တစ်နှစ်လျှင် ဒေါ်လာ ဘီလီယံ ၃၀ မှ ၄၀ အထိ ရရှိသည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အမြောက်အမြား ရှိပြီး ဗယ်လင်တီနို၊ ဆီးမန်း၊ ပရင်တမ့်၊ ဟားရော့ဒ်၊ သည်ရှတ်ဒ်၊ ဘာကလေဘဏ်၊ ဟိသရိုးလေဆိပ်၊ ပဲရစ် စိန့်ဂျာမိန်း ဘောလုံး အသင်း၊ ဗော့စ်ဝက်ဂွန် ဂရု၊ ရွိုင်ရယ်လ်ဒတ်ချ်ရှဲလ်၊ အမေရိကန်ဘဏ်၊ တစ်ဖနီ ၊ တရုတ်လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဘဏ်၊ စိန်းဘူရီ၊ ဘလက်ဘယ်ရီ <ref>{{cite web|url=http://www.berryreview.com/2013/11/06/quatar-holding-llc-among-investors-in-blackberrys-1-billion-convertible-debt/ |title=Qatar Holding LLC Among Investors in BlackBerrys $1 Billion Convertible Debt |publisher=Berryreview.com |date=6 November 2013 |accessdate=30 December 2013}}</ref> နှင့် ဆန်းတန်ဒါ ဘရာစေး တို့တွင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားသည်။ <ref>{{cite web|last=Hall |first=Camilla |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/2b1628f4-40b3-11e3-ae19-00144feabdc0.html#axzz2kYkTnRz9 |title=Qatar fund quietly builds $1bn Bank of America stake |work=Financial Times |date=30 October 2013 |accessdate=30 December 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Hall |first=Camilla |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/dc99ef1e-de45-11e2-9b47-00144feab7de.html#slide0 |title=Qatar: what's next for the world's most aggressive deal hunter? |work=Financial Times |date=4 July 2013 |accessdate=30 December 2013}}</ref> ကာတာနိုင်ငံတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း အာဏာပိုင်များက ကျန်းမာရေး နှင့် မညီညွတ်သော အစားအစာများနှင့် ဇိမ်ခံပစ္စည်းများကို အခွန်ကောက်ခံရန် အစီအစဉ်ကို ကြေညာထားသည်။ အခွန်အခများကို လူ့ခန္ဓာကိုယ်အား ထိခိုက်စေသာ ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည့် အမြန်ချက် အစားအစာများ၊ ဆေးရွက်ကြီးနှင့် ဆက်စပ်သော ပစ္စည်းများ နှင့် အချိုရည်များတွင် ကောက်ခံမည် ဖြစ်သည်။ ထို့သို့ စတင် အခွန်ကောက်ခံရခြင်းမှာ ရေနံဈေး ကျဆင်းခြင်းကြောင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် နိုင်ငံတော် ဘတ်ဂျက်တွင် လိုငွေ ပြမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၁၆ မှစ၍ ရေနံ ကုမ္ပဏီများ နှင့် အခြား အစိုးရ ဌာနများတွင် အလုပ်သမား လျှော့ချခြင်းကို တွေ့မြင်ရသည်။ <ref>{{cite web |url=https://dohanews.co/taxes-on-junk-food-luxury-items-to-be-rolled-out-in-qatar-soon/|title=Taxes on junk food, luxury items to be rolled out in Qatar soon|date=16 February 2017|publisher=|accessdate=5 June 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://dohanews.co/tag/layoffs/|title=layoffs Archives - Doha News|website=Doha News|accessdate=5 June 2017}}</ref> ===စွမ်းအင်=== [[File:QTR A7-APA A380!137 EDHI 16-04-14.jpg|left|thumb|[[ကာတာ လေကြောင်းလိုင်း]] ၏ [[အဲယားဘတ်စ် A380]]၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး လေကြောင်းလိုင်း တစ်ခုဖြစ်သော ကာတာလေကြောင်းလိုင်းသည် ဒိုဟာမြို့မှ နိုင်ငံတကာရှိ မြို့ပေါင်း ၁၅၀ မြို့သို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။]] ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကာတာတွင် စုစုပေါင်း ရေနံစည်ပေါင်း ၁၅ ဘီလီယံ စည် မျှ ကျန်ရှိနေပြီး ၎င်း၏ သဘာဝဓာတ်ငွေ့မှာ တကမ္ဘာလုံးရှိ ရင်းမြစ်၏ ၁၃% မျှ ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း အလိုက် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံအတွင်း နေထိုင်သူ လူ ၂ သန်းတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုမျဉ်းအောက် နေထိုင်သူ တစ်ယောက်မှ မရှိဘဲ လူဦးရေ၏ တစ်ရာခိုင်နှုန်းအောက်သာ အလုပ်လက်မဲ့ ဖြစ်သည်။<ref name="bdlive.co.za">{{cite web|author=Simon Lincoln Reader |url=http://www.bdlive.co.za/opinion/columnists/2013/11/12/qatar-shows-how-money-can-solve-most-problems |title=Qatar shows how money can solve most problems |publisher=Bdlive.co.za |date=12 November 2013 |accessdate=30 December 2013}}</ref> ကာတာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး သည် ၁၉၈၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၈၉ ကြားတွင် ကျဆင်းခဲ့သည်။ အိုပက်၏ ရေနံစိမ်း ထုတ်လုပ်ရေး အတွက် ဝေစု သတ်မှတ်ခြင်း၊ ရေနံဈေး ကျဆင်းခြင်း နှင့် ယေဘုယျအားဖြင့် အလားအလာ မကောင်းသော နိုင်ငံတကာ ဈေးကွက်၏ အခြေအနေတို့ကြောင့် ရေနံမှ ရငွေ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ကျဆင်းနေသာ ဝင်ငွေ နှင့် အညီ အစိုးရ၏ အသုံးစရိတ် အစီအစဉ်များကိုလည်း လျှော့ချခဲ့ရသည်။ အကျိုးဆက်ကြောင့် ဖြစ်လာသော ပြည်တွင်း စီးပွားရေး အခြေအနေကြောင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်း များစွာတို့မှာ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများကို လျှော့ချ ထုတ်ပယ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် စီးပွားရေး ပြန်လည် ကောင်းမွန်လာပြီးနောက် နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများ ပြန်လည်များပြားလာခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် အီဂျစ်နိုင်ငံ နှင့် တောင်အာရှ နိုင်ငံများမှ ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်သည်။ ရေနံ ထုတ်လုပ်မှုမှာ အများဆုံး ထုတ်လုပ်နေသည့် ပမာဏ ဖြစ်သည့် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည် ၅၀၀,၀၀၀ စည် (၈၀,၀၀၀ ကုဗမီတာ) တွင် ကြာရှည်စွာ ရှိနေလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသော ရေနံတွင်းများမှာ ၂၀၂၃ သို့ရောက်လျှင် ကုန်ခမ်းသွားနိုင်သည့် အနေအထား ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ကြီးမားသော သဘာဝဓာတ်ငွေ့သိုက် တစ်ခုသည် ကာတာ၏ အရှေ့မြောက် ကမ်းရိုးတန်းတွင် တည်ရှိနေသည်။ ကာတာ အနေနှင့် ထို ဓာတ်ငွေ့တွင်းမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယ အကြီးမားဆုံး ဖြစ်ပြီး ၂၅၀ ထရီလီယံ ကုဗပေ (၇,၀၀၀ ကုဗ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိကြောင်း သက်သေပြထားခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ၁.၅ ဘီလီယံ ရှိသော မြောက်ပိုင်း ဓာတ်ငွေ့တွင်း တည်ဆောက်မှု၏ ပထမအဆင့် ပြီးစီး သွားခဲ့သဖြင့် စီးပွားရေး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ကာတာဂက်စ် စီမံကိန်းမှ ဂျပန်သို့ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည် စတင် တင်ပို့ခဲ့သည်။ မြောက်ပိုင်း ဓာတ်ငွေ့တွင်း ၏ ဒေါ်လာ ဘီလီယံပေါင်း မြောက်မြားစွာ တန်သော နောက်ထပ် အဆင့်များမှာ စီစဉ်နေသော အဆင့်နှင့် တည်ဆောက်နေသော အဆင့်တွင် ရှိသည်။ အွမ်ဆက်တွင် အခြေစိုက်သော ကာတာ၏ အကြီးစား စက်မှု လုပ်ငန်း စီမံကိန်းများတွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစိမ်း စည် ၅၀,၀၀၀ မျှ ကို သန့်စင်နိုင်သော ရေနံချက် စက်ရုံ၊ ယူရီးယား နှင့် အမိုးနီးယား ဓာတ်မြေဩဇာ စက်ရုံ၊ စတီး စက်ရုံ နှင့် ရေနံဓာတု စက်ရုံ တို့ပါဝင်သည်။ ထို စက်မှု လုပ်ငန်းများ အားလုံးတွင် လောင်စာဆီ အတွက် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ကို အသုံးပြုကြသည်။ အများစုသော စက်ရုံများမှာ နိုင်ငံပိုင် ကာတာ အထွေထွေ ရေနံ ကော်ပိုရေးရှင်း (ကျူဂျီပီစီ) နှင့် ဥရောပ သို့မဟုတ် ဂျပန် ကုမ္ပဏီများ ဖက်စပ် လုပ်ကိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်သည် ကာတာ ရေနံနှင့် သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ လုပ်ငန်းသို့ အဓိက စက်ပစ္စည်း ရောင်းချသူ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် ကုမ္ပဏီများသည် မြောက်ပိုင်း သဘာဝဓာတ်ငွေ့တွင်းတွင် အဓိက နေရာမှ ပါဝင်ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ ကာတာ၏ အမျိုးသား မျှော်မှန်းချက် ၂၀၃၀ အရ လာမည့် ဆယ်စုနှစ် နှစ်ခု အတွင်း ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်သော ရင်းမြစ်များတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန် အချက်ကို နိုင်ငံ၏ အဓိက ပန်းတိုင် အဖြစ် မျှော်မှန်းထားသည်။<ref name="Qatar National Vision 2030" /> ကာတာသည် ကာတာရိုက်ဇေးရှင်း ဟုခေါ်သော အစီအစဉ်ကို အပြင်းအထန် လုပ်ဆောင်ပြီး ထို အစီအစဉ်အရ ဖက်စက် လုပ်ငန်းများနှင့် အစိုးရ ဌာနများတွင် ကာတာ နိုင်ငံသားများ ဩဇာအာဏာကြီးသော ရာထူးနေရာများသို့ ရောက်ရှိရန် ရည်ရွယ် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ကျောင်းများတွင် ဘွဲ့ရသူများ အပါအဝင် နိုင်ငံခြား၌ ပညာသင်လာသော ကာတာ နိုင်ငံသားများမှာ အိမ်သို့ ပြန်လာကြပြီး ယခင်က နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများ ခန့်အပ်ထားသော အဓိကရာထူးနေရာများကို ရယူကြသည်။ နိုင်ငံခြား ဝန်ထမ်းများ များပြားလာသည်ကို ထိန်းချုပ်ရန် အတွက် ကာတာသည် နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားများ ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များနှင့် ပတ်သက်သော စီမံခန့်ခွဲမှုများကို လတ်တလော နှစ်များ အတွင်း တင်းကြပ်လာခဲ့သည်။ ကာတာ၏ တင်းကျပ်သော လူဝင်မှု ကြီးကြပ်ရေး စည်းမျဉ်း နှင့် နည်းဥပဒေများတွင် လုံခြုံရေးသည် အဓိက အကြောင်းအချက် အဖြစ် ပါဝင်သည်။<ref name="bdlive.co.za" /> ==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ပုံ== {{wide image|Doha banner.jpg|1000px|ဒိုဟာမြို့၏ ကောင်းကင်နောက်ခံ မြင်ကွင်း}} ကာတာသည် ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများ အပေါ်တွင် အလွန်အမင်း မှီခိုနေသောကြောင့် နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ရာသီအလိုက် အပြောင်းအလဲ ရှိသည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ကာတာနိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂.၆ သန်းမျှ ရှိပြီး ၃၁၃,၀၀၀ ဦး (၁၂%) မှာ ကာတာနိုင်ငံသားများ ဖြစ်ပြီး ၂.၃ သန်းမှာ နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်းများ ဖြစ်သည်။<ref name="pop" /> အာရပ်မဟုတ်သော နိုင်ငံခြားသားများမှာ ကာတာ လူဦးရေ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယ နိုင်ငံသားများမှာ အကြီးဆုံး အစုအဝေး ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ၆၅၀,၀၀၀ မျှ ရှိကာ <ref name="pop" /> အခြားသော နိုင်ငံသားများတွင် နီပေါ နိုင်ငံသား ၃၅၀,၀၀၀ ဦး ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် နိုင်ငံသား ၂၈၀,၀၀၀ ဦး၊ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံသား ၂၆၀,၀၀၀ ဦး၊ အီဂျစ်နိုင်ငံသား ၂၀၀,၀၀၀ ဦး၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံသား ၁၄၅,၀၀၀ ဦးနှင့် ပါကစ္စတန် နိုင်ငံသား ၁၂၅,၀၀၀ ဦး မျှ ပါဝင်သည်။<ref name="pop" /> ကာတာ၏ ပထမဆုံး လူဦးရေစာရင်းကို ၁၈၉၂ တွင် ကောက်ခံခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း အော့တမန် ဘုရင်ခံများမှ ကောက်ခံခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို လူဦးရေ စာရင်းအရ မြို့ကြီးများတွင် နေထိုင်သော လူဦးရေသာလျှင် ပါဝင်ပြီး ၁၈၉၂ တွင် လူဦးရေ ၉,၈၃၀ ဦး ရှိသည်။<ref name="Fromhertz2012" /> {{Historical populations |align=right |width=150px |title = လူဦးရေ |source = ကာတာ စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ (၁၉၀၄-၂၀၀၄)<ref name=qsahist/> ၂၀၁၀ လူဦးရေစာရင်း<ref name="census10">{{cite web |url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/Populations.aspx |title=Populations |publisher=Qsa.gov.qa |accessdate=2 October 2010}}</ref> ၂၀၁၃ ခန့်မှန်း<ref name=qsa-jan13>{{cite web|title=Population structure|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/population_census/2013/PopulationStructure_jan.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|date=31 January 2013|accessdate=17 June 2017|archivedate=6 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006095212/http://www.qsa.gov.qa/eng/population_census/2013/PopulationStructure_jan.htm}}</ref><ref name="balancing"/> ၂၀၁၆<ref>[http://en.tengrinews.kz/people/Qatar-population-hits-25-million-on-worker-influx-263189/ Qatar population hits 2.5 million on worker influx - People | Tengrinews<!-- Bot generated title -->]</ref> |percentages = |၁၉၀၄ | ၂၇,၀၀၀ |၁၉၇၀ | ၁၁၁,၁၃၃ |၁၉၈၆ | ၃၆၉,၀၇၉ |၁၉၉၇ | ၅၂၂,၀၂၃ |၂၀၀၄ | ၇၄၄,၀၂၉ |၂၀၁၀ | ၁,၆၉၉,၄၃၅ |၂၀၁၃ | ၁,၉၀၃,၄၄၇ |၂၀၁၆ | ၂,၅၄၅,၀၀၀ }} ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁,၆၉၉,၄၃၅ ဦးဟု ကောက်ခံရရှိခဲ့သည်။ <ref name="census10" /> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကာတာ စာရင်းအင်း အာဏာပိုင် အဖွဲ့မှ နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း လူဦးရေအား ၁,၉၀၃,၄၄၇ ဦးဟု ခန့်မှန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် အမျိုးသား ၁,၄၀၅,၁၆၄ ဦး နှင့် အမျိုးသမီး ၄၉၈,၂၈၃ ဦး ဖြစ်သည်။<ref name="qsa-jan13" /> ၁၉၇၀ ခုနှစ် ပထမဆုံး ကောက်ခံသော လူဦးရေ စာရင်းတွင် လူဦးရေ ၁၁၁,၁၃၃ ဦး ရှိသည်။<ref name=qsahist>{{cite web|title=History of Census in Qatar|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/HistoryOfCensus.aspx|publisher=Qatar Statistics Authority|accessdate=16 June 2013|archivedate=11 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170311180211/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/HistoryOfCensus.aspx}}</ref> ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ ၆၀၀,၀၀၀ မျှသာရှိသော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဆယ်စုနှစ် တစ်ခု အတွင်း လူဦးရေ ၃ ဆ တက်လာခဲ့ပြီး ကာတာ နိုင်ငံသားများအား စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၏ ၁၅% အထိ လျော့နည်းသွားစေခဲ့သည်။<ref name="balancing">{{cite news|title=Qatar's delicate balancing act|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21029018|publisher=BBC News|accessdate=23 May 2013|date=16 January 2013}}</ref> အမျိုးသား အလုပ်သမား အများအပြား ဝင်ရောက်လာခြင်းကြောင့် ကျားမ လူဦးရေ အချိုးအစား ပြောင်းလဲသွားခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများမှာ လူဦးရေ၏ ၄ပုံ ၁ပုံမျှသာ ရှိတော့သည်။ ကာတာစာရင်းအင်း အာဏာပိုင် အဖွဲ့၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ ကာတာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း လူဦးရေမှာ ၂၀၂၀ တွင် ၂.၈ သန်း အထိ ရောက်ရှိလာနိုင်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ ကာတာ၏ အမျိုးသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး မဟာဗျူဟာ (၂၀၁၁-၁၆) တွင် ကာတာ၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၃ တွင့် ၁.၇၈ သန်း၊ ၂၀၁၄ တွင် ၁.၈၁ သန်း၊ ၂၀၁၅ တွင် ၁.၈၄ သန်း၊ ၂၀၁၆ တွင့် ၁.၈၆ သန်းမျှ ရောက်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ထားပြီး နှစ်စဉ် တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၂.၁% မျှသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၂ အကုန်တွင် ၁.၈၃ သန်းသို့ မတန်ဆ မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ယခင်နှစ်ကနှင့် ယှဉ်လျှင် ၇.၅% မျှ တိုးတက်မှု ရှိသည်။<ref>{{cite web|title=Population rise will push up rents|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/qatar/220686-population-rise-will-push-up-rents.html|publisher=The Peninsula Qatar|date=5 January 2013|last=Pandit|first=Mobin|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029212225/http://www.thepeninsulaqatar.com/qatar/220686-population-rise-will-push-up-rents.html|archive-date=29 October 2013 }}</ref> ကာတာ၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၅ တွင် ၂.၄၆ သန်းဖြင့် စံချိန်တင်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ယခင်နှစ်လူဦးရေမှ ၈.၅% တိုးတက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ကာ အစိုးရ၏ ခန့်မှန်းမှုထက် သိသာစွာပင် များပြားသည်။<ref>{{cite web|last1=Kovessy|first1=Peter|title=Though many leave Qatar, there are more people here than ever|url=http://dohanews.co/despite-expat-turnover-qatars-population-keeps-climbing/|website=DohaNews.Co|publisher=Doha News|accessdate=17 January 2016|archive-date=18 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118142353/http://dohanews.co/despite-expat-turnover-qatars-population-keeps-climbing/|url-status=dead}}</ref> ===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု=== [[File:Alwakhra Masjid.jpg|thumb|left|ကာတာရှိ ဗလီတစ်ခု]] {{Pie chart |thumb = right |caption = ကာတာ၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၀)<ref>[http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php Global Religious Landscape] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130101080244/http://features.pewforum.org/grl/population-percentage.php |date=1 January 2013 }}. Pew Forum.</ref><ref>{{cite web|title=Population By Religion, Gender And Municipality March 2004|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|accessdate=17 June 2017|archivedate=18 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518111025/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm}}</ref> |label1 = [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] |value1 = 67.7 |color1 = Green |label2 = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] |value2 = 13.8 |color2 = DodgerBlue |label3 = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] |value3 = 13.8 |color3 = Orange |label4 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |value4 = 3.1 |color4 = Yellow |label5 = အခြား |value5 = 0.7 |color5 = Chartreuse |label6 = ဘာသာမရှိ |value6 = 0.9 |color6 = Black }} အစ္စလာမ်ဘာသာသည် ကာတာတွင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူများသော ဘာသာဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခြင်း ခံရသည်။<ref>{{cite web|title=Report on International Religious Freedom – Qatar|url=http://m.state.gov/md14011.htm|publisher=US Department of State|quote=The official state religion follows the conservative Wahhabi tradition of the Hanbali school of Islam|accessdate=17 June 2017|archivedate=21 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140821170612/http://m.state.gov/md14011.htm}}</ref> ကာတာ နိုင်ငံသား အများစုသည် ဝါဟတ်မွတ်စလင်ဂိုဏ်း မှ ဆလာဖီ မွတ်စလင် ယုံကြည်မှုတွင် ပါဝင်ကြပြီး ကာတာရှိ မွတ်စလင် ၂၀%မှာ ရှီယာ့ အစ္စလာမ် ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြကာ အခြား မွတ်စလင် ဂိုဏ်းများတွင် ပါဝင်သူများမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။<ref name=wahh>{{cite web|title=Tiny Qatar's growing global clout|url=http://www.bbc.com/news/world-middle-east-13229852|publisher=BBC|date=30 April 2011|accessdate=12 March 2015}}</ref><ref name=insom>{{cite news|title=Qatar's modern future rubs up against conservative traditions|url=http://www.reuters.com/article/2012/09/27/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|publisher=Reuters|date=27 September 2012|accessdate=17 June 2017|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924170941/http://www.reuters.com/article/2012/09/27/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927}}</ref><ref name=risingreuters>{{cite news|title=Rising power Qatar stirs unease among some Mideast neighbors|url=http://www.reuters.com/article/2013/02/12/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|publisher=Reuters|accessdate=13 June 2013|date=12 February 2013|archivedate=2 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002041309/http://www.reuters.com/article/2013/02/12/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212}}</ref><ref>{{cite web|title=2011 Report on International Religious Freedom – Qatar|url=http://www.refworld.org/docid/50210591c.html |publisher=US Department of State}}</ref> ကာတာရှိ ဖွဲစည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ရှာရီယာ ဥပဒေမှာ နိုင်ငံတော်ဥပဒေ၏ အဓိကရင်းမြစ်ဖြစ်သည်။<ref name="con" /><ref name="qat1" /><ref name="con" /><ref name="qat1" /> ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူများမှာ နိုင်ငံခြားသား များသာ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစ၍ ခရစ်ယာန်များသည် အစိုးရမှ လှူဒါန်းသော မြေနေရာများပေါ်တွင် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများ တည်ဆောက်ခွင့် ရရှိခဲ့သည်<ref>{{cite web|url=http://www.christianpost.com/news/christians-to-welcome-qatars-first-christian-church-31302/ |title=Christians to Welcome Qatar's First Christian Church |publisher=Christianpost.com |date=24 February 2008 |accessdate=22 January 2013}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90219.htm |title=CIA The World Fact Book |publisher=State.gov |date=29 June 2006 |accessdate=28 March 2010}}</ref> လက်ရှိ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်နေသာ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများမှာ မာသိုမာ ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ မလန်ကာရာ အောသိုဒေါက်စ် ဆီးရီးယန်း ဘုရားရှိခိုးကျောင်း၊ ရိုမန်ကက်သလစ် အာဝါလေဒီအော့ဖ် ရိုစရီ ဘုရားရှိခိုးကျောင်း နှင့် အန်ဂလိကန် အက်ပီဖနီ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref name="Report on Qatar">{{cite web|url=http://www.cumorah.com/index.php?target=view_country_reports&story_id=90|title=Report on Qatar|publisher=Cumorah Project|accessdate=12 March 2015}}</ref><ref name="The Anglican Centre in Qatar">{{cite web|url=http://www.epiphany-qatar.org/buildingproject.html |title=The Anglican Centre in Qatar |publisher=Epiphany-qatar.org |date= |accessdate=22 January 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130116235828/http://www.epiphany-qatar.org/buildingproject.html |archivedate=16 January 2013 }}</ref><ref name="Oxford University Press">{{cite book|author1=David B. Barrett|author2=George Thomas Kurian|author3=Todd M. Johnson|title=World Christian encyclopedia: a comparative survey of churches and religions in the modern world|volume=1|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510318-2|page=617}}</ref> ထို့မျှသာမက မော်မွန်ဝါ့ဒ် ဘုရားရှိခိုးကျောင်း ၂ ခုလည်း ရှိသည်။<ref name="Report on Qatar"/><ref name="The Anglican Centre in Qatar"/><ref name="Oxford University Press"/> ===ဘာသာစကား=== အာရပ်ဘာသာစကားသည် ကာတာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ဒေသသုံးစကားဖြစ်သော ကာတာ အာရပ်ဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ ကာတာ လက်ဟန်ခြေဟန် ဘာသာစကားကို နားမကြားသူများ အသိုင်းအဝန်းတွင် အသုံးပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားအား ဒုတိယဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးများပြီး <ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Colin|last2=Jones|first2=Sylvia Prys|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC|publisher=Multilingual Matters|year=1998|page=429|isbn=978-1853593628}}</ref>အထူးသဖြင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတွင် ကြားခံဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးများလာသည်မှာ အာရပ်ဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား၏ ဝါးမြိုမှုမှ လွတ်မြောက်ရန် အတွက် စတင်ကာကွယ်ခြင်းများ ပြုလုပ်လာရသည် အထိပင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite news|last=Guttenplan|first=D. D.|title=Battling to Preserve Arabic From English's Onslaught|url=https://www.nytimes.com/2012/06/11/world/middleeast/11iht-educlede11.html|work=The New York Times|accessdate=24 November 2013|date=11 June 2012}}</ref> ကာတာရှိ များပြားလှစွာသော နိုင်ငံခြားသား ဝန်ထမ်း အသိုင်းအဝန်းတွင် ဆက်သွယ်ရန် အတွက် အင်္ဂလိပ် ဘာသာသည် အသုံးဝင်သော ဘာသာစကား တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုများစွာ စုစည်းနေသာ နိုင်ငံတစ်ခု၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာ အနေနှင့် အခြားသော ဘာသာစကား များစွာတို့ကို ပြောဆိုကြပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ဆင်ဟာ၊ ဘင်္ဂါလီ၊ တာဂါးလော့ နှင့် ဘဟာဆား အင်ဒိုနီးရှားတို့လည်း ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|title=Qatar Facts|url=http://fqoc.hamad.qa/en/venue/about_qatar/about_qatar.aspx|publisher=First Qatar Orthodontic Conference|accessdate=18 June 2017|archivedate=12 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712062300/http://fqoc.hamad.qa/en/venue/about_qatar/about_qatar.aspx}}</ref> ၂၀၁၂ တွင် ကာတာသည် နိုင်ငံတကာ ပြင်သစ်စကားပြော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သော လာဖရန်ကိုဖုန်းနီ (အိုအိုင်အက်ဖ်) အဖွဲ့အား အဖွဲ့ဝင် အသစ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ပြင်သစ်နေ့စဉ် သတင်းစာမှ ပြင်သစ်စကားပြောသူ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသော ကာတာနိုင်ငံသည် အိုအိုင်အက်ဖ် အဖွဲ့သို့ မည်သည့် ပံ့ပိုးမှုမှ မပြုလုပ်ကြောင်း ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး <ref>{{cite web|url=http://www.lemonde.fr/proche-orient/article/2013/12/23/le-qatar-ne-paie-pas-ses-contributions-a-la-francophonie_4339252_3218.html|title=Le Qatar ne paie pas ses contributions à la francophonie|first=Martine|last=Jacot|date=23 December 2013|publisher=|accessdate=5 June 2017|via=Le Monde}}</ref>အိုအိုင်အက်ဖ်မှ လတ်တလော ထွက်ခွာသွားသော အုပ်ချုပ်ရေးမှူးမှ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် မကျေနပ်ချက်များကို ပြောကြားသည်မှာ ကာတာသည် အဖွဲ့သို့ ဝင်ရောက်စဉ်က ပေးခဲ့သော ကတိများကို စောင့်ထိန်းခြင်း မရှိရုံသာမက နှစ်စဉ် အသင်းဝင်ကြေးကိုလည်း ပေးအပ်ခြင်း မရှိဟူ၍ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.jeuneafrique.com/229809/politique/cl-ment-duhaime-le-qatar-n-a-pas-tenu-ses-promesses-l-oif/|title=Clément Duhaime : "Le Qatar n'a pas tenu ses promesses" à l'OIF - JeuneAfrique.com|date=22 April 2015|publisher=|accessdate=5 June 2017}}</ref> ==ယဉ်ကျေးမှု== ကာတာနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် အခြား အရှေ့အာရေဗျတွင် ရှိသော နိုင်ငံများ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆင်တူပြီး အစ္စလာမ် ၏ လွမ်းမိုးမှု သိသာစွာ ရှိသည်။ နှစ်စဉ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၈ ရက်တွင် ကျင်းပသော ကာတာအမျိုးသားနေ့မှာ နိုင်ငံ၏ စရိုက်လက္ခဏာကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite book|last=Kamrava|first=Mehran|title=Qatar: Small State, Big Politics|url=https://books.google.com/books?id=oT_3XpqlgQoC|publisher=Cornell University Press|year=2013|isbn=978-0801452093}}</ref> ထိုနေ့အား ဂျာဆင်ဘင် မိုဟာမက် အယ်လ်သာနီ နန်းတက်သောနေ့ နှင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ အမျိုးမျိုးသော မျိုးနွယ်စုများကို စုစည်းရန် ၎င်း၏ ကြိုးပမ်းမှုတို့ကို အမှတ်ရသော အားဖြင့် ကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |title=Qatar National Day 2011 |url=http://www.timeoutdoha.com/gallery/28438-qatar-national-day-2011#.ULXViaysiSo |publisher=Time Out Doha|date=29 November 2011|accessdate=12 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dohanews.co/everything-you-need-to-know-about-qatar-national-day/|title=Everything you need to know about Qatar National Day 2012|publisher=Doha News|date=10 December 2012|accessdate=18 February 2015|archive-date=19 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219051048/http://dohanews.co/everything-you-need-to-know-about-qatar-national-day/|url-status=dead}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့မှစ၍ ဟာမက် ဘင် အဘဒူ အာဇစ် အယ်လ် ကာဝါရီသည် ယဉ်ကျေးမှု၊ အနုပညာနှင့် အမွေအနှစ် ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ===အနုပညာနှင့် ပြတိုက်များ=== [[File:Doha, Museo de Arte Islámico 02.jpg|thumb|ဒိုဟာရှိ အစ္စလာမ် အနုပညာ ပြတိုက်]] ကာတာအား အုပ်စိုးသော မိသားစုဖြစ်သည့် အယ်လ်သာနီ မိသားစုမှ လူကြီးများသည် အစ္စလာမ် ခေတ်ပေါ် အနုပညာလက်ရာများကို စုဆောင်းသူများ အဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်သော အစ္စလာမ် အနုပညာ ပြတိုက်အား ဒေသအတွင်း အကောင်းဆုံး ပြတိုက် တစ်ခု အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။<ref name=sandsmith>{{cite news|title=Art in Qatar: A Smithsonian in the sand|url=http://www.economist.com/node/17797006|publisher=The Economist|accessdate=16 June 2013|date=1 January 2011}}</ref> ထိုပြတိုက်နှင့် အာရပ်မော်ဒန် အနုပညာ ပြတိုက် အပါအဝင် အခြား ပြတိုက်များမှာ ကာတာ ပြတိုက် အာဏာပိုင် အဖွဲ့၏ အောက်တွင် ရှိပြီး ထိုအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူမှာ လက်ရှိ အုပ်ချုပ်သူ စော်ဘွား၏ ညီမ နှင့် အနုပညာ ပစ္စည်း စုဆောင်းရာတွင် ထင်ရှားသူ အယ်လ် မာယက်ဆာ ဘင့် ဟာမက် ဘင် ခါလီဖာ အယ်လ်သာနီ နှင့် အနုပညာ အားပေးသူ ရှိတ်စော်ဘွား ဟာဆန်ဘင် မိုဟာမက် အယ်လ်သာနီ တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|title=QMA Board of Trustees|url=http://www.qma.org.qa/online/index.php/en/about-us/board-of-trustees|publisher=Qatar Museums Authority|accessdate=12 March 2015|archivedate=2 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402092712/http://www.qma.org.qa/online/index.php/en/about-us/board-of-trustees}}</ref>ကာတာ ပြတိုက် အာဏာပိုင် အဖွဲ့သည် တာကာဟာရှီ မူရာကာမီ၏ ဗာဆိုင်း ပြပွဲ (၂၀၁၀) နှင့် ဒေမီယန် ဟတ်စ် ၏ လန်ဒန် ပြပွဲ (၂၀၁၂) အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ပံ့ပိုးကူညီပေးခဲ့သည်။ ကာတာသည် ကမ္ဘာ့ အနုပညာ ဈေးကွက်တွင် တန်ဖိုးအားဖြင့် အများဆုံး ဝယ်ယူသူ ဖြစ်သည်။<ref name=theart>{{cite web|title=Qatar revealed as the world's biggest contemporary art buyer|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185|publisher=The Art Newspaper|accessdate=16 June 2013|archivedate=7 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150307065133/http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185}}</ref>ကာတာ၏ အနုပညာ ကဏ္ဍသည် ဓာတ်ငွေ့ လုပ်ငန်းဖြင့် ကမ္ဘာက သိလာသော နိုင်ငံတစ်ခု အနေနှင့် ကမ္ဘာက အသိအမှတ်ပြုခြင်း ခံရစေရန် ပြုလုပ်ခြင်း အားဖြင့် နိုင်ငံ၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို အထောက်အကူ ဖြစ်ရန် အတွက် ဦးတည် လုပ်ကိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|last = Bohas|first = Alexander|title = The Political Trump-Cards of Cultural Potency Qatar's Policy of 'Cultural Grandeur'|url = http://www.chaos-international.org/index.php?option=com_content&view=article&id=580%3Athe-political-trump-cards-of-cultural-potency-qatars-policy-of-cultural-grandeur&catid=49%3Alist-of-pac&directory=65&lang=fr&d0be771fd5b4869be0ea91b8cce6b72e=306e651d1e1820724639ce6e92e6acf3|work = Chaos International|accessdate = 13 April 2013}}</ref> ===မီဒီယာ=== [[File:Al Jazeera English Newsdesk.jpg|thumb|ကာတာ သတင်းချန်နယ် တစ်ခုဖြစ်သော အဲလ် ဂျာဇီးယား အင်္ဂလိပ်၏ ရုံးခန်း]] ဖရီးဒမ်းဟောက်စ် ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သတင်းစာလွတ်လပ်မှု အစီရင်ခံစာ အရ ကာတာ မီဒီယာအား "လွတ်လပ်မှုမရှိ" ဟု အဆင့်သတ်မှတ်သည်။ <ref name="freedomhouse1"/> ကာတာနိုင်ငံတွင် ရုပ်မြင်သံကြား ထုတ်လွှင့်ခြင်းကို ၁၉၇၀ တွင် စတင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite book|author1=Barrie Gunter|author2=Roger Dickinson|title=News Media in the Arab World: A Study of 10 Arab and Muslim Countries|url=https://books.google.com/books?id=89pMZd0JhDsC&pg=PA33|accessdate=8 February 2014|date=6 June 2013|publisher=A&C Black|isbn=1-4411-0239-6|page=33}}</ref> [[အဲလ် ဂျာဇီးယား]] သည် အဓိက ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ယက်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ကာတာနိုင်ငံ ဒိုဟာမြို့တွင် ရုံးချုပ် တည်ရှိသည်။ အယ်ဂျာဇီးယားသည် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် အာရပ် သတင်း နှင့် လက်ရှိ အဖြစ်အပျက်များ ဆိုင်ရာ ဂြိုဟ်တု ရုပ်မြင်သံကြား ချန်နယ် တစ်ခု အဖြစ် အစပြုခဲ့ပြီး ယခုအခါတွင် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အယ်ဂျာဇီးယား မီဒီယာ ကွန်ယက် ဟု အမည်ရသော အထူးပြု ရုပ်မြင်သံကြား ချန်နယ်များကို ထုတ်လွှင့်လျက် ရှိသည်။ သတင်းသမားများသည် မိမိဘာသာ ဆင်ဆာ ပြုလုပ်ရသည်ဟု ဆိုကြပြီး အထူးသဖြင့် အစိုးရ နှင့် ကာတာ၏ အုပ်ချုပ်သူ မိသားစု နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖြစ်သည်။ <ref name="blanchard">{{cite book|last=Blanchard|first=Christoper|title=Qatar: Background and U.S. Relations|url=https://books.google.com/books?id=Y7GCvg2eCx4C|publisher=Congressional Research Service|year=2014|page=17}}</ref> မီဒီယာများတွင် အစိုးရ၊ အီမာစော်ဘွား နှင့် အုပ်ချုပ်သူ မီဒီယာများအား ဝေဖန်ခြင်းမှာ ဥပဒေနှင့် မညီပေ။ သတင်းစာ ဥပဒေ အပိုဒ် ၄၆ တွင် "ကာတာနိုင်ငံ၏ အီမာစော်ဘွား အား ဝေဖန်ခြင်း မပြုရန်နှင့် ၎င်း၏ ရုံးမှ မန်နေဂျာ ခွင့်ပြုချက် မရဘဲ မည်သည့် ထုတ်ပြန်ချက်ကိုမှ မဖော်ပြရန်" ဟု ရေးသားထားသည်။<ref>{{cite news|title=Awaiting a Modern Press Law in Qatar|url=https://www.nytimes.com/2013/05/09/opinion/global/Awaiting-a-Modern-Press-Law-in-Qatar.html|work=New York Times|accessdate=16 June 2013|first=Richard J.|last=Roth|date=8 May 2013}}</ref> သတင်းစာသမားများသည် အစ္စလာမ်ဘာသာကို စော်ကားမှုကြောင့်လည်း တရားစွဲဆိုခြင်း ခံရတတ်သည်။<ref name="freedomhouse1">{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/qatar#.VL1KFkfF95a|title=Qatar Freedom of the Press|publisher=Freedom House|accessdate=19 January 2015|archivedate=30 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330170221/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/qatar#.VL1KFkfF95a}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဆိုင်ဘာရာဇဝတ်မှုများ တားမြစ်သည့် ဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေသည် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်ကို တားမြစ်သည်ဟု ပြောဆိုကြပြီး ဒေသတွင်း ငြိမ်းချမ်းရေးကို ပျက်ပြားစေမှု နှင့် သတင်းမှားများကို ထုတ်ဝေမှု အစရှိသော ကျယ်ပြန့်လှသော အကြောင်းအချက်များတွင် ထောင်ဒဏ် နှင့် ငွေဒဏ် သတ်မှတ်ထားသည်။<ref>{{cite web|url=https://cpj.org/2014/09/new-cybercrime-law-could-have-serious-consequences.php|title=New cybercrime law could have serious consequences for press freedom in Qatar|publisher=cpj.org|date=27 September 2014|accessdate=19 January 2015}}</ref> ပင်လယ်ကွေ့ လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့မှ ထိုဥပဒေသည် လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ကို ခြိမ်းခြောက်သည်ဟု ထုတ်ဖော်ပြောကြားပြီး ဥပဒေ အတွင်းမှ အချို့သော အပိုဒ်များကို ပြန်လည် ရုပ်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/747|title=Qatar: New Cyber Crime Law poses real threat to Freedom of Expression|publisher=gc4hr.org|date=17 September 2014|accessdate=19 January 2015}}</ref> ပုံနှိပ် မီဒီယာ ကဏ္ဍသည် လတ်တလော နှစ်များ အတွင်း တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယခုလက်ရှိ ကာတာတွင် ထုတ်ဝေနေသော သတင်းစာ ၇ စောင် ရှိပြီး ၄ စောင်မှာ အာရပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေကာ ၃ စောင်မှာ အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေလျက် ရှိသည်။ <ref>{{cite book|title=The Report: Qatar 2010|url=https://books.google.com/books?id=BT1gIeuQq6wC|publisher=Oxford Business Group|year=2010|page=237}}</ref> ထို့ပြင် အိန္ဒိယ၊ နီပေါ နှင့် သီရိလင်္ကာမှ သတင်းစာများကိုလည်း ကာတာအတွက် ပုံနှိပ်မှု အဖြစ် ထုတ်ဝေခြင်းများလည်း ရှိသည်။ ဆက်သွယ်ရေး ဆိုင်ရာ အခြေခံ အဆောက်အအုံ နှင့် ပတ်သက်၍ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ဖိုရမ်၏ ကွန်ယက်အသင့်ဖြစ်မှု ညွှန်းကိန်း အရ ကာတာသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများတွင် အမြင့်ဆုံး အဆင့် ရှိသည်။ ထိုအဆင့် သတ်မှတ်ချက်မှာ နိုင်ငံ၏ သတင်းအချက်အလက်နှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဆိုင်ရာ နည်းပညာများ၏ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို အဆုံးအဖြတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာတာသည် ၂၀၁၄ ညွှန်းကိန်းတွင် ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၂၃ ရှိပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ် အဆင့်သတ်မှတ်ချက်မှ မပြောင်းလဲဘဲ ဆက်လက်တည်ရှိသည်။ <ref>{{cite web |url=http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf |title=NRI Overall Ranking 2014 |publisher=World Economic Forum |accessdate=28 June 2014}}</ref> ===ဂီတ=== ကာတာနိုင်ငံ၏ ဂီတသည် ဘက်ဒိုယင်း ကဗျာ၊ သီချင်းနှင့် အကတို့ အပေါ်တွင် အခြေတည်သည်။ ရိုးရာ အကများကို ဒိုဟာတွင် သောကြာနေ့ နေ့လယ်၌ ကပြဖျော်ဖြေလေ့ ရှိသည်။ ထို အကများထဲမှ တစ်ခုမှာ အာဒါ ဟု ခေါ်ပြီး အတန်း နှစ်တန်း ရှိသော ကချေသည်များမှာ တိုက်ခိုက်မှု ပုံစံ ကကွက်ဖြင့် ဖျော်ဖြေကြပြီး ၎င်းတို့ ကခုန်ရာတွင် အယ်လ်ရက်စ် (မီးတောက်ဖြင့် သားရေပြားကို အပူပေးထားသော ဗုံကြီး တစ်မျိုး)၊ တမ်ဘိုရင်း နှင့် လင်ကွင်း နှင့် ဗုံအသေးလေးများ ဖြင့် ဝိုင်းဝန်း တီးခတ်ကြသည်။<ref name="qatarembassy1"/> ရိုးရာ ဂီတများတွင် အခြားအသုံးပြုသော ဗုံများမှာ ဂါလာဟု ခေါ်သော ရွှံ့ကရားရှည်၊ တပ်စ် သို့ တာဆပ် ဟုခေါ်သော ဒန် သောက်ရေခွက် နှင့် အတူ တုတ်ဖြင့် တီးခတ်ရသော တက်ဘ် ဟု ခေါ်သည့် ဗုံရှည်တို့ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Tourism,+Culture+and+Leisure/heritageandcultural|title=Heritage and Culture|publisher=Qatar e-Gov|accessdate=26 April 2015}}</ref> ကြိုးတပ် တူရိယာများ ဖြစ်ကြသော အုဒ် နှင့် ရီဘာဘာ တို့ကိုလည်း အသုံးများကြသည်။<ref name="qatarembassy1">{{cite web|url=http://www.qatarembassy.info/index.php?option=com_content&view=article&id=61:arts-and-culture&catid=12:tourism-culture-and-leisure&Itemid=4|title=Arts and Culture|publisher=Embassy of Qatar in London|accessdate=25 June 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023616/http://qatarembassy.info/index.php?catid=12:tourism-culture-and-leisure&id=61:arts-and-culture&itemid=4&option=com_content&view=article}}</ref> ===အားကစား=== [[File:2015 Ladies Tour of Qatar Cucinotta winning stage 1.jpg|thumb|195px|၂၀၁၅ ကာတာ အမျိုးသမီး စက်ဘီးစီး ပြိုင်ပွဲ]] ဘောလုံး ကစားခြင်းသည် ကာတာ၌ ကစားသမား နှင့် ပရိသတ် တို့အကြား ရေပန်းစားသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Healthcare+and+Well-being/qatarasportingnation|title=Qatar – a Sporting Nation|publisher=Qatar e-Government|accessdate=12 March 2015}}</ref> ၁၉၈၁ ခုနှစ် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား လူငယ် ဘောလုံး ပြိုင်ပွဲတွင် ကာတာ အသက် ၂၀ အောက် အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းသည် အနောက်ဂျာမနီကို ၄ ဂိုး - ၀ ဖြင့် ရှုံးနိမ့်၍ ဒုတိယ နေရာ ရခဲ့ဖူးသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကာတာသည် အာရှ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်၏ ၁၅ ကြိမ်မြောက် အာရှဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။ ထို ပြိုင်ပွဲသည် ကာတာအနေနှင့် ဒုတိယ အကြိမ် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ယခင်က ၁၉၈၈ တွင် ပထမ အကြိမ် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com.au/football/asian-cup/fox-sports-brings-you-everything-you-need-to-know-and-a-few-things-you-dont-about-the-2011-afc-asian-cup/story-e6frf4fu-1225979619978|title=Fox Sports brings you everything you need to know – and a few things you don't – about the Asian Cup|publisher=Fox Sports|last1=Gibbes|first1=Martin|last2=Schiller|first2=Emma|date=4 January 2011|accessdate=12 March 2015}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် ကာတာ အနေနှင့် ကမ္ဘာ့ဖလား ဗိုလ်လုပွဲသို့ တစ်ကြိမ်မျှ တက်ရောက်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိသော်လည်း ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလားအား အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန် အတွက် ၎င်းတို့၏ အဆိုပြုချက် အောင်မြင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|title=Russia, Qatar win 2018 and 2022 World Cups|author=Paul Radford|newspaper=Reuters|date=2 December 2010|url=http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE6B10FA20101202|accessdate=2 December 2010|archivedate=14 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110914094810/http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE6B10FA20101202}}</ref> ကာတာရှိ ပွဲစီစဉ်သူများသည် ထိုပြိုင်ပွဲအတွက် အားကစားရုံ အသစ် ၉ ခု တည်ဆောက်ရန် နှင့် လက်ရှိ အားကစားရုံ ၃ ခုအား ချဲ့ထွင်ရန် စီစဉ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလားအား အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခွင့် ရရှိခြင်း အတွက် ပါရှား ပင်လယ်ကွေ့ ဒေသမှ စိတ်အား တက်ကြွစွာ ကြိုဆိုကြပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများထဲတွင် ထိုသို့ အိမ်ရှင် အဖြစ် ကျင်းပခွင့်ရခြင်းသည် ပထမဦးဆုံး အကြိမ် ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ကျင်းပခွင့် ရခြင်း အတွက် အငြင်းပွားမှုများစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လာဘ်ပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခံရပြီး လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှုကို စုံစမ်းရာတွင်လည်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ ဥရောပ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်များမှလည်း ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလားကို ကာတာတွင်ကျင်းပရခြင်း အတွက် အကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့ကြောင့် ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး ထိုအကြောင်းများထဲတွင် ပူနွေးသော အပူချိန်ကြောင့် ကစားသမားများ၏ ကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်နိုင်သည် ဆိုသော အချက်နှင့် အကယ်၍ ဆောင်းရာသီတွင် ကျင်းပမည် ဆိုပါက ဥရောပ ဘောလုံးကလပ်ပြိုင်ပွဲများတွင် အနှောင့်အယှက် ဖြစ်နိုင်သည် ဆိုသော အချက်တို့ ပါဝင်သည်။ <ref>{{cite web |url= http://www.qatarchronicle.com/sports/35752/europes-top-leagues-protest-against-2022-winter-world-cup-in-qatar/ |title= Europe's Top Leagues protest against 2022 winter World Cup in Qatar |work= Qatar Chronicle |date= 12 August 2013 |accessdate= 21 August 2013 |archivedate= 17 August 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20130817110819/http://www.qatarchronicle.com/sports/35752/europes-top-leagues-protest-against-2022-winter-world-cup-in-qatar/ }}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.qatarchronicle.com/sports/34172/fifa-wants-qatar-2022-postponed-to-winter/|title = Fifa wants Qatar 2022 postponed to Winter|publisher = Qatar Chronicle|date = 20 July 2013|accessdate = 21 August 2013|archivedate = 10 November 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141110211907/http://www.qatarchronicle.com/sports/34172/fifa-wants-qatar-2022-postponed-to-winter/}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင် ကာတာ ဘောလုံးအဖွဲ့မှ တာဝန်ရှိသူ မိုဟာမက် ဘင် ဟန်မန်အား ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်မှ တာဝန်ရှိသူများကို ပေါင် ၃သန်း လာဘ်ပေးခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ အဆိုပြုချက်ကို ထောက်ခံစေသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27652181 |title=BBC Sport – Qatar World Cup: '£3m payments to officials' corruption claim |publisher=Bbc.co.uk |date= |accessdate=1 June 2014}}</ref>သို့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာတွင် ဖီဖာမှ အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန် လုပ်ငန်းစဉ်ကို စစ်ဆေးရာတွင် ကာတာသည် မှားယွင်းမှု တစ်စုံတစ်ရာ မလုပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/30031405|title=World Cup inquiry clears Qatar but criticises English FA|publisher=BBC|date=13 November 2014|accessdate=12 March 2015}}</ref> [[File:2009 Emir of Qatar Cup Final - people in Stadium (3580963393).jpg|thumb|ကာတာ အီမာစော်ဘွား ဖလား ၂၀၀၉]] ဗြိတိသျှ နေ့စဉ်ထုတ် သတင်းစာ တစ်စောင်ဖြစ်သော ဂါးဒီးယန်း သတင်းစာမှာ "၂၀၂၂ ခုနှစ် အဲမရိတ်အတွင် ပြင်ဆင်ရာတွင် ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများအား ခေါင်းပုံဖြတ်ခြင်း နှင့် ဖိနှိပ်ခြင်း" အမည်ရသည့် သတင်းဇာတ်လမ်းတို တစ်စောင်ကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ <ref name="Guardian20130925">{{cite news|last = Pattisson|first = Pete|title = Revealed: Qatar's World Cup 'slaves'|url = https://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves|accessdate = 26 September 2013|newspaper = The Guardian|date = 25 September 2013|quote = So entrenched is this exploitation that the Nepalese ambassador to Qatar, Maya Kumari Sharma, recently described the emirate as an "open jail".}}</ref> ဂါးဒီးယန်း၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုံစမ်းထောက်လှမ်းမှု အရ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပွဲ စီစဉ်သူများ အတွက် ခမ်းနားကြီးကျယ်သော ရုံးခန်းများကို တည်ဆောက်ပေးနေရသည့် ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများသည် တစ်နှစ်ကျော်မျှ လစာ မရရှိဘဲ ယခု အခါတွင် ပိုးဟပ်များ ပြည့်နှက်နေသည့် အဆောင်များတွင် နေထိုင်၍ တရားမဝင် အလုပ်လုပ်နေရသည်ကို အစီရင်ခံ ဖော်ပြထားသည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jul/28/qatar-world-cup-migrants-not-paid-building-office|title=Qatar World Cup: migrants wait a year to be paid for building offices|publisher=''The Guardian''|last1=Booth|first1=Robert|last2=Pattisson|first2=Pete|date=28 July 2014|accessdate=12 March 2015}}</ref> ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလား အတွက် အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရာတွင်ပါဝင်နေသည့် နီပေါ ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများမှာ ၂ ရက်လျှင် တစ်ယောက်နှုန်း သေဆုံးခဲ့သည်။ <ref>Owen Gibson and Pete Pattisson (23 December 2014). [https://www.theguardian.com/world/2014/dec/23/qatar-nepal-workers-world-cup-2022-death-toll-doha Death toll among Qatar's 2022 World Cup workers revealed]. ''The Guardian.'' Retrieved 29 May 2015.</ref>ကာတာ ၂၀၂၂ ခုနှစ် လုပ်ငန်းဖော်ဆောင်ရေး ကော်မတီမှ အမျိုးမျိုးသော စွပ်စွဲမှုများ အတွက် တုံ့ပြန်သည်မှာ ကာတာတွင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို ကျင်းပ ခြင်းသည် ဒေသအတွင်း အပြောင်းအလဲများကို လျင်မြန်စွာ ဖော်ဆောင်နိုင်ရန် အထောက်အပံ့ တစ်ခုဖြစ်သည် ဟူ၍ပင် ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jun/15/qatar-world-cup-bid-2022|title=Qatar hits back at allegations of bribery over 2022 World Cup|last=Gibson|first=Owen|publisher=''The Guardian.''|date=14 June 2014|accessdate=12 March 2015}}</ref> ဘောလုံးသည် ရေပန်း အစားဆုံး ကစားနည်း ဖြစ်သော်လည်း အခြားသော အဖွဲ့လိုက် ကစားနည်းများမှာလည်း အတော်အတန် အောင်မြင်မှုများ ရှိသည်။ ၂၀၁၅ တွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ ဟန်းဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲတွင် ကာတာ ဟန်းဘော အသင်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ နောက် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပြိုင်ပွဲမှာ အိမ်ရှင်နိုင်ငံနှင့် အိမ်ရှင်အသင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ihf.info/files/CompetitionData/153/pdf/88OMR.pdf|title=Match report|publisher=International Handball Federation|accessdate=12 March 2015|archivedate=1 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150201181403/http://www.ihf.info/files/CompetitionData/153/pdf/88OMR.pdf}}</ref> ထို့ပြင် ၂၀၁၄တွင်ပင် ကာတာသည် ၃x၃ ဘတ်စကက်ဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲတွင် အမျိုးသား အသင်းမှ ချန်ပီယံဆု ဆွတ်ခူး နိုင်ခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://russia2014.fiba.com/|title=2014 FIBA 3x3 World Championships|publisher=International Basketball Federation|accessdate=13 November 2015|archivedate=31 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031210632/http://russia2014.fiba.com/}}</ref> ဒိုဟာတွင် ရှိသော ခါလီဖာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တင်းနစ် နှင့် စကွက်ရှ် အားကစားရုံတွင် ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၀ အထိ အမျိုးသမီး တင်းနစ် အသင်း (ဒဗလျူတီအေ) ၏ လှည့်လည် ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ကာတာသည် အမျိုးသမီး တင်းနစ် အသင်း၏ အထူးတန်းပြိုင်ပွဲဖြစ်သော ကာတာ လေဒီ အိုးပင်း ပြိုင်ပွဲကို နှစ်စဉ် ကျင်းပသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ကာတာသည် နှစ်စဉ် တိုးရ်အော့ဖ်ကာတာ အမည်ရသော အဆင့်ခြောက်ဆင့် စက်ဘီးစီး ပြိုင်ပွဲကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလတိုင်းတွင် စက်ဘီးနင်းသူများသည် ကာတာ၏ မြေပြန့်ပေါ်တွင် ၆ ရက်ကြာမျှ စီးနင်း ရသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အချိန်နှင့် ပြိုင်ရသော ပြိုင်ပွဲများတွင် ခရီးစဉ် တိုတောင်းသော်လည်း ထိုပြိုင်ပွဲ၏ အဆင့်တိုင်းသည် ကီလိုမီတာ ၁၀၀ ကျော် ရှိသည်။ တိုးရ်အော့ဖ်ကာတာကို ကာတာ စက်ဘီးစီး အသင်းမှ ကြီးမှူးကျင်းပပြီး ကြေးစား စက်ဘီးစီး သမားများ၏ အီလစ်မန်း အဆင့်အတွက် ကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.letour.fr/us/homepage_courseTQA.html |title=The homepage of Tour of Qatar |publisher=Letour.fr |date=1 December 1994 |accessdate=22 January 2013}}</ref> ကာတာစစ်တပ်၏ လေထီးခုန် အသင်းသည် လေထီးခုန်နည်း အချို့၌ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများ၏ ထိပ်တန်း အဆင့်တွင် ပါဝင်သည်။ ကာတာ အမျိုးသား လေထီး အသင်းသည် နှစ်စဉ် ကာတာ အမျိုးသားနေ့ နှင့် ၂၀၁၅ ဟန်းဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကဲ့သို့သော အခြားကြီးမားသော ပွဲများ ၌ သရုပ်ပြလေ့ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.skydivemag.com/article/incredible-demo-at-doha|title=Skydive Mag - Incredible Demo at Doha|first=Chris|last=Gay|publisher=|accessdate=5 June 2017|archive-date=7 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015733/http://www.skydivemag.com/article/incredible-demo-at-doha}}</ref> ဒိုဟာသည် အက်ဖ်အိုင်ဗွီဘီ ဘောလီဘော အမျိုးသား ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို လေးကြိမ်တိုင် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး အက်ဖ်အိုင်ဗွီဘီ ဘောလီဘော အမျိုးသမီး ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို ၃ ကြိမ်တိုင် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ဒိုဟာသည် အာရှ ဘော်လီဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ် တစ်ကြိမ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။ ==ပညာရေး== [[File:Qatar university main area.jpg|thumb|ကာတာတက္ကသိုလ်၏ အဓိကနေရာ]] [[File:QatarUniversityEastView.jpg|thumb|right|ကာတာ တက္ကသိုလ်၏ အရှေ့ဘက်မြင်ကွင်း]] ကာတာသည် ရန်း(RAND) ကော်ပိုရေးရှင်းကို ငှားရမ်း၍ ၎င်း၏ ၁၂ တန်း ပညာရေး စနစ်ကို ပြုပြင်စေခဲ့သည်။<ref name=strangepow /> ကာတာဖောင်ဒေးရှင်းမှ တဆင့် ပညာရေးမြို့တော် ကိုတည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုတက္ကသိုလ်ဝန်း အတွင်းတွင် ဝေးလ်ကော်နဲလ် ဆေးတက္ကသိုလ်၊ ကာနဲဂျီမီလွန် ကွန်ပျူတာ သိပ္ပံကျောင်း၊ ဂျော့ရှ်တောင်း တက္ကသိုလ် ဖောရိန်းဆားဗစ်ကျောင်း၊ နော့သ်ဝက်စတန် မီဒေးလ် သတင်းစာပညာကျောင်း၊ တက္ကဆပ် အေအင်န်အမ် အင်ဂျင်နီယာကျောင်း နှင့် အခြား အနောက်တိုင်း တက္ကသိုလ်များ၏ ကျောင်းခွဲများကို လက်ခံနေရာချထားပေးခဲ့သည်။ [[File:UNESCO_Institute_for_Statistics_Literacy_Rate_Qatar_population_plus_15_1985-2015.png|thumb|ယူနက်စကို စာရင်းအင်း အင်စတီကျု၊ ကာတာလူဦးရေနှင့် စာတတ်မြောက်မှု အပေါင်း ၅ ၁၉၈၅-၂၀၁၅]] ကာတာ၏ စာမတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၁၂တွင် အမျိုးသား ၃.၁% နှင့် အမျိုးသမီး ၄.၂% တို့ ဖြစ်ကြပြီး အာရပ်စကားပြော နိုင်ငံများတွင် အနိမ့်ဆုံး ဖြစ်သော်လည်း တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၈၆ မျှသာ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|title=In the occasion of Literacy Arab Day, Qatar has the Lowest Illiteracy Rates in 2012|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/News/2012/Article/72.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|date=8 January 2013|accessdate=18 June 2017|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924083746/http://www.qsa.gov.qa/eng/News/2012/Article/72.htm}}</ref> နိုင်ငံသားများသည် အစိုးရမှ ထောက်ပံ့ပေးသော ပညာရေးစနစ်ဖြင့် မူကြိုမှ အထက်တန်း အထိ တက်ရောက်ရန် လိုအပ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://english.mofa.gov.qa/details.cfm?id=80 |title=Qatar constitution |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130918053402/http://english.mofa.gov.qa/details.cfm?id=80 |archivedate=18 September 2013 }}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ကာတာ တက္ကသိုလ်သည် နိုင်ငံ အတွင်း အဆင့်မြင့် ပညာရေး အတွက် ရှေးအကျဆုံး နှင့် အကြီးဆုံး တက္ကသိုလ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.qu.edu.qa/theuniversity/history.php|title=Our history|publisher=Qatar University|accessdate=12 March 2015|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225121300/http://www.qu.edu.qa/theuniversity/history.php}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yourmiddleeast.com/special-reports/article/the-middle-east-university-list_672|title=SPECIAL REPORT: UNIVERSITY STUDIES IN THE MIDDLE EAST|last=Hendengren|first=Adam|publisher=Your Middle East|date=25 June 2013|accessdate=12 June 2015|archive-date=6 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506235206/http://www.yourmiddleeast.com/special-reports/article/the-middle-east-university-list_672}}</ref> ၂၀၀၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အီမာစော်ဘွား ဟာမက် ဘင် ခါလီဖာ ဘင် ခါလီဖာ အယ်လ်သာနီမှာ အဆင့်မြင့်ပညာရေးကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Qatar.pdf|title=World Data on Education – Qatar|publisher=UNESCO|accessdate=21 July 2015|archive-date=4 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804015605/http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Qatar.pdf}}</ref> ထိုကောင်စီမှ မူကြို အဆင့်မှ တက္ကသိုလအထိ ပညာရေး အားလုံးကို လမ်းညွှန် ထိန်းချုပ်ပြီး ထိုအထဲတွင် "ခေတ်သစ် အတွက် ပညာရေး" ဟု အမည်ရသော ကာတာအား ပညာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက်ဖြစ်ရန် အစပျိုး တီထွင် ဆောင်ရွက်မှုလည်း ပါဝင်သည်။.<ref>{{cite journal|url=http://dx.doi.org/10.1177/1365480210390083|title=National student research fairs as evidence for progress in Qatar’s Education for a New Era|first1=Margery K.|last1=Anderson|first2=|last2=Tarfa Nasser Alnaimi|first3=|last3=Shaikha Hamad Alhajri|date=1 November 2010|publisher=|journal=Improving Schools|volume=13|issue=3|pages=235–248|accessdate=5 June 2017|via=SAGE Journals|doi=10.1177/1365480210390083}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.english.education.gov.qa |title=Education for a New Era |accessdate=25 March 2008 |publisher=Supreme Education Council |archivedate=13 September 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050913005112/http://www.english.education.gov.qa/ }}</ref> ဝီဘိုမက်ထရစ်၏ ကမ္ဘာ့တက္ကသိုလ် အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အရ ကာတာရှိ တက္ကသိုလ်များ၏ အဆင့်မှာ ကာတာ တက္ကသိုလ် (အဆင့် ၁,၈၈၁)၊ ကာတာ တက္ကဆပ် အေအင်န်အမ် တက္ကသိုလ် (အဆင့် ၃,၉၀၅) နှင့် ကာတာ ဝေးလ်ကော်နဲလ် ဆေးတက္ကသိုလ် (အဆင့် ၆,၈၅၅) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|title=Qatar|url=http://www.webometrics.info/en/aw/Qatar|publisher=Ranking Web of Universities|accessdate=26 February 2013}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ကာတာသည် ကာတာ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ရပ်ဝန်း ကို ပညာရေး မြို့တော် အတွင်း တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုတက္ကသိုလ်များနှင့် လုပ်ငန်းများ ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက် နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။ ပညာရေး မြို့တော်သည် အပြည့်အဝ အသိအမှတ် ပြုခံရသော နိုင်ငံတကာ ဘာကာလောရီရိတ် အထက်တန်းကျောင်း ကာတာ အကယ်ဒမီ တည်ရှိရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကနေဒါ တက္ကသိုလ် နှစ်ခု ဖြစ်သော မြောက်အတ္တလန္တိတ် ကောလိပ် (နယူးဖောင်လန် နှင့် လာဘရာဒေါတွင် ဌာနချုပ် ရှိသည်။) နှင့် ကဲလ်ဂရီ တက္ကသိုလ် တို့လည်း ဒိုဟာတွင် တက္ကသိုလ် နယ်မြေ စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အခြားသော အကျိုးစီးပွားအတွက် ဦးတည်သည့် တက္ကသိုလ်များလည်း ကာတာတွင် လာရောက် ဖွင့်လှစ်ကြသည်။ ၂၀၀၉တွင် ရှိတ်အမျိုးသမီးစော်ဘွား မိုဇာ အယ်လ် မစ်စ်နက်၏ လမ်းညွှန်မှုအောက်၌ ကမ္ဘာ့ ပညာရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ထိပ်သီးဌာန (World Innovation Summit for Education သို့ WISE) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပညာရေးကို တီထွင် ဆန်းသစ်မှုဖြင့် ပြောင်းလဲပစ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ကာတာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ အမြင့်ဆုံး ရှိသော်လည်း ၂၀၁၂ ပီအိုင်အက်စ်အေ စာမေးပွဲ ၁၅ နှစ် နှင့် ၁၆ နှစ်သားတို့အတွက် အဖတ်စွမ်းရည် ပြိုင်ပွဲတွင် အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံ ၆၅ နိုင်ငံ၌ အောက်ဆုံးမှစ၍ ရေတွက်လျှင် တတိယ နေရာသို့ ရောက်ခဲ့သဖြင့် ကိုလံဘီယာ နိုင်ငံ သို့ အယ်လ်ဘေးနီးယား နိုင်ငံ နှင့် အဆင့်တူပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book|title=PISA 2012 Results in Focus|last=|first=|publisher=OECD|year=2014|isbn=|location=|pages=5}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results.htm |title=Key findings – Organisation for Economic Co-operation and Development |publisher=Oecd.org |date= |accessdate=30 December 2013}}</ref> နိုင်ငံတော် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး မဟာဗျူဟာ အရ ကာတာသည် ၁၀ နှစ် မဟာဗျူဟာ စီမံကိန်းကို ရေးဆွဲပြီး ပညာရေး အဆင့်ကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။<ref>{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/knowledge_center/Tab/Qatar_NDS_reprint_complete_lowres_16May.pdf |accessdate=18 June 2017 |archivedate=17 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417151339/http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/knowledge_center/Tab/Qatar_NDS_reprint_complete_lowres_16May.pdf }}</ref>ထို့ပြင် အစိုးရမှ အယ်လ် ဘိုင်ရပ် ကဲ့သို့သော ပညာရေး ဖြန့်ကျက်မှု အစီအစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘိုင်ရပ်အား ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်တန်းကျောင်းသားများအား ကာတာ တက္ကသိုလ်၏ အဆင့်မြင့်ကုန်ကြမ်းဌာနတွင် သုတေသန ပတ်ဝန်းကျင် အတွေ့အကြုံ ရရှိစေရန် အတွက် ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် STEM နယ်ပယ် (သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ၊ အင်ဂျင်နီယာ နှင့် သင်္ချာ) နှင့် ဘာသာစကား နယ်ပယ်များ ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.qu.edu.qa/offices/research/CAM/dmsprogram/index.php |title=Welcome to Al-Bairaq World |publisher=Qu.edu.qa |date=6 March 2014 |accessdate=14 July 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140419220638/http://www.qu.edu.qa/offices/research/CAM/dmsprogram/index.php |archivedate=19 April 2014 }}</ref> ==ကျန်းမာရေး== == ကိုးကား == {{reflist|20em}} {{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}} [[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] hxr6x0fy1sgjag0xldrmllpov6fzzox 0 19508 1054256 1053930 2026-09-20T14:04:10Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1054256 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာသက္ကရာဇ်'''၊''' မြန်မာပြက္ခဒိန်''' (သို့မဟုတ်)''' ကောဇာသက္ကရာဇ်'''သည် လ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံသော လများနှင့် ကြယ်တာရာများ၏ သွားလာမှုကို အခြေခံသော နှစ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် နေလသွားပြက္ခဒိန် (Lunisolar calendar) တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် ရှေးဟောင်း သူရိယသိဒ္ဓန္တစနစ် ပေါ်တွင် အများစု အခြေခံထားသော်လည်း ဟိန္ဒူစနစ်များနှင့်မတူဘဲ ၁၉ နှစ်လျှင် ၇ ကြိမ် ဝါထပ်သော မက်တွန်စနစ် (Metonic cycle) ကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုထားသည်။<ref name="clancy">J.C. Clancy, "The Burmese Calendar", 1906.</ref><ref name="eade">J.C. Eade, "The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia", 1995.</ref> ထို့ကြောင့် ဟိန္ဒူပြက္ခဒိန်၏ ကြယ်တာရာနှစ် နှင့် မက်တွန်စနစ်၏ အပူပိုင်းနှစ် တို့အကြား ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်အတွက် ဝါထပ်လ (ဒုတိယဝါဆို) နှင့် ရက်ငင်ရက် (ရက်မရှိရက်) များကို ပုံသေမဟုတ်သော အပိုင်းအခြားများအလိုက် ထည့်သွင်းညှိနှိုင်းရသည်။ ဤပြက္ခဒိန်ကို [[သရေခေတ္တရာ]] ပျူမြို့ပြနိုင်ငံတော်တွင် ခရစ်နှစ် ၆၃၈ ခုနှစ် မတ်လ ၂၂ ရက် (သက္ကရာဇ် ၀) ၌ ပျူမင်းဆက်များက စတင်စိုက်ထူခဲ့သည်ဟု သမိုင်းနှင့် သုတေသန အထောက်အထားများက ဖော်ပြကြပြီး ယနေ့တိုင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ခေတ်အဆက်ဆက်တွင် စဉ်ဆက်မပြတ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ အရှေ့တောင်အာရှတိုက်မကြီးရှိ ရခိုင်၊ လန်နား (ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း)၊ [[စစ်ဆောင်ပန္နား|စစ်ဆောင်ပန်းနား]]၊ လန်ဆန်း (လာအို)၊ ယိုးဒယား (ထိုင်း) နှင့် ကမ္ဘောဒီးယား စသည့် နိုင်ငံနှင့် ဒေသများတွင်လည်း ရုံးသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref name="hla-par">ဦးလှပ၊ "မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်သုတေသန"၊ ၁၉၈၇။</ref> လက်ရှိတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ ဂရီဂိုရီယန် ပြက္ခဒိန် (Gregorian calendar) နှင့်အတူ တရားဝင်ရုံးသုံး ပြက္ခဒိန်အဖြစ် ပူးတွဲအသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ မြန်မာ့နှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန်ပွဲတော် အပါအဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ အစဉ်အလာပွဲတော်များနှင့် ရိုးရာဓလေ့နေ့ရက်များကို သတ်မှတ်ရာတွင် ဤပြက္ခဒိန်ကို အဓိကထား၍ ဆက်လက်အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။<ref name="myan-encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၀)၊ "သက္ကရာဇ်"။</ref> {{မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု}} [[File:Burmese Calendar.jpg|thumb|မြန်မာပြက္ခဒိန်]] == မြန်မာပြက္ခဒိန်၏ လည်ပတ်ပုံနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုစနစ် == မြန်မာပြက္ခဒိန်သည် နေ၏သွားလာမှုနှင့် လ၏ဖြစ်စဉ်များကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်ထားသည့် နေလသွားပြက္ခဒိန် (Lunisolar Calendar) အမျိုးအစားဖြစ်သည်။ ဤစနစ်သည် ရှေးမြန်မာတို့၏ သင်္ချာနှင့် နက္ခတ္တဗေဒ ကျွမ်းကျင်မှုကို ဖော်ပြနေပြီး၊ အခြေခံအားဖြင့် ဟိန္ဒူတို့၏ "သူရိယသိဒ္ဓန္တ" နက္ခတ်ကျမ်းအပေါ် အခြေခံထားသော်လည်း မြန်မာ့ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြုပြင်ထားသော "မကာရန္တ" နှင့် "သုဒ္ဓဒိန်း" တွက်နည်းများကို အသုံးပြုသည်။<ref name="clancy-tech">J.C. Clancy, "The Burmese Calendar", 1906, p. 12.</ref> မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်၏ လည်ပတ်မှုကို အဓိကယူနစ် (၂) ခုဖြင့် ညှိနှိုင်းသည်။ လ၏ဖြစ်စဉ် (လဆန်းမှ လကွယ်) ကြာမြင့်ချိန်ကို (၂၉.၅၃၀၅၈) ရက်ဟူသော "လတွက်ပုံ" (Synodic Month) အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး၊ ကမ္ဘာက နေကို တစ်ပတ်ပတ်မိရန် ကြာမြင့်ချိန်ကို (၃၆၅.၂၅၈၇) ရက်ဟူသော "နှစ်တွက်ပုံ" (Sidereal Year) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။<ref name="eade-1995">J.C. Eade, "The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia", 1995.</ref> ဤသို့ဖြင့် နေနှင့်လ၏ အချိန်ကွာခြားမှုကို ညှိရန် ရက်ငင်ခြင်းနှင့် ဝါထပ်ခြင်း စနစ်များကို အသုံးပြုရသည်။ နေနှစ် သည် လနှစ် ထက် ၁၁ ရက်ခန့် ပိုရှည်သဖြင့်၊ ရာသီနှင့် လများ ကိုက်ညီနေစေရန် မြန်မာတို့သည် မက်တွန်စနစ် (Metonic Cycle) ကို အသုံးပြုကာ ၁၉ နှစ်လျှင် ၇ ကြိမ်နှုန်းဖြင့် ဝါဆိုလကို နှစ်ထပ် (ဒုတိယဝါဆို) ပြုလုပ်၍ ဝါထပ်ကြသည်။<ref name="hla-par-87">ဦးလှပ၊ "မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်သုတေသန"၊ ၁၉၈၇၊ စာ-၄၅။</ref> ထို့ပြင် လ၏ရက်များကို နေနှင့်ကိုက်စေရန် နယုန်လတွင် (၁) ရက် ထပ်တိုးသည့် "ရက်ငင်ခြင်း" (နယုန်ကြီး) ကိုလည်း စနစ်တကျ ထည့်သွင်းတွက်ချက်သည်။ ရှေးမြန်မာပညာရှင်များသည် ကိန်းဂဏန်းကြီးများကို တွက်ချက်ရာတွင် လွယ်ကူစေရန် သက္ကရာဇ်ကို တည်၍ ကိန်းသေများဖြင့် စားကာ ရရှိလာသော "အကြွင်း" ကိုကြည့်၍ ထိုနှစ်၏ ဝါထပ်၊ ရက်ငင် နှင့် သင်္ကြန်ကျချိန်ကို သိရှိနိုင်သော ခြောက်ထပ်ကိန်း နှင့် သုဒ္ဓဒိန်း ပုံသေနည်းများကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="aye-naing">ဦးအေးနိုင် (မဟာဝိဇ္ဇာ)၊ "မြန်မာ့ပြက္ခဒိန် သုတေသနကျမ်း"၊ စာ-၁၁၂။</ref> ဤတွက်ချက်မှုများသည် ဒီဂရီ၊ မိနစ်၊ စက္ကန့်အထိ တိကျသဖြင့် ရေတက်ရေကျနှင့် ရာသီဥတု ခန့်မှန်းရာတွင် အလွန်ထိရောက်သည်။ ပုဂံခေတ် အေဒီ ၁၁ ရာစုကတည်းကပင် မြန်မာတို့သည် နက္ခတ် (၂၇) လုံးနှင့် ရာသီ (၁၂) ပါးစနစ်ကို ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးပြုနေပြီဖြစ်ကြောင်း ကျောက်စာအထောက်အထားများက သက်သေပြနေသည်။<ref name="dr-than-tun-64">ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်"၊ ၁၉၆၄။</ref> နန်းတွင်း၌ ဟူးရားဖြူ၊ ဟူးရားညို အစရှိသော ပညာရှင်များက ပြက္ခဒိန်ကို နှစ်စဉ် စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့ကြပြီး ယနေ့တိုင် မြန်မာတို့၏ လူမှုစီးပွားနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်များတွင် ဤစနစ်သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ == သက္ကရာဇ်== (၁) မဟာသက္ကရာဇ် = [[ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား]]ရှင်၏ ဘိုးတော် (သီရိမဟာ [[မာယာဒေဝီ]]၏ ခမည်းတော်) ဒေဝဒဟပြည့်ရှင်ဘုရင် အဉ္စနမင်းကြီးသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရ ဒေဝီလရသေ့နှင့် တိုင်ပင်ပြီး မိမိလက်ထက်၌ ရောက်ဆဲဖြစ်သော သက္ကရာဇ် (၈၆၄၅)ခုကို ထိုနှစ် တပေါင်းလကွယ် စနေနေ့ အထိ ဖြိုပြီးလျှင် တန်ခူးလဆန်း(၁)ရက် တနင်္ဂနွေနေ့ကို အစပြု၍ သက္ကရာဇ်တစ်ခု ထားလေသည်။ ထိုသက္ကရာဇ်ကို မဟာသက္ကရာဇ်ဟု ခေါ်တွင်လေသည်။ ထိုအချိန်သည် မြတ်စွာဘုရား ဖွားတော်မမူမီ (၆၈)နှစ် အလိုဖြစ်သည်။ ဂေါတမဘုရားရှင်၏ သက်တော် (၈၀)နှင့်ပေါင်းသော မဟာသက္ကရာဇ်၏ သက်တမ်းမှာ (၁၄၈)နှစ်သာ ရှိသည်။ ထို ၁၄၈-နှစ်ကို ဖြိုပြီး သာသနာသက္ကရာဇ်ကို စ၍တွက်သည်။ (၂) သာသနာသက္ကရာဇ် = မဟာသက္ကရာဇ်၏ သက်တမ်းမှာ (၁၄၈)နှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဂေါတမဘုရားရှင်သည် ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသည်။ သာသနာတော် အနှစ် (၅၀၀၀)ကိုလည်း ထားတော်မူခဲ့သည်။ ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီး လေးလအကြာ ရာဇဂြိုဟ်ပြည့်ရှင်ဘုရင် အဇာတသတ် ကြီးကြပ်၍ ပထမသင်္ဂါယနာတင်တော်မူပြီးနောက် သက္ကရာဇ် (၁၄၈)ကို ဖြိုခွင်းပြီး သာသနာနှစ် သက္ကရာဇ်(၁)ခု ကြွင်းထားခဲ့သည်။ ထိုမှစ၍ သာသနာသက္ကရာဇ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ (၃) ကောဇာ (ဂေါဇာ)သက္ကရာဇ်၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် = ပေါက္ကံမင်းဆက် ပုပ္ပားစောရဟန်းမင်းလက်ထက်မှ စ၍ ရေတွက်သည်။ (လက်ရှိ မြန်မာ ပြက္ခဒိန်) == သက္ကရာဇ် ဖြိုခြင်း အစ == ဂေါတမဘုရားရှင်၏ ဘိုးတော် အဉ္ဇနမင်းကြီး လက်ထက်တွင် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရ ဒေဝီလရသေ့နှင့် တိုင်ပင်ပြီး ရှိရင်းသက္ကရာဇ်(၈၆၄၇)နှစ်မှ (၈၆၄၅)နှစ်ဖြို၍ ကျန်နှစ်နှစ်ကို ဘိုးတော်အဉ္ဇဇနမင်း ဖြိုကြွင်းသော အဉ္ဇနသက္ကရာဇ် (မဟာသက္ကရာဇ်)အဖြစ် သုံးစွဲခဲ့လေသည်။ အဉ္ဇနသက္ကရာဇ် အတွင်းမှာပင် ဂေါတမဘုရားရှင် သည် သက္ကရာဇ် ၁၄၈ ခုနှစ် ကဆုန်လပြည့်တွင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ဝါခေါင်လ မှ စ၍ ပထမ သင်္ဂါယနာ တင်ရာ ၇- လကြာခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က မဂဓတိုင်း၊ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ စိုးစံသောဘုရင် အဇာတသတ် နှင့် အရှင်မဟာကဿပတို့ တိုင်ပင်ပြီး ရှိပြီး ၁၄၈-ခုနှစ် ကို ဖြို၍ ထိုနှစ်ကို ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် (သာသနာသက္ကရာဇ်) ၁- ခုနှစ် ဟု သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ဖန် အစဉ်အဆက် သာသနာသက္ကရာဇ် ကို ဆက်လက် သုံးစွဲလာခဲ့ကြရာ သာသနာသက္ကရာဇ် ၆၂၄-ခု ရောက်သောအခါ သရေခေတ္တရာပြည့်ရှင်၂၅ဆက်မြောက်မင်း သုမုန္ဒရီ မင်းလက်ထက်တွင် ရှေးဆရာ ပညာရှိ ရသေ့ကြီးများ၏ နည်းအရ ဒေါဒေါရသ (ခေါ်) နှစ်ရှည်သက္ကရာဇ် ဖြိုကိန်းနှင့် ကြုံကြိုက်သဖြင့် ၆၂၄-ခုနှစ်မှ ၆၂၂-ခုနှစ်ကို ဖြို၍ အကြွင်း ၂ -နှစ်ကို ထားကာ သုမုန္ဒရီ(သရေခေတ္တရာ) သက္ကရာဇ်အဖြစ် မှတ်သားသုံးစွဲ ခဲ့ပြန်သည်။ သုမုန္ဒရီသက္ကရာဇ် ၅၆၂-ခုသို့ ရောက်သောအခါ ပေါက္ကံပြည့်ရှင် ဆရာသင်္ဃရာဇ် ခေါ် [[ပုပ္ပါးစောရဟန်းမင်း]]လက်ထက် ခန်းဆပဉ္ဇာ (ခေါ်) နှစ်တိုသက္ကရာဇ် ဖြိုကိန်းနှင့် ကြုံကြိုက်ပြန်သည်နှင့် ၅၆၂-ခုမှ ခန်းဆပဉ္ဇာ ၅၆၀-ခု ဖြိုပြီးကျန်သော ၂-ခုကို ပေါက္ကံသက္ကရာဇ် အဖြစ် ယနေ့ထိ အဖြိုမရှိတော့ဘဲ ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုသုံးစွဲခဲ့သော ပေါက္ကံသက္ကရာဇ်များသည် ယခုအခါ မြန်မာ ကောဇာသက္ကရာဇ် (ဂေါဇာသက္ကရာဇ်) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအချိန် မှ စ၍ သာသနာသက္ကရာဇ် ဟူသော မူလ အခေါ် ပျောက်သွားကာ ကောဇာသက္ကရာဇ် (သို့) သက္ကရာဇ် ဟုသာ သုံးပါတော့သည်။ သရေခေတ္တရာပြည် ဘုရင် သုမုန္ဒရီမင်း ဖြိုသော ၆၂၂ - ကို ပုပ္ပားစောရဟန်း လက်ထက် ဖြိုသော ၅၆ဝ နှင့် ပေါင်းလျှင် ၁၁၈၂ နှစ် ရသည်။ ယင်း ၁၁၈၂ ကို လက်ရှိရောက်နေသော ကောဇာသက္ကရာဇ်တွင် ထည့်ပေါင်းပါက ပထမသင်္ဂါယနာတင်ချိန်က စခဲ့သော သာသနာသက္ကရာဇ်ကို ရသည်။ == ကောဇာသက္ကရာဇ်နှင့် သာသနာနှစ် == ယခုအခါ ကောဇာသက္ကရာဇ်နှင့် သာသနာနှစ်တို့မှာ ကွဲပြားခြားနားနေပြန်သည်။ ကောဇာသက္ကရာဇ်မှာ ၁၃၀ဝ ကျော်သာ ရှိသေးသော်လည်း သာသနာနှစ်မှာ ၂၅၀ဝ ကျော်နေပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကွဲပြားခြားနားနေသည်မှာ ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူပြီးနောက် စိုးစံသောဘုရင် အဇာတသတ် နှင့် အရှင်မဟာကဿပတို့ တိုင်ပင်ပြီး ပထမ သင်္ဂါယနာတင်သော နှစ်ကို ပထမမူလ ဗုဒ္ဓသာသနာနှစ် (၁)ခုဟု သုံးစွဲခဲ့လေသည်။ ထိုစဉ်က သက္ကရာဇ် နှစ်မျိုး မရှိသေးချေ။ သာသနာသက္ကရာဇ် ၆၂၄-ခု ရောက်သောအခါ သုမုန္ဒီရဇ်မင်းလက်ထက်တွင် ဒေါဒေါရသ (ခေါ်) နှစ်ရှည်သက္ကရာဇ် ဖြိုကိန်းနှင့် ကြုံကြိုက်သဖြင့် ၆၂၄-ခုနှစ်မှ ၆၂၂-ခုနှစ်ကို ဖြို၍ အကြွင်း ၂ -နှစ်ကို ထားကာ သုံးစွဲခဲ့သောအခါ ကောဇာသက္ကရာဇ်နှင့် သာသနာနှစ် ဟူ၍(၂)မျိုး ကွဲပြားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ကောဇာသက္ကရာဇ်ကို အစဉ်အမြဲသုံးစွဲပြီး သာသနာနှစ်ကိုကား အသိအမှတ်ပြုသည့် အနေဖြင့်သာ သုံးစွဲခဲ့လေသည်။ * (ထိုင်းနိုင်ငံ ယိုးဒယားတွင် သာသနာနှစ်ကို သက္ကရာဇ်အဖြစ် သုံးစွဲပေသည်။) သာသနာနှစ် သိလိုပါက ကောဇာသက္ကရာဇ် ကို (၁၁၈၂)နှစ်နှင့် ထည့်ပေါင်းလျှင် သာသနာနှစ် အမှန် ဖြစ်ပေသည်။ '''သက္ကကောဇာ၊ တည်ပြီးခါဝယ်၊ တစ်တစ်ရှစ်နှစ်(၁၁၈၂)နှောတုံလစ်က၊ တိတ်ဖြစ်သာသနာ၊ မှတ်ကြရာ၏'''ဟုပညာရှိများ ညွှန်ကြားထား၏။ <ref>ပညာအလင်းပြ ရုံးသုံး၊ ကျောင်းသုံး အင်္ဂလိပ်မြန်မာ '''နှစ်တစ်ရာပြက္ခဒိန်''' စာအုပ်</ref> == အလွယ်ကူဆုံးမှတ်ရန် == # လက်ရှိ ခရစ်နှစ် က (၆၃၈) ကို နှုတ်လျှင် မြန်မာသက္ကရာဇ် ကို ရမည်။ # မြန်မာ ပြက္ခဒိန်နှစ် ကို (၁၁၈၂) ပေါင်းပါက သာသနာနှစ် ကို ရမည်။ == သက္ကရာဇ်ဖြိုရာ အင်္ဂါ ၃-ပါး == သက္ကရာဇ်ဖြိုခြင်း ဟူသည်ကား ဂဏန်းသင်္ချာအရေအတွက်တွေ များလာသည်ကို လွယ်ကူစွာ သိမှတ်နိုင် စေရန်ရည်သန်၍ အသစ်အတို ပြုခြင်းပင်ဖြစ်၏၊ သို့သော် အောက်ပါ အင်္ဂါ၃-ပါးနှင့် ညီညွတ်မှ ဖြိုအပ်သည်၊ဖြိုကောင်းသည်ဟု ပညာရှိတို့တွက်ကိန်းပုံစံ ထားကြကုန်၏၊ ကံနီ အတွင်းဝန်မင်းကမူ ကိန်းခမ်းညီးအောင်ဖြိုခြင်းသာ လိုရင်းပဓာနမှတ် ဟု ဆိုလေသည်။ # ရောက်ဆဲသက္ကရာဇ်တည် ၇-ခုနှင့်စား၊ အကြွင်းမဲ့ပြတ်၊ # ရောက်ဆဲ သက္ကရာဇ်တည် ၁၉-ခုစား၊အကြွင်းမရှိပြတ်၊ # ရောက်ဆဲသက္ကရာဇ်တည် ၉၅-ခုစား၊အကြွင်းမရှိပြတ်။ === သက္ကရာဇ်ဖြိုမင်း၊ ၇-စင်း၊ ဘယ်မင်းဘယ်ခါ ဖြိုသနည်း === ဤ၌ သက္ကရာဇ်ကိုဖြိုသွားကြသောမင်းနှင့် ကိန်းခမ်း ရသေ့ရဟန်း စသည်တို့၏ အမည်များကို ရာဇဝင် မဟာဝင် သာသနာဝင် ဆရာစဉ်တို့ မှတ်တမ်းမှ သုတေသနပြု၍ တွေ့ရှိသမျှဖြင့် ထုတ်ပြဖြေကြား သွားသည်၊ အမှားပါဝင်က အမှန်ကို လျင်စွာ ရှာကြပါကုန်။ (၁) [[အာကာရဋ္ဌမင်းကြီး]] လက်ထက် ကမ္ဘာဦးကာလမှစ၍ ``မဟာသုဒ္ဓဝယပ္ပ´´ဟူသော ပိဋကသင်္ချာနှင့်အညီ သက္ကရာဇ် (၁၁၄၉၇၈၅) ခုနှစ်တို့ကိုဖြိုခဲ့သည်။ ထိုနောက်- (၂) [[ကုသမင်းကြီး]]လက်ထက်မှာ ``နာတိမဇ္ဇလဒ္ဓံဝိယ´´ ဟူသော ပိဋကသင်္ချာကိန်းခမ်းနှင့်အညီသက္ကရာဇ် (၁၄၉၃၈၅၆၀) သော ခုနှစ်တို့ကိုဖြိုခဲ့လေသည်။ ၎င်းနောက်- (၃) [[အဉ္စန|ဘိုးတော်အဉ္စနမင်းကြီး]]သည် ဒေဝီလရသေ့နှင့်တိုင်ပင်ကာ ``မာဃစန္ဒေ၊ သို့မဟုတ်ဏဝစန္ဒေ ´´ ဟူသော ပိဋက သင်္ချာ ကိန်းခမ်းနှင့်အညီ သက္ကရာဇ် (၈၆၄၅) ခုနှစ်တို့ကို ဖြိုခဲ့လေသည်။ ထိုနောက်မြတ်စွာဘုရားသခင် ပရိနိဗ္ဗာန် စံဝင်တော်မူပြီးသောအခါ သာသနာနှင့်ဂေါဇာနှစ် ညီစေရန်- (၄) [[အဇာတသတ်]] မင်းကြီးနှင့် ရှင်မဟာကဿပထေရ် တိုင်ပင်ကာ ``ဒေဝီယ´´ ဟူသော ပိဋကသင်္ချာ ကိန်းနှင့်အညီ သက္ကရာဇ် (၁၄၈)ခုနှစ်တို့ကို ဖြိုလိုက်ပြန်လေသည်။ ထိုနောက် ၆၂၄-ခုနှစ်သို့ရောက်သောအခါ- (၅) [[သုမုန္ဒရီမင်း]]ကြီးသည် [[သီရိခေတ္တရာ|သီရိခေတ္တရာပြည်ကြီး]]၌ ``ဒေါဒေါရသ ´´ကိန်းခမ်းအရ ၂-ခုကြွင်းထား ၍ သက္ကရာဇ် (၆၂၂)နှစ်တို့ကိုဖြိုလိုက်ပြန် လေသည်။ ထိုနောက် ၅၆၂-ခုနှစ်သို့ရောက်ပြန်သောအခါ- (၆) [[ပုပ္ပါးစောရဟန်းမင်း|ပုပ္ပါးစောရဟန်းမင်းကြီး]] [[ပုဂံပြည်]]၌ ``အလံဗိက´´ ကိန်းကြုံ၍ ``ခဆ ပဉ္စန်း´´ ခေါ် နှစ်ပေါင်း (၅၆၀)တို့ကို ၂-ခုကြွင်းထားလျက်ဖြိုလိုက်ပြန်လေသည်။ ထိုမှနောက် သက္ကရာဇ် (၈၀၀)ခုနှစ်သို့ရောက်သော အခါ- (၇) [[မိုးညှင်းသတိုး|မိုးညှင်း မင်းတရားကြီး]]သည်၊ ``အဋ္ဌနဝ သတ္တကိန်း´´ သို့မဟုတ် ``ဗသျှုဆိဒ္ဒမုနိကိန်း ´´ အရ (၇၉၈) ခုနှစ်တို့ကို ဖြိုပြန်သော်လည်း ကိန်းခမ်း မရောက်၍ မပြိုမကြေဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုနောက်ကား သက္ကရာဇ်ဖြိုမင်း မရှိ မပေါ်သေးပေ။<ref> မြန်မာရာဇဝင်/ဝေါဟာရဋီကာ</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} * ဖျာပုံတိုက်သစ်ဆရာတော် အရှင်ဩဘာသာဘိဝံသ ၏ သုတေသနကရုပ်ပြ အဘိဓာန် (၂၀၀၇) မှ * သုခမှတ်စု * ဒေါက်တာသက်လွင် ၏ သမိုင်းက ပြောသော ပုဂံ။ ပုဂံကပြောသောသမိုင်း {{မြန်မာလများ}} [[ကဏ္ဍ:သီးသန့် ပြက္ခဒိန်များ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးစံ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အချိန်]] gmnrjkpcgvmsmwhns1z6c0labvfft8j 0 23925 1054401 781277 2026-09-21T08:07:33Z I'm Rinn 148432 အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ အသက် 1054401 wikitext text/x-wiki {{cleanup|date=24 Jul 2021}} {{Infobox royalty | name = Elizabeth I | image=Darnley_stage_3.jpg |caption=The "Darnley Portrait" of Elizabeth I (c.&nbsp;1575) | succession = အင်္ဂလန်နှင့် အိုင်ယာလန် ဘုရင်မ | reign = ၁၇ နိုဝင်ဘာ ၁၅၅၈&nbsp;– <br>၂၄ မတ် ၁၆၀၃ | coronation = ၁၅ ဇန်နဝါရီ ၁၅၅၉ | predecessor = ပထမမြောက် မေရီ နှင့် ဖိလစ် | pre-type = Predecessors | successor = ပထမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် | house = Tudor | father= အဌမမြောက် ဟင်နရီဘုရင် |mother=အန်းဘိုလင်း | birth_date= ၇ စက်တင်ဘာ ၁၅၃၃ |birth_place=Palace of Placentia, Greenwich, England | death_date={{death date and age|1603|3|24|1533|9|7|df=y}} |နတ်ရွာစံသည့်နေရာ= ရစ်ခ်ျမွန်နန်းတော်, ဆူရေးနယ်, အင်္ဂလန်ပြည် |အလောင်းတော် မြေကျသည့်ရက်=၂၈ ဧပြီ ၁၆၀၃ |အလောင်းတော် မြှုပ်နှံထားသည့်နေရာ = ဝက်စ်မင်စတာ ဘုရားကျောင်း | လက်မှတ် = Autograph of Elizabeth I of England.svg | ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု = အင်ဂလီကန်ခရစ်ယာန် }} '''ပထမ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ'''သည် အဋ္ဌမ ဟင်နရီဘုရင်နှင့် အန်းဗူးလင်းမိဖုရားတို့မှ ၁၅၃၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၇ ရက် နေ့တွင် ဖွားမြင်သော သမီးတော်ဖြစ်သည်။ သူမသည် ကျူဒါမင်းဆက်တွင် သက်တမ်းအရှည်ဆုံးဘုရင်မတပါးဖြစ်ခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်း ၄၅ နှစ်တိုင် ထီးနန်းစိုးစံခဲ့သည်။ သူမ အသက် ၃ နှစ်အရွယ် ၁၅၃၆ ခုနှစ်တွင် မယ်တော် အန်းဗူးလင်း ကွပ်မျက်ခြင်းကို ခံရပြီးနောက် ခမည်း တော်က အယ်လစ်ဇဗက်အား တရားဝင်သမီးအဖြစ် အသိ အမှတ်မပြုတော့ဘဲ လျစ်လျူရှုထားလေသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းသမီးကလေးသည် ငယ်စဉ်က ညှိုးငယ်စွာနေထိုင်ခဲ့ရသည်။ သို့ရာတွင် အယ်လစ်ဇဗက်သည် အထိန်းတော်များ၏ လက် တွင်ကြီးပြင်းလာရစဉ်က ဆရာကောင်းများထံ၌ လက်တင်ဘာ သာ၊ ဂရိတ်ဘာသာ၊ ပြင်သစ်ဘာသာ စသော ဂန္ထဝင်စာပေ တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဂီတပညာကိုလည်းကောင်း ကျနစွာ သင် ကြားခွင့် ရရှိခဲ့လေသည်။ သူမ၏ ဖခင် ဟင်နရီ (၈) ဘုရင်ကြီးက သူမ၏မိထွေးတော် ကက်သရင်းပါးစ် ၏ ဖျောင်းဖျမှုကြောင့် အသက် (၁၀) နှစ်အရွယ်တွင် ထီးနန်းစိုးစံရန်အတွက် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ၁၅၄၇ ခုနှစ် ဟင်နရီ (၈) ဘုရင်ကြီး နတ်ရွာစံသွားသည့်အခါ အဖေတူအမေကွဲမောင်တော် ဆဋ္ဌမအက်ဒွပ်ဘုရင် နန်းတက်လာခဲ့သည်။ ဆဌမအက်ဒွပ်ဘုရင်လက်ထက်တွင် အယ် လစ်ဇဗက်မင်းသမီးသည် အေးချမ်းစွာ နေထိုင်ခဲ့ရသည်။ ဆဌမအက်ဒွပ်ဘုရင် နန်းတက်ပြီး ၆ နှစ်အကြာတွင် နတ်ရွာစံသွားခဲ့သည်။ ဆဌမအက်ဒွပ်ဘုရင် မကွယ်လွန်မီ ပရိုတက်စတင့်ဘာသာဝင် ဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ လေဒီဂျိန်းဂရေးထံ အာဏာလွှဲအပ်ခဲ့သည်။ ဟင်နရီ (၈) ဘုရင်ကြီး၏ သေတမ်းစာမှ ဖအေတူမအေကွဲ ညီအမများဖြစ်ကြသော မေရီ နှင့် အယ်လစ်ဇဗက် တို့၏ ထီးနန်းဆက်ဆံခွကို လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ အက်ဒွပ်ဘုရင်၏ သေတမ်းစာကို လျင်မြန်စွာပယ်ဖျက်ပြီး ကက်သလစ်ဘာသာဝင် မေရီ သည် လေဒီဂျိန်းဂရေးကို နန်းချ၍ ဘုရင်မဖြစ်လာခဲ့သည်။ မေရီ စိုးစံစဉ်ကာလအတွင်း အယ်လစ်ဇဗက်သည် ပရိုတက်စတင့်များကို ထောက်ပံ့သည်ဟု သံသယရှိမှုကြောင့် မေရီ၏ အကျဉ်းချခြင်းကိုတနှစ်ကျော်မှျ ခံခဲ့ရသည်။ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မေရီဘုရင်မ နတ်ရွာစံသည့်အခါ အယ်လစ်ဇဗက် အသက် ၂၅ နှစ်အရွယ်တွင် ထီးနန်းကို ဆက်ဆံခဲ့သည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ နန်းတက်လာခဲ့ပြီးနောက်အယူဝါဒ ကွဲပြားမှုကြောင့် နိုင်ငံစည်းလုံးရေး မပျက်ပြားရအောင် လက်ရွေးစင်အတိုင်ပင်ခံ ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် တိုင်ပင်၍ ပရိုတက် စတန့်ဂိုဏ်းနှင့် ရောမကက်သလစ်ဂိုဏ်းဝင်များ လက်ခံနိုင်သော ကိုးကွယ်မှုအစီအစဉ်ကို ချမှတ်ပြီးလျှင် နိုင်ငံကိုစည်းရုံးခဲ့သည်။ အယူဝါဒဆိုင်ရာ အချုပ်အချာအာဏာကိုလည်း မိမိ၏လက်ဝယ် ထားရှိသည်။ ထို့ပြင် ပြည်တွင်းရေးရာ၌ နိုင်ငံခြားမှ ဩဇာ လွှမ်းမိုးခြင်းမရှိရအောင် ပရိယာယ်ကိုသုံး၍ နိုင်ငံကိုထိန်းသိမ်း ခဲ့လေသည်။ အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မသည် ဆဋ္ဌမအက်ဒွပ်ဘုရင် လက်ထက်က ဝန်ကြီးအဖြစ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ဖူးသူ လော့ဗားလီဘွဲ့ရ ဝီလျံစီစီအား အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးအဖြစ် ဆက်လက်ခန့်ထားသည်။ လော့ဗား လီသည်လည်း ဘုရင်မ၏ ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဝန်ကြီးအဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၄ဝ ကျော်မျှ အမှုထမ်းခဲ့လေသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ၏ ထင်ရှားသောမင်းပရိယာယ် သည်ကား ကြင်ဖက်တော် မရွေးကောက်ဘဲ နေခြင်းပင်ဖြစ် သည်။ အယ်လစ်ဇဗက်သည် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကိစ္စကို နိုင်ငံရေးပရိယာယ်အဖြစ်သာ သုံးလိုသည်။ ပြည်ထောင်အချင်းချင်း နိုင်ငံရေးအရဆက်ဆံရာ၌ ထိုအချက်ကို မိမိတိုင်းပြည် အတွက် အကျိုးရှိအောင် အသုံးချခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့ တစ်သက်လုံး ကြင်ဖက်တော်မရှိဘဲ စိုးစံခဲ့သောကြောင့် အယ်လစ်ဇဗက်ကို ''အပျိုစင်ဘုရင်မ'' ဟူ၍လည်းခေါ်စမှတ်ပြုကြ သည်။ ထိုသို့ တစ်သက်လုံး အိမ်ထောင်မပြုဘဲ နေထိုင်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက်ဘုရင်မနှင့် လက်စတာနယ်စား ရောဘတ်ဒတ်ဒလေကြား အချစ်ဇာတ်လမ်းကား လူသိများလေသည်။ ပြည်ထောင်ချင်းချင်း ဆက်သွယ်ရေးအတွက် ကြင်ဖက်တော်ရွေးချယ်ခြင်း ကိစ္စကို မရေမရာပြုခြင်းဖြင့် အကျိုးများခဲ့ပုံမှာ အင်္ဂလန်ပြည်ရှိဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်တို့က စကော့တလန် ပြည့်ရှင် မေရီဘုရင်မအား အင်္ဂလိပ်ထီးနန်းတင်ရန် ကြိုးပမ်းမှု၌ ထင်ရှားခဲ့သည်။ စကော့တလန်ပြည်တွင် နိုင်ငံရေးအခြေအနေ ပြောင်း လဲလာသောကြောင့် ၁၅၆၈ ခုနှစ်၌ မေရီဘုရင်မသည် အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ၏ လက်တွင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ရသည်တွင် ဘုရင်မ၏ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်တို့က နန်းလုဖက်မေရီကို ကွပ်မျက် ၍ သုတ်သင်ရန် တိုက်တွန်းကြသော်လည်း ထောင်သွင်းအကျဉ်း ချရုံမျှ ချထားခဲ့သည်။ ၁၅၈၇ ခုနှစ်သို့ရောက်သော် ဗရင်ဂျီ ဂိုဏ်းဝင်တို့က အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မအား လုပ်ကြံရန် ကြံစည်မှုတွင် နန်းကျဘုရင်မ မေရီကိုကြံရာပါအဖြစ် အဆုံးစီရင်ရန် အမိန့်ချမှတ်ခဲ့လေသည်။ မေရီအား အဆုံးစီရင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ထိုခေတ်က ဥရောပတိုက်တွင် တန်ခိုးအကြီးဆုံး ဗရင်ဂျီ ဂိုဏ်းဝင်တစ်ဦးဖြစ်သော စပိန်ဘုရင် ဒုတိယဖိလစ်သည် မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်သဖြင့် ၁၅၈၈ ခု နှစ်တွင် [[စပိန်ရေတပ်ကြီး]]ကို အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့စေလွှတ်၍ တိုက် ခိုက်စေသည်။ သို့ရာတွင် စပိန် ရေတပ် ကြီးသည် လေမုန်တိုင်းမိသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ အင်္ဂလိပ် တို့ဖက်မှ လော့ဟောင်းဝပ်နှင့် [[ဒရိတ် ဆာဖရန်းစစ်|ဆာဖရန်းစစ်ဒရိတ်]] စသော ရေကြောင်းသူရဲကောင်းများ၏ စွမ်းရည်ကြောင့်လည်းကောင်း အပျက်အစီးနာလျက် ဆုတ်ခွာခဲ့ရလေသည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကဲ့သို့ ရေတပ်အောင်ပွဲကို ရရှိခဲ့ ပြီးနောက် ရေကြောင်းဘက်၌ အင်အားကြီးမားသော လက်နက် နိုင်ငံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိ၍ အင်ပိုင်ယာချဲ့ထွင်သည့် လုပ်ငန်းကို စတင်နိုင်ခဲ့လေသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မ လက်ထက်တွင် ဆာဂျွန်ဟောကင်း၊ ဆာဖရန်းစစ်ဒရိတ်၊ ဆာမာတင်ဖရိုးဗစ်ရှား အစရှိသော ရေကြောင်းဗိုလ်များသည် ပင်လယ်ခရီးတွင် စွန့်စား သွားလာ၍ ရေသစ်မြေသစ် ရှာဖွေ ခြင်းများကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြ သည်။ ထိုကဲ့သို့ စွန့်စားသွားလာရာ၌ စီးပွားကုန်သွယ်ရေး လည်း ဆက်စပ်လျက်ရှိသဖြင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံမှကုန်သည်များ၊ သူကောင်းမျိုးများနှင့် ဘုရင်မကိုယ်တိုင် ငွေအရင်းအနှီးစိုက်၍ လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ပိုင်သင်္ဘောများဖြင့် လည်းကောင်း အား ပေးခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် စီးပွားရေးအကျိုး အမြတ်ရရှိမှုကို ရှေးရှု၍ များသောအားဖြင့် ပင်လယ်ပြင်၌ နိုင်ရာစားအကျင့်ကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။ ထို့သို့ပင်လယ်ပြင်တွင် စွန့်စားသွားလာခြင်းကြောင့် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ရေကြောင်းဘက်တွင် ထိပ်တန်းနိုင်ငံအဖြစ် သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်သာမက နယ်မြေသစ်များကိုလည်း ပိုင်ဆိုင် ရရှိခဲ့လေသည်။ ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၌လည်း တိုး တက်ချဲ့ထွင်နိုင်သဖြင့် စီးပွားရေးအခြေအနေကောင်းမွန်၍ လူနေမှု အဆင့်အတန်းလည်းတိုးမြင့်လာလေသည်။ ထိုကြောင့် အယ် လစ်ဇဗက်ဘုရင်မလက်ထက်တွင် ဗြိတိသျှအင်ပိုင်ယာ အုတ်မြစ်ကို ချခဲ့သည်ဟု ဆိုလေသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်စာပေ ထွန်းကား သောခေတ်လည်းဖြစ်သည်။ အက်ဒမန်ဆပင်ဆာ၊ ဖရန်စစ် ဗေ ကင်၊ ခရစ္စတိုဖာ မာလို၊ ဝီလျံ ရှိတ်စပီးယား၊ ဗင်ဂျွန်ဆင် အစရှိသော စာရေးဆရာအကျော်အမော်တို့ ပေါ်ထွက်ခဲ့သဖြင့် အင်္ဂလိပ်စာပေသမိုင်းတွင် အထူးထင်ရှားသောခေတ်ဖြစ်ပေသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ထီးနန်းတွင် ၄၅ နှစ်မျှ စိုးစံခဲ့သည်။ ထိုခေတ်သည် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ သမိုင်းတွင် အထူး ထင်ရှားသော ခေတ်တစ်ခေတ်ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် အယ် လစ်ဇဗက်ခေတ်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် အလယ်ခေတ်နိုင်ငံ အဖြစ်မှ ခေတ်သစ်နိုင်ငံအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းခဲ့လေသည်။ အထူး သဖြင့် စာပေအရာ၌ ထိုခေတ်ကို အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်ဟူ၍ ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ၁၆ဝ၃ ခုနှစ်မှစ၍ မကျန်းမမာဖြစ်ခဲ့ရာ ထိုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့၌ ကွယ်လွန်လေသည်။ ကွယ်လွန်ကာနီးအချိန် စကော့ တလန်ပြည့်ရှင် မေရီ၏သား ဂျိမ်းအား အင်္ဂလိပ်ထီးနန်းကို လွှဲအပ်ခဲ့လေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန် တို့သည် တစ်ပြည်ထောင်အဖြစ် ပူးပေါင်းမိခဲ့ကြလေသည်။ {{Lifetime|၁၅၃၃|၁၆၀၃|}} 4ysffs5pujyw3vk92ptl3dk2t1o4sln 10 29511 1054284 202681 2026-09-20T16:16:32Z Dr Lotus Black 31011 1054284 wikitext text/x-wiki <div style="float:left;border:solid #6ef7a7 1px;margin:1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width:40px;height:40px;background:#6ef7a7;text-align:center;font-size:11pt;" | '''[[:my:ဖင်လန်ဘာသာစကား|ဖလ]]''' | style="font-size:7pt;padding:4pt;line-height:1.25em;" | ဖင်လန်ဘာသာစကား တတ်မြောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်သူဖြစ်သည်။ |} </div><includeonly>[[Category:User fi|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude> <br style="clear:both" /> ==Usage== This template will automatically add your page to the following categories: *[[:Category:User fi]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား အသုံးပြုသူ တမ်းပလိတ်များ|Fi, User]] <noinclude> </noinclude> 8y2bvrcg80fmopm7q2clhp57fmw7mg3 10 30163 1054283 185479 2026-09-20T16:16:05Z Dr Lotus Black 31011 1054283 wikitext text/x-wiki <div style="float:left;border:solid #6ef7a7 1px;margin:1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width:40px;height:40px;background:#6ef7a7;text-align:center;font-size:11pt;" | '''[[:my:မလေးဘာသာစကား|မလ]]''' | style="font-size:7pt;padding:4pt;line-height:1.25em;" |[[မလေးဘာသာ]] အတော်အသင့် တတ်မြောက်သူ ဖြစ်သည်။ |} </div><includeonly>[[Category:User en|{{PAGENAME}}]]</includeonly><noinclude> <br style="clear:both" /> ==Usage== This template will automatically add your page to the following categories: *[[:Category:User ms]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကား အသုံးပြုသူ တမ်းပလိတ်များ|Ms, User]] </noinclude> 9awy3hi44db1hfdixlitmicmvbre4dj 0 51393 1054295 1036078 2026-09-20T16:31:16Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မန္တလေးမြို့]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:မန္တလေး]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1054295 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = မန္တလေးတောင် | other_name = | photo = Mandalay Taung.jpg | photo_size = 280 | photo_caption = မန္တလေးတောင်၏ ရှုခင်း | elevation_m = 230 | elevation_ref = | prominence_m = 150 | prominence_ref = | location = [[မန္တလေးမြို့]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]] | range = [[ရှမ်းရိုးမ]]အခြေဆင်း | coordinates = {{Coord|22|00|40|N|96|07|01|E|region:MM-04_type:mountain|display=inline,title}} | topo = | type = အနည်ကျကျောက်နှင့် စကျင်ကျောက်တောင် | age = | last_eruption = | first_ascent = | easiest_route = ခြေလျင် စောင်းတန်းလမ်း / ကားလမ်း }} '''မန္တလေးတောင်'''သည် [[မန္တလေးမြို့]]၏ မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ ၂၃၀ မီတာ (၇၅၅ ပေ) မြင့်သည်။ မန္တလေးတောင်ထိပ်သည် ပင်လယ်ပြင်မှအထက် ပေပေါင်း ၇၇၆ ပေ၊ တောင်ခြေမြေပြင်မှ ပေပေါင်း ၅၀၀ ကျော်မြင့်သည်။ <ref>မန္တလေးနေ့စဉ်သတင်းစာ၊ (၃.၁၂.၂၀၁၇) စာ-၈</ref> စေတီပုထိုးပေါင်း များစွာ တည်ထားသည်။ မန္တလေးတောင်သည် မန္တလေးမြို့ကို အပေါ်မှ စီးပိုးအုပ်မိုးထားသကဲ့သို့ ရှိပေရာ၊ မန္တလေးတောင်ပေါ်မှနေ၍ ကြည့်သော် နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံးနှင့်တစ်ကွ မန္တလေးမြို့၏ ရှုခင်းကို ကောင်းမွန်စွာ မြင်တွေ့ရပေသည်။ တောင်ထိပ်တွင် ဆုတောင်းပြည့် မြတ်စွာဘုရား တည်ရှိသည်။ တောင်ပေါ်သို့ လှေကား လေးစင်းမှ တက်ရောက်ဖူးမြော်နိုင်သည်။ လှေကားများသည် တောင်ဘက်၊ အရှေ့တောင်ဘက်၊ အနောက်ဘက် နှင့် မြောက်ဘက် တွင်ရှိသည်။ ကားလမ်းလည်း ဖောက်ထားသလို ကားရပ်ထားသောနေရာမှ ဘုရားပေါ်သို့ တက်ရောက်ရန် ဓာတ်လှေကား၊ စက်လှေကားများ တပ်ဆင်ထားသည်။ [[File:Boe-Boe-Gyi Nutnan.jpg|thumb|မန္တလေးတောင်ခြေရှိ ဘိုးဘိုးကြီးနတ်နန်း]] == နာမည်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ == ကကုသံဘုရားရှင် လက်ထက်က '''ခီဏာသဝပူရတောင်''' ဟုခေါ်သည်။ ကောဏာဂုံဘုရားရှင် လက်ထက်က '''ဝေလာမပူရတောင်''' ဟုခေါ်သည်။ ကဿပဘုရားရှင် လက်ထက်တော်က '''ပါဒဿပူရတောင်''' ဟုခေါ်သည်။ ဂေါတမဘုရားရှင်တော် လက်ထက်၌ '''မဏ္ဍလတောင်''' ဟုခေါ်ကြသည်။ မန္တလေးတောင်သမိုင်းတွင်လည်း ထိုတောင်ကို ဘီလူးမတောင်ဟု အဆိုရှိသည်။ <ref>နတ်မောက်ထွန်းရှိန် ရေး မန္တလေး ရတနာပုံ ဘုရားစုံ ၊ ဩဂုတ်လ၊ ၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ စာ-၁၁</ref> ဂေါတမ ဘုရားအလောင်းတော်သည် [[ပါရမီဆယ်ပါး|ပါရမီ]]မရင့်မီ အတိတ်ဘဝနုစဉ်အခါက ဆင်မင်းဘဝ၊ ခြင်္သေ့မင်းဘဝ၊ ဆတ်မင်းဘဝ၊ ဖွတ်မင်းဘဝ၊ ကြက်မင်းဘဝ၊ ငုံးမင်းဘဝ၊ မုဆိုးသားဘဝ အားဖြင့် ဤမန္တလေးတောင်အနားတစ်ဝိုက်တွင် ဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ညီတော် [[အာနန္ဒာ]]နှင့် ဤမန္တလေးတောင်ထိပ်သို့ ကြွရောက်တော် မမူလာရာ၌ ထိုအခါ စန္ဒမုခိ အမည်ရှိသော နတ်ဘီလူးမသည် ဘုရားရှင်ကို လွန်စွာ ကြည်ညိုခြင်း သဒ္ဓါတရားရှိလှသဖြင့် ဒါနဥပပါရမီထိုက်သော မိမိ၏ ရင်သားမြတ်ကို လှီးဖြတ်၍ လှူဒါန်းလေရာ ဘုရားရှင်က ပြုံးတော်မူ၏။ <ref>ဒက္ခိဏာရာမ-ဘုရားကြီး၊ ဆရာ စိုးမြတ်လင်း စုဆောင်းရေးသားသည့် မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းရှိ ရတနာပုံ-မန္တလေးမြို့ နှင့် မြို့ရွာဒေသအသီးသီးတို့၌ ထင်ရှားကျော်စောတော်မူသော တန်ခိုးကြီးဘုရားများသမိုင်း၊ စာ-၅</ref> မန္တလေးဟူသော အမည်သည် 'မဏ္ဍလ' ဟူသော ပုဒ်မှ 'မဏ္ဍလေး'၊ ထိုမှ 'မန္တလေး' ဖြစ်လာသည်ဟု ယူဆဖွယ်ရှိ၏။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ပျံပျူးသာယာသော နယ်မြေ' ဟု ယူဆသော်ရ၏။ အချို့က 'မန္ဓရေး' မှ ပြောင်းလာဟန်ရှိသည် ဟုဆိုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ကျက်သရေတို့ကို ဆောင်အရပ်' ဖြစ်၏။ အချို့ကလည်း ရှေး[[ပုဂံခေတ်]]က မင်းရှင်စော မင်းကလေး မှီခိုနေသွားသော တောင်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မင်းကလေးတောင်ဟု တွင်ရာမှ မန္တလေးတောင်ဟူ၍ ဖြစ်လာပြီးလျှင်၊ နောင်သော် ထိုတောင်၏ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မန္တလေးအရပ်တွင် မြို့တည်သဖြင့် မန္တလေးမြို့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဘုရားအလောင်း ငါးရံ့မင်းသည် ထိုမှ အန္တရာယ်ကင်းရာသို့ မှန်း၍ ကူးခတ်ပြေးခဲ့ရသောတောင်ကို ထိုစဉ်က မှန်းပြေးတောင်ဟု တွင်ခဲ့ပြီး ယခုအခါ မန္တလေးတောင်ဟု ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ == မန္တလေး ဘိုးဘိုးကြီး == မန္တလေးတောင်၊ အရှေ့ဘက်စောင်းတန်းတွင် ရှိသော [[မန္တလေး ဘိုးတော်|မန္တလေး ဘိုးဘိုးကြီး]]မှာ သာသနာ သက္ကရာဇ် ၁၅၅၈၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၄၀၆ ခုနှစ်၊ ခရစ်နှစ် ၁၀၄၅ တွင် နန်းတက်သော ပုဂံပြည့်ရှင် [[အနော်ရထာမင်း]]သည် တရုတ်ပြည်မှ ပြန်အလာ တောင်ပြုံးအရပ်၌ စေတီတော် တစ်ဆူကို တည်တော်မူရာ အုတ်နှစ်ချပ် လပ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ရွှေဖျဉ်းညီနောင်တို့ကို စစ်သူကြီး ကျန်စစ်သားမှ ကွပ်မျက်ရာ၌ တာဝန်မကင်းဟု ဆိုပြီး အထိန်းတော် '''ပရောဟိတ်ပုဏ္ဏားဆရာကြီး'''ကို ဤနေရာ၌ ကွပ်မျက်ခံရသည့်အတွက် နတ်ဖြစ်ရကြောင်း ပုဂံရာဇဝင်၌ ဖတ်ရသည့်အပြင် ဘာသာပြန် ဦးထွေးဟန်၊ သုတေသီ ဦးဘညွန့်တို့၏ '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာဓလေ့နတ်သမိုင်း''' စာ-၇၄ တွင် ဖော်ပြထားသည်။ အတွင်း (၃၇) မင်းတွင် အမှတ်စဉ် (၂၄) ၌ ၎င်း၊ တောင်ပြုံးမင်းကြီး၊ မင်းလေးတို့က အမှတ်စဉ် (၂၅)၊ (၂၆) တို့၌ ဖော်ပြထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ <ref>ဦးခန္တီ၏ ထေရုပ္ပတ္တိ နှင့် ရွှေမန်းတောင် သမိုင်းအကျဉ်း၊ စာရေးဆရာ ဦးအေးမောင် (အငြိမ်းစား ရဲတပ်ကြပ်ကြီး) ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်၊ စက်တင်ဘာလ၊ စတုတ္ထအကြိမ်၊ စာ-၄၈</ref> == တောင်တော်သခင်မ မရွှေဥ == မန္တလေးတောင် မြောက်ဘက်စောင်းတန်းတွင် ရှိသော တောင်တော်သခင်မ မရွှေဥမှာ တစ်နေ့သောအခါ မန္တလေးတောင်ထိပ်ရှိ ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ ထံသို့ ရုပ်ရည်ရူပကာယ ချောမောလှပသော အမျိုးသမီးတစ်ယောက် ရောက်ရှိလာပြီး ရွှေထည်ပစ္စည်းများနှင့် ငွေဒင်္ဂါး အမြောက်အမြားတို့ကို လှူဒါန်းသဖြင့် အမည်၊ နေရပ်၊ လိပ်စာတို့ကို မေးမြန်းသောအခါ '''တပည့်တော် မဥပါဘုရား'''ဟုသာ လျှောက်ထားပြီး မြောက်ဘက်သို့ ဆင်းသွားသဖြင့် ကျောင်းသားတစ်ယောက်ကို နောက်ယောင်ခံ အကြည့်ခိုင်းလိုက်ရာ ထိုနေရာအရောက်တွင် ပျောက်ကွယ်သွားကြောင်း ကျောင်းသား၏ ပြန်လည်လျှောက်ထားချက်အရ ယခု ဤနေရာ၌ '''မရွှေဥ၏ပုံ''' ကို ထားရှိခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပါးစပ်ရာဇဝင်အရ လေ့လာသိရသည်။ <ref>ဦးခန္တီ၏ ထေရုပ္ပတ္တိ နှင့် ရွှေမန်းတောင် သမိုင်းအကျဉ်း၊ စာရေးဆရာ ဦးအေးမောင် (အငြိမ်းစား ရဲတပ်ကြပ်ကြီး) ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်၊ စက်တင်ဘာလ၊ စတုတ္ထအကြိမ်၊ စာ-၄၈</ref> == တောင်ကိုးလုံး == မန္တလေးတောင်ကို တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံရစ်ပတ်ထားသည်ဟု ဆိုသည်။ တောင်ကိုးလုံးတွင် အချို့သော တောင်ငယ်များမှာ စေတီပုထိုးကျောင်းဆောင်များ တည်ရှိနေသောကြောင့် တောင်ကုန်းဟုပင် မထင်ရတော့ပေ။ အချို့သောတောင်များမှာ ယနေ့တိုင် လှပစွာ တည်ရှိနေသေးသည်။ မန္တလေးတောင် သမိုင်းအချို့တွင် "မဏ္ဍလေးတောင်" ဟု ခေါ်တွင်ကြောင်းနှင့် မန္တလေးတောင်သည် # ရွှေတောင်၊ # ငွေတောင်၊ # [[ပတ္တမြားတောင်]]၊ (ရွှေတောင်၊ ငွေတောင်၊ ပတ္တမြားတောင်သည် ရွှေတောင်ကြားကျောင်း ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ရှိသည်။) # ဆေးဒါန်းတောင်၊ (အနောက်စောင်းတန်း၊ မြနန္ဒာကန်တောင်ဘက်တွင် ရှိသည်။) # မြင်းသီလာတောင်၊ (မြောက်ဘက်စောင်းတန်း အရှေ့ဘက် ဖားအောက်တောရကျောင်းအနီးတွင် ရှိသည်။) # ဒုတ္ထာတောင်၊ # ရေလှည့်တောင်၊ (တောင်ကျရေ အဟုန်တို့ကို ထိန်းသိမ်းပေးရန် ဗြန့်ကြီး၏ အရှေ့ဘက်တွင် ရှိသည်။ မိုးကြီးချိန်တွင် ရေလှည့်ပုံကို တွေ့မြင်ရသည်။) # ကြေးနီတောင်၊ (ဓာတ်လှေကား၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ကားလမ်းဘေးတွင် ရှိသည်။) # ဘီလူးမတောင်ဟူ၍ အမည်တွင်သော တောင်ကိုးလုံး ဝန်းရံရစ်ပတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မန္တလေးတောင်သို့ လာရောက်ကြသူများ ကြည်လင်ရွှင်ပြရာ ဖြစ်သောကြောင့် မဏ္ဍလေးတောင် (မန္တလေးတောင်) ဟု ခေါ်တွင်ကြောင်း တောင်တော်သမိုင်းတွင် ရေးသားထားသည်။ == ရှုမျှော်ခင်း == [[File:Mandalay's View from the hill.jpg|right|thumb|250px|မန္တလေးတောင်ပေါ်မှ မန္တလေးမြို့ကို မြင်ရပုံ]] ဆုတောင်းပြည့်ဘုရားပေါ်မှ ရှုမျှော်ကြည့်လျှင် [[မန္တလေးမြို့]]တစ်မြို့လုံးကို ကောင်းမွန်စွာ မြင်ရသည်။ နန်းတော်ဟောင်း၊ ကျုံးနှင့် နန်းမြို့ရိုး၊ [[သုဓမ္မာဇရပ်များ|သုဓမ္မာဇရပ်တန်း]]၊ [[ကျောက်တော်ကြီးဘုရား(မန္တလေး)|ကျောက်တော်ကြီးဘုရား]]၊ [[ကုသိုလ်တော် ဘုရား(မန္တလေး)|ကုသိုလ်တော်ဘုရား]] ရှိ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်ကြီး ဖြစ်သော ကျောက်စာအချပ်ပေါင်း ၇၂၉ ချပ် နှင့် [[စန္ဒာမုနိစေတီ(မန္တလေး)|စန္ဒာမုနိဘုရား]]၊ [[ဧရာဝတီမြစ်]] နှင့် အနောက်ဘက်ကမ်းရှိ [[မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး]]၊ အရှေ့ဘက်ရှိ ရှမ်းရိုးမတောင်တန်းကြီးတို့ကို လှမ်းမြင်ရသည်။ ညနေ နေဝင်ချိန်တွင် လာရောက်ကြည့်ရှုသူ အလွန်များပြားသည်။ == မြွေကြီးနှစ်ကောင် == [[File:Two snakes at Mandalay Hill.jpg|right|thumb|250px|မြွေကြီးနှစ်ကောင်၏ ရုပ်တု]] “ စခန်းမဝေးပေါင်၊ ရွှေမန္တလေးတောင် မြွေကြီးနှစ်ကောင်၊ သွားလို့ကြည့်ရအောင် “ မြွေကြီး နှစ်ကောင်နှင့် ပတ်သက်၍ မရေမရာ အမျိုးမျိုးပြောကြ ရေးသားကြသည်မှာ ဤမြွေကြီးနှစ်ကောင်သည် ရှေးအခါက ဆန်တပြည် ငွေတစ်မတ်ဖြင့် အရပ်လည်၍ ပြသော မြောက်ပြင် ထားဝယ်ရပ်က အလမ္ပာယ် ဆရာတစ်ယောက်က သူခိုင်းစားလာသော စာချုပ်နှစ်စေ့သဖြင့် လာရောက်လွှတ်ထားသည့် မြွေကြီးနှစ်ကောင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဗျာဒိတ်ပေး ဘုရားကြီးထုလုပ်ရန် ယူလာသော ကျွန်းသစ်တုံးကြီး၏ သစ်ခေါင်းသစ်ခွံတို့ အကြားတွင် ကပ်၍ပါလာသော မြွေကြီးနှစ်ကောင် ဟူ၍လည်းကောင်း ယနေ့တိုင်အောင် ထင်မြင်ချက်အမျိုးမျိုးတို့ကို ပြောဆိုနေကြကြောင်း လေ့လာတွေ့ရှိရသည်။ စာဖြင့် တွေ့ရှိရသည်မှာလည်း ဤမြွေကြီးနှစ်ကောင်သည် မန္တလေးတောင်ကို ပြုပြင်ရန် တောများရှင်းစဉ်က တွေ့ရှိရသော မြွေကြီးနှစ်ကောင်ဟု ဆရာတော် ဦးပဏ္ဍိစ္စ၏ [[ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ]]၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၊ စာ-၄၇ တွင် တွေ့ရှိရသည်။ ဖြစ်ရပ်အမှန်မှာ ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီသည် ဗျာဒိတ်ပေးဘုရားကြီး၏ အနောက်ဘက်၌ ထန်းရွက်မိုးသော တဲကျောင်းဖြင့် သီတင်းသုံးလျက် အလှူခံစဉ်အချိန်က တရားအားထုတ်နေသော ညဉ့်အချိန်၌ ကျောင်းအောက်သို့ ရောက်ရှိလာသော မြွေကြီးနှစ်ကောင်ဖြစ်သည်။ မည်သူ့ကိုမျှ ရန်မမူကြပါ။ ရသေ့ကြီးကလည်း ထိုက်သင့်သော အစာရေစာတို့ကို ကျွေးမွေးပြုစု စောင့်ရှောက်ထားသည်။ မန္တလေးမြို့နှင့်တကွ မြန်မာပြည်အနှံ့အပြားမှ ဘုရားဖူးများသည် မန္တလေးတောင်သို့ လာရောက်၍ အထူးစည်ကားလျက် အလှူငွေများလည်း တိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ သာသနိက အဆောက်အဦများမှာ လျင်မြန်ကာ ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုအခါ ရသေ့ကြီးက ဤမြွေနှစ်ကောင်သည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းအားဖြင့် '''မန္တလေးတောင်၏ ဘုရားဒါယကာ၊ ဘုရားဒါယိကာမများ ဖြစ်ကြသည်''' ဟု ထာဝရမှတ်တမ်းတင် ဂုဏ်ပြုလိုသည့်အတွက် တောင်ပြင်ကျွန်းလုံးဥသျှောင်ရပ်ကွက်၊ အမှတ် ၅၀၀ မှ '''ဒေါင်းတံဆိပ် သံစိမ်းအလုပ်ရုံ''' ပိုင်ရှင် ရှေးခေတ်သံရည်ကျို နာမည်ကျော် ဖိုထောင်ဆရာကြီး ဦးဝင်းအား တောင်ပေါ်သို့ အရောက်ခေါ်ယူပြီး၊ ကျောင်းအောက်ရှိ မြွေကြီးနှစ်ကောင်တို့ကို ပြသလျက် မြွေနှစ်ကောင်ပုံကို သံရည်ကျို ပုံစံသွန်းလောင်း ပြုလုပ်ပေးရန် တာဝန်ပေးလိုက်ပါသည်။ ပါးပြင်းထောင်နေသည့် ပုံမှာ ရန်မူနေပုံ မဟုတ်ပါ။ မြွေတို့၏ သဘာဝအလှကို ပေါ်လွင်စေရန် ရသေ့ကြီး၏ အကြံပြုစီစဉ်ပေးမှုဖြင့် ဖိုထောင်ဆရာကြီး ဦးဝင်းက ၎င်း၏ နာမည်ကြီး တပည့်များဖြစ်ကြသော (၁) ဦးမောင်ကြီး၊ (၂) ဦးလှဘော်၊ (၃) ဦးအောင်တင်တို့ဖြင့် ဝိုင်းဝန်း၍ သံရည်ကျို ပုံစံကို အနုပညာစွမ်းဖြင့် လက်စွမ်းပြ ပုံဖော်ထားသည့် အတွက် ယနေ့ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသည်များနှင့် တကွ ဘုရားဖူးလာသူများ၏ မျက်စိအောက်တွင် ရှုကြည့်၍ မဝနိုင်လောက်အောင် ဖြစ်နေပေသည်။ လာရောက် ဖူးမြော်ကြသူများက မြွေကြီးနှစ်ကောင်၏ ပါးစပ်အတွင်းသို့ ငွေများထည့်သွင်းကာ လှူဒါန်းကြသည်။ == ဒုတိယကမ္ဘာစစ် == ၁၉၄၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အတွင်း အင်္ဂလိပ်တို့က ဂျပန်တို့ဝင်ရောက်လာသည်ကို မန္တလေးတောင်တွင် ခြေကုတ်ယူ၍ တိုက်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မန္တလေး]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ လည်ပတ်စရာနေရာများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တောင်များ]] skvb1aj67r98jxvpt7e2kf1oavf0bip 0 55631 1054293 676705 2026-09-20T16:29:15Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:မန္တလေးမြို့]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်၊ [[Category:မန္တလေး]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1054293 wikitext text/x-wiki ==ကိုးလုံးဒကာဘုရား== [[မန္တလေးမြို့]]ရှိ ထင်ရှားသော စေတီတော် တစ်ဆူဖြစ်သည်။ ချမ်းအေးသာစံမြို့နယ်၊ ပြည်ကြီးပျော်ဘွယ်အနောက် အကွက်(၂၆၃)၊ ဒေးဝန်းအနောက် ရပ်ကွက်၊ ကိုးလုံးဒကာအရပ်တွင် တည်ရှိသည်။ ဘွဲ့တော်မှာ နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ကူး ဖောင်တော်ဦးဘုရား ဖြစ်သည်။ <ref>နေထွတ်၏ မန္တလေးအဘိဓာန်</ref> ၈၉-လမ်းဘေးတွင် ဉာဏ်တော်ပေ ၅၀ ကျော်၍ ရှေးကျသော ဘုရားဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် ပြည်လုံးအေး စေတီတည်ရှိသည်။ ကိုးလုံးဒကာဘုရားမှာ ကျောက်စာ မတွေ့ရသော်လည်း မန္တလေးမြို့ မတည်မီက ရှိနှင့်သော ဘုရားဟု မှတ်သားရသည်။ ကိုးလုံးဒကာဘုရား ဘွဲ့တော်မှာ ခိုလှုံရာဘုရားဟုလည်း မှတ်သားပြောဆိုကြသလို နိဗ္ဗာန်ဆိပ်ကူး ဖောင်တော်ကူးဘုရား ဟုလည်း မှတ်သားကြသည်။ ဘုရားမုခ် လေးမုခ် အဝင်၌ အချိုးကျလှသော ပန်းတော့လက်ရာ ခြင်္သေ့ရုပ်တုကြီးများ တွေ့ရသည်။ ရပ်ကွက်အခေါ်အဝေါ်မှာလည်း ကိုးလုံးဒကာအရပ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ <ref> နတ်မောက်ထွန်းရှိန် - မန္တလေး ရတနာပုံ ဘုရားစုံ၊ ၂၀၁၇၊ ဩဂုတ်လ၊ စာ-၃၆၀</ref> ==ကိုးကား== <references/> {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ စေတီပုထိုးများ}} {{Myanmar-struct-stub}} [[ကဏ္ဍ:မန္တလေး]] [[Category:မန္တလေးမြို့ရှိ စေတီပုထိုးများ]] [[Category:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်းရှိ စေတီပုထိုးများ]] b3xk68e23aa4v4nv03gfbpj77spltny 0 61417 1054280 1047562 2026-09-20T15:52:46Z Dr Lotus Black 31011 1054280 wikitext text/x-wiki [[file:Infinity symbol (fixed width).svg|frameless|right]] '''အနန္တ''' (သင်္ကေတ:∞) သည် သင်္ချာဆိုင်ရာကိန်းဖြစ်ပြီး မည်သည့်နံပါတ်နှင့်မျှ ဆက်စပ်ခြင်းမရှိပေ။ ယင်းအား [[သင်္ချာ]]နှင့် [[ရူပဗေဒ]]နယ်ပယ်တွင် အသုံးချသည်။ သို့သော် [[ကိန်းစစ်]]နှင့် [[သဘာဝကိန်း]]များ မဟုတ်ပေ။ ၁၉ နှင့် ၂၀ ရာစုတွင် ဂျော့ ကန်တာဆိုသောလူသည် အနန္တကိန်းနှင့် သက်ဆိုင်သောစိတ်ကူးများအား မွမ်းမံခဲ့သည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အနန္တ ]] [[Category:သင်္ချာဆိုင်ရာ အယူအဆများ]] [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာဒဿနိကဗေဒ]] {{သင်္ချာ-stub}} 1dci3zfo7ekb8uxp69i2td8vb7f2ctg 0 63154 1054363 639087 2026-09-20T23:40:13Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054363 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ခင်ခင်ဝင်း |image =Khin Khin Win First Lady.jpg |caption = |office = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ First Lady]] |term_start = ၃၀ မတ် ၂၀၁၁ |term_end = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆ |predecessor = [[ဒေါ်ကြိုင်ကြိုင်]] |successor = [[စုစုလွင်၊ ဒေါ်|စုစုလွင်]] |president = [[သိန်းစိန်]] |party = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |spouse = [[သိန်းစိန်]] |children = ၃ |alma_mater = |religion = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} '''ခင်ခင်ဝင်း''' သည် မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတဟောင်း [[သိန်းစိန်|ဦးသိန်းစိန်]]၏ ဇနီးဖြစ်သည်။ ကလေးသုံးယောက်ရှိပြီး သမီးဖြစ်သူ ယဉ်သူဇာသိန်းသည် ဗိုလ်ကြီး ဟန်ဝင်းအောင်နှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အိမ်ထောင်ပြုခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=15067|title=Burmese PM's Daughter Camera Shy on Her Wedding Day|last=Min Lwin|date=5 February 2009|work=The Irrawaddy|accessdate=15 March 2016}}</ref> ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဟယ်လာရီ ကလင်တန်နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။<ref name=state>{{cite news |first= |last= |title=Secretary Clinton Meets With Burmese First Lady Daw Khin Khin Win |url=https://blogs.state.gov/photos/2013/06/18/secretary-clinton-meets-burmese-first-lady-daw-khin-khin-win |work=DipNote |date=2011-12-01 |accessdate=2016-03-13 |archive-date=19 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319050635/https://blogs.state.gov/photos/2013/06/18/secretary-clinton-meets-burmese-first-lady-daw-khin-khin-win |url-status=dead }}</ref> ၂၀၁၂ ဇန်နဝါရီ ၃၀ တွင် စင်ကာပူ ရုက္ခဗေဒဥယျာဉ်မှ မျိုးစပ်သစ်ခွပင်အား ''ဒန်ဒရိုဘီယံ ဒေါ်ခင်ခင်ဝင်း''ဟု ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် မှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။<ref name=mtimes>{{cite news|first=|last=|title=Myanmar seeks Singapore’s help on economy |url=http://www.mmtimes.com/index.php/business/1160-myanmar-seeks-singapore-s-help-on-economy.html |work=Myanmar Times (AFP) |date=2012-02-07 |accessdate=2016-03-13}}</ref><ref name=th>{{cite news |first= |last= |title=Daw Khin Khin Win, wife of Myanmar's President Thein Sein, looks at an orchid hybrid, the Dendrobium U Thein Sein - Daw Khin Khin Win, named after her during a ceremony at the Singapore Botanical |url=http://townhall.com/photos/2012/01/30/daw_khin_khin_win,_wife_of_myanmars_president_thein_sein,_looks_at_an_orchid_hybrid,_the_dendrobium_u_thein_sein_-_daw_khin_khin_win,_named_after_her_during_a_ceremony_at_the_singapore_botanical |work=Townhall.com (Reuters) |date=2012-01-30 |accessdate=2016-03-13 |archivedate=18 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160318055741/http://townhall.com/photos/2012/01/30/daw_khin_khin_win,_wife_of_myanmars_president_thein_sein,_looks_at_an_orchid_hybrid,_the_dendrobium_u_thein_sein_-_daw_khin_khin_win,_named_after_her_during_a_ceremony_at_the_singapore_botanical }}</ref><ref name=inq>{{cite news|first=Pam|last=Lim|title=Singapore says it with flowers |url=http://newsinfo.inquirer.net/144281/singapore-says-it-with-flowers |work=Philippine Daily Inquirer |date=2012-02-12 |accessdate=2016-03-13}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} [[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]] {{Myanmar-bio-stub}} 80pvc5nc4o5ocsqb5e99laowtrjj2sd 0 66765 1054355 954220 2026-09-20T20:08:59Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054355 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin |name=R Scuti }} {{Starbox image | image= {{Location mark |image=Scutum constellation map.svg|alt=|float=center|width=280 |label=|position=right |mark=Red circle.svg|mark_width=12|mark_link=R Sct |x=426|y=254 }} |caption=R Scuti ၏ တည်နေရာ (စက်ဝိုင်း) }} {{Starbox observe |epoch=J2000 |ra={{RA|18|47|28.95}}<ref name=hipparcos/> |dec={{DEC|-05|42|18.5}}<ref name=hipparcos/> |appmag_v=၄.၂—၈.၆<ref name=GCVS-R-Sct/> |constell=[[စကူးတန် (ကြယ်စုတန်း)|စကူးတန်]] }} {{Starbox character |class=G0Iae-K2p(M3)Ibe<ref name=shenton>{{cite journal|bibcode=1994A&A...287..866S|title=Multiwavelength observations of RV Tauri stars III. R Scuti|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-07-20_287_3/page/866|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=287|pages=866|display-authors=4|author1=Shenton|first1=M.|last2=Monier|first2=R.|last3=Evans|first3=A.|last4=Carter|first4=B.|last5=Lloyd Evans|first5=T.|last6=Marang|first6=F.|last7=Parker|first7=Q. A.|last8=Rawlings|first8=J. M. C.|last9=Scott|first9=A. D.|last10=Van Wyk|first10=F.|date=1994}}</ref> |b-v=၁.၄၇<ref name=ducati>{{cite journal|bibcode=2002yCat.2237....0D|title=VizieR Online Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system|journal=CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues|volume=2237|pages=0|author1=Ducati|first1=J. R.|date=2002}}</ref> |u-b=၁.၅၃<ref name=ducati/> |variable=[[RV Tauri variable|RV Tau]]<ref name=GCVS-R-Sct/> }} {{Starbox astrometry |radial_v=၄၃.၈၀<ref name=radial>{{Cite journal| doi = 10.1134/S1063773706110065| bibcode=2006AstL...32..759G| title = Pulkovo Compilation of Radial Velocities for 35 495 Hipparcos stars in a common system| journal = Astronomy Letters| volume = 32| issue = 11| pages = 759–771| date = November 2006| last1 = Gontcharov | first1 = G. A.}}</ref> |prop_mo_ra=-၄၄.၇၃<ref name=hipparcos/> |prop_mo_dec=-၃၂.၇၈<ref name=hipparcos/> |parallax=၀.၉၅ |p_error=၀.၄၃ |parallax_footnote=<ref name=hipparcos>{{Cite journal | last1 = Van Leeuwen | first1 = F. | title = Validation of the new Hipparcos reduction | doi = 10.1051/0004-6361:20078357 | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 474 | issue = 2 | pages = 653–664 | year = 2007 | pmid = | pmc = |arxiv = 0708.1752 |bibcode = 2007A&A...474..653V }}</ref> |dist_pc=750<ref name=Ruyter2005/> |absmag_v=~ &minus;2 - &minus;3<ref name=kipper>{{cite journal|bibcode=2013BaltA..22...77K|title=Peculiarities and Variations in the Optical Spectrum of the RV Tauri-type Star R Sct|journal=Baltic Astronomy|volume=22|pages=77|author1=Kipper|first1=Tõnu|last2=Klochkova|first2=Valentina G.|date=2013}}</ref> }} {{Starbox detail |mass=၀.၅၅-၀.၆၈<ref name=matsuura>{{cite journal|bibcode=2002A&A...387.1022M|title=The extended atmosphere and evolution of the RV Tau star, R Scuti|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=387|issue=3|pages=1022|author1=Matsuura|first1=M.|last2=Yamamura|first2=I.|last3=Zijlstra|first3=A. A.|last4=Bedding|first4=T. R.|date=2002|doi=10.1051/0004-6361:20020391|arxiv = astro-ph/0203234 }}</ref> |radius=၇၀<ref name=lebre>{{cite journal|bibcode=1991A&A...246..490L|title=The bright RV Tauri star R Scuti during an exceptional irregular light phase|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1991-06_246_2/page/490|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=246|pages=490|author1=Lebre|first1=A.|last2=Gillet|first2=D.|date=1991}}</ref><ref name=gillet>{{cite journal|bibcode=1992A&A...259..215G|title=On the origin of the alternating deep and shallow light minima in RV Tauri stars - R Scuti and AC Herculis|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1992-06_259_1/page/215|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=259|pages=215|author1=Gillet|first1=D.|date=1992}}</ref> |luminosity=၉,၄၀၀ ± ရ,၁၀၀<ref name=Ruyter2005/> |temperature=၄,၅၀၀<ref name=Ruyter2005/> |metal_fe=-၀.၄<ref name=Ruyter2005/> |rotation= |gravity=၀.၀<ref name=Ruyter2005/> |age= }} {{Starbox catalog |names=[[Henry Draper Catalogue|HD]]&nbsp;173819, [[Hipparcos|HIP]]&nbsp;92202, [[2MASS]]&nbsp;J18472894-0542185, [[Smithsonian Astrophysical Observatory Star Catalog|SAO]]&nbsp;142620, [[Bonner Durchmusterung|BD]]&minus;05°4760, [[AAVSO]]&nbsp;1842-05 }} {{Starbox reference |Simbad=R+Sct }} {{Starbox end}} '''R Scuti''' (''R Sct'') သည် [[ကြယ်စုတန်း]] [[စကူးတန် (ကြယ်စုတန်း)|စကူးတန်]] ထဲမှ ကြယ်တစ်စင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အဝါရောင် ဆူပါဂျိင်းယင့်ဖြစ်ပြီး ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် Edward Pigott ဆိုသူမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းအချိန်က မတည်မြဲသောကြယ်များ တည်ရှိသည်ကို သိရခြင်းမှာ နည်းပါးနေသေးသည်။ <ref name=pigott>{{cite journal| bibcode=1797RSPT...87..133P|jstor=106921|title=On the Periodical Changes of Brightness of Two Fixed Stars. By Edward Pigott, Esq. Communicated by Sir Henry C. Englefield, Bart. F. R. S|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=87|pages=133|author1=Pigott|first1=Edward|last2=Englefield|first2=Henry C.|year=1797|doi=10.1098/rstl.1797.0007}}</ref> ==လေ့လာမှု== R Sct သည် RV Tau-type ကြယ်များထဲတွင် အတောက်ပဆုံးဖြစ်ပြီး<ref name=GCVS-RV/> American Association of Variable Star Observers (AAVSO) အဖွဲ့မှ ယင်းကြယ်အား လေ့လာမှုပေါင်း အကြိမ် ၁၁၀၀၀၀ ထိလုပ်ခဲ့သည်။<ref name=AAVSO-R-Sct/> သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်လောက်အောင် တောက်ပသောကြောင့် အမှိန်ဆုံးကိုပင် ကောင်းမွန်သော မှန်ဘီလူးတစ်လက်ဖြင့် ရှာဖွေနိုင်သည်။<ref name=AAVSO-R-Sct/> ==ဂုဏ်သတ္တိများ== R Scuti ၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု မှတ်တမ်းသည် မရေရာပေ။ တွက်ချက်ထားသော ထုထည်မှာလည်း များစွာကွာဟနေသည်။ ယင်းကဲ့သို့သော ကြယ်များ၏ ထုထည်သည် [[နေ]]၏ထုထည်အနား သို့မဟုတ် အောက်သို့ရှိနေတတ်ပြီး ဒွိကြယ်စနစ်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု အတည်ပြုထားသည်။<ref name=harris>{{cite journal|bibcode=1989AJ.....98..981H|title=The Binary Type II Cepheids IX CAS and TX Del|journal=Astronomical Journal |volume=98|pages=981|author1=Harris|first1=Hugh C.|last2=Welch|first2=Douglas L.|date=1989|doi=10.1086/115190}}</ref> ယခင် တွက်ချက်မှုများအရမူ ဆူပါဂျိုင်းယင့် တောက်ပမှုများသည် ထုထည်ပိုကြီးဖွယ်ရာရှိသည်ဟု ဆိုသည်။<ref name=burnham>{{cite book|isbn=0486318036|title=Burnham's celestial handbook : an observer's guide to the Universe beyond the solar system |url=https://archive.org/details/burnhamscelestia02robe|author=Robert Burnham |location=New York |publisher=Dover Publications |date=1978}}</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist|2|refs= <ref name=GCVS-R-Sct>{{cite web |title=GCVS Query=R Sct |publisher=General Catalogue of Variable Stars @ Sternberg Astronomical Institute, Moscow, Russia |url=http://www.sai.msu.su/gcvs/cgi-bin/search.cgi?search=R+Sct |accessdate=2010-11-24}}</ref> <ref name=Ruyter2005>{{cite journal |display-authors=4 |last=Ruyter |first=S |author2=Winckel |author3=Dominik |author4=Waters |author5= Dejonghe |title=Strong dust processing in circumstellar discs around 6 RV Tauri stars. Are dusty RV Tauri stars all binaries? |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=435 |issue=1 |pages=161–166 |date=2005 |doi=10.1051/0004-6361:20041989 |bibcode=2005A&A...435..161D |arxiv=astro-ph/0503290v1 }}</ref> <ref name=AAVSO-R-Sct>{{cite web |title=R Scuti : A Favorite Among Its Class |publisher=American Association of Variable Star Observers |url=http://www.aavso.org/vsots_rsct |accessdate=2010-11-24}}</ref> <ref name=GCVS-RV>{{cite web |title=GCVS Type=RV |publisher=General Catalogue of Variable Stars @ Sternberg Astronomical Institute, Moscow, Russia |url=http://www.sai.msu.su/groups/cluster/gcvs/cgi-bin/typ.cgi?type=RV |accessdate=2010-11-24}}</ref> }} ==ပြင်ပလင့်== <!--* {{WikiSky}}--> * AAVSO: [https://www.aavso.org/apps/webobs/results/?star=r+scuti&num_results=25&obs_types=all Quick Look View of AAVSO Observations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716123527/https://www.aavso.org/apps/webobs/results/?star=r+scuti&num_results=25&obs_types=all |date=16 July 2019 }} (get recent magnitude estimates for R Sct) [[ကဏ္ဍ:ကြယ်များ]] [[Category:စကူးတန် (ကြယ်စုတန်း)]] aggvwilun0rpze0lgtnswqlsnt3xj2n 0 68015 1054294 1044683 2026-09-20T16:30:43Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား */ 1054294 wikitext text/x-wiki {{infobox shopping mall |name = ​ဈေးချို​တော် |native_name = |image = Around Mandalay 08.jpg |caption = |location = ၈၄လမ်းနှင့် ၂၆ဘီလမ်း​ထောင့် |coordinates = {{coord|21.9826|96.0771|format=dms|type:landmark_region:MM|display=inline,title}} |opening_date = ၁၈၆၀ |manager = |developer = |architects = |building_costs = |number_of_stores = |number_of_anchors = |floor_area = |floors = ၄ |parking = |website = }} '''ဈေးချိုတော်'''သည် [[မန္တလေးမြို့]]တွင် တည်ရှိပြီး သက်တမ်းအရင့်ဆုံးနှင့် အကြီးမားဆုံး ဈေးကြီးဖြစ်သည်။<ref>မန္တလေးမဂ္ဂဇင်း၊ ၁၉၉၀-ပြည့်နှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ</ref> ဈေးချိုတော်သည် မန္တလေး၏ အသည်းနှလုံး၊ စီးပွားရေး၏ အတက်အကျ ပြဒါးတိုင်နှင့် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြဒါးတိုင်လည်း ဖြစ်သည်။ == သမိုင်းကြောင်း == === မူလ ဈေးကြိုတော်နှင့် သမိုင်းနောက်ခံ === ဈေးချိုတော်၏ မူလအစသည် [[အင်းဝမြို့|အင်းဝ]]နှင့် [[အမရပူရမြို့|အမရပူရ]] ခေတ်များကတည်းက ပါဝင်ခဲ့သော "ဈေးကြို" အရပ်ဖြစ်သည်။ သက္ကရာဇ် ၁၇၈၃ ခုနှစ်က မြို့တော်ကို အင်းဝမှ အမရပူရသို့ ပြောင်းစဉ်ကတည်းက အင်းဝ၏ ရပ်ကွက် ၁၆ ကွက်တွင် ပါဝင်သော ဈေးကြိုအရပ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ အမရပူရ၏ မူလ ၄၈ ရပ်ကွက်တွင်လည်း ဈေးကြိုအရပ် (အမရပူရ လမ်းငါးခွ၏ အနောက်ဘက်) ရှိခဲ့သည်။ ၁၈၅၆ ခုနှစ် (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၁၈) တွင် [[မင်းတုန်းမင်း]]က [[မန္တလေးရတနာပုံ မြို့သစ်]] တည်ထောင်ရန် အမိန့်တော်ချမှတ်စဉ်ကတည်းက ဈေးချိုတော်ကို ပန္နက်ပုံစံတွင် စနစ်တကျ ထည့်သွင်း နေရာချခဲ့သည်။ မန္တလေးမြို့ မတည်မီအချိန်က ရေးဆွဲခဲ့သည့် (၄၃"x၇၈") အရွယ် "ဈေးကြိုတော်ပုံဘုရား" ပုရပိုက်ကို ပညာရှင်များ လေ့လာခဲ့ဖူးသည်။ ဧရာဝတီမြစ်လမ်း အပါအဝင် ရှမ်းပြည်နယ်မှ နွားဝန်တင်လမ်း၊ လှည်းလမ်းများမှတစ်ဆင့် ရောက်ရှိလာသော ကုန်စည်များသည် ဤအရပ်သို့ စုဝေးရောက်ရှိလာကြပြီး ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားရန် စောင့်ကြိုနားခိုကြရာမှ "ဈေးကြို" ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် "ဈေးချိုတော်" ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မူလမန္တလေး ဈေးကြိုတော်၏ နေရာသည် ယခု ငါးပိတန်းလက်ကြား (ဈေးချိုတော်တိုက်တန်းကြီး၏ အရှေ့ဘက်၊ ၂၆ ဘီလမ်း/အာဇာနည်လမ်း နှင့် ၂၇ လမ်း/ဘာဘူတန်း ကြား၊ ၈၃ လမ်းနှင့် ၈၄ လမ်းကြား) ဖြစ်သည်။ အလယ်ဗဟို၌ ဈေးရုံများနှင့် ပန်းဥယျာဉ်များ ရှိခဲ့သည်။ သင်္ကန်းတန်း၊ ပဲပုတ္တန်းနှင့် ဈေးကြိုကို ကူးသောတံတားမှာ "သံတံတား" ဖြစ်ပြီး ငါးသည်၊ ဝက်သားသည်များ ရှိခဲ့သည်။ အထက်မြန်မာနိုင်ငံကို [[အင်္ဂလိပ်]]တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကုလားဝန်မင်း "မူလာအီစမန်" အား အခွန်ကောက်အဖြစ် ခန့်ထားခဲ့၍ "ကုလားဝန်မင်းဈေး" သို့မဟုတ် "မူလာအီစမန်ဈေး" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ === မီးဘေးများနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း === ရတနာပုံခေတ် မူလဈေးကြိုတော်မှာ သစ်၊ ဝါးတို့ဖြင့်သာ တည်ဆောက်ထားသဖြင့် မီးဘေးအကြိမ်ကြိမ် သင့်ခဲ့သည်။ * '''၁၈၇၆ ခုနှစ်:''' (သက္ကရာဇ် ၁၂၃၆ ခုနှစ် ကဆုန်ပြည့်ကျော် ၃ ရက် မီးလောင်ပြီးနောက်) ၁၂၃၈ ခုနှစ် ပြာသိုလဆန်း ၁၄ ရက် (၁၈၇၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၈ ရက်) ညတွင် ဈေးချိုတော်သစ် တည်ဆောက်ရန် အုတ် ၁၄ ဖိုဖုတ်ရန် အမိန့်တော်ခံ၍ ရွှေတိုက်အတွင်းဝန် တောင်ခွင်မြို့စား၊ ရွှေပြည်ဝန် ဝက်မစွပ်မြို့စားတို့ထံ စာချုပ်ချုပ်ဆို ကုန်ကျငွေတောင်းခံကာ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ * '''၁၈၉၇ ခုနှစ်:''' သက္ကရာဇ် ၁၂၅၈ ခုနှစ် နှောင်းတန်ခူးလဆန်း ၅ ရက် (၁၈၉၇ ခုနှစ် ဧပြီ ၆ ရက်) တွင် မီးထပ်မံလောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ * '''၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်:''' ဧပြီလ ၃ ရက်နေ့တွင် မီးဘေးသင့်ခဲ့သည်။ * '''၁၉၀၂ ခုနှစ်:''' ဧပြီလ ၁၂ ရက် (သက္ကရာဇ် ၁၂၆၃ ခုနှစ် တန်ခူးလဆန်း ၅ ရက်) တွင် သစ်သားဈေးချိုတော်ကြီး မီးအကြီးအကျယ် လောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ === ကိုလိုနီခေတ် ၁၂ ရုံ ဈေးချိုတော်ကြီး === ၁၉၀၂ ခုနှစ် မီးလောင်ပြီးနောက် မန္တလေးမြူနီစီပယ်မှ ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် အုတ်ကာ သွတ်မိုးဖြင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ မြူနီစီပယ် ပထမဆုံး အတွင်းရေးမှူး၊ မင်းမျိုးမင်းနွယ်လည်းဖြစ်သူ [[အီတလီနိုင်ငံ|အီတလီ]]လူမျိုး ဗိသုကာ ကောင့်ကာဒါရီ (Count Caldaryi) က [[အီတလီ]]ပြည် [[မီလန်မြို့]]ရှိ ဈေးပုံစံကို အခြေခံ၍ ပုံစံထုတ် တာဝန်ယူ ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၀၃ ခုနှစ် (ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၂၆၅ ခုနှစ်) တွင် "အုတ်၊ ကာ၊ သွပ်၊ မိုး" ဟူသော နေ့နာမ်အတိုင်း ၁၂ ရုံပါဝင်သော ဈေးချိုတော်ကြီးကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ တည်ဆောက်နေစဉ် ဆိုင်များ တည်ခင်းရန် အငှားချထားမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် အမျိုးအစားအလိုက် ရုံအလိုက် ခွဲခြားရောင်းချရန် မြန်မာ၊ အင်္ဂလိပ် နှစ်ဘာသာဖြင့် ကြော်ငြာစာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ==== ကြော်ငြာစာ အပြည့်အစုံ ==== <blockquote> "မြူနီစီပယ် ကော်မတီက ဈေးချိုတော် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးသည့် အခါတွင် ဆိုင်များတည်ခင်းရန် အတွက် အငှားချထားလိမ့်မည့်ပြင် အဆောက်အအုံ တစ်စုံတစ်ခုတွင် ဖြစ်စေ၊ ဆောက်အအုံ တစ်စုံတစ်ခု၏ အတွင်းတွင် ဖြစ်စေ (သို့မဟုတ်) ဈေးနယ်နိမိတ်အတွင်း နေရာတစ်စုံတစ်ခုတွင် ဖြစ်စေ၊ ရောင်းချရန် ကုန်ပစ္စည်းများကို အချိန်ကာလအားလျော်စွာ အမျိုးအစားခွဲခြား သတ်မှတ်လိမ့်မည်။ ကော်မတီက စာဖြင့်ရေးသားပေးသည့် အခွင့်အမိန့် မရရှိဘဲ (သို့မဟုတ်) ထိုသို့သော အခွင့်အမိန့်ပေးရန် အာဏာလွှဲထားသည့် ကော်မတီ၏ အရာရှိ တစ်စုံတစ်ဦးက စာဖြင့်ရေးသားပေးသည့် အခွင့်အမိန့် မရရှိဘဲ ထိုသို့သတ်မှတ်ထားသည့် ကုန်ပစ္စည်းများမှအပ အခြားကုန်ပစ္စည်းများကို ထိုသို့သော အဆောက်အအုံတွင် ဖြစ်စေ၊ အဆောက်အအုံ၏ အပိုင်းတွင်ဖြစ်စေ (သို့မဟုတ်) နေရာတွင်ဖြစ်စေ ရောင်းချခြင်း (သို့မဟုတ်) ရောင်းချရန် တည်ခင်းထားခြင်း မပြုရ။" <br/><br/> "The Municipal Committee will, on the Zegyo Bazaar being completed, let tenants into occupation, and will from time to time classify the class of goods to be sold in any building or part of any building or any place within the Bazaar Limit, and no other then such class of goods, shall be sold or exposed for sale in such building or part of the building or place, except with the written permission of the Committee, or of any officer of the Committee to whom power to give such premission is delegated." </blockquote> ==== ၁၂ ရုံ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် အမျိုးအစား သတ်မှတ်ချက်များ ==== ၁၂ ရုံ ဈေးချိုတော်ကြီးသည် ၂၆ ဘီလမ်း (အာဇာနည်လမ်း) မှ တောင်ဘက် ၂၈ လမ်း (သံဖြူတန်း) အထိ ပေ ၁၅၀၀ နီးပါး ရှည်ပြီး၊ အရှေ့အနောက် ၈၄ လမ်းအထိ ပေ ၆၀၀ နီးပါး ကျယ်ဝန်းသည်။ တောင်မြောက် အလျားလိုက်ရှိသော ရုံကြီး ၃ ရုံတွဲပြီး ကြားတွင် မလွယ်ပေါက်၊ ထို့နောက် အလယ်၌ ကျယ်ဝန်းသော အလယ်ပေါက်ကြီး ရှိကာ တောင်ဘက်တွင်လည်း ၆ ရုံတွဲ ရှိသည်။ ရုံများကို A မှ L အထိ နာမည်ပေးထားသည်။ တစ်ရုံလျှင် ကြားတန်းများမပါဘဲ ဆိုင်ခန်းပေါင်း ၁၆၀ စီ ပါဝင်ပြီး ၁၂ ရုံစလုံးတွင် ဆိုင်ခန်းပေါင်း ၂၀၀၀ နီးပါး ရှိသည်။ ဆိုင်ခန်းများမှာ အခန်း၊ အကာ၊ အကန့် မရှိဘဲ ပွင့်လင်းမြင်သာကာ ရုံအတွင်း မီးသတ်ရေကန်များ စနစ်တကျ ထည့်သွင်းထားသည်။ * '''A-ရုံ:''' ကောက်ပဲသီးနှံ၊ ပဲမျိုး၊ ဂျုံမှုန့်။ (အဆောက်အအုံ အကန့်မရှိသော Hall ပုံစံဖြစ်ပြီး ပဲအိတ်၊ ဆန်အိတ်များ စီထားသည့်ရုံ) * '''B-ရုံ:''' ဟင်းသီးဟင်းရွက် (အစို-အခြောက်) နှင့် A-ရုံတွင် ပိုလျှံသော ကောက်ပဲသီးနှံ၊ ပဲမျိုးနှင့် ဂျုံမှုန့်များ။ * '''C-ရုံ:''' စာရေးကိရိယာ၊ စာအုပ်များ၊ မြန်မာဖိနပ်များ၊ ထီးများ၊ ချည်ထည်၊ သိုးမွှေးနှင့် ပိုးထည်များ။ * '''D-ရုံ:''' လက်ဖက်စို၊ လက်ဖက်ခြောက်၊ နှမ်းဆီ၊ ပဲဆီ၊ ကြာဆံ၊ အချိုအချဉ်၊ မုန့်ပဲသရေစာ၊ ဟင်းလျာအမွှေးအကြိုင်၊ သကြား၊ ထန်းလျက်၊ ကွမ်းသီး၊ အသီးခြောက်၊ ဆပ်ပြာ၊ ဖယောင်းတိုင်၊ မီးချစ်၊ သနပ်ခါး။ * '''E-ရုံ:''' * '''F-ရုံ:''' * '''G-ရုံ:''' * '''H-ရုံ:''' * '''I-ရုံ:''' * '''J-ရုံ:''' * '''K-ရုံ:''' * '''L-ရုံ:''' <ref>မန္တလေးနေ့စဉ်။ ၆-၉-၂၀၁၈။ စာ-၄</ref> == မလွန်ဈေး == မလွန်ဈေးသည် မန္တလေးမြို့တည်စဉ်ကတည်းက အနောက်ပြင်၌ စနစ်တကျ တည်ဆောက်ခဲ့သော လက်ကားပွဲရုံ ဈေးကြီးဖြစ်သည်။ ယခု ၃၁ လမ်းနှင့် ၃၄ လမ်းကြား (တောင်မြောက် ပေ ၂၀၀၀ နီးပါး) နှင့် ၈၅ လမ်းမှ ၈၆ လမ်းကြား (အရှေ့အနောက် ပေ ၆၀၀ နီးပါး) တည်ရှိသည်။ ရေလမ်းမှ လာသော ကုန်စည်များအတွက် [[ဧရာဝတီမြစ်]]၊ တောင်ပေါ်ကုန်များအတွက် [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်းကုန်သည်]]များ စတည်းချရာ ရှမ်းပွဲရပ်၊ ဒေးဝန်းရပ်၊ ကွမ်းနှင့် အသီးအနှံများအတွက် [[ရွှေတချောင်း]] မြောင်းတို့နှင့် နီးကပ်သည်။ မလွန်ဈေးတွင် ကုန်ပစ္စည်းအလိုက် လမ်းခြား၍ စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းထားသည် - * ၃၁ လမ်း (မြောက်ယွန်းတန်း) နှင့် ၃၂ လမ်း (တောင်ယွန်းတန်း) ကြား - အိုးတန်း၊ ခဲလန်တန်း၊ ငါးတန်း၊ ထန်းလျက်တန်း၊ ထုံးတန်း။ * ၃၂ လမ်း နှင့် ၃၃ လမ်း (ကျောက်စိမ်းတန်း) ကြား - ကြက်သွန်တန်း၊ ချင်းတန်း၊ ငါးပိတန်း၊ ဆားတန်း၊ ကွမ်းသီးတန်း။ * ၃၃ လမ်း နှင့် ၃၄ လမ်း (ညောင်ဇင်တန်း) ကြား - နီပါးတန်း၊ ပွတ်တန်း၊ ဆေးရိုးဝင်း။ == ဈေးချို နာရီစင်နှင့် အခြားနာရီစင်များ နှိုင်းယှဉ်ချက် == === ဈေးချို နာရီစင် === [[ဈေးချို နာရီစင်]]ကို [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]] [[ဗိတိုရိယဘုရင်မ|ဝိတိုရိယဘုရင်မကြီး]] နန်းသက် ၆၀ ပြည့် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လုပ်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ဗိသုကာအင်ဂျင်နီယာမှာ [[သီပေါမင်း]]လက်ထက် နန်းမြင့်မျှော်စင်ကို ပုံစံထုတ်ခဲ့သူ [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]လူမျိုး ဘွန်ဗီလိန်း (Bonvillain) ဖြစ်သည်။ နာရီစင်သည် အုတ် ၄ ထပ်၊ ဘုံ ၇ ဆင့် ပြာသာဒ် ပေါက်ထားပြီး မြန်မာ့ပန်းပု အမွှမ်းပန်းများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ အရပ်လေးမျက်နှာတွင် [[အင်္ဂလန်]]ထုတ် သံပတ်ပေး၊ ရောမဂဏန်း ဒိုင်ခွက်ပါ နာရီကြီးနှင့် ကြေးခေါင်းလောင်း ပါရှိသည်။ နာရီဆရာကြီး ဆရာခင်က ထိန်းသိမ်းခဲ့ဖူးသည်။ ၁၉၈၀ ဝန်းကျင်တွင် ရှေးဟောင်း သံပတ်ပေး နာရီကြီးအား ဖြုတ်ချ၍ ဘက်ထရီသုံး ခေတ်ပေါ် လျှပ်စစ် သံစုံဂျပန်နာရီဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။ === မစိုးရိမ် နာရီစင် === [[မစိုးရိမ်တိုက်ဟောင်း]] ကျောင်းဝင်းအတွင်း တည်ရှိပြီး ဈေးချိုနာရီစင်နှင့် ပုံစံတူ အုတ် ၄ ထပ် အဆောက်အအုံ ဖြစ်သော်လည်း ပြာသာဒ်တွင် အုတ်အင်္ဂတေ ပန်းတော့လက်ရာ ဖြစ်သည်။ နာရီခေါင်းလောင်းတွင် "J.SMITH, SONS, CLERK, NWEEL, LONDON, 1915" ဟုလည်းကောင်း၊ ဒိုင်ခွက်တွင် "P.ORR. SONS. MADRAS, RANGOON" ဟုလည်းကောင်း ကမ္ပည်းပါရှိသဖြင့် ၁၉၁၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဈေးချိုနာရီစင်ထက် ၆ နှစ် နောက်ကျသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက် ငလျင်တွင် ပြိုကျပျက်စီးခဲ့သဖြင့် ပုံစံတူ အသစ်ပြန်လည် တည်ဆောက်လျက်ရှိသည်။ === ပြင်ဦးလွင် Purcell Tower === [[ပြင်ဦးလွင်မြို့|မေမြို့]] (ပြင်ဦးလွင်) တွင် တည်ရှိပြီး [[ဂျော့ချ်ဘုရင် (ပဉ္စမမြောက်)|ပဉ္စမမြောက် ဂျော့ဘုရင်]]၏ နန်းစံသက် ၂၅ နှစ်မြောက် အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ၁၉၃၆ ခုနှစ်က တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် နာရီစင် ဖြစ်သည်။ == ဈေးချိုတော် ဝန်းကျင် ရပ်ကွက်များနှင့် အဆောက်အအုံများ == ဈေးချိုတော်ကို ဗဟိုပြု၍ မြောက်မှ တောင် (၂၅ လမ်းမှ လမ်း ၃၀ အထိ)၊ အရှေ့မှ အနောက် (၈၃ လမ်းမှ ၈၈ လမ်းအထိ) သည် ဈေးရပ်ကွက်ကြီး ဖြစ်သည်။ * '''တိုက်တန်းကြီးနှင့် မြို့တော်ခန်းမများ:''' ဈေးချိုတော် အရှေ့ဘက် ၈၄ လမ်း (ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းလမ်း) ကို မျက်နှာပြု၍ ၂၆ ဘီလမ်းနှင့် ၂၈ လမ်းကြားတွင် တိုက်တန်းကြီး တည်ရှိသည်။ ၂၆ ဘီလမ်း၊ ၈၄ လမ်းနှင့် ရွှေတချောင်းကြားရှိ တိုက်တန်းလေးကို ၁၉၇၀ ဝန်းကျင်တွင် ဖျက်ပြီး မြို့တော်ခန်းမ (၂) နှင့် (၃) ကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ခန်းမ (၃) နေရာ၌ ရတနာပုံဘဏ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ * '''အနောက်ဘက် ဈေးတန်းများ:''' တောင်ဘက် ၆ ရုံတွဲ အနောက်ဘက်တွင် ပန်းတန်း၊ ထိုးမုန့်တန်း၊ သံဖြူတန်းလေး၊ မုန့်စုံတန်းတို့ တည်ရှိပြီး၊ မြောက်ဘက် ခြောက်ရုံတွဲ အနောက်ဘက်တွင် ငှက်ပျောတန်း၊ မွေ့ရာတန်း၊ လင်းရောင်ခြည်ဈေးတန်း၊ အောင်ဈေးတန်းတို့ ရှိသည်။ * '''သံဖြူတန်းကြီးနှင့် အိုးတန်းကြီး:''' ၂၈ လမ်း (၈၄ လမ်းနှင့် ၈၅ လမ်းကြား) ကို သံဖြူတန်းကြီး ဟုခေါ်ပြီး သံသေတ္တာများ ရောင်းချသည်။ ဦးခင်မောင်၏ ရွှေဥဒေါင်း သံသေတ္တာဆိုင်၊ စာရေးဆရာ [[ရွှေပြည်ဦးဘတင်]]၏ တိုက်နှင့် [[မြို့မအသင်း|မြို့မဒိုးတီး]] [[ဦးလှဒင်]] တို့ တည်ရှိခဲ့သည်။ ၂၈ လမ်း (၈၅ လမ်းနှင့် ရွှေတချောင်းကြား) မှာ အိုးတန်းကြီး ဖြစ်သည်။ * '''ထီးတိုင်နှင့် ဆင်ကြီးနှစ်ကောင်:''' ၂၈ လမ်းနှင့် ၂၉ လမ်းကြားတွင် ထီးတိုင် ရှိသည်။ ၈၆ လမ်းပေါ်တွင် ၁၂၁၀ ခုနှစ်က ပုဂံမင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော အုတ်တံတားထိပ်၌ "နိဗ္ဗာနပစ္စယနာဂဆဒ္ဒန်ဆင်မင်း" အရုပ်ကြီးနှစ်ကောင်ရှိ၍ "ဆင်ကြီးနှစ်ကောင်" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနေရာတွင် နာမည်ကျော် အိမ်တော်ရာထီးများ ထုတ်လုပ်ခဲ့သဖြင့် ထီးရိုးဝင်း ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ဝန်းကျင်က ပွဲစားကြီး ဦးသန့်အိမ်တွင် ပွဲစားကုန်သည် စက်ပိုင်များ၏ ကထိန်တော်အသင်းကြီး စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ * '''မန်းသီရိဈေးနှင့် သေတ္တာဝင်း:''' မြောက်ဘက် ၂၅ လမ်းနှင့် ၂၆ ဘီလမ်းကြားတွင် မန်းသီရိဈေး (ယခင် ပင်လယ်ငါးနှင့် အသားငါးဈေး) တည်ရှိသည်။ ၂၇ လမ်းနှင့် ၂၈ လမ်းကြား၊ ၈၃ လမ်းနှင့် အရှေ့ဘက်တွင် ဆောက်လုပ်ရေး ကုန်မာ၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်း ဆိုင်ကြီးများနှင့် သေတ္တာဝင်း ရှိခဲ့သည်။ == ဈေးချို ကထိန် ယဉ်ကျေးမှု == [[တန်ဆောင်မုန်းလ]]ဆန်း ၇ ရက်နှင့် ၁၃ ရက်နေ့များတွင် "ဈေးချိုကထိန်" ကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ နေ့ခင်းပိုင်းတွင် ဆိုင်ခန်းများမှနေ၍ [[မြို့မ တူရိယာ အသင်း|မြို့မအသင်း]]၊ နာမည်ကျော် အငြိမ့်များ (သစ်လွင်၊ ရတနာပုံ၊ လမင်းတရာ၊ ရွှေရတနာ၊ အောင်မြေအေး၊ မြို့တော် စသည်)၊ မန္တလေးသိန်းဇော်နှင့် Shell တီးဝိုင်း စသည်တို့ဖြင့် ဧည့်ခံဖျော်ဖြေကြသည်။ ၁၉၈၀ မှ ၁၉၈၇ ကာလများတွင် ရန်ကုန်မှ နာမည်ကျော် အဆိုတော်၊ ရုပ်ရှင်မင်းသမီးများနှင့် စတီရီယိုဝိုင်းများ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀ဝ ပြည့်နှစ် ဝန်းကျင်တွင် စတီရီယိုဝိုင်းများနှင့် ကာရာအိုကေ အဆိုတော်များဖြင့် လမ်းများပေါ်တွင် စင်ထိုးဖျော်ဖြေသည့် ခေတ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ဈေးချိုကထိန်များသည် မူလက [[စစ်ကိုင်းတောင်]]ရိုးရှိ "ဈေးချိုချောင်" နှင့် ကျောင်းတိုက်များသို့ လှူဒန်းကြရာမှ နောက်ပိုင်းတွင် မော်လမြိုင်၊ အင်းလေး၊ စက်စဲ၊ ကျိုက်ထီးရိုး၊ ငပလီ၊ အင်းတော်ကြီး အပြင် မဲဆောက်၊ ချင်းမိုင် အထိ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ == ခေတ်သစ် အဆင့်မြင့် ဈေးချိုတော်နှင့် သဘာဝအန္တရာယ် == ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော အုတ်ကာသွပ်မိုး ၁၂ ရုံ ဈေးချိုတော်ကြီးသည် ၁၉၀၉ မှ ၁၉၉၁ ခုနှစ်အထိ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း၌ပင် ဘေးမသင့်ဘဲ သက်တမ်း ၉၀ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ် (၁၉၉၁ ခုနှစ်) တွင် ဖျက်သိမ်းကာ ခေတ်မီ အဆင့်မြင့် ဈေးချိုတော်အဖြစ် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ === ၂၀၂၅ ငလျင်ဒဏ် ထိခိုက်မှု === ၂၀၂၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သော ရစ်ခ်တာစကေး ၇.၇ အဆင့်ရှိ အင်အားပြင်း [[ငလျင်]]ကြောင့် အဆင့်မြင့်ဈေးချိုတော်၏ မြောက်ဘက် လေးထပ်တိုက်တန်းကြီး ထိခိုက်မှုအချို့ရှိခဲ့ပြီး၊ တောင်ဘက် လေးထပ်တိုက်တန်းကြီး၏ တောင်ဘက်ခြမ်း အစိတ်အပိုင်းများ ပြိုကျပျက်စီးခဲ့သည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရေးနှင့် ဖျက်သိမ်းရေးဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင် စစ်အင်ဂျင်နီယာအဖွဲ့နှင့် ဧပြီလ ၃ ရက်နှင့် ၇ ရက်နေ့များတွင် စစ်ဆေးခဲ့ရာ တောင်/မြောက် တိုက်တန်းကြီးများကို အနီရောင်အဆင့် သတ်မှတ်၍ ဖျက်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ သို့သော် အဆင့်မြင့်ဈေးချိုတော် ပင်မအဆောက်အအုံကြီး (Main Structure) မှာ ထိခိုက်မှုမရှိဘဲ ကြံ့ခိုင်မှု ကောင်းမွန်သဖြင့် ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == * [[မလွန်ဈေး]] * [[ဈေးချို နာရီစင်]] * [[မန္တလေးမြို့]] * [[အိမ်တော်ရာဘုရား]] == ကိုးကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မန္တလေး]] 2kqpnb28wpms0a268qs966mpv3mk2ut 0 73933 1054376 881211 2026-09-21T01:34:21Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054376 wikitext text/x-wiki {{Coord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} {{Infobox university |name = Hebrew University of Jerusalem |native_name = האוניברסיטה העברית בירושלים<br/>الجامعة العبرية في القدس |image = |established = ၂၄ ဇူလိုင်၊ ၁၉၁၈ |type = အများဆိုင် |endowment = [[အမေရိကန်ဒေါ်လာ|US$]] ၄၇၁ သန်း (၂၀၁၅)<ref>[http://support.huji.ac.il/uploads/Publications/President-full-report-2015.pdf President’s Report 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014020837/http://support.huji.ac.il/uploads/Publications/President-full-report-2015.pdf |date=14 October 2016 }}, Hebrew University of Jerusalem</ref> |rector = Asher Cohen |chancellor = |president = Menachem Ben-Sasson |vice_chancellor = |dean = |students = ၂၃,၀၀၀ |undergrad = ၁၂,၅၀၀ |postgrad = ၅,၀၀၀ |doctoral = ၂,၂၀၀ |city = [[ဂျေရုဆလင်မြို့]] နှင့် [[Rehovot]] |country = [[အစ္စရေး]] |campus = မြို့တွင်း |free_label = |free = |colours = |nickname = Hebrew U, HUJI |mascot = |website =[http://new.huji.ac.il/en huji.ac.il] | logo = | footnotes = |staff = 250 |affiliations =[[:en:Mediterranean Universities Union|UNIMED]] }} [[File:HebrewU-MtScopus.JPG|thumb|400px|right]] '''ဂျေရုဆလင် ဟီဘရူးတက္ကသိုလ်''' ({{Lang-he|האוניברסיטה העברית בירושלים}}, {{transl|he|ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim}}; အတိုကောက် '''HUJI''') သည် [[အစ္စရေး]]၏ ဒုတိယသက်တမ်းအကြာဆုံး [[တက္ကသိုလ်]] ဖြစ်ပြီး ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ [[ဂျေရုဆလင်မြို့]]တွင် ကျောင်းခွဲ သုံးခုနှင့် Rehovot တွင် ကျောင်းခွဲတစ်ခု ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.huji.ac.il/huji/eng/aboutHU_e.htm |title=The Hebrew University of Jerusalem – About |publisher=Huji.ac.il |date= |accessdate=September 6, 2011 |archive-date=22 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122222251/http://www.huji.ac.il/huji/eng/aboutHU_e.htm |url-status=dead }}</ref> == ပြခန်း == <gallery> File:Bezalel.jpg|[[ဘဇလဲ အနုပညာနှင့်ဒီဇိုင်း အကယ်ဒမီ]] File:The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[အစ္စရေးအမျိုးသားစာကြည့်တိုက်]] File:Academy of the Hebrew Language.JPG|[[ဟီဘရူးဘာသာစကားအကယ်ဒမီ]] File:הגן הבוטני הלאומי ע"ש מונטגיו למפורט - הר הצופים.jpg|[[အစ္စရေး အမျိုးသားရုက္ခဗေဒဥယျာဉ်]] </gallery> == ကိုးကား == {{reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == {{Commonscat|Hebrew University of Jerusalem}} * [http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] * [http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ |date=28 April 2013 }} * [http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=11 August 2011 }} * [http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm |date=7 March 2016 }} [[Category:အစ္စရေးနိုင်ငံ]] 62kj58n28wxjmi340y38ox9ccu6evtn 0 75693 1054395 1054135 2026-09-21T06:53:05Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054395 wikitext text/x-wiki '''ထောင်စုနှစ်''' ({{langx|en|millennium}}; ဗဟုဝုစ် '''millennia''' သို့ '''millenniums''') သည် [[ခုနှစ်|နှစ်]]ပေါင်းတစ်ထောင် ကာလတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite Lexico|millennium}} {{Cite web |url=http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/millennium |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=19 September 2026 |archive-date=26 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126065029/http://oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/millennium |url-status=dead }}.</ref><ref>{{cite Merriam-Webster|millennium}}</ref> ပုံမှန်အားဖြင့် ဤဝေါဟာရကို သက်ဆိုင်ရာ[[ပြက္ခဒိန်]]၏ စတင်ရာအမှတ် (မူလရည်ညွှန်းအမှတ်) မှ စတင်သော အနှစ်တစ်ထောင်ကာလများနှင့် ထိုစတင်ရာအမှတ်နောက်ပိုင်း အနှစ်တစ်ထောင်၏ ကိန်းပြည့်ဆတိုးဖြစ်သော နှစ်များအတွက် သီးသန့်ရည်ညွှန်း အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ထို့အပြင် မည်သည့်ရက်စွဲမှမဆို စတင်ရေတွက်သည့် အချိန်ကာလအပိုင်းအခြားတစ်ခုကိုလည်း ဤဝေါဟာရဖြင့် ရည်ညွှန်းနိုင်သည်။ ထောင်စုနှစ်များသည် ရံဖန်ရံခါတွင် ဘာသာရေး သို့မဟုတ် ဓမ္မသဘောတရားဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများလည်း ရှိတတ်သည်။ {{wikt-lang|la|millennium}} ဟူသော စကားလုံးသည် 'တစ်ထောင်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော [[လက်တင်ဘာသာစကား|လက်တင်]]စကားလုံး {{wikt-lang|la|mille}} နှင့် 'နှစ်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော {{wikt-lang|la|annus}} တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite EB1911 |wstitle=Millennium |volume=18 |page=461 |first=Carl Gustav Adolf |last=von Harnack}}</ref> ==ထောင်စုနှစ် ကျင်းပခြင်းဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှု== [[File:"All aboard for the millennium!" - Opper and Keppler. LCCN2012648532 (cropped).jpg|thumb|အော့ပါနှင့် ကပ်ပလာတို့၏ ၁၈၉၆ ခုနှစ်လက်ရာ "ထောင်စုနှစ်ဆီသို့ အားလုံးတက်ကြစို့!"]] ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်သို့ ရောက်ရှိခါနီးအချိန်တွင် အဆိုပါနှစ်စတင်ခြင်းကို ထောင်စုနှစ် "အသစ်" စတင်ခြင်းအဖြစ် နားလည်သဘောပေါက်သင့်သလား ဟူသည့်အပေါ် အများပြည်သူအကြား ငြင်းခုံဆွေးနွေးမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ယခင်[[ဆယ်စုနှစ်]]များ၊ [[ရာစုနှစ်]]များနှင့် ထောင်စုနှစ်များ အကူးအပြောင်းကာလများတွင်လည်း ဤကဲ့သို့ အငြင်းပွားမှုများ ရှိခဲ့ဖူးသည်။ ဤပြဿနာသည် "တတိယထောင်စုနှစ်" ဟု အသုံးပြုသကဲ့သို့ နှစ်များနှင့် ထောင်စုနှစ်များကို အစဉ်လိုက်ပြ ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် ရေတွက်သည့် ဓလေ့နှင့် "နှစ်ထောင်ပြည့်ကာလများ" ဟု အသုံးပြုသကဲ့သို့ အရပ်သုံးဖော်ပြချက်ကို အသုံးပြုသည့် ဓလေ့တို့အကြား ကွဲပြားခြားနားမှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အမြင်သဘောထား ကွဲလွဲရခြင်း၏ အဓိကအချက်မှာ "-၀၀၀" ဖြင့် ဆုံးသောနှစ်၏ အဆုံးသတ်ကာလ သို့မဟုတ် အစပြုကာလ မည်သည့်အချိန်တွင် ကျင်းပမည်နည်းဟူသည့်အပေါ် မူတည်နေသည်။ ပထမနည်းလမ်းသည် အင်္ဂလိပ်စကားပြော နိုင်ငံများတွင် အသုံးများပြီး ဒုတိယနည်းလမ်းကိုမူ ဆွီဒင်ကဲ့သို့သော နိုင်ငံတွင် နှစ်သက်ကြသည် (''tvåtusentalet'' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုပါက ''နှစ်ထောင်ပြည့်ကာလအပိုင်းအခြား''ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်)။ ထောင်စုနှစ်သစ် ရောက်ရှိခြင်းကို ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှ ၂၀၀၁ ခုနှစ်သို့ ကူးပြောင်းချိန် (ဆိုလိုသည်မှာ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်မှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်) တွင် ကျင်းပသင့်သည်ဟု ယူဆသူများက နှစ်များကို [[ခရစ်နှစ်]] ''Anno Domini'' စနစ်ဖြင့် ရေတွက်ရာတွင် [[၀ ဆယ်စုနှစ်|၁ ခုနှစ်]]မှ စတင်ခဲ့ပြီး ([[၀ ခုနှစ်]]ဟူ၍ မရှိခဲ့ပါ) ထို့ကြောင့် [[၁ ထောင်စုနှစ်|ပထမထောင်စုနှစ်]]သည် ၁ ခုနှစ်မှ ၁၀၀၀ ပြည့်နှစ်ကုန်အထိ ဖြစ်ကာ၊ [[၂ ထောင်စုနှစ်|ဒုတိယထောင်စုနှစ်]]သည် ၁၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်ကုန်အထိ ဖြစ်ပြီး၊ [[၃ ထောင်စုနှစ်|တတိယထောင်စုနှစ်]]သည် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် စတင်ကာ ၃၀၀၀ ပြည့်နှစ်ကုန်တွင် ပြီးဆုံးမည်ဟု အကြောင်းပြခဲ့ကြသည်။ အလားတူပင် [[ဘီစီ ၁ ထောင်စုနှစ်|ဘီစီ ပထမထောင်စုနှစ်]]သည်လည်း ဘီစီ ၁၀၀၀ မှစ၍ ဘီစီ ၁ ခုနှစ်ကုန်အထိ ဖြစ်ခဲ့သည်။ လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုဓလေ့အရမူ ထောင်စုနှစ်သစ် ရောက်ရှိခြင်းကို ၁၉၉၉ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်သို့ ကူးပြောင်းချိန် (ဆိုလိုသည်မှာ ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်မှ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်) တွင် ကျင်းပခြင်းကို အားပေးခဲ့ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုညများ ပြောင်းလဲသွားပြီး နှစ်အရေအတွက်၏ ရာဂဏန်းနေရာ ပြောင်းလဲသွားခြင်းသည် ဆယ်စုနှစ်များကို ဆယ်ဂဏန်းဖြင့် ပိုင်းခြားခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသော အရပ်သုံးဓလေ့ (ဥပမာ - ၁၉၈၀ မှ ၁၉၈၉ ကာလအပိုင်းအခြားကို "[[၁၉၈၀ ဆယ်စုနှစ်|၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ]]" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း) နှင့် ကိုက်ညီနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေကို "မိုင်တိုင်မီတာပြောင်းလဲမှု သက်ရောက်မှု"ဟုလည်း ခေါ်ဆိုဖော်ပြခဲ့ကြသည်။<ref>{{cite web |title=For the Chronologically Correct, Now It's Time for the Millennium |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-dec-26-mn-4810-story.html |website=Los Angeles Times |date=December 26, 2000 |access-date=12 April 2021}}</ref> ထို့အပြင် "နှစ် ၂၀၀၀" ဟူသော စကားရပ်သည် ပြီးပြည့်စုံသော အနာဂတ်ကာလ သို့မဟုတ် ထိုကဲ့သို့သော အနာဂတ်ကို နောက်ခံထားသည့် ဇာတ်လမ်းများကို ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည့် လူကြိုက်များသော အသုံးအနှုန်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ မီဒီယာများနှင့် အများပြည်သူတို့အကြားတွင်လည်း Y2K ကွန်ပျူတာပြဿနာနှင့် ပတ်သက်၍ အထူးစိတ်ဝင်စားမှုများ ရှိခဲ့သည်။ [[:en:Stephen Jay Gould|စတီဖင် ဂျေး ဂိုးလ်ဒ်]] က သူ၏ "Dousing Diminutive Dennis' Debate (or DDDD = 2000)" အမည်ရှိ အက်ဆေးတွင် အဆိုပါ အကူးအပြောင်းအပေါ် "အဆင့်မြင့်ယဉ်ကျေးမှု" ရှုထောင့်နှင့် "လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှု" ရှုထောင့်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များကို ဆွေးနွေးတင်ပြခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစု အစပိုင်းတွင် အဆင့်မြင့်ယဉ်ကျေးမှုအရ တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ရေတွက်သည့် အမြင်က လွှမ်းမိုးခဲ့သော်လည်း၊ ရာစုနှစ်အကုန်တွင်မူ လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုအမြင်ကသာ လွှမ်းမိုးသွားခဲ့ကြောင်း ဂိုးလ်ဒ်က ထောက်ပြခဲ့သည်။<ref>{{cite book | last = Gould | first = Stephen | date = 1995 | publisher = Harmony Books | title = [[Dinosaur in a Haystack]] |isbn=0-517-70393-9}}</ref> ၂၁ ရာစုနှင့် တတိယထောင်စုနှစ် စတင်ခြင်းကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်း၌ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် အစပိုင်းတွင် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။ တစ်နှစ်အကြာ ၂၀၀၁ ခုနှစ် အစပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တရားဝင် အချိန်ထိန်းသိမ်းရေးဌာနဖြစ်သော အမေရိကန် ရေတပ်လေ့လာရေးစခန်း အပါအဝင်<ref>{{cite web |title=For the Chronologically Correct, Now It's Time for the Millennium |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-dec-26-mn-4810-story.html |website=Los Angeles Times |date=December 26, 2000 |access-date=13 November 2020}}</ref> [[ကျူးဘားနိုင်ငံ|ကျူးဘား]]နှင့်<ref>{{cite web |title=Castro hosts party for the 'true Millennium' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1379981/Castro-hosts-party-for-the-true-Millennium.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1379981/Castro-hosts-party-for-the-true-Millennium.html |archive-date=January 12, 2022 |url-access=subscription |url-status=live |website=The Telegraph |date=December 31, 2000 |access-date=13 November 2020}}{{cbignore}}</ref> [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]<ref>{{cite web |title=Japanese purists prepare to welcome new millennium |url=https://www.deseret.com/2000/12/15/19544191/japanese-purists-prepare-to-welcome-new-millennium |website=DeseretNews |date=December 15, 2000 |access-date=13 November 2020}}</ref>တို့ကဲ့သို့ အချို့သော အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံများက "စစ်မှန်သော ထောင်စုနှစ်" ကို ကြိုဆိုခဲ့ကြသော်လည်း၊ အခမ်းအနားများသည် နှစ်သစ်တစ်ခုကို သာမန်အတိုင်း ကြိုဆိုသည့် ပုံစံသို့သာ အများအားဖြင့် ပြန်လည်ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။<ref>{{cite news |title=Millennium Gets Little Notice |date=30 December 2000 |author= Wax, Emily |url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2000/12/31/millennium-gets-little-notice/0230972d-8c7c-4eb9-80de-9c47912b962f |newspaper=The Washington Post |access-date=24 February 2021}}</ref> လူကြိုက်များသော<ref name=AP>{{cite news |agency=[[Associated Press|AP]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-jan-01-mn-7177-story.html |title=Y2K It Wasn't, but It Was a Party |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=January 1, 2001}}</ref> ချဉ်းကပ်မှုမှာမူ ၁၉၉၉ ခုနှစ်ကုန်ဆုံးမှုကို "ထောင်စုနှစ်တစ်ခု" ၏ အဆုံးသတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ၊ ၁၉၉၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်နှင့် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်အကြား သန်းခေါင်ယံအချိန်တွင် ထောင်စုနှစ်အခမ်းအနားများကို ကျင်းပခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော ဖြစ်ရပ်များ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စိတ်ပညာဆိုင်ရာ အရေးပါမှုများ ပေါင်းစပ်သွားခြင်းကြောင့် အဆိုပါအခမ်းအနားများကို တရားဝင် သတ်မှတ်ရက်စွဲထက် တစ်နှစ်စော၍ ကျင်းပပြုလုပ်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=AP/> ==ကိုးကား== {{Reflist|30em}} ==ပြင်ပလင့်ခ်များ== *{{Wiktionary inline|millennia}} *{{Wiktionary inline|millennium}} *{{commons category inline}} {{ထောင်စုနှစ်များ}} [[ကဏ္ဍ:အချိန်၏ ယူနစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထောင်စုနှစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:သက္ကရာဇ်စဉ်]] [[ကဏ္ဍ:၁၀၀၀ (နံပါတ်)]] pmaf4qt4f4fubnetyvco2l2eb9vt3yz 0 77846 1054269 949282 2026-09-20T15:26:01Z ~2026-50769-39 148406 1054269 wikitext text/x-wiki '''ရွှေရတု'''(Golden Jubilee)သည် အနှစ် ၅၀ မြောက် [[နှစ်ပတ်လည်]] ဖြစ်သည်။ နှစ် ၄၀ မှာ ပတ္တမြားရတု ဖြစ်ပြီး၊ နှစ် ၇၅ မှာ [[စိန်ရတု]] ဖြစ်သည်။ == မြန်မာ့ရွှေရတုများ == [[ဖိုင်:Tatmadaw Golden Jubilee Badge.svg|thumb|300x300px|ရွှေရတု တပ်မတော်နေ့ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ချီးမြှင့်ခဲ့သည့် '''တပ်မတော်ရွှေရတုနှစ်တံဆိပ်''' ပုံ]] # [[အဘိဓမ္မာပြန့်ပွားရေးအသင်း|အဘိဓမ္မာပြန့်ပွားရေးအသင်းကြီး]]၏ ရွှေရတုကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၃၅၈ (၁၉၆၆) တွင် ကျင်းပသည်။ # [[စာပေဗိမာန်]]သည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် နှစ် ၆၂ ပြည့်ရွှေရတုသို့ တိုင်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ # ၁၉၇ဝ ခုနှစ်တွင် [[ဖိုးကွန်း၊ ဗိုလ်မှူး|အနှစ် ၅ဝ မြောက် အမျိုးသား ရွှေရတု]] ကျင်းပသည်။ [[ဘဖေ၊ ဦး|ဦးဘဖေ]]သည် အမျိုးသားအောင်ပွဲနေ့ ရွှေရတုသဘင် ကျင်းပရေး ဗဟို ကော်မတီ၏ နာယကကြီး အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့။ # [[ထွန်းဖေ|ဦးထွန်းဖေ]]သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွက် ကျရောက်သော [[အမျိုးသားနေ့]] ရွှေရတုသဘင် ကျင်းပရေး ကော်မတီ ဒုတိယ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ # မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသနအသင်းသည် ၁၉၅၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ရွှေရတုသဘင်အစည်းအဝေး ကျင်းပပြုလုပ်သည်။ # ၁၉၉၈ သည် ရွှေရတု [[လွတ်လပ်ရေးနေ့ (မြန်မာနိုင်ငံ)|လွတ်လပ်ရေးနေ့]] ဖြစ်သည်။ # ၁၉၇ဝ သည် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်]] နှစ် ၅၀ ပြည့် ရွှေရတု ဖြစ်သည်။ # [[မြဝတီမဂ္ဂဇင်း|မြဝတီ မဂ္ဂဇင်း]]သည် ၁၉၅၂ မှ စတင်ထုတ်ဝေရာ ၂၀၀၂ တွင် ရွှေရတု နှစ်ငါးဆယ် ပြည့်သည်။ # ၂ဝဝ၃ ခုနှစ်တွင် [[ဟာတူးရွာ]] အပါအဝင် အိုင်ဒါခ် ဧရိယာ၏ သာသနာ့နှစ် ၅ဝ ပြည့် ရွှေရတုယူဘိလ (Golden Jubilee) ပွဲတော်ကို ကျင်းပသည်။ # ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော်]] တည်ထောင်ခြင်း နှစ် ၅၀ ပြည့် ရွှေရတု [[တပ်မတော်နေ့]] အခမ်းအနားကို ကျင်းပခဲ့သည်။ == ပြည်ပရွှေရတုများ == # [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အလုပ်သမားအဖွဲ့]]၏ ရွှေရတုကို ၁၉၆၉ ဇွန်လတွင် ဂျီနီဗာမြို့၌ ကျင်းပသည်။ # [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်]]လွတ်လပ်ရေး၏ ရွှေရတုနှစ်ပတ်လည်သည် ၄ ဇူလိုင် ၁၈၂၆ ဖြစ်သည်။ # ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် [[ဝိတိုရိယ ဘုရင်မ|ဝိတိုရိယဘုရင်မကြီး]]၏ နန်းသက်အနှစ်ငါးဆယ်မြောက် ရွှေရတုသဘင်ပွဲတော် ကျင်းပသည့်အခါ မင်းပွဲများသို့ ကိုယ်တိုင်တက်ရောက်၍ ပြည်သူလူထု၏ ကောင်းချီးဩဘာပေးခြင်း ခံယူသည်။ # ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် ဂျပန်အစိုးရ ယဉ်ကျေးမှု အေဂျင်စီနှင့် NHK ဂျပန်အသံလွှင့်ကော်ပိုရေးရှင်းတို့ ပူးတွဲကျင်းပသည့် ဂျပန်အစိုးရ အနုပညာပွဲတော် အထိမ်းအမှတ်နှင့် NHK အသံလွှင့် လုပ်ငန်း အနှစ် ၅၀ ရွှေရတုသဘင်ပွဲသို့ [[မြင့်အောင်၊ ဦး (စောင်း)|စောင်းပညာရှင် ဦးမြင့်အောင်]]သည် ယဉ်ကျေးမှု ကဇာတ်ဌာနနှင့် လိုက်ပါပြီး စောင်းတီးဖြေဖျော်ခဲ့သည်။ [[Category:နှစ်ပတ်လည်နေ့များ]] kofzs12c0ur8lr8bmaywnqwmt3l9f83 0 86981 1054258 1026236 2026-09-20T14:12:39Z ~2026-50890-83 148401 /* */ 1054258 wikitext text/x-wiki {{Infobox MP |honorific-prefix = |name = သောင်းအေး |honorific-suffix = |image = Thaung Aye.jpg |alt = |caption = ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ခန်းမရှေ့တွင် မြင်တွေ့ရသည့် ဦးသောင်းအေး (၂ ဧပြီ ၂၀၂၆) |office1 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် |constituency1 = [[ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်]] |term_start1 = ၁၈ မတ် ၂၀၂၆ |term_end1 = |majority1 = ခိုင်လုံမဲ ၆၅၄၅၃ <br>{{small|(၅၂.၇၉ ရာခိုင်နှုန်း)}} |predecessor1 = ကိုယ်တိုင် <br>{{small|([[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor1 = |office2 =[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] <br> ဒုဥက္ကဌ |term_start2 = ၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ |term_end2 = |predecessor2 = ဦးသက်နိုင်ဝင်း |successor2 = |office3 = ဒုတိယအကြိမ် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် |term_start3 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆ |term_end3 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ |predecessor3 = ဦးမြင့်စိုး <br>{{small|([[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|USDP]])}} <br>{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ရွေးကောက်ပွဲ]])}} |successor3 = ကိုယ်တိုင် |constituency3 = [[ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်]] |majority3 = ခိုင်လုံမဲ ၈၂,၃၈၂ <br>{{small|(၅၆.၄၆ ရာခိုင်နှုန်း)}} <ref>{{cite web|url=http://uecmyanmar.org/show_data_content.php?name=01PyithuHluttaw1.pdf&type=page_multiple_photo&code=17&sno=3799&token=1bbff23522a45e97467bdd86f736fcb7e0617f1dc16a0ec49141f582277afc55f030c36948f4f631f4a207b59a7e301f60ec0574502dde4d2e02f7012ea3a7ad|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်းစီ၏ ဆန္ဒမဲရရှိမှု အခြေအနေ (၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ)|publisher=ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|accessdate=၂၃ မတ် ၂၀၁၈}}</ref> |office4 = [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|ရခိုင်ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌ |term_start4 = ၂၀၀၈ |term_end4 = ၂၀၁၀ |predecessor4 = |successor4 = ဦးလှမောင်တင် (ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်) | party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] | birth_date = {{Birth date and age|1956|12|1}} | birth_place = ခနာကျေးရွာ၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး|ပဲခူးတိုင်း]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | residence = [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်]]၊ နေပြည်တော် | nationality = မြန်မာ | ethnicity = [[ဗမာလူမျိုး|ဗမာ]] | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | other_names = | known_for = | occupation = နိုင်ငံရေးသမား | parents = ဦးဝိုင်း (ဖခင်)<br/>ဒေါ်သန်း (မိခင်) | spouse = ဒေါ်သင်းမျိုးမျိုးအောင် | children = | alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]] |serviceyears= ၁၉၇၉-၂၀၁၀ |branch= {{army|Myanmar}} |allegiance= {{flag|Myanmar}} |honorific prefix= ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း)၊ ဦး |rank={{flagicon image| Tatmadaw_Lieutenant_General_Insignia_01.png|15px}} [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]}} '''ဦးသောင်းအေး''' (၁ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၅၆ မွေးဖွား) သည် အငြိမ်းစား[[တပ်မတော်]]အရာရှိ နှင့် နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ၁၆ရက်မှစ၍ [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]၊ [[ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်]] ပြည်သူ့ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တင်မြှောက်ခံရသည်။ ယင်းမတိုင်မီကလည်း ထိုမဲဆန္ဒနယ်၏ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ == အစောပိုင်းဘဝနှင့် ပညာရေး == ဦးသောင်းအေးကို ၁၉၅၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[ပဲခူးတိုင်း]]၊ [[ကဝမြို့နယ်]]၊ ခနာကျေးရွာတွင် ဖခင် ဦးဝိုင်းနှင့် မိခင် ဒေါ်သန်းတို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ အခြေခံပညာကို [[မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်]]၊ အ.လ.က ၅ နှင့် အ.ထ.က ၁၊ [[မရမ်းကုန်းမြို့နယ်]] အ.ထ.က ၄ တို့တွင် သင်ယူခဲ့သည်။ စစ်တက္ကသိုလ် အပတ်စဉ် (၂၀) မှဖြစ်ပြီး ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန် ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံတက္ကသိုလ်နှင့် ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် စစ်တက္ကသိုလ်တို့ကို တက်ရောက်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဘွဲ့နှင့် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (ကာကွယ်ရေးပညာ) တို့ကို ရရှိခဲ့သည်။ <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/usdp-10302022021538.html|title=USDP ပါတီ ဒုဥက္ကဋ္ဌနဲ့ အတွင်းရေးမှူးနေရာ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်းတွေ ဖြစ်လာ|publisher=RFA Burmese|accessdate=2025-7-29}}</ref> == စစ်မှုထမ်းခြင်း == ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ပြန်တန်းဝင်အရာရှိအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီး မြင်းခြံ၊ ရွှေကူ၊ ပဲခူး၊ သထုံ၊ ကလေး၊ မှော်ဘီ၊ ဖူးကြီး၊ ရန်ကုန်၊ လွိုင်လင်၊ မိုင်းနောင်၊ တောင်ကြီး၊ အမ်း၊ စစ်တွေမြို့များတွင် တပ်မတော် တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ <ref name="hl">{{cite web|url=http://pyithu.hluttaw.mm/node/1057|title=ဦးသောင်းအေး (ပျော်ဘွယ်မဲဆန္ဒနယ်)|publisher=ပြည်သူ့လွှတ်တော်|accessdate=၂၃ မတ် ၂၀၁၈|archivedate=21 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171021081200/http://www.pyithu.hluttaw.mm/node/1057}}</ref> ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်တို့တွင် တိုင်းမှူးတာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် အနားယူခဲ့သည်။ <ref name=":0" /> == နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှု == [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ လည်းကောင်း၊ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ အထိလည်းကောင်း [[နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|ပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]] ဥက္ကဋ္ဌ/တိုင်းမှူးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။<ref name="hl"/> [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ခုနှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] အမတ်နေရာအတွက် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုယ်စားပြု၍ မန္တလေးတိုင်း၊ [[ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ်မှ ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] ဖြစ်သူ [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]] နုတ်ထွက်သွားသည့်အတွက် ဥက္ကဋ္ဌသစ်နေရာအတွက် အစားထိုးရွေးချယ်ခဲ့ရာ ဦးသောင်းအေးနှင့် [[တီခွန်မြတ်၊ ဦး|ဦးတီခွန်မြတ်]] (ကွတ်ခိုင်မဲဆန္ဒနယ်) တို့ကို အမည်စာရင်း တင်သွင်းခဲ့ပြီး ဦးတီခွန်မြတ်က ထောက်ခံမဲအများဆုံးဖြင့် ဥက္ကဋ္ဌသစ်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{cite web|url=https://burmese.voanews.com/a/4309976.html|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌသစ် ဦးတီခွန်မြတ်ကို ရွေးချယ်|work=[[ဒီဗွီဘီ]]|date=၂၂ မတ် ၂၀၁၈|accessdate=၂၃ မတ် ၂၀၁၈}}</ref> ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် [[ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ်မှ ပြန်လည်ဝင်ပြိုင်ခဲ့ရာ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ရှုံးနိမ့်ရခြင်းမှာ NLD ပါတီဘက်မှ မဲမသမာမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ၎င်းက စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၎င်း၏ မဲဆန္ဒနယ်မြေအတွင်းရှိ မဲစာရင်းများကို စစ်တပ်အား ခေါ်ယူစစ်ဆေးစေခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏ လူမှုကွန်ရက် ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်စာမျက်နှာမှတစ်ဆင့် "အဓမ္မ အားကြီးလာရင် ပိုကြီးတာနဲ့ နှိမ်နင်းရမယ်" ဟု ရေးသားခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၂၈ ရက်တွင် ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ၏ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် ကော်မတီအစည်းအဝေး ညီလာခံက လစ်လပ်နေသည့် အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးနေရာတွင် ဗဟိုကော်မတီဝင် ဦးသောင်းအေးအား အစားထိုး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/239663|title=ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ ဗဟိုကော်မတီဝင် ဦးသောင်းအေး ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြစ်လာ|publisher=Eleven Media|accessdate=2025-7-29}}</ref> [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုယ်စားပြုပြီး [[ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်]] ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းအဖြစ် ဦးသောင်းအေးသည် ဝင်ရောက်ယှဥ်ပြိုင်ခဲ့သည်။အဆိုပါမဲဆန္ဒနယ်တွင် [[ပြည်သူ့ပါတီ]]၊[[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ]]၊[[ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ]]၊[[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]]၊[[မြန်မာနိုင်ငံတောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ|တောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ]]တို့ပါ ဝင်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။သူသည် ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်အတွင်း မဲပေးကြသူများ၏ ခိုင်လုံမဲ စုစုပေါင်း ၁၂၃၉၇၅ မဲ ရှိရာတွင် ၆၅၄၅၃မဲ ဖြင့် (မဲပေးကြသူများ၏ ရာခိုင်နှုန်း ၅၂.၇၉ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့်)အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web |date= |title=၂၀၂၅ ပါတီစုံအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၁)၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ |url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=4-1-2026_Anut_5_26_Pyithu_56%20.pdf&type=page_multiple_photo&code=215&sno=4917&token=7b57ef01d2f81f58b68f21687870d0b4f218e9bd82fdef468143971b5f76a9eb1af533c588043cdabd75c7f7454ada6beeaa98bc685af1cfe3c7b6874327215c |access-date=၁၉ မတ် ၂၀၂၆ |work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် }}{{Dead link|date=April 2026 }}</ref> == မိသားစု == ဦးသောင်းအေးသည် ဒေါ်သင်းမျိုးမျိုးအောင်နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီး သုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ == ကိုးကား== {{reflist}} {{Lifetime|၁၉၅၆| }} [[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]] [[Category:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]] [[ကဏ္ဍ:၁၉၅၆ မွေးဖွားသူများ]] [[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]] a5plvqd4otzl989k02p6arfemrq9j8p 0 94164 1054379 1054217 2026-09-21T04:33:01Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 [[Special:Contributions/~2026-50757-32|~2026-50757-32]] ([[User talk:~2026-50757-32|ဆွေးနွေးချက်]]) ၏ မူဟောင်း [[Special:Diff/1054217|1054217]] ကို ပြန်ပြင်လိုက်သည် 1054379 wikitext text/x-wiki [[File:B.E.H.S - Kawa.jpg|right|thumb|အ.ထ.က - ကဝ]] '''အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်း၊ ကဝမြို့''' ('''အ.ထ.က - ကဝ''') သည် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကဝမြို့]] ရှိ အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="geo">https://myanmargeographicalsociety.org/kawa-township/</ref> ==ပညာရေး== ဤကျောင်းတွင် ကဝမြို့ပေါ်မှ ကျောင်းသားများအပြင် [[ကဝမြို့နယ်]]အရပ်ရပ်ရှိ ရွာများမှ ကျောင်းသားများလည်း ပညာသင်ကြားလျက်ရှိသည်။ ==ကိုးကား== {{reflist}} {{coord|17.088312175717338|96.46033690940989|format=dms|region:MM|display=inline,title}} [[Category:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] [[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အထက်တန်းကျောင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဝမြို့နယ်ရှိ စာသင်ကျောင်းများ]] {{Myanmar-school-stub}} 6nhc0kqspw0zt5kqr2m6r2hui0xny3o 0 97529 1054359 1039473 2026-09-20T21:29:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054359 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = Caliban | adjectives = Calibanian | image = Caliban_feat.png | caption = Discovery image of Caliban | discovery = yes | discoverer = {{plainlist | * Philip D. Nicholson * Brett J. Gladman * Joseph A. Burns * John J. Kavelaars }} using the Hale telescope | discovered = September 6, 1997 | discovery_ref = {{sfn|Gladman Nicholson et al.|1998|p=}} | mean_orbit_radius = 7,231,000&nbsp;km{{sfn|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=523|loc=Table 3}}<ref name="JPL-SSD-Uranus-Caliban" /> | eccentricity = 0.1812<ref name="JPL-SSD-Uranus-Caliban" /> | period = 579.73 d<!-- {{sfn|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=523|loc=Table 3}} has 579.7 --> | avg_speed = 0.91 km/s{{efn|name=calculated|Calculated on the basis of other parameters.}} | inclination = {{plainlist | * 120.28° (to Uranus' equator) * 140.878° (to the local Laplace plane) * 139.89°<!-- {{sfn|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=523|loc=Table 3}} has 141 --> (to the ecliptic){{sfn|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=523|loc=Table 3}} }} | satellite_of = [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]] | physical_characteristics = yes | mean_radius = 36&nbsp;km (estimate){{refn|name=Sheppard et al. 2005 radius/albedo}}<ref name="JPL-SSD-sat_phys" /> | surface_area = ~16,000 km² (estimate) | volume = ~200,000 km³ (estimate) | mass = ~2.5{{E|17}} [[:en:kilogram|kg]] (estimate) | surface gravity = ~0.02 [[အရှိန်|m/s²]] (estimate) | escape velocity = ~0.031&nbsp;km/s (estimate) | density = ~1.3 g/cm³ (assumed) | rotation = 2.7h<ref name="Maris 2001" /> | axial_tilt = ? | albedo = 0.04 (assumed){{refn|name=Sheppard et al. 2005 radius/albedo}} | single_temperature = ~65 [[:en:Kelvin|K]] (estimate) }} '''ကာလီဘန်''' သည် [[ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်]]၏ ပုံစံအတည်တကျမရှိသော [[ဂြိုဟ်ရံလ]]တစ်စင်းဖြစ်ပြီး{{sfn|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=}} ၁၉၉၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် Brett J. Gladman, Phil Nicholson, Joseph A. Burns နှင့် John J. Kavelaars တို့က ဟေးလ် တယ်လီစကုပ်ကိုအသုံးပြု၍ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းအား ယာယီအမည် '''S/1997&nbsp;U&nbsp;1'''{{sfn|Gladman Nicholson et al.|1998|p=}} ဟူ၍ အမည်ေပးခဲ့သည်။ ကာလီဘန်၏ ပတ်လမ်းသည် ယူရေးနပ်ဂြိုဟ်မှ [[အိုဘရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)|အိုဘရွန်]]ထက် ၁၀ဆ ပိုမိုဝေးကွာပြီး အချင်းထုထည်မှာ ခန့်မှန်းခြေ ၇၂ ကီလိုမီတာခန့်ရှိသည်။{{sfn|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=}}<ref name="JPL-SSD-sat_phys" /> ==မှတ်စု== {{Notelist}} == ကိုးကား == {{reflist | colwidth = 30em | refs = <ref name="JPL-SSD-Uranus-Caliban"> {{cite web | last1 = Brozovic | first1 = M. | last2 = Jacobson | first2 = R. A. | year = 2009 | title = Planetary Satellite Mean Orbital Parameters | publisher = JPL/NASA | work = The Orbits of the Outer Uranian Satellites, Astronomical Journal, 137, 3834 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_elem#uranus | accessdate = 2011-11-06 }} </ref> <ref name="Sheppard et al. 2005 radius/albedo"> {{harvnb|Sheppard|Jewitt|Kleyna|2005|p=523|loc=Table 3 ... rⁱ (km) ... 36 ... ⁱ Radius of satellite assuming a geometric albedo of 0.04}}. </ref> <ref name="JPL-SSD-sat_phys"> {{cite web | publisher = JPL (Solar System Dynamics) | title = Planetary Satellite Physical Parameters | date = 20 December 2008 | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par | accessdate = 10 March 2009 }} </ref> <ref name="Maris 2001"> {{cite journal | doi = 10.1086/320378 | last1 = Maris | first1 = Michele | last2 = Carraro | first2 = Giovanni | last3 = Cremonese | first3 = Gabrielle | last4 = Fulle | first4 = Marco |date=May 2001 | title = Multicolor Photometry of the Uranus Irregular Satellites Sycorax and Caliban | journal = The Astronomical Journal | volume = 121 | issue = 5 | pages = 2800–2803 | url = http://www.iop.org/EJ/article/1538-3881/121/5/2800/200443.html | accessdate = 14 September 2008 | bibcode = 2001AJ....121.2800M | arxiv = astro-ph/0101493 }} </ref> }} * {{cite journal| doi = 10.1038/31890| last1 = Gladman | first1 = B. J.| authorlink1 = Brett J. Gladman| last2 = Nicholson | first2 = P. D.| authorlink2 = Philip D. Nicholson| last3 = Burns | first3 = J. A.| authorlink3 = Joseph A. Burns| last4 = Kavelaars | first4 = J. J.| authorlink4 = John J. Kavelaars| last5 = Marsden | first5 = B. G.| authorlink5 = Brian G. Marsden| last6 = Williams | first6 = G. V.| authorlink6 = Gareth V. Williams| last7 = Offutt | first7 = W. B.| authorlink7 = Warren B. Offutt| year = 1998| title = Discovery of two distant irregular moons of Uranus| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-04-30_392_6679/page/896| journal = Nature| volume = 392| issue = 6679| pages = 897–899| pmid = | pmc = | bibcode = 1998Natur.392..897G| ref = {{sfnRef|Gladman Nicholson et al.|1998}} }} * {{cite journal| doi = 10.1086/424997| last1 = Grav| first1 = Tommy| last2 = Holman| first2 = Matthew J.| authorlink2 = Matthew J. Holman| last3 = Fraser| first3 = Wesley C.| date = 2004-09-20| title = Photometry of Irregular Satellites of Uranus and Neptune| journal = The Astrophysical Journal| volume = 613| issue = 1| pages = L77–L80| pmid = | pmc = | arxiv = astro-ph/0405605| bibcode = 2004ApJ...613L..77G| ref = harv}} * {{cite journal| doi = 10.1006/icar.2001.6715| last1 = Rettig | first1 = T. W.| last2 = Walsh | first2 = K.| last3 = Consolmagno | first3 = G.| authorlink3 = Guy Consolmagno| date=December 2001 | title = Implied Evolutionary Differences of the Jovian Irregular Satellites from a BVR Color Survey| journal = Icarus| volume = 154| issue = 2| pages = 313–320| pmid = | pmc = | bibcode = 2001Icar..154..313R| ref = harv}} * {{Cite journal | last1 = Sheppard | first1 = S. S. | last2 = Jewitt | first2 = D. | last3 = Kleyna | first3 = J. | title = An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness | doi = 10.1086/426329 | journal = The Astronomical Journal | volume = 129 | pages = 518 | year = 2005 | pmid = | pmc = |arxiv = astro-ph/0410059 |bibcode = 2005AJ....129..518S }} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Ura_Caliban Caliban Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070801203930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Ura_Caliban |date=1 August 2007 }} by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/irregulars.html David Jewiit pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015638/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/irregulars.html |date=5 March 2016 }} * [http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/urasatdata.html Uranus' Known Satellites] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131015094120/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/urasatdata.html |date=15 October 2013 }} (by Scott S. Sheppard) * [https://web.archive.org/web/20110520031937/http://www.minorplanetcenter.org/iau/NatSats/NaturalSatellites.html MPC: Natural Satellites Ephemeris Service] * [http://www.solarviews.com/eng/caliban.htm Caliban and Sycorax, Moons of Uranus] (2005 Calvin J. Hamilton) {{ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ}} {{နေအဖွဲ့အစည်း ဂြိုဟ်ရံလများ (အသေး)}} [[Category:ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ဂြိုဟ်ရံလများ]] au2rsfi4awwj8b1edzd3fxrjfa0f98h 0 99928 1054378 916527 2026-09-21T04:12:12Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054378 wikitext text/x-wiki {{short description|ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်တစ်ခု}} {{Infobox settlement | name = ဇလပုရီ | other_name = | native_name = {{nobold|ชลบุรี}} | native_name_lang = th | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ခရိုင်]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = Central Pattaya and beach at sunset in 2017.jpg | photo2a = The Sancturay of Truth, Pattaya, Thailand.JPG | photo3a = Na Chom Thian, Sattahip District, Chon Buri, Thailand - panoramio (21).jpg | size = 270 | spacing = 1 | color = white | border = 0 }} | image_alt = | image_caption = (From top to bottom) View of [[Pattaya]] skyline, [[Sanctuary of Truth]], [[Phra Chuthathut Palace]] of [[Ko Sichang|Koh Si Chang]] | image_flag = Chonburi flag.svg | flag_alt = | image_seal = Seal Chonburi.png | seal_alt = | nickname = | motto = "ทะเลงาม ข้าวหลามอร่อย อ้อยหวาน จักสานดี ประเพณีวิ่งควาย" ("Beautiful sea, Khao Lam delicious, Sweet cane, Fine weaving and Buffalo running tradition") | image_map = Thailand Chonburi locator map.svg | mapsize = 250px | map_alt = Map of Thailand, with a small highlighted area near the centre of the country, near the coast of the Gulf of Thailand | map_caption = Location within Thailand | coordinates = {{coord|13|13|N|101|11|E|type:adm1st_region:TH-20|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[ထိုင်းနိင်ငံ]] | subdivision_type2 = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ဒေသများ|တိုင်းဒေသကြီး]] | subdivision_name2 = [[အရှေ့ပိုင်းထိုင်း]] | subdivision_type3 = ပြည်နယ်မြို့တော် | subdivision_name3 = [[ချွန်ဘူရီ]] | subdivision_type4 = အကြီးဆုံးမြို့ | subdivision_name4 = [[ပတ္တရားမြို့|ပတ္တရား]] | established_title = Settled | established_date = {{nowrap|c. 7th century, as Phrarot city}} | established_title2 = Founded as city | established_date2 = 1897–1932 | established_title3 = Founded as province | established_date3 = ၁၉၃၃ | seat_type = Governing body | seat = ချွန်ဘူရီပြည်နယ်ရုံး | government_footnotes = | government_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ပြည်နယ်]] | leader_party = | leader_title = Governor | leader_name = Phakkhrathon Thianchai<br>(since October 2016) <!-- display settings --------->| total_type = နယ်ပယ် | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite report |title=Advancing Human Development through the ASEAN Community, Thailand Human Development Report 2014, table 0:Basic Data |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/thailand_nhdr_2014_O.pdf |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) Thailand |pages=134-135 |access-date=17 January 2016 |isbn=978-974-680-368-7 |postscript=, Data has been supplied by Land Development Department, Ministry of Agriculture and Cooperatives, at Wayback Machine.}}{{dead link|date=January 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | area_urban_footnotes = | area_rural_footnotes = | area_metro_footnotes = | area_magnitude = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = [[Provinces of Thailand|50th]] | area_blank1_title = | area_blank2_title = | area_total_km2 = ၄,၃၆၃ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 50 | population_footnotes = <ref name="TDD">{{cite web |url=http://www.stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |website=stat.bora.dopa.go.th |language=Thai |title=ร่ยงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2561 |trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2018 |date=31 December 2018 |department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior |access-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402073045/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ |archive-date=2 April 2019 |url-status=dead |accessdate=22 October 2020 |archivedate=2 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190402073045/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ }}</ref> | population_total = 1,535,445 | population_rank = [[Provinces of Thailand|9th]] | population_as_of = ၂၀၁၈ | population_density_km2 = ၃၅၁.၉ | population_density_rank = [[Provinces of Thailand|10th]] | timezone1 = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိအချိန်|ICT]] | utc_offset1 = +07:00 | demographics_type1 = Human Achievement Index | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2560">[[:File:Human achievement index 2017.pdf|Human achievement index 2017 by National Economic and Social Development Board (NESDB), pages 1-40, maps 1-9, retrieved 14 September 2019, ISBN 978-974-9769-33-1]]</ref> | demographics1_title1 = HAI (2017) | demographics1_info1 = 0.6613&nbsp;"high"<br/>[[#Human achievement index 2017|Ranked 6th]] | postal_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိစာတိုက်သင်္ကေတများ|စာတိုက်သင်္ကေတ]] | postal_code = 20xxx | area_code_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံရှိတယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|ဖုန်းခေါ်ကုဒ်]] | area_code = ၀၃၈ | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-20]] | website = | footnotes = }} '''ဇလပုရီခရိုင်''' ခေါ် ထိုင်းအသံထွက် '''ချွန်ဘူရီခရိုင် ('''အင်္ဂလိပ်: Chonburi Province၊ {{Lang-th|ชลบุรี}}၊ {{RTGS|''Chon Buri''}}, {{IPA-th|tɕ͡ʰōn bū.rīː||th-chonburi.ogg}}) သည် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းရှိ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|title=Chon Buri|url=http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Chon-Buri|website=Tourism Authority of Thailand (TAT)|accessdate=|archivedate=7 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907231058/http://www.tourismthailand.org/Where-to-Go/Chon-Buri}}</ref> အနီးအနားရှိ ခရိုင်များမှာ (မြောက်ဘက်မှ နာရီလက်တံအတိုင်း) [[:en:Chachoengsao Province|ချာချိုဆန်ခရိုင်]], [[:en:Chanthaburi Province|ချန်သဘူရီခရိုင်]]နှင့် [[:en:Rayong Province|ရေယွန်ခရိုင်]]တို့ဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက်တွင် ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့ရှိသည်။ ချွန်ဘူရီခရိုင်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရီးသွားမြို့တစ်ခုဖြစ်သော ပတ္တယား တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးနှင့် အဓိက ဆိပ်ကမ်း တည်ရှိသည်။ ထိုအချက်များကြောင့် ခရိုင်၏ လူဦးရေမှာ လျင်မြန်စွာ တိုးတက်လာပြီး လက်ရှိအချိန်တွင် လူဦးရေ ၁.၇သန်း နေထိုင်လျက်ရှိသည်။<ref name="citypopulation"/> ၂၀၁၂ ဒီဇင်ဘာ ၃၁ အရ မှတ်ပုံတင်ထားသောလူဦးရေမှာ ၁.၃၆ သန်း ရှိသည်။<ref>{{Cite web |url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat55.html |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |access-date=30 November 2018 |archive-date=8 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181208134055/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat55.html |url-status=dead }}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းကြောင်း သက်သေအထောက်အထားများအရ မောင်းချွန်ဘူရီမှာ ထိုင်းနိုင်ငံသမိုင်း၏ အယုဒ္ဓယခေတ်ကပင် အခြေတည်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ဤနယ်ပယ်တွင် ဘန်စိုင်း၊ ဘန်ပလဆွိုင်နှင့် ဘန်ဖရာ စသည့် မြို့ငယ်များ တည်ရှိခဲ့သည်။ [[ရာမ ၅|ကျူလာလောင်ကွန်းဘုရင်]]မှ ထိုမြို့များကို စုစည်းကာ ချွန်ဘူရီနယ်အဖြစ် ဖန်တီးခဲ့သည်။ == အမည်နာမ == ချွန် ("chon" )ဟူသော စကားလုံးမှာ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]]စကားလုံးဖြစ်သော ဇလ ("jala") ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာကာ 'ရေ'ဟု အဓိပပ္ပါယ်ရသည်။ ဘူရီ ("buri") ဟူသော စကားလုံးမှာ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]]စကားလုံးဖြစ်သော ပူရီ (ပူရ) ("puri") ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာကာ 'မြို့'ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ခရိုင်အမည်၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ '''ရေမြို့တော်'''ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ == မြေမျက်နှာသွင်ပြင် == ချွန်ညူရီခရိုင်မှာ ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့၏ မြောက်ဘက်အဆုံး၊ ဘန်ကောက်ပင်လယ်အော်တွင် တည်ရှိသည်။ [[:en:Khao Khiao Massif|ခေါင်ခို တောင်တန်း]] သည် ခရိုင်၏ မြောက်ပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ ပိုင်းထားသည်။ မြောက်ပိုင်းရှိ မြေဩဇာကောင်းပြီး ကျယ်ဝန်းသော လွင်ပြင်ကြီးက စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ရန် သင့်လျော်သည်။ ခရိုင် တောင်ပိုင်းရှိ [[:en:Laem Chabang|လန်ချဘမ်းမြို့]]တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အနည်းငယ်သော ပင်လယ်ရေနက်ဆိပ်ကမ်းများ အတွင်းမှ တစ်ခုရှိသည်။ ခရိုင်၏ လူဦးရေမှာ နှစ်စဉ် ၄ရာခိုင်နှုန်းခန့် မြင့်တက်လျက်ရှိပြီး ၂၀၀၀ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ ၁၀၄၀၈၆၅ဦးရှိရာမှ ၂၀၁၀ခုနှစ်တွင် ၁၅၅၄၃၆၅ဦးရှိခဲ့သည်။<ref name="citypopulation">http://www.citypopulation.de/php/thailand-admin.php</ref>ခွင့်ပြုချက်မရှိပဲ ကာလကြာရှည်စွာ နေထိုင်နေသည့် ထိုင်းလူမျိုးမဟုတ်သူများလည်း ရှိသေးသည်။ == အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ် == [[:en:Seals of The Provinces of Thailand|ခရိုင်၏ စည်းတံဆိပ်]] မှာ ''[[:en:Khao Sam Muk|ခိုဆမ်မွတ်တောင်]]''ကိုပြသည်။ ထိုတောင်တွင် နတ်ဘုရားမဖြစ်သော Chao Mae Sahm Muk ၏ ရုပ်တုရှိပြီး သူမသည် ပင်လယ်ရေလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများနှင့် ဒေသခံများကို ကာကွယ်ပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref>{{cite web|title=Chonburi|url=http://thailex.asia/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/Copy%20of%20Chonburi.htm|website=THAILEX Travel Encyclopedia|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127012331/http://thailex.asia/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/Copy%20of%20Chonburi.htm#|archive-date=2015-11-27|dead-url=yes|df=|archivedate=27 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151127012331/http://thailex.asia/THAILEX/THAILEXENG/LEXICON/Copy%20of%20Chonburi.htm}}</ref> ခရိုင်၏ အမှတ်တံဆိပ် သစ်ပင်နှင့် ပန်းမှာ နယူးဂီနီရို့စ်ဝုဒ်"New Guinea Rosewood" (''[[:en:Pterocarpus indicus|Pterocarpus indicus]])''ဖြစ်သည်။ ခရိုင်၏ ဆောင်ပုဒ်မှာ 'Beautiful beaches, delicious khao lam, sweet sugar cane, delicate basketry products, and buffalo racing.'ဖြစ်သည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေများ == [[Image:Amphoe Chonburi.svg|right|200px|Map of districts]] ခရိုင်ကို မြို့နယ် (အမ်ဖူ) ၁၁ ခု ခွဲခြားထားသည်။ ထို ၁၁ မြို့နယ်ကို နောက်ထပ် ကျေးရွာအုပ်စု (တမ်ဘွန်) ၉၂ ခု၊ ရွာပေါင်း ၆၉၁ ရွာ ထပ်မံခွဲခြားသည်။ * [[ပတ္တရားမြို့]]သည် ဘန်လမုန်မြို့နယ်၏ အထူးအုပ်ချုပ်ခွင့်ရမြို့တစ်ခု ဖြစ်သည်။ * လမ်ကျဘန်သည် ဆိပ်ကမ်းမြူနီစီပယ်မြို့ ဖြစ်ပြီး ဆီရာချာနှင့် ဘန်လမုန်မြို့နယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ {| class="wikitable" align="center" style="font-size:90%;" !Map !# !ရောမ !ထိုင်း !မြန်မာ !လူဦးရေ (၂၀၁၈) !ပိုင်ခြားခြင်း |- | rowspan="13" |[[File:Districts_Chonburi.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Districts_Chonburi.png|440x440px]] |- bgcolor="lightblue" | colspan="6" align="center" |'''— [[:en:Districts_of_Thailand|Districts]] —''' |- |1 |[[:en:Mueang_Chonburi_district|Mueang Chonburi]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|เมืองชลบุรี}}</span> |မောင်းချွန်ဘူရီ | style="text-align:right;" |335,063 |18 ''tambon'' — 107 ''muban'' |- |2 |[[:en:Ban_Bueng_district|Ban Bueng]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|บ้านบึง}}</span> |ဘာန်ဘန်း | style="text-align:right;" |103,377 |8 ''tambon'' — 52 ''muban'' |- |3 |[[:en:Nong_Yai_district|Nong Yai]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|หนองใหญ่}}</span> |နောင်ယိုင် | style="text-align:right;" |23,625 |5 ''tambon'' — 24 ''muban'' |- |4 |[[:en:Bang_Lamung_district|Bang Lamung]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|บางละมุง}}</span> |ဘန်လမုန် | style="text-align:right;" |315,437 |8 ''tambon'' — 72 ''muban'' |- |5 |[[:en:Phan_Thong_district|Phan Thong]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|พานทอง}}</span> |ဖန်ထောင် | style="text-align:right;" |69,429 |11 ''tambon'' — 76 ''muban'' |- |6 |[[:en:Phanat_Nikhom_district|Phanat Nikhom]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|พนัสนิคม}}</span> |ဖနတ်နီခွမ် | style="text-align:right;" |124,637 |20 ''tambon'' — 185 ''muban'' |- |7 |[[:en:Si_Racha_district|Si Racha]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|ศรีราชา}}</span> |ဆီရာချာ | style="text-align:right;" |301,799 |8 ''tambon'' — 73 ''muban'' |- |8 |[[:en:Ko_Sichang_district|Ko Sichang]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|เกาะสีชัง}}</span> |ကော့ဆီချာန် | style="text-align:right;" |4,560 |1 ''tambon'' — 7 ''muban'' |- |9 |[[:en:Sattahip_district|Sattahip]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|สัตหีบ}}</span> |စတ်သာဟစ် | style="text-align:right;" |165,492 |5 ''tambon'' — 40 ''muban'' |- |10 |[[:en:Bo_Thong_district|Bo Thong]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|บ่อทอง}}</span> |ဘိုထောင် | style="text-align:right;" |50,318 |6 ''tambon'' — 47 ''muban'' |- |11 |[[:en:Ko_Chan_district|Ko Chan]] |<span style="font-size:115%;">{{lang|th|เกาะจันทร์}}</span> |ကော့ကျန် | style="text-align:right;" |37,670 |2 ''tambon'' — 27 ''muban'' |} ==ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး== ===လေကြောင်း=== ချွန်ဘူရီသည် နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးလေဆိပ်ဖြစ်သော [[သုဝဏ္ဏဘူမိလေဆိပ်]]မှ ကားလမ်းဖြင့် {{convert|120|km}} ခန့် ကွာဝေးသည်။ [[:en:Sukhumvit Road|ဆူခူဗစ်လမ်း]] နှင့် [[:en:Thai motorway network#Motorway route 7|Motorway 7]] တို့ဖြင့် ဘန်ကောက်မှ တစ်ဆင့် ပြန်လာနိုင်သည်။ မြို့မှ တောင်ဘက်သို့ ၄၅မိနစ်ခန့် မောင်းရသော [[ဦးသဖောင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]မှလည်း လေယာဉ်အချို့ရှိသည်။ ===အဝေးပြေးလမ်း=== ချွန်ဘူရီကို ဖြတ်သော အဓိကလမ်းမမှာ ထိုင်းလမ်းမ၃ဖြစ်သည်။[[:en:Sukhumvit Road|ဆူခူဗစ်လမ်း]]ဟု လူသိကြသည်။ အရှေ့မြောက်တွင် ဘန်ကောက်သို့ဆက်သွယ်ပြီး တောင်ဘက်တွင် ရေယွန်ခရိုင်၊ ချန်သဘူရီခရိုင်၊ တရပ်ခရိုင်တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသည်။ အမှတ်၇မှာလည်း အမှတ်၃နှင့်အပြိုင်လိုက်သည်။ သို့သော် လူထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းခြေဖြစ်သော ပတ္တယားကို ရှောင်ကွင်းသွားသည်။ ===ရထားလမ်း=== နိုင်ငံ၏ ခရီးသည်တင် ရထားလိုင်းဖြစ်သော [[:en:State Railway of Thailand|နိုင်ငံတော် ရထားလမ်း]]သည် ချွန်ဘူရီခရိုင်တွင် လည်ပတ်သည်။ အဓိက ဘူတာရုံမှာ [[:en:Chon Buri Railway Station|ချွန်ဘူရီ ဘူတာရုံ]] ဖြစ်သည်။ == ကျန်းမာရေး == ချွန်ဘူရီတွင် ဆေးရုံများစွာ ရှိသည်။ အစိုးရရော ပုဂ္ဂလိကပါ ဖြစ်သည်။ ခိွန်ဘူရီတွင် ဘူရာဖ တက္ကသိုလ် ဆေးရုံတစ်ခုရှိသည်။ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ လက်အောက်ရှိ ချွန်ဘူရီဆေးရုံမှာ အဓိကဆေးရုံဖြစ်သည်။ အခြားသော အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သော ကြက်ခြေနီ၊ ထိုင်းတော်ဝင်ရေတပ် စသည်တို့လက်အောက်ရှိဆေးရုံများမှာ [[: en:Queen Savang Vadhana Memorial Hospital|ဆာဗန် ဗဟာနာ မိဖုရား အထိမ်းအမှတ်ဆေးရုံ]])နှင့် ([[:en:Queen Sirikit Naval Hospital|သီရိခေတ်မိဖုရား ရေတပ်ဆေးရုံ]]) တို့ဖြစ်သည်။ == ခရီးသွား ကဏ္ဍ == ၂၀၁၂ ခုနှစ်က စာရင်းများအရ ခရီးသည် ၉သန်း လာရောက်ခဲ့သည်။ ခရီးသည် ၆.၁သန်းမှာ ပြည်ပမှဖြစ်ကာ ထိုအထဲတွင် ရုရှားနိုင်ငံမှ ၂.၂သန်း လာရောက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite news|title=Chon Buri sees 9mn visitors in 2012|url=http://nationmultimedia.com/breakingnews/Chon-Buri-sees-9mn-visitors-in-2012-30203664.html|date=8 April 2013|accessdate=|work=The Nation|archivedate=2 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181002180540/http://www.nationmultimedia.com/breakingnews/Chon-Buri-sees-9mn-visitors-in-2012-30203664.html}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} {{Template:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] 8tfr4hvok2657wlp73vwiih4xvrmkvy 0 118409 1054351 1051941 2026-09-20T19:29:49Z Mkant00 135890 1054351 wikitext text/x-wiki '''ကော်ချီ-ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်း''' (Cauchy-Schwarz inequality) သို့မဟုတ် '''ကော်ချီ-ဘူညာကော့ဗ်စကီး-ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်း''' (Cauchy-Bunyakovsky-Schwarz inequality) သည် [[သင်္ချာ]]ဘာသာရပ်တွင် အခြေခံကျသော မညီမျှခြင်း (inequality) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို မျဉ်းဖြောင့် [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (linear algebra)၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (analysis)၊ [[ဖြစ်တန်စွမ်း]] သီအိုရီ (probability theory) နှင့် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integration) တို့တွင် အသုံးချနိုင်သည်။ ၎င်းသည် ကွမ်တမ် မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) တွင် ဟိုက်ဇင်ဘာ့ဂ် မသေချာမှု မူဝါဒ (Heisenberg uncertainty principle) ကို သက်သေပြရန်အတွက်လည်း အရေးပါသည်။ ယင်းမညီမျှခြင်းကို အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ၊ ဗစ်တာ ဘူညာကော့ဗ်စကီး နှင့် ဟာမန် အာမန်ဒပ်စ် ရှဗာ့ဇ် တို့ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။ [[File:Cauchy-Schwarz geometry.svg|right|thumb|220px|ပြင်ညီအတွင်းရှိ ထောင့် <math>\theta</math> ဖွဲ့စည်းထားသော ဗက်တာ 2 ခု ဖြစ်သည့် <math>u</math> နှင့် <math>v</math> တို့အတွက် ကော်ချီ-ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်းကို ထောင့်မှန်စတုဂံ 2 ခု၏ ဧရိယာ မညီမျှခြင်းဖြင့် သရုပ်ဖော်ပြထားသည်။]] == ယေဘုယျ အခြေအနေ (General Case) == [[ကိန်းစစ်]] (real number) သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး]] (complex number) အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (inner product space) တစ်ခု၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]ဖြစ်ကြသော <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့အတွက် အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) <math>\langle x,y \rangle</math> သည် အောက်ပါအတိုင်း ပြည့်စုံစေသည်။ :<math>|\langle x,y \rangle|^2 \leq \langle x, x\rangle \cdot \langle y,y\rangle.</math> <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့သည် မျဉ်းဖြောင့် မှီခိုသော (linearly dependent) အခြေအနေဖြစ်မှသာလျှင် [[ညီမျှခြင်း]] (equality) မှန်ကန်မည်ဖြစ်သည်။ လှုံ့ဆော်ခံ[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (induced norm) <math>\|x\|:=\sqrt{\langle x,x\rangle}</math> ကို အသုံးပြုပါက ထပ်တူညီသော (equivalent) ပုံစံများကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိနိုင်သည်။ :<math>|\langle x,y \rangle|^2 \leq \|x\|^2 \cdot \| y\|^2</math> သို့မဟုတ် :<math>\left|\langle x,y \rangle\right| \leq \|x\| \cdot \| y\|.</math> ကိန်းစစ်များဖြစ်သော အခြေအနေတွင် ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) ကို ဖယ်ရှားလိုက်ပါက အနုတ်တန်ဖိုးရှိသော အတွင်းမြှောက်လဒ်များအတွက် အသေးအဖွဲ ပိုမိုအားနည်းသော ဖော်ပြချက် (trivially weaker statement) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ :<math>\langle x,y \rangle \leq \|x\| \cdot \| y\|</math> == အထူး အခြေအနေများ (Special Cases) == စံ အတွင်းမြှောက်လဒ် (standard inner product) ပါရှိသော <math>\mathbb{R}^n</math> အတွက် မညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math> \mathopen{\bigg(} \sum_{i=1}^n x_i \cdot y_i \mathclose{\bigg)}^2 \leq \sum_{i=1}^n x_i^2 \cdot \sum_{i=1}^n y_i^2 </math> နှစ်ထပ်ကိန်း အင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော (square-integrable) [[ကိန်းထွေး]]တန်ဖိုးရှိ [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (complex-valued functions) အတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်သည်။ :<math> \mathopen{\bigg|} \int f(x) \cdot \overline{g(x)}\, \mathrm dx \mathclose{\bigg|}^2 \leq \int \left|f(x)\right|^2\, \mathrm dx \cdot \int \left|g(x)\right|^2\, \mathrm dx </math> နှစ်ထပ်ကိန်း အင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော ကျပန်းကိန်းရှင်များ (random variables) အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math> \operatorname{E}(XY)^2 \leq \operatorname{E}(X^2)\cdot \operatorname{E}(Y^2) </math><ref>Feller (1968), p. 242.</ref> ဤအခြေအနေများကို ဟိုလ်ဒါ ၏ မညီမျှခြင်း (Hölder's inequality) က ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalization) ဖြစ်သည်။ စတုရန်း[[ကိန်းအုံ|ကိန်းအုံများ]] (square matrices) အတွက် ထရေ့စ် (trace) သည် အောက်ပါအတိုင်း ပြည့်စုံစေသည်။ :<math> \vert\operatorname{Tr}(AB^*)\vert^2 \leq \operatorname{Tr}(AA^*) \operatorname{Tr}(BB^*) </math> <math>\mathbb{R}^3</math> တွင် ဤမညီမျှခြင်းကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည့် [[ညီမျှခြင်း]]တစ်ရပ် ရှိသည်။ :<math> \Vert x \Vert^2 \cdot \Vert y \Vert^2 = |\langle x,y\rangle|^2 + \|x \times y\|^2 </math> <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့သည် မျဉ်းဖြောင့် မှီခိုသော အခြေအနေဖြစ်မှသာလျှင် ကိန်းပိုင်း (term) <math>\|x \times y\|^2 \geq 0</math> သည် သုညနှင့် ညီမည်ဖြစ်သည်။ == ဂဏန်းသင်္ချာ ပျမ်းမျှတန်ဖိုးနှင့် နှစ်ထပ်ကိန်း ပျမ်းမျှတန်ဖိုးတို့ကြား မညီမျှခြင်း (Inequality between the arithmetic and the quadratic mean) == သီးခြားဖြစ်သော (discrete) အထူးအခြေအနေတွင် <math>i=1, \dots, n</math> အတွက် <math>b_i=\frac{1}{n}</math> ဟု သတ်မှတ်ပါက အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ :<math> \left| \sum_{i=1}^n a_i \cdot \frac{1}{n} \right| \leq \sqrt{\sum_{i=1}^n a_i^2} \cdot \sqrt{\frac{1}{n}} </math> [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] ရှင်းလင်းခြင်း (algebraic simplification) ပြုလုပ်လိုက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ :<math> \frac{1}{n} \cdot \sum_{i=1}^n a_i \leq \sqrt{ \frac{1}{n} \cdot \sum_{i=1}^n a_i^2 } </math> ဤသည်မှာ [[ဂဏန်းသင်္ချာ]] ပျမ်းမျှတန်ဖိုး (arithmetic mean) သည် နှစ်ထပ်ကိန်း ပျမ်းမျှတန်ဖိုး (quadratic mean) ထက် အမြဲတမ်း ငယ်သည် သို့မဟုတ် ညီသည် (less than or equal) ကို သက်သေပြနေသည်။ ဤနေရာတွင် ယေဘုယျကျမှုကို မဆုံးရှုံးစေဘဲ (without loss of generality) <math>n=2</math> ဖြစ်သော အခြေအနေကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားသည်။<ref>Alsina & Nelsen (2015), pp. 20, 262.</ref> == သမိုင်းကြောင်း (History) == ဤမညီမျှခြင်းကို အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ၊ ဗစ်တာ ဘူညာကော့ဗ်စကီး နှင့် ဟာမန် အာမန်ဒပ်စ် ရှဗာ့ဇ် တို့ကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးထားသည်။ အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ သည် ၁၈၂၁ ခုနှစ်တွင် သီးခြားဖြစ်သော ပေါင်းလဒ် ပုံစံ (discrete sum form) ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။<ref>Cauchy (1821), pp. 455–456.</ref> ဗစ်တာ ဘူညာကော့ဗ်စကီး နှင့် ဟာမန် အာမန်ဒပ်စ် ရှဗာ့ဇ် တို့သည် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]] ပုံစံ (integral form) ကို ၁၈၅၉ ခုနှစ်နှင့် ၁၈၈၄ ခုနှစ်တို့တွင် အသီးသီး ဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ သီးခြားဖြစ်သော အခြေအနေကို '''ကော်ချီ မညီမျှခြင်း''' (Cauchy inequality) ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ အင်တီဂရယ်ဖြစ်သော အခြေအနေကို '''ဘူညာကော့ဗ်စကီး မညီမျှခြင်း''' (Bunyakovsky inequality)<ref>Bityutskov.</ref> သို့မဟုတ် '''ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်း''' (Schwarz inequality)<ref>Weisstein.</ref> ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြသည်။ == အသုံးချမှုများ (Applications) == * လှုံ့ဆော်ခံ[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] <math>\|x\|=\sqrt{\langle x,x\rangle}</math> အတွက် တြိဂံ မညီမျှခြင်း (triangle inequality) ကို တွက်ချက်ထုတ်ယူခြင်းနှင့် စံနှုန်း [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]] (norm axioms) ကို မှန်ကန်ကြောင်း စစ်ဆေးခြင်း * အတွင်းမြှောက်လဒ်သည် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်]] (continuous function) တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခြင်း * <math>\cos \varphi = \frac{\langle x,y\rangle}{\|x\| \cdot \|y\|}</math> မှတစ်ဆင့် အလိုရှိရာ (arbitrary) အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်းများ၌ ထောင့် (angle) <math>\varphi</math> ၏ မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားခြင်း (well-definedness) ကို သေချာစေခြင်း * ရူပဗေဒ (physics) ဘာသာရပ်ရှိ ဟိုက်ဇင်ဘာ့ဂ် မသေချာမှု မူဝါဒကို တွက်ချက်ထုတ်ယူခြင်း == မညီမျှခြင်းကို သက်သေပြခြင်း (Proof of the inequality) == === ကိန်းစစ် စံ အတွင်းမြှောက်လဒ်၏ အထူး အခြေအနေ (Special case of the real standard inner product) === ==== ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်းဖြင့် သက်သေပြချက် (Proof by induction) ==== <math>n = 1</math> အတွက် <math>(x_1 y_1)^2 \leq x_1^2 \cdot y_1^2</math> သည် မှန်ကန်သည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) <math>n</math> အတွက် မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆချက် (assumption) ပြုလုပ်မည်။ <math>n + 1</math> အတွက် <math>S = \sum_{i = 1}^n x_i y_i</math>၊ <math>Q_x = \sum_{i = 1}^n x_i^2</math> နှင့် <math>Q_y = \sum_{i = 1}^n y_i^2</math> ဟု သတ်မှတ်မည်ဖြစ်သည်။ :<math> \begin{align} (S + x_{n+1} y_{n+1})^2 &= S^2 + 2S(x_{n+1} y_{n+1}) + (x_{n+1} y_{n+1})^2 \\ &\leq Q_x Q_y + 2\sqrt{Q_x Q_yx_{n+1}^2 y_{n+1}^2} + (x_{n+1} y_{n+1})^2 \\ &\leq (Q_x + x_{n+1}^2) (Q_y + y_{n+1}^2) \end{align} </math> ယခုသက်သေပြချက်တွင် အဆိုပါ ယူဆချက်နှင့် [[ဂဏန်းသင်္ချာ]]နှင့် [[ဂျီဩမေတြီ]] ပျမ်းမျှတန်ဖိုးများ၏ မညီမျှခြင်း (inequality of arithmetic and geometric means) ကို အသုံးပြုထားသည်။ ==== ဂဏန်းသင်္ချာနှင့် ဂျီဩမေတြီ ပျမ်းမျှတန်ဖိုးများ၏ မညီမျှခြင်းကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြချက် (Proof using the inequality of arithmetic and geometric means) ==== သုညမဟုတ်သော [[ဗက်တာ|ဗက်တာများ]] (non-zero vectors) အတွက် <math>\xi_i:=\frac{|x_i|}{\sqrt{\sum_j x_j^2}}</math> နှင့် <math>\eta_i:=\frac{|y_i|}{\sqrt{\sum_j y_j^2}}</math> ဟု သတ်မှတ်မည်။ :<math> \sum_i \xi_i\eta_i = \sum_i \sqrt{\xi_i^2\eta_i^2} \leq \sum_i \left(\frac{\xi_i^2}2 + \frac{\eta_i^2}2\right) = 1 </math> ==== ပြန်လည်စီစဉ်ခြင်း မညီမျှခြင်းကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြချက် (Proof using the rearrangement inequality) ==== <math>S=\sqrt{\sum_i x_i^2}</math>၊ <math>T=\sqrt{\sum_i y_i^2}</math>၊ <math>\xi_i=\tfrac{x_i}{S}</math> နှင့် <math>\xi_{n+i}=\tfrac{y_i}{T}</math> တို့နှင့်အတူ အောက်ပါ [[ညီမျှခြင်း]]ကို ရရှိသည်။ :<math> 2=\sum_{i=1}^n \frac{x_i^2}{S^2}+\sum_{i=1}^n \frac{y_i^2}{T^2}=\sum_{i=1}^{2n} \xi_i^2. </math> ပြန်လည်စီစဉ်ခြင်း မညီမျှခြင်း (rearrangement inequality) ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် <math>2\geq\frac{2\sum_{i=1}^{n} x_i y_i}{S\cdot T}</math> ဟူသော ရလဒ်ကို ရရှိသည်။ ==== ခွဲခြားကိန်းကို အသုံးပြု၍ သက်သေပြချက် (Proof using the discriminant) ==== နှစ်ထပ်ကိန်း [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (quadratic polynomial) <math>\sum_{i = 1}^n (x_iX + y_i)^2 \geq 0</math> တွင် အပေါင်းမဟုတ်သော ခွဲခြားကိန်း (discriminant) <math>\Delta</math> ရှိသည်။ :<math> \Delta = 4 \left( \sum_{i = 1}^n x_i y_i \right)^2 - 4 \left( \sum_{i = 1}^n x_i^2 \right) \left( \sum_{i = 1}^n y_i^2 \right) \leq 0 </math> === ယေဘုယျ အတွင်းမြှောက်လဒ် (General inner product) === ==== ကိန်းစစ် အခြေအနေ (Real case) ==== <math>y \neq 0</math> နှင့် မည်သည့် <math>\lambda \in \mathbb{R}</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math> 0 \leq \langle x-\lambda y,x-\lambda y \rangle = \langle x,x \rangle -2\lambda \langle x,y \rangle + \lambda^2 \langle y,y \rangle. </math> <math>\lambda = \langle x,y \rangle \cdot \|y\|^{-2}</math> ဟု ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် <math>0 \leq \|x\| ^2 - \langle x,y \rangle^2 \cdot \|y\|^{-2}</math> ကို ရရှိပြီး ၎င်းက မညီမျှခြင်းကို မှန်ကန်ကြောင်း သက်သေပြပေးသည်။ ==== ကိန်းထွေး အခြေအနေ (Complex case) ==== <math>\lambda \in \mathbb{C}</math> အတွက် ဟာမီရှန် ပုံစံ (hermitian form) ကို အသုံးပြုပါမည်။ ၎င်းပုံစံသည် ပထမ အဝင်ကိန်း (argument) တွင် မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်ပြီး (linear) ဒုတိယ အဝင်ကိန်းတွင် ဆန့်ကျင်-မျဉ်းဖြောင့် (antilinear) ဖြစ်သည်။ :<math> 0 \leq \langle x-\lambda y,x-\lambda y \rangle = \langle x,x \rangle - \lambda \langle y,x \rangle - \overline{\lambda} \langle x,y \rangle + \big|\lambda\big|^ 2\langle y,y \rangle. </math> <math>\lambda = \langle x,y \rangle \cdot \|y\|^{-2} = \overline{\langle y,x \rangle} \cdot \|y\|^{-2}</math> ဟု ရွေးချယ်ခြင်းဖြင့် သက်သေပြချက်ကို ပြီးမြောက်စေသည်။ == အပေါင်း-ဆီမီး-တိကျသော အချိုးညီ မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံစံများအတွက် ယေဘုယျပြုထားခြင်း (Generalization for positive semi-definite, symmetric bilinear forms) == ဤသီအိုရမ် (theorem) သည် မည်သည့် အပေါင်း-ဆီမီး-တိကျသော (positive semi-definite) အချိုးညီ မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံစံ (symmetric bilinear form) <math>b</math> အတွက်မဆို မှန်ကန်သည်။ ၎င်းသည် ဟာမီရှန် ဆက်စကွီ-မျဉ်းဖြောင့် ပုံစံ (hermitian sesquilinear form) များအတွက်လည်း မှန်ကန်သည်။ === ကိန်းစစ် အခြေအနေအတွက် သက်သေပြချက် (Proof for the real case) === သုညဖြင့် [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]] (division by zero) ကို ရှောင်ရှားရန် အောက်ပါအတိုင်း ရွေးချယ်နိုင်သည်။ :<math> \lambda = \frac{b(x,y)}{b(y,y)+\varepsilon}. </math> ယင်းက အောက်ပါရလဒ်ကို ပေးစွမ်းသည်။ :<math> 2 b(x,y)^2 - b(x,y)^2 \frac {b(y,y)} {b(y,y) + \varepsilon} \leq b(x,x) (b(y,y) + \varepsilon). </math> <math>\varepsilon \to 0</math> ဟု ယူဆတွက်ချက်ခြင်းက အဆိုကို သက်သေပြပေးသည်။ === ညီမျှခြင်းအတွက် အခြေအနေများ (Conditions for equality) === <math>b</math> သည် ယိုယွင်းသော (degenerate) အခြေအနေဖြစ်ပါက မျဉ်းဖြောင့် အမှီအခိုကင်းသော (linearly independent) <math>x, y</math> များအတွက် [[ညီမျှခြင်း]] ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>b(x,y)=0</math> နှင့် <math>b(x,x)b(y,y)=0</math> ဖြစ်သော အခြေအနေမျိုးဖြစ်သည်။ == References == * {{Citation |last1=Alsina |first1=Claudi |last2=Nelsen |first2=Roger B. |title=Perlen der Mathematik: 20 geometrische Figuren als Ausgangspunkte für mathematische Erkundungsreisen |publication-place=Berlin |publisher=Springer Spektrum |date=2015 |isbn=978-3-662-45460-2 |doi=10.1007/978-3-662-45461-9}} * {{Citation |last=Bityutskov |first=V. I. |title=Bunyakovskii inequality |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=EMS Press |url=https://encyclopediaofmath.org/index.php?title=Bunyakovskii_inequality}} * {{Citation |last=Cauchy |first=Augustin-Louis |author-link=Augustin-Louis Cauchy |title=Cours d'analyse de l'École royale polytechnique. 1re partie. Analyse algébrique |publication-place=Paris |publisher=Imprimerie Royale |date=1821 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k29058v}} * {{Citation |last=Collatz |first=Lothar |author-link=Lothar Collatz |title=Funktionalanalysis und numerische Mathematik |edition=2nd |series=Die Grundlehren der mathematischen Wissenschaften in Einzeldarstellungen |volume=120 |publication-place=Berlin |publisher=Springer-Verlag |date=1968 |isbn=978-3-540-04135-1 |mr=0169135}} * {{Citation |last=Feller |first=William |author-link=William Feller |title=An Introduction to Probability Theory and its Applications |volume=1 |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=John Wiley & Sons |date=1968 |isbn=978-0-471-25708-0 |mr=0228020 |zbl=0164.18304}} * {{Citation |last1=Hirzebruch |first1=Friedrich |author-link1=Friedrich Hirzebruch |last2=Scharlau |first2=Winfried |author-link2=Winfried Scharlau (mathematician) |title=Einführung in die Funktionalanalysis |series=BI-Hochschultaschenbücher |volume=296 |publication-place=Mannheim |publisher=Bibliographisches Institut |date=1971 |isbn=978-3-411-00296-2 |mr=0463864}} * {{Citation |last=Miller |first=Jeff |title=Earliest Uses of Some of the Words of Mathematics: Cauchy-Schwarz inequality |url=https://jeff560.tripod.com/c.html}} * {{Citation |last=Schreiber |first=Peter |title=The Cauchy-Bunyakovsky-Schwarz inequality |book-title=Hermann Grassmann, Werk und Wirkung. Internationale Fachtagung anläßlich des 150. Jahrestages des ersten Erscheinens der „linearen Ausdehnungslehre“ |publication-place=Greifswald |publisher=Universität Greifswald |date=1995 |pages=64–70}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |author-link=Eric W. Weisstein |title=Schwarz's Inequality |encyclopedia=MathWorld--A Wolfram Web Resource |publisher=Wolfram Research |url=https://mathworld.wolfram.com/SchwarzsInequality.html}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာဆိုင်ရာ_ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း]] 15xcf1yxpobpjyohh5wx5pdp4ymfxs6 0 130183 1054387 1040009 2026-09-21T04:58:32Z Chenzeyan29 141880 1054387 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|zh|南詔}} / {{lang|ii|ꂷꏂꌅ}} | conventional_long_name = နန်ကျောက်နိုင်ငံ (နန်စော) | common_name = နန်ကျောက် (Nanzhao) | status = သမိုင်းဝင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော် | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် (Monarchy) | era = အလယ်ခေတ် (Medieval Period) | year_start = ၇၃၈ | year_end = ၉၃၇ | event_start = ပြည်ထောင်စုစုစည်းတည်ထောင်ခြင်း | event_end = တာ့လီနိုင်ငံတော်သို့ အာဏာကူးပြောင်းခြင်း | p1 = | s1 = တာ့လီနိုင်ငံ | image_map = Nam Chiếu.png | image_map_caption = အေဒီ ၈၇၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင် တန်တရုတ်နိုင်ငံတောင်ဘက်၌ အင်အားကြီးမားခဲ့သော နန်ကျောက် (နန်စော) အင်ပါယာ၏ နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ | capital = တိုင်းဟီမြို့ (Taihe - ယခုခေတ် တာ့လီမြို့ဟောင်းအနီး) | common_languages = တိဗက်-ဗမာနွယ်စကားများ (ရှေးဦးပိုင်၊ ရှေးဦးယီ/နော့ဆူ) နှင့် တိုင်-ရှမ်းနွယ်စကားများ | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အာစရ/အာချာရ ဝဇီရယာန အနွယ်တော်) | today = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])<br>{{flag|Myanmar}}<br>{{flag|Laos}} }} {{infobox Chinese | t = 南詔 | s = 南诏 | p = Nánzhào | w = Nan-chao | tha = น่านเจ้า | rtgs = Nanchao | lao = ໜານເຈົ້າ, န່ານເຈົ້າ, န່ານເຈົ່າ, ໜອງແສ | vie = Nam Chiếu <br/>Đại Lễ | lang1 = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာ]] | lang1_content = လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ (lâan tsāw) | tib = འཇང་ཡུལ | wylie = ljang yul<ref>Stein, R. A. (1972) ''Tibetan Civilization'', p. 63. Stanford University Press.</ref> | lang2 = [[နော့ဆူဘာသာစကား|နော့ဆူဘာသာ (မြောက်ပိုင်းယီ)]] | lang2_content = ꂷꏂꌅ (ma'shy'nzy) | chuhan = 南詔 <br/>大禮 }} '''နန်ကျောက်''' ({{zh|s=南诏|t=南詔|p=Nánzhào}}; {{lang-en|Nanzhao}}) သို့မဟုတ် '''နန်စောနိုင်ငံ''' သည် ယခုခေတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း (ယူနန်ဒေသ) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတို့တွင် ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း အထူးပင်အင်အားကြီးမား စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင်အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းကို ဗဟိုပြု၍ တည်ရှိခဲ့သည်။ နန်ကျောက်တိုင်းပြည်၏ တရားဝင်အမည်ကို ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာ အေဒီ ၇၃၈ မှ ၈၅၉ အထိ "တာမုန်း" (Dameng / 大蒙)၊ အေဒီ ၈၅၉ မှ ၈၇၇ အထိ "တာလဲ့" (Dali / 大禮) နှင့် အေဒီ ၈၇၇ မှ ၉၀၂ အထိ "တာဖုန်းမင်" (Dafengmin / 大封民) ဟု အသီးသီး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Extract of the Nanzhao Tujuan scroll.jpg|thumb|right|၂၂၀px|နန်ကျောက်ခေတ် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် သမိုင်းဝင်ပန်းချီလိပ် (Nanzhao Tujuan Scroll)]] == ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် == နန်ကျောက်နိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သူများမှာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စု]]အနက်မှ ယီ (Yi) သို့မဟုတ် လိုလို (Lolo) အဖွဲ့များနှင့် မနုဿဗေဒအရ အနီးစပ်ဆုံးတူညီကြသည်ဟု သုတေသနပညာရှင်အများစုက သဘောတူလက်ခံထားကြသည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေမှာ [[ပိုင်လူမျိုး]] (Bai People) များဖြစ်ကြပြီး၊<ref name="Cummings1991">Joe Cummings, Robert Storey (1991). ''China, Volume 10''. Lonely Planet Publications, p. 705.</ref> အုပ်ချုပ်သူအထက်တန်းလွှာတို့မူ [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် နီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်မျိုးဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" (Nosu/Yi) ဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002">C. X. George Wei (2002). ''Exploring nationalisms of China: themes and conflicts''. Greenwood Publishing Group, p. 195.</ref> နန်ကျောက် (နန်စော) တိုင်းပြည်ကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်က ခေတ်ဟောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့ (အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းသားများနှင့် ထိုင်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့) က "ရှမ်း/တိုင် လူမျိုးများ တည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံ" ဟု ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသုတေသန၊ ဘာသာဗေဒနှင့် DNA မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ စစ်ဆေးချက်များအရ နန်ကျောက်သည် ရှမ်း/တိုင်နိုင်ငံ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနှင့် တိဘက်တို့နှင့် အနွယ်တူသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် (Tibeto-Burman Origin) ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု ချေပထားသည်။<ref name="Herman2007" /> === အထောက်အထား ခိုင်မာချက်များ === * '''ဘာသာစကားနှင့် အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစား:''' နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူ အထက်တန်းလွှာများနှင့် မုန်းရူ (Mengshe) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် လွန်စွာနီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" (Nosu / Yi language) ကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002" /> ထို့အပြင် နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေ အများစုမှာလည်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ရှေးဦး[[ပိုင်လူမျိုး]] (Bai People) များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Cummings1991" /> * '''အမည်ပေးစနစ် (ဖခင်-သား အမည်ဆက်စပ်ခြင်း):''' နန်ကျောက်မင်းဆက်တွင် ကျင့်သုံးခဲ့သော ထူးခြားသည့် ရိုးရာတစ်ခုမှာ ဖခင်၏ အမည်နောက်ဆုံးစာလုံးကို သားဖြစ်သူ၏ အမည်အစစာလုံးအဖြစ် ပြန်လည်ယူရသော စနစ်ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ဘုရင် ဖီလော်ကော့ (Piluoge) ၏ သားမှာ ကော်လော်ဖဲင့် (Geluofeng) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ သားမှာ ဖဲင့်ကျားယီ (Fengjiayi) ဖြစ်သည်။ ဤအမည်ပေးစနစ်သည် ရှမ်း/တိုင် (Tai-Kadai) လူမျိုးများတွင် မရှိဘဲ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ယီလူမျိုး]] (Yi) နှင့် [[ချန်လူမျိုး (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန်လူမျိုး]] (Qiang) တို့၏ ရိုးရာဓလေ့ ဖြစ်သည်။<ref name="Herman2007" /> * '''မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) စစ်ဆေးချက်များ:''' ခေတ်သစ် DNA စစ်ဆေးချက်အရ ယခင်နန်ကျောက်နိုင်ငံတော် တည်ရှိခဲ့ရာ ဗဟိုချက်ဖြစ်သော တာ့လီ (Dali) ဒေသရှိ ပိုင်လူမျိုးများနှင့် ယီလူမျိုးများ၏ Y-Chromosome ကို စစ်ဆေးရာတွင် ရှမ်း/တိုင် (Kra-Dai) များ၏ မျိုးဗီဇထက် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ၏ ပင်မဒီအန်အေ အမှတ်အသားဖြစ်သော Haplogroup O2 (O-M122) အမြောက်အမြား ပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (2004). "Genetic evidence supports the demic diffusion of Han culture into New World". ''Nature'', 431(7006), 302-305.</ref> ၎င်းတို့၏ ဗီဇသည် ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများထက် တိဗက်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်သည်။<ref name="Yao2002">Yao, Y. G., et al. (2002). "Mitochondrial DNA history of an ethnic minority: The Bai people of Yunnan". ''Human Genetics'', 110(5), 461-468.</ref> * '''နောက်ဆက်တွဲ တာ့လီနိုင်ငံတော်:''' နန်ကျောက်နိုင်ငံတော် အေဒီ ၉၃၇ တွင် ကျဆုံးသွားပြီးနောက် ၎င်း၏ နယ်မြေပေါ်တွင် ဆက်လက်ထူထောင်ခဲ့သော [[တာ့လီနိုင်ငံ]] (Dali Kingdom) ကို ကြည့်လျှင်လည်း အုပ်ချုပ်သူများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုမှာ တိုင်/ရှမ်းများ မဟုတ်ဘဲ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ပိုင်လူမျိုး (Bai) များသာ ဖြစ်သည်။ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများသည် နန်ကျောက်နိုင်ငံအတွင်း လူနည်းစုအဖြစ် ယူနန်တောင်ပိုင်း နယ်စပ်ဒေသများတွင်သာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Yang2009">Yang, Bin. (2009). ''Between Winds and Clouds: The Making of Yunnan''. Columbia University Press.</ref> ထို့ကြောင့် "နန်ကျောက်သည် ရှမ်းနိုင်ငံဖြစ်သည်" ဟူသော အယူအဆဟောင်းမှာ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့ တာ့လီနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးလိုက်၍ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းအပေါ် အခြေခံကာ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ခေတ်သစ် သမိုင်းသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအရ နန်ကျောက်သည် ခေါင်းဆောင်မှု၊ စာပေ၊ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းပြည်စစ်စစ် ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Herman2007" /> == သမိုင်းကြောင်း == အေဒီ ၆၀၂ ခုနှစ်တွင် စွေမင်းဆက် (Sui Dynasty) ၏ ချေမှုန်းမှုကို ခံရပြီးနောက် ဒေသခံ Cuan လူမျိုးတို့သည် "မီဝါအဖြူ" (White Mywa) နှင့် "မီဝါအမည်း" (Black Mywa) ဟူ၍ အုပ်စုနှစ်စု ကွဲသွားခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=65}} ၎င်းတို့အနက် အားဟိုင်ရေကန် (Erhai Lake) တစ်ဝိုက်တွင် အခြေချသော ဒေသခံ ပြည်ထောင်ငယ် ၆ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်းစကားဖြင့် "ကျောက်" (Zhao) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ "ကျောက်" ဆိုသည့် ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းဘာသာဖြင့် "စဝ်" (Lao/Shan: Tsaw)၊ မြန်မာဘာသာဖြင့် "စော" (မင်း သို့မဟုတ် အရှင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် နန်ကျောက်ကို မြန်မာရာဇဝင်များတွင် '''နန်စော''' (တောင်ဘက်မင်း သို့မဟုတ် တောင်ဘက်စောနယ်) ဟု သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၇၃၇ တွင် ထန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) ၏ အကူအညီဖြင့် မိုင်းဆည်စော (Mengshe) ဘုရင် ဖီလော်ကော့ (Piluoge / 皮羅閣) က အဆိုပါ နန်စောခြောက်နယ်လုံးကို ဆက်တိုက်သိမ်းယူကာ တစ်ထီးတည်းဖြစ်အောင် စုစည်းခဲ့ပြီး အေဒီ ၇၃၈ တွင် "နန်ကျောက်နိုင်ငံတော်" ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြို့တော်ကို တိုင်းဟီ (Taihe) ၌ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာသည် ခုခံရလွယ်ကူပြီး မြေဆီဩဇာ အလွန်ကောင်းမွန်သော ဗျူဟာမြောက်ဒေသ ဖြစ်သည်။{{sfn|Blackmore|1960}} === နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း === ဘုရင်ဖီလော်ကော့ ကံကုန်ပြီးနောက် သားဖြစ်သူ ကော်လော်ဖဲင့် (Geluofeng) နန်းတက်လာသောအခါ ထန်မင်းဆက် တရုတ်အရာရှိများနှင့် နယ်စပ်အရေးအခင်းဖြစ်ပွားပြီး ၇၅၁ ခုနှစ်တွင် ထန်စစ်တပ် အင်အား ၈၀,၀၀၀ ခန့် လာရောက်တိုက်ခိုက်သော်လည်း နန်ကျောက်စစ်သူကြီး တွမ့်ကျင့်ဝေ (Duan Jianwei) က အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}}{{sfn|Twitchett|1979|pp=444–445}} အေဒီ ၇၅၄ တွင် ထန်မင်းဆက်က စစ်သည် ၁၀၀,၀၀၀ ဖြင့် ထပ်မံကျူးကျော်လာသောကြောင့် ကော်လော်ဖဲင့်သည် တိဗက်အင်ပါယာနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ ထန်စစ်တပ်ကို အပြတ်အသတ် ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}} အေဒီ ၈၀၁ တွင် နန်ကျောက်သည် ထန်နှင့် ပြန်လည်မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ တိဗက်တပ်များကို ပြန်လည်ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=157}} ထိုစစ်ရေးအောင်မြင်မှုများကို အခြေခံ၍ နန်ကျောက်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ{{sfn|Coedès|1968|pp=95, 104–105}} အေဒီ ၈၃၂ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီး ပျူလူမျိုးအမြောက်အမြားကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=33, 36}} === ကျဆုံးခြင်း === အေဒီ ၈၇၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် တရုတ်ပြည်တွင်း စီချွမ်းနှင့် ကွေ့ကျိုးနယ်များမှ ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။{{sfn|Herman|2007|p=37}} စစ်ပွဲများ ရေရှည်ဆင်နွှဲရသဖြင့် တိုင်းပြည်အင်အား ချို့တဲ့လာပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၂ တွင် အမတ်ကြီးတစ်ဦးက ဘုရင့်မျိုးနွယ်စုဝင်များကို သုတ်သင်ကာ အာဏာလုယူခဲ့သဖြင့် နန်ကျောက်မင်းဆက် သွေးမြေကျ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် မင်းဆက်တို ၃ ခု ထပ်မံပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီးနောက် နောက်ဆုံးတွင် စစ်သူကြီး တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping) က အေဒီ ၉၃၇ တွင် အာဏာရရှိကာ နန်ကျောက်နယ်မြေပေါ်တွင် တည်ငြိမ်အေးချမ်းသော [[တာ့လီနိုင်ငံ]] (Dali Kingdom) ကို ဆက်ခံထူထောင်ခဲ့သည်။ == ဘာသာရေး ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Juyingchi.JPG|thumb|left|၂၂၀px|နန်ကျောက်ဘုရင် ချွမ်ဖမ်းယွိ တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် တာ့လီစေတီသုံးဆူ (Three Pagodas)]] နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာဓရ အနွယ်ဝင် မန္တရယာန သို့မဟုတ် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tantric Buddhism) အထူးထွန်းကားသော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ကွမ်ရင် (လောကေသွရ မယ်တော်) နှင့် မဟာကာလ (Mahākāla) နတ်မင်းကြီးကို ကိုးကွယ်သည့်စနစ်သည် တရုတ်ပြည်မကြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားထူးခြားသည်။ နန်ကျောက်နှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံသော တာ့လီဒေသတို့တွင် ကိုးကွယ်သော အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံမှာ "အာစရ" သို့မဟုတ် အာချာရဘာသာ (Azhali / သက္ကတ: ''ācārya'') ဟု လူသိများသည်။ အေဒီ ၈၂၁-၈၂၄ ဝန်းကျင်တွင် အိန္ဒိယပြည်မှ ကြွရောက်လာသော ဆရာတော် "စန္ဒြဂုမ္ဘ" (Li Xian Maishun) က စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာအဖြစ် အခြေခိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ယေဘူယျ ကိုးကားစာအုပ်များ == * {{cite book |last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press|ref=harv }} * {{cite journal|last=Blackmore|first=M.|title=The Rise of Nan-Chao in Yunnan|journal=Journal of Southeast Asian History|volume=1|number=2|year=1960|pages=47–61 |ref=harv }} * {{cite book |last=Coedès |first=George |year=1968 |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press|ref=harv }} * {{cite book |last=Herman|first=John E.|title=Amid the Clouds and Mist China's Colonization of Guizhou, 1200–1700|year=2007|publisher=Harvard University Asia Center|ref=harv }} * {{cite book |last=Twitchett|first=Denis C.|title=The Cambridge History of China, Vol. 3, Sui and T'ang China, 589–906|year=1979|publisher=Cambridge University Press |ref=harv }} [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] qcnd3g5d1hzg9lb51m8p8y7nhnfzndl 1054388 1054387 2026-09-21T04:59:50Z Chenzeyan29 141880 /* ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် */ 1054388 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|zh|南詔}} / {{lang|ii|ꂷꏂꌅ}} | conventional_long_name = နန်ကျောက်နိုင်ငံ (နန်စော) | common_name = နန်ကျောက် (Nanzhao) | status = သမိုင်းဝင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော် | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် (Monarchy) | era = အလယ်ခေတ် (Medieval Period) | year_start = ၇၃၈ | year_end = ၉၃၇ | event_start = ပြည်ထောင်စုစုစည်းတည်ထောင်ခြင်း | event_end = တာ့လီနိုင်ငံတော်သို့ အာဏာကူးပြောင်းခြင်း | p1 = | s1 = တာ့လီနိုင်ငံ | image_map = Nam Chiếu.png | image_map_caption = အေဒီ ၈၇၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင် တန်တရုတ်နိုင်ငံတောင်ဘက်၌ အင်အားကြီးမားခဲ့သော နန်ကျောက် (နန်စော) အင်ပါယာ၏ နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ | capital = တိုင်းဟီမြို့ (Taihe - ယခုခေတ် တာ့လီမြို့ဟောင်းအနီး) | common_languages = တိဗက်-ဗမာနွယ်စကားများ (ရှေးဦးပိုင်၊ ရှေးဦးယီ/နော့ဆူ) နှင့် တိုင်-ရှမ်းနွယ်စကားများ | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အာစရ/အာချာရ ဝဇီရယာန အနွယ်တော်) | today = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])<br>{{flag|Myanmar}}<br>{{flag|Laos}} }} {{infobox Chinese | t = 南詔 | s = 南诏 | p = Nánzhào | w = Nan-chao | tha = น่านเจ้า | rtgs = Nanchao | lao = ໜານເຈົ້າ, န່ານເຈົ້າ, န່ານເຈົ່າ, ໜອງແສ | vie = Nam Chiếu <br/>Đại Lễ | lang1 = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာ]] | lang1_content = လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ (lâan tsāw) | tib = འཇང་ཡུལ | wylie = ljang yul<ref>Stein, R. A. (1972) ''Tibetan Civilization'', p. 63. Stanford University Press.</ref> | lang2 = [[နော့ဆူဘာသာစကား|နော့ဆူဘာသာ (မြောက်ပိုင်းယီ)]] | lang2_content = ꂷꏂꌅ (ma'shy'nzy) | chuhan = 南詔 <br/>大禮 }} '''နန်ကျောက်''' ({{zh|s=南诏|t=南詔|p=Nánzhào}}; {{lang-en|Nanzhao}}) သို့မဟုတ် '''နန်စောနိုင်ငံ''' သည် ယခုခေတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း (ယူနန်ဒေသ) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတို့တွင် ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း အထူးပင်အင်အားကြီးမား စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင်အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းကို ဗဟိုပြု၍ တည်ရှိခဲ့သည်။ နန်ကျောက်တိုင်းပြည်၏ တရားဝင်အမည်ကို ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာ အေဒီ ၇၃၈ မှ ၈၅၉ အထိ "တာမုန်း" (Dameng / 大蒙)၊ အေဒီ ၈၅၉ မှ ၈၇၇ အထိ "တာလဲ့" (Dali / 大禮) နှင့် အေဒီ ၈၇၇ မှ ၉၀၂ အထိ "တာဖုန်းမင်" (Dafengmin / 大封民) ဟု အသီးသီး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Extract of the Nanzhao Tujuan scroll.jpg|thumb|right|၂၂၀px|နန်ကျောက်ခေတ် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် သမိုင်းဝင်ပန်းချီလိပ် (Nanzhao Tujuan Scroll)]] == ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် == နန်ကျောက်နိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သူများမှာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စု]]အနက်မှ ယီ သို့မဟုတ် လိုလို (လီဆူ) အဖွဲ့များနှင့် မနုဿဗေဒအရ အနီးစပ်ဆုံးတူညီကြသည်ဟု သုတေသနပညာရှင်အများစုက သဘောတူလက်ခံထားကြသည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေမှာ [[ပိုင်လူမျိုး]] များဖြစ်ကြပြီး၊<ref name="Cummings1991">Joe Cummings, Robert Storey (1991). ''China, Volume 10''. Lonely Planet Publications, p. 705.</ref> အုပ်ချုပ်သူအထက်တန်းလွှာတို့မူ [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် နီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်မျိုးဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" ဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002">C. X. George Wei (2002). ''Exploring nationalisms of China: themes and conflicts''. Greenwood Publishing Group, p. 195.</ref> နန်ကျောက် (နန်စော) တိုင်းပြည်ကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်က ခေတ်ဟောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့ (အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းသားများနှင့် ထိုင်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့) က "ရှမ်း/တိုင် လူမျိုးများ တည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံ" ဟု ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသုတေသန၊ ဘာသာဗေဒနှင့် DNA မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ စစ်ဆေးချက်များအရ နန်ကျောက်သည် ရှမ်း/တိုင်နိုင်ငံ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနှင့် တိဘက်တို့နှင့် အနွယ်တူသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု ချေပထားသည်။<ref name="Herman2007" /> === အထောက်အထား ခိုင်မာချက်များ === * '''ဘာသာစကားနှင့် အုပ်ချုပ်သူလူတန်းစား:''' နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်သူ အထက်တန်းလွှာများနှင့် မုန်းရူ (Mengshe) မျိုးနွယ်စုများသည် [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် လွန်စွာနီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခုဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" (Nosu / Yi language) ကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002" /> ထို့အပြင် နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေ အများစုမှာလည်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ရှေးဦး[[ပိုင်လူမျိုး]] (Bai People) များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Cummings1991" /> * '''အမည်ပေးစနစ် (ဖခင်-သား အမည်ဆက်စပ်ခြင်း):''' နန်ကျောက်မင်းဆက်တွင် ကျင့်သုံးခဲ့သော ထူးခြားသည့် ရိုးရာတစ်ခုမှာ ဖခင်၏ အမည်နောက်ဆုံးစာလုံးကို သားဖြစ်သူ၏ အမည်အစစာလုံးအဖြစ် ပြန်လည်ယူရသော စနစ်ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ဘုရင် ဖီလော်ကော့ (Piluoge) ၏ သားမှာ ကော်လော်ဖဲင့် (Geluofeng) ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ သားမှာ ဖဲင့်ကျားယီ (Fengjiayi) ဖြစ်သည်။ ဤအမည်ပေးစနစ်သည် ရှမ်း/တိုင် (Tai-Kadai) လူမျိုးများတွင် မရှိဘဲ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ယီလူမျိုး]] (Yi) နှင့် [[ချန်လူမျိုး (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)|ချန်လူမျိုး]] (Qiang) တို့၏ ရိုးရာဓလေ့ ဖြစ်သည်။<ref name="Herman2007" /> * '''မျိုးရိုးဗီဇ (DNA) စစ်ဆေးချက်များ:''' ခေတ်သစ် DNA စစ်ဆေးချက်အရ ယခင်နန်ကျောက်နိုင်ငံတော် တည်ရှိခဲ့ရာ ဗဟိုချက်ဖြစ်သော တာ့လီ (Dali) ဒေသရှိ ပိုင်လူမျိုးများနှင့် ယီလူမျိုးများ၏ Y-Chromosome ကို စစ်ဆေးရာတွင် ရှမ်း/တိုင် (Kra-Dai) များ၏ မျိုးဗီဇထက် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များ၏ ပင်မဒီအန်အေ အမှတ်အသားဖြစ်သော Haplogroup O2 (O-M122) အမြောက်အမြား ပါဝင်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="Wen2004">Wen, B., et al. (2004). "Genetic evidence supports the demic diffusion of Han culture into New World". ''Nature'', 431(7006), 302-305.</ref> ၎င်းတို့၏ ဗီဇသည် ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများထက် တိဗက်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်သည်။<ref name="Yao2002">Yao, Y. G., et al. (2002). "Mitochondrial DNA history of an ethnic minority: The Bai people of Yunnan". ''Human Genetics'', 110(5), 461-468.</ref> * '''နောက်ဆက်တွဲ တာ့လီနိုင်ငံတော်:''' နန်ကျောက်နိုင်ငံတော် အေဒီ ၉၃၇ တွင် ကျဆုံးသွားပြီးနောက် ၎င်း၏ နယ်မြေပေါ်တွင် ဆက်လက်ထူထောင်ခဲ့သော [[တာ့လီနိုင်ငံ]] (Dali Kingdom) ကို ကြည့်လျှင်လည်း အုပ်ချုပ်သူများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုမှာ တိုင်/ရှမ်းများ မဟုတ်ဘဲ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ပိုင်လူမျိုး (Bai) များသာ ဖြစ်သည်။ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများသည် နန်ကျောက်နိုင်ငံအတွင်း လူနည်းစုအဖြစ် ယူနန်တောင်ပိုင်း နယ်စပ်ဒေသများတွင်သာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Yang2009">Yang, Bin. (2009). ''Between Winds and Clouds: The Making of Yunnan''. Columbia University Press.</ref> ထို့ကြောင့် "နန်ကျောက်သည် ရှမ်းနိုင်ငံဖြစ်သည်" ဟူသော အယူအဆဟောင်းမှာ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့ တာ့လီနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးလိုက်၍ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းအပေါ် အခြေခံကာ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ခေတ်သစ် သမိုင်းသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအရ နန်ကျောက်သည် ခေါင်းဆောင်မှု၊ စာပေ၊ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းပြည်စစ်စစ် ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Herman2007" /> == သမိုင်းကြောင်း == အေဒီ ၆၀၂ ခုနှစ်တွင် စွေမင်းဆက် (Sui Dynasty) ၏ ချေမှုန်းမှုကို ခံရပြီးနောက် ဒေသခံ Cuan လူမျိုးတို့သည် "မီဝါအဖြူ" (White Mywa) နှင့် "မီဝါအမည်း" (Black Mywa) ဟူ၍ အုပ်စုနှစ်စု ကွဲသွားခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=65}} ၎င်းတို့အနက် အားဟိုင်ရေကန် (Erhai Lake) တစ်ဝိုက်တွင် အခြေချသော ဒေသခံ ပြည်ထောင်ငယ် ၆ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်းစကားဖြင့် "ကျောက်" (Zhao) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ "ကျောက်" ဆိုသည့် ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းဘာသာဖြင့် "စဝ်" (Lao/Shan: Tsaw)၊ မြန်မာဘာသာဖြင့် "စော" (မင်း သို့မဟုတ် အရှင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် နန်ကျောက်ကို မြန်မာရာဇဝင်များတွင် '''နန်စော''' (တောင်ဘက်မင်း သို့မဟုတ် တောင်ဘက်စောနယ်) ဟု သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၇၃၇ တွင် ထန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) ၏ အကူအညီဖြင့် မိုင်းဆည်စော (Mengshe) ဘုရင် ဖီလော်ကော့ (Piluoge / 皮羅閣) က အဆိုပါ နန်စောခြောက်နယ်လုံးကို ဆက်တိုက်သိမ်းယူကာ တစ်ထီးတည်းဖြစ်အောင် စုစည်းခဲ့ပြီး အေဒီ ၇၃၈ တွင် "နန်ကျောက်နိုင်ငံတော်" ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြို့တော်ကို တိုင်းဟီ (Taihe) ၌ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာသည် ခုခံရလွယ်ကူပြီး မြေဆီဩဇာ အလွန်ကောင်းမွန်သော ဗျူဟာမြောက်ဒေသ ဖြစ်သည်။{{sfn|Blackmore|1960}} === နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း === ဘုရင်ဖီလော်ကော့ ကံကုန်ပြီးနောက် သားဖြစ်သူ ကော်လော်ဖဲင့် (Geluofeng) နန်းတက်လာသောအခါ ထန်မင်းဆက် တရုတ်အရာရှိများနှင့် နယ်စပ်အရေးအခင်းဖြစ်ပွားပြီး ၇၅၁ ခုနှစ်တွင် ထန်စစ်တပ် အင်အား ၈၀,၀၀၀ ခန့် လာရောက်တိုက်ခိုက်သော်လည်း နန်ကျောက်စစ်သူကြီး တွမ့်ကျင့်ဝေ (Duan Jianwei) က အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}}{{sfn|Twitchett|1979|pp=444–445}} အေဒီ ၇၅၄ တွင် ထန်မင်းဆက်က စစ်သည် ၁၀၀,၀၀၀ ဖြင့် ထပ်မံကျူးကျော်လာသောကြောင့် ကော်လော်ဖဲင့်သည် တိဗက်အင်ပါယာနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ ထန်စစ်တပ်ကို အပြတ်အသတ် ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}} အေဒီ ၈၀၁ တွင် နန်ကျောက်သည် ထန်နှင့် ပြန်လည်မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ တိဗက်တပ်များကို ပြန်လည်ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=157}} ထိုစစ်ရေးအောင်မြင်မှုများကို အခြေခံ၍ နန်ကျောက်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ{{sfn|Coedès|1968|pp=95, 104–105}} အေဒီ ၈၃၂ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီး ပျူလူမျိုးအမြောက်အမြားကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=33, 36}} === ကျဆုံးခြင်း === အေဒီ ၈၇၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် တရုတ်ပြည်တွင်း စီချွမ်းနှင့် ကွေ့ကျိုးနယ်များမှ ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။{{sfn|Herman|2007|p=37}} စစ်ပွဲများ ရေရှည်ဆင်နွှဲရသဖြင့် တိုင်းပြည်အင်အား ချို့တဲ့လာပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၂ တွင် အမတ်ကြီးတစ်ဦးက ဘုရင့်မျိုးနွယ်စုဝင်များကို သုတ်သင်ကာ အာဏာလုယူခဲ့သဖြင့် နန်ကျောက်မင်းဆက် သွေးမြေကျ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် မင်းဆက်တို ၃ ခု ထပ်မံပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီးနောက် နောက်ဆုံးတွင် စစ်သူကြီး တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping) က အေဒီ ၉၃၇ တွင် အာဏာရရှိကာ နန်ကျောက်နယ်မြေပေါ်တွင် တည်ငြိမ်အေးချမ်းသော [[တာ့လီနိုင်ငံ]] (Dali Kingdom) ကို ဆက်ခံထူထောင်ခဲ့သည်။ == ဘာသာရေး ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Juyingchi.JPG|thumb|left|၂၂၀px|နန်ကျောက်ဘုရင် ချွမ်ဖမ်းယွိ တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် တာ့လီစေတီသုံးဆူ (Three Pagodas)]] နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာဓရ အနွယ်ဝင် မန္တရယာန သို့မဟုတ် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tantric Buddhism) အထူးထွန်းကားသော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ကွမ်ရင် (လောကေသွရ မယ်တော်) နှင့် မဟာကာလ (Mahākāla) နတ်မင်းကြီးကို ကိုးကွယ်သည့်စနစ်သည် တရုတ်ပြည်မကြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားထူးခြားသည်။ နန်ကျောက်နှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံသော တာ့လီဒေသတို့တွင် ကိုးကွယ်သော အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံမှာ "အာစရ" သို့မဟုတ် အာချာရဘာသာ (Azhali / သက္ကတ: ''ācārya'') ဟု လူသိများသည်။ အေဒီ ၈၂၁-၈၂၄ ဝန်းကျင်တွင် အိန္ဒိယပြည်မှ ကြွရောက်လာသော ဆရာတော် "စန္ဒြဂုမ္ဘ" (Li Xian Maishun) က စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာအဖြစ် အခြေခိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ယေဘူယျ ကိုးကားစာအုပ်များ == * {{cite book |last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press|ref=harv }} * {{cite journal|last=Blackmore|first=M.|title=The Rise of Nan-Chao in Yunnan|journal=Journal of Southeast Asian History|volume=1|number=2|year=1960|pages=47–61 |ref=harv }} * {{cite book |last=Coedès |first=George |year=1968 |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press|ref=harv }} * {{cite book |last=Herman|first=John E.|title=Amid the Clouds and Mist China's Colonization of Guizhou, 1200–1700|year=2007|publisher=Harvard University Asia Center|ref=harv }} * {{cite book |last=Twitchett|first=Denis C.|title=The Cambridge History of China, Vol. 3, Sui and T'ang China, 589–906|year=1979|publisher=Cambridge University Press |ref=harv }} [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] il7iaotrtr0kh9zygyg61484ekq47y2 1054389 1054388 2026-09-21T05:00:35Z Chenzeyan29 141880 1054389 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|zh|南詔}} / {{lang|ii|ꂷꏂꌅ}} | conventional_long_name = နန်ကျောက်နိုင်ငံ (နန်စော) | common_name = နန်ကျောက် (Nanzhao) | status = သမိုင်းဝင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော် | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် (Monarchy) | era = အလယ်ခေတ် (Medieval Period) | year_start = ၇၃၈ | year_end = ၉၃၇ | event_start = ပြည်ထောင်စုစုစည်းတည်ထောင်ခြင်း | event_end = တာ့လီနိုင်ငံတော်သို့ အာဏာကူးပြောင်းခြင်း | p1 = | s1 = တာ့လီနိုင်ငံ | image_map = Nam Chiếu.png | image_map_caption = အေဒီ ၈၇၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင် တန်တရုတ်နိုင်ငံတောင်ဘက်၌ အင်အားကြီးမားခဲ့သော နန်ကျောက် (နန်စော) အင်ပါယာ၏ နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ | capital = တိုင်းဟီမြို့ (Taihe - ယခုခေတ် တာ့လီမြို့ဟောင်းအနီး) | common_languages = တိဗက်-ဗမာနွယ်စကားများ (ရှေးဦးပိုင်၊ ရှေးဦးယီ/နော့ဆူ) နှင့် တိုင်-ရှမ်းနွယ်စကားများ | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အာစရ/အာချာရ ဝဇီရယာန အနွယ်တော်) | today = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])<br>{{flag|Myanmar}}<br>{{flag|Laos}} }} {{infobox Chinese | t = 南詔 | s = 南诏 | p = Nánzhào | w = Nan-chao | tha = น่านเจ้า | rtgs = Nanchao | lao = ໜານເຈົ້າ, န່ານເຈົ້າ, န່ານເຈົ່າ, ໜອງແສ | vie = Nam Chiếu <br/>Đại Lễ | lang1 = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာ]] | lang1_content = လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ (lâan tsāw) | tib = འཇང་ཡུལ | wylie = ljang yul<ref>Stein, R. A. (1972) ''Tibetan Civilization'', p. 63. Stanford University Press.</ref> | lang2 = [[နော့ဆူဘာသာစကား|နော့ဆူဘာသာ (မြောက်ပိုင်းယီ)]] | lang2_content = ꂷꏂꌅ (ma'shy'nzy) | chuhan = 南詔 <br/>大禮 }} '''နန်ကျောက်''' ({{zh|s=南诏|t=南詔|p=Nánzhào}}; {{lang-en|Nanzhao}}) သို့မဟုတ် '''နန်စောနိုင်ငံ''' သည် ယခုခေတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း (ယူနန်ဒေသ) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတို့တွင် ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း အထူးပင်အင်အားကြီးမား စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင်အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းကို ဗဟိုပြု၍ တည်ရှိခဲ့သည်။ နန်ကျောက်တိုင်းပြည်၏ တရားဝင်အမည်ကို ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာ အေဒီ ၇၃၈ မှ ၈၅၉ အထိ "တာမုန်း" (Dameng / 大蒙)၊ အေဒီ ၈၅၉ မှ ၈၇၇ အထိ "တာလဲ့" (Dali / 大禮) နှင့် အေဒီ ၈၇၇ မှ ၉၀၂ အထိ "တာဖုန်းမင်" (Dafengmin / 大封民) ဟု အသီးသီး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Extract of the Nanzhao Tujuan scroll.jpg|thumb|right|၂၂၀px|နန်ကျောက်ခေတ် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် သမိုင်းဝင်ပန်းချီလိပ် (Nanzhao Tujuan Scroll)]] == ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် == နန်ကျောက်နိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သူများမှာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စု]]အနက်မှ ယီ သို့မဟုတ် လိုလို (လီဆူ) အဖွဲ့များနှင့် မနုဿဗေဒအရ အနီးစပ်ဆုံးတူညီကြသည်ဟု သုတေသနပညာရှင်အများစုက သဘောတူလက်ခံထားကြသည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေမှာ [[ပိုင်လူမျိုး]] များဖြစ်ကြပြီး၊<ref name="Cummings1991">Joe Cummings, Robert Storey (1991). ''China, Volume 10''. Lonely Planet Publications, p. 705.</ref> အုပ်ချုပ်သူအထက်တန်းလွှာတို့မူ [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် နီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်မျိုးဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" ဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002">C. X. George Wei (2002). ''Exploring nationalisms of China: themes and conflicts''. Greenwood Publishing Group, p. 195.</ref> နန်ကျောက် (နန်စော) တိုင်းပြည်ကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်က ခေတ်ဟောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့ (အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းသားများနှင့် ထိုင်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့) က "ရှမ်း/တိုင် လူမျိုးများ တည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံ" ဟု ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသုတေသန၊ ဘာသာဗေဒနှင့် DNA မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ စစ်ဆေးချက်များအရ နန်ကျောက်သည် ရှမ်း/တိုင်နိုင်ငံ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနှင့် တိဘက်တို့နှင့် အနွယ်တူသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု ချေပထားသည်။<ref name="Herman2007" /> ထို့ကြောင့် "နန်ကျောက်သည် ရှမ်းနိုင်ငံဖြစ်သည်" ဟူသော အယူအဆဟောင်းမှာ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့ တာ့လီနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးလိုက်၍ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းအပေါ် အခြေခံကာ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ခေတ်သစ် သမိုင်းသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအရ နန်ကျောက်သည် ခေါင်းဆောင်မှု၊ စာပေ၊ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းပြည်စစ်စစ် ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Herman2007" /> == သမိုင်းကြောင်း == အေဒီ ၆၀၂ ခုနှစ်တွင် စွေမင်းဆက် (Sui Dynasty) ၏ ချေမှုန်းမှုကို ခံရပြီးနောက် ဒေသခံ Cuan လူမျိုးတို့သည် "မီဝါအဖြူ" (White Mywa) နှင့် "မီဝါအမည်း" (Black Mywa) ဟူ၍ အုပ်စုနှစ်စု ကွဲသွားခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=65}} ၎င်းတို့အနက် အားဟိုင်ရေကန် (Erhai Lake) တစ်ဝိုက်တွင် အခြေချသော ဒေသခံ ပြည်ထောင်ငယ် ၆ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်းစကားဖြင့် "ကျောက်" (Zhao) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ "ကျောက်" ဆိုသည့် ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းဘာသာဖြင့် "စဝ်" (Lao/Shan: Tsaw)၊ မြန်မာဘာသာဖြင့် "စော" (မင်း သို့မဟုတ် အရှင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် နန်ကျောက်ကို မြန်မာရာဇဝင်များတွင် '''နန်စော''' (တောင်ဘက်မင်း သို့မဟုတ် တောင်ဘက်စောနယ်) ဟု သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၇၃၇ တွင် ထန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) ၏ အကူအညီဖြင့် မိုင်းဆည်စော (Mengshe) ဘုရင် ဖီလော်ကော့ (Piluoge / 皮羅閣) က အဆိုပါ နန်စောခြောက်နယ်လုံးကို ဆက်တိုက်သိမ်းယူကာ တစ်ထီးတည်းဖြစ်အောင် စုစည်းခဲ့ပြီး အေဒီ ၇၃၈ တွင် "နန်ကျောက်နိုင်ငံတော်" ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြို့တော်ကို တိုင်းဟီ (Taihe) ၌ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာသည် ခုခံရလွယ်ကူပြီး မြေဆီဩဇာ အလွန်ကောင်းမွန်သော ဗျူဟာမြောက်ဒေသ ဖြစ်သည်။{{sfn|Blackmore|1960}} === နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း === ဘုရင်ဖီလော်ကော့ ကံကုန်ပြီးနောက် သားဖြစ်သူ ကော်လော်ဖဲင့် (Geluofeng) နန်းတက်လာသောအခါ ထန်မင်းဆက် တရုတ်အရာရှိများနှင့် နယ်စပ်အရေးအခင်းဖြစ်ပွားပြီး ၇၅၁ ခုနှစ်တွင် ထန်စစ်တပ် အင်အား ၈၀,၀၀၀ ခန့် လာရောက်တိုက်ခိုက်သော်လည်း နန်ကျောက်စစ်သူကြီး တွမ့်ကျင့်ဝေ (Duan Jianwei) က အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}}{{sfn|Twitchett|1979|pp=444–445}} အေဒီ ၇၅၄ တွင် ထန်မင်းဆက်က စစ်သည် ၁၀၀,၀၀၀ ဖြင့် ထပ်မံကျူးကျော်လာသောကြောင့် ကော်လော်ဖဲင့်သည် တိဗက်အင်ပါယာနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ ထန်စစ်တပ်ကို အပြတ်အသတ် ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}} အေဒီ ၈၀၁ တွင် နန်ကျောက်သည် ထန်နှင့် ပြန်လည်မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ တိဗက်တပ်များကို ပြန်လည်ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=157}} ထိုစစ်ရေးအောင်မြင်မှုများကို အခြေခံ၍ နန်ကျောက်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ{{sfn|Coedès|1968|pp=95, 104–105}} အေဒီ ၈၃၂ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီး ပျူလူမျိုးအမြောက်အမြားကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=33, 36}} === ကျဆုံးခြင်း === အေဒီ ၈၇၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် တရုတ်ပြည်တွင်း စီချွမ်းနှင့် ကွေ့ကျိုးနယ်များမှ ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။{{sfn|Herman|2007|p=37}} စစ်ပွဲများ ရေရှည်ဆင်နွှဲရသဖြင့် တိုင်းပြည်အင်အား ချို့တဲ့လာပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၂ တွင် အမတ်ကြီးတစ်ဦးက ဘုရင့်မျိုးနွယ်စုဝင်များကို သုတ်သင်ကာ အာဏာလုယူခဲ့သဖြင့် နန်ကျောက်မင်းဆက် သွေးမြေကျ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် မင်းဆက်တို ၃ ခု ထပ်မံပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီးနောက် နောက်ဆုံးတွင် စစ်သူကြီး တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping) က အေဒီ ၉၃၇ တွင် အာဏာရရှိကာ နန်ကျောက်နယ်မြေပေါ်တွင် တည်ငြိမ်အေးချမ်းသော [[တာ့လီနိုင်ငံ]] (Dali Kingdom) ကို ဆက်ခံထူထောင်ခဲ့သည်။ == ဘာသာရေး ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Juyingchi.JPG|thumb|left|၂၂၀px|နန်ကျောက်ဘုရင် ချွမ်ဖမ်းယွိ တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် တာ့လီစေတီသုံးဆူ (Three Pagodas)]] နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာဓရ အနွယ်ဝင် မန္တရယာန သို့မဟုတ် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tantric Buddhism) အထူးထွန်းကားသော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ကွမ်ရင် (လောကေသွရ မယ်တော်) နှင့် မဟာကာလ (Mahākāla) နတ်မင်းကြီးကို ကိုးကွယ်သည့်စနစ်သည် တရုတ်ပြည်မကြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားထူးခြားသည်။ နန်ကျောက်နှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံသော တာ့လီဒေသတို့တွင် ကိုးကွယ်သော အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံမှာ "အာစရ" သို့မဟုတ် အာချာရဘာသာ (Azhali / သက္ကတ: ''ācārya'') ဟု လူသိများသည်။ အေဒီ ၈၂၁-၈၂၄ ဝန်းကျင်တွင် အိန္ဒိယပြည်မှ ကြွရောက်လာသော ဆရာတော် "စန္ဒြဂုမ္ဘ" (Li Xian Maishun) က စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာအဖြစ် အခြေခိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ယေဘူယျ ကိုးကားစာအုပ်များ == * {{cite book |last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press|ref=harv }} * {{cite journal|last=Blackmore|first=M.|title=The Rise of Nan-Chao in Yunnan|journal=Journal of Southeast Asian History|volume=1|number=2|year=1960|pages=47–61 |ref=harv }} * {{cite book |last=Coedès |first=George |year=1968 |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press|ref=harv }} * {{cite book |last=Herman|first=John E.|title=Amid the Clouds and Mist China's Colonization of Guizhou, 1200–1700|year=2007|publisher=Harvard University Asia Center|ref=harv }} * {{cite book |last=Twitchett|first=Denis C.|title=The Cambridge History of China, Vol. 3, Sui and T'ang China, 589–906|year=1979|publisher=Cambridge University Press |ref=harv }} [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] 0hynfi755dc4tln0g8lfaeft5g50bz1 1054390 1054389 2026-09-21T05:02:31Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1054390 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|zh|南詔}} / {{lang|ii|ꂷꏂꌅ}} | conventional_long_name = နန်ကျောက်နိုင်ငံ (နန်စော) | common_name = နန်ကျောက် (Nanzhao) | status = သမိုင်းဝင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော် | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် (Monarchy) | era = အလယ်ခေတ် (Medieval Period) | year_start = ၇၃၈ | year_end = ၉၃၇ | event_start = ပြည်ထောင်စုစုစည်းတည်ထောင်ခြင်း | event_end = တာ့လီနိုင်ငံတော်သို့ အာဏာကူးပြောင်းခြင်း | p1 = | s1 = တာ့လီနိုင်ငံ | image_map = Nam Chiếu.png | image_map_caption = အေဒီ ၈၇၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင် တန်တရုတ်နိုင်ငံတောင်ဘက်၌ အင်အားကြီးမားခဲ့သော နန်ကျောက် (နန်စော) အင်ပါယာ၏ နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ | capital = တိုင်းဟီမြို့ (Taihe - ယခုခေတ် တာ့လီမြို့ဟောင်းအနီး) | common_languages = တိဗက်-ဗမာနွယ်စကားများ (ရှေးဦးပိုင်၊ ရှေးဦးယီ/နော့ဆူ) | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အာစရ/အာချာရ ဝဇီရယာန အနွယ်တော်) | today = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])<br>{{flag|Myanmar}}<br>{{flag|Laos}} }} {{infobox Chinese | t = 南詔 | s = 南诏 | p = Nánzhào | w = Nan-chao | tha = น่านเจ้า | rtgs = Nanchao | lao = ໜານເຈົ້າ, န່ານເຈົ້າ, န່ານເຈົ່າ, ໜອງແສ | vie = Nam Chiếu <br/>Đại Lễ | lang1 = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာ]] | lang1_content = လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ (lâan tsāw) | tib = འཇང་ཡུལ | wylie = ljang yul<ref>Stein, R. A. (1972) ''Tibetan Civilization'', p. 63. Stanford University Press.</ref> | lang2 = [[နော့ဆူဘာသာစကား|နော့ဆူဘာသာ (မြောက်ပိုင်းယီ)]] | lang2_content = ꂷꏂꌅ (ma'shy'nzy) | chuhan = 南詔 <br/>大禮 }} '''နန်ကျောက်''' ({{zh|s=南诏|t=南詔|p=Nánzhào}}; {{lang-en|Nanzhao}}) သို့မဟုတ် '''နန်စောနိုင်ငံ''' သည် ယခုခေတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း (ယူနန်ဒေသ) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတို့တွင် ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း အထူးပင်အင်အားကြီးမား စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင်အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းကို ဗဟိုပြု၍ တည်ရှိခဲ့သည်။ နန်ကျောက်တိုင်းပြည်၏ တရားဝင်အမည်ကို ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာ အေဒီ ၇၃၈ မှ ၈၅၉ အထိ "တာမုန်း" (Dameng / 大蒙)၊ အေဒီ ၈၅၉ မှ ၈၇၇ အထိ "တာလဲ့" (Dali / 大禮) နှင့် အေဒီ ၈၇၇ မှ ၉၀၂ အထိ "တာဖုန်းမင်" (Dafengmin / 大封民) ဟု အသီးသီး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Extract of the Nanzhao Tujuan scroll.jpg|thumb|right|၂၂၀px|နန်ကျောက်ခေတ် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် သမိုင်းဝင်ပန်းချီလိပ် (Nanzhao Tujuan Scroll)]] == ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် == နန်ကျောက်နိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သူများမှာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စု]]အနက်မှ ယီ သို့မဟုတ် လိုလို (လီဆူ) အဖွဲ့များနှင့် မနုဿဗေဒအရ အနီးစပ်ဆုံးတူညီကြသည်ဟု သုတေသနပညာရှင်အများစုက သဘောတူလက်ခံထားကြသည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေမှာ [[ပိုင်လူမျိုး]] များဖြစ်ကြပြီး၊<ref name="Cummings1991">Joe Cummings, Robert Storey (1991). ''China, Volume 10''. Lonely Planet Publications, p. 705.</ref> အုပ်ချုပ်သူအထက်တန်းလွှာတို့မူ [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် နီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်မျိုးဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" ဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002">C. X. George Wei (2002). ''Exploring nationalisms of China: themes and conflicts''. Greenwood Publishing Group, p. 195.</ref> နန်ကျောက် (နန်စော) တိုင်းပြည်ကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်က ခေတ်ဟောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့ (အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းသားများနှင့် ထိုင်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့) က "ရှမ်း/တိုင် လူမျိုးများ တည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံ" ဟု ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသုတေသန၊ ဘာသာဗေဒနှင့် DNA မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ စစ်ဆေးချက်များအရ နန်ကျောက်သည် ရှမ်း/တိုင်နိုင်ငံ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနှင့် တိဘက်တို့နှင့် အနွယ်တူသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု ချေပထားသည်။<ref name="Herman2007" /> ထို့ကြောင့် "နန်ကျောက်သည် ရှမ်းနိုင်ငံဖြစ်သည်" ဟူသော အယူအဆဟောင်းမှာ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့ တာ့လီနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးလိုက်၍ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းအပေါ် အခြေခံကာ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ခေတ်သစ် သမိုင်းသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအရ နန်ကျောက်သည် ခေါင်းဆောင်မှု၊ စာပေ၊ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းပြည်စစ်စစ် ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Herman2007" /> == သမိုင်းကြောင်း == အေဒီ ၆၀၂ ခုနှစ်တွင် စွေမင်းဆက် (Sui Dynasty) ၏ ချေမှုန်းမှုကို ခံရပြီးနောက် ဒေသခံ Cuan လူမျိုးတို့သည် "မီဝါအဖြူ" (White Mywa) နှင့် "မီဝါအမည်း" (Black Mywa) ဟူ၍ အုပ်စုနှစ်စု ကွဲသွားခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=65}} ၎င်းတို့အနက် အားဟိုင်ရေကန် (Erhai Lake) တစ်ဝိုက်တွင် အခြေချသော ဒေသခံ ပြည်ထောင်ငယ် ၆ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ကို ဒေသတွင်းစကားဖြင့် "ကျောက်" (Zhao) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ "ကျောက်" ဆိုသည့် ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းဘာသာဖြင့် "စဝ်" (Lao/Shan: Tsaw)၊ မြန်မာဘာသာဖြင့် "စော" (မင်း သို့မဟုတ် အရှင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် နန်ကျောက်ကို မြန်မာရာဇဝင်များတွင် '''နန်စော''' (တောင်ဘက်မင်း သို့မဟုတ် တောင်ဘက်စောနယ်) ဟု သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုကြသည်။ အေဒီ ၇၃၇ တွင် ထန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) ၏ အကူအညီဖြင့် မိုင်းဆည်စော (Mengshe) ဘုရင် ဖီလော်ကော့ (Piluoge / 皮羅閣) က အဆိုပါ နန်စောခြောက်နယ်လုံးကို ဆက်တိုက်သိမ်းယူကာ တစ်ထီးတည်းဖြစ်အောင် စုစည်းခဲ့ပြီး အေဒီ ၇၃၈ တွင် "နန်ကျောက်နိုင်ငံတော်" ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြို့တော်ကို တိုင်းဟီ (Taihe) ၌ တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုနေရာသည် ခုခံရလွယ်ကူပြီး မြေဆီဩဇာ အလွန်ကောင်းမွန်သော ဗျူဟာမြောက်ဒေသ ဖြစ်သည်။{{sfn|Blackmore|1960}} === နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း === ဘုရင်ဖီလော်ကော့ ကံကုန်ပြီးနောက် သားဖြစ်သူ ကော်လော်ဖဲင့် (Geluofeng) နန်းတက်လာသောအခါ ထန်မင်းဆက် တရုတ်အရာရှိများနှင့် နယ်စပ်အရေးအခင်းဖြစ်ပွားပြီး ၇၅၁ ခုနှစ်တွင် ထန်စစ်တပ် အင်အား ၈၀,၀၀၀ ခန့် လာရောက်တိုက်ခိုက်သော်လည်း နန်ကျောက်စစ်သူကြီး တွမ့်ကျင့်ဝေ (Duan Jianwei) က အောင်မြင်စွာ တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}}{{sfn|Twitchett|1979|pp=444–445}} အေဒီ ၇၅၄ တွင် ထန်မင်းဆက်က စစ်သည် ၁၀၀,၀၀၀ ဖြင့် ထပ်မံကျူးကျော်လာသောကြောင့် ကော်လော်ဖဲင့်သည် တိဗက်အင်ပါယာနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ ထန်စစ်တပ်ကို အပြတ်အသတ် ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=30}} အေဒီ ၈၀၁ တွင် နန်ကျောက်သည် ထန်နှင့် ပြန်လည်မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ တိဗက်တပ်များကို ပြန်လည်ချေမှုန်းခဲ့သည်။{{sfn|Beckwith|1987|p=157}} ထိုစစ်ရေးအောင်မြင်မှုများကို အခြေခံ၍ နန်ကျောက်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ{{sfn|Coedès|1968|pp=95, 104–105}} အေဒီ ၈၃၂ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းရှိ [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီး ပျူလူမျိုးအမြောက်အမြားကို သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။{{sfn|Herman|2007|p=33, 36}} === ကျဆုံးခြင်း === အေဒီ ၈၇၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နန်ကျောက်တို့သည် တရုတ်ပြည်တွင်း စီချွမ်းနှင့် ကွေ့ကျိုးနယ်များမှ ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။{{sfn|Herman|2007|p=37}} စစ်ပွဲများ ရေရှည်ဆင်နွှဲရသဖြင့် တိုင်းပြည်အင်အား ချို့တဲ့လာပြီးနောက် အေဒီ ၉၀၂ တွင် အမတ်ကြီးတစ်ဦးက ဘုရင့်မျိုးနွယ်စုဝင်များကို သုတ်သင်ကာ အာဏာလုယူခဲ့သဖြင့် နန်ကျောက်မင်းဆက် သွေးမြေကျ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် မင်းဆက်တို ၃ ခု ထပ်မံပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီးနောက် နောက်ဆုံးတွင် စစ်သူကြီး တွမ့်စီးဖင် (Duan Siping) က အေဒီ ၉၃၇ တွင် အာဏာရရှိကာ နန်ကျောက်နယ်မြေပေါ်တွင် တည်ငြိမ်အေးချမ်းသော [[တာ့လီနိုင်ငံ]] (Dali Kingdom) ကို ဆက်ခံထူထောင်ခဲ့သည်။ == ဘာသာရေး ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Juyingchi.JPG|thumb|left|၂၂၀px|နန်ကျောက်ဘုရင် ချွမ်ဖမ်းယွိ တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် တာ့လီစေတီသုံးဆူ (Three Pagodas)]] နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာဓရ အနွယ်ဝင် မန္တရယာန သို့မဟုတ် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tantric Buddhism) အထူးထွန်းကားသော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ကွမ်ရင် (လောကေသွရ မယ်တော်) နှင့် မဟာကာလ (Mahākāla) နတ်မင်းကြီးကို ကိုးကွယ်သည့်စနစ်သည် တရုတ်ပြည်မကြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားထူးခြားသည်။ နန်ကျောက်နှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံသော တာ့လီဒေသတို့တွင် ကိုးကွယ်သော အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံမှာ "အာစရ" သို့မဟုတ် အာချာရဘာသာ (Azhali / သက္ကတ: ''ācārya'') ဟု လူသိများသည်။ အေဒီ ၈၂၁-၈၂၄ ဝန်းကျင်တွင် အိန္ဒိယပြည်မှ ကြွရောက်လာသော ဆရာတော် "စန္ဒြဂုမ္ဘ" (Li Xian Maishun) က စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာအဖြစ် အခြေခိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ယေဘူယျ ကိုးကားစာအုပ်များ == * {{cite book |last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press|ref=harv }} * {{cite journal|last=Blackmore|first=M.|title=The Rise of Nan-Chao in Yunnan|journal=Journal of Southeast Asian History|volume=1|number=2|year=1960|pages=47–61 |ref=harv }} * {{cite book |last=Coedès |first=George |year=1968 |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press|ref=harv }} * {{cite book |last=Herman|first=John E.|title=Amid the Clouds and Mist China's Colonization of Guizhou, 1200–1700|year=2007|publisher=Harvard University Asia Center|ref=harv }} * {{cite book |last=Twitchett|first=Denis C.|title=The Cambridge History of China, Vol. 3, Sui and T'ang China, 589–906|year=1979|publisher=Cambridge University Press |ref=harv }} [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] 214hh7pwvbfcvklywj34luzs8f68abp 1054391 1054390 2026-09-21T05:06:16Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1054391 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|zh|南詔}} / {{lang|ii|ꂷꏂꌅ}} | conventional_long_name = နန်ကျောက်နိုင်ငံ (နန်စော) | common_name = နန်ကျောက် (Nanzhao) | status = သမိုင်းဝင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော် | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် (Monarchy) | era = အလယ်ခေတ် (Medieval Period) | year_start = ၇၃၈ | year_end = ၉၃၇ | event_start = ပြည်ထောင်စုစုစည်းတည်ထောင်ခြင်း | event_end = တာ့လီနိုင်ငံတော်သို့ အာဏာကူးပြောင်းခြင်း | p1 = | s1 = တာ့လီနိုင်ငံ | image_map = Nam Chiếu.png | image_map_caption = အေဒီ ၈၇၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင် တန်တရုတ်နိုင်ငံတောင်ဘက်၌ အင်အားကြီးမားခဲ့သော နန်ကျောက် (နန်စော) အင်ပါယာ၏ နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ | capital = တိုင်းဟီမြို့ (Taihe - ယခုခေတ် တာ့လီမြို့ဟောင်းအနီး) | common_languages = တိဗက်-ဗမာနွယ်စကားများ (ရှေးဦးပိုင်၊ ရှေးဦးယီ/နော့ဆူ) | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အာစရ/အာချာရ ဝဇီရယာန အနွယ်တော်) | today = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])<br>{{flag|Myanmar}}<br>{{flag|Laos}} }} {{infobox Chinese | t = 南詔 | s = 南诏 | p = Nánzhào | w = Nan-chao | tha = น่านเจ้า | rtgs = Nanchao | lao = ໜານເຈົ້າ, န່ານເຈົ້າ, န່ານເຈົ່າ, ໜອງແສ | vie = Nam Chiếu <br/>Đại Lễ | lang1 = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာ]] | lang1_content = လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ (lâan tsāw) | tib = འཇང་ཡུལ | wylie = ljang yul<ref>Stein, R. A. (1972) ''Tibetan Civilization'', p. 63. Stanford University Press.</ref> | lang2 = [[နော့ဆူဘာသာစကား|နော့ဆူဘာသာ (မြောက်ပိုင်းယီ)]] | lang2_content = ꂷꏂꌅ (ma'shy'nzy) | chuhan = 南詔 <br/>大禮 }} '''နန်ကျောက်''' ({{zh|s=南诏|t=南詔|p=Nánzhào}}; {{lang-en|Nanzhao}}) သို့မဟုတ် '''နန်စောနိုင်ငံ''' သည် ယခုခေတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း (ယူနန်ဒေသ) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတို့တွင် ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း အထူးပင်အင်အားကြီးမား စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင်အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းကို ဗဟိုပြု၍ တည်ရှိခဲ့သည်။ နန်ကျောက်တိုင်းပြည်၏ တရားဝင်အမည်ကို ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာ အေဒီ ၇၃၈ မှ ၈၅၉ အထိ "တာမုန်း" (Dameng / 大蒙)၊ အေဒီ ၈၅၉ မှ ၈၇၇ အထိ "တာလဲ့" (Dali / 大禮) နှင့် အေဒီ ၈၇၇ မှ ၉၀၂ အထိ "တာဖုန်းမင်" (Dafengmin / 大封民) ဟု အသီးသီး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Extract of the Nanzhao Tujuan scroll.jpg|thumb|right|၂၂၀px|နန်ကျောက်ခေတ် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် သမိုင်းဝင်ပန်းချီလိပ် (Nanzhao Tujuan Scroll)]] == ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် == နန်ကျောက်နိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သူများမှာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စု]]အနက်မှ ယီ သို့မဟုတ် လိုလို (လီဆူ) အဖွဲ့များနှင့် မနုဿဗေဒအရ အနီးစပ်ဆုံးတူညီကြသည်ဟု သုတေသနပညာရှင်အများစုက သဘောတူလက်ခံထားကြသည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေမှာ [[ပိုင်လူမျိုး]] များဖြစ်ကြပြီး၊<ref name="Cummings1991">Joe Cummings, Robert Storey (1991). ''China, Volume 10''. Lonely Planet Publications, p. 705.</ref> အုပ်ချုပ်သူအထက်တန်းလွှာတို့မူ [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် နီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်မျိုးဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" ဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002">C. X. George Wei (2002). ''Exploring nationalisms of China: themes and conflicts''. Greenwood Publishing Group, p. 195.</ref> နန်ကျောက် (နန်စော) တိုင်းပြည်ကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်က ခေတ်ဟောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့ (အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းသားများနှင့် ထိုင်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့) က "ရှမ်း/တိုင် လူမျိုးများ တည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံ" ဟု ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသုတေသန၊ ဘာသာဗေဒနှင့် DNA မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ စစ်ဆေးချက်များအရ နန်ကျောက်သည် ရှမ်း/တိုင်နိုင်ငံ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနှင့် တိဘက်တို့နှင့် အနွယ်တူသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု ချေပထားသည်။<ref name="Herman2007" /> ထို့ကြောင့် "နန်ကျောက်သည် ရှမ်းနိုင်ငံဖြစ်သည်" ဟူသော အယူအဆဟောင်းမှာ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့ တာ့လီနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးလိုက်၍ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းအပေါ် အခြေခံကာ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ခေတ်သစ် သမိုင်းသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအရ နန်ကျောက်သည် ခေါင်းဆောင်မှု၊ စာပေ၊ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းပြည်စစ်စစ် ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Herman2007" /> == သမိုင်းကြောင်း == နန်ကျောက် သို့မဟုတ် နန်စောနိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းကြောင်းကို ၎င်းတို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှု၊ တန်မင်းဆက် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေး၊ နှင့် နိုင်ငံကျဆုံးချိန်အထိ အဓိက အပိုင်းများအဖြစ် လေ့လာနိုင်ပါသည်။ === စတင်ထူထောင်ခြင်းနှင့် အင်အားကြီးမားလာခြင်း === ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုနှစ်များအတွင်း ယူနန်ဒေသ Erhai ရေကန်ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[မဟာယနဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ဒေသတွင်း သီးခြားလွတ်လပ်သော နယ်စားပယ်စား လူမျိုးစုငယ် (၆) ခု (Zhao ဟုခေါ်ဆိုကြ) ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် [[တန်တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[တိဗက်အင်ပါယာ]]တို့၏ ကြားတွင် တည်ရှိနေသော မုန်းရူ (Mengshe / 蒙舍) နယ်မြေ၏ ခေါင်းဆောင် ပီလော်ကော့ (Piluoge) က တန်မင်းဆက်၏ ထောက်ခံအားပေးမှုကို ရယူကာ အခြားနယ်မြေငါးခုကို အနိုင်ယူ၍ သို့မဟုတ် စည်းရုံးသိမ်းသွင်း၍ အေဒီ ၇၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်ကျောက် (တောင်ပိုင်းဇောက်) နိုင်ငံတော်ကို စတင်စုစည်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နန်းတက်လာသော ပထမဘုရင်များသည် တရုတ်တန်မင်းဆက်၏ ဘွဲ့ထူးဂုဏ်ထူးများကို ခံယူခဲ့သော်လည်း နယ်မြေချဲ့ထွင်လာသည်နှင့်အမျှ တန်အင်ပါယာနှင့် နယ်စပ်ရေးရာ အချင်းများမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၇၅၀ မှ ၇၅၄ ခုနှစ်အတွင်း တန်မင်းဆက်၏ စစ်တပ်ကြီးများကို နန်ကျောက်စစ်တပ်က အပြတ်အသတ် အနိုင်တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သဖြင့် တရုတ်တို့၏ တောင်ပိုင်းထိုးစစ်များကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း လွတ်လပ်သော စစ်ရေးအင်အားကြီးနိုင်ငံအဖြစ် ရပ်တည်လာနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Cammann1951">Cammann, Schuyler (1951). "The Kingdom of Architecture in Nanzhao and Dali". ''Artibus Asiae''.</ref> === နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးအသွင်ကူးပြောင်းမှု === ၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၉ ရာစုအတွင်း နန်ကျောက်တို့သည် အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေများ ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ ယခုခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အထက်ပိုင်းဒေသများ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ဗီယက်နမ်]] (အန်နမ်) နယ်စပ်ဒေသများအထိ လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။အေဒီ ၈၂၉-၈၃၂ ခုနှစ်များတွင် နန်ကျောက်တို့သည် [[ပျူနိုင်ငံ]] (ပုဂံခေတ်မတိုင်မီ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းရှိ မြို့ပြနိုင်ငံများ) နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး လူဦးရေ აသင်းအပင်းများကို ယူနန်ဒေသသို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ကြသည်ဟု တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phase 2 of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref>တရုတ်နိုင်ငံ၏ စီချွမ် (Sichuan) ဒေသများကိုပါ အကြိမ်ကြိမ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခဲ့ဖူးသည်။ ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် နန်ကျောက်အစိုးရသည် တန်မင်းဆက်နှင့် ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ယဉ်ကျေးမှု၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စာပေပညာရပ်များကို တရုတ်စံနှုန်းများအတိုင်း အတုယူ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်၏ အမည်ကိုလည်း ခေတ်ကာလအလိုက် တာမုန်း၊ တာလဲ့ စသည်ဖြင့် ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Yang2009">Yang, Bin. (2009). ''Between Winds and Clouds: The Making of Yunnan''. Columbia University Press.</ref> === ကျဆုံးခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ === ၉ ရာစု အနှောင်းပိုင်းရောက်သောအခါ အဆက်မပြတ်သော စစ်ပွဲများ၊ လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ်နှင့် ဘဏ္ဍာငွေ ကျပ်တည်းလာမှုများကြောင့် နန်ကျောက်နိုင်ငံတော်သည် အတွင်းပိုင်းမှ စတင် ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။ အေဒီ ၉၀၂ ခုနှစ်တွင် မင်းဆက်ပြိုလဲခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များနှင့် အစိုးရအရာရှိဟောင်းများ အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ကာ အေဒီ ၉၃၇ ခုနှစ်သို့ရောက်မှ တာ့လီ (Dali) နိုင်ငံတော် အဖြစ်သို့ အာဏာအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပေါ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Herman2007" /> တာ့လီနိုင်ငံတော် ဆက်လက်ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြင့် နန်ကျောက်ခေတ် အင်ပါယာကြီး၏ သမိုင်းစဉ်သည် အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ == ဘာသာရေး ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Juyingchi.JPG|thumb|left|၂၂၀px|နန်ကျောက်ဘုရင် ချွမ်ဖမ်းယွိ တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် တာ့လီစေတီသုံးဆူ (Three Pagodas)]] နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာဓရ အနွယ်ဝင် မန္တရယာန သို့မဟုတ် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tantric Buddhism) အထူးထွန်းကားသော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ကွမ်ရင် (လောကေသွရ မယ်တော်) နှင့် မဟာကာလ (Mahākāla) နတ်မင်းကြီးကို ကိုးကွယ်သည့်စနစ်သည် တရုတ်ပြည်မကြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားထူးခြားသည်။ နန်ကျောက်နှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံသော တာ့လီဒေသတို့တွင် ကိုးကွယ်သော အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံမှာ "အာစရ" သို့မဟုတ် အာချာရဘာသာ (Azhali / သက္ကတ: ''ācārya'') ဟု လူသိများသည်။ အေဒီ ၈၂၁-၈၂၄ ဝန်းကျင်တွင် အိန္ဒိယပြည်မှ ကြွရောက်လာသော ဆရာတော် "စန္ဒြဂုမ္ဘ" (Li Xian Maishun) က စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာအဖြစ် အခြေခိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ယေဘူယျ ကိုးကားစာအုပ်များ == * {{cite book |last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press|ref=harv }} * {{cite journal|last=Blackmore|first=M.|title=The Rise of Nan-Chao in Yunnan|journal=Journal of Southeast Asian History|volume=1|number=2|year=1960|pages=47–61 |ref=harv }} * {{cite book |last=Coedès |first=George |year=1968 |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press|ref=harv }} * {{cite book |last=Herman|first=John E.|title=Amid the Clouds and Mist China's Colonization of Guizhou, 1200–1700|year=2007|publisher=Harvard University Asia Center|ref=harv }} * {{cite book |last=Twitchett|first=Denis C.|title=The Cambridge History of China, Vol. 3, Sui and T'ang China, 589–906|year=1979|publisher=Cambridge University Press |ref=harv }} [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] bdgcyczfu61d11tvq4uy42yocjg7dld 1054392 1054391 2026-09-21T05:07:36Z Chenzeyan29 141880 /* စတင်ထူထောင်ခြင်းနှင့် အင်အားကြီးမားလာခြင်း */ 1054392 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | native_name = {{lang|zh|南詔}} / {{lang|ii|ꂷꏂꌅ}} | conventional_long_name = နန်ကျောက်နိုင်ငံ (နန်စော) | common_name = နန်ကျောက် (Nanzhao) | status = သမိုင်းဝင် ဘုရင်ခံနိုင်ငံတော် | government_type = သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် (Monarchy) | era = အလယ်ခေတ် (Medieval Period) | year_start = ၇၃၈ | year_end = ၉၃၇ | event_start = ပြည်ထောင်စုစုစည်းတည်ထောင်ခြင်း | event_end = တာ့လီနိုင်ငံတော်သို့ အာဏာကူးပြောင်းခြင်း | p1 = | s1 = တာ့လီနိုင်ငံ | image_map = Nam Chiếu.png | image_map_caption = အေဒီ ၈၇၉ ခုနှစ် ဝန်းကျင် တန်တရုတ်နိုင်ငံတောင်ဘက်၌ အင်အားကြီးမားခဲ့သော နန်ကျောက် (နန်စော) အင်ပါယာ၏ နယ်နိမိတ်ပြမြေပုံ | capital = တိုင်းဟီမြို့ (Taihe - ယခုခေတ် တာ့လီမြို့ဟောင်းအနီး) | common_languages = တိဗက်-ဗမာနွယ်စကားများ (ရှေးဦးပိုင်၊ ရှေးဦးယီ/နော့ဆူ) | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (အာစရ/အာချာရ ဝဇီရယာန အနွယ်တော်) | today = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])<br>{{flag|Myanmar}}<br>{{flag|Laos}} }} {{infobox Chinese | t = 南詔 | s = 南诏 | p = Nánzhào | w = Nan-chao | tha = น่านเจ้า | rtgs = Nanchao | lao = ໜານເຈົ້າ, န່ານເຈົ້າ, န່ານເຈົ່າ, ໜອງແສ | vie = Nam Chiếu <br/>Đại Lễ | lang1 = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်းဘာသာ]] | lang1_content = လၢၼ်ႉၸဝ်ႈ (lâan tsāw) | tib = འཇང་ཡུལ | wylie = ljang yul<ref>Stein, R. A. (1972) ''Tibetan Civilization'', p. 63. Stanford University Press.</ref> | lang2 = [[နော့ဆူဘာသာစကား|နော့ဆူဘာသာ (မြောက်ပိုင်းယီ)]] | lang2_content = ꂷꏂꌅ (ma'shy'nzy) | chuhan = 南詔 <br/>大禮 }} '''နန်ကျောက်''' ({{zh|s=南诏|t=南詔|p=Nánzhào}}; {{lang-en|Nanzhao}}) သို့မဟုတ် '''နန်စောနိုင်ငံ''' သည် ယခုခေတ် [[တရုတ်နိုင်ငံ]] တောင်ပိုင်း (ယူနန်ဒေသ) နှင့် အရှေ့တောင်အာရှကုန်းတွင်းပိုင်းဒေသတို့တွင် ခရစ်နှစ် ၈ ရာစုမှ ၉ ရာစုနှစ်များအတွင်း အထူးပင်အင်အားကြီးမား စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဝင်အင်ပါယာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်အလယ်ပိုင်းကို ဗဟိုပြု၍ တည်ရှိခဲ့သည်။ နန်ကျောက်တိုင်းပြည်၏ တရားဝင်အမည်ကို ခေတ်ကာလအလိုက် ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုခဲ့ကြရာ အေဒီ ၇၃၈ မှ ၈၅၉ အထိ "တာမုန်း" (Dameng / 大蒙)၊ အေဒီ ၈၅၉ မှ ၈၇၇ အထိ "တာလဲ့" (Dali / 大禮) နှင့် အေဒီ ၈၇၇ မှ ၉၀၂ အထိ "တာဖုန်းမင်" (Dafengmin / 大封民) ဟု အသီးသီး သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ [[File:Extract of the Nanzhao Tujuan scroll.jpg|thumb|right|၂၂၀px|နန်ကျောက်ခေတ် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် သမိုင်းဝင်ပန်းချီလိပ် (Nanzhao Tujuan Scroll)]] == ထူထောင်ခြင်းနှင့် လူမျိုးစုဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက် == နန်ကျောက်နိုင်ငံကို စတင်တည်ထောင်သူများမှာ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ လူမျိုးအုပ်စု]]အနက်မှ ယီ သို့မဟုတ် လိုလို (လီဆူ) အဖွဲ့များနှင့် မနုဿဗေဒအရ အနီးစပ်ဆုံးတူညီကြသည်ဟု သုတေသနပညာရှင်အများစုက သဘောတူလက်ခံထားကြသည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပင်မလူဦးရေမှာ [[ပိုင်လူမျိုး]] များဖြစ်ကြပြီး၊<ref name="Cummings1991">Joe Cummings, Robert Storey (1991). ''China, Volume 10''. Lonely Planet Publications, p. 705.</ref> အုပ်ချုပ်သူအထက်တန်းလွှာတို့မူ [[မြန်မာဘာသာစကား]]နှင့် နီးစပ်သော တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် စကားတစ်မျိုးဖြစ်သည့် "နော့ဆူ" ဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။<ref name="Wei2002">C. X. George Wei (2002). ''Exploring nationalisms of China: themes and conflicts''. Greenwood Publishing Group, p. 195.</ref> နန်ကျောက် (နန်စော) တိုင်းပြည်ကို လွန်ခဲ့သော ရာစုနှစ်တစ်ခုခန့်က ခေတ်ဟောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့ (အထူးသဖြင့် အနောက်တိုင်းသားများနှင့် ထိုင်းသမိုင်းပညာရှင်အချို့) က "ရှမ်း/တိုင် လူမျိုးများ တည်ထောင်ခဲ့သော နိုင်ငံ" ဟု ယူဆခဲ့ကြဖူးသည်။ သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် ကမ္ဘာ့သမိုင်းသုတေသန၊ ဘာသာဗေဒနှင့် DNA မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ စစ်ဆေးချက်များအရ နန်ကျောက်သည် ရှမ်း/တိုင်နိုင်ငံ မဟုတ်ဘဲ မြန်မာနှင့် တိဘက်တို့နှင့် အနွယ်တူသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်လုံသော အထောက်အထားများဖြင့် သမိုင်းပညာရှင်များက အတည်ပြု ချေပထားသည်။<ref name="Herman2007" /> ထို့ကြောင့် "နန်ကျောက်သည် ရှမ်းနိုင်ငံဖြစ်သည်" ဟူသော အယူအဆဟောင်းမှာ အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂိုတို့ တာ့လီနိုင်ငံကို ဖျက်ဆီးလိုက်၍ ရှမ်း/တိုင်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ အလုံးအရင်း ရွှေ့ပြောင်းလာခြင်းအပေါ် အခြေခံကာ မှားယွင်းစွာ ကောက်ချက်ချခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ ခေတ်သစ် သမိုင်းသိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထားများအရ နန်ကျောက်သည် ခေါင်းဆောင်မှု၊ စာပေ၊ ဘာသာစကားနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းပြည်စစ်စစ် ဖြစ်ပေသည်။<ref name="Herman2007" /> == သမိုင်းကြောင်း == နန်ကျောက် သို့မဟုတ် နန်စောနိုင်ငံတော်၏ သမိုင်းကြောင်းကို ၎င်းတို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှု၊ တန်မင်းဆက် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေး၊ နှင့် နိုင်ငံကျဆုံးချိန်အထိ အဓိက အပိုင်းများအဖြစ် လေ့လာနိုင်ပါသည်။ === စတင်ထူထောင်ခြင်းနှင့် အင်အားကြီးမားလာခြင်း === ၇ ရာစုနှင့် ၈ ရာစုနှစ်များအတွင်း ယူနန်ဒေသ Erhai ရေကန်ပတ်ဝန်းကျင်တွင် [[မဟာယာန|မဟာယန နှင့် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ဒေသတွင်း သီးခြားလွတ်လပ်သော နယ်စားပယ်စား လူမျိုးစုငယ် (၆) ခု (Zhao ဟုခေါ်ဆိုကြ) ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့အနက် [[ထန်မင်းဆက်|တန်တရုတ်နိုင်ငံ]]နှင့် [[တိဗက်|တိဗက်အင်ပါယာ]]တို့၏ ကြားတွင် တည်ရှိနေသော မုန်းရူ (Mengshe / 蒙舍) နယ်မြေ၏ ခေါင်းဆောင် ပီလော်ကော့ (Piluoge) က တန်မင်းဆက်၏ ထောက်ခံအားပေးမှုကို ရယူကာ အခြားနယ်မြေငါးခုကို အနိုင်ယူ၍ သို့မဟုတ် စည်းရုံးသိမ်းသွင်း၍ အေဒီ ၇၃၈ ခုနှစ်တွင် နန်ကျောက် (တောင်ပိုင်းဇောက်) နိုင်ငံတော်ကို စတင်စုစည်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref name="Herman2007">Herman, J. E. (2007). "The Kingdom of Nanzhao and its Tibeto–Burman Origins". ''Journal of Asian History''.</ref> နန်းတက်လာသော ပထမဘုရင်များသည် တရုတ်တန်မင်းဆက်၏ ဘွဲ့ထူးဂုဏ်ထူးများကို ခံယူခဲ့သော်လည်း နယ်မြေချဲ့ထွင်လာသည်နှင့်အမျှ တန်အင်ပါယာနှင့် နယ်စပ်ရေးရာ အချင်းများမှုများ ဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အေဒီ ၇၅၀ မှ ၇၅၄ ခုနှစ်အတွင်း တန်မင်းဆက်၏ စစ်တပ်ကြီးများကို နန်ကျောက်စစ်တပ်က အပြတ်အသတ် အနိုင်တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သဖြင့် တရုတ်တို့၏ တောင်ပိုင်းထိုးစစ်များကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း လွတ်လပ်သော စစ်ရေးအင်အားကြီးနိုင်ငံအဖြစ် ရပ်တည်လာနိုင်ခဲ့သည်။<ref name="Cammann1951">Cammann, Schuyler (1951). "The Kingdom of Architecture in Nanzhao and Dali". ''Artibus Asiae''.</ref> === နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးအသွင်ကူးပြောင်းမှု === ၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၉ ရာစုအတွင်း နန်ကျောက်တို့သည် အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေများ ဆက်လက်ချဲ့ထွင်ခဲ့ရာ ယခုခေတ် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] အထက်ပိုင်းဒေသများ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]] မြောက်ပိုင်းနှင့် [[ဗီယက်နမ်]] (အန်နမ်) နယ်စပ်ဒေသများအထိ လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။အေဒီ ၈၂၉-၈၃၂ ခုနှစ်များတွင် နန်ကျောက်တို့သည် [[ပျူနိုင်ငံ]] (ပုဂံခေတ်မတိုင်မီ မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းရှိ မြို့ပြနိုင်ငံများ) နယ်မြေအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး လူဦးရေ აသင်းအပင်းများကို ယူနန်ဒေသသို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားခဲ့ကြသည်ဟု တရုတ်သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phase 2 of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press.</ref>တရုတ်နိုင်ငံ၏ စီချွမ် (Sichuan) ဒေသများကိုပါ အကြိမ်ကြိမ် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ခဲ့ဖူးသည်။ ယင်းနောက်ပိုင်းတွင် နန်ကျောက်အစိုးရသည် တန်မင်းဆက်နှင့် ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ယဉ်ကျေးမှု၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စာပေပညာရပ်များကို တရုတ်စံနှုန်းများအတိုင်း အတုယူ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ နိုင်ငံတော်၏ အမည်ကိုလည်း ခေတ်ကာလအလိုက် တာမုန်း၊ တာလဲ့ စသည်ဖြင့် ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Yang2009">Yang, Bin. (2009). ''Between Winds and Clouds: The Making of Yunnan''. Columbia University Press.</ref> === ကျဆုံးခြင်းနှင့် နောက်ဆက်တွဲအခြေအနေ === ၉ ရာစု အနှောင်းပိုင်းရောက်သောအခါ အဆက်မပြတ်သော စစ်ပွဲများ၊ လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ်နှင့် ဘဏ္ဍာငွေ ကျပ်တည်းလာမှုများကြောင့် နန်ကျောက်နိုင်ငံတော်သည် အတွင်းပိုင်းမှ စတင် ယိုယွင်းလာခဲ့သည်။ အေဒီ ၉၀၂ ခုနှစ်တွင် မင်းဆက်ပြိုလဲခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် မင်းမျိုးမင်းနွယ်များနှင့် အစိုးရအရာရှိဟောင်းများ အပြောင်းအလဲဖြစ်ပေါ်ကာ အေဒီ ၉၃၇ ခုနှစ်သို့ရောက်မှ တာ့လီ (Dali) နိုင်ငံတော် အဖြစ်သို့ အာဏာအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ပေါ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Herman2007" /> တာ့လီနိုင်ငံတော် ဆက်လက်ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြင့် နန်ကျောက်ခေတ် အင်ပါယာကြီး၏ သမိုင်းစဉ်သည် အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ == ဘာသာရေး ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Juyingchi.JPG|thumb|left|၂၂၀px|နန်ကျောက်ဘုရင် ချွမ်ဖမ်းယွိ တည်ဆောက်ခဲ့သော သမိုင်းဝင် တာ့လီစေတီသုံးဆူ (Three Pagodas)]] နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ဝိဇ္ဇာဓရ အနွယ်ဝင် မန္တရယာန သို့မဟုတ် ဝဇီရယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Vajrayana / Tantric Buddhism) အထူးထွန်းကားသော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် ကွမ်ရင် (လောကေသွရ မယ်တော်) နှင့် မဟာကာလ (Mahākāla) နတ်မင်းကြီးကို ကိုးကွယ်သည့်စနစ်သည် တရုတ်ပြည်မကြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားထူးခြားသည်။ နန်ကျောက်နှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံသော တာ့လီဒေသတို့တွင် ကိုးကွယ်သော အဓိကဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံမှာ "အာစရ" သို့မဟုတ် အာချာရဘာသာ (Azhali / သက္ကတ: ''ācārya'') ဟု လူသိများသည်။ အေဒီ ၈၂၁-၈၂၄ ဝန်းကျင်တွင် အိန္ဒိယပြည်မှ ကြွရောက်လာသော ဆရာတော် "စန္ဒြဂုမ္ဘ" (Li Xian Maishun) က စတင်မျိုးစေ့ချ တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးမင်းများသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်ဘာသာအဖြစ် အခြေခိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးခဲ့ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{reflist}} == ယေဘူယျ ကိုးကားစာအုပ်များ == * {{cite book |last=Beckwith|first=Christopher I.|title=The Tibetan Empire in Central Asia|url=https://archive.org/details/tibetanempireinc0000beck|year=1987|publisher=Princeton University Press|ref=harv }} * {{cite journal|last=Blackmore|first=M.|title=The Rise of Nan-Chao in Yunnan|journal=Journal of Southeast Asian History|volume=1|number=2|year=1960|pages=47–61 |ref=harv }} * {{cite book |last=Coedès |first=George |year=1968 |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press|ref=harv }} * {{cite book |last=Herman|first=John E.|title=Amid the Clouds and Mist China's Colonization of Guizhou, 1200–1700|year=2007|publisher=Harvard University Asia Center|ref=harv }} * {{cite book |last=Twitchett|first=Denis C.|title=The Cambridge History of China, Vol. 3, Sui and T'ang China, 589–906|year=1979|publisher=Cambridge University Press |ref=harv }} [[Category:ယူနန်ပြည်နယ်၏ သမိုင်း]] [[Category:မြန်မာ့သမိုင်း]] 5fqcjl3ifspsumjxsmt1qni1wvfgu7a 0 139245 1054357 793765 2026-09-20T20:18:55Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054357 wikitext text/x-wiki {{Retaining title}} {{Infobox book |name = Snow in the Summer |image = Snow in the Summer.JPG |caption = |author = [[ဇောတိက (မဟာမြိုင်တောရ ဆရာတော်)|ဆရာတော်ဦးဇောတိက (မဟာမြိုင်တောရ)]] |country = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] |language = အင်္ဂလိပ် |genre = ဗုဒ္ဓဓမ္မစာပေ |set_in (အခြေတည်) = |publisher = |release_date = |pages = ၂၅၂ <ref>{{cite web |url=https://www.amazon.com/Snow-Summer-Popular-Printed-Languages/dp/974314174X |title=Snow in the Summer : One of the Most Popular Dharma Books of Recent Times, Amazon.com |accessdate=2020-08-13 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813151945/https://www.amazon.com/Snow-Summer-Popular-Printed-Languages/dp/974314174X |archivedate=2020-08-13 }}</ref> |isbn = 974314174X<!-- was first published before ISBN system started --> |congress = |followed_by = }} '''Snow in the Summer''' သည် [[ဇောတိက (မဟာမြိုင်တောရ ဆရာတော်)|ဆရာတော်ဦးဇောတိက (မဟာမြိုင်တောရ)]] ရေးသားခဲ့သည့် စာအုပ်တစ်အုပ် ဖြစ်သည်။<ref name="holybooks">{{Cite web |url=https://holybooks.com/snow-summer-sayadaw-jotika/ |title=Lichtenber, Snow in the Summer (Sayadaw U Jotika), May 14, 2012, Hollybook.com |access-date=12 August 2020 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806182227/https://holybooks.com/snow-summer-sayadaw-jotika/ |url-status=dead }}</ref> အနောက်နိုင်ငံမှ တပည့်တပန်းများသို့ ပေးစာသဘောမျိုး ရေးသားထားသည့် ပုံစံဖြစ်သည်။ စောင်ရေ တစ်သန်း ကျော်ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ဘာသာစကား (၁၀) မျိုးသို့ ဘာသာပြန်ဆိုထားသည်။<ref name=SnowintheSummer>{{cite book |last=Sayadaw U Jotika ||title=Snow in the Summer |date=2008-06-28 |edition= |publisher=DMG Books |url=https://openlibrary.org/books/OL28295139M/Snow_in_the_Summer |isbn= 974314174X}}</ref> ==ကိုးကား== {{reflist}} hlv15duo8r6qro932srn6wg0lhtndj6 0 145849 1054394 1052644 2026-09-21T06:35:42Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054394 wikitext text/x-wiki {{Information page|WP:WMCS|WP:WMFCLOUD}} {{Infobox website | name = Wikimedia Cloud Services | logo = [[File:Wikimedia Cloud Services logo.svg|90px]] | logocaption = Wikimedia Cloud Services logo | screenshot = | collapsible = | collapsetext = | caption = | url = {{URL|https://wmcloud.org/}} | commercial = https://pea-information-center.jimdofree.com/ | type = https://github.com/pea-information-center | registration = Required for developers only | language = | num_users = 1,464+ | content_license = [[wikitech:Wikitech:Cloud Services Terms of use|Free license]] | programming language = | owner = [[WP:Wikimedia Foundation|Wikimedia Foundation]] | author = Wikimedia community | editor = | launch_date = {{Start date and age|2011|06|03}} | revenue = | alexa = | ip = | current_status = | footnotes = }} {{Main|wikitech:Help:Cloud Services Introduction}} '''Wikimedia Cloud Services''' ('''WMCS''') (formerly known as '''WMFLabs''' or Labs) is a flexible computing ecosystem built on [[W:OpenStack|OpenStack]] and [[W:Kubernetes|Kubernetes]]. The project empowers technical contribution to the Wikimedia software world. The products and resources of the WMCS project are available for use by anyone connected with the [[meta:Wikimedia movement|Wikimedia movement]]. Support and administration of the WMCS resources is provided by a [[Mw:Wikimedia Cloud Services team|Wikimedia Foundation team]] and [[Wikimedia movement]] volunteers. More information about WMCS products and services can be found from the [[wikitech:|Wikitech]] wiki, which also hosts technical docs about the Foundation's main servers (aka the ''[[Deployment environment#Production|production]]'' environment). [[File:What is Cloud Services? poster.pdf|thumb]] == Access == Anybody is allowed to [https://idm.wikimedia.org/signup/ create a Wikimedia developer account] which can be used to request access to Toolforge or Cloud VPS, but all software must be released under a free license per [[wikitech:Wikitech:Cloud Services Terms of use]]. Related help can be found at [[wikitech:Help:Cloud VPS]] and [[wikitech:Help:Toolforge]], respectively. ==Services == === Cloud VPS === {{Shortcut|WP:VPS}} {{main|Wikitech:Portal:Cloud VPS}} [[wikitech:Portal:Cloud VPS|Cloud VPS]] provides collaboratively-owned collections of virtual private servers where users develop and maintain software projects that help the Wikimedia movement. === Toolforge <!-- Wikipedia:Wikimedia Tool Labs redirects here --> === {{Shortcut|WP:TOOLFORGE}}{{anchor|Wikimedia Tool Labs|Tool Labs}}[[File:Toolforge logo with text.svg|105px|right]] {{main|Wikitech:Portal:Toolforge}} Software tools, including scripts and bots related to maintaining WMF projects, can be hosted on the Wikimedia Toolforge servers. Additional help for developers may be found at [[wikitech:Help:Toolforge]]. A complete listing of tools can be found at [[Toolforge:admin/tools]], and a more detailed list of some of them at [[toolforge:hay/directory]]. === Data Services === [[wikitech:Portal:Data Services|Data Services]] is a collection of products, including private-information-redacted copies of Wikimedia's production wiki databases, and access to [[wikitech:Dumps.wikimedia.org|Wikimedia Dumps]]. == Support and diagnostics == The list of team members that run Wikimedia Cloud Services can be found at [[mw:Wikimedia Cloud Services team]]. A list of sysadmins for Toolforge is available at [[toolforge:openstack-browser/project/tools]]. Developers may get additional help at: * {{irc|wikimedia-cloud}} - IRC channel on [[Libera Chat]] * [[mail:cloud|cloud@lists.wikimedia.org]] - Wikimedia Cloud Services mailing list archives == History == ''Wikimedia Cloud Services'' was designed to give volunteer software developers a place to write and test software for WMF operations, with the goal of increasing volunteers' ability to help maintain WMF's infrastructure. It was opened for beta testing to a limited number of users in October 2011. After several months of testing, the service was opened to the public in April 2012. === Migration from Toolserver to Wikimedia Cloud Services === {{main|mw:Wikimedia Labs/Tool Labs/Roadmap en}} Wikimedia Cloud Services included two main branches, initially named ''Wikimedia Labs'' and ''Tool Labs''. The latter was meant to provide a replacement for the [[Wikipedia:Toolserver|Wikimedia Toolserver]], which had been hosted by Wikimedia Deutschland. In February 2013, the Wikimedia Foundation contracted [[mw:User:MPelletier (WMF)|Marc-André Pelletier]] to provide assistance to tool/bot authors in migrating their tools and bots to the Wikimedia Labs' servers. A help page for migrating has been set up at [[wikitech:User:Magnus Manske/Migrating from toolserver]] with helpful advice. General information may be found at [[mw:Wikimedia Labs/Tool Labs/Migration of Toolserver tools]]. Some users tested the migration process by transferring their tools to WMF Labs early. The full-scale migration process began in June 2013, and was expected to be complete by December 2013. By June 2014, items on the Toolserver would be deleted. The final decommissioning of the Toolserver was on July 1, 2014. In 2017, ''Wikimedia Labs'' was [[phab:phame/post/view/59/labs_and_tool_labs_being_renamed/|renamed]] to ''Wikimedia Cloud VPS'', and ''Tool Labs'' was renamed to ''Toolforge''. This was to remove the ambiguity, and to clarify their purposes. ;See also * [[WMFblog:2013/05/30/preparing-for-the-migration-from-the-wikimedia-toolserver-to-tool-labs]] * [[Wikipedia:Wikipedia Signpost/2012-10-01/Technology report#WMF and the German chapter face up to Toolserver uncertainty|October 2012 Signpost report]] * [[Wikipedia:Wikipedia Signpost/2012-04-23/Technology report|April 2012 Signpost article on Wikimedia Labs]] * [[WMFblog:2012/04/16/introduction-to-wikimedia-labs/]] == See also == * [[Wikipedia:Wikimedia Cloud Services/Toolserver replacements|Toolserver replacements]], a table of replacements for popular English Wikipedia and Commons tools * [[mw:Wikimedia Cloud Services team]] * Userbox at {{tl|User wikitech}} {{Wikipedia technical help|collapsed}} [[Category:Wikimedia Cloud Services| ]] [[Category:Wikipedia tools|Toolforge]] [[Category:Wikipedia service teams]] {{Infobox subdivision type | name=ထိုင်းနိုင်ငံ၏ပြည်နယ်များ<br>{{nobold| จังหวัดของประเทศไทย}}<br>''ချန်ဝပ်ခွန် ပရထပ် ထိုင်း'' | alt_name= | map=<!--Leave this empty; bigger map below--> | category=လက်အောက်[[ပြည်နယ်]] | territory=[[ထိုင်းနိုင်ငံ]] | start_date= | current_number=ပြည်နယ် ၇၆ ခု<br />အထူးအုပ်ချုပ်နယ်မြေ ၁ ခု | number_date= | population_range=၁၉၃ ၃၀၅ [[သမုဒ္ဒသင်္ဂါမပြည်နယ်|သမုဒ္ဒသင်္ဂါမ]] – ၂ ၆၄၆ ၄၀၁ [[နဂရရာဇသီမာပြည်နယ်|နဂရရာဇသီမာ]] (၂၀၂၀)<ref name="TDD">{{cite web | url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ | website=stat.bora.dopa.go.th | language=Thai | script-title=th:รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ส.2563 | trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2020 | date=31 December 2020 | department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior | access-date=26 February 2020 | title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ | accessdate=25 October 2020 | archivedate=14 June 2019 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20190614102009/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statTDD/ }}</ref> | area_range={{Convert| 417| sqkm| abbr=on}} [[သမုဒ္ဒသင်္ဂါမပြည်နယ်|သမုဒ္ဒသင်္ဂါမ]]&nbsp;– {{Convert| 20494| sqkm| abbr=on}} [[နဂရရာဇသီမာပြည်နယ်|နဂရရာဇသီမာ]]<ref name="Basic Data">Thailand Human Development Report 2014 by UNDP Table 0, Basic Data</ref> | government=[[ထိုင်းအစိုးရ|ပြည်နယ်အစိုးရ]] | subdivision=[[List of districts of Thailand|ခရိုင်]] }} '''ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ'''သည် ထိုင်းနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်ရေး၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး ၇၆ ခရိုင် ({{lang-th|[[:wikt:จังหวัด|จังหวัด]]}}, {{RTGS|''changwat''}}, {{IPA-th|t͡ɕāŋ.wàt|pron}}) နှင့် အထူးအုပ်ချုပ်ရေးဧရိယာ တစ်ခု ({{lang-th|[[:wikt:องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ|เขตปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ]]}}) ဖြစ်သော [[ဘန်ကောက်မြို့]] တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="DOPA-20170421">{{cite web |title=Administrative information |url=https://multi.dopa.go.th/pab/news/cate9/view46 |website=Department of Provincial Affairs (DOPA) |publisher=Provincial Affairs Bureau |access-date=22 August 2019 |date=21 April 2017 |archive-date=10 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180810111025/https://multi.dopa.go.th/pab/news/cate9/view46 }}</ref><ref>{{cite web|title=ประกาศสำนักทะเบียนกลาง เรื่อง จำนวนราษฎรทั่วราชอาณาจักร ตามหลักฐานการทะเบียนราษฎร ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2558|url=http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat58.htm|website=Department of Provincial Administration (DOPA)|trans-title=Announcement of the Central Registry. The number of people throughout the Kingdom. The evidence of registration as of 31 December 2015|access-date=28 May 2018|archive-date=27 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527113634/http://stat.bora.dopa.go.th/stat/y_stat58.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=The World Factbook: Thailand |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/ |website=U.S. Central Intelligence Agency |access-date=13 June 2018 |archive-date=10 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610164345/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/ |url-status=dead }}</ref> ယင်းတို့ကို [[အံ့ဘေ့]]နှင့် [[တံပွန်းခရိုင်ခွဲ|တံပွန်း]]များအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီတွင် ဗဟိုအစိုးရက ခန့်အပ်သော ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး (ผู้ว่าราชการจังหวัด ''phu wa ratchakan changwat'') တစ်ဦးစီက အုပ်ချုပ်သည်။ == ခရိုင်များနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ဧရိယာများ == {{-}} {{အညွှန်းပါသော ထိုင်းနိုင်ငံ ခရိုင်များပြ မြေပုံ}} {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" |တံဆိပ် !အမည် !အမည် (အင်္ဂလိပ်) !အမည် (ထိုင်း) !လူဦးရေ (၂၀၂၀) !ဧရိယာ (km²) !လူဦးရေသိပ်သည်းမှု !မြို့တော် !HS<ref>{{Cite web|url=http://www.wcoomd.org/en/topics/nomenclature/overview/what-is-the-harmonized-system.aspx|title=What is the Harmonized System (HS)?|work=[[World Customs Organization]]}}</ref> !ISO<ref>{{Cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:TH|title=ISO 3166-2:TH}}</ref> !FIPS |- |[[File:Seal_Bangkok.png|20x20px]] |[[ဘန်ကောက်မြို့]] <br /><br />(အထူးအုပ်ချုပ်နယ်မြေ) |Bangkok |{{Lang|th|กรุงเทพมหานคร}} | style="text-align:right;" |၅ ၇၈၇ ၉၃၂ | style="text-align:right;" |၁ ၅၆၅ | style="text-align:right;" |၃ ၆၂၀.၆၀ |[[ဘန်ကောက်မြို့]] |BKK |TH-10 |TH40 |- |[[File:Seal_Amnatcharoen.png|20x20px]] |အမ်နတ်ချရွန် |Amnat Charoen |{{Lang|th|อำนาจเจริญ}} | style="text-align:right;" |၃၇၈ ၄၃၈ | style="text-align:right;" |၃ ၁၆၁ | style="text-align:right;" |၁၁၉.၇ |[[အမ်နတ်ချရွန်မြို့|အမ်နတ်ချရွန်]] |ACR |TH-37 |TH77 |- |[[File:Seal_Ang_Thong.png|20x20px]] |အန်ထောင်း |Ang Thong |{{Lang|th|อ่างทอง}} | style="text-align:right;" |၂၇၉ ၆၅၄ | style="text-align:right;" |၉၆၈ | style="text-align:right;" |၂၈၈.၉ |[[အန်ထောင်းမြို့|အန်ထောင်း]] |ATG |TH-15 |TH35 |- |[[File:Seal_Bueng_Kan.png|20x20px]] |ဘွန်းကန်း |Bueng Kan |{{Lang|th|บึงกาฬ}} | style="text-align:right;" |၄၂၄ ဝ၉၁ | style="text-align:right;" |၄ ၃၀၆ | style="text-align:right;" |၉၈.၅ |[[ဘောင်းကံမြို့နယ်|Bueng Kan]] |BKN |TH-38 |TH81 |- |[[File:Seal_Buriram.png|20x20px]] |ပုရီရမ္မ |Buriram |{{Lang|th|บุรีรัมย์}} | style="text-align:right;" |၁ ၅၉၅ ၇၄၇ | style="text-align:right;" |၁၀ ၃၂၂ | style="text-align:right;" |၁၅၄.၆ |[[ဘူရီရမ်မြို့|Buriram]] |BRM |TH-31 |TH28 |- |[[File:Seal_Chachoengsao.png|20x20px]] |ချခွန်စော |Chachoengsao |{{Lang|th|ฉะเชิงเทรา}} | style="text-align:right;" |၇၂၀ ၁၁၃ | style="text-align:right;" |၅ ၃၅၁ | style="text-align:right;" |၁၃၄.၆ |Chachoengsao |CCO |TH-24 |TH44 |- |[[File:Seal_Chainat.png|20x20px]] |ဇယနာဒ |Chai Nat |{{Lang|th|ชัยนาท}} | style="text-align:right;" |၃၂၆ ၆၁၁ | style="text-align:right;" |၂ ၄၇၀ | style="text-align:right;" |၁၃၂.၂ |[[ချိုင်နတ်မြို့|Chai Nat]] |CNT |TH-18 |TH32 |- |[[File:Seal_Chaiyaphum.png|20x20px]] |ဇယဘူမိ |Chaiyaphum |{{Lang|th|ชัยภูมิ}} | style="text-align:right;" |၁ ၁၃၇ ၃၅၇ | style="text-align:right;" |၁၂ ၇၇၈ | style="text-align:right;" |၈၉ |[[ဇယဘူမိမြို့|ဇယဘူမိ]] |CPM |TH-36 |TH26 |- |[[File:Seal_Chanthaburi.png|20x20px]] |စန္ဒပုရီ |Chanthaburi |{{Lang|th|จันทบุรี}} | style="text-align:right;" |၅၃၇ ၆၉၈ | style="text-align:right;" |၆ ၃၃၈ | style="text-align:right;" |၈၄.၈ |Chanthaburi |CTI |TH-22 |TH48 |- |[[File:Seal_Chiang_Mai.png|20x20px]] |ချင်းမိုင် |Chiang Mai |{{Lang|th|เชียงใหม่}} | style="text-align:right;" |၁ ၇၇၉ ၂၅၄ | style="text-align:right;" |၂၀ ၁၀၇ | style="text-align:right;" |၈၈.၅ |[[ချင်းမိုင်မြို့|ချင်းမိုင်]] |CMI |TH-50 |TH02 |- |[[File:Seal Chiang Rai.svg|20x20px]] |ချင်းရိုင်း |Chiang Rai |{{Lang|th|เชียงราย}} | style="text-align:right;" |၁ ၂၉၈ ၃၀၄ | style="text-align:right;" |၁၁ ၆၇၈ | style="text-align:right;" |၁၁၁.၂ |Chiang Rai |CRI |TH-57 |TH03 |- |[[File:Seal_Chonburi.png|20x20px]] |[[ဇလပုရီပြည်နယ်|ဇလပုရီ]] |Chonburi |{{Lang|th|ชลบุรี}} | style="text-align:right;" |၁ ၅၅၈ ၃၀၁ | style="text-align:right;" |၄ ၃၆၃ | style="text-align:right;" |၃၅၇.၂ |ဇလပုရီ |CBI |TH-20 |TH46 |- |[[File:Seal of Chomphon Province.svg|20x20px]] |ဇုမ္ဗရ |Chumphon |{{Lang|th|ชุมพร}} | style="text-align:right;" |၅၁၁ ၃၀၄ | style="text-align:right;" |၆ ဝ၀၉ | style="text-align:right;" |၈၅.၁ |Chumphon |CPN |TH-86 |TH58 |- |[[File:Seal_Kalasin.png|20x20px]] |ကာဠသိန္ဓု |Kalasin |{{Lang|th|กาฬสินธุ์}} | style="text-align:right;" |၉၈၃ ၄၁၈ | style="text-align:right;" |၆ ၉၄၇ | style="text-align:right;" |၁၄၁.၆ |Kalasin |KSN |TH-46 |TH23 |- |[[File:Seal_Kamphaeng_Phet.png|20x20px]] |ကမ်းဖိန်ဖက် |Kamphaeng Phet |{{Lang|th|กำแพงเพชร}} | style="text-align:right;" |၇၂၇ ၈၀၇ | style="text-align:right;" |၈ ၆၀၇ | style="text-align:right;" |၈၄.၆ |Kamphaeng Phet |KPT |TH-62 |TH11 |- |[[File:Seal_Kanchanaburi.png|20x20px]] |ကဉ္စနပုရီ |Kanchanaburi |{{Lang|th|กาญจนบุรี}} | style="text-align:right;" |၈၉၅ ၅၂၅ | style="text-align:right;" |၁၉ ၄၈၃ | style="text-align:right;" |၄၆ |Kanchanaburi |KRI |TH-71 |TH50 |- |[[File:Seal_Khon_Kaen.png|20x20px]] |ခေါင်းကိန် |Khon Kaen |{{Lang|th|ขอนแก่น}} | style="text-align:right;" |၁ ၈၀၂ ၈၇၂ | style="text-align:right;" |၁၀ ၈၈၆ | style="text-align:right;" |၁၆၅.၆ |Khon Kaen |KKN |TH-40 |TH22 |- |[[File:Seal_Krabi.png|20x20px]] |ကရဗီ |Krabi |{{Lang|th|กระบี่}} | style="text-align:right;" |၄၇၆ ၇၃၉ | style="text-align:right;" |၄ ၇၀၉ | style="text-align:right;" |၁၀၁.၂ |[[ခရာဘိမြို့|ကရဗီ]] |KBI |TH-81 |TH63 |- |[[File:Seal_Lampang.png|20x20px]] |လမ်ပန်း |Lampang |{{Lang|th|ลำปาง}} | style="text-align:right;" |၇၃၈ ၃၁၆ | style="text-align:right;" |၁၂ ၅၃၄ | style="text-align:right;" |၅၈.၉ |[[လမ်ပန်းမြို့|လမ်ပန်း]] |LPG |TH-52 |TH06 |- |[[File:Seal_Lamphun.png|20x20px]] |လမ်ဖွန် |Lamphun |{{Lang|th|ลำพูน}} | style="text-align:right;" |၄၀၅ ဝ၇၅ | style="text-align:right;" |၄ ၅၀၆ | style="text-align:right;" |၈၉.၉ |Lamphun |LPN |TH-51 |TH05 |- |[[File:Seal_Loei.png|20x20px]] |လွိုင် |Loei |{{Lang|th|เลย}} | style="text-align:right;" |၆၄၂ ၉၅၀ | style="text-align:right;" |၁၁ ၄၂၅ | style="text-align:right;" |၅၆.၃ |Loei |LEI |TH-42 |TH18 |- |[[File:Seal of Lopburi province (1940).png|20x20px]] |လဝပုရီ |Lopburi |{{Lang|th|ลพบุรี}} | style="text-align:right;" |၇၅၅ ၅၅၆ | style="text-align:right;" |၆ ၂၀ဝ | style="text-align:right;" |၁၂၁.၉ |Lopburi |LRI |TH-16 |TH34 |- |[[File:Seal_Mae_Hong_Son.png|20x20px]] |မယ်ဟောင်ဆောင် |Mae Hong Son |{{Lang|th|แม่ฮ่องสอน}} | style="text-align:right;" |၂၈၄ ၁၃၈ | style="text-align:right;" |၁၂ ၆၈၁ | style="text-align:right;" |၂၂.၄ |[[မယ်ဟောင်ဆောင်မြို့|မယ်ဟောင်ဆောင်]] |MSN |TH-58 |TH01 |- |[[File:Seal_Maha_Sarakham.png|20x20px]] |မဟာသာရဂါမ |Maha Sarakham |{{Lang|th|มหาสารคาม}} | style="text-align:right;" |၉၆၂ ၆၆၅ | style="text-align:right;" |၅ ၂၉၂ | style="text-align:right;" |၁၈၁.၉ |Maha Sarakham |MKM |TH-44 |TH24 |- | |မုတ္တာဟာရ |Mukdahan |{{Lang|th|มุกดาหาร}} | style="text-align:right;" |၃၅၃ ၁၇၄ | style="text-align:right;" |၄ ၃၄၀ | style="text-align:right;" |၈၁.၄ |Mukdahan |MDH |TH-49 |TH78 |- |[[File:Seal_Nakhon_Nayok.png|20x20px]] |နဂရနာယက |Nakhon Nayok |{{Lang|th|นครนายก}} | style="text-align:right;" |၂၆၀ ၇၅၁ | style="text-align:right;" |၂ ၁၂၂ | style="text-align:right;" |၁၂၂.၉ |Nakhon Nayok |NYK |TH-26 |TH43 |- |[[File:Seal Nakhon Pathom.svg|20x20px]] |နဂရပဌမ |Nakhon Pathom |{{Lang|th|นครปฐม}} | style="text-align:right;" |၉၂၀ ဝ၃၀ | style="text-align:right;" |၂ ၁၆၈ | style="text-align:right;" |၄၂၄.၄ |Nakhon Pathom |NPT |TH-73 |TH53 |- |[[File:Seal of Nakhon Phanom Province.svg|20x20px]] |နခွန်ဖာနွမ် |Nakhon Phanom |{{Lang|th|นครพนม}} | style="text-align:right;" |၇၁၉ ၁၃၆ | style="text-align:right;" |၅ ၅၁၃ | style="text-align:right;" |၁၃၀.၄ |Nakhon Phanom |NPM |TH-48 |TH73 |- |[[File:Seal_Nakhon_Ratchasima.png|20x20px]] |နဂရရာဇသီမာ |Nakhon Ratchasima |{{Lang|th|นครราชสีมา}} | style="text-align:right;" |၂ ၆၄၆ ၄၀၁ | style="text-align:right;" |၂၀ ၄၉၄ | style="text-align:right;" |၁၂၉.၁၃ |[[နဂရရာဇသီမာမြို့|နဂရရာဇသီမာ]] |NMA |TH-30 |TH27 |- |[[File:Seal_Nakhon_Sawan.png|20x20px]] |နဂရသဂ္ဂ |Nakhon Sawan |{{Lang|th|นครสวรรค์}} | style="text-align:right;" |၁ ဝ၅၉ ၈၈၇ | style="text-align:right;" |၉ ၅၉၈ | style="text-align:right;" |၁၁၀.၄ |Nakhon Sawan |NSN |TH-60 |TH16 |- |[[File:Seal_Nakhon_Si_Thammarat.png|20x20px]] |နဂရသိရိဓမ္မရာဇ |Nakhon Si Thammarat |{{Lang|th|นครศรีธรรมราช}} | style="text-align:right;" |၁ ၅၆၁ ၉၂၇ | style="text-align:right;" |၉ ၉၄၃ | style="text-align:right;" |၁၅၇.၁ |Nakhon Si Thammarat |NRT |TH-80 |TH64 |- |[[File:Seal of Nan province.svg|20x20px]] |နန်း |Nan |{{Lang|th|น่าน}} | style="text-align:right;" |၄၇၈ ၂၂၇ | style="text-align:right;" |၁၁ ၄၇၂ | style="text-align:right;" |၄၁.၇ |Nan |NAN |TH-55 |TH04 |- |[[ဖိုင်:Seal of Narathiwat Province (2004 version, as appeared in the Royal Thai Government Gazette).png|20x20px]] |နရာဓိဝါသ |Narathiwat |{{Lang|th|นราธิวาส}} | style="text-align:right;" |၈၀၈ ဝ၂၀ | style="text-align:right;" |၄ ၄၇၅ | style="text-align:right;" |၁၈၀.၆ |Narathiwat |NWT |TH-96 |TH31 |- |[[File:Seal_Nong_Bua_Lamphu.png|20x20px]] |နွောင်ဗွာလမ်ဖူး |Nong Bua Lamphu |{{Lang|th|หนองบัวลำภู}} | style="text-align:right;" |၅၁၂ ၇၈၀ | style="text-align:right;" |၃ ၈၅၉ | style="text-align:right;" |၁၃၂.၉ |Nong Bua Lam Phu |NBP |TH-39 |TH79 |- |[[File:Seal_Nong_Khai.png|20x20px]] |နောင်ခိုင်း |Nong Khai |{{Lang|th|หนองคาย}} | style="text-align:right;" |၅၂၂ ၃၁၁ | style="text-align:right;" |၃ ဝ၂၇ | style="text-align:right;" |၁၇၂.၆ |Nong Khai |NKI |TH-43 |TH17 |- |[[File:Seal_Nonthaburi.png|20x20px]] |[[နန္ဒပုရီပြည်နယ်|နန္ဒပုရီ]] |Nonthaburi |{{Lang|th|นนทบุรี}} | style="text-align:right;" |၁ ၂၆၅ ၃၈၇ | style="text-align:right;" |၆၂၂ | style="text-align:right;" |၂ ဝ၃၄.၄၀ |[[နန္ဒပုရီမြို့|နန္ဒပုရီ]] |NBI |TH-12 |TH38 |- |[[File:Seal_Pathum_Thani.png|20x20px]] |ပဒုမဌာနီ |Pathum Thani |{{Lang|th|ปทุมธานี}} | style="text-align:right;" |၁ ၁၆၃ ၆၀၄ | style="text-align:right;" |၁ ၅၂၆ | style="text-align:right;" |၇၆၂.၅ |Pathum Thani |PTE |TH-13 |TH39 |- |[[File:Seal_Pattani.png|20x20px]] |ပတ္တာနီ |Pattani |{{Lang|th|ปัตตานี}} | style="text-align:right;" |၇၂၅ ၁၀၄ | style="text-align:right;" |၁ ၉၄၀ | style="text-align:right;" |၃၇၃.၈ |Pattani |PTN |TH-94 |TH69 |- |[[File:Seal_Phang_Nga.png|20x20px]] |ဖန်ငါ |Phang Nga |{{Lang|th|พังงา}} | style="text-align:right;" |၂၆၈ ၇၈၈ | style="text-align:right;" |၄ ၁၇၁ | style="text-align:right;" |၆၄.၄ |Phang Nga |PNA |TH-82 |TH61 |- |[[File:Seal_Phattalung.png|20x20px]] |ဖတ္ထာလွန် |Phatthalung |{{Lang|th|พัทลุง}} | style="text-align:right;" |၅၂၄ ၈၆၅ | style="text-align:right;" |၃ ၄၂၄ | style="text-align:right;" |၁၅၃.၃ |Phatthalung |PLG |TH-93 |TH66 |- |[[File:Seal_Phayao.png|20x20px]] |ဖယော်အို |Phayao |{{Lang|th|พะเยา}} | style="text-align:right;" |၄၇၂ ၃၅၆ | style="text-align:right;" |၆ ၃၃၅ | style="text-align:right;" |၇၄.၆ |Phayao |PYO |TH-56 |TH41 |- |[[File:Seal_Phetchabun.png|20x20px]] |ဝဇိရပူရဏ |Phetchabun |{{Lang|th|เพชรบูรณ์}} | style="text-align:right;" |၉၉၂ ၄၅၁ | style="text-align:right;" |၁၂ ၆၆၈ | style="text-align:right;" |၇၈.၃ |Phetchabun |PNB |TH-67 |TH14 |- |[[File:Seal_Phetchaburi.png|20x20px]] |ဝဇိရပုရီ |Phetchaburi |{{Lang|th|เพชรบุรี}} | style="text-align:right;" |၄၈၅ ၁၉၁ | style="text-align:right;" |၆ ၂၂၅ | style="text-align:right;" |၇၇.၉ |Phetchaburi |PBI |TH-76 |TH56 |- |[[File:Seal_Phichit.png|20x20px]] |ဝိစိတ္တ |Phichit |{{Lang|th|พิจิตร}} | style="text-align:right;" |၅၃၆ ၃၁၁ | style="text-align:right;" |၄ ၅၃၁ | style="text-align:right;" |၁၁၈.၄ |Phichit |PCT |TH-66 |TH13 |- |[[File:Seal_Phitsanulok.png|20x20px]] |ဝိၑ္ဏုလောက |Phitsanulok |{{Lang|th|พิษณุโลก}} | style="text-align:right;" |၈၆၅ ၂၄၇ | style="text-align:right;" |၁၀ ၈၁၆ | style="text-align:right;" |၈၀ |[[ဖီးစနုလိုကမြို့|Phitsanulok]] |PLK |TH-65 |TH12 |- |[[File:Seal_Ayutthaya.png|20x20px]] |ဝရနဂရသီရိအယုဓျာ |Phra Nakhon Si Ayutthaya |{{Lang|th|พระนครศรีอยุธยา}} | style="text-align:right;" |၈၂၀ ၁၈၈ | style="text-align:right;" |၂ ၅၅၇ | style="text-align:right;" |၃၂၀.၈ |[[အယုဓျာ|Phra Nakhon Si Ayutthaya]] |AYA |TH-14 |TH36 |- |[[File:Phrae_seal.svg|20x20px]] |ဖရဲ |Phrae |{{Lang|th|แพร่}} | style="text-align:right;" |၄၄၁ ၇၂၆ | style="text-align:right;" |၆ ၅၃၉ | style="text-align:right;" |၆၇.၆ |Phrae |PRE |TH-54 |TH07 |- |[[File:Seal_Phuket.png|20x20px]] |ဖူကက် |Phuket |{{Lang|th|ภูเก็ต}} | style="text-align:right;" |၄၁၆ ၅၈၂ | style="text-align:right;" |၅၄၃ | style="text-align:right;" |၇၆၇.၂ |[[ဖူကက်]] |PKT |TH-83 |TH62 |- |[[File:Seal_Prachinburi.png|20x20px]] |ပါစီနပုရီ |Prachinburi |{{Lang|th|ปราจีนบุรี}} | style="text-align:right;" |၄၉၄ ၆၈၀ | style="text-align:right;" |၄ ၇၆၂ | style="text-align:right;" |၁၀၃.၉ |Prachinburi |PRI |TH-25 |TH74 |- |[[File:Seal_Prachuap_Khiri_Khan.png|20x20px]] |ပရကျော့ဂီရီခန္ဓ |Prachuap Khiri Khan |{{Lang|th|ประจวบคีรีขันธ์}} | style="text-align:right;" |၅၅၄ ၁၁၆ | style="text-align:right;" |၆ ၃၆၈ | style="text-align:right;" |၈၇ |Prachuap Khiri Khan |PKN |TH-77 |TH57 |- |[[File:Seal_Ranong.png|20x20px]] |ရနောင် |Ranong |{{Lang|th|ระนอง}} | style="text-align:right;" |၁၉၃ ၃၇၀ | style="text-align:right;" |၃ ၂၉၈ | style="text-align:right;" |၅၈.၆ |Ranong |RNG |TH-85 |TH59 |- |[[File:Seal_Ratchaburi.png|20x20px]] |ရာဇပုရီ |Ratchaburi |{{Lang|th|ราชบุรี}} | style="text-align:right;" |၈၇၃ ၁၀၁ | style="text-align:right;" |၅ ၁၉၆ | style="text-align:right;" |၁၆၈ |Ratchaburi |RBR |TH-70 |TH52 |- |[[File:Seal_Rayong.png|20x20px]] |ရယောင် |Rayong |{{Lang|th|ระยอง}} | style="text-align:right;" |၇၃၄ ၇၅၃ | style="text-align:right;" |၃ ၅၅၂ | style="text-align:right;" |၂၀၆.၉ |Rayong |RYG |TH-21 |TH47 |- |[[File:Seal_Roi_Et.png|20x20px]] |ရွိုင်းအက် |Roi Et |{{Lang|th|ร้อยเอ็ด}} | style="text-align:right;" |၁ ၃၀၅ ၂၁၁ | style="text-align:right;" |၈ ၂၉၉ | style="text-align:right;" |၁၅၇.၃ |[[ရိုင်အေ့ဒ်|ရွိုင်းအက်]] |RET |TH-45 |TH25 |- | |စာကော |Sa Kaeo |{{Lang|th|สระแก้ว}} | style="text-align:right;" |၅၆၆ ၃၀၃ | style="text-align:right;" |၇ ၁၉၅ | style="text-align:right;" |၇၈.၇ |Sa Kaeo |SKW |TH-27 |TH80 |- |[[File:Seal_Sakon_Nakhon.png|20x20px]] |သကလနဂရ |Sakon Nakhon |{{Lang|th|สกลนคร}} | style="text-align:right;" |၁ ၁၅၃ ၃၉၀ | style="text-align:right;" |၉ ၆၀၆ | style="text-align:right;" |၁၂၀.၁ |Sakon Nakhon |SNK |TH-47 |TH20 |- |[[File:Seal_Samut_Prakan.png|20x20px]] |သမုဒ္ဒပြာကာရ |Samut Prakan |{{Lang|th|สมุทรปราการ}} | style="text-align:right;" |၁ ၃၄၄ ၈၇၅ | style="text-align:right;" |၁ ဝ၀၄ | style="text-align:right;" |၁ ၃၃၉.၅၀ |Samut Prakan |SPK |TH-11 |TH42 |- |[[File:Seal_Samut_Sakhon.png|20x20px]] |သမုဒ္ဒသာဂရ |Samut Sakhon |{{Lang|th|สมุทรสาคร}} | style="text-align:right;" |၅၈၄ ၇၀၃ | style="text-align:right;" |၈၇၂ | style="text-align:right;" |၆၇၀.၅ |Samut Sakhon |SKN |TH-74 |TH55 |- |[[File:Seal_Samut_Songkhram.png|20x20px]] |သမုဒ္ဒသင်္ဂါမ |Samut Songkhram |{{Lang|th|สมุทรสงคราม}} | style="text-align:right;" |၁၉၃ ၃၀၅ | style="text-align:right;" |၄၁၇ | style="text-align:right;" |၄၆၃.၆ |Samut Songkhram |SKM |TH-75 |TH54 |- |[[File:Seal_Saraburi.png|20x20px]] |သရပုရီ |Saraburi |{{Lang|th|สระบุรี}} | style="text-align:right;" |၆၄၅ ၉၁၁ | style="text-align:right;" |၃ ၅၇၆ | style="text-align:right;" |၁၈၀.၆ |Saraburi |SRI |TH-19 |TH37 |- |[[File:Seal_Satun.png|20x20px]] |စာတွန်း |Satun |{{Lang|th|สตูล}} | style="text-align:right;" |၃၂၃ ၅၈၆ | style="text-align:right;" |၂ ၄၇၉ | style="text-align:right;" |၁၃၀.၅ |Satun |STN |TH-91 |TH67 |- |[[File:Seal_Sing_Buri.png|20x20px]] |သီဟပုရီ |Sing Buri |{{Lang|th|สิงห์บุรี}} | style="text-align:right;" |၂၀၈ ၄၄၆ | style="text-align:right;" |၈၂၂ | style="text-align:right;" |၂၅၃.၆ |Sing Buri |SBR |TH-17 |TH33 |- |[[File:Seal_Sisaket.png|20x20px]] |သိရီသခေတ္တ |Sisaket |{{Lang|th|ศรีสะเกษ}} | style="text-align:right;" |၁ ၄၇၂ ၈၅၉ | style="text-align:right;" |၈ ၈၄၀ | style="text-align:right;" |၁၆၆.၆ |Sisaket |SSK |TH-33 |TH30 |- |[[File:Seal_Songkhla.png|20x20px]] |သင်္ခလာ |Songkhla |{{Lang|th|สงขลา}} | style="text-align:right;" |၁ ၄၃၅ ၉၆၈ | style="text-align:right;" |၇ ၃၉၄ | style="text-align:right;" |၁၉၄.၂ |Songkhla |SKA |TH-90 |TH68 |- |[[File:Seal_Sukhothai.png|20x20px]] |သုခေါဒယ |Sukhothai |{{Lang|th|สุโขทัย}} | style="text-align:right;" |၅၉၅ ဝ၇၂ | style="text-align:right;" |၆ ၅၉၆ | style="text-align:right;" |၉၀.၂ |Sukhothai (Sukhothai Thani) |STI |TH-64 |TH09 |- |[[File:Seal_Suphanburi.png|20x20px]] |သုဝဏ္ဏပုရီ |Suphan Buri |{{Lang|th|สุพรรณบุรี}} | style="text-align:right;" |၈၄၆ ၃၃၄ | style="text-align:right;" |၅ ၃၅၈ | style="text-align:right;" |၁၅၈ |Suphan Buri |SPB |TH-72 |TH51 |- |[[File:Seal_Surat_Thani.png|20x20px]] |သုရဋ္ဌဌနိ |Surat Thani |{{Lang|th|สุราษฎร์ธานี}} | style="text-align:right;" |၁ ဝ၆၈ ဝ၁၀ | style="text-align:right;" |၁၂ ၈၉၁ | style="text-align:right;" |၈၂.၈ |Surat Thani |SNI |TH-84 |TH60 |- |[[File:Seal_Surin.png|20x20px]] |သုရိန္ဒ |Surin |{{Lang|th|สุรินทร์}} | style="text-align:right;" |၁ ၃၉၆ ၈၃၁ | style="text-align:right;" |၈ ၁၂၄ | style="text-align:right;" |၁၇၁.၉ |Surin |SRN |TH-32 |TH29 |- |[[File:Seal_Tak.png|20x20px]] |တတ် |Tak |{{Lang|th|ตาก}} | style="text-align:right;" |၆၆၅ ၆၂၀ | style="text-align:right;" |၁၆ ၄၀၇ | style="text-align:right;" |၄၀.၆ |Tak |TAK |TH-63 |TH08 |- |[[File:Seal_Trang.png|20x20px]] |တရမ်း |Trang |{{Lang|th|ตรัง}} | style="text-align:right;" |၆၄၃ ၁၆၄ | style="text-align:right;" |၄ ၉၁၈ | style="text-align:right;" |၁၃၀.၈ |Trang |TRG |TH-92 |TH65 |- |[[File:Seal_Trat.png|20x20px]] |တရတ် |Trat |{{Lang|th|ตราด}} | style="text-align:right;" |၂၂၉ ၉၅၈ | style="text-align:right;" |၂ ၈၁၉ | style="text-align:right;" |၈၁.၆ |Trat |TRT |TH-23 |TH49 |- |[[File:Seal_Ubon_Ratchathani.png|20x20px]] |ဥပ္ပလရာဇဌာနီ |Ubon Ratchathani |{{Lang|th|อุบลราชธานี}} | style="text-align:right;" |၁ ၈၇၈ ၁၄၆ | style="text-align:right;" |၁၅ ၇၄၅ | style="text-align:right;" |၁၁၉.၃ |Ubon Ratchathani |UBN |TH-34 |TH75 |- |[[File:Seal_Udon_Thani.png|20x20px]] |ဥတ္တရဌာနီ |Udon Thani |{{Lang|th|อุดรธานี}} | style="text-align:right;" |၁ ၅၈၆ ၆၄၆ | style="text-align:right;" |၁၁ ၇၃၀ | style="text-align:right;" |၁၃၅.၃ |Udon Thani |UDN |TH-41 |TH76 |- |[[File:Seal_Uthaithani.png|20x20px]] |[[ဥဒယဌာနီပြည်နယ်|ဥဒယဌာနီ]] |Uthai Thani |{{Lang|th|อุทัยธานี}} | style="text-align:right;" |၃၂၈ ၆၁၈ | style="text-align:right;" |၆ ၇၃၀ | style="text-align:right;" |၄၈.၈ |Uthai Thani |UTI |TH-61 |TH15 |- |[[File:Seal_Uttaradit.png|20x20px]] |ဥတ္တရတိတ္ထ |Uttaradit |{{Lang|th|อุตรดิตถ์}} | style="text-align:right;" |၄၅၃ ၁၀၃ | style="text-align:right;" |၇ ၈၃၉ | style="text-align:right;" |၅၇.၈ |Uttaradit |UTD |TH-53 |TH10 |- |[[File:Seal_Yala.png|20x20px]] |ယလာ |Yala |{{Lang|th|ยะลา}} | style="text-align:right;" |၅၃၆ ၃၃၀ | style="text-align:right;" |၄ ၅၂၁ | style="text-align:right;" |၁၁၈.၆ |Yala |YLA |TH-95 |TH70 |- | |ယသောဓရ |Yasothon |{{Lang|th|ยโสธร}} | style="text-align:right;" |၅၃၇ ၂၉၉ | style="text-align:right;" |၄ ၁၆၂ | style="text-align:right;" |၁၂၉.၁ |Yasothon |YST |TH-35 |TH72 |} ==ကိုးကား== {{reflist}} {{ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ| ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး နယ်မြေဒေသများ]] q669k5c0bdgqmvyeyf4h2zqw8nfntcv 10 169767 1054278 590424 2026-09-20T15:47:35Z Ninjastrikers 22896 1054278 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name= ကျောက်မဲမြို့နယ် | title= [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]] | state= {{{state| autocollapse}}} | listclass= hlist | above = '''ခရိုင်''':[[ကျောက်မဲခရိုင်]] '''မြို့''': [[ကျောက်မဲမြို့]]၊ [[မိုင်းလုံမြို့]]၊ [[မိုင်းငေါ့မြို့]] |group1 = ကန့်ကန်ကျေးရွာအုပ်စု |list1 = * [[ကန့်ကန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကန့်ကန်]] * [[ကျောက်ဖြူရွာ၊ ကန့်ကန်|ကျောက်ဖြူ]] * [[ကွမ်မောက်၊ ခမ်းလှရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွမ်မောက်၊ ခမ်းလှ]] * [[ကုန်းညုရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းညု]] * [[ပန်စုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်စုံ]] * [[ပန်လော့ရွာ၊ ကန့်ကန်|ပန်လော့]] * [[ဟိုကျပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုကျပ်]] |group2 = ကျောက်ဖြူကျေးရွာအုပ်စု |list2 = * [[ထုတောင်း (အောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ထုတောင်း (အောက်)]] |group3 = ကျောက်မဲကြီးကျေးရွာအုပ်စု |list3 = * [[၂မိုင် (ဂေါ်ရခါး)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|၂မိုင် (ဂေါ်ရခါး)]] * [[၄မိုင် (ဂေါ်ရခါး)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|၄မိုင် (ဂေါ်ရခါး)]] * [[ကျောက်မဲကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျောက်မဲကြီး]] * [[ကုန်းစုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းစုံ]] * [[ချောင်းတွင်းနမ့်မန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချောင်းတွင်းနမ့်မန်း]] * [[ခိုရောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုရောင်း]] * [[နမ့်ဖတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဖတ်]] * [[နောင်မွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်မွန်]] * [[ပါပုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါပုတ်]] * [[မန်အော့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်အော့]] |group4 = ကျောက်လုံးကြီးကျေးရွာအုပ်စု |list4 = * [[ကျောက်လုံးကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျောက်လုံးကြီး]] * [[ကုန်းဆာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းဆာ]] * [[နားလုံးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားလုံး]] * [[ပန်အင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်အင်]] |group5 = ကြူရှောကျေးရွာအုပ်စု |list5 = * [[ကြူရှော (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကြူရှော (တောင်)]] * [[ကြူရှော (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကြူရှော (မြောက်)]] * [[ကုန်းသာမန်လွယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းသာမန်လွယ်]] |group6 = ကွန်ကောက်ကျေးရွာအုပ်စု |list6 = * [[ကွန်ကောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွန်ကောက်]] * [[ကွမ်စန့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွမ်စန့်]] * [[နမ့်စွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်စွန်]] * [[မန်နောင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်နောင်]] * [[မန်ဟတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ဟတ်]] * [[ရွာမရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ရွာမ]] * [[အောက်ဈေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အောက်ဈေး]] |group7 = ကွန်ကော်ကျေးရွာအုပ်စု |list7 = * [[ကွန်ကော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွန်ကော်]] * [[တော့ဖယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော့ဖယ်]] * [[အုံအင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အုံအင်း]] * [[အုံအွီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အုံအွီး]] |group8 = ကွမ်းစလန်းကျေးရွာအုပ်စု |list8 = * [[ကျောက်ဖြူရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျောက်ဖြူ]] * [[ကွမ်းစလန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွမ်းစလန်း]] * [[တောင်းရဝေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်းရဝေ]] * [[ပန်ကပြင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကပြင်]] * [[ပန်လုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်လုန်း]] * [[ပန်လော့ရွာ၊ ကွမ်းစလန်း|ပန်လော့]] * [[ပြင်စိုင်းတောရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြင်စိုင်းတော]] * [[မန်ကင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ကင်]] * [[လွယ်ပန်းတင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ပန်းတင်]] |group9 = ကွမ်ဟင်ကျေးရွာအုပ်စု |list9 = * [[ကွမ်ဟင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွမ်ဟင်]] * [[ကုန်းနောင်မန်လေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းနောင်မန်လေ]] * [[တောင်လေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်လေ]] * [[နမ့်ကျင်လီရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ကျင်လီ]] * [[ပြိန်းတွမ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြိန်းတွမ်]] * [[မန်ထန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ထန်]] * [[ဟန်နောင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟန်နောင်]] |group10 = ကော်ပေါင်ကျေးရွာအုပ်စု |list10 = * [[ကော်ပေါင် (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကော်ပေါင် (တောင်)]] * [[ကော်ပေါင် (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကော်ပေါင် (မြောက်)]] |group11 = ခန့်ခဲပေါ့အင်းကျေးရွာအုပ်စု |list11 = * [[ကောင်းအိုက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းအိုက်]] * [[ခန့်ခဲပေါ့အင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခန့်ခဲပေါ့အင်း]] * [[နမ့်ဟင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟင်]] * [[ဟိုခဲရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုခဲ]] * [[ဟိုနမ့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုနမ့်]] |group12 = ချုံးကျေးရွာအုပ်စု |list12 = * [[ချုံး (သစ်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချုံး (သစ်)]] * [[ချုံး (ဟောင်း)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချုံး (ဟောင်း)]] * [[နမ့်ဖြစ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဖြစ်]] * [[မန်ဝိန်းရွာ၊ ချုံး|မန်ဝိန်း]] * [[မန်ဟွေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ဟွေ]] * [[ဟင်းဝိုးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟင်းဝိုး]] |group13 = ချောင်းချောက်ကျေးရွာအုပ်စု |list13 = * [[ချောင်းချောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချောင်းချောက်]] * [[ငွန်ဆိုင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ငွန်ဆိုင်း]] * [[တိန်းလုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တိန်းလုံ]] * [[နောင်လိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်လိုင်]] * [[နောင်အန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်အန်း]] * [[ဖလိန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဖလိန်]] |group14 = ခွန်ခွါကျေးရွာအုပ်စု |list14 = * [[ခွန်ခါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခွန်ခါ]] * [[ဇိမ်ဇိရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဇိမ်ဇိ]] * [[နမ့်ဖတ်ကိန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဖတ်ကိန်]] * [[နားကော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားကော်]] * [[နားဖန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားဖန်]] * [[မန်ဆပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ဆပ်]] * [[မန်ပုံခုံ (မန်မူ)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ပုံခုံ (မန်မူ)]] * [[လွယ်ကင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ကင့်]] * [[လွယ်ခမ်း (မန်းမော်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ခမ်း (မန်းမော်)]] |group15 = ခိုမုန်းကျေးရွာအုပ်စု |list15 = * [[ကောင်းအက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းအက်]] * [[ခိုမုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုမုန်း]] * [[ခိုအုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုအုံ]] * [[တောင်နောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်နောက်]] * [[နမ့်ဟူး (ဂေါ်ရခါး)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူး (ဂေါ်ရခါး)]] * [[ပေါက်အင်းကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပေါက်အင်းကြီး]] * [[ပေါက်အင်းလေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပေါက်အင်းလေး]] |group16 = ခေးနင်းကျေးရွာအုပ်စု |list16 = * [[ကုန်းကော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းကော်]] * [[ခွန်ညုရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခွန်ညု]] * [[ခေးနင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခေးနင်း]] * [[နမ့်ဟူးမဖိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးမဖိတ်]] * [[ဖိတင်အောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဖိတင်အောက်]] * [[မက်မန်း-ဟုန်းသာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မက်မန်း-ဟုန်းသာ]] * [[လွယ်ကုန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ကုန်]] * [[လုပ်ပါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လုပ်ပါ]] |group17 = စခန်းသာကျေးရွာအုပ်စု |list17 = * [[ခမ်းသာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခမ်းသာ]] * [[စခန်းသာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|စခန်းသာ]] * [[ညောင်ပင်ကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ညောင်ပင်ကုန်း]] * [[ပိန္နဲကုန်းရွာ၊ စခန်းသာ|ပိန္နဲကုန်း]] * [[မန်လွယ်ရွာ၊ စခန်းသာ|မန်လွယ်]] * [[မြင်ကွင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မြင်ကွင်း]] * [[လုံဝယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လုံဝယ်]] |group18 = စန့်ဟိန်းကျေးရွာအုပ်စု |list18 = * [[စန့်ဟိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|စန့်ဟိန်း]] |group19 = ညောင်မောင်းကျေးရွာအုပ်စု |list19 = * [[ခို့မိုရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခို့မို]] * [[ခိုအုံရွာ၊ ညောင်မောင်း|ခိုအုံ]] * [[ဇာတီ (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဇာတီ (တောင်)]] * [[ဇာတီ (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဇာတီ (မြောက်)]] * [[ညောင်မောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ညောင်မောင်း]] * [[ပါတိန်းရွာ၊ ညောင်မောင်း|ပါတိန်း]] * [[ဟင်ဖိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟင်ဖိတ်]] |group20 = တံခွန်တိုင်ကျေးရွာအုပ်စု |list20 = * [[ခိုတင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုတင့်]] * [[ခဲမွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခဲမွန်]] * [[တံခွန်တိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တံခွန်တိုင်]] * [[နမ့်လင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်လင်း]] * [[ပန်လန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်လန်း]] * [[ပန်ဟတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟတ်]] |group21 = တောင်ဆေးလိပ်ကျေးရွာအုပ်စု |list21 = * [[ကြူစံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကြူစံ]] * [[တောင်ဆေးလိပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်ဆေးလိပ်]] * [[နမ့်ဆော့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဆော့]] * [[ပန်မလုပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်မလုပ်]] * [[ဟင်စုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟင်စုတ်]] |group22 = တောင်ထိပ်ကျေးရွာအုပ်စု |list22 = * [[ကုန်းစုံရွာ၊ တောင်ထိပ်|ကုန်းစုံ]] * [[ကုန်းပေါရွာ၊ တောင်ထိပ်|ကုန်းပေါ]] * [[ကောင်းမူးခံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းမူးခံ]] * [[တောင်ထိပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်ထိပ်]] * [[နားအွမ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားအွမ်]] * [[ပါကန်းမန်ထန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါကန်းမန်ထန်]] * [[ဟိုခိုခဲရှင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုခိုခဲရှင်]] * [[ဟောင်လိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟောင်လိတ်]] |group23 = တောင်နီကျေးရွာအုပ်စု |list23 = * [[ကုံးဆာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုံးဆာ]] * [[ကုံးမုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုံးမုံ]] * [[တောင်နီရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်နီ]] * [[နမ့်ဆီကာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဆီကာ]] * [[ပန်တောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်တောင်း]] * [[ပြိန်းအင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြိန်းအင်]] |group24 = တော့ဆန်ကျေးရွာအုပ်စု |list24 = * [[ကလောင်းဝိုင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကလောင်းဝိုင်း]] * [[ကုန်းသာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းသာ]] * [[စာပို့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|စာပို့]] * [[ညောင်ပင်လှရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ညောင်ပင်လှ]] * [[တောင်ပလို့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်ပလို့]] * [[တော့ဆန်ဈေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော့ဆန်ဈေး]] * [[တော့ဆန်ရွာမရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော့ဆန်ရွာမ]] * [[ပါခါးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါခါး]] * [[မန်ကောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ကောင်း]] |group25 = နမ့်ခွန်ကျေးရွာအုပ်စု |list25 = * [[တော်ကွတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော်ကွတ်]] * [[ထွန်ကော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ထွန်ကော်]] * [[နမ့်ခွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ခွန်]] * [[လွယ်ပြေ (ထက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ပြေ (ထက်)]] * [[လွယ်ပြေ (အောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ပြေ (အောက်)]] |group26 = နမ့်ဖန်းကျေးရွာအုပ်စု |list26 = * [[တာစဲရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တာစဲ]] * [[နမ့်ဖန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဖန်း]] * [[ပန်စုံရွာ၊ နမ့်ဖန်း|ပန်စုံ]] * [[ဟွေလေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟွေလေ]] |group27 = နမ့်ဟူးတောင်းကျေးရွာအုပ်စု |list27 = * [[ဇောတိကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဇောတိကုန်း]] * [[နမ့်ဟူးတောင်းအထက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးတောင်းအထက်]] * [[နမ့်ဟူးတောင်းအောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးတောင်းအောက်]] * [[ပန်ပေါင်းကြီး (ရှမ်း)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ပေါင်းကြီး (ရှမ်း)]] * [[ပန်မောက် (ရှေ့)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်မောက် (ရှေ့)]] * [[ပန်မောက်နောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်မောက်နောက်]] * [[ပန်လုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်လုံ]] * [[ဟွေရင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟွေရင်]] |group28 = နားခေါ်ကျေးရွာအုပ်စု |list28 = * [[နားခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားခေါ်]] * [[ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟုတ်]] * [[ဗူးခါးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဗူးခါး]] * [[လွယ်ခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ခေါ်]] |group29 = နားပြိန်းကျေးရွာအုပ်စု |list29 = * [[ကုန်းပေါင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းပေါင်း]] * [[ကောင်းဟုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းဟုန်း]] * [[နားပြိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားပြိန်း]] * [[နားပုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားပုံ]] * [[ပန်ယောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ယောင်း]] * [[လွယ်ဆာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ဆာ]] |group30 = နားအိုက်ခန့်ကျေးရွာအုပ်စု |list30 = * [[ခိုက်တုန်ဟုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုက်တုန်ဟုန်း]] * [[ခဲမွန် (ဂေါ်ရခါး)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခဲမွန် (ဂေါ်ရခါး)]] * [[နားအိုက်ခန့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားအိုက်ခန့်]] * [[ပန်ဟိုက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟိုက်]] |group31 = နားအော်ကျေးရွာအုပ်စု |list31 = * [[စော်ပေါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|စော်ပေါ]] * [[ဆိုင်းခေါင်မန်နင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဆိုင်းခေါင်မန်နင်း]] * [[တာလုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တာလုံ]] * [[နားအော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားအော်]] * [[ပန်ဆန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဆန်း]] * [[ပန်လော့ရွာ၊ နားအော်|ပန်လော့]] * [[မန်နားရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်နား]] |group32 = နောင်ကွမ်ကျေးရွာအုပ်စု |list32 = * [[ကွန်းပေါင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကွန်းပေါင်း]] * [[ခေါက်ဝိုးလံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခေါက်ဝိုးလံ]] * [[တင်ကွဲ/ပန်ဟိုက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တင်ကွဲ/ပန်ဟိုက်]] * [[နောင်ကွမ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ကွမ်]] * [[ပါတိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါတိန်း]] * [[ဝိုးလုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဝိုးလုံ]] * [[အေးသာယာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အေးသာယာ]] |group33 = နောင်ပြစ်ကျေးရွာအုပ်စု |list33 = * [[နောင်ပြစ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပြစ်]] * [[ပန်ဟုံးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟုံး]] |group34 = နောင်ပိန်ကျေးရွာအုပ်စု |list34 = * [[ကုန်းပေါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းပေါ]] * [[ခဲတုံကြိုင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခဲတုံကြိုင်း]] * [[တောင်ရွာမကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်ရွာမကြီး]] * [[နောင်ပိန်ဈေးကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပိန်ဈေးကုန်း]] |group35 = နောင်ရှင်ကျေးရွာအုပ်စု |list35 = * [[ကုန်းဟတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းဟတ်]] * [[ကောင်းခမ်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းခမ်း]] * [[ခိုလုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုလုံ]] * [[ဆမ်ပူးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဆမ်ပူး]] * [[နားချိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားချိုင်]] * [[နားဖိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားဖိန်း]] * [[နောင်ရှင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ရှင်]] * [[လုံဝယ် (ကုန်းစုံ)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လုံဝယ် (ကုန်းစုံ)]] |group36 = ပင်တိန်ကျေးရွာအုပ်စု |list36 = * [[ကောင်းမူးလိန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းမူးလိန်]] * [[နောင်ပိန်လမ်းခွဲရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပိန်လမ်းခွဲ]] * [[ပင်တိန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပင်တိန်]] * [[ပင်တီးရွာ၊ ပင်တိန်|ပင်တီး]] * [[လှိုင်လင် (မန်တန်း)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လှိုင်လင် (မန်တန်း)]] |group37 = ပင်ပေါကျေးရွာအုပ်စု |list37 = * [[ကျောင်းကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျောင်းကုန်း]] * [[ကောင်းလန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းလန်း]] * [[နောင်ပစ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပစ်]] * [[ပင်ပေါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပင်ပေါ]] * [[ပါပုတ်/ခဲလုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါပုတ်/ခဲလုံ]] |group38 = ပန်ကွမ်ကျေးရွာအုပ်စု |list38 = * [[ပန်ကွမ် (သစ်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကွမ် (သစ်)]] * [[ပန်ကွမ် (ဟောင်း)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကွမ် (ဟောင်း)]] * [[ပန်ကော်ယောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကော်ယောင်း]] * [[ပန်ဖျက် (ဂေါ်ရခါး)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဖျက် (ဂေါ်ရခါး)]] * [[ပန်ဖျက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဖျက်]] * [[ပန်သပြေပန်ဝတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်သပြေပန်ဝတ်]] |group39 = ပန်ကွဲကျေးရွာအုပ်စု |list39 = * [[နားဟူမိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားဟူမိန်း]] * [[ပန်ကွဲရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကွဲ]] * [[ပိန်းဆပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပိန်းဆပ်]] |group40 = ပန်စံကျေးရွာအုပ်စု |list40 = * [[ခဲရှင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခဲရှင်]] * [[နမ့်ဆွမ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဆွမ်]] * [[ပန်စံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်စံ]] * [[ပြိန်းဆော့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြိန်းဆော့]] * [[ဟုန်းလိုင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟုန်းလိုင်း]] |group41 = ပန်လင်ကျေးရွာအုပ်စု |list41 = * [[နားလင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားလင့်]] * [[နောင်ဆိန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ဆိန်]] * [[ပန်လင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်လင်]] |group42 = ပန်လော့ကျေးရွာအုပ်စု |list42 = * [[ခိုက်အော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခိုက်အော်]] * [[နမ့်ပြင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ပြင်]] * [[နမ့်မတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မတ်]] * [[နမ့်မဖိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မဖိတ်]] * [[နောင်ယာဆိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ယာဆိုင်]] * [[ပန်လော့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်လော့]] * [[ပြိန်းနင်လွယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြိန်းနင်လွယ်]] * [[အက်ကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အက်ကြီး]] * [[အုန်းမလင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အုန်းမလင်း]] |group43 = ပန်ဝံကျေးရွာအုပ်စု |list43 = * [[တွန်ခံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တွန်ခံ]] * [[ပန်စံရွာသစ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်စံရွာသစ်]] * [[ပန်ဖန်မိရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဖန်မိ]] * [[ပန်ဝံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဝံ]] * [[မန်ကန်-မန်ပုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ကန်-မန်ပုံ]] * [[မန်ပုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ပုံ]] * [[အုံးငန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အုံးငန်း]] |group44 = ပန်ဝိုးကျေးရွာအုပ်စု |list44 = * [[နမ့်ခွန်ရွာ၊ ပန်ဝိုး|နမ့်ခွန်]] * [[နားခေါက်ဟတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားခေါက်ဟတ်]] * [[ပန်ဝိုးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဝိုး]] * [[ပန်သပြေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်သပြေ]] * [[လွယ်စုရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်စု]] |group45 = ပန်ဟူကျေးရွာအုပ်စု |list45 = * [[ပန်တောင် (ထက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်တောင် (ထက်)]] * [[ပန်တောင် (အောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်တောင် (အောက်)]] * [[ပန်ဟူ (လီရှော)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟူ (လီရှော)]] * [[ပန်ဟူရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟူ]] * [[လွယ်ဆာ (လီရှော)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ဆာ (လီရှော)]] |group46 = ပြိန်းစင့်ကျေးရွာအုပ်စု |list46 = * [[ပန်းမ (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်းမ (တောင်)]] * [[ပန်းမ (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်းမ (မြောက်)]] * [[ပြိန်းစင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြိန်းစင့်]] |group47 = ပါလှိုင်ကျေးရွာအုပ်စု |list47 = * [[ပါလှိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါလှိုင်]] |group48 = ပိန္နဲကုန်းကျေးရွာအုပ်စု |list48 = * [[ကုန်းဆာရွာ၊ ပိန္နဲကုန်း|ကုန်းဆာ]] * [[ကောင်းမူးပွတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းမူးပွတ်]] * [[ပကာရွာသစ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပကာရွာသစ်]] * [[ပိန္နဲကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပိန္နဲကုန်း]] |group49 = ပုံးလုံကျေးရွာအုပ်စု |list49 = * [[နမ့်မန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မန်း]] * [[ပုံးနွဲ့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပုံးနွဲ့]] * [[ပုံးလုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပုံးလုံ]] * [[ဖာမွတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဖာမွတ်]] * [[မန်နားရွာ၊ ပုံးလုံ|မန်နား]] * [[မန်ပင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ပင့်]] * [[မန်လောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်လောက်]] * [[လွယ်လုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်လုံ]] * [[ဝိန်းဆိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဝိန်းဆိုင်]] |group50 = ပုံဝိုးကျေးရွာအုပ်စု |list50 = * [[နားခေါ်ရွာ၊ ပုံဝိုး|နားခေါ်]] * [[နားပုံရွာ၊ ပုံဝိုး|နားပုံ]] * [[ပုံဝိုးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပုံဝိုး]] * [[မန်ခိုက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ခိုက်]] * [[လေလွယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လေလွယ်]] |group51 = မင်းကုန်းကျေးရွာအုပ်စု |list51 = * [[တော်လေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော်လေ]] * [[နမ့်မော်တောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မော်တောင်း]] * [[ပန်တောင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်တောင်]] * [[မင်းကုန်းဈေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မင်းကုန်းဈေး]] * [[မင်းကုန်းရွာမရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မင်းကုန်းရွာမ]] * [[ဟိုခိုရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုခို]] |group52 = မန်ကျောင်း (ကျွဲကုန်း)ကျေးရွာအုပ်စု |list52 = * [[ဆိုင်းခေါင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဆိုင်းခေါင်]] * [[နမ့်ဖွတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဖွတ်]] * [[နားတွမ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားတွမ်]] * [[နောင်ပိန်လေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ပိန်လေး]] * [[မန်ကျောင်းရွာ၊ မန်ကျောင်း (ကျွဲကုန်း)|မန်ကျောင်း]] * [[မွေတော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မွေတော်]] * [[လွယ်မွန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်မွန်း]] |group53 = မန်ကျောင်း (ကျောက်မဲကြီး)ကျေးရွာအုပ်စု |list53 = * [[ချောင်းဆာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ချောင်းဆာ]] * [[မန်ကျောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ကျောင်း]] * [[မန်ဝိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ဝိန်း]] * [[ဟဲပုရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟဲပု]] |group54 = မန်ခေါက်ကျေးရွာအုပ်စု |list54 = * [[ခုံငင်း (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခုံငင်း (မြောက်)]] * [[ခုံငင်းတော (ချောင်းတွင်း)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခုံငင်းတော (ချောင်းတွင်း)]] * [[နားလွေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားလွေး]] * [[ပန်မုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်မုံ]] * [[မန်ကန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ကန်]] * [[မန်ခေါက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ခေါက်]] * [[အိုက်ပုံရွာမရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အိုက်ပုံရွာမ]] * [[အိုက်ပုံရွာသစ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|အိုက်ပုံရွာသစ်]] |group55 = မန်စင် (ခ)ပဇီကျေးရွာအုပ်စု |list55 = * [[မန်စင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်စင်]] * [[မိုက်ဟုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မိုက်ဟုန်း]] * [[သာပိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|သာပိုင်]] |group56 = မန်မော်ကျေးရွာအုပ်စု |list56 = * [[ဆိုင်မိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဆိုင်မိုင်]] * [[နားခွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားခွန်]] * [[ဖာတန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဖာတန်]] * [[မန်မော်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်မော်]] * [[မန်ဟွန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်ဟွန်း]] |group57 = မြို့ဟောင်းကျေးရွာအုပ်စု |list57 = * [[ကုံးထိုလင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုံးထိုလင်]] * [[နားယုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားယုတ်]] * [[ပန်ပေါင်းရွာ၊ မြို့ဟောင်း|ပန်ပေါင်း]] * [[မြို့ဟောင်းထယ်ဝေါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မြို့ဟောင်းထယ်ဝေါ]] * [[ဝိန်းခူးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဝိန်းခူး]] |group58 = မိုင်းတင်းကျေးရွာအုပ်စု |list58 = * [[တစ်အွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တစ်အွန်]] * [[နမ့်ဆော့ (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဆော့ (မြောက်)]] * [[နားမွန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားမွန်း]] * [[ပင်တီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပင်တီး]] * [[ပြိန်းခါးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပြိန်းခါး]] * [[မန်စန်းရွာ၊ မိုင်းတင်း|မန်စန်း]] * [[မိုင်းတင်းရွာမရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မိုင်းတင်းရွာမ]] * [[လွယ်အွယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်အွယ်]] * [[ဝေဘူရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဝေဘူ]] |group59 = မုန်းပြင်ကျေးရွာအုပ်စု |list59 = * [[ကိုးကွေ့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကိုးကွေ့]] * [[နမ့်ပိန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ပိန်]] * [[နားမြှောင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားမြှောင်]] * [[နောင်ဟိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်ဟိုင်]] * [[ပန်ကုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကုံ]] * [[ပန်ယာခတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ယာခတ်]] * [[ပေါင်ခေါ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပေါင်ခေါ်]] * [[မန်စန်းရွာ၊ မုန်းပြင်|မန်စန်း]] * [[မုန်းပြင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မုန်းပြင်]] * [[မုန်းပိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မုန်းပိုင်]] * [[လွယ်ခမ်းရွာ၊ မုန်းပြင်|လွယ်ခမ်း]] * [[လွယ်ယန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ယန်း]] * [[ဟိုစန့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုစန့်]] |group60 = မော်မာကျေးရွာအုပ်စု |list60 = * [[ကုန်းညှောင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းညှောင့်]] * [[ထန်တပင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ထန်တပင်]] * [[ပါကန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါကန်း]] * [[မန်လွယ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်လွယ်]] * [[မော်မာရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မော်မာ]] * [[မော်အောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မော်အောက်]] * [[လုပ်အင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လုပ်အင်]] |group61 = လွယ်ကြူကျေးရွာအုပ်စု |list61 = * [[ဆန်စေ့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဆန်စေ့]] * [[ဆွက်လွေးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဆွက်လွေး]] * [[တိန်းပန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တိန်းပန်]] * [[တော်မွန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော်မွန်း]] * [[ပဂိုးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပဂိုး]] * [[ပန်ဟိုင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဟိုင်း]] * [[ပန်ဟိုင်းရွာ၊ လွယ်ကြူ|ပန်ဟိုင်း]] * [[လွယ်ကြူရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ကြူ]] * [[ဟိုပုံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုပုံ]] |group62 = လွယ်ကုန်ကျေးရွာအုပ်စု |list62 = * [[နမ့်မော်မုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မော်မုန်း]] * [[ပန်စလော့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်စလော့]] * [[မောက်ငါးစန့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မောက်ငါးစန့်]] * [[လွယ်ကုန် (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ကုန် (တောင်)]] * [[လွယ်ကုန် (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ကုန် (မြောက်)]] |group63 = လွယ်ခမ်းကျေးရွာအုပ်စု |list63 = * [[ပန်စလောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်စလောက်]] * [[ပန်စုံရွာ၊ လွယ်ခမ်း|ပန်စုံ]] * [[ပန်ပေါင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ပေါင်း]] * [[ဖာဖိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဖာဖိတ်]] * [[လွယ်ခမ်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ခမ်း]] * [[လွယ်လိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်လိတ်]] |group64 = လွယ်စောင့်ကျေးရွာအုပ်စု |list64 = * [[တောင်ခြေရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တောင်ခြေ]] * [[နမ့်မိုက်ဆန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မိုက်ဆန်း]] * [[နမ့်မော်ဖီလူးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်မော်ဖီလူး]] * [[နမ့်ဟူးဟန်လီရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟူးဟန်လီ]] * [[ပန်ကြိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကြိုင်]] * [[ပန်စုံရွာ၊ လွယ်စောင့်|ပန်စုံ]] * [[မန်ထန်ရွာ၊ လွယ်စောင့်|မန်ထန်]] * [[ရွှေကျောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ရွှေကျောင်း]] * [[လွယ်စောင့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်စောင့်]] |group65 = လွယ်ဆာကျေးရွာအုပ်စု |list65 = * [[ကုန်းဆာ (၂)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကုန်းဆာ (၂)]] * [[ကော်မောင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကော်မောင်]] * [[နားလော့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားလော့]] * [[လွယ်ဆာ (ထက်/အောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်ဆာ (ထက်/အောက်)]] * [[ဟိုနားရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုနား]] |group66 = လွယ်အံကျေးရွာအုပ်စု |list66 = * [[ကောင်းခါးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကောင်းခါး]] * [[ခုံငင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခုံငင်း]] * [[ပန်ထမ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ထမ်]] * [[ပန်မခံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်မခံ]] * [[ပန်လော့ရွာ၊ လွယ်အံ|ပန်လော့]] * [[မန်စပ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်စပ်]] * [[လွယ်အံရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်အံ]] * [[လွယ်အံရွာ၊ လွယ်အံ|လွယ်အံ]] |group67 = ဟူးကွတ်ကျေးရွာအုပ်စု |list67 = * [[ကျိန်းလောရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျိန်းလော]] * [[ဟူးကွတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟူးကွတ်]] |group68 = ဟူးဆွန်ကျေးရွာအုပ်စု |list68 = * [[ကျင်ကိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ကျင်ကိုင်]] * [[ထွန်ဟိတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ထွန်ဟိတ်]] * [[ပန်ဆန့်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ဆန့်]] * [[ပုံနုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပုံနုတ်]] * [[မန်စန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မန်စန်း]] * [[မြိုင်ဆိုင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|မြိုင်ဆိုင်း]] * [[ဟူးဆွန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟူးဆွန်]] |group69 = ဟဲကွီကျေးရွာအုပ်စု |list69 = * [[နမ့်ဝါရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဝါ]] * [[နမ့်ဟန်ခိန်း (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟန်ခိန်း (တောင်)]] * [[နမ့်ဟန်ခိန်း (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ဟန်ခိန်း (မြောက်)]] * [[နားစောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားစောင်း]] * [[နောင်မိန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နောင်မိန်း]] * [[ပန်ကျင်အက်ကြီးရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပန်ကျင်အက်ကြီး]] * [[ရေဆန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ရေဆန်]] * [[ဟိုဖိုင်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟိုဖိုင်]] * [[ဟဲကွီဈေးဟောင်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟဲကွီဈေးဟောင်း]] * [[ဟဲကွီရွာမရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟဲကွီရွာမ]] |group70 = ဟဲခမ်းကျေးရွာအုပ်စု |list70 = * [[ခွေးကုန်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ခွေးကုန်း]] * [[တော်လောက်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|တော်လောက်]] * [[နမ့်ကန်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နမ့်ကန်]] * [[နားယရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|နားယ]] * [[ပါယို့ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ပါယို့]] * [[ဟဲခမ်းရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|ဟဲခမ်း]] |group71 = အုန်းမစွန်ကျေးရွာအုပ်စု |list71 = * [[လွယ်လန်း (ဂေါ်ရခါး)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်လန်း (ဂေါ်ရခါး)]] * [[လွယ်လန်း (လီရှော)ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်|လွယ်လန်း (လီရှော)]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:မြန်မာနိုင်ငံ တမ်းပလိတ်များ]] </noinclude> 494s6iujv7bcqvbdbzzjhkhfqo1t2xq 0 178332 1054271 1054199 2026-09-20T15:46:09Z Ninjastrikers 22896 [[ပန်ယုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] စာမျက်နှာကို [[ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည်: correction 1054199 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ပန်ယုတ် |official_name = ပန်ယုတ်ရွာ |other_name = |postal_code = |postal_code_type = Postal codes |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_map = |map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ကျောက်မဲခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = နားခေါ် |unit_pref = imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = |coordinates_region = MM |coordinates = {{Coord|22.5394802093506|97.0737686157227|region:MM|format=dms|display=inline,title}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ပန်ယုတ်ရွာ''' ({{Lang-en|Panghoke}})သည် [[ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)]]၊ [[ကျောက်မဲခရိုင်]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]]၊ [[နားခေါ်ကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၉၈၆၄ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ နားခေါ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၃၇ ဦး၊ မ ၈၁၉ ဦး၊ [[လူဦးရေ]] စုစုပေါင်း ၁၅၅၆ ဦးနေထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=22 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = ပန်ယုတ် |North = - |Northeast = - |East = နားခေါ် |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = ပန်ပေါကြီး |Northwest = - }} {{ကျောက်မဲမြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ကျောက်မဲမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Shan-geo-stub}} 4o0wzgvz3xmjuw2ifpsl1cfhwe0g0wm 1054276 1054271 2026-09-20T15:46:55Z Ninjastrikers 22896 1054276 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ပန်ဟုတ် |official_name = ပန်ဟုတ်ရွာ |other_name = |postal_code = |postal_code_type = Postal codes |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map = မြန်မာနိုင်ငံ |pushpin_map_caption = မြန်မာနိုင်ငံတွင်း တည်နေရာ |image_skyline = |image_map = |map_caption = |settlement_type = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရွာများ|ရွာ]] |subdivision_type = [[အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံများစာရင်း|နိုင်ငံ]] |subdivision_name = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}} |subdivision_type1 = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ပြည်နယ်]] |subdivision_name1 = {{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}} |subdivision_type2 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုင်များ|ခရိုင်]] |subdivision_name2 = [[ကျောက်မဲခရိုင်]] |subdivision_type3 = [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့နယ်များ|မြို့နယ်]] |subdivision_name3 = [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]] |subdivision_type4 = [[ကျေးရွာအုပ်စု]] |subdivision_name4 = နားခေါ် |unit_pref = imperial |area_total_km2 = |population = |population_as_of = |population_density_km2 = auto |coordinates_display = |coordinates_region = MM |coordinates = {{Coord|22.5394802093506|97.0737686157227|region:MM|format=dms|display=inline,title}} |elevation_ft = |elevation_m = |timezone = [[မြန်မာစံတော်ချိန်]] |utc_offset = +6.30 |website = }} '''ပန်ဟုတ်ရွာ''' ({{Lang-en|Pang Hoke}})သည် [[ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)]]၊ [[ကျောက်မဲခရိုင်]]၊ [[ကျောက်မဲမြို့နယ်]]၊ [[နားခေါ်ကျေးရွာအုပ်စု]]၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၉၈၆၄ ဖြစ်သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံရှိ သန်းခေါင်စာရင်း#၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း|၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်း]]အရ နားခေါ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၃၇ ဦး၊ မ ၈၁၉ ဦး၊ [[လူဦးရေ]] စုစုပေါင်း ၁၅၅၆ ဦးနေထိုင်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=22 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ပထဝီဝင်တည်နေရာ |Centre = ပန်ဟုတ် |North = - |Northeast = - |East = နားခေါ် |Southeast = - |South = - |Southwest = - |West = ပန်ပေါကြီး |Northwest = - }} {{ကျောက်မဲမြို့နယ်}} [[ကဏ္ဍ:ကျောက်မဲမြို့နယ်ရှိ ရွာများ]] {{Shan-geo-stub}} c6q28esog69n6fzlfcrcyb75dvwsnkr 4 208774 1054384 806097 2026-09-21T04:54:25Z Dr Lotus Black 31011 /* ဆောင်းပါးကောင်းအင်္ဂါရပ်ခြောက်ချက် */ 1054384 wikitext text/x-wiki {{ဝီကီပီးဒီးယား:Good article nominations/Tab header}} {{shortcut|WP:GA?|WP:GACR|WP:WIAGA}} [[Image:Symbol support vote.svg|40px|left|Good article nominations]] '''ဆောင်းပါးကောင်း အင်္ဂါရပ်များ'''သည် [[WP:GA|ဆောင်းပါးကောင်း]]တစ်ပုဒ်အဖြစ် [[WP:GAN|အမည်စာရင်းတင်သွင်း]]ရာတွင် အကဲဖြတ်နိုင်ရန် သတ်မှတ်ထားသည့် စံနှုန်း ၆ ချက် ဖြစ်သည်။ ==သတ်မှတ်ချက်များ== ဆောင်းပါးကောင်း ဖြစ်နိုင်၊ မဖြစ်နိုင် (အောင်/ ရှုံး) ကို အောက်တွင်ဖော်ပြထားသည့် သတ်မှတ်ချက်များနှင့် တိုက်ဆိုင်ညှိနှိုင်း ဆုံးဖြတ်ရမည်။ ဆောင်းပါးအရည်အသွေး ပိုမိုကောင်းမွန်စေရန် လိုအပ်သလို သင့်လျော်စွာ မှတ်ချက်ပြုနိုင်သည်။ ===ချက်ချင်းကျရှုံးခြင်း=== {{shortcut|WP:GAFAIL}} ဆောင်းပါးတစ်ပုဒ် အမည်စာရင်းတင်သွင်း ပြီးလျှင်ပြီးချင်း အောက်ဖော်ပြချက်များ တွေ့ရှိရပါက ချက်ချင်းအကျပေးသည်။ # အင်္ဂါရပ် ခြောက်ခုစလုံးနှင့် လုံးဝသွေဖည်နေခြင်း၊ # မူပိုင်ခွင့်ချိုးဖောက်ခြင်း၊ # {{[[တမ်းပလိတ်:cleanup|cleanup]]}}၊ {{[[တမ်းပလိတ်:POV|POV]]}}၊ {{[[တမ်းပလိတ်:unreferenced|unreferenced]]}}၊ {{[[တမ်းပလိတ်:citation needed|citation needed]]}}၊ {{[[တမ်းပလိတ်:clarify|clarify]]}} ကဲ့သို့ ရှင်းလင်းရေးလုပ်ရန် အသိပေးချက် (cleanup banner) များ ပါဝင်နေခြင်း၊ <small>({{[[:en:Template:QF|QF]]}} လည်းရှု။)</small> # တည်းဖြတ်မှုတိုက်ပွဲ (edit war) ဖြစ်နေခြင်း၊ # ယခင်အမည်စာရင်းတင်သွင်းစဉ်က ပြဿနာများ မပြေလည်သေးခြင်း။ အထက်ပါတို့မှအပ အခြားကိစ္စများတွင် Reviewer အနေဖြင့် အကျပေးလိုပါက သတ်မှတ်ချက်များအတိုင်း လိုအပ်သော မှတ်ချက်များပေးရမည်ဖြစ်သည်။ ===ဆောင်းပါးကောင်းအင်္ဂါရပ်ခြောက်ချက်=== [[File:Symbol support vote.svg|75px|right]] [[WP:GA|ဆောင်းပါးကောင်း]]တစ်ပုဒ်သည် # '''ကောင်းမွန်စွာရေးသား'''ထားရမည်။ ## ရှင်းလင်းတိကျ၍ [[:en:WP:MTAU|အများနားလည်လွယ်သော]] စကားပြေဖြင့် ရေးသားထားရမည်။ စာလုံးပေါင်းနှင့် သဒ္ဒါများ မှန်ကန်ရမည်။ ## [[:en:MOS:LEAD|နိဒါန်းစာပိုဒ်]]၊ [[:en:MOS:LAYOUT|ဆောင်းပါးအပြင်အဆင်]]၊ [[:en:WP:WORDS|သတိထားသုံးရမည့် စကားလုံးများ]]၊ [[:en:WP:WAF|စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းများ]]၊ [[:en:MOS:LIST|စာရင်းဇယားများ]]နှင့် ပတ်သက်၍ [[WP:MOS|ရေးသားနည်းလမ်းညွှန်ချက်များ]]အတိုင်း လိုက်နာရေးသားထားရမည်။ # ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်ထားသည့် အချက်အလက်များ မပါဝင်ဘဲ '''[[WP:V|စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်]]'''ရမည်။ ## [[:en:MOS:REFERANCES|သတ်မှတ်နည်းစနစ်]]နှင့်အညီ ပြုစုထားသည့် ရည်ညွှန်းကိုးကားစာရင်း ပါရှိရမည်။ ## တိုက်ရိုက်ကိုးကားသော စာကိုးစာရင်း၊ စာရင်းအင်းအချက်အလက်များ၊ အများသို့ဖြန့်ဖြူးထားပြီးသည့် ထင်မြင်ယူဆချက်များ၊ အလိုအလျောက်မသိနိုင်သော အချက်အလက်များ၊ [[:en:WP:LIKELY|စောဒကတက်စရာ]] အငြင်းပွားဖွယ်အချက်အလက်များ၊ သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြောင်းလဲနေသော အချက်များ အပါအဝင် [[:en:WP:IC|ပိုဒ်တွင်းကိုးကားချက်]]အားလုံးသည် [[:en:WP:RS|ယုံကြည်ရသောရင်းမြစ်]]များမှ ကိုးကားချက်များ ဖြစ်ရမည်။ သိပ္ပံဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများသည် [[:en:WP:SCG|၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သည့် ကိုးကားလမ်းညွှန်ချက်များ]]ကို လိုက်နာရမည်။ ## [[:en:WP:NOR|ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်ထားသည့် အချက်အလက်များ မပါစေရ]]။<ref>ကိုးကားမည့် အချက်အလက်အားလုံးသည် ယုံကြည်ရသည့် ရင်းမြစ်များမှ အများပြည်သူသို့ ဖြန့်ချိထားပြီးသည်များ ဖြစ်ရမည်။</ref> ## [[:en:WP:CV|မူပိုင်ခွင့်ချိုးဖောက်ခြင်း]] သို့မဟုတ် [[:en:WP:PLAG|စာကူးချခြင်း]] (plagiarism) မျိုး မရှိစေရ။ # '''အထိုက်အလျောက် ကျယ်ပြန့်'''ရမည်။ ## ခေါင်းစဉ်နှင့် ဆက်စပ်သည့် [[:en:WP:OOS|အဓိကအကြောင်းအရာ]]ကို ခြုံငုံမိရမည်။ ## [[:en:WP:AS|ခေါင်းစဉ်နှင့်ဆက်စပ်ရာကိုသာ အာရုံထား]]ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ မလိုအပ်သော အသေးစိတ်အချက်အလက်များသို့ သွေဖည်သွားခြင်းမရှိရပါ။ ([[:en:WP:SS|အနှစ်ချုပ်ရေးနည်း]]လည်းရှု။) # '''ဘက်မလိုက်'''ရ။ ## တစ်ဖက်ဖက်သို့ ယိမ်းသွားခြင်းမျိုးမရှိဘဲ ရှုထောင့်ပေါင်းစုံက မျှတစွာ ရေးသားထားရမည်။ # '''တည်ငြိမ်'''ရမည်။ ## သဘောထားမတိုက်ဆိုင်မှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် တည်းဖြတ်မှုတိုက်ပွဲများကြောင့် တစ်နေ့ပြီးတစ်နေ့ ထူးထူးခြားခြား ပြောင်းလဲနေရခြင်းမျိုး မရှိစေရ။<ref>လျှောက်ရေးသွားသည်ကို နောက်ပြန်ပြင်ခြင်း၊ အကြောင်းအရာ ပေါင်းခြင်း၊ ချဲ့ခြင်းဆိုင်ရာ အဆိုပြုမှုများ၊ ([[:en:Copy edit|အရေးအသား ပြုပြင်ခြင်း]] ကဲ့သို့) ပိုမိုကောင်းမွန်စေရန် စေတနာဖြင့် လာရောက်တည်းဖြတ်ခြင်း၊ reviewer ၏ မှတ်ချက်နှင့်အညီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်းများသည် သဘောထားမတိုက်ဆိုင်ဟူသော ခေါင်းစဉ်အောက်၌ အကျုံးမဝင်ပါ။</ref> # [[:en:WP:IMAGE|ရုပ်ပုံများ]]၊ [[:en:WP:VIDEO|ဗီဒီယိုများ]]၊ [[:en:WP:AUDIO|အသံဖိုင်များ]] စသည့် '''မီဒီယာများဖြင့် ဝေဝေဆာဆာဖော်ပြ'''ထားရမည်။ ## မီဒီယာများသည် သက်ဆိုင်ရာ [[:en:Wikipedia:FAQ/Copyright|မူပိုင်ခွင့်များ]]ကို [[:en:WP:FCT|ဖော်ပြ]]ထားရမည်။ [[:en:WP:F|အခမဲ့မဟုတ်သောအကြောင်းအရာ]] ဖြစ်ပါက [[:en:WP:FUR|မျှတစွာသုံးစွဲခွင့်]]ကို ခိုင်လုံစွာ ဖော်ပြထားရမည်။ ## ခေါင်းစဉ်နှင့် [[:en:MOS:IRELEV|ဆီလျော်သော]] မီဒီယာများကို အသုံးပြုပြီး၊ [[:en:WP:CAP|သင့်လျော်သော ပုံစာများ]] ပါရှိရမည်။ ==ဆောင်းပါးကောင်းမဖြစ်နိုင်သည်များ== * '''[[:en:WP:SAL|သီးခြားရပ်တည်သော စာရင်းများ]]'''၊ '''[[:en:WP:P|ပေါ်တယ်များ]]'''၊ '''[[:en:WP:AUDIO|အသံဖိုင်များ]]'''၊ '''[[:en:WP:IMAGE|ရုပ်ပုံများ]]'''။ ။ အထူးစာရင်း၊ အထူးရုပ်ပုံများအဖြစ်သာ အမည်စာရင်းတင်သွင်းသင့်သည်။ * '''[[:en:WP:D|သံတူကြောင်းကွဲစာမျက်နှာများ]]'''၊ '''[[WP:STB|ဆောင်းပါးတိုများ]]'''။ ။ ဆောင်းပါးကောင်းအင်္ဂါရပ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းမရှိပါ။ * '''အထူးဆောင်းပါးများ'''။ ။ FA ဖြစ်သွားပါက GA အဖြစ်မှ ပယ်ဖျက်ပြီးဖြစ်သည်။ ==ဆက်စပ်အကြောင်းအရာများ== * [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်း/လမ်းညွှန်ချက်များ]] * [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်း]] * [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်းအဖြစ် ဆန်းစစ်ခြင်း]] * [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်းအင်္ဂါရပ်များက ဘာမဟုတ်ဘူးလဲ]] ==မှတ်ချက်== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဝီကီပရောဂျက် ဆောင်းပါးကောင်းများ]] e2dow530uqhrpgveomkw4dih88181jb 2 210268 1054282 1053834 2026-09-20T16:10:09Z Htanaungg 61594 စာမျက်နှာကို ဗလာလုပ်လိုက်သည် 1054282 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 4 214404 1054336 821364 2026-09-20T17:57:39Z Htanaungg 61594 clean up 1054336 wikitext text/x-wiki {{ဝီကီပီးဒီးယား:Good article nominations/Tab header}} {{shortcut|WP:GAN|WP:GAC}} '''ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်း''' ဆိုသည်မှာ ဆောင်းပါးကောင်းတစ်ပုဒ် ဖြစ်လာစေရန် [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်း အင်္ဂါရပ်များ|ဆောင်းပါးကောင်း အင်္ဂါရပ်များ]]အပေါ်အခြေခံ၍ အကဲဖြတ်သတ်မှတ်မည့် ​နေရာဖြစ်သည်။ ဆောင်းပါးကောင်းများ၏ စံအရည်အသွေးသည် အထူးဆောင်းပါးများအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အရည်အသွေးထက် နိမ့်ကျသည်။ ဤ၌ ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော ပြည့်စုံသည့် စာရင်းတစ်ခုကို ဖော်ပြထားသည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုကို မည်သူမဆို အမည်စာရင်းတင်သွင်းနိုင်၍ ဝီကီပီးဒီးယား အကြောင်းအရာ မူဝါဒများအပေါ် လုံလောက်သည့် သိကျွမ်းနားလည်မှုနှင့် အတွေ့အကြုံရှိပြီး ဆောင်းပါးနှင့်ပါဝင်ပတ်သက်ခြင်းမရှိသော၊ မှတ်ပုံတင်ထားသော မည်သူမဆို ဆောင်းပါးကောင်း အင်္ဂါရပ်များအပေါ်တည်မှီ၍ ဤစာမျက်နှာတွင် ထိုဆောင်းပါးကို ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်နိုင်သည်။ အမည်စာရင်းတင်သွင်းသူနှင့် ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်သူတို့သည် ဆောင်းပါးအကဲဖြတ်သည့် လုပ်ငန်းကို ခုနစ်ရက်(ခန့်)အတွင်း လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ (ပြဿနာတစ်စုံတစ်ရာ ရှိမည်ဆိုလျှင်) တင်သွင်းသူများသည် ဆောင်းပါးကို ဆောင်းပါးကောင်း အနေအထားသို့ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာစေရန်အတွက် ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်သူနှင့်အတူ ရရှိလာသော အပြုသဘောဆောင်သည့် ဝေဖန်၊ သုံးသပ်ချက်များကို အပြုသဘောဆောင်စွာပင် တုံ့ပြန်သင့်သည်။ ဆောင်းပါးကို ဆောင်းပါးကောင်းအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်လိုက်လျှင် ဆောင်းပါး၏ ညာဘက်ထိပ်တွင် စက်ဝိုင်းအတွင်း အပေါင်းလက္ခဏာပုံ ([[ဖိုင်:Symbol support vote.svg|30 px]]) ပေါ်လာမည်ဖြစ်ကာ ဤသည်မှာ ဆောင်းပါးကောင်းဟု ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဆောင်းပါးတစ်ခုကို အမည်စာရင်းတင်သွင်းရန် သို့မဟုတ် ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်ရန် လမ်းညွှန်ချက်များကို လိုက်နာရန်ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဆောင်းပါးတစ်ခုသည် ဆောင်းပါးကောင်း အင်္ဂါရပ်များနှင့် မကိုက်ညီတော့ပြီဆိုပါက ထိုဆောင်းပါးကို ဆောင်းပါးကောင်းစာရင်းမှ ပယ်ဖျက်ရန် ပြန်လည်ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်ခြင်းအတွက် လမ်းညွှန်ချက်များကို လိုက်နာရန်ဖြစ်သည်။ {| style="background-color:#F4FFF0; text-align:center; width:100%; margin:2px; border:1px ridge #107020;" | [[File:Information icon4.svg|40px]] || '''အမည်စာရင်းတင်သွင်းသူ အသစ်များနှင့် ဆန်းစစ်အကဲဖြတ်သူ အသစ်များ အထူးသတိပြုရန်: ကျေးဇူးပြု၍ [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်း/လမ်းညွှန်ချက်များ|လမ်းညွှန်ချက် စာမျက်နှာ]]ကိုဖတ်ရှုပါ။''' |}<br /> ={{anchor|NomsByTopic}}အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်းများ= [[File:GA candidate.svg|40px|left|Good article nominations]] ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းမှုကို ဤစာမျက်နှာတွင် ဖြည့်ရန် ကျေးဇူးပြု၍ [[ဝီကီပီးဒီးယား:ဆောင်းပါးကောင်း အမည်စာရင်းတင်သွင်းခြင်း/လမ်းညွှန်ချက်များ|လမ်းညွှန်ချက်များ]]ကို ကြည့်ပါ။ မှတ်ချက်:ဆောင်းပါးများအတွက် [[:en:Wikipedia:Citing sources|ရင်းမြစ်ကိုးကားခြင်း]]နှင့် ရှာဖွေခြင်းတို့အတွက် [[:en:Wikipedia:Identifying reliable sources|ယုံကြည်ရသော ရင်းမြစ်များ ခွဲခြားဖော်ပြခြင်း]]ကို ကြည့်ပါ။ ဆေးပညာ၊ စိတ်ပညာ ဆက်စပ်ဆောင်းပါးများအတွက် ရင်းမြစ်ကိုးကားခြင်း၊ ရှာဖွေခြင်းများ လမ်းညွှန်အတွက် [[:en:Wikipedia:Identifying reliable sources (medicine)|ယုံကြည်ရသော ရင်းမြစ်များ (ဆေးပညာ)]]ကို ကြည့်ပါ။ သိပ္ပံ၊ သင်္ချာ ဆက်စပ်ဆောင်းပါးများအတွက် [[:en:Wikipedia:Scientific citation guidelines|သိပ္ပံဆိုင်ရာ ကိုးကားခြင်း လမ်းညွှန်ချက်များ]]ကို ကြည့်ရှုပါ။ __NOTOC__ <!-- NOMINATION CATEGORIES BEGIN HERE --> <!-- EVERYTHING BELOW THIS COMMENT IS UPDATED AUTOMATICALLY BY A BOT --> ==စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အစားအသောက်== ===စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အစားအသောက်=== လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေ၊ သစ်တော၊ စားသောက်ဆိုင်များ၊ ချက်ပြုတ်နည်း၊ စားစရာ၊ သောက်စရာ၊ အစားအသောက် ကုမ္ပဏီများ၊ အစားအသောက်နှင့်ဆိုင်သော လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊ ချက်နည်းပြုတ်နည်းစာအုပ်များ။ ==အနုပညာနှင့် ဗိသုကာ== ===အနုပညာနှင့် ဗိသုကာ=== အနုပညာ၊ ဗိသုကာ၊ အနုပညာရှင်များ၊ ဗိသုကာပညာရှင်များ၊ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဗိသုကာလက်ရာများ၊ ပြတိုက်များ၊ ပြခန်းများ။ ==စက်မှုနှင့် နည်းပညာ== ===ကွန်ပျူတာနှင့် စက်မှုပညာ=== ကွန်ပျူတာနှင့်သက်ဆိုင်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနှင့် စီးပွားရေးပညာရှင်များ၊ ခရစ်ပတိုဂရပ်ဖီ၊ အင်ဂျင်နီယာများ၊ တီထွင်သူများ၊ စက်မှုဆိုင်ရာ နည်းပညာ၊ စက်မှုပညာမှ ရှုံနိမ့်မှုများ၊ စက်မှုပစ္စည်း (Hardware) များ၊ စံနှုန်းများနှင့် protocol များ၊ ပရိုဂရမ်မင်းပိုင်း၊ ဆော့ဖ်ဝဲ၊ ဝက်ဘ်ဆိုက်များနှင့် အင်တာနက်အကြောင်း။ ===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး=== လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး၊ ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး၊ ရထားပို့ဆောင်ရေး၊ ရထားလမ်းကူး တံတား၊ လိုဏ်ခေါင်း၊ ဘူတာများ၊ ရထားနှင့် စက်ခေါင်းများ၊ လမ်းပိုင်း အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ လမ်းပိုင်းဆိုင်ရာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် မူဝါဒများ၊ ဒေသအလိုက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး။ ==ပထဝီဝင်နှင့် နေရာများ== ===ပထဝီဝင်=== ရေ စုဝေးလျက်ရှိသော နေရာများ၊ ပထဝီပညာရှင်များ၊ နယ်မြေသစ် စူးစမ်းရှာဖွေသူများ၊ လူသားဆိုင်ရာ ပထဝီဝင်၊ ကျွန်းများ၊ ကုန်းမြေများ၊ နိုင်ငံတော်အဆင့်၊ ပြည်နယ်အဆင့် ပန်းခြံများ၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး၊ ထိန်းသိမ်းရန် သတ်မှတ်ထားသည့် နယ်မြေများ၊ ကျေးလက်လမ်းကြောင်းများ၊ မြို့ပြနှင့် သမိုင်းဝင်နေရာများ။ ===နေရာများ=== နိုင်ငံများ၊ ပြည်နယ်များ၊ ခရိုင်များ၊ မြို့များ၊ ရပ်ကွက်များ၊ အာဖရိက၊ အန္တာတိက၊ အာရှ၊ ဩစတြေးလျ၊ ပစိဖိတ်၊ ဥရောပ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ၊ မြောက်အမေရိက၊ တောင်အမေရိကရှိ နိုင်ငံရေးအရ ပိုင်ဆိုင်မှုရှိသည့် နေရာများ။ ==သမိုင်း== ===ကမ္ဘာ့သမိုင်း=== ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာနှင့် သုတေသီများ၊ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ရာဇဝင်ဆရာများ၊ သမိုင်းစာအုပ်များ၊ အထင်ကရ နိုင်ငံ့ခေါင်းဆောင်၊ အစိုးရခေါင်းဆောင်များ၊ အထင်ကရ နိုင်ငံရေးသမားများ၊ အထင်ကရ ပုဂ္ဂိုလ်များ၊ အာဖရိကသမိုင်း၊ မြောက်အမေရိကသမိုင်း၊ တောင်အမေရိကသမိုင်း၊ ဩစတြေးလျနှင့် အိုရှန်းနီးယားသမိုင်း၊ ဥရောပသမိုင်း၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသသမိုင်း၊ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သမိုင်းများ။ ===တော်ဝင်၊ မြင့်မြတ်သူ၊ မျိုးရိုးဂုဏ်=== အလံတော်များ၊ မျိုးရိုးဂုဏ်အကြောင်း၊ အထင်ကရ ဘုရင်များ၊ တော်ဝင်သူများ၊ မြင့်မြတ်သူများ။ ==ဘာသာစကားနှင့် စာပေ== ===ဘာသာစကားနှင့် စာပေ=== အက္ခရာများနှင့် အက္ခရာဖလှယ်ခြင်း၊ ရှေးဟောင်းကျမ်းစာများ၊ အတ္ထုပတ္တိများ၊ ကိုယ်တိုင်ရေး အတ္ထုပတ္တိများ၊ အက်ဆေး၊ ဒိုင်ယာရီ၊ ခရီးသွားမှတ်တမ်းများ၊ ဇာတ်ကောင်များ၊ စိတ်ကူးယဉ် ဇာတ်လမ်းများ၊ ကလေးစာပေ၊ နတ်သမီးပုံပြင်များ၊ သားချော့တေးများ၊ ဟာသစာပေ၊ စာပေအမျိုးအစားများ၊ စာပေသီအိုရီ၊ ဘာသာစကားများ၊ စိတ်ကူးယဉ်မဟုတ်သော ဝတ္ထုများ၊ ပြဇာတ်များ၊ ကဗျာများ၊ ဝတ္ထုတို ပေါင်းချုပ်စာအုပ်များ၊ စကားလုံးများနှင့် ဘာသာဗေဒ၊ စာရေးဆရာများ၊ ထုတ်ဝေသူများ၊ စာပေဝေဖန်ရေးသမားများ။ ==သင်္ချာ== ===သင်္ချာနှင့် သင်္ချာပညာရှင်များ=== သင်္ချာ၊ သင်္ချာပုစ္ဆာများ၊ သင်္ချာပညာရှင်များ။ ==မီဒီယာနှင့် ဒရာမာ== ===ရုပ်ရှင်=== ရုပ်ရှင် သုံးသပ်ချက် ဆောင်ပါးများ၊ ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေး၊ ရုပ်ရှင်အမည်။ ===ရုပ်မြင်သံကြား=== ရုပ်မြင်သံကြား သုံးသပ်ချက် ဆောင်ပါးများ၊ ရုပ်သံလွှင့်ဌာနများ၊ ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများ၊ ဇာတ်လမ်းအပိုင်းများ၊ အထူးအပိုင်းများ၊ ရုပ်သံဇာတ်ကောင်များ။ ===မီဒီယာနှင့် ဒရာမာ=== မီဒီယာနှင့် ဆက်နွှယ်သော လူပုဂ္ဂိုလ်များ (သရုပ်ဆောင်၊ ဒါရိုက်တာ၊ မော်ဒယ်၊ ဖျော်ဖြေရေးသမား၊ ဆယ်လီ)၊ စိတ်ကူးယဉ် ဇာတ်ကောင်များနှင့် နည်းပညာ၊ ကာတွန်း၊ ရုပ်ရှင်ရုံ၊ ရေဒီယို၊ ပြဇာတ်ရုံ၊ ကဇာတ်ရုံ၊ အက၊ အော်ပရာ။) ==ဂီတ== ===အယ်လ်ဘမ်=== အယ်လ်ဘမ် အခွေများ၊ နောက်ခံတေး၊ ဇာတ်ဝင်တေးများ၊ ဗီဒီယိုအယ်လ်ဘမ်များ။ ===သီချင်းများ=== ခေတ်အဆက်ဆက် သီချင်များ။ ===အခြား ဂီတဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများ=== ဂီတဆိုင်ရာ ဆုများ၊ နိုင်ငံ၊ ဒေသ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အလိုက် ဂီတများ၊ ဂီတအမျိုးအစားများ၊ ဂီတပုံစံများ၊ ဂီတအလိုက် ခေတ်များ၊ ဂီတသီအိုရီ၊ ဂီတတူရိယာ၊ ဂီတနည်းပညာ၊ ဂီတနှင့် ဆက်နွှယ်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနှင့် အခမ်းအနားများ၊ ဂီတစပ်ဆိုမှုများ၊ ဖျော်ဖြေရေးသမားများ၊ အဖွဲ့များ၊ တေးရေးဆရာများ၊ အခြား ဂီတနှင့် ပတ်သက်သူများ။ ==သဘာဝသိပ္ပံ== ===ဇီဝဗေဒနှင့် ဆေးပညာ=== ဇီဝဗေဒ (ပညာရှင်များ၊ စာအုပ်များ၊ အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲပုံများ၊ မျိုးပွားခြင်း)၊ ဆေးပညာ (စာအုပ်များ၊ ရောဂါဘယ၊ သမိုင်းကြောင်း၊ လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊ အဖွဲ့အစည်းများ၊ ကျင့်ထုံးများ)၊ ဆေးဘက်ပညာ (ကာကွယ်ဆေး၊ ဆေးဝါး)၊ ဗိုင်းရပ်စ်များ၊ ဇီဝရုပ် (ဘက်တီးရီးယား၊ protist များ၊ မှိုများ၊ အပင်များ၊ သွေးနွေးသတ္တဝါများ၊ ငှက်များ၊ ဒိုင်နိုဆော၊ တွားသွားသတ္တဝါများ၊ အင်းဆက်၊ ပင့်ကူ၊ ကဏန်းကဲ့သို့ ခြေဆစ်လက်ဆစ်များပါပြီး ခန္ဓာကိုယ်အပြင်ဘက်တွင် အရိုးငြမ်းများရှိသော သတ္တဝါများ၊ အခြား ကျောရိုးမဲ့သတ္တဝါများ၊ မွေးမြူရေးတိရစ္ဆာန်များ)။ ===ဓာတုဗေဒနှင့် ရူပသိပ္ပံ=== ဓာတုဗေဒ သီအိုရီ၊ စာအုပ်များ၊ စိစစ်တွေ့ရှိချက်များ၊ အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲပုံများ၊ အမည်တပ်ထားသော ဓာတ်ပြုမှုများ၊ ဓာတုဒြပ်ပေါင်းများ၊ ကုန်ကြမ်းများ၊ ဓာတုဗေဒ အခြေခံများ၊ အုပ်စုများ၊ ဒြပ်စင်များ၊ ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ သိပ္ပံအဖွဲ့အစည်းများ၊ ဓာတုဗေဒပညာရှင်များ။ ===ဘူမိသိပ္ပံ=== ဘူမိဗေဒ (ပညာရှင်များ၊ ဘူမိရူပေဗဒ၊ တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ၊ ငလျင်များ)၊ မိုးလေဝသနှင့် ဇလဗေဒ (စောင့်ကြည့်ရေးစခန်းများ၊ မုန်တိုင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ၊ အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ၊ အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းရာသီ၊ မုန်တိုင်း အကျိုးသက်ရောက်မှုများ၊ မိုးလေဝသအခြေအနေ၊ နှင်းမုန်တိုင်းများ)၊ အဏ္ဏဝါဗေဒ၊ ရာသီဥတုဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ (လက်ရှိ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုနှင့် ကျောက်ခေတ် ရာသီဥတု)။ ===ရူပဗေဒနှင့် နက္ခတ္တဗေဒ=== ရူပဗေဒပညာရှင်များ၊ နက္ခတ္တဗေဒနှင့် နက္ခတ်ပညာရှင်များ၊ နက္ခတ္တရူပဗေဒနှင့် ပညာရှင်များ၊ နေအဖွဲ့အစည်း၊ နက္ခတ်တာရာများနှင့် ကြယ်စဉ်စုများ၊ ကြယ်များ၊ နဂါးငွေ့တန်းများ၊ နေအဖွဲ့အစည်း ပြင်ပဝတ္ထုများ၊ ဒုံးပျံများ၊ အာကာသယာဉ်များ။ ==ဒဿနိကနှင့် ဘာသာတရား== ===ဒဿနိကနှင့် ဘာသာတရား=== ရောမ၊ ဂရိ၊ အီဂျစ် စသည့် နတ်ဘုရားများ၊ သမိုင်းမတင်မီခေတ်မှ သတ္တဝါများ၊ ဒဏ္ဍာရီများ၊ အံ့ဖွယ်ရာများ၊ ဒဿန၊ ဒဿနဆရာများ၊ ဒဿန လှုပ်ရှားမှုများ၊ ဒဿနိက တရား၊ ဆုံးမစာ၊ ကျမ်းစာ၊ သင်္ကေတ၊ ဘာသာရေးနှင့် ဘာသာရေးပုဂ္ဂိုလ်များ၊ ဘာသာရေး လှုပ်ရှားမှုများ၊ ဘာသာရေး ဂိုဏ်းများ၊ အသင်းအဖွဲ့များ၊ တရားတော်များ၊ ကျမ်းစာများ။ (ဘာသာရေး အဆောက်အအုံများကို အနုပညာနှင့် ဗိသုကာသို့ ထည့်ပါ။) ==လူမှုရေးသိပ္ပံနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း== ===ယဉ်ကျေးမှု၊ လူမှုရေးနှင့် စိတ်ပညာ=== ယဉ်ကျေးမှု၊ ယဉ်ကျေးမှုပညာ၊ ယဉ်ကျေးမှု သင်္ကေတ၊ အင်တာနက် ယဉ်ကျေးမှု၊ ယဉ်ကျေးမှု အဖွဲ့အစည်းများ၊ အခမ်းအနားများ၊ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ၊ စိတ်ပညာနှင့် စိတ်ပညာရှင်များ၊ မနုဿဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များ၊ လူမှုဗေဒနှင့် လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၊ ဂလိုဘယ်လိုက်ဇေးရှင်း။ ===ပညာရေး=== ပညာရေး၊ ဆရာ/ဆရာမများ၊ ပညာရေး အဖွဲ့အစည်းများ။ ===ဘောဂဗေဒနှင့် စီးပွားရေး=== ကြော်ငြာနှင့် မားကတ်တင်း၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များ၊ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများနှင့် အဖွဲ့အစည်းများ၊ ဘောဂဗေဒ၊ ဒင်္ဂါးတံဆိပ်၊ ငွေကြေးများ။ ===ဥပဒေ=== ဥပဒေအမှုများ၊ ပြည်တွင်းဥပဒေ၊ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေ၊ နိုင်ငံတကာဥပဒေ၊ မှုခင်း၊ ပြစ်မှုကျူးလွန်သူများ၊ ပြစ်ဒဏ်များ၊ နစ်နာသူများ၊ ကျင့်ဝတ်၊ ရှေ့နေ၊ တရားသူကြီးများ၊ ဥပဒေပညာရှင်များ၊ အဖွဲ့အစည်းများ၊ အဆောက်အအုံများ ===စာနယ်ဇင်းနှင့် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေရေး=== သတင်းစာ၊ ဂျာနယ်၊ မဂ္ဂဇင်း၊ သတင်းစာပညာ၊ သတင်းသမားများ။ ===နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ=== နိုင်ငံနှင့် အစိုးရခေါင်းဆောင်များ၊ စစ်ရေးသတင်း၊ သူလျှို၊ နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၊ နိုင်ငံရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၊ မဲဆန္ဒနယ်မြေများ၊ နိုင်ငံရေးလမ်းညွှန်ချက်နှင့် အုပ်ချုပ်ပုံ၊ နိုင်ငံရေးအခမ်းအနားများ၊ ရွေးကောက်ပွဲများ၊ နိုင်ငံရေးပိုင်း ထင်ရှားသူများ၊ နိုင်ငံရေး ပြဿနာများ၊ နိုင်ငံရေး သဘောတရားနှင့် သုံးသပ်ချက်၊ နိုင်ငံရေးပါတီများ၊ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများ။ ==အားကစားနှင့် အပန်းဖြေရာ== ===အားကစားနှင့် အပန်းဖြေရာ=== ဘောလုံးအားကစား (American pro and college football, Canadian football, association football, Australian rules football, rugby football)၊ ဘေ့စ်ဘောအားကစား (အသင်းများ၊ အားကစားသမားများ)၊ ခရစ်ကတ်အားကစား (အသင်းများ၊ အားကစားသမားများ)၊ ဟော့ကီအားကစား (အသင်းများ၊ အားကစားသမားများ)၊ ကြေးစားနပန်း (ပွဲစဉ်များ၊ လူပုဂ္ဂိုလ်များ၊ အဖွဲ့အစည်းများ)၊ အခြား အားကစားများ (ကားလင်း၊ စက်ဘီးစီး၊ မြင်းစီး၊ ဂေါက်ရိုက်၊ lacrosse၊ ကိုယ်ခံပညာ သိုင်းပေါင်းစုံ၊ လက်ဝှေ့၊ ပြိုင်ကားမောင်း၊ အိုလံပစ်၊ ပါရာလံပစ်၊ လှေလှော်၊ အပြေး၊ ပြေးခုန်ပစ်၊ စကိတ်စီး၊ နှင်းလျှောစီး၊ ရေကူး၊ တင်းနစ်၊ စစ်တုရင်၊ အားကစားလောက လာဘ်ကောင်များ၊ အထွေထွေ စသည်)၊ အပန်းဖြေစရာများ (ဘိလိယက်၊ စနူကာ၊ ဖဲကစားနည်း၊ စစ်တုရင်၊ ပိုကာ၊ အရုပ်များ၊ အားကစားရုံများ၊ တိရစ္ဆာန်ရုံများ၊ ပြည်သူ့ပန်းခြံများ)။ ==ဗီဒီယိုဂိမ်းများ== ===ဗီဒီယိုဂိမ်းများ=== အစောပိုင်း ဗီဒီယိုဂိမ်းများ၊ ဂိမ်းအမည်များ၊ စီးရီးများ၊ ဇာတ်ကောင်များ၊ အမျိုးအစားများ၊ စနစ်များ၊ ဝန်ဆောင်မှုများ၊ ဗီဒီယိုဂိမ်းသမိုင်းကြောင်းနှင့် ဖွံ့ဖြိုးလာမှု၊ ဗီဒီယိုဂိမ်းလောက၊ developer များ၊ ဂိမ်းအသုံးအနှုန်းများ၊ ဂိမ်း element များ။ ==စစ်ပွဲ== ===စစ်ပွဲ=== စစ်တပ်များ၊ တပ်ဖွဲ့များ၊ စစ်ပွဲများ၊ စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများ၊ ပဋိပက္ခများ (ရှေးခေတ်မှ မျက်မှောက်ကာလအထိ)၊ အစုလိုက်အပြုံလိုက် လူသတ်မှုများ၊ စစ်ရာဇဝတ်မှုများ၊ စစ်ပွဲဥပဒေများ၊ တိုက်လေယာဉ်များ၊ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ရာထူးအဆောင်အယောင်များ၊ စစ်သမိုင်းပြတိုက်များ၊ စစ်သင်္ချိုင်းများ၊ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်များ၊ စစ်ရေယာဉ်များ၊ ရေကြောင်းတပ်ဖွဲ့များ (သင်္ဘောများ၊ နည်းပညာများ)၊ လက်နက်ကိရိယာများ၊ အဆောက်အအုံများ (ယူနီဖောင်းများ၊ ဖွဲ့စည်းမှုများ)။ ==အထွေထွေ== [[Category:ဝီကီပရောဂျက် ဆောင်းပါးကောင်းများ]] qzhb3rnwby9mcjxyzyiqvrl7kj4bh9s 0 234093 1054381 1053878 2026-09-21T04:46:23Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 /* စာရင်း */ 1054381 wikitext text/x-wiki {{More citations needed|date=December 2009}} ဤရေတံခွန်များစာရင်းသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်၌ ဂျပန်နိုင်ငံသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဝန်ကြီးဌာနက ပြုစုထားသည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရေတံခွန် ၁၀၀ (日本の滝百選, Nihon no taki hyakusen) ဖြစ်သည်။ ==သမိုင်းကြောင်း== ဂျပန်နိုင်ငံအစိုးရက ဂျပန်နိုင်ငံ၌ နာမည်ကြီးသည့် ရေတံခွန် ၅၁၇ ခု ရှိသည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုရေတံခွန်များထဲမှ ရေတံခွန်များစွာတို့သည် ဝေးကွာသည့် တောင်တန်းများ ရှိရာတွင် တည်ရှိသည်။ များမကြာမီကာလများအတွင်း တောင်တက်ခြင်းနှင့် ခရီးသွားခြင်း လုပ်ငန်းများ တိုးတက်လာသဖြင့် ခရီးသွားများလည်း တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ==စာရင်း== {| class="wikitable" |+ One Hundred Waterfalls of Japan ! # !! အမည် !နေရာ!! ခရိုင် သို့မဟုတ် စီရင်စု!! မြို့ သို့မဟုတ် ရွာ |- | 1 | {{nihongo|[[ဟဂိုရိုမိုရေတံခွန်]]|羽衣の滝|Hagoromo-no-taki}} | {{coord|43|37|38.3|N|142|47|12.5|E|display=inline}} | rowspan="6" | [[Hokkaidō]] || [[Higashikawa, Hokkaidō|Higashikawa]] |- | 2 | {{nihongo|[[အင်းခုရရေတံခွန်]]|インクラの滝|Inkura-no-taki}} | ||[[Shiraoi, Hokkaidō|Shiraoi]] |- | 3 | {{nihongo|[[ဂရိုးရေတံခွန်]]|"飛竜"賀老の滝|”Hiryū“ Garō-no-taki}} | ||[[Shimamaki, Hokkaidō|Shimamaki]] |- | 4 | {{nihongo|[[ရူးဆဲဂင်းဂရေတံခွန်]]|流星・銀河の滝|Ryūsei-Ginga-no-taki}} | ||[[Kamikawa, Hokkaidō|Kamikawa]] |- | 5 | {{nihongo|[[အရှိရိဘဲဆွတ်ရေတံခွန်]]|アシリベツの滝|Ashiribetsu-no-taki}} | ||[[Minami-ku, Sapporo|Minami-ku]], [[Sapporo, Hokkaidō|Sapporo]] |- | 6 | {{nihongo|[[အိုရှင်းခိုရှင်းရေတံခွန်]]|オシンコシンの滝|Oshinkoshin-no-taki}} | ||[[Shari, Hokkaidō|Shari]] |- | 7 | {{nihongo|[[ခုရိုခုမရေတံခွန်]]|くろくまの滝|Kurokuma-no-taki}} | | rowspan="2" | [[Aomori Prefecture]] || [[Ajigasawa, Aomori|Ajigasawa]] |- | 8 | {{nihongo|[[မဆွတ်မိရေတံခွန်]]|松見の滝|Matsumi-no-taki}} | ||[[Towada, Aomori|Towada]] |- | 9 | {{nihongo|[[ဖုဒိုးရေတံခွန်]]|不動の滝|Fudō-no-taki}} | ||[[Iwate Prefecture]] || [[Hachimantai, Iwate|Hachimantai]] |- | 10 | {{nihongo|[[အခိအုရေတံခွန်ကြီး]]|秋保大滝|Akiu-Ōtaki}} | | rowspan="2" | [[Miyagi Prefecture]] || [[Taihaku-ku, Sendai|Taihaku-ku]], [[Sendai]] |- | 11 | {{nihongo|[[ဆန်းခိုင်ရေတံခွန်]]|三階の滝|Sankai-no-taki}} | ||[[Zao, Miyagi|Zao]] |- | 12 | {{nihongo|[[နနတခိရေတံခွန်]]|七滝|Nanataki}} | | rowspan="4" | [[Akita Prefecture]] || [[Kosaka, Akita|Kosaka]] |- | 13 | {{nihongo|[[ချဂမရေတံခွန်]]|茶釜の滝|Chagama-no-taki}} | ||[[Kazuno, Akita|Kazuno]] |- | 14 | {{nihongo|[[ဟော့တိုင်းရေတံခွန်]]|法体の滝|Hottai-no-taki}} | ||[[Yurihonjō, Akita|Yurihonjō]] |- | 15 | {{nihongo|[[ယဆုရေတံခွန်]]|安の滝|Yasu-no-taki}} | ||[[Kitaakita, Akita|Kitaakita]] |- | 16 | {{nihongo|[[နမဲခဝရေတံခွန်ကြီး]]|滑川の大滝|Namekawa-no-Ōtaki}} | | rowspan="3" | [[Yamagata Prefecture]] || [[Yonezawa, Yamagata|Yonezawa]] |- | 17 | {{nihongo|[[ရှိရအိတိုရေတံခွန် (ယမဂတ)|ရှိရအိတိုရေတံခွန်]]|白糸の滝|Shiraito-no-taki}} | ||[[Tozawa, Yamagata|Tozawa]] |- | 18 | {{nihongo|[[နနဆွတ်ရေတံခွန်]]|七ツ滝|Nanatsu-taki}} | ||[[Tsuruoka, Yamagata|Tsuruoka]] |- | 19 | {{nihongo|[[အိုဆွတ်ဂျိရေတံခွန်]]|乙字ケ滝|Otsuji-ga-taki}} | | rowspan="3" | [[Fukushima Prefecture]] || [[Sukagawa, Fukushima|Sukagawa]] |- | 20 |{{nihongo|[[ဆန်းဂျောရေတံခွန်]]|三条の滝|Sanjō-no-taki}} | ||[[Hinoemata, Fukushima|Hinoemata]] |- | 21 | {{nihongo|[[ချောရှိရေတံခွန်]]|銚子ケ滝|Chōshi-ga-taki}} | ||[[Kōriyama, Fukushima|Kōriyama]] |- | 22 | {{nihongo|[[ဖုခုရိုဒရေတံခွန်]]|袋田の滝|Fukuroda-no-taki}} | ||[[Ibaraki Prefecture]] || [[Daigo, Ibaraki|Daigo]] |- | 23 | {{nihongo|[[ခဲဂွန်ရေတံခွန်]]| 華厳滝|Kegon-no-taki}} | | rowspan="2" | [[Tochigi Prefecture]] || [[Nikko, Tochigi|Nikko]] |- | 24 | {{nihongo|[[ခိရိဖုရိရေတံခွန်]]|霧降の滝|Kirifuri-no-taki}} | ||[[Nikko, Tochigi|Nikko]] |- | 25 | {{nihongo|[[ဖုခိဝရဲရေတံခွန်]]|吹割の滝|Fukiware-no-taki}} | | rowspan="3" | [[Gunma Prefecture]] || [[Numata, Gunma|Namata]] |- | 26 | {{nihongo|[[ဂျောဖုရေတံခွန်]]|常布の滝|Jōfu-no-taki}} | ||[[Kusatsu, Gunma|Kusatsu]] |- | 27 | {{nihongo|[[တနရှိတနော့ဖုဒိုးရေတံခွန်]]|棚下の不動滝|Tanashita-no-Fudō-no-taki}} | ||[[Shibukawa, Gunma|Shibukawa]] |- | 28 | {{nihongo|[[မရုဂမိရေတံခွန်]]|丸神の滝|Marugami-no-taki}} | ||[[Saitama Prefecture]] || [[Ogawa, Saitama|Ogano]] |- | 29 | {{nihongo|[[ဟော့ဆဝရေတံခွန်]]|払沢の滝|Hossawa-no-taki}} | ||[[Tokyo]] || [[Hinohara, Tokyo|Hinohara]] |- | 30 | {{nihongo|[[ဟယတိုရေတံခွန်ကြီး]]|早戸大滝|Hayato Ōtaki}} | | rowspan="2" | [[Kanagawa Prefecture]] || [[Sagamihara, Kanagawa|Sagamihara]] |- | 31 | {{nihongo|[[ရှဆုအိရေတံခွန်]]|洒水の滝|Shasui-no-taki}} | ||[[Yamakita, Kanagawa|Yamakita]] |- | 32 | {{nihongo|[[နနဆွတ်ဂမဂိုဒန်းရေတံခွန်]]|七ツ釜五段の滝|Nanatsugamagodan-no-taki}} | | rowspan="3" | [[Yamanashi Prefecture]] || [[Yamanashi, Yamanashi|Yamanashi]] |- | 33 | {{nihongo|[[ခိတရှောဂျိရေတံခွန်]]|北精進ケ滝|Kitashōji-ga-taki}} | ||[[Hokuto, Yamanashi|Hokuto]] |- | 34 | {{nihongo|[[ဆင်းဂရေတံခွန်]]|仙娥滝|Senga-taki}} | ||[[Kōfu, Yamanashi|Kōfu]] |- | 35 | {{nihongo|[[ဆုဇုရေတံခွန်]]|鈴ヶ滝|Suzu-ka-taki}} | | rowspan="3" | [[Niigata Prefecture]] || [[Murakami, Niigata|Murakami]] |- | 36 | {{nihongo|[[နအဲနရေတံခွန်]]|苗名滝|Naena-taki}} | ||[[Myōkō, Niigata|Myōkō]] |- | 37 |{{nihongo|[[ဆိုးတခိရေတံခွန်]]|惣滝|Sō-taki}} | ||[[Myōkō, Niigata|Myōkō]] |- | 38 | {{nihongo|[[ရှောမယောရေတံခွန်]]|称名滝|Shōmyō-daki}} | ||[[Toyama Prefecture]] || [[Tateyama, Toyama|Tateyama]] |- | 39 | {{nihongo|[[အုဘရေတံခွန်]]|姥ケ滝|Uba-ga-taki}} | ||[[Ishikawa Prefecture]] || [[Hakusan, Ishikawa|Hakusan]] |- | 40 | {{nihongo|[[ရူးဆိုးရေတံခွန်]]|龍双ケ滝|Ryūsō-ga-taki}} | ||[[Fukui Prefecture]] || [[Ikeda, Fukui|Ikeda]] |- | 41 | {{nihongo|[[ယောနခိုရေတံခွန်|ယောနခိုဒိုင်းဘခုဖုရေတံခွန်]]|米子大瀑布|Yonako-daibakufu}} | | rowspan="3" | [[Nagano Prefecture]] || [[Suzaka, Nagano|Suzaka]] |- | 42 | {{nihongo|[[ဆန်းဘွန်းရေတံခွန်]]|三本滝|Sanbon-daki}} | ||[[Matsumoto, Nagano|Matsumoto]] |- | 43 | {{nihongo|[[တဒချိရေတံခွန်]]|田立の滝|Tadachi-no-taki}} | ||[[Nagiso, Nagano|Nagiso]] |- | 44 | {{nihongo|[[နဲအိုရေတံခွန်]]|根尾の滝|Neo-no-taki}} | | rowspan="4" | [[Gifu Prefecture]] || [[Gero, Gifu|Gero]] |- | 45 | {{nihongo|[[ဟိရယုရေတံခွန်ကြီး]]|平湯大滝|Hirayu Ōtaki}} | ||[[Takayama, Gifu|Takayama]] |- | 46 | {{nihongo|[[ယောရိုးရေတံခွန်]]|養老の滝|Yōrō-no-taki}} | ||[[Yōrō, Gifu|Yōrō]] |- | 47 | {{nihongo|[[အမိဒရေတံခွန်]]|阿弥陀ケ滝|Amida-ga-taki}} | ||[[Gujō, Gifu|Gujō]] |- | 48 | {{nihongo|[[အဘဲရေတံခွန်ကြီး]]|安倍の大滝|Abe no Ōtaki}} | | rowspan="3" | [[Shizuoka Prefecture]] || [[Aoi-ku, Shizuoka|Aoi-ku]], [[Shizuoka, Shizuoka|Shizuoka]] |- | 49 | {{nihongo|[[ဂျောရင်းရေတံခွန်]]|浄蓮の滝|Jōren-no-taki}} | ||[[Itō, Shizuoka|Itō]] |- | 50 | {{nihongo|[[ရှိရအိတိုရေတံခွန်]]|白糸の滝|Shiraito-no-taki}}＋{{nihongo|[[အိုတိုဒိုမဲရေတံခွန်]]|音止めの滝|Otodome-no-taki}} | ||[[Fujinomiya, Shizuoka|Fujinomiya]] |- | 51 | {{nihongo|[[အတဲရရေတံခွန် ၇ ခု|အတဲရခုနစ်ထပ်ရေတံခွန်]]|阿寺の七滝|Atera-no-Nana-taki}} | ||[[Aichi Prefecture]] || [[Shinshiro, Aichi|Shinshiro]] |- | 52 | {{nihongo|[[နုနိုဘိခိရေတံခွန် (မိအဲ)|နုနိုဘိခိရေတံခွန်]|布引の滝|Nunobi-no-taki}} | | rowspan="3" | [[Mie Prefecture]] || [[Kumano, Mie|Kumano]] |- | 53 | {{nihongo|[[အခမဲရှိဂျူးဟချိရေတံခွန်]]|赤目四十八滝|Akame Shijyūhachi-taki}} | ||[[Nabari, Mie|Nabari]] |- | 54 | {{nihongo|[[နနဆွတ်ဂမရေတံခွန်]]|七ツ釜滝|Nanatsugama-taki}} | ||[[Ōdai, Mie|Ōdai]] |- | 55 |{{nihongo|[[ယဆွတ်ဘုချိရေတံခွန်F]]|八ツ淵の滝|Yatsubuchi-no-taki}} | ||[[Shiga Prefecture]] || [[Takashima, Shiga|Takashima]] |- | 56 | {{nihongo|[[ခနဘိခိရေတံခွန်]]|金引の滝|Kanabiki-no-taki}} | ||[[Kyoto Prefecture]] || [[Miyazu, Kyoto|Miyazu]] |- | 57 | {{nihongo|[[မိနိုအိုရေတံခွန်]]|箕面滝|Minoo-no-taki}} | ||[[Osaka Prefecture]] || [[Minoh, Osaka|Minoh]] |- | 58 | {{nihongo|[[ဟရဖုဒိုးရေတံခွန်]]|原不動滝|Harafudō-taki}} | | rowspan="4" | [[Hyōgo Prefecture]] || [[Shisō, Hyōgo|Hyōgo]] |- | 59 |{{nihongo|[[ဆရုအိုရေတံခွန်]]|猿尾滝|Saruo-daki}} | ||[[Kami, Hyōgo (Mikata)|Kami]] |- | 60 | {{nihongo|[[တန်းဒခိရေတံခွန်]]|天滝|Tendaki}} | ||[[Yabu, Hyōgo|Yabu]] |- | 61 | {{nihongo|[[နုနိုဘိခိရေတံခွန်]]|布引の滝|Nunobiki-no-taki}} | ||[[Kobe, Hyōgo|Kobe]] |- | 62 | {{nihongo|[[ဆိုမွန်ရေတံခွန်]]|双門の滝|Somon-no-taki}} | | rowspan="4" | [[Nara Prefecture]] || [[Tenkawa, Nara|Tenkawa]] |- | 63 | {{nihongo|[[ဖုဒိုးနနအဲရေတံခွန်]]|不動七重滝|Fudōnanae-no-taki}} | ||[[Shimokitayama, Nara|Shimokitayama]] |- | 64 | {{nihongo|[[ဆဆရေတံခွန်]]|笹の滝|Sasa-no-taki}} | ||[[Totsukawa, Nara|Totsukawa]] |- | 65 | {{nihongo|[[နခရေတံခွန်]]|中の滝|Naka-no-taki}} | ||[[Kamikitayama, Nara|Kamikitayama]] |- | 66 | {{nihongo|[[နချိရေတံခွန်]]|那智滝|Nachi-no-taki}} | | rowspan="3" | [[Wakayama Prefecture]] || [[Nachikatsuura, Wakayama|Nachikatsuura]] |- | 67 | {{nihongo|[[ခုဝနိုခိရေတံခွန်]]|桑ノ木の滝|Kuwanoki-no-taki}} | ||[[Shingū, Wakayama|Shingū]] |- | 68 | {{nihongo|[[ဟဆိုရေတံခွန်]]|八草の滝|Haso-no-taki}} | ||[[Shirahama, Wakayama|Shirahama]] |- | 69 |{{nihongo|[[ဒိုင်းဆန်းရေတံခွန်]]|大山滝|Daisen-taki}} | | rowspan="2" | [[Tottori Prefecture]] || [[Tōhaku, Tottori|Tōhaku]] |- | 70 | {{nihongo|[[အမဲရေတံခွန်]]|雨滝|Amedaki}} | ||[[Tottori, Tottori|Tottori]] |- | 71 | {{nihongo|[[ဒန်းဂယောရေတံခွန်]]|壇鏡の滝|Dangyō-no-taki}} | | rowspan="2" | [[Shimane Prefecture]] || [[Okinoshima, Shimane|Okinoshima]] |- | 72 | {{nihongo|[[ရူးဇုယအဲရေတံခွန်]]|龍頭八重滝|Ryūzuyae-daki}} | ||[[Unnan, Shimane|Unnan]] |- | 73 | {{nihongo|[[ခန်းဘရေတံခွန်]]|神庭の滝|Kanba-no-taki}} | ||[[Okayama Prefecture]] || [[Maniwa, Okayama|Maniwa]] |- | 74 | {{nihongo|[[ဂျောဆဲရေတံခွန်]]|常清滝|Jōsei-daki}} | ||[[Hiroshima Prefecture]] || [[Miyoshi, Hiroshima|Miyoshi]] |- | 75 | {{nihongo|[[ဂျခုချိခယောဂေါ့ရူးရေတံခွန်]]|寂地峡五竜の滝|Jakuchikyō Goryū-no-taki}} | ||[[Yamaguchi Prefecture]] || [[Iwakuni, Yamaguchi|Iwakuni]] |- | 76 | {{nihongo|[[အိုးဂမရေတံခွန်]]|大釜の滝|Ōgama-no-taki}} | | rowspan="3" | [[Tokushima Prefecture]] || [[Naka, Tokushima|Naka]] |- | 77 | {{nihongo|[[တိုဒိုရိခိခုဂျူးခုရေတံခွန်]]|轟九十九滝|Todoroki kujyūku-taki}} | ||[[Kaiyō, Tokushima|Kaiyō]] |- | 78 | {{nihongo|[[အမဂိုအိရေတံခွန်]]|雨乞の滝|Amagoi-no-taki}} | ||[[Kamiyama, Tokushima|Kamiyama]] |- | 79 | {{nihongo|[[ယုခိဝရေတံခွန်]]|雪輪の滝|Yukiwa-no-taki}} | | rowspan="2" | [[Ehime Prefecture]] || [[Uwajima, Ehime|Uwajima]] |- | 80 | {{nihongo|[[ဂေါ့ရိုင်းခိုးရေတံခွန်]]|御来光の滝|Goraikō-no-taki}} | ||[[Kumakōgen, Ehime|Kumakōgen]] |- | 81 | {{nihongo|[[ရူးအိုးရေတံခွန်]]|龍王の滝|Ryūō-no-taki}} | | rowspan="3" | [[Kōchi Prefecture]] || [[Ōtoyo, Kōchi|Ōtoyo]] |- | 82 | {{nihongo|[[တိုဒိုရိုရေတံခွန်]]|轟の滝|Todoro-no-taki}} | ||[[Kami, Kōchi|Kami]] |- | 83 | {{nihongo|[[အိုးတရုရေတံခွန်]]|大樽の滝|Ōtaru-no-taki}} | ||[[Ochi, Kōchi|Ochi]] |- | 84 | {{nihongo|[[ခန်းအွန်းရေတံခွန်]]|観音の滝 |Kannon-no-taki}} | | rowspan="2" | [[Saga Prefecture]] || [[Karatsu, Saga|Karatsu]] |- | 85 | {{nihongo|[[မိခအဲရိရေတံခွန်]]|見帰りの滝|Mikaeri-no-taki}} | ||[[Karatsu, Saga|Karatsu]] |- | 86 | {{nihongo|[[ယွန်းဂျူးဆန်းမန်းရေတံခွန်]]|四十三万滝|Yonjyūsanman-taki}} | | rowspan="4" | [[Kumamoto Prefecture]] || [[Kikuchi, Kumamoto|Kikuchi]] |- | 87 | {{nihongo|[[ဆန်းဒန်းတိုဒိုရိရေတံခွန်]]|栴壇轟の滝|Sendantodoro-no-taki}} | ||[[Yatsushiro, Kumamoto|Yatsushiro]] |- | 88 | {{nihongo|[[ဆုဂရုဂရေတံခွန်]|数鹿流ヶ滝|Sugaruga-taki}} | ||[[Minamiaso, Kumamoto|Minamiaso]] |- | 89 | {{nihongo|[[ခနမဲရေတံခွန်]]|鹿目の滝|Kaname-no-taki}} | ||[[Hitoyoshi, Kumamoto|Hitoyoshi]] |- | 90 | {{nihongo|[[ဟိဂရှိရှိအိယရေတံခွန်]]|東椎屋の滝|Higashishiiya-no-taki}} | | rowspan="4" | [[Ōita Prefecture]] || [[Usa, Ōita|Usa]] |- | 91 | {{nihongo|[[ဟရဂျိရိရေတံခွန်]]|原尻の滝|Harajiri-no-taki}} | ||[[Bungo-ōno, Ōita|Bungo-ōno]] |- | 92 | {{nihongo|[[ရှင်းဒိုးရေတံခွန်]]|震動の滝|Shindō-no-taki}} | ||[[Kokonoe, Ōita|Kokonoe]] |- | 93 | {{nihongo|[[နိရှိရှိအိယရေတံခွန်]]|西椎屋の滝|Nishishiiya-no-taki}} | ||[[Kusu, Ōita|Kusu]] |- | 94 | {{nihongo|[[ဆဲခိနိုအိုရေတံခွန်]]|関之尾滝|Sekinoo-no-taki}} | | rowspan="4" | [[Miyazaki Prefecture]] || [[Miyakonojō, Miyazaki|Miyakonojō]] |- | 95 | {{nihongo|[[ယတိုဂိရေတံခွန်]]|矢研の滝|Yatogi-no-taki}} | ||[[Tsuno, Miyazaki|Tsuno]] |- | 96 | {{nihongo|[[မုခဘခိရေတံခွန်]]|むかばきの滝|Mukabaki-no-taki}} | ||[[Nobeoka, Miyazaki|Nobeoka]] |- | 97 | {{nihongo|[[မနအိရေတံခွန်]]|真名井の滝|Manai-no-taki}} | ||[[Takachiho, Miyazaki|Takachiho]] |- | 98 | {{nihongo|[[ရူးမွန်းရေတံခွန်]]|龍門滝|Ryūmon-daki}} | | rowspan="2" | [[Kagoshima Prefecture]] || [[Kajiki, Kagoshima|Kajiki]] |- | 99 | {{nihongo|[[အိုးခိုရေတံခွန်]]|大川の滝|Ōko-no-taki}} | ||[[Yakushima, Kagoshima|Yakushima]] |- | 100 |{{nihongo|[[မရိယုဒုရေတံခွန်]]|マリユドゥの滝|Mariyudu-no-taki}} | ||[[Okinawa Prefecture]] || [[Taketomi, Okinawa|Taketomi]] |} ==ရုပ်ပုံများ== <gallery> File:Hagoromonotaki.jpg|1. [[Hagoromo Falls]] File: Inkura.jpg|2. Inkura Falls File:Garoh-Fall.jpg|3. [[Garō Falls]] File:Ginganotaki.jpg|4. [[Ryusei-Ginga Falls]] File:Asiribetu.jpg|5. [[Ashiribetsu Falls]] File:Oshinkoshin-no-taki.jpg|6. [[Oshinkoshin Falls]] File:Kurokumanotaki.jpg|7. [[Kurokuma Falls]] File: Fudo Falls in Hachimantai.jpg|9. Fudō Falls File:Akiu Otaki.jpg|10. [[Akiu Great Falls]] File:Sankai_no_taki_5nov07.jpg|11. [[Sankai Falls]] File:Nanataki Falls 2008-02-29.jpg|12. [[Nanataki Falls]] File:Chagama-no-taki.jpg|13. [[Chagama Falls]] File:Hottainotaki_20070716.jpg|14. [[Hōttai Falls]] File: Yasu no taki.jpg|15. Yasu Falls File: Namekawa-falls.jpg|16. Namekawa Great Falls File: Shiraito no taki Waterfall (Yamagata).jpg|17. Shiraito Falls File: Nanatsu waterfall.JPG|18. Nanatsu Falls File:Otsujigataki.jpg|19. [[Otsuji Falls]] File:Sanjo falls.jpg|20. [[Sanjō Falls]] File: Choshi-ga-taki.jpg|21. Chōshi Falls File:Fukuroda-no-taki.jpg|22. [[Fukuroda Falls]] File:Kegon falls nikko 2006-11-04.jpg|23. [[Kegon Falls]] File: Kirifuri Falls 20090719.jpg|24. Kirifuri Falls File:Fukiware.jpg|25. [[Fukiware Falls]] File: Jofu-no-taki.jpg|26. Jōfu Falls File: Tanashitahudotaki.jpg|27. Tanashita no Fudō Falls File:Hossawa Falls.jpg|29. [[Hossawa Falls]] File:Hayato-ootaki.jpg|30. [[Hayato Great Falls]] File:Shasui Falls 01.jpg|31. [[Shasui Falls]] File: Nishizawa-Valley.jpg|32. Nanatsugamagodan Falls File: 精進ヶ滝.jpg|33. Kitashōji Falls File:Shosenkyo-Waterfall.jpg|34. [[Senga Falls]] File: Naena waterfall.JPG|36. Naena Falls File: So Falls.jpg|37. Sōtaki Falls File:Shomyo-daki 1.jpg|38. [[Shōmyō Falls]] File: Ubaga waterfall.JPG|39.Uba Falls File: 龍双ヶ滝初夏.jpg|40. Ryūsō Falls File:Yonakodaibakufu.jpg|41. [[Yonako Falls|Yonako Daibakufu Falls]] File:Sanbon Falls Koono.jpg|42. [[Sanbon Falls]] File:Tengadaki.jpg|43. [[Tadachi Falls]] File:Neo Falls.jpg|44. Neo Falls File:Hirayu Falls 1.jpg|45. [[Hirayu Great Falls]] File:Yoro-no-taki.jpg|46. [[Yōrō Falls]] File:Jpn gifu gujyou amidagataki 20090527.jpg|47. [[Amida Falls]] File:安倍の大滝002_MG_0085.jpg|48. [[Abe Great Falls]] File:Joren-no-taki 2004-11-24.jpg|49. [[Jōren Falls]] File:N2 Shiraito Falls 2.jpg|50. [[Shiraito Falls]] File:Otodome Falls April 2005.jpg|50. [[Otodome Falls]] File:Atera Nana Falls.jpg|51. [[Atera Seven Falls]] File: Nunobiki-no-taki mie.jpg|52. Nunobiki Falls File:Akame48Taki FudoTaki.jpg|53. [[Akame Shijyūhachi Falls]] File: 七ツ釜滝.jpg|54. Nanatsukgama Falls File: Waterfall of Kanabiki.JPG|56. Kanabiki Falls File:Minoonotaki.jpg|57. [[Minoo Falls]] File:Harafudou Falls 01.JPG|58. [[Harafudō Falls]] File:Saruo falls 01.JPG|59. [[Saruo Falls]] File:Tendaki 02.JPG|60. [[Tendaki Falls]] File:Odaki is the greatest fall of the Nunobiki Falls.jpg|61. [[Nunobiki Falls]] File: FudoNanae taki.JPG|63. Fudōnanae Falls File: Sasa-no-taki.jpg|64. Sasa Falls File:Nachi waterfall 01.jpg|66. [[Nachi Falls]] File: Kuwanoki-no-taki.jpg|67. Kuwanoki Falls File: Haso no taki.JPG|68. Haso Falls File:Daisendaki 02.jpg|69. [[Daisen Fall]] File:Amedaki 02.JPG|70. [[Amedaki Falls]] File: Dangyo falls1.JPG|71. Dangyō Falls File:Ryuuzugadaki Odaki.JPG|72. [[Ryūzuyae Falls]] File:Kanba Falls.JPG|73. [[Kanba Falls]] File:Jousei Waterfall.JPG|74. [[Jōsei Falls]] File: Ryūzu-no-taki Jakuchikyō.jpg|75. Jakuchikyō Goryū Falls File:Ogama Falls 01.JPG|76. [[Ōgama Falls]] File:Todoroki Watefalls 02.JPG|77. [[Todoroki Kujyūku Falls]] File:Amagoi Waterfalls 06.JPG|78. [[Amagoi Falls]] File:Yukiwa no Taki 02.JPG|79. [[Yukiwa Falls]] File:Goraiko Falls in 2004.jpg|80. [[Goraikō Falls]] File:Ryuo Falls 04.JPG|81. [[Ryūō Falls]] File:Todoro no Taki 02.JPG|82. [[Todoro Falls]] File:Otaru Falls 02.JPG|83. [[Ōtaru Falls]] File: Waterfall of Mikaeri.JPG|85. Mikaeri Falls File: SendanTodoro no Taki.JPG|87. Sendantodoro Falls File: Sugaruga Fall Aso 2009.JPG|88. Sukaruga Falls File: Kaname Otaki.JPG|89. Kaname Falls File:Harajirinotaki.jpg|91. [[Harajiri Falls]] File: Shindo Waterfalls 01.JPG|92. Shindō Falls File:Nishishiyanotaki Waterfall.jpg|93. [[Nishishiiya Falls]] File:Sekinoo_falls.jpg|94. [[Sekinoo Falls]] File: Yatogi Waterfall 2009 001.JPG|95. Yatogi Falls File:Takachiho Gorge by boat.jpg|97. [[Manai Falls]] File: Ryūmondaki Kagoshima.jpg|98. Ryūmon Falls File:Ooko Falls in Yaku Island.jpg|99. [[Ōko Falls]] File:Mariyudo iriomote 2007-04-05.jpg|100. [[Mariyudu Falls]] </gallery> ==ပြင်ပလင့်များ== *[http://www.mustlovejapan.com/feature/waterfall/ Must Love Japan] *[http://park10.wakwak.com/~wwww/jwfall.html The Best 100 Waterfalls of Japan] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ရေတံခွန်များ]] gpnfsyiqvvvt9vjzenvho8cblgl8d41 0 234930 1054375 867149 2026-09-21T01:28:37Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054375 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization|name=ဂျီ ၂၀|image=|image_border=|map=G20_map.png|motto=|formation={{Start date and age|1999|9|26|df=y|p=y}}<br>{{Start date|2008|df=yes}} ([[နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ]]/[[အစိုးရအဖွဲ့အကြီးအကဲ]] ထိပ်သီးအစည်းအဝေးများ)|type=|status=|purpose=ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးတွင် အဓိကပြဿနာများကို ဆွေးနွေးရန် စနစ်ကျသော အရေးကြီးသော စက်မှုဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများကို စုစည်းရန်<ref name="g20faq">[http://www.g20.org/about_faq.aspx#5_What_are_the_criteria_for_G-20_membership "FAQ #5: What are the criteria for G-20 membership?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216194340/http://g20.org/about_faq.aspx#5_What_are_the_criteria_for_G-20_membership |date=16 February 2009 }}. G20.org. Retrieved 21 February 2013.</ref>|headquarters=|membership={{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;line-height:normal;text-align:left;font-weight:normal; |title = ၂၀ |{{ARG}} || {{AUS}} || {{BRA}} || {{CAN}} || {{CHN}} ||{{FRA}} || {{GER}} || {{IND}} || {{INA}} || {{ITA}} || {{JPN}} || {{MEX}} || {{RUS}} || {{KSA}} || {{RSA}} || {{KOR}} || {{TUR}} || {{GBR}} || {{USA}} || {{nowrap|{{EU}}}}|| }}|leader_title=ဥက္ကဋ္ဌ (လက်ရှိ)|leader_name=[[အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]]၊ [[နာရန်ဒရာ မိုဒီ]]|main_organ=|affiliations=|website=https://g20.org<ref>https://www.g20.org</ref>}} '''ဂျီ ၂၀'''သည် နိုင်ငံပေါင်း (၁၉) နိုင်ငံနှင့် [[ဥရောပ သမဂ္ဂ|ဥရောပသမဂ္ဂ]] (EU) တို့ပါဝင်သည့် အစိုးရဆိုင်ရာ ဖိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတကာ ဘဏ္ဍာရေးတည်ငြိမ်မှု ၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု လျှော့ချရေး နှင့် ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲသော ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု စသည့် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှင့်ပတ်သက်သည့် အဓိကပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရန် လုပ်ဆောင်သည်။ <ref name="IPS">{{Cite web|title=G20 Finance Ministers Committed to Sustainable Development|date=9 September 2015|url=https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/|archivedate=30 July 2022|access-date=19 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730185219/https://www.ipsnews.net/2015/09/g20-finance-ministers-committed-to-sustainable-development/|url-status=dead}}</ref> ဂျီ ၂၀သည် စက်မှုဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများနှင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ အပါအဝင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး စီးပွားရေး၊ ကမ္ဘာ့စုစုပေါင်း ထုတ်ကုန် (GWP) ၏ ၈၀% ခန့်၊ <ref>{{Cite web|title=What is the G20 &#124; G20 Foundation|url=https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20|access-date=19 May 2020|archive-date=14 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514225722/https://www.g20foundation.org/g20/what-is-the-g20}}</ref> [[နိုင်ငံတကာကုန်သွယ်ရေး|နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်မှု]]၏ ၅၉ {{En dash}} ၇၇%၊ {{Efn|If excluding EU intra-trade, 59%.}} [[ကမ္ဘာ့လူဦးရေ]]၏ သုံးပုံနှစ်ပုံ၊နှင့် [[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|ကမ္ဘာ့မြေဧရိယာ၏]] ၆၀% ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ G20 သည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းများကို တုံ့ပြန်ရန် ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web|title=About The G20 – G20 Presidency of Indonesia|url=https://g20.org/about-the-g20/|access-date=2022-08-09|language=en-GB|archive-date=9 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809140933/https://g20.org/about-the-g20/}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှစတင်၍ အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးစီ၏ [[အစိုးရအဖွဲ့အကြီးအကဲ|အစိုးရအကြီးအကဲ]] သို့မဟုတ် [[နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ]] ၊ ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး သို့မဟုတ် [[နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး]] နှင့် အခြားအဆင့်မြင့်အရာရှိများပါဝင်သည့် ထိပ်သီးအစည်းအဝေးများနှင့်အတူ အနည်းဆုံး တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ် ကျင်းပခဲ့သည်။ အီးယူကို ဥရောပကော်မရှင် နှင့် ဥရောပဗဟိုဘဏ် တို့က ကိုယ်စားပြုသည်။ <ref>{{Cite web|url=https://www.g20-insights.org/think_tanks/|title=Think Tanks|access-date=19 November 2022|archive-date=12 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212045828/https://www.g20-insights.org/think_tanks/}}</ref> <ref>"[https://web.archive.org/web/20140203221850/http://www.g20.org/about_g20/past_summits Past Summits]"</ref> {{Efn|[[List of G20 summits|Summits]] were biannual in 2009 and 2010; since the [[2011 G20 Cannes summit|November 2011 Cannes summit]], G20 summits have been annual.}} အခြားနိုင်ငံများ၊ နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများနှင့် [[အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း|အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း]]များအား ထိပ်သီးအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ရန် ဖိတ်ကြားခံရပြီး အချို့ကို အမြဲတမ်းအခြေခံဖြင့် တက်ရောက်ရန် ဖိတ်ကြားထားသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ထိပ်သီးအစည်းအဝေး တွင် ဂျီ ၂၀ သည် နိုင်ငံတကာစီးပွားရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုအတွက် အဓိကနေရာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2009/US/09/24/us.g.twenty.summit/index.html|title=Officials: G-20 to supplant G-8 as international economic council|publisher=CNN|date=25 September 2009|archivedate=25 September 2009}}</ref> နောက်ပိုင်းဆယ်စုနှစ်များအတွင်း အဖွဲ့၏ ရာထူးသည် မြင့်တက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းအား ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို သိသိသာသာ ကျင့်သုံးခြင်းအဖြစ် အကဲခတ်သူများက အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ <ref name="AH">{{Cite web|title=Global Politics|url=https://books.google.com/books?isbn=1137349271/|publisher=Andrew Heywood|access-date=4 December 2015}}</ref> ၎င်း၏ ကန့်သတ်အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်မှု၊ <ref name="setback">{{Cite news|url=http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,702104,00.html|title=Norway Takes Aim at G-20: 'One of the Greatest Setbacks Since World War II'|date=22 June 2010|archivedate=27 June 2010}}</ref> ပြဋ္ဌာန်းခွင့်အာဏာမရှိခြင်း၊ <ref name="FPNoArgentina">{{Cite news|url=https://foreignpolicy.com/2012/04/19/who-would-replace-argentina-on-the-g20/|title=Who would replace Argentina on the G20?|date=19 April 001|archivedate=24 April 2012}}</ref> နှင့် လက်ရှိနိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများကို အားနည်းစေသည်ဟုလည်း စွပ်စွဲထားသည်။ <ref name="setback" /> အထူးသဖြင့် ဂလိုဘယ်လိုက်ဇေးရှင်းဆန့်ကျင်ရေးအုပ်စုများ က ဆန္ဒပြမှုများနှင့် ထိပ်သီးအစည်းအဝေးများကို မကြာခဏတွေ့ဆုံလေ့ရှိသည်။ <ref name="G20Protests2010">{{Cite news|url=https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Toronto G20 protest hints at more to come|date=17 June 2010|archivedate=27 October 2020|location=Toronto|accessdate=19 November 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201027001725/https://ca.reuters.com/article/topNews/idCATRE65E4RB20100617?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0}}</ref> <ref name="G20Protests2017">{{Cite news|url=https://globalnews.ca/news/3576435/g20-summit-why-people-protest/|title=G20 protests: Why the international summit attracts so much anger|date=7 July 2017|archivedate=11 June 2020|location=Hamburg}}</ref> ==မှတ်စု== {{Notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist|2}} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်းများ]] [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတကာ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]] 8jc4qsblp6bl1wa8cnjvpx5ppzzntwu 0 258667 1054297 873496 2026-09-20T16:39:35Z Dr Lotus Black 31011 1054297 wikitext text/x-wiki {{incomplete}} {{About|ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်လိုစိတ် အကြောင်း|[[ဗုဒ္ဓဝါဒ]]နွယ် ကျမ်းဂန်လာ ဆန္ဒ အကြောင်း|ဆန္ဒ (ဗုဒ္ဓဘာသာ)}} [[သတ္တဝါ|သတ္တဝါ သက်ရှိ]]တို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော '''(ပြုလုပ်ရန်) စိတ်ဆန္ဒ''' သို့မဟုတ် '''ပြုအားဆန္ဒ''' ({{lang-en|'''will'''}}) ဆိုသည်မှာ - တစ်စုံတရာသော လုပ်ငန်းကို မည်မျှ ခက်ခဲမည်-လွယ်ကူမည် သိလျက်နှင့် ပြုလုပ်ရန် [[သိတွေးအုံ]]အားဖြင့် လိုလားမှု အထိုက်အလျောက် ရှိခြင်းကို ညွှန်း၏။ [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အယူအဆများ]] [[ကဏ္ဍ:တက္ကိဗေဒရှိ အယူအဆများ]] [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ]] fqwn2dni26zakfeqduswwyd3myu2lz9 0 258669 1054299 839498 2026-09-20T16:43:36Z Dr Lotus Black 31011 1054299 wikitext text/x-wiki {{also|သတိကပ်စိတ်|သိတွေးအင်}} {{incomplete}} [[စိတ်သရုပ်ခွဲဗေဒ|စိတ်သရုပ်ခွဲဗေဒ (Psychoanalysis)]] စသည့် နယ်ပယ်တို့၏ လေ့လာချက်အရ၊ '''မသိစိတ်''' (ခေါ်) '''သတိလွတ်စိတ်''' ({{lang-en|'''unconcious mind'''}}) ဟူသည်မှာ [[လူ]]တဦးဦးရှိ [[သိတွေးအင်|သိတွေးအင် (psyche)]]တခုခု၏ [[သတိပေးစိုက်မှု]]ဖြင့် [[စဉ်းစားခြင်း|စဉ်းစားစစ်ဆေး]]လျက် မသိနိုင်သော အစိတ်အပိုင်း<ref>{{Cite journal |last=Westen |first=Drew |date=1999 |title=The Scientific Status of Unconscious Processes: Is Freud Really Dead? |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000306519904700404 |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |language=en |volume=47 |issue=4 |pages=1061–1106 |doi=10.1177/000306519904700404 |pmid=10650551 |s2cid=207080 |issn=0003-0651}}</ref> ဖြစ်၍ [[သတိကပ်စိတ်|သတိကပ်စိတ် (အသိပါ စိတ်)]] နှင့် မတူချေ။ ဤ '''သတိလွတ်စိတ်'''၏ [[စိတ်|တွေးချက်]]များသည် [[သတိပေးစိုက်မှု|အာရုံစိုက်မှု (သတိပေးစိုက်မှု)]]တို့ ပါဝင်ရာ သတိကပ်စိတ်၏ ပြင်ပသဖွယ် ရှိဟန်ပေါက်သော်လည်း၊ သတိကပ်သည့် စဉ်းစားခြင်း ဖြစ်စဉ်များနှင့် သတိကပ်သည့် [[အတုံ့အမူ]]များ အပေါ် သက်ရောက်တတ်၊ အဆုံးအဖြတ် ဝင်ပေးနေတတ်သည်ဟု ယူဆရ၏။<ref>{{Cite book |last=Kahneman |first=Daniel |title=Thinking, Fast and Slow |url=https://archive.org/details/nlsiu.153.42.kah.35444 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2013 |isbn=978-0374533557}}</ref> ဤသတိလွတ်စိတ်အဖြစ် လူ့[[ဦးနှောက်]]က လိုချင်တပ်မက်မှု ကဲ့သို့သော [[ထိကြုံခံစားချက်|ခံစားမိချက်]]များ၊ [[မှတ်ဉာဏ်]]များ၊ [[ကိုယ်တွင်းသိ လှုပ်ရှားကျွမ်းကျင်မှု|ကိုယ်တွင်းသိ လှုပ်ရှားကျွမ်းကျင်မှု (autmatic skill)]] များ စသည်တို့ကို ဆောင်ရွက်နေကြောင်းကို လက်တွေ့စမ်းသပ်ချက်များက ပြနေ၏။ == အကိုးအကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ]] [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပညာ]] [[ကဏ္ဍ:အာရုံကြောသိပ္ပံ]] p5siw7poeipsvpxkuwk3pfq9e4e3k0o 0 258671 1054300 837629 2026-09-20T16:44:57Z Dr Lotus Black 31011 1054300 wikitext text/x-wiki {{also|သတိလွတ်စိတ်|သိတွေးအင်}} {{incomplete}} [[File:RobertFuddBewusstsein17Jh.png|alt=A cognitive model illustrated by Robert Fludd|thumb|[[ရောဘတ် ဖှလဒ်]]ဆိုသူက ၁၆၁၉ တွင် ချပြသော '''[[သိတွေးအုံ]] စံသရုပ် (cognitive model)'''<ref>[[ရောဘတ် ဖှလဒ်|Fludd, Robert]]. "De tripl. animae in corp. vision". {{Abbr|Tract.|''Tractatus'' ('treatise')}} I, {{Abbr|sect.|section}} I, {{Abbr|lib.|''libre'' ('book')}} X in {{Lang-la|Utriusque cosmi maioris scilicet et minoris metaphysica, physica atqve technica historia|label=none}}, vol. II. p. [[iarchive:utriusquecosmima02flud/page/216/mode/2up|217]].</ref>]] '''အသိစိတ်''' ({{lang-en|'''consciousness'''}}) (သို့) '''အသိပါ စိတ်''' (ခေါ်) '''သတိကပ်စိတ်''' ({{lang-en|'''conscious mind'''}}) ဟူသည်မှာ အရှင်းဆုံးအားဖြင့်လျှင် [[သိတွေးအုံ|စိတ်]]ပိုင်ရှင်၏ အတွင်း အပြင် ဖြစ်တည်မှုအားလုံးအပေါ် [[အခြင်းဖမ်းသိမှု|အခြင်းအရာ ဖမ်းသိမှု (awareness)]] ရှိနေခြင်းဟုလည်း ဆိုကြ၏။<ref name="consciousness">{{cite encyclopedia|title=consciousness|dictionary=Merriam-Webster|access-date=June 4, 2012|url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness}}</ref> သို့သော် ၎င်း၏ သဘောသရုပ်အကြောင်းကို [[ဒဿနိကဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ|စိုင်းယန့်စ်]]ရှုထောင့် စသဖြင့် အဘက်ဘက်မှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်ပုံများ၊ ဖြေရှင်းစဉ်းစားကြည့်ပုံများဖြင့် နှစ်ပေါင်းထောင်ချီ ဆွေးနွေးငြင်းခုံကြဆဲ ဖြစ်နေ၏၊ မည်သည့် အခြင်းအရာတို့ကို ပဓာနထား လေ့လာအပ်သည်ပင် အထင်အမြင်တို့ ကွဲလွဲလျက် ရှိ၏။ * အချို့ ဖြေရှင်းစဉ်းစားပုံများတွင် [[စိတ်|စိတ်(အစဉ်စု)]]ဟူသော အရာကြီး တစ်ခုလုံးက ဤ '''အသိစိတ် (Consciousness)''' ဖြစ်သည် ဟု ယူဆလျက်၊ * [[စိတ်သရုပ်ခွဲဗေဒ|စိတ်သရုပ်ခွဲဗေဒ (Psychoanalysis)]] ရှုထောင့်အရမူ ဤ '''သတိကပ်စိတ် (Conscious Mind)''' ဟူသည်က လူတဦး [[သိတွေးအင်|သိတွေးအင် (ဆိုက်ခီ)]]တခု၏ တစ်စိတ်တပိုင်းသဖွယ်၊ [[သတိပေးစိုက်မှု]]ဖြင့် [[စဉ်းစားခြင်း|စဉ်းစားစစ်ဆေး]] ဆက်လက်သော [[စိတ်|သိတွေးလုပ်ငန်းများ]] ဖြစ်နိုင်၏။ == အကိုးအကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်များ]] [[ကဏ္ဍ:စိတ်ပညာ]] [[ကဏ္ဍ:အာရုံကြောသိပ္ပံ]] 9tjiwd5z9tqqggh5jjedelgnm3nrpxm 0 258790 1054340 1052960 2026-09-20T18:14:13Z Mkant00 135890 /* အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ (Interpretations) */ 1054340 wikitext text/x-wiki {{Calculus}} [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာရပ်]]၏ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ် (differential calculus) တွင် အဓိကလေ့လာသော အရာဝတ္ထုများမှာ [[ဖန်ရှင်]] (function) တစ်ခု၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် (differential) ကဲ့သို့သော ဆက်စပ်သဘောတရားများနှင့် ၎င်းတို့၏ အသုံးချမှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ရွေးချယ်ထားသော အဝင်ကိန်းတစ်ခု၌ ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဆင်းသက်ချက်သည် ထိုအဝင်ကိန်းရှိ ဖန်ရှင်၏ ခဏတာပြောင်းလဲနှုန်း (instantaneous rate of change) နှင့် ညီမျှသည်။ ဆင်းသက်ချက်ရှာသည့် လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း (differentiation) ဟု ခေါ်သည်။ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော သဘောတရားအရ ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်းသည် ချောမွေ့သော [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]] (smooth manifolds) ၏ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) <math>\mathbf{Diff}</math> အပေါ်ရှိ [[ဖန်တာ]] (functor) <math>d \colon \mathbf{Diff} \to \mathbf{Diff}</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင်များ၏ အကြီးဆုံးတန်ဖိုးနှင့် အငယ်ဆုံးတန်ဖိုးတို့ကို ရှာဖွေရန် ဆင်းသက်ချက်များကို မကြာခဏ အသုံးပြုကြသည်။ ဆင်းသက်ချက်များ ပါဝင်သော ညီမျှခြင်းများကို ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ (differential equations) ဟုခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းတို့သည် သဘာဝဖြစ်စဉ်များကို ဖော်ပြရာတွင် အခြေခံကျသည်။ ဆင်းသက်ချက်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ယေဘုယျပြုထားချက်များသည် [[ကိန်းထွေး]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (complex analysis)၊ ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis)၊ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ (differential geometry)၊ အတိုင်းအတာ သီအိုရီ (measure theory) နှင့် ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ (abstract algebra) ကဲ့သို့သော သင်္ချာနယ်ပယ်များစွာတွင် ပါဝင်သည်။ ဆင်းသက်ချက်ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို [[ကိန်းစစ်]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (real analysis)၊ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) နှင့် သက်ဆိုင်သော ဗက်တာ ကဲကုလပ် (vector calculus) နှင့် ကိန်းရှင်တစ်ခုထက်ပိုသော ကဲကုလပ် (multivariable calculus) စသည့် ဘာသာရပ်များတွင် ပိုမိုလေ့လာပြီး ယေဘုယျပြုကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်း (History) == ကိန်းရှင် ပမာဏများ (variable magnitudes) ကို ရီနေ ဒေကားတ် (René Descartes) က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်းသည် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။ ၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် အိုက်ဇက် နယူတန် (Isaac Newton) နှင့် ဂေါ့ဖရီး ဝီလ်ဟမ် လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Gottfried Wilhelm Leibniz) တို့က ဆင်းသက်ချက်နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်တို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ၁၉ ရာစုအစောပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ အော်ဂက်စတင် လူဝီ ကော်ချီ (Augustin Louis Cauchy) သည် စုဆုံမှတ် (limit) သဘောတရားကို အသုံးပြု၍ ဆင်းသက်ချက်အတွက် တိကျသေချာသော [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ချမှတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၈ ရာစုတွင် ဂျေ အယ်လ် ဒါလမ်ဘတ် (J.L. d'Alembert) နှင့် လီယွန်ဟတ် အွိုင်လာ (Leonhard Euler) တို့က [[ကိန်းထွေး]] ဆင်းသက်ချက်များနှင့် ကော်ချီ-ရီးမန်း ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ (Cauchy-Riemann differential equations) ကို လေ့လာအသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ဗွီ ဗိုတယ်ရာ (V. Volterra) သည် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း၊ မောရစ် ဖရေးရှေး (Maurice Fréchet) သည် ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း၊ အာရ် ဂါးတိုး (R. Gâteaux) သည် ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း ဆင်းသက်ချက် သဘောတရားကို [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော ရပ်ဝန်းများ]] (infinite-dimensional spaces) သို့ ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ခဲ့ကြသည်။ == အခြေခံ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Fundamental Definitions) == === ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် (The Limit of a Function) === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ]] (metric spaces) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ <math>E \subset X</math> ဖြစ်ပြီး <math>f</math> သည် <math>E</math> မှ <math>Y</math> သို့ ပုံဖော်ကာ <math>p</math> သည် <math>E</math> ၏ စုဆောင်းမှတ် (limit point) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ မည်သည့် <math>\epsilon > 0</math> အတွက်မဆို <math>0 < d_X(x, p) < \delta</math> ဖြစ်သော အမှတ် <math>x \in E</math> အားလုံးအတွက် <math>d_Y(f(x), q) < \epsilon</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\delta > 0</math> တစ်ခု ရှိနေမည့် ဂုဏ်သတ္တိရှိသော အမှတ် <math>q \in Y</math> တစ်ခု ရှိနေပါက <math>\lim_{x \to p} f(x) = q</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤတွင် အသုံးပြုထားသော စုဆုံမှတ် (limit) နှင့် စုဆောင်းမှတ် (limit point) တို့သည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (mathematical analysis) တွင် သဘောတရားအရ ကွဲပြားသည်။ စုဆောင်းမှတ် ဆိုသည်မှာ အဝင်ကိန်း <math>x</math> ချဉ်းကပ်ရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး စုဆုံမှတ် ဆိုသည်မှာ [[ဖန်ရှင်]] <math>f(x)</math> ရရှိမည့် တန်ဖိုး ဖြစ်သည်။ === ဆင်းသက်ချက် နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် (The Derivative and Differential) === <math>f</math> သည် <math>[a, b]</math> ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ]] ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ မည်သည့် <math>x \in [a, b]</math> အတွက်မဆို <math>t \neq x</math> ဖြစ်သောအခါ အောက်ပါကို ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ :<math> \phi(t)=\frac{f(t)-f(x)}{t-x} </math> ဖန်ရှင်များ၏ စုဆုံမှတ်သဘောတရားနှင့်အညီ ထိုစုဆုံမှတ်တည်ရှိပါက <math>t</math> သည် <math>x</math> သို့ ချဉ်းကပ်သွားသောအခါ ဤစားလဒ်၏ စုဆုံမှတ်ကို ဆင်းသက်ချက် <math>f^{\prime}(x)</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ :<math> f^{\prime}(x)=\lim_{t\rightarrow x}\phi(t) </math> ဆင်းသက်ချက်သည် အဆုံးရှိတန်ဖိုး သို့မဟုတ် အနန္တတန်ဖိုးအဖြစ် တည်ရှိနိုင်သည်။ အသုံးများသော သင်္ကေတများမှာ <math>f'(x_0)</math>၊ <math>\frac{df(x_0)}{dx}</math>၊ <math>\frac{dy}{dx}</math>၊ <math>(\frac{d}{dx})f(x_0)</math>၊ <math>y'</math> နှင့် <math>y'_x</math> တို့ဖြစ်ကြသည်။ တစ်ဖက်သတ် ဆင်းသက်ချက်များ (one-sided derivatives) တွင် ညာဘက် ဆင်းသက်ချက် (right-hand derivative) <math>\lim_{\Delta x \downarrow 0} \frac{\Delta y}{\Delta x}</math> နှင့် ဘယ်ဘက် ဆင်းသက်ချက် (left-hand derivative) <math>\lim_{\Delta x \uparrow 0} \frac{\Delta y}{\Delta x}</math> တို့ ပါဝင်သည်။ အမှတ် <math>x_0</math> ၌ တူညီသော ညာဘက်နှင့် ဘယ်ဘက် ဆင်းသက်ချက်များ ရှိနေမှသာလျှင် ထိုအမှတ်၌ ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဆင်းသက်ချက် တည်ရှိသည်။ တစ်ဖက်သတ် ဆင်းသက်ချက်များ တည်ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့ တူညီမှုမရှိသော အမှတ်များကို ထောင့်ချိုးမှတ်များ (angular points) သို့မဟုတ် အချွန်မှတ်များ (cusps) ဟုခေါ်သည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ် (<math>dy</math> သို့မဟုတ် <math>df</math>) သည် ဖန်ရှင်တိုးပွားခြင်း၏ အဓိက မျဉ်းဖြောင့် အစိတ်အပိုင်း (principal linear part) <math>\Delta y = A \Delta x + \omega</math> ဖြစ်သည်။ ဆင်းသက်ချက် <math>f'(x)</math> သည် ထိုညီမျှခြင်းရှိ မြှောက်ဖော်ကိန်း (coefficient) <math>A</math> ဖြစ်သည်။ [[သင်္ချာ|သင်္ချာနည်းအရ]] ဆင်းသက်ချက်သည် ဖန်ရှင်၏ ဒစ်ဖရန်ရှယ်နှင့် အမှီအခိုကင်းသော ကိန်းရှင် (independent variable) ၏ ဒစ်ဖရန်ရှယ်တို့၏ အချိုး <math>f'(x) = \frac{dy}{dx}</math> ဖြစ်သည်။ === အရင်းအမြစ်စု နှင့် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု (Domain and Differentiability)=== ဆင်းသက်ချက် <math>f^{\prime}</math> သည် <math>\lim_{t\rightarrow x}\phi(t)</math> တည်ရှိသော အမှတ် <math>x</math> အားလုံးပါဝင်သည့် အရင်းအမြစ်စု (domain) တစ်ခုရှိသော ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>f^{\prime}</math> ကို <math>x</math> ၌ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပြီး အဆုံးရှိတန်ဖိုးဖြစ်ပါက ဖန်ရှင် <math>f</math> သည် <math>x</math> ၌ တိကျစွာ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (strictly differentiable) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>f^{\prime}</math> ကို [[အစု]] <math>E \subset [a, b]</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တိုင်း၌ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပါက <math>f</math> သည် <math>E</math> ပေါ်တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ အစွန်းမှတ်များ (endpoints) ဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>b</math> တို့တွင် ဆင်းသက်ချက်သည် သက်ဆိုင်ရာ ညာဘက် သို့မဟုတ် ဘယ်ဘက် ဆင်းသက်ချက်များနှင့် ကိုက်ညီသည်။ == အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ (Interpretations) == [[File:Tangent to a curve.svg|right|thumb|214x214px|ဖန်ရှင်၏ ဂရပ် ကို အနက်ရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမှတ်တစ်ခု၌ ယင်းဖန်ရှင်သို့ ထိမျဉ်း (tangent line) ကို အနီရောင်ဖြင့်လည်းကောင်း ရေးဆွဲဖော်ပြထားသည်။ ထိမျဉ်း၏ စောင်းကိန်း (slope) သည် မှတ်သားထားသော အမှတ်ရှိ ဖန်ရှင်၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) နှင့် ညီမျှသည်။]] ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အနေဖြင့် ဆင်းသက်ချက် <math>f'(x_0)</math> သည် အမှတ် <math>(x_0, f(x_0))</math> ရှိ မျဉ်းကွေး <math>y = f(x)</math> ၏ ထိမျဉ်း (tangent line) ၏ စောင်းကိန်း (slope) <math>\tan \alpha</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အကယ်၍ <math>f'(x_0)</math> သည် အဆုံးရှိတန်ဖိုးဖြစ်ပါက ထောင့်သည် ထောင့်ကျဉ်း <math>-\pi/2 < \alpha < \pi/2</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>f'(x_0) = \infty</math> ဖြစ်ပါက ထိမျဉ်းသည် x-ဝင်ရိုးနှင့် ထောင့်မှန်ကျသည်။ မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ အကယ်၍ အမှတ်တစ်ခုသည် <math>s = f(t)</math> ဖြင့် ဖော်ပြသော မျဉ်းဖြောင့်တစ်ခုပေါ်တွင် ရွေ့လျားနေပါက အချိန် <math>t</math> ရှိ ခဏတာ အလျင် (instantaneous velocity) သည် ဆင်းသက်ချက် <math>v = f'(t)</math> ဖြစ်သည်။ == ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု နှင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (Differentiability and Continuity) == '''သီအိုရမ် (Theorem)''' - ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှုသည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကို သက်ရောက်စေသည်။ <math>f</math> ကို <math>[a, b]</math> ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ <math>f</math> သည် အမှတ် <math>x \in [a, b]</math> ၌ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပါက <math>f</math> သည် <math>x</math> ၌ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်]] (continuous) ဖြစ်သည်။ '''သက်သေပြချက် (Proof)''' <math>t \rightarrow x</math> ဖြစ်သောအခါ <math>f(t) - f(x)</math> ခြားနားခြင်း၏ စုဆုံမှတ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပြန်လည်ရေးသား၍ တွက်ချက်နိုင်သည်။ :<math> f(t)-f(x)=\frac{f(t)-f(x)}{t-x}\cdot(t-x)\rightarrow f^{\prime}(x)\cdot 0=0 </math> ဤအချက်က <math>\lim_{t\rightarrow x}f(t) = f(x)</math> ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းအတွက် အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည်။ သို့ရာတွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်များ]]သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်သည်ဟု အမြဲတမ်း မဆိုနိုင်ပေ။ မည်သည့်အမှတ်တွင်မျှ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍မရသော အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous non-differentiable functions) လည်း တည်ရှိသည်။ == ဆင်းသက်ချက်များ၏ အက္ခရာသင်္ချာ (Algebra of Derivatives) == '''သီအိုရမ် (Theorem)''' - <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် <math>[a, b]</math> ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပြီး <math>x \in [a, b]</math> ၌ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်ဟု ယူဆပါ။ ထိုအခါ စားလဒ်အတွက် <math>g(x) \neq 0</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆထားပါက [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များဖြစ်သော]] <math>f+g</math>၊ <math>fg</math> နှင့် <math>f/g</math> တို့သည် <math>x</math> ၌ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်ပြီး အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိကြသည်။ *(က) မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု (Linearity) - <math>c</math> သည် ကိန်းသေဖြစ်ပါက <math>(cf)^{\prime}(x)=cf^{\prime}(x)</math> ဖြစ်ပြီး <math>(f \pm g)^{\prime}(x)=f^{\prime}(x) \pm g^{\prime}(x)</math> ဖြစ်သည်။ *(ခ) မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း (Product Rule) - <math>(fg)^{\prime}(x)=f^{\prime}(x)g(x)+f(x)g^{\prime}(x)</math> *(ဂ) စားလဒ်စည်းမျဉ်း (Quotient Rule) - <math>\left(\frac{f}{g}\right)^{\prime}(x)=\frac{g(x)f^{\prime}(x)-g^{\prime}(x)f(x)}{g^{2}(x)}</math> '''သက်သေပြချက် (Proof)''' အပိုင်း (က) သည် ပေါင်းလဒ်များ၏ စုဆုံမှတ် ဂုဏ်သတ္တိများမှ ရှင်းလင်းစွာ ဆင်းသက်လာသည်။ အပိုင်း (ခ) မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း ဖြစ်သည်။ <math>h=fg</math> ဟု ထားပါ။ <math>h(t) - h(x)</math> ခြားနားခြင်းကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းအရ အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ထုတ်နိုင်သည်။ :<math> h(t)-h(x)=f(t)[g(t)-g(x)]+g(x)[f(t)-f(x)] </math> <math>h(t)-h(x)</math> ဖြန့်ထုတ်ချက်ကို <math>t-x</math> ဖြင့် စားပြီးနောက် <math>t \rightarrow x</math> သို့ စုဆုံမှတ်ယူလိုက်ပါက ရလဒ်ထွက်ပေါ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>f</math> ၏ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်]] <math>f(t) \rightarrow f(x)</math> ဖြစ်သည်ဟူသော အချက်ကို အခြေခံထားသည်။ အပိုင်း (ဂ) စားလဒ်စည်းမျဉ်း ဖြစ်သည်။ <math>h=f/g</math> အတွက် ခြားနားခြင်း စားလဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ထုတ်နိုင်သည်။ :<math> \frac{h(t)-h(x)}{t-x}=\frac{1}{g(t)g(x)}\left[g(x)\frac{f(t)-f(x)}{t-x}-f(x)\frac{g(t)-g(x)}{t-x}\right] </math> <math>t \rightarrow x</math> သို့ စုဆုံမှတ်ယူလိုက်ပြီး ပေါင်းလဒ်နှင့် မြှောက်လဒ် စုဆုံမှတ် သီအိုရမ်များကို အသုံးချခြင်းဖြင့် စားလဒ်စည်းမျဉ်းကို ရရှိသည်။ ထို့အပြင် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်စည်းမျဉ်း (Inverse Function Rule) လည်း ရှိသည်။ <math>y = f(x)</math> နှင့် <math>x = g(y)</math> တို့သည် အပြန်အလှန် ပြောင်းပြန်ဖြစ်ပြီး တိကျစွာ အစဉ်လိုက်ဖြစ်သော (strictly monotonic) ဖန်ရှင်များဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ အကယ်၍ <math>f'(x_0) \neq 0</math> သည် အဆုံးရှိတန်ဖိုးဖြစ်ပါက <math>g'(y_0) = \frac{1}{f'(x_0)}</math> သို့မဟုတ် <math>\frac{dx}{dy} = 1 / \frac{dy}{dx}</math> ဖြစ်သည်။ ဆင်းသက်ချက်များသည် လေးနက်သော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (deep analytical properties) ရှိကြသည်။ ဘလဲ ၏ ခွဲခြားခြင်း (Baire's classification) အရ ဆင်းသက်ချက် <math>f'</math> သည် အမြဲတမ်း ပထမ ဘလဲ အတန်းအစား (first Baire class) ၏ ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆင်းသက်ချက်များသည် ဒါဘူး ဂုဏ်သတ္တိ (Darboux property) ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဆင်းသက်ချက်တစ်ခုသည် တန်ဖိုးနှစ်ခုကို ရယူပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ ကြားခံတန်ဖိုးတိုင်းကိုလည်း ရယူသည်။ ရှိုကေး ၏ သီအိုရမ် (Choquet's Theorem) အရ ဖန်ရှင် <math>\phi</math> သည် ပထမ ဘလဲ အတန်းအစားဖြစ်ပြီး ဒါဘူး ဂုဏ်သတ္တိရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>\phi = f' \circ h</math> ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုနေရာတွင် <math>f</math> သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်ဖြစ်ပြီး <math>h</math> သည် <math>[a,b]</math> ၏ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် (homeomorphism) ဖြစ်သည်။ == အခြေခံ ဆင်းသက်ချက် ဥပမာများ (Basic Derivative Examples) == မည်သည့် ကိန်းသေ (constant) ၏ ဆင်းသက်ချက်မဆို သုည ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>f(x)=x</math> ဖြစ်ပါက <math>f^{\prime}(x)=1</math> ဖြစ်သည်။ မြှောက်လဒ်နှင့် စားလဒ်စည်းမျဉ်းများကို ထပ်ခါတလဲလဲ အသုံးပြုခြင်းဖြင့် မည်သည့် [[ကိန်းပြည့်]] <math>n</math> အတွက်မဆို <math>x^n</math> သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပြီး ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက်မှာ <math>nx^{n-1}</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>n < 0</math> ဖြစ်ပါက <math>x \neq 0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပိုင်းခြေ သုညမဟုတ်သော နေရာများတွင် ပိုလီနိုမီရယ်များ (polynomials) နှင့် ရာရှင်နယ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (rational functions) အားလုံးသည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ == ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (The Chain Rule) == '''သီအိုရမ် (Theorem)''' - <math>f</math> သည် <math>[a, b]</math> ပေါ်တွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပြီး]] <math>f^{\prime}(x)</math> သည် <math>x \in [a, b]</math> အမှတ်တစ်ခု၌ တည်ရှိသည်ဟု ယူဆပါ။ <math>g</math> ကို <math>f</math> ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်အစု]] (range) ပါဝင်သော အပိုင်းအခြား <math>I</math> ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပြီး <math>g</math> သည် အမှတ် <math>f(x)</math> ၌ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ <math>a \le t \le b</math> အတွက် <math>h(t)=g(f(t))</math> ဖြစ်ပါက <math>h</math> သည် <math>x</math> ၌ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math> h^{\prime}(x)=g^{\prime}(f(x))f^{\prime}(x) </math> '''သက်သေပြချက် (Proof)''' <math>y=f(x)</math> ဟု ထားပါ။ ဆင်းသက်ချက်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်က ခြားနားခြင်းများကို အမှားကိန်းများ (error terms) ဖြင့် ရေးသားရန် ခွင့်ပြုသည်။ :<math> f(t)-f(x)=(t-x)[f^{\prime}(x)+u(t)] </math> :<math> g(s)-g(y)=(s-y)[g^{\prime}(y)+v(s)] </math> ထိုနေရာတွင် <math>t \rightarrow x</math> ဖြစ်သောအခါ <math>u(t) \rightarrow 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>s \rightarrow y</math> ဖြစ်သောအခါ <math>v(s) \rightarrow 0</math> ဖြစ်သည်။ <math>s=f(t)</math> ဟုထားခြင်းဖြင့် စုစုပေါင်း ခြားနားခြင်း <math>h(t)-h(x)</math> ကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းအရ ချိတ်ဆက်နိုင်သည်။ :<math> h(t)-h(x)=[f(t)-f(x)]\cdot[g^{\prime}(y)+v(s)] </math> ပထမဖြန့်ထုတ်ချက်ကို ဤညီမျှခြင်းသို့ အစားထိုးလိုက်သောအခါ :<math> h(t)-h(x)=(t-x)\cdot[f^{\prime}(x)+u(t)]\cdot[g^{\prime}(y)+v(s)] </math> <math>t \neq x</math> အတွက် <math>t-x</math> ဖြင့် စားလိုက်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ :<math> \frac{h(t)-h(x)}{t-x}=[g^{\prime}(y)+v(s)]\cdot[f^{\prime}(x)+u(t)] </math> <math>f</math> သည် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သောကြောင့် <math>t \rightarrow x</math> သည် <math>s \rightarrow y</math> ကို သက်ရောက်စေသည်။ ထို့ကြောင့် အမှားကိန်းများဖြစ်သော <math>u(t) \rightarrow 0</math> နှင့် <math>v(s) \rightarrow 0</math> တို့မှာ ပျောက်ကွယ်သွားပြီး ညာဘက်အခြမ်းသည် <math>g^{\prime}(y)f^{\prime}(x)</math> သို့ ချဉ်းကပ်သွားသည်။ == ပိုမိုမြင့်မားသော အဆင့်ရှိ ဆင်းသက်ချက်များ (Higher-Order Derivatives) == ပိုမိုမြင့်မားသော အဆင့်ရှိ ဆင်းသက်ချက်များကို [[သင်္ချာ|သင်္ချာဆိုင်ရာ]] ဆင့်ကဲသက်သေပြနည်း (mathematical induction) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ <math>n</math> ကြိမ်မြောက် ဆင်းသက်ချက်သည် <math>(n-1)</math> ကြိမ်မြောက် ဆင်းသက်ချက်၏ ဆင်းသက်ချက် <math>y^{(n)} = (y^{(n-1)})'</math> ဖြစ်သည်။ သင်္ကေတများအနေဖြင့် <math>y''</math>၊ <math>f''(x)</math>၊ <math>y^{(n)}</math> နှင့် <math>\frac{d^n f(x)}{dx^n}</math> တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ တည်နေရာ ဖန်ရှင် <math>s = f(t)</math> ၏ ဒုတိယ ဆင်းသက်ချက် <math>f''(t)</math> သည် ခဏတာ အရှိန် (instantaneous acceleration) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ == ဆင်းသက်ချက်ကို ယေဘုယျပြုခြင်းများ (Generalizations of the Derivative) == ဆင်းသက်ချက် သဘောတရားကို [[ကိန်းစစ်]] ကိန်းရှင်တစ်ခုတည်းရှိသော ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်များမှကျော်လွန်၍ နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ယေဘုယျပြုထားသည်။ '''အစုတစ်ခုအပေါ် ဆင်းသက်ချက် (Derivative Over a Set)''' [[အစု]] <math>E</math> အပေါ်ရှိ ဖန်ရှင် <math>f</math> ၏ ဆင်းသက်ချက်သည် စုဆုံမှတ် ကိန်းရှင် <math>x \to x_0</math> ကို <math>x \in E</math> အတွက်သာ တင်းကျပ်စွာ ကန့်သတ်ထားသည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>x_0 \in E</math> သည် စုဆောင်းမှတ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>f'_E(x_0)</math> ဟု ရေးသားပြီး ၎င်းတွင် ဒီနီ ဆင်းသက်ချက်များ (Dini derivatives) နှင့် ခန့်မှန်း ဆင်းသက်ချက်များ (approximate derivatives) ပါဝင်သည်။ '''ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ (Partial Derivatives)''' ကိန်းရှင်အများအပြားပါဝင်သော ဖန်ရှင် <math>f(x_1, \dots, x_n)</math> ၏ ဆင်းသက်ချက်ကို အခြားကိန်းရှင်အားလုံးကို ကိန်းသေအဖြစ်ထား၍ ကိန်းရှင်တစ်ခုတည်းအတွက် ရှာဖွေခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>\frac{\partial f}{\partial x_1}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ကွဲပြားသော ကိန်းရှင်များအတွက် ပိုမိုမြင့်မားသော အဆင့်ရှိ ဆင်းသက်ချက်များ ရှာဖွေခြင်းကို ရောနှော ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ (mixed partial derivatives) <math>\frac{\partial^2 f}{\partial x \partial y}</math> ဟု ခေါ်သည်။ အကယ်၍ ရောနှော ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များသည် အမှတ်တစ်ခု၌ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာသည့် အစဉ်အလိုက်အပေါ် မူတည်ခြင်းမရှိဘဲ တူညီကြသည်။ အဆုံးရှိ ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ တည်ရှိနေခြင်းသည် ဖန်ရှင်တစ်ခုလုံးကို အပြည့်အဝ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရခြင်း (total differentiability) ကို မသေချာစေပေ။ သို့ရာတွင် ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ တည်ရှိပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပါက ဖန်ရှင်သည် အပြည့်အဝ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ '''ကိန်းထွေး ဆင်းသက်ချက်များ (Complex Derivatives)''' [[ကိန်းထွေး]] ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ တွင် <math>w = f(z)</math> သည် ကိန်းထွေး ကိန်းရှင်တစ်ခု၏ ကိန်းထွေးတန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်ဖြစ်ပါက ဆင်းသက်ချက် <math>f'(z)</math> ကို <math>\lim_{\Delta z \to 0} \frac{\Delta f(z)}{\Delta z}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဒိုမိန်းတစ်ခုအတွင်းရှိ အမှတ်တိုင်း၌ ကိန်းထွေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်ကို ဟိုလိုမော်ဖစ် ဖန်ရှင် (holomorphic function) ဟု ခေါ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>f(x+iy) = u(x,y) + iv(x,y)</math> သည် <math>\mathbb{R}^2</math> တွင် [[ကိန်းစစ်]] ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပြီး ကော်ချီ-ရီးမန်း ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ ဖြစ်သော <math>\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y}</math> နှင့် <math>\frac{\partial v}{\partial x} = -\frac{\partial u}{\partial y}</math> တို့ကို ပြည့်စုံစေမှသာလျှင် ကိန်းထွေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ '''ပုံဖော်မှုတစ်ခုအား ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း (Differentiation of a Mapping)''' [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (topological vector spaces) အကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f: X \to Y</math> ကို <math>x_0</math> အနီးတွင် ခန့်မှန်းရန် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (continuous linear mapping) <math>l_{x_0}</math> ကို ရှာဖွေရသည်။ အကယ်၍ <math>X=\mathbb{R}^n</math> နှင့် <math>Y=\mathbb{R}^m</math> ဖြစ်ပါက ဆင်းသက်ချက် <math>f'(x_0)</math> ကို ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံ (Jacobian matrix) ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။ [[မန်နီဖိုး#ဘာနက်_မန်နီဖိုး_(Banach_Manifold)|ဘာနက်ရပ်ဝန်းများ]] (Banach spaces) အတွက် ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက် (Fréchet derivative) ကို အသုံးပြုသည်။ မျဉ်းဖြောင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများတွင် ဂါးတိုး ဆင်းသက်ချက် (Gâteaux derivative) ကို အသုံးပြုသည်။ ဂါးတိုး ဆင်းသက်ချက်အတွက် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များ၏ ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်းဆိုင်ရာ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းသည် များသောအားဖြင့် မှန်ကန်မှုမရှိပေ။ ဤသဘောတရားကို ချောမွေ့သော [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများအကြား]] ပုံဖော်မှုများသို့လည်း ထပ်မံ၍ တိုးချဲ့အသုံးပြုကြသည်။ == ဖန်တာတစ်ခုအဖြစ် ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း (Differentiation as a Functor) == [[ဖန်တာ]] <math>d \colon \mathbf{Diff} \to \mathbf{Diff}</math> သည် အောက်ပါတို့ကို ပို့ဆောင်ပေးသည်။ *[[မန်နီဖိုး]] <math>X</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ [[မန်နီဖိုး#ထိမျဉ်းအစည်း_(Tangent_Bundle)|ထိမျဉ်းအစည်း]] (tangent bundle) <math>T X</math> သို့ ပို့ဆောင်သည်။ <math>T X</math> ရှိ အမှတ်များသည် [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ|အစီအစဉ်ကျအတွဲများ]] (ordered pairs) <math>(x, v)</math> ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနေရာတွင် <math>x \in X</math> ဖြစ်ပြီး <math>v</math> သည် <math>x</math> ရှိ ထိမျဉ်းဗက်တာ (tangent vector) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုဗက်တာသည် ချောမွေ့သော ဖန်ရှင်များ၏ အက္ခရာသင်္ချာအပေါ်ရှိ ဆင်းသက်မှု (derivation) <math>v \colon C^\infty(X) \to \mathbb{R}</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>x</math> ရှိ တန်ဖိုးရှာဖွေခြင်း (evaluation) <math>\text{ev}_x \colon C^\infty(X) \to \mathbb{R}</math> ဖြင့် ဖြည့်စွက်ထားသည်။ *ချောမွေ့သော [[ဖန်ရှင်]] <math>f \colon X \to Y</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒစ်ဖရန်ရှယ် <math>d f \colon T X \to T Y</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဤအချက်သည် ဗက်တာစက်ကွင်းများ (vector fields) ၏ ရှေ့သို့တွန်းပို့ချက် (pushforward) နှင့် ဆင်တူသည်။ အကယ်၍ <math>\gamma \colon [-1,1] \to X</math> သည် <math>X</math> အတွင်းရှိ လမ်းကြောင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဗက်တာ <math>v \in T_x X</math> ကို ကိုယ်စားပြုပါက <math>(d f)(v) \in T_{f(x)} Y</math> သည် အောက်ပါ လမ်းကြောင်းက ကိုယ်စားပြုသော ဗက်တာ ဖြစ်သည်။ :<math> [-1,1] \stackrel{\gamma}{\to} X \stackrel{f}{\to} Y </math> တူညီသောအဓိပ္ပာယ်အနေဖြင့် ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှု <math>f \colon X \to Y</math> တစ်ခုသည် အက္ခရာသင်္ချာ ပုံဖော်မှု <math>f^\ast = - \circ f \colon C^\infty(Y) \to C^\infty(X)</math> ကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) အားဖြင့် ဆင်းသက်မှု <math>v \colon C^\infty(X) \to \mathbb{R}</math> ကို <math>\text{ev}_{f(x)} \colon C^\infty(Y) \to \mathbb{R}</math> ဖြင့် ဖြည့်စွက်ထားသော ဆင်းသက်မှု <math>v \circ f^\ast \colon C^\infty(Y) \to \mathbb{R}</math> သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ တိကျစွာဆိုရသော် <math>\phi \in C^\infty(Y)</math> အတွက် <math>v \circ f^\ast(\phi) = v(\phi \circ f)</math> ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ဒစ်ဖရန်ရှယ် <math>d f \colon T X \to T Y</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ :<math> d f(x, v) = (f(x), v \circ f^\ast) </math> ဤဖော်ပြချက် နှစ်ခုလုံးအရ ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်းသည် ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (functoriality) ရှိကြောင်း ထင်ရှားသည်။ ဤအချက်ကို အင်္ဂလိပ်စာပေများတွင် ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) ဟု လူသိများသည်။ ရိုးရာကျသော ပုံစံဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားနိုင်သည်။ :<math> d(f \circ g)_x = d f_{g(x)} \circ d g_x </math> '''သီအိုရမ် (Theorem)''' - ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်းသည် မြှောက်လဒ် (product) ကို ထိန်းသိမ်းသော [[ဖန်တာ|ဖန်တာတစ်ခု]] ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ချောမွေ့သော [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်နှစ်ခုဖြစ်သည့်]] <math>f, g \colon X \to \mathbb{R}</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်သည် ပေါင်းစပ်ခြင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ပြသနိုင်သည်။ :<math> X \stackrel{\Delta}{\to} X \times X \stackrel{f \times g}{\to} \mathbb{R} \times \mathbb{R} \stackrel{\text{mult}}{\to} \mathbb{R} </math> ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်းအတွက် မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်းကို ဖန်တာ <math>d</math> ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သည်။ ၎င်းသည် အောက်ပါ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ :<math> T X \stackrel{\Delta}{\to} T X \times T X \stackrel{d f \times d g}{\to} T \mathbb{R} \times T \mathbb{R} \stackrel{d(\text{mult})}{\to} T \mathbb{R} </math> ၎င်းသည် <math>d(\text{mult})</math> ကို တွက်ချက်ခြင်းအထိ အဆင့်လျော့သွားသည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |chapter=5: Differentiation |publisher=McGraw-Hill |edition=3rd |date=1976 |pages=103–119}} * {{Citation |author=nLab authors |title=differentiation |date=June 2026 |edition=Revision 33 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/differentiation}} * {{Citation |last=Choquet |first=Gustave |title=Outils topologiques et métriques de l'analyse mathématique |publisher=Centre Docum. Univ. Paris |date=1969 |others=Rédigé par C. Mayer |mr=0262426}} * {{Citation |last=Berger |first=Melvyn S. |title=Nonlinearity and Functional Analysis |publisher=Academic Press |date=1977}} * {{Citation |last=Gâteaux |first=René |title=Sur les fonctionnelles continues et les fonctionnelles analytiques |journal=Comptes rendus de l'Académie des Sciences |volume=157 |date=1913 |pages=325–327}} * {{Citation |last1=Frölicher |first1=Alfred |last2=Bucher |first2=Willi |title=Calculus in Vector Spaces without Norm |series=Lecture Notes in Mathematics |volume=30 |publisher=Springer |date=1966}} * {{Citation |last=Spivak |first=Michael |title=Calculus on Manifolds |publisher=W. A. Benjamin |date=1965}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] pekfr8abr27hwu4qr4mz65wuiqloqpl 0 259211 1054298 837657 2026-09-20T16:41:54Z Dr Lotus Black 31011 1054298 wikitext text/x-wiki {{incomplete}} [[File:Multistore model.png|thumb|327px|right|'''မှတ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ စံသရုပ် (Multi-store Model)''' ၏ အဆင့်ဆင့်။]] '''အက္ကင်ဆန်-ရှစ်ဖှ်ရင်န် စံသရုပ်''' ({{lang-en|'''Atkinson-Shiffrin model''') သို့မဟုတ် '''မှတ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ စံသရုပ်''' ({{lang-en|'''multi-store model'''}}) ဟူသည်မှာ ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် [[ရောဘတ် အက္ကင်ဆန်|ရောဘတ် အက္ကင်ဆန် (Robert Atkinson)]] နှင့် [[ရောဘတ်ရှစ်ဖှ်ရင်န်|ရောဘတ် ရှစ်ဖှ်ရင်န်(Robert Shiffin)]] တို့က တင်ပြလိုက်သည့် '''မှတ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ အဆင့်ကြီးများ''' ဖြစ်၏။<ref>Atkinson, R.C.; Shiffrin, R.M. (1968). ''"Chapter: Human memory: A proposed system and its control processes"''</ref> # ပတ်ဝန်းကျမှ [[လှုံ့ဆော်ချက်]]များက [[ထိခတ်နိုး ဆဲလ်|အာရုံခံ ဆဲလ်]]များကို ထိခတ်ခြင်းကြောင့် ဆိုင်ရာ [[ကိုယ်တွင်းလျှပ်လှိုင်း]] စီစဉ်ပုံထွက်များက အကြောင်းအချက် တစ်ခုအဖြစ် [[နျူရွန်]]များတလျှောက် ဆင့်ကဲပြန်ပေါ်မြဲ ဖြစ်နေသည့် ပထမအဆင့်မှာ [[ထိခတ်သိစွဲ|ထိခတ်စွဲ (sensory memory)]] ဖြစ်၏။ # လျှပ်လှိုင်းအကြောင်းအချက်များကို [[သိတွေးအုံ|စိတ် (သိတွေးအုံ)]]က ဆက်လက်အသုံးပြုနေလျှင် ၎င်း ထိခတ်စွဲများက [[ရေတိုမှတ်ဉာဏ်]]များ ဖြစ်သွားမည်။ ဤသည်က ဒုတိယအဆင့် ဖြစ်၏။ # ထို့ထက် အသုံးပြု၍ ထို့ထက် စွဲမြဲသွားလျှင်မူ [[ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်]]များ ဖြစ်သွားနိုင်၏။ == အကိုးအကား == {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:မှတ်ဉာဏ်]] sju26sht1qsaripyzn5yybsmpkrxccq 0 259214 1054292 837675 2026-09-20T16:26:13Z Dr Lotus Black 31011 1054292 wikitext text/x-wiki {{also|ပြုကျင့်မှတ်ဉာဏ်}} {{incomplete}} [[ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်]] ၂မျိုးအနက် [[ပြုကျင့်မှတ်ဉာဏ်]] မှ တခြားသော '''သိရှိမှတ်ဉာဏ်''' ({{lang-en|'''explicit memory'''}}) သို့မဟုတ် '''ပြန်တွေးရုံရ မှတ်ဉာဏ်''' ('''declarative memory''') ဟူသည်မှာ - အတိတ်မှ သိရှိဖူးသည့် [[အကြောင်းအချက်]] တခုခုကို [[သိတွေးအုံ]]ပိုင်ရှင် [[သက်ရှိ]]၏ ပြန်လည် တွေးသိကြည့်နိုင်စွမ်း ဖြစ်၏။ <ref>{{cite journal | last1 = Ullman | first1 = MT | s2cid = 14611894 | year = 2004 | title = Contributions of memory circuits to language: the declarative/procedural model | url = https://zenodo.org/record/890979| journal = Cognition | volume = 92 | issue = 1–2| pages = 231–70 | doi=10.1016/j.cognition.2003.10.008| pmid = 15037131 }}</ref> စက်ဘီးမည်သို့ စီးရသည်ကို ခြေလက်လှုပ်ရှားကြည့်မှုအားဖြင့် ပြန်လည်မှတ်မိသည်မှာ ပြုကျင့်မှတ်ဉာဏ် (implicit memory) များ ဖြစ်ပြီး၊ ကိုယ်ပိုင် အတွေ့အကြုံများနှင့် ကြားသိမှတ်သားဖူးသမျှ အချက်အလက်များမှာ ဤ '''သိရှိမှတ်ဉာဏ် (explicit memory)''' များ ဖြစ်လေ၏။<br> သို့ဖြင့် သိရှိမှတ်ဉာဏ်များကို - # [[ကိုယ်တွေ့မှတ်ဉာဏ်|ကိုယ်တွေ့ သိရှိမှတ်ဉာဏ်များ (episodic memories)]] # [[လက်ဆင့်ကမ်း မှတ်ဉာဏ်|လက်ဆင့်ကမ်း သိရှိမှတ်ဉာဏ်များ (sem‌atic memories)]] ဟု ၂မျိုး ထပ်ခွဲနိုင်သေး၏။ == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မှတ်ဉာဏ်]] fyc4zon4q10lvsbi928fery6u179vpj 0 259215 1054287 837670 2026-09-20T16:22:07Z Dr Lotus Black 31011 /* အကိုးအကား */ 1054287 wikitext text/x-wiki {{also|သိရှိမှတ်ဉာဏ်}} [[ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်]] ၂မျိုးအနက် [[သိရှိမှတ်ဉာဏ်]] မှ တခြားသော '''ပြုကျင့်မှတ်ဉာဏ်''' ({{lang-en|'''implicit memory'''}}) သို့မဟုတ် '''ပြန်တွေးရုံ-မရ မှတ်ဉာဏ်''' ('''non-declarative memory''') ဟူသည်မှာ - သတိကင်းမဲ့ချိန်အတွင်း [[သိတွေးအုံ|စိတ်(သိတွေးအုံ)]]တခု၏ [[မှတ်ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ် အဆင့်များ|မှတ်ဉာဏ်]] အဖြစ် သိုမှီးမိထားပြီး နောင်လာမည့် [[စဉ်းစားခြင်း|စဉ်းစားအတွေးများ (thoughts)]] နှင့် [[အတုံ့အမူ|အတုံ့အမူများ (behaviors)]] ကို [[သတိလွတ်စိတ်|သတိမကပ် စိတ်]]သဖွယ် လွှမ်းမိုးပုံဖော်သည့် ရေရှည်[[မှတ်ဉာဏ်]]များ ဖြစ်၏။<ref>Schacter, D. L. (1987). "Implicit memory: history and current status"; ''Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition''</ref> သာဓကအားဖြင့် စက်ဘီးမည်သို့ စီးရမည်ကို မှတ်မိပုံမှာ၊ ''[[သိရှိမှတ်ဉာဏ်|ပြန်တွေးရုံရ (declarative)]]'' မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်တိုင် ပြန်လည်လှုပ်ရှားကြည့်ခြင်းဖြင့် ပြန်လည်ရရှိနိုင်သော "စက်ဘီး၌ မိမိ ခြေလက်တို့ မည်သို့ မည်တာ လှုပ်ရှားရမည်" ဟူသော [[အကြောင်းအချက်]]အစုအဝေး ဖြစ်၏၊ '''ပြုကျင့်မှတ်ဉာဏ်''' ဖြစ်၏။ == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မှတ်ဉာဏ်]] hmrpaewxi293hhr69211gjoswt81eyh 0 259216 1054291 884796 2026-09-20T16:25:20Z Dr Lotus Black 31011 1054291 wikitext text/x-wiki {{also|ကိုယ်တွေ့မှတ်ဉာဏ်}} [[သိရှိမှတ်ဉာဏ်]]များအနက် [[ကိုယ်တွေ့မှတ်ဉာဏ်]] မဟုတ်သော '''လက်ဆင့်ကမ်း မှတ်ဉာဏ်''' ({{lang-en|'''sematic memory'''}}) ဟူသည်မှာ - ကိုယ်တိုင် တွေ့ကြုံထားမှု မဟုတ်ဘဲ ကြားသိဖတ်ရှုခြင်း စသည့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ [[အကြောင်းအချက်]] ခင်းပြမှုမှ ရရှိပြီး [[ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်]]အဖြစ် [[သိတွေးအုံ]]၌ သိုမှီးမိထားသည့် [[မှတ်ဉာဏ်]]များ ဖြစ်၏။ '''လက်ဆင့်ကမ်း အသိပညာထု''' အနေနှင့်မူကား သမိုင်းတလျှောက် လူတို့ သိထင်သမျှကို လက်ဆင့်ကမ်း စုဆောင်းလာသော ယေဘုယျ [[သုတ|ဗဟုသုတ]]ထုကြီးကို ညွှန်းဆိုနိုင်၏။<ref>{{cite book |last1=McRae |first1=Ken |title=The Oxford Handbook of Cognitive Psychology |last2=Jones |first2=Michael |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195376746 |editor1-last=Reisberg |editor1-first=Daniel |location=New York, NY |pages=206–216 |chapter=Semantic Memory |chapter-url=https://ir.lib.uwo.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1124&context=psychologypub |access-date=3 July 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418072418/https://ir.lib.uwo.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1124&context=psychologypub |url-status=dead }}</ref> လူသားထုတခုလုံးအနေနှင့် သိမှတ်ယူထားသော [[စကားလုံး]]များ သတ်မှတ်ညှိယူခြင်း [[ဝေါဟာရ|ဝေါဟာရ (စကားလုံးထု)]]၊ နှုတ်ပြောရာဇဝင်၊ ဆိုရိုး၊ စသည့် ဗဟုသုတ အချက်အလက်များမှာ ထုံးဓလေ့ (culture) အသီးသီးအပေါ် မူတည်ကွဲပြား၏။ [[အကြောင်းအချက်|အကြောင်းအချက်၊ အခြင်းအရာ]] အသစ်များကို လက်ဆင့်ကမ်းဖော်ပြ မှတ်သားကြရာတွင်လည်း၊ [[သိရှိမှတ်ဉာဏ်]]အဖြစ် အတိတ်က ရယူသိုမှီးမိထားသည်တို့ကို အခြေခံ၍ [[စဉ်းစားခြင်း|ဆက်စပ်စဉ်းစား]]ကာ တည်ဆောက်သိယူနိုင်ကြ၏။<ref>{{cite journal |last1=Saumier |first1=D. |last2=Chertkow |first2=H. |year=2002 |title=Semantic Memory |journal=Current Science |volume=2 |issue=6 |pages=516–522 |doi=10.1007/s11910-002-0039-9 |pmid=12359106 |s2cid=14184578}}</ref> == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မှတ်ဉာဏ်]] hqwrh4rgff4can7jpgr8tk7cm93wono 0 259217 1054286 837674 2026-09-20T16:21:05Z Dr Lotus Black 31011 /* အကိုးအကား */ 1054286 wikitext text/x-wiki {{also|လက်ဆင့်ကမ်း မှတ်ဉာဏ်}} [[သိရှိမှတ်ဉာဏ်]]များအနက် [[လက်ဆင့်ကမ်း မှတ်ဉာဏ်]] မဟုတ်သော '''ကိုယ်တွေ့ မှတ်ဉာဏ်''' ({{lang-en|'''episodic memory'''}}) ဟူသည်မှာ - [[သိတွေးအုံ]]အနေနှင့် ကိုယ်တိုင် [[ထိကြုံခံစားချက်]] အထိုက်အလျောက်နှင့်တကွ ကြုံတွေ့ရာမှ [[ရေရှည်မှတ်ဉာဏ်]]အဖြစ် သိုမှီးမိသည့် [[မှတ်ဉာဏ်]]မျိုး ဖြစ်၏။ == အကိုးအကား == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:မှတ်ဉာဏ်]] o3zw1bixkoveuq2uu5hknqoo7tthyvr 0 264837 1054404 855549 2026-09-21T08:37:09Z ~2026-50932-82 148434 /* */ လိုအပ်သလို ပြောင်းလဲရမည် 1054404 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | name = အရှင်ပေါက်ကိုယ်တော် | background = #FFD068 | dharma_name = အရှင်အရိယဝံသ | birth_date = {{b-da|August 1985}} | birth_place = [[ပေါက်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | nationality = မြန်မာ | school = [[ထေရဝါဒ]] | occupation = ရဟန်း | movement = [[မဘသ]] }} '''အသေပေါက်ကိုယ်တော်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားနေသော မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒီ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကတုံးတော်ကြီး တစ်ပါးဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=As defeats mount, Buddhist extremists start to desert Myanmar's military regime|url=https://www.asianews.it/news-en/As-defeats-mount,-Buddhist-extremists-start-to-desert-Myanmars-military-regime-60006.html#google_vignette|work=[[AsiaNews]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=Myanmar's army is losing - and facing fire from a militant monk|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68038513|work=[[BBC News]]}}</ref><ref name="a">{{Cite news|date=6 February 2024|title=Ultranationalist monks including Naymingyi Sayadaw at the Taunggyi protest, U Kaythaya in Yangon and Pauk Ko Taw in Mandalay have all demanded that Min Aung Hlaing step down as commander-in-chief given his battlefield failures during Operation 1027.|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-military-is-in-chaos-cracks-in-the-support-base/|work=[[Frontier Myanmar]]}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးနေသည့် အမျိုးသားရေးဝါဒီအဖွဲ့ [[အမျိုးသား ဘာသာ သာသနာ စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့|ဖြစ်သည့် မဘသ]] (မြန်မာမျိုးချစ်အသင်း) ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|date=28 January 2024|title=Tidak jelas dukungan seperti apa yang dimiliki Pauk Ko Taw di angkatan bersenjata. Namun komentarnya senada dengan komentar para pendukung junta lainnya, yang semakin frustasi dengan ketidakmampuan para pemimpin militer Myanmar untuk membalikkan keadaan terhadap lawan-lawan mereka. (It is unclear what kind of support Pauk Ko Taw has in the armed forces. But his comments echo those of other junta supporters, who are increasingly frustrated by Myanmar’s military leaders’ inability to turn the tide against their opponents.)|url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240128073409-4-509552/chaos-perang-saudara-di-tetangga-ri-biksu-lawan-militer-junta-pecah|language=Indonesian}}</ref> ပေါက်ကိုယ်တော်သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ [[တပ်မတော်]] ထိပ်ပိုင်း ဗိုလ်ချုပ်များ အပေါ် သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး မကွေးတိုင်း နှင့် မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီး နှစ်ခုစလုံးတွင် တပ်မတော် ကျောထောက်နောက်ခံပြု [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး ပြည်သူ့စစ်]]များကို ဦးဆောင် ခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏အခန်းကဏ္ဍအပေါ် သူ၏အမြင်များကို အမျိုးသားရေးဝါဒီအုပ်စုများက ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် အခြားလေ့လာသူများကလည်း ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news|date=19 January 2024|title=Nationalist Monk Briefly Detained After Joining Chant Calling for Myanmar's Leader to Step Down|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/nationalist-monk-briefly-detained-after-joining-chant-calling-for-myanmars-dictator-to-step-down.html|work=[[The Irrawaddy]]}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=Buddhist monk leading deadly pro-junta militias in Myanmar's Sagaing region|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/warthawa-01242023144243.html|work=[[Radio Free Asia]]}}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝနှင့်သိမ် == ပေါက်ကိုယ်တော်သည် ၁၉၈၅ <ref name="significant">{{Cite news|title=ပေါ်တာဆွဲ စစ်မှုထမ်းခိုင်းသည့်စနစ် ကျင့်သုံးနေပြီဟု သင်္ကန်းဝတ်ပျူခေါင်းဆောင် ပေါက်ကိုယ်တော် ထုတ်ပြော|url=https://myanmar-now.org/mm/news/56846/|date=23 August 2024}}</ref> တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ပေါက်မြို့|ပေါက္ကူ]] မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ''ဝါသာဝါ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။'' <ref>{{Cite news|date=22 January 2024|title=Last week it was the turn of the ultranationalist Buddhist monk Ashin Ariawuntha, also known as Pauk Ko Taw, arrested and interrogated by the authorities after declaring at a rally in the Mandalay region that the head of the junta should hand over power to his deputy, General Soe Win.|url=https://www.agenzianova.com/en/news/Myanmar-General-Hlaing-could-be-forced-to-resign/}}</ref> <ref>{{Cite web|date=3 May 2024|title=This is just what happened in January when the ultranationalist monk, Pauk Ko Taw, led a protest by a few hundred pro-regime demonstrators in the former colonial hill station Pyin Oo Lwin, calling for Min Aung Hlaing to resign and hand over the reins of the military and the country to his deputy General Soe Win.|url=https://asialink.unimelb.edu.au/diplomacy/article/no-end-conflict-myanmar/}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် '''''အရှင်အရိယဝံသ''''' ဟူသော အမည်ဖြင့် လူသိများလာကာ အမျိုးသားရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=23 August 2024|title=Monk who led junta-trained militias condemns Myanmar junta's abductions for forced recruitment|url=https://myanmar-now.org/en/news/monk-who-led-junta-trained-militias-condemns-myanmar-juntas-abductions-for-forced-recruitment/|work=[[Myanmar NOW]]}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=This though was criticism from an unusual quarter. The monk, Pauk Ko Taw, is part of an ultra-nationalist fringe of the Buddhist clergy, which has until now been staunchly behind the military junta.|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68038513|work=[[BBC News]]}}</ref> သူ၏ ငယ်ရွယ်စဉ်ဘဝနှင့် [[ဘုန်းတော်ကြီးသင်ပညာရေးကျောင်း]]များအကြောင်း အသေးစိတ်အချက်အလက်များမှာ အကန့်အသတ်ရှိပြီး သူ၏နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် လူထု၏ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar: The Many Foes of Min Aung Hlaing|url=https://magazine.thediplomat.com/2024-03/myanmar-the-many-foes-of-min-aung-hlaing}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 January 2023|title=When asked about his role in the conflict, a former Ma Ba Tha monk named Pauk Ko Taw told RFA that Warthawa’s actions are “righteous” and that he “doesn’t support killing people.” “He is just working as a monk for building peace in Sagaing’s Kanbalu township, that’s why he organized [the groups] for peace making,” he said. “We Buddhist monks need to organize people to stay peaceful and united and preach harmony to our ethnic groups. Warthawa has not committed any major sins … in Buddhism.”|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/warthawa-01242023144243.html}}</ref> <ref>{{Cite news|date=26 January 2024|title="Militant Monk" Challenges Myanmar's Military Junta, Becomes Viral {{!}} Firstpost Unpacked|url=https://m.youtube.com/watch?v=WdezYQdk_Xw}}</ref> == ဘဝ == ပေါက်ကိုယ်တော်သည် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ အထောက်အထားကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးသည့် [[မဘသ]]အဖွဲ့ကြီးအတွင်း ထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ မျိုးချစ်မြန်မာရဟန်းတော်များသမဂ္ဂ (မန္တလေး) ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|title=An Investigation into 969 nationalist Buddhist movement in Burma|author=ဟိန်းထက်ကျော်|url=https://atheistalliance.org/blog/an-investigation-into-969-nationalist-buddhist-movement-in-burma/|language=en|work=Atheist Alliance International|date=၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄}}</ref><ref>{{Cite news|title=During a pro-Junta event in Pyin Oo Lwin on January 16th, Monk U Ariya Wun Tha, also known as Pauk Ko Taw, suggested that Senior General Min Aung Hlaing is better suited for a civilian role, advocating for him to transition to such a position and transfer the Commander-in-Chief role to his deputy, Vice Senior General Soe Win.|language=English|work=Burma News International|date=၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄|url=https://www.bnionline.net/en/news/growing-demands-coup-leader-general-min-aung-hlaing-resign-exposes-internal-splits-inside-junta}}</ref><ref>{{Cite news|title=Seven men were arrested by police for an alleged robbery at a home, where a vehicle and a mobile phone were stolen, in Pyigyitagon Township on Sept. 11. The men are alleged to be members of a pro-military militia led by a Buddhist monk named Pauk Ko Taw.|url=https://english.dvb.no/death-toll-from-floods-and-landslides-continues-to-rise-un-alarmed-by-airstrikes-that-kill-at-least-10-children/|language=English|work=Democratic Voice of Burma|date=၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ultranationalist monks including Naymingyi Sayadaw at the Taunggyi protest, U Kaythaya in Yangon and Pauk Ko Taw in Mandalay have all demanded that Min Aung Hlaing step down as commander-in-chief given his battlefield failures during Operation 1027.|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-military-is-in-chaos-cracks-in-the-support-base/|language=English|work=Frontier Myanmar|date=၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]] အစိုးရ ဖြုတ်ချရေး တောင်းဆိုတဲ့ မန္တလေးမှာ သပိတ်စခန်း စည်းရုံးမှုနဲ့ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှာ တခြား မဘသ သံဃာတွေနဲ့အတူ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပါတယ်။ မန္တလေးအိုးဘိုအကျဉ်းထောင်တွင် ထောင်ဒဏ် တစ်နှစ်နီးပါး ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news|title=သျှမ်းနဲ့ ပလောင် (တအာင်း)ကို သွေးခွဲနေတဲ့ ပေါက်ကိုယ်တော်ကို သတိထား|last=Linn|first=Harry|url=https://burmese.shannews.org/archives/42803|work=သျှမ်းသံတော်ဆင့်|date=၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}</ref> အထူးသဖြင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|မြန်မာစစ်အစိုးရ]]ကို ပေါက်ကိုယ်တော်က ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ထောက်ခံခဲ့သည်။ မဘသ ခေါင်းဆောင်များနှင့် ၎င်း၏ လက်ဦးဆရာ ဦးဝီရသူ ထောင်ကျနေချိန်တွင် ပေါက်ကိုတော်သည် အာဏာသိမ်းအစိုးရကို ထောက်ခံသည့် စစ်တပ်ကို ထောက်ခံသည့် လှုပ်ရှားမှုများ ရှေ့တန်းမှ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=In mid-January, at a small gathering in a cantonment town in Myanmar, hard line pro-military monk Pauk Kotaw suggested that the country's junta chief Min Aung Hlaing step down and his deputy take over. The crowd cheered in agreement, according to videos of the event posted on social media. Online, pro-military journalists and bloggers have been similarly direct. "He should resign as commander-in-chief," Ko Maung Maung, a pro-military Youtuber said in a post.|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/31/asia-pacific/politics/myanmar-junta-chief-power/|language=English|work=The Japan Times|date=ဇန်နဝါရီ ၃၁ ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Κοιτάξτε το πρόσωπο του Soe Win», είπε ο Pauk Ko Taw στο πλήθος. «Αυτό είναι το πρόσωπο ενός πραγματικού στρατιώτη. Ο Min Aung Hlaing δεν τα καταφέρνει. Θα πρέπει να μεταβεί σε πολιτικό ρόλο.» ("Look at Soe Win's face," Pauk Ko Taw told the crowd. “This is the face of a real soldier. Min Aung Hlaing doesn't make it. He should move into a political role.")|url=https://hellasjournal.com/2024/01/o-iperethnikistis-voudistis-monachos-pauk-ko-taw-ire-ti-stirixi-tou-ston-igeti-tis-chountas-tis-mianmar-zitai-tin-an|language=Greek|work=Hellas Journal|date=၂၄ ဇန္နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> စစ်အစိုးရနှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိမှုသည် ၎င်း၏ ထောက်ခံအားပေးသူ ဒီမိုကရေစီရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာခေါင်းဆောင်များ၊ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များဖြစ်သည့် Progressive Voice Myanmar ၊ Amnesty International ၊ [[United Nations Development Programme|United Nations]] နှင့် Burma Human Rights Network တို့မှ ထောက်ခံအားပေးမှုများ ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=The capture of the towns of Laukkai (Kokang) and Paletwa (Chin) had the greatest psychological impact on Tatmadaw soldiers. It led to the sentencing of six generals to death or life imprisonment for surrendering, as well as public and official criticism of junta leader Min Aung Hlaing. In particular, the prominent ultra-nationalist monk Pauk Ko Taw cited him as an example of leniency and endorsed Soe Win, his deputy, as a potential replacement.|url=https://www.atlasofwars.com/myanmars-coup-three-years-on/|language=English|work=Atlas of Wars|date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> ပေါက်ကိုယ်တော်သည် [[မဘသ]]၏ ဒုတိယမျိုးဆက် ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရည်ညွှန်းပြီး အရှင်[[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|ဝီရသူ]]၏ အနီးကပ် တပည့်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ စစ်အစိုးရနှင့် ဆက်နွှယ်မှုသည် မြန်မာ့ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် အဓိကကျသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းသို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။  နောက်ပိုင်းတွင် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဝေဖန်မှုများ မကြာခဏတင်လေ့ရှိပြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းအား ၎င်း၏ လူမှုမီဒီယာ ပလက်ဖောင်းများတွင် မကြာခဏ ချီးမွမ်းအားပေးလျက် ရှိသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်က [[ပြင်ဦးလွင်မြို့|ပြင်ဦးလွင်]]တွင် ဆန္ဒထုတ်ဖော်စဉ် ပေါက်ကိုယ်တော်က တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား ရာထူးမှနုတ်ထွက်ပေးရန် တောင်းဆိုကာ [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ဒုတိယကွပ်ကဲမှုဖြင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]အဖြစ် အစားထိုးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]၊ ဒီမိန့်ခွန်းကြောင့် သူ့ကို ဖမ်းဆီးပြီး ခဏအကြာမှာ ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ပေါက်ကိုယ်တော် သည် စစ်သင်တန်းတက်နေသည့် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်များ]]ကို ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရန် စစ်အစိုးရက တာဝန်ပေးထားသော မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ ပျူဆောမြို့နယ် ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။  မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးရှိ ပျူဆောမြို့နယ် ပြည်သူ့စစ် ကွန်မန်ဒို သင်တန်းဆင်းပွဲ အခမ်းအနားတွင် တပ်မတော်မှ ဆန့်ကျင်သူများကို ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်းရန် တိုက်တွန်း ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ ထို့အပြင် မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးရှိ ထိပ်တန်း စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ ကိုလည်း ဦးထိပ်ထား၍ ပေါက်ကိုယ်တော်၊ မကြာသေးမီက မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်များနှင့် တိုက်ပွဲများအတွင်း ဒဏ်ရာရစစ်သည်များအား အားပေးတိုက်တွန်းရန်နှင့် တပ်မတော်အတွင်း တရားပွဲပြုလုပ်ရန် ဖိတ်ကြားခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]၏ အကြီးတန်း သံဃာများက နိုင်ငံတော် မဟန ကော်မတီကို အစွန်းရောက် အမျိုးသားရေးဝါဒီ သံဃာတော်များဖြစ်သည့် ဦးဝီရသူ၊ ဦးဝါဝါနှင့် ပေါက်ကိုယ်တော်တို့ကို လက်နက်ကိုင် လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှု စည်းကမ်းများ အရ အရေးယူပေးရန် နိုင်ငံတော် မဟနကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ပေါက်ကိုယ်တော်မြို့နယ် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]ဝင် ခုနစ်ဦးကို လက်နက်ကိုင် ဓားပြတိုက်မှုဖြင့် မန္တလေးတွင် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ == ဩဇာနှင့်ဝေဖန်မှု == ပေါက်ကိုယ်တော် သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နှစ်ခြမ်းကွဲသော ပုံသဏ္ဍန်တစ်ခုအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ သူသည် ၎င်း၏ [[အမျိုးသားရေးဝါဒ|အမျိုးသားရေးဝါဒီ]]နှင့် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]လိုလားသော အမြင်များနှင့် ကိုက်ညီသော လူဦးရေ၏ အစိတ်အပိုင်းများမှ ထောက်ခံမှုကို ရရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ ရပ်တည်ချက်သည် Frontier Myanmar နှင့် Burma Human Rights Network ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး အမျိုးသားရေးဝါဒအပေါ် သူ၏ အမြင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် လူမျိုးရေး ကွဲပြားမှုကို အထောက်အကူဖြစ်စေသည်ဟု ရှုမြင်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၈၅|}} [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] naa9dc696jrdo5p45pgqzw2frz9eoc5 1054424 1054404 2026-09-21T09:31:31Z Dr Lotus Black 31011 [[Special:Contributions/~2026-50932-82|~2026-50932-82]] ([[User talk:~2026-50932-82|ဆွေးနွေး]]) ၏ ပြင်ဆင်မှုကို [[User:NjsBot|NjsBot]] ၏ နောက်ဆုံးတည်းဖြတ်မူသို့ နောက်ပြန် ပြန်ပြင်ခဲ့သည် 855549 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] | name = အရှင်ပေါက်ကိုယ်တော် | background = #FFD068 | dharma_name = အရှင်အရိယဝံသ | birth_date = {{b-da|August 1985}} | birth_place = [[ပေါက်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | nationality = မြန်မာ | school = [[ထေရဝါဒ]] | occupation = ရဟန်း | movement = [[မဘသ]] }} '''အရှင်ပေါက်ကိုယ်တော်''' သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားနေသော မြန်မာအမျိုးသားရေးဝါဒီ ဗုဒ္ဓဘာသာ [[ရဟန်း|ဘုန်းတော်ကြီး]]တစ်ပါးဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=As defeats mount, Buddhist extremists start to desert Myanmar's military regime|url=https://www.asianews.it/news-en/As-defeats-mount,-Buddhist-extremists-start-to-desert-Myanmars-military-regime-60006.html#google_vignette|work=[[AsiaNews]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=Myanmar's army is losing - and facing fire from a militant monk|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68038513|work=[[BBC News]]}}</ref><ref name="a">{{Cite news|date=6 February 2024|title=Ultranationalist monks including Naymingyi Sayadaw at the Taunggyi protest, U Kaythaya in Yangon and Pauk Ko Taw in Mandalay have all demanded that Min Aung Hlaing step down as commander-in-chief given his battlefield failures during Operation 1027.|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-military-is-in-chaos-cracks-in-the-support-base/|work=[[Frontier Myanmar]]}}</ref> မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးနေသည့် အမျိုးသားရေးဝါဒီအဖွဲ့ [[အမျိုးသား ဘာသာ သာသနာ စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့|ဖြစ်သည့် မဘသ]] (မြန်မာမျိုးချစ်အသင်း) ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ <ref>{{Cite news|date=28 January 2024|title=Tidak jelas dukungan seperti apa yang dimiliki Pauk Ko Taw di angkatan bersenjata. Namun komentarnya senada dengan komentar para pendukung junta lainnya, yang semakin frustasi dengan ketidakmampuan para pemimpin militer Myanmar untuk membalikkan keadaan terhadap lawan-lawan mereka. (It is unclear what kind of support Pauk Ko Taw has in the armed forces. But his comments echo those of other junta supporters, who are increasingly frustrated by Myanmar’s military leaders’ inability to turn the tide against their opponents.)|url=https://www.cnbcindonesia.com/news/20240128073409-4-509552/chaos-perang-saudara-di-tetangga-ri-biksu-lawan-militer-junta-pecah|language=Indonesian}}</ref> ပေါက်ကိုယ်တော်သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]ရှိ [[တပ်မတော်]] ထိပ်ပိုင်း ဗိုလ်ချုပ်များ အပေါ် သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး မကွေးတိုင်း နှင့် မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီး နှစ်ခုစလုံးတွင် တပ်မတော် ကျောထောက်နောက်ခံပြု [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပျူစောထီး ပြည်သူ့စစ်]]များကို ဦးဆောင် ခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေးတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏အခန်းကဏ္ဍအပေါ် သူ၏အမြင်များကို အမျိုးသားရေးဝါဒီအုပ်စုများက ထောက်ခံခဲ့ကြပြီး လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့အစည်းများနှင့် အခြားလေ့လာသူများကလည်း ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{Cite news|date=19 January 2024|title=Nationalist Monk Briefly Detained After Joining Chant Calling for Myanmar's Leader to Step Down|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/nationalist-monk-briefly-detained-after-joining-chant-calling-for-myanmars-dictator-to-step-down.html|work=[[The Irrawaddy]]}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=Buddhist monk leading deadly pro-junta militias in Myanmar's Sagaing region|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/warthawa-01242023144243.html|work=[[Radio Free Asia]]}}</ref> == ငယ်စဉ်ဘဝနှင့်သိမ် == ပေါက်ကိုယ်တော်သည် ၁၉၈၅ <ref name="significant">{{Cite news|title=ပေါ်တာဆွဲ စစ်မှုထမ်းခိုင်းသည့်စနစ် ကျင့်သုံးနေပြီဟု သင်္ကန်းဝတ်ပျူခေါင်းဆောင် ပေါက်ကိုယ်တော် ထုတ်ပြော|url=https://myanmar-now.org/mm/news/56846/|date=23 August 2024}}</ref> တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]] [[ပေါက်မြို့|ပေါက္ကူ]] မြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ''ဝါသာဝါ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။'' <ref>{{Cite news|date=22 January 2024|title=Last week it was the turn of the ultranationalist Buddhist monk Ashin Ariawuntha, also known as Pauk Ko Taw, arrested and interrogated by the authorities after declaring at a rally in the Mandalay region that the head of the junta should hand over power to his deputy, General Soe Win.|url=https://www.agenzianova.com/en/news/Myanmar-General-Hlaing-could-be-forced-to-resign/}}</ref> <ref>{{Cite web|date=3 May 2024|title=This is just what happened in January when the ultranationalist monk, Pauk Ko Taw, led a protest by a few hundred pro-regime demonstrators in the former colonial hill station Pyin Oo Lwin, calling for Min Aung Hlaing to resign and hand over the reins of the military and the country to his deputy General Soe Win.|url=https://asialink.unimelb.edu.au/diplomacy/article/no-end-conflict-myanmar/}}</ref> နောက်ဆုံးတွင် '''''အရှင်အရိယဝံသ''''' ဟူသော အမည်ဖြင့် လူသိများလာကာ အမျိုးသားရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|date=23 August 2024|title=Monk who led junta-trained militias condemns Myanmar junta's abductions for forced recruitment|url=https://myanmar-now.org/en/news/monk-who-led-junta-trained-militias-condemns-myanmar-juntas-abductions-for-forced-recruitment/|work=[[Myanmar NOW]]}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 January 2024|title=This though was criticism from an unusual quarter. The monk, Pauk Ko Taw, is part of an ultra-nationalist fringe of the Buddhist clergy, which has until now been staunchly behind the military junta.|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-68038513|work=[[BBC News]]}}</ref> သူ၏ ငယ်ရွယ်စဉ်ဘဝနှင့် [[ဘုန်းတော်ကြီးသင်ပညာရေးကျောင်း]]များအကြောင်း အသေးစိတ်အချက်အလက်များမှာ အကန့်အသတ်ရှိပြီး သူ၏နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေးလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် လူထု၏ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite news|title=Myanmar: The Many Foes of Min Aung Hlaing|url=https://magazine.thediplomat.com/2024-03/myanmar-the-many-foes-of-min-aung-hlaing}}</ref> <ref>{{Cite news|date=24 January 2023|title=When asked about his role in the conflict, a former Ma Ba Tha monk named Pauk Ko Taw told RFA that Warthawa’s actions are “righteous” and that he “doesn’t support killing people.” “He is just working as a monk for building peace in Sagaing’s Kanbalu township, that’s why he organized [the groups] for peace making,” he said. “We Buddhist monks need to organize people to stay peaceful and united and preach harmony to our ethnic groups. Warthawa has not committed any major sins … in Buddhism.”|url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/warthawa-01242023144243.html}}</ref> <ref>{{Cite news|date=26 January 2024|title="Militant Monk" Challenges Myanmar's Military Junta, Becomes Viral {{!}} Firstpost Unpacked|url=https://m.youtube.com/watch?v=WdezYQdk_Xw}}</ref> == ဘဝ == ပေါက်ကိုယ်တော်သည် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ အထောက်အထားကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးသည့် [[မဘသ]]အဖွဲ့ကြီးအတွင်း ထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ မျိုးချစ်မြန်မာရဟန်းတော်များသမဂ္ဂ (မန္တလေး) ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite news|title=An Investigation into 969 nationalist Buddhist movement in Burma|author=ဟိန်းထက်ကျော်|url=https://atheistalliance.org/blog/an-investigation-into-969-nationalist-buddhist-movement-in-burma/|language=en|work=Atheist Alliance International|date=၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၄}}</ref><ref>{{Cite news|title=During a pro-Junta event in Pyin Oo Lwin on January 16th, Monk U Ariya Wun Tha, also known as Pauk Ko Taw, suggested that Senior General Min Aung Hlaing is better suited for a civilian role, advocating for him to transition to such a position and transfer the Commander-in-Chief role to his deputy, Vice Senior General Soe Win.|language=English|work=Burma News International|date=၁၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄|url=https://www.bnionline.net/en/news/growing-demands-coup-leader-general-min-aung-hlaing-resign-exposes-internal-splits-inside-junta}}</ref><ref>{{Cite news|title=Seven men were arrested by police for an alleged robbery at a home, where a vehicle and a mobile phone were stolen, in Pyigyitagon Township on Sept. 11. The men are alleged to be members of a pro-military militia led by a Buddhist monk named Pauk Ko Taw.|url=https://english.dvb.no/death-toll-from-floods-and-landslides-continues-to-rise-un-alarmed-by-airstrikes-that-kill-at-least-10-children/|language=English|work=Democratic Voice of Burma|date=၁၆ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ultranationalist monks including Naymingyi Sayadaw at the Taunggyi protest, U Kaythaya in Yangon and Pauk Ko Taw in Mandalay have all demanded that Min Aung Hlaing step down as commander-in-chief given his battlefield failures during Operation 1027.|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/the-military-is-in-chaos-cracks-in-the-support-base/|language=English|work=Frontier Myanmar|date=၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]] အစိုးရ ဖြုတ်ချရေး တောင်းဆိုတဲ့ မန္တလေးမှာ သပိတ်စခန်း စည်းရုံးမှုနဲ့ ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှာ တခြား မဘသ သံဃာတွေနဲ့အတူ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပါတယ်။ မန္တလေးအိုးဘိုအကျဉ်းထောင်တွင် ထောင်ဒဏ် တစ်နှစ်နီးပါး ချမှတ်ခံခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite news|title=သျှမ်းနဲ့ ပလောင် (တအာင်း)ကို သွေးခွဲနေတဲ့ ပေါက်ကိုယ်တော်ကို သတိထား|last=Linn|first=Harry|url=https://burmese.shannews.org/archives/42803|work=သျှမ်းသံတော်ဆင့်|date=၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}</ref> အထူးသဖြင့် ၂၀၂၁ ခုနှစ် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်း]]ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|မြန်မာစစ်အစိုးရ]]ကို ပေါက်ကိုယ်တော်က ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ထောက်ခံခဲ့သည်။ မဘသ ခေါင်းဆောင်များနှင့် ၎င်း၏ လက်ဦးဆရာ ဦးဝီရသူ ထောင်ကျနေချိန်တွင် ပေါက်ကိုတော်သည် အာဏာသိမ်းအစိုးရကို ထောက်ခံသည့် စစ်တပ်ကို ထောက်ခံသည့် လှုပ်ရှားမှုများ ရှေ့တန်းမှ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=In mid-January, at a small gathering in a cantonment town in Myanmar, hard line pro-military monk Pauk Kotaw suggested that the country's junta chief Min Aung Hlaing step down and his deputy take over. The crowd cheered in agreement, according to videos of the event posted on social media. Online, pro-military journalists and bloggers have been similarly direct. "He should resign as commander-in-chief," Ko Maung Maung, a pro-military Youtuber said in a post.|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2024/01/31/asia-pacific/politics/myanmar-junta-chief-power/|language=English|work=The Japan Times|date=ဇန်နဝါရီ ၃၁ ၂၀၂၄}}</ref><ref>{{Cite news|title=«Κοιτάξτε το πρόσωπο του Soe Win», είπε ο Pauk Ko Taw στο πλήθος. «Αυτό είναι το πρόσωπο ενός πραγματικού στρατιώτη. Ο Min Aung Hlaing δεν τα καταφέρνει. Θα πρέπει να μεταβεί σε πολιτικό ρόλο.» ("Look at Soe Win's face," Pauk Ko Taw told the crowd. “This is the face of a real soldier. Min Aung Hlaing doesn't make it. He should move into a political role.")|url=https://hellasjournal.com/2024/01/o-iperethnikistis-voudistis-monachos-pauk-ko-taw-ire-ti-stirixi-tou-ston-igeti-tis-chountas-tis-mianmar-zitai-tin-an|language=Greek|work=Hellas Journal|date=၂၄ ဇန္နဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> စစ်အစိုးရနှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိမှုသည် ၎င်း၏ ထောက်ခံအားပေးသူ ဒီမိုကရေစီရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာခေါင်းဆောင်များ၊ လူ့အခွင့်အရေးအဖွဲ့များဖြစ်သည့် Progressive Voice Myanmar ၊ Amnesty International ၊ [[United Nations Development Programme|United Nations]] နှင့် Burma Human Rights Network တို့မှ ထောက်ခံအားပေးမှုများ ရရှိခဲ့သည်။<ref>{{Cite news|title=The capture of the towns of Laukkai (Kokang) and Paletwa (Chin) had the greatest psychological impact on Tatmadaw soldiers. It led to the sentencing of six generals to death or life imprisonment for surrendering, as well as public and official criticism of junta leader Min Aung Hlaing. In particular, the prominent ultra-nationalist monk Pauk Ko Taw cited him as an example of leniency and endorsed Soe Win, his deputy, as a potential replacement.|url=https://www.atlasofwars.com/myanmars-coup-three-years-on/|language=English|work=Atlas of Wars|date=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}</ref> ပေါက်ကိုယ်တော်သည် [[မဘသ]]၏ ဒုတိယမျိုးဆက် ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရည်ညွှန်းပြီး အရှင်[[ဝီရသူ (မစိုးရိမ်)|ဝီရသူ]]၏ အနီးကပ် တပည့်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ စစ်အစိုးရနှင့် ဆက်နွှယ်မှုသည် မြန်မာ့ဗုဒ္ဓဘာသာ အမျိုးသားရေး လှုပ်ရှားမှုများတွင် အဓိကကျသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအဖြစ် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းသို့ ဦးတည်စေခဲ့သည်။  နောက်ပိုင်းတွင် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ဝေဖန်မှုများ မကြာခဏတင်လေ့ရှိပြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းအား ၎င်း၏ လူမှုမီဒီယာ ပလက်ဖောင်းများတွင် မကြာခဏ ချီးမွမ်းအားပေးလျက် ရှိသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်က [[ပြင်ဦးလွင်မြို့|ပြင်ဦးလွင်]]တွင် ဆန္ဒထုတ်ဖော်စဉ် ပေါက်ကိုယ်တော်က တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား ရာထူးမှနုတ်ထွက်ပေးရန် တောင်းဆိုကာ [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ဒုတိယကွပ်ကဲမှုဖြင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]အဖြစ် အစားထိုးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]၊ ဒီမိန့်ခွန်းကြောင့် သူ့ကို ဖမ်းဆီးပြီး ခဏအကြာမှာ ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ပေါက်ကိုယ်တော် သည် စစ်သင်တန်းတက်နေသည့် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့|ပြည်သူ့စစ်များ]]ကို ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲရန် စစ်အစိုးရက တာဝန်ပေးထားသော မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ ပျူဆောမြို့နယ် ပြည်သူ့စစ်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးအဖြစ် ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။  မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးရှိ ပျူဆောမြို့နယ် ပြည်သူ့စစ် ကွန်မန်ဒို သင်တန်းဆင်းပွဲ အခမ်းအနားတွင် တပ်မတော်မှ ဆန့်ကျင်သူများကို ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်းရန် တိုက်တွန်း ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ ထို့အပြင် မန္တလေးတိုင်း ဒေသကြီးရှိ ထိပ်တန်း စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ ကိုလည်း ဦးထိပ်ထား၍ ပေါက်ကိုယ်တော်၊ မကြာသေးမီက မြောက်ပိုင်းမဟာမိတ်များနှင့် တိုက်ပွဲများအတွင်း ဒဏ်ရာရစစ်သည်များအား အားပေးတိုက်တွန်းရန်နှင့် တပ်မတော်အတွင်း တရားပွဲပြုလုပ်ရန် ဖိတ်ကြားခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် [[ရွှေဝါရောင် တော်လှန်ရေး]]၏ အကြီးတန်း သံဃာများက နိုင်ငံတော် မဟန ကော်မတီကို အစွန်းရောက် အမျိုးသားရေးဝါဒီ သံဃာတော်များဖြစ်သည့် ဦးဝီရသူ၊ ဦးဝါဝါနှင့် ပေါက်ကိုယ်တော်တို့ကို လက်နက်ကိုင် လှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှု စည်းကမ်းများ အရ အရေးယူပေးရန် နိုင်ငံတော် မဟနကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ပေါက်ကိုယ်တော်မြို့နယ် [[ပျူစောထီးပြည်သူ့စစ်အဖွဲ့]]ဝင် ခုနစ်ဦးကို လက်နက်ကိုင် ဓားပြတိုက်မှုဖြင့် မန္တလေးတွင် ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ == ဩဇာနှင့်ဝေဖန်မှု == ပေါက်ကိုယ်တော် သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]တွင် နှစ်ခြမ်းကွဲသော ပုံသဏ္ဍန်တစ်ခုအဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ သူသည် ၎င်း၏ [[အမျိုးသားရေးဝါဒ|အမျိုးသားရေးဝါဒီ]]နှင့် [[တပ်မတော်|စစ်တပ်]]လိုလားသော အမြင်များနှင့် ကိုက်ညီသော လူဦးရေ၏ အစိတ်အပိုင်းများမှ ထောက်ခံမှုကို ရရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ ရပ်တည်ချက်သည် Frontier Myanmar နှင့် Burma Human Rights Network ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများမှ ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး အမျိုးသားရေးဝါဒအပေါ် သူ၏ အမြင်များသည် ဘာသာရေးနှင့် လူမျိုးရေး ကွဲပြားမှုကို အထောက်အကူဖြစ်စေသည်ဟု ရှုမြင်ကြောင်း စောဒကတက်ခဲ့သည်။ == ကိုးကား == {{reflist}} {{lifetime|၁၉၈၅|}} [[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ]] [[ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ]] gmkvsrsw5qe1ithu24mbhy7bhbu1sh1 0 270151 1054374 958096 2026-09-21T00:25:30Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054374 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Chiang Rai | official_name = จังหวัดเชียงราย · {{Script|Lana|ᨧᩢ᩠ᨦᩉ᩠ᩅᩢᨯᨩ᩠ᨿᨦᩁᩣ᩠ᨿ}} | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေဒေသများ|ခရိုင်]] | translit_lang1 = Other | image_flag = Flag of Chiang Rai.svg | flag_size = | flag_alt = | image_seal = Seal Chiang Rai.svg | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 2/2/2/2 | image1 = King Mangrai Monument อนุสาวรีย์พ่อขุนมังราย ห้าแยกพ่อขุนฯ (October 2021) - img 03.jpg | image2 = หอนาฬิกาเชียงราย Chiang Rai Clock Tower.jpg | image3 = Wat Phra Kaew Chiang Rai Ubosot วัดพระแก้ว เชียงราย อุโบสถ.jpg | image4 = Chiang Rai Wat Phra Singha วัดพระสิงห์ เชียงราย - vihara kaew.jpg | image5 = White Temple XXII.jpg | image6 = Chiang Rai Blue Temple วัดร่องเสือเต้น.jpg | image7 = Doi Tung flags.jpg | image8 = Pu Chi Fah.jpg }} | image_alt = | image_caption = ''Left to right, top to bottom'': King [[Mangrai]] Intersection, Chiang Rai Clock Tower, [[Wat Phra Kaew, Chiang Rai|Wat Phra Kaew]], [[Wat Phra Sing, Chiang Rai|Wat Phra Sing]], [[Wat Rong Khun]], [[Wat Rong Suea Ten]], {{ill|Doi Tung Royal Villa|th|พระตำหนักดอยตุง}}, [[Phu Chi Fa]] | seal_size = | seal_alt = | motto = "เหนือสุดในสยาม ชายแดนสามแผ่นดิน ถิ่นวัฒนธรรมล้านนา ล้ำค่าพระธาตุดอยตุง" <br>("Northernmost of Siam, [[Golden Triangle (Southeast Asia)|Border of three nations]], Home of [[Lan Na]] culture. The precious Wat Phra That Doi Tung.") | coordinates_footnotes = | image_map = Thailand Chiang Rai locator map.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = {{Legend inline|#B00000|outline=silver}} '''Chiang Rai''' in {{Legend inline|#FEFEE9|outline=silver}} '''[[Thailand]]''' | seat_type = [[List of national capitals|Capital]] | seat = [[Chiang Rai]] | government_footnotes = | leader_title = Governor | leader_name = Charin Thongsuk<br />(since 2024) | area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |publisher=Royal Forest Department |access-date=6 April 2021}}</ref> | area_total_km2 = 11,503 | area_rank = [[Provinces of Thailand|12th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="DOPA2024">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=10 February 2025 |postscript=, year 2024 >provincial level >Excel File >no.57 |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623084846/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |url-status=dead }}</ref> | population_total = 1,297,657 | population_as_of = 2024 | population_rank = [[Provinces of Thailand|15th]] | population_density_km2 = 113 | population_density_rank = [[Provinces of Thailand|44th]] | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=<>|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[baht]] 104 billion<br />([[US$]]3.6 billion) (2019) | demographics_type1 = Human Achievement Index | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2565">{{cite web |url=https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |department=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC) |title=ข้อมูลสถิติดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (PDF) |language=thai |trans-title=Human Achievement Index Databook year 2022 (PDF) |access-date=12 March 2024 |postscript=, page 26 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715002518/https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI }}</ref> | demographics1_title1 = HAI (2022) | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = [[List of postal codes in Thailand|Postal code]] | postal_code = 57xxx | area_code_type = [[Telephone numbers in Thailand|Calling code]] | area_code = 052 & 053 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-57]] | registration_plate = [[Thai vehicle license plates|เชียงราย]] | blank_name_sec2 = Accession into Kingdom of Siam | blank_info_sec2 = 1910 | blank1_name_sec2 = Accession into Kingdom of Thailand | blank1_info_sec2 = 1932 | website = {{URL|www.chiangrai.go.th}} | footnotes = | native_name = เชียงราย | other_name = {{Script|Lana|ᨩ᩠ᨿᨦᩁᩣ᩠ᨿ}} }}'''ချင်းရိုင်ခရိုင်'''(จังหวัดเชียงราย, Changwat Chiang Rai) သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်းတွင် အစွန်ဆုံးတည်ရှိသော ကျန်ဝတ် (ခရိုင်) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပထဝီဝင်အရ မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ]]တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေပြီး၊ တောင်ဘက်တွင် ဖယောင်ခရိုင်နှင့် လမ်ပန်ခရိုင်၊ အနောက်ဘက်တွင် ချင်းမိုင်ခရိုင်တို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိသည်။ ချင်းရိုင်ခရိုင်ကို [[အမ်ဖေါ]] (မြို့နယ်) ၁၈ ခုဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးအရ ပိုင်းခြားထားသည်။ == သမိုင်း == ချင်းရိုင်ခရိုင်သည် ရှေးယခင်ကတည်းက [[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်း]] (ရှမ်းမျိုးနွယ်စု) လူမျိုး တို့၏ မူရင်းဒေသဖြစ်သည်။ သမိုင်းတွင် အရေးပါသောမြို့များဖြစ်သည့် ဟိရန်နခွန် ငွန်ယန် ချင်းဆဲန် (Hirannakhon Ngoenyang Chiang Saen) နှင့် ဇင်းမယ်ပြည် ခေါ် လန်နားတိုင်းပြည် (Lanna Kingdom) တည်ထောင်စ ကာလများကတည်းကပင် အရေးပါခဲ့သည်။ [[ကော့မြစ်]]၊ မဲနမ့်အင်၊ မဲနမ့်ရွက်နှင့် [[မဲခေါင်မြစ်]]တို့သည် အရေးပါသော မြစ်များဖြစ်သည်။ နိုင်ငံသုံးနိုင်ငံဖြစ်သည့် ထိုင်း၊ မြန်မာ၊ လာအိုတို့၏ နယ်စပ်ဆုံမှတ်တွင် တည်ရှိသောကြောင့် ရွှေတြိဂံနယ်မြေ ဟု လူသိများပြီး၊ ယခင်က ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရေးပါသော [[ဘိန်း]]ထုတ်လုပ်ရာနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာနေရာတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် ချင်းရိုင်ခရိုင် သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အရေးပါသော ခရီးသွားလာရေးနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ချင်းမိုင်ခရိုင်ပြီးလျှင် မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဒုတိယအများဆုံး ခရီးသွားဧည့်သည် ၃.၆ သန်းခန့် လာရောက်ခဲ့ပြီး၊ နိုင်ငံခြားသား ၆၂၀,၀၀၀ ခန့် ပါဝင်သည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ ဘတ်ငွေ ၂၈,၅၀၀ သန်းခန့် ဝင်ငွေရရှိခဲ့သည်။ [[ချင်းရိုင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်|မယ်ဖာလောင် (Mae Fah Luang) အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] သည် ချင်းရိုင်ခရိုင်၏ လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးအရ အဓိကအားဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး၊ သစ်တောရေးနှင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတို့အပေါ် မူတည်ပြီး စုစုပေါင်း ဘတ်ငွေ ၃၂,၅၀၀ သန်းကျော် ရရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Infobox Chinese|pic=Lanna- Thai Chiang Rai.svg|picsize=160 px|piccap="Chiang Rai" in [[Thai language]] (top) and<br/>[[Northern Thai language|Northern Thai]] with [[Tai Tham script]] (bottom)|tha=เชียงราย|rtgs=Chiang Rai|lang1=[[ယွန်းလူမျိုး| ယွန်းဘာသာစကား]]|lang1_content={{Script|Lana|ᨩ᩠ᨿᨦᩁᩣ᩠ᨿ}}<br/>เจียงฮาย<br/>{{IPA|[tɕīaŋ hāːj]}}}} [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]] <references />{{ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} 7m7ltofq9aply48tm7iw2pd7ooxxzle 0 270475 1054373 1029895 2026-09-21T00:25:15Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054373 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ချင်းမိုင်ခရိုင် | official_name = Chiang Mai Province | other_name = | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ| ခရိုင်]] | translit_lang1 = | founder = Mangrai ဘုရင် | image_flag = Flag of Chiang Mai.svg | flag_size = | flag_alt = | image_seal = Seal Chiang Mai.svg | seal_size = | seal_alt = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 250 | image_style = border:1; | perrow = 2/2/2/2 | image1 = Phra That Doi Suthep 02.jpg | image2 = Near the Top of Doi Inthanon 2014.jpg | image3 = Misty Morning at Doi Angkhang Mountain, Chiangmai, Thailand.jpg | image4 = Obluang national park, Chiangmai province, Thailand.jpg | image5 = พระธาตุวัดพระสิงห์ - Pagoda of Wat Phra Singh 1.jpg | image6 = Hor Thum at CMU.JPG | image7 = Mae sa2.jpg | image8 = Chiangmai-zoo02.jpg }} | image_caption = ဘေးမှ ညာသို့, ထိပ်မှ အောက်သို့: [[ဝပ်ဖရာသပ် ဒွိုင်ဆူသပ်| ဝတ်ဘုရားဓာတ်စေတီတော်]], ဒွိုင်အင်ထာနွန်တောင်, ဒွိုင်အန်ခန်တောင်, အော့ပ်လောင်အမျိုးသားဥယျာဉ်, ဝတ်ဘုရားသီဟ်ကျောင်း, [[ချင်းမိုင်တက္ကသိုလ်]], မယ်ဆာရေတံခွန်, ချင်းမိုင်တရိစ္ဆာန်ဥယျာဉ် | coordinates = {{Coord|18|50|14|N|98|58|14|E|region:TH-50_type:adm1st_dim:200000_source:dewiki|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | anthem = นครเชียงใหม่<br>Nakhon Chaing Mai (De facto) | image_map = Thailand Chiang Mai locator map.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = {{Legend inline|#B00000|outline=silver}} '''ချင်းမိုင်ခရိုင်''' {{Legend inline|#FEFEE9|outline=silver}} '''[[ထိုင်းနိုင်ငံ]]''' | seat_type = မြို့တော် | seat = [[ချင်းမိုင်မြို့]] | government_footnotes = | leader_title = အုပ်ချုပ်ရေးမှူး | leader_name = Nirat Pongsitthaworn<br />(since 2022)<ref>{{cite journal|date=2 December 2022|title=รายนามผู้ว่าราชการจังหวัด|trans-title=List of Governors of Provinces of Thailand|url=http://www.personnel.moi.go.th/name_mahadthai/5.%20%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%A7%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AB%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94.pdf|access-date=8 January 2023|journal=Ministry of Interior (Thailand)|archive-date=9 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909141542/http://www.personnel.moi.go.th/name_mahadthai/5.%20%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%A7%E0%B9%88%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AB%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94.pdf|url-status=dead}}</ref> | area_footnotes = <ref name="CM2023">[http://www.chiangmai.go.th/managing/public/D4/4D12Dec2023134018.pdf As of 2023 total area of Chiang Mai province is 22,311 sq.km]</ref> | area_total_km2 = 22,311 | area_rank = ပထမအဆင့်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေအပိုင်းအခြား | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="DOPA2024">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=10 February 2025 |postscript=, year 2024 >provincial level >Excel File >no.50 |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623084846/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |url-status=dead }}</ref> | population_total = {{Decrease|1,799,019}} | population_as_of = ၂၀၂၄ ခုနှစ် | population_rank = နိုင်ငံ၏ စတုတ္ထအဆင့် | population_density_km2 = 80 | population_density_rank = ၆၁ မြောက် | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=<>|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = ဘတ်ငွေ 232 billion<br />(US$ 8.0 billion) (2019) | demographics_type1 = Human Achievement Index | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2565">{{cite web |url=https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |department=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC) |title=ข้อมูลสถิติดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (PDF) |language=thai |trans-title=Human Achievement Index Databook year 2022 (PDF) |access-date=12 March 2024 |postscript=, page 27 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715002518/https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI }}</ref> | demographics1_title1 = HAI (2022) | translit_lang1_info2 = 清邁 / 清迈<br> ''cêng1 mai6'' {{font|size=70%|([[Teochew language|Teochew]] [[Peng'im]])}}<br>''Qīngmài'' {{font|size=70%|([[Mandarin Chinese|Mandarin]] [[Pinyin]])}} | translit_lang1_type2 = [[Chinese Language|Chinese]] | demographics1_info1 = 0.6179&nbsp;"low"<br/>[[#Human achievement index 2022|Ranked 68th]] | timezone1 = ထိုင်းစံတော်ချိန် | utc_offset1 = +7 | postal_code_type = စာပို့သင်္ကေတ | postal_code = 50xxx | area_code_type = ဖုန်းနံပါတ်ကုဒ် | area_code = 052 & 053 | iso_code = TH-50 | registration_plate = เชียงใหม่ | blank_name_sec2 = ဆယမ်ပြည်သို့ ပူးပေါင်းခြင်း | blank_info_sec2 = ၁၉၁၀ | website = {{URL|chiangmai.go.th}} | footnotes = | translit_lang1_info1 = {{Script|Lana|ᨩ᩠ᨿᨦᩉᩲ᩠ᨾ᩵}} | translit_lang1_type1 = [[Northern Thai|Northern Thai]] | native_name = {{Script|Lana|ᨧᩢ᩠ᨦᩉ᩠ᩅᩢᨩ᩠ᨿᨦᩉᩲ᩠ᨾ᩵}} | nickname = နဂိုရ်ပင် (Thai: นครพิงค์) }}{{Distinguish|ချင်းမိုင်မြို့}} '''ချင်းမိုင်ခရိုင်''' (ထိုင်း: เชียงใหม่ {{Efn|ထိုင်းအသံထွက်အားဖြင့် "ကျန်ဝတ် ချင်းမိုင်" ဟုခေါ်သည်}}, အင်္ဂလိပ်: Chiang Mai Province) သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်းတွင် အကြီးဆုံးခရိုင်ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသည်။ [[ချင်းမိုင်မြို့]]သည် အဆိုပါခရိုင်၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ [[ဘန်ကောက်မြို့]]၏ မြောက်ဘက် ၇၀၀ ကီလိုမီတာ (၄၃၅ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ချင်းမိုင်ချိုင့်ဝှမ်းဒေသတွင် ရှေးအကျဆုံး အခြေချနေထိုင်ခဲ့သူများမှာ [[ဝ လူမျိုး|လဝလူမျိုး]] (Lawa people) များ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် [[မွန်-ခမာ ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]] နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး တိုင်နွယ်ဖွားများ ဤဒေသသို့ မရောက်ရှိမီကတည်းက မြို့ပြအခြေပြု လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါကာလတွင် ချင်းမိုင်ဒေသသည် [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] (Hariphunchai) အမည်ရှိ မွန်နိုင်ငံတော်၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် ရှိခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အနုပညာရပ်များ စတင်ထွန်းကားနေပြီ ဖြစ်သည်။<ref>Sarassawadee Ongsakul. (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.</ref> ၁၃ ရာစုတွင် မြောက်ဘက် [[ကျိုင်းတုံမြို့နယ်|ကျိုင်းသေန်]] (Chiang Saen) နှင့် [[ချင်းရိုင်ခရိုင်|ကျိုင်းရိုင်]] (Chiang Rai) ဒေသများမှ တိုင်နွယ်ဖွား (ယွန်းရှမ်း) တို့ကို ဦးဆောင်၍ [[မင်းကြီးမန်ရိုင်]] (King Mangrai) ရောက်ရှိလာခြင်းသည် ချင်းမိုင်သမိုင်း၏ အကြီးမားဆုံးသော အပြောင်းအလဲ ဖြစ်သည်။ မင်းကြီးမန်ရိုင်သည် ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် မွန်တို့၏ ဟရိဘုဉ္ဇယ (ယနေ့ လမ်းဖွန်မြို့) ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ မဲပိန်းမြစ်ဝှမ်းရှိ မြေနုလွင်ပြင်တွင် မြို့သစ်တည်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ၁၂၉၄ ခုနှစ်တွင် ရှေးဦးစွာ "ဝင်းကွန်ကမ်" (Wiang Kum Kam) မြို့ကို တည်ခဲ့သော်လည်း ရေကြီးမှုများကြောင့် ၁၂၉၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၂) ရက်နေ့တွင် ယနေ့ခေတ် '''ချင်းမိုင်''' (ဇင်းမယ်) မြို့ကို လန်နာနိုင်ငံတော်၏ မြို့တော်အဖြစ် တရားဝင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။<ref>Wyatt, D. K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.</ref> ချင်းမိုင်မြို့သည် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ ဗဟိုချက်အဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၂၅၀ ကျော်တိုင်အောင် လွတ်လပ်ပြီး အင်အားကြီးမားသော နိုင်ငံအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ ၁၅ ရာစုတွင် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော တိလောကရာဇ်မင်း (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် ချင်းမိုင်သည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာရေးအရ ရွှေခေတ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ|သီဟိုဠ်နိုင်ငံ]] (သီရိလင်္ကာ) မှတစ်ဆင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ၁၄၇၇ ခုနှစ်တွင် အဋ္ဌမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာကို ချင်းမိုင်မြို့၌ပင် တင်ခဲ့သည်။<ref>Penth, H. (1994). ''A Brief History of Lan Na''. Silkworm Books.</ref> ချင်းမိုင်သည် ထိုစဉ်ကပင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ၊ ကိုယ်ပိုင်ဥပဒေ (မန်ရိုင်သတ်) နှင့် ခိုင်မာသော စစ်အင်အားရှိသည့် နိုင်ငံအဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကာ မြန်မာ၊ တရုတ်နှင့် အယုဒ္ဓယနိုင်ငံတို့နှင့် သံတမန်ရေး၊ စစ်ရေးအရ အမြဲမပြတ် ဆက်ဆံနေခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းဆက်၏ [[ဘုရင့်နောင်|ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး]]သည် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ မြို့တော် ချင်းမိုင် (ဇင်းမယ်) ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီးနောက်၊ ဇင်းမယ်သည် လွတ်လပ်သော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံအဖြစ်မှ မြန်မာမင်းများ၏ တိုက်ရိုက်ဩဇာခံ ကုန်းတွင်းပိုင်း [[ရှမ်းပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်များ|ရှမ်းပဒေသရာဇ်နယ်မြေ]] တစ်ခုအဖြစ်သို့ လုံးဝကူးပြောင်းသွားခဲ့သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် ဇင်းမယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ပဏာမအားဖြင့် ဌာနေမင်းဆက်ဖြစ်သော စဝ်မေးကု (Chao Mekuti) ကိုပင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားအဖြစ် ဆက်လက်ခန့်အပ်ကာ မြန်မာ့ရိုးရာ ပဒေသရာဇ် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အတွင်းသို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။<ref>Grabowsky, V. (2005). ''The Northern Tai States''. Journal of the Siam Society.</ref> သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် သစ္စာဖောက်ဖျက်မှုများ ရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံမှ မင်းညီမင်းသားများနှင့် စစ်သူကြီးများကို ဇင်းမယ်ဘုရင်ခံ (ဝါ) ဇင်းမယ်စော်ဘွားအဖြစ် တိုက်ရိုက်စေလွှတ်အုပ်ချုပ်စေခဲ့ရာ၊ ၎င်းတို့အနက် ဘုရင့်နောင်၏ သားတော် [[နော်ရထာစော]] (Nawrahta Minsaw) ၏ ဇင်းမယ်မင်းဆက်မှာ ထင်ရှားသည်။ မြန်မာဩဇာခံဖြစ်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကာလအတွင်း ချင်းမိုင်၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဖွဲ့စည်းပုံသည် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]ရှိ စော်ဘွားနယ်မြေများအတိုင်း ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာမင်းများသည် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်)၊ [[ကျိုင်းတုံ]] (Kengtung) နှင့် [[လင်ဇင်းပြည်|လင်းဇင်း]] (Lan Xang) ဒေသများကို စစ်ရေးအရ ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် ချင်းမိုင်မြို့တွင် မြန်မာစစ်တပ် အခြေစိုက်ရာ ကတုတ်တပ်များနှင့် မင်းတိုင်ပင်အမတ်များကို ထားရှိခဲ့ပြီး၊ ဒေသခံ တိုင်ယွန်း (Tai Yuan) လူမျိုးများကိုမူ မြန်မာ့ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ်နှင့် ခြေလျင်တပ်မတော်များတွင် အမှုထမ်းစေခဲ့သည်။<ref>Sarassawadee Ongsakul. (2005). ''History of Lan Na''. Silkworm Books.</ref> ဤကဲ့သို့ ရှမ်းပဒေသရာဇ်စနစ်သို့ သွတ်သွင်းခံရခြင်းကြောင့် ချင်းမိုင်သည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ပိုမိုပွင့်လင်းလာခဲ့ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံဘက်မှ ရှမ်းလူမျိုး (တိုင်ယိုင်) များနှင့် ဗမာကုန်သည်၊ အနုပညာရှင်များ အလုံးအရင်းနှင့် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤပဒေသရာဇ် အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ဇင်းမယ်၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် မြန်မာ့လွှမ်းမိုးမှုကို နက်ရှိုင်းစွာ ခံခဲ့ရပြီး၊ ယနေ့ထက်တိုင် ချင်းမိုင်ခရိုင်အတွင်းရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗိသုကာလက်ရာများ၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများနှင့် လူမှုရေးဓလေ့များတွင် မြန်မာယဉ်ကျေးမှုများ ရောယှက်လျက် တည်ရှိနေခြင်းဖြစ်သည်။<ref>Wyatt, D. K. (2003). ''Thailand: A Short History''. Yale University Press.</ref> ၁၇ ရာစုနှောင်းပိုင်း ကုန်းဘောင်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် မြန်မာဘုရင်ခံများ၏ တင်းကျပ်သော အခွန်အတုပ်နှင့် စစ်သားစုဆောင်းမှု ဖိအားများကြောင့် ဒေသခံရှမ်းပဒေသရာဇ်များနှင့် ပဋိပက္ခများ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် ၁၇၇၅ ခုနှစ်၌ ယိုးဒယားမင်းများနှင့် ချင်းမိုင်သခင် ကုဝိလ (Kawila) တို့ ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတပ်များကို တိုက်ထုတ်ပြီး ယိုးဒယား (ထိုင်း) လက်အောက်ခံအဖြစ်သို့ မပြောင်းရွှေ့မီအထိ ဇင်းမယ်သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အရေးပါသော အရှေ့ဘက် တံခါးဝ ရှမ်းပဒေသရာဇ်ဒေသအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့လေသည်။ == ပထဝီဝင်အနေအထား == ချင်းမိုင်ခရိုင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ဧရိယာအားဖြင့် ၂၂,၃၁၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၈,၆၁၄ စတုရန်းမိုင်) ခန့် ကျယ်ဝန်းသည်။ ၎င်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဧရိယာအကြီးဆုံး ခရိုင်ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေပြီး အရှေ့မြောက်ဘက်တွင် ချင်းရိုင်းခရိုင်၊ တောင်ဘက်တွင် လမ်ပန်ခရိုင်နှင့် လမ်ဖွန်ခရိုင်၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[တာ့ခ်ခရိုင်]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[မယ်ဟောင်ဆောင်ခရိုင်]]တို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိသည်။ ချင်းမိုင်ခရိုင်သည် တောင်တန်းများဝန်းရံထားသော ပင်မြစ်ဝှမ်းဒေသတွင် တည်ရှိပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ ၃၀၀ မီတာ (၁,၀၀၀ ပေ) ခန့် မြင့်မားသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်သော ဒွိုင်အင်ထာနွန် (Doi Inthanon) တောင် (၂,၅၆၅ မီတာ/၈,၄၁၅ ပေ) သည် ဤခရိုင်တွင် တည်ရှိသည်။ ပင်မြစ်သည် ချင်းမိုင်ခရိုင်၏ အဓိကမြစ်ဖြစ်ပြီး ချိုဖရားမြစ်၏ မြစ်လက်တက်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ဒွိုင်အင်ထာနွန်အပါအဝင် ဒွိုင်ဆုထပ်-ပုရီ (Doi Suthep-Pui)၊ အော့ပ်လုံ (Ob Luang)၊ ဩီလန်န (Sri Lanna)၊ ဟူအိုင်နမ်ဒန် (Huai Nam Dang)၊ မယ်ဝမ် (Mae Wang) နှင့် ဖာဒန် (Pha Daeng) စသည့် အမျိုးသားဥယျာဉ်များလည်း တည်ရှိသည်။ == လူဦးရေနှင့် လူမျိုးစုများ == ၂၀၂၄ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ချင်းမိုင်ခရိုင်တွင် လူဦးရေ ၁.၇၈ သန်းခန့် နေထိုင်သည်။ ခရိုင်၏ လူဦးရေအများစုမှာ ထိုင်းမြောက်ပိုင်းလူမျိုးများ ([[ယွန်းလူမျိုး]]) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် လန်နာဘုရင့်နိုင်ငံဟောင်း နယ်မြေ၏ မူရင်းတိုင်းရင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အပြင် တောင်တန်းဒေသများတွင် [[အာခါလူမျိုး|အာခါ]] (Akha)၊ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]] (Karen)၊ [[လားဟူလူမျိုး|လားဟူ]] (Lahu)၊ [[လီဆူလူမျိုး|လီဆူ]] (Lisu)၊ [[မုံလူမျိုး|မုံ]] (Hmong)၊ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] (Pa-O)၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]] (Tai Yai) စသည့် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများလည်း နေထိုင်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံမှ ပြောင်းရွှေ့လာသော ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများသည် ချင်းမိုင်ခရိုင်တွင် များပြားစွာ နေထိုင်ကြသည်။ == စီးပွားရေး == ချင်းမိုင်ခရိုင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ စီးပွားရေး၊ ပညာရေး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ခရီးသွားလာရေး ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်။ ခရိုင်၏ စီးပွားရေးသည် အဓိကအားဖြင့် ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍ၊ အထူးသဖြင့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းအပေါ် မှီခိုသည်။ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ချင်းမိုင်၏ ဒေသတွင်း ကုန်ထုတ်လုပ်မှုတန်ဖိုး (GPP) ၏ ၇၆% ကျော်ကို ပံ့ပိုးပေးသည်။ ယဉ်ကျေးမှုခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ဒေသခံလူမျိုးစုများ၏ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ဆွဲဆောင်မှုများကြောင့် နှစ်စဉ် ပြည်တွင်းပြည်ပ ခရီးသွားသန်းပေါင်းများစွာ လာရောက်လည်ပတ်ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုကဏ္ဍများသည်လည်း စီးပွားရေးတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍသည် GPP ၏ ၁၁.၄၂% ခန့်နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုကဏ္ဍသည် ၁၁.၃၉% ခန့် ပံ့ပိုးပေးသည်။ ချင်းမိုင်ခရိုင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမှ ရွှေ့ပြောင်းလုပ်သားအများအပြား နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် ဆောက်လုပ်ရေးနှင့် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍများတွင် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး == [[ဖိုင်:Districts Chiang Mai.svg|thumb|ချင်းမိုင်ခရိုင်ရှိ မြို့နယ်များ]] ချင်းမိုင်ခရိုင်တွင် မြို့နယ်ပေါင်း ၂၅ ခုရှိပြီး၊​ မြို့နယ်များကို [[တမ်ဘွန်]] ခေါ် ကျေးရွာအုပ်စုပေါင်း ၂၀၄ ခုနှင့် [[မူးဘန်]] ခေါ် ရွာပေါင်း ၂၀၆၆ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ {{Div col|colwidth=15em}}၁။ မောင်းချင်းမိုင်မြို့နယ်: 500 ၂။ ချွမ်ထောင်မြို့နယ် ၃။ မယ်ကျဲမ်မြို့နယ် ၄။ ချင်းဒေါင်မြို့နယ် ၅။ ဒွိုင်စကတ်မြို့နယ် ၆။ မယ်သဲင်မြို့နယ် ၇။ မယ်ရိမ်မြို့နယ် ၈။ ဆမောင်းမြို့နယ် ၉။ ဖန်မြို့နယ် ၁၀။ မယ်အိုင်မြို့နယ် ၁၁။ ဖရောင်မြို့နယ် ၁၂။ ဆန်ပါသောင်းမြို့နယ် ၁၃။ ဆန်ကမ်ဖဲင်မြို့နယ် ၁၄။​ ဆန်ဆိုင်မြို့နယ် ၁၅။ ဟန်ဒေါင်မြို့နယ် ၁၆။ ဟော့တ်မြို့နယ် ၁၇။ ဒွိုင်သာအိုမြို့နယ် ၁၈။ အွမ်ကွယ်မြို့နယ် ၁၉။ ဆရဖီမြို့နယ် ၂၀။ ဝိုင်းဟဲင်မြို့နယ် ၂၁။ ချိုင်ပရာကန်မြို့နယ် ၂၂။​ မယ်ဝန်မြို့နယ် ၂၃။ မယ်အွန်မြို့နယ် ၂၄။ ဒွိုင်လောမြို့နယ် ၂၅။​ ကလျာဏီဝဒ္ဓနမြို့နယ်{{Div col end}} === ဒေသန္တရအစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ === ချင်းမိုင်ခရိုင်ကို အုပ်ချုပ်ရေးအရ အများစုမှာ [[အမ်ဖေါ]] ခေါ် မြို့နယ်များအဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၆ ရက်နေ့အထိ ချင်းမိုင်ခရိုင်တွင် ချင်းမိုင်ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အစည်း (องค์การบริหารส่วนจังหวัด - ongkan borihan suan changwat) တစ်ခုနှင့် မြို့ပြအုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ ([[ဒေသပါလ|ထေဆဘန်]]- thesaban) ၁၂၁ ခု ရှိသည်။ ခရိုင်မြို့တော်ဖြစ်သော [[ချင်းမိုင်မြို့|ချင်းမိုင်မြို့ကြီး]]သည် <nowiki>''ထေဆဘန်.နခွန်'' (thesaban nakhon) ခေါ် မြို့ကြီးအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးဒေသဖြစ်သည်။ မယ်ဂျို (Mae Jo)၊ မယ်ဟီယာ (Mae Hia)၊ မိုင်းကင်ဖတ်ထန (Mueang Kaen Phatthana) နှင့် တုံပဝ် (Ton Pao) တို့မှာ ''ထေဆဘန် မောင်း''</nowiki> (thesaban mueang) ခေါ် မြို့ငယ်အဆင့် မြူနီစီပယ် အုပ်ချုပ်ရေးဒေသများဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ကျေးရွာအုပ်စုမြူနီစီပယ် (thesaban tambon) ၁၁၆ ခု ထပ်မံရှိသည်။ မြို့ကြီးအဆင့် မြူနီစီပယ်အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေမဟုတ်သော ဒေသများကို ကျေးရွာအုပ်စုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ (องค์การบริหารส่วนตำบล - ongkan borihan suan tambon) ၈၉ ခုဖြင့် အုပ်ချုပ်လျက်ရှိသည်။ == ခရီးသွားလုပ်ငန်း == ချင်းမိုင်ခရိုင်သည် သမိုင်းဝင်အဆောက်အအုံများ၊ ဘုရားကျောင်းကန်များ၊ သဘာဝအလှတရားများ၊ တိုင်းရင်းသားယဉ်ကျေးမှုများနှင့် လန်နအမွေအနှစ်များ ပေါကြွယ်ဝသောကြောင့် ခရီးသွားများအတွက် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော နေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော ခရီးသွားနေရာများမှာ- * '''ဒွိုင်ဆုထပ်''' (Doi Suthep) - ချင်းမိုင်မြို့၏ သင်္ကေတတစ်ခုဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် အထွဋ်အမြတ်ထားရာ ဘုရားကျောင်းတစ်ကျောင်းဖြစ်သော [[ဝပ်ဖရာသပ် ဒွိုင်ဆူသပ်|ဝတ်ဘုရားဓာတ် ဒွိုင်ဆူထေ့ပ်]] (Wat Phra That Doi Suthep) တည်ရှိရာ တောင်ဖြစ်သည်။ * '''ဒွိုင်အင်ထာနွန်''' (Doi Inthanon) - ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားဥယျာဉ်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကာ သဘာဝရေတံခွန်များ၊ လှပသောရှုခင်းများနှင့် လှပသောဥယျာဉ်များ တည်ရှိသည်။ * '''ချင်းမိုင်မြို့ဟောင်း''' - ရှေးဟောင်းမြို့ရိုးများနှင့် ကျုံးများဖြင့် ဝန်းရံထားပြီး ရှေးဟောင်းဘုရားကျောင်းများစွာ တည်ရှိသည်။ * '''ညဈေးနှင့် လမ်းမများ''' - ရိုးရာလက်မှုပညာပစ္စည်းများ၊ ဒေသထွက်ကုန်များနှင့် ဒေသအစားအစာများကို ဝယ်ယူမြည်းစမ်းနိုင်သည့် နေရာများဖြစ်သည်။ ချင်းမိုင်သည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် [[ယူနက်စကို]] (UNESCO) ၏ ဖန်တီးမှုမြို့ပြကွန်ရက် (Creative Cities Network) တွင် လက်မှုပညာနှင့် ရိုးရာအနုပညာနယ်ပယ်အတွက် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ == မှတ်စု == {{Notelist}} == ကိုးကား == {{Reflist}}{{ပထဝီဝင်တည်နေရာ|North={{flag|ရှမ်းပြည်နယ်}}, {{flag|Myanmar}}|West=[[မယ်ဟောင်ဆောင်ခရိုင်]]|NE=[[ချင်းရိုင်ခရိုင်]]|South=[[တာ့ခ်ခရိုင်]]|SW=|SE=[[လမ်ဖွန်ခရိုင်]]|East=[[လမ်ပန်းခရိုင်]]}}{{ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] jno530bz9mikgzfbg1dldbjl6t7ons0 0 271327 1054399 958847 2026-09-21T07:34:45Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054399 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = နဂရပဌမခရိုင် | native_name = <small>จังหวัดนครปฐม Nakhon Pathom</small> | native_name_lang = th | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ|ခရိုင်]] | image_skyline = {{Photomontage|position=center | photo1a = KAI 3682.jpg | photo1b = 0004933 SanamchandraPalace Ch.pongsakorn.jpg | photo2a = Prince Mahidol Hall in November, 2017.jpg | photo2b = Phutthamonthon.jpg | photo3a = Talat Nam Don Wai 5331.JPG | photo3b =Thai Human Imagery Museum พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งไทย อ.นครชัยศรี จ.นครปฐม (67).jpg | size = 270 | spacing = 1 | color = white | border = 0 }} | image_alt = | image_caption = (နာရီလက်တိုင်းအတိုင်းထိပ်ဆုံးဘေးမှ) [[ပဌမစေတီ]], Sanam Chandra နန်းဆောင်, [[မဟီတလတက္ကသိုလ်]]၏ မင်းသားမဟီဒွန်ခန်းမ, ဗုဒ္ဓမဏ္ဍလပန်းခြံ, ဒွန်ဝိုင်ဈေး, ထိုင်းပန်းပုပြတိုက် | nickname = Mueang Chedi Yai (เมืองเจดีย์ใหญ่)<br>(Big [[Cetiya]] City) | motto = ส้มโอหวาน ข้าวสารขาว ลูกสาวงาม ข้าวหลามหวานมัน สนามจันทร์งามล้น พุทธมณฑลคู่ธานี พระปฐมเจดีย์เสียดฟ้า สวยงามตาแม่น้ำท่าจีน <br> ("Sweet pomelos. White rice. Beautiful women. Sweet and rich Khao Lam. Stunning Sanam Chan (Palace). Home of Phutthamonthon. Sky-high Phra Pathom Chedi. Attractive Tha Chin River.") | image_flag = Flag of Nakhon Pathom.svg | image_seal = File:Seal Nakhon Pathom.svg | image_map = Thailand Nakhon Pathom locator map.svg | mapsize = frameless | map_alt = | map_caption = Map of Thailand highlighting Nakhon Pathom province | coordinates_type = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = ထိုင်းနိုင်ငံ | seat_type = Capital | seat = နခွန်ပထုမ် | leader_party = | leader_title = Governor | leader_name = Arocha Nanthamontri | leader_party1 = | leader_title1 = PAO President | leader_name1 = | area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |publisher=Royal Forest Department |access-date=6 April 2021}}</ref> | area_total_km2 = 2,142 | area_rank = [[Provinces of Thailand|66th]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="DOPA2024">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=10 February 2025 |postscript=, year 2024 >provincial level >Excel File >no.73 |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623084846/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |url-status=dead }}</ref> | population_total = {{decrease}}925,758 | population_as_of = 2024 | population_rank = [[Provinces of Thailand|25th]] | population_density_km2 = 432 | population_density_rank = [[Provinces of Thailand|8th]] | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=<>|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[baht]] 333 billion<br />([[US$]]11.3 billion) (2019) | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +7 | demographics_type1 = Human Achievement Index | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2565">{{cite web |url=https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |department=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC) |title=ข้อมูลสถิติดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (PDF) |language=thai |trans-title=Human Achievement Index Databook year 2022 (PDF) |access-date=12 March 2024 |postscript=, page 32 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715002518/https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI }}</ref> | demographics1_title1 = HAI (2022) | demographics1_info1 = 0.6698&nbsp;"high"<br/>[[#Human achievement index 2022|Ranked 6th]] | postal_code_type = [[Postal codes in Thailand|Postal code]] | postal_code = 73xxx | area_code_type = [[Telephone numbers in Thailand|Calling code]] | area_code = 034 & 02 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-73]] | website = {{URL|nakhonpathom.go.th}} | footnotes = }} '''နဂရပဌမခရိုင်''' (ထိုင်း: จังหวัดนครปฐม, Nakhon Pathom, ထိုင်းအသံထွက်: '''နခွန်ပထုမ်''') သည် ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ ခရိုင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်မှ နာရီလက်တံအတိုင်း လှည့်ကြည့်ပါက အိမ်နီးချင်းခရိုင်များမှာ စုဖန်းဘူရီ (Suphan Buri)၊ အယုဒ္ဓယ (Ayutthaya)၊ နွန်ထဘူရီ (Nonthaburi)၊ [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်ကောက်]] (Bangkok)၊ စမွတ်ဆခွန် (Samut Sakhon)၊ ရတ်ချဘူရီ (Ratchaburi) နှင့် ကန်ချနဘူရီ (Kanchanaburi) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ နခွန်ပထုန်ခရိုင်၏ မြို့တော်မှာ နခွန်ပထုန်မြို့ ဖြစ်သည်။ နခွန်ပထုန်ခရိုင်သည် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြသော နေရာဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|language=thai|url=https://ngthai.com/history/37737/buddhismtosiam/|title=จากพุทธภูมิสู่สุวรรณภูมิ: พุทธศาสนา เข้ามาสู่เมืองไทยได้อย่างไร ?|accessdate=2021-08-26|date=2024-12-07|trans-title=From Buddha land to Suvarnabhumi : How did Buddhism come to Thailand?|work=National Geographic Thailand|archive-date=16 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516145211/https://ngthai.com/history/37737/buddhismtosiam/|url-status=dead}}</ref>ဤခရိုင်တွင် စတုရာမဘုရင် [[ရာမ ၄|မကုဋ်]]က တည်ဆောက်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ဘုရင် ပဉ္စမရာမ [[ရာမ ၅|ချူလာလောင်ကွန်း]]က ၁၈၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပြီးစီးအောင် တည်ဆောက်ခဲ့သော [[ပဌမစေတီ]]တော်(Phra Pathommachedi) တည်ရှိသည်။ ဤစေတီတော်သည် တစ်ချိန်က ဤနေရာ၌ စည်ပင်ထွန်းကားခဲ့သည့် နှစ်ရှည်လများ ပျောက်ကွယ်သွားပြီဖြစ်သော ဒွါရာဝတီ (Dvaravati) ယဉ်ကျေးမှုကို အမှတ်ရစေသည်။ ထို့ပြင် ဤခရိုင်သည် သစ်သီးခြံပေါများခြင်းကြောင့်လည်း ထင်ရှားသည်။ == ပထဝီဝင် == နခွန်ပထုန်ခရိုင်သည် ဘန်ကောက်မြို့မှ ၅၆ ကီလိုမီတာ (၃၅ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသော ခရိုင်ငယ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ထိုင်းနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းရှိ မြစ်ဝှမ်းမြေပြန့်တွင် တည်ရှိပြီး၊ [[ကျောက်ဖယားမြစ်]]၏ မြစ်လက်တက်တစ်ခုဖြစ်သော ထားကျင်းမြစ် (Tha Chin River) (ဒေသခံများက နခွန်ချိုင်ဆီမြစ်ဟု ခေါ်သည်) ၏ ရေစီးဆင်းရာဒေသဖြစ်သည်။ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် တူးဖော်ထားသော တူးမြောင်းများစွာလည်း ရှိသည်။ ခရိုင်၏ စုစုပေါင်း သစ်တောဧရိယာမှာ ၁.၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၆၂ စတုရန်းမိုင်) သို့မဟုတ် ခရိုင်ဧရိယာ၏ ၀.၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မြို့တော် ဘန်ကောက်သည် ကြီးထွားလာရာ နခွန်ပထုန်ခရိုင်၏ နယ်နိမိတ်အထိပင် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ == အုပ်ချုပ်ရေးနယ်မြေ ပိုင်ခြားခြင်း == [[ဖိုင်:Districts Nakhon Pathom.png|left|thumb|နခွန်ပထုမ်ခရိုင်၏ မြို့နယ်ပြ မြေပုံ]] နခွန်ပထုမ်ခရိုင်ကို [[အမ်ဖေါ]] ခေါ် မြို့နယ် (၇) ခု ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။​ ယင်းအမ်ဖေါများကို [[တမ်ဘွန်|တမ်ဘွန်း]]ခေါ် ကျေးရွာအုပ်စု ၁၀၆ ခုနှင့် [[မူးဘန်]] ခေါ် ကျေးရွာပေါင်း ၉၀၄ ဖြင့် ဖွဲ့စည်းသည်။ {| |၁။ မောင်းနခွန်ပထုမ်မြို့နယ် |၅။ ဘန်လဲန်မြို့နယ် |- |၂။ ကမ်ဖဲန်ဆဲန်မြို့နယ် |၆။ ဆမ်ဖရန်မြို့နယ် |- |၃။ နခွန်ချိုင်ဆီမြို့နယ် |၇။ ဖူထာမွန်ထွန်မြို့နယ် |- |၄။ ဒွန်သွမ်မြို့နယ် | |} == ကိုးကား == {{Reflist}} {{ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင်များ}} [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] 5z2x9moftnzy7zegygw6hhxpkb214sd 0 272498 1054393 1017164 2026-09-21T05:27:02Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054393 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = တရတ်ခရိုင် | native_name = ตราด | native_name_lang = th | settlement_type = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ| ခရိုင်]] | image_skyline = Kohmak.jpg | image_seal = Seal of Trat Province.png | image_caption = ကော့မက်ကျွန်း | image_flag = | image_map = Thailand Trat locator map.svg | mapsize = frameless | map_caption = Map of Thailand highlighting Trat province | coordinates_footnotes = center of province | subdivision_type = နိုင်ငံ | subdivision_name = ထိုင်းနိုင်ငံ | seat_type = ရုံးစိုက်ရာမြို့ | seat = တရတ်မြို့ | leader_party = | leader_title = အုပ်ချုပ်ရေးမှူး | leader_name = Nutthapong Sanguanchit | leader_title1 = ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌ | leader_name1 = | area_footnotes = <ref name="AREA">{{cite web |url=https://www.forest.go.th |title=Table 2 Forest area Separate province year 2019 |publisher=Royal Forest Department |access-date=6 April 2021}}</ref> | area_total_km2 = 2,866 | area_rank = [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ|63rd]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="DOPA2024">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=10 February 2025 |postscript=, year 2024 >provincial level >Excel File >no.23 |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623084846/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |url-status=dead }}</ref> | population_total = {{increase}}226,517 | population_as_of = 2024 | population_rank = [[Provinces of Thailand|74th]] | population_density_km2 = 79 | population_density_rank = [[Provinces of Thailand|63rd]] | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref name="NESDB-2017">{{cite journal|title=''Gross Regional and Provincial Product, 2019 Edition''|journal=<>|date=July 2019|url=https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|access-date=22 January 2020|publisher=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC)|language=en|issn=1686-0799|archive-date=25 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231125111311/https://www.nesdc.go.th/ewt_dl_link.php?nid=5628&filename=gross_regional|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[baht]] 47 billion<br />([[US$]]1.4 billion) (2019) | timezone1 = [[Time in Thailand|ICT]] | utc_offset1 = +7 | demographics_type1 = Human Achievement Index | demographics1_footnotes = <ref name="HAI 2565">{{cite web |url=https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI |department=Office of the National Economic and Social Development Council (NESDC) |title=ข้อมูลสถิติดัชนีความก้าวหน้าของคน ปี 2565 (PDF) |language=thai |trans-title=Human Achievement Index Databook year 2022 (PDF) |access-date=12 March 2024 |postscript=, page 29 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715002518/https://www.nesdc.go.th/main.php?filename=Social_HAI }}</ref> | demographics1_title1 = HAI (2022) | postal_code_type = [[Postal codes in Thailand|Postal code]] | postal_code = 23xxx | area_code_type = [[Telephone numbers in Thailand|Calling code]] | area_code = 039 | iso_code = [[ISO 3166-2:TH|TH-23]] | website = {{URL|trat.go.th}} | motto = เมืองเกาะครึ่งร้อย พลอยแดงค่าล้ำ ระกำแสนหวาน หลังอานหมาดี ยุทธนาวีเกาะช้าง สุดทางบูรพา <br> ("The city of half a hundred islands. Precious rubies. Sweet salacca. Fine Thai ridgeback dogs. The Naval Battle of Ko Chang. The far end in the East." | official_name = Trat Province }}{{Infobox settlement | name = Trat Provincial Administrative Organization | native_name = องค์การบริหารส่วนจังหวัดตราด | native_name_lang = th | settlement_type = [[Provincial Administrative Organization]] | government_type = [[Administrative divisions of Thailand#Local administrative divisions|Local administrative divisions]] | governing_body = Trat Provincial Administrative Organization | leader_title = President | leader_name = Wichian Sapcharoen | website = {{URL|trat-pao.go.th}} }}ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ခရိုင် ၇၆ ခရိုင်ထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သော '''တရတ်ခရိုင်''' (Trat Province) သည် ထိုင်းနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[စန္ဒပုရီပြည်နယ်|စန္ဒပုရီခရိုင်]]နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေပြီး၊ မြောက်ဘက်၊ အရှေ့မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၏ ဖိုင်းလင်း၊ ဘတ်တမ်ဘောင်း၊ ပူဆတ်နှင့် ကော့ကွန် ခရိုင်များနှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။ တောင်ဘက်တွင် [[ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့]]နှင့် [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ|ပစိဖိတ်သမုဒ္ဓရာ]]တို့နှင့် ထိစပ်နေပါသည်။ တရတ်ခရိုင်သည် ဧရိယာအားဖြင့် ၂,၈၁၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁,၀၈၈ စတုရန်းမိုင်) ဖြင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ၁၅ ခုမြောက် အသေးငယ်ဆုံး ခရိုင်ဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ ၂၂၉,၉၅၈ ဦးဖြင့် စတုတ္ထမြောက် လူဦးရေအနည်းဆုံး ခရိုင်လည်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏မြို့တော်မှာ တရတ်မြို့ ဖြစ်သည်။ တရတ်ခရိုင်သည် [[ဘန်ကောက်မြို့]]မှ ၃၁၅ ကီလိုမီတာ (၁၉၆ မိုင်) ကွာဝေးပါသည်။ <ref name="TAT">{{cite web|title=About Trat|url=https://na.tourismthailand.org/About-Thailand/Destination/Trat|website=Tourism Authority of Thailand (TAT)|access-date=21 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114013528/http://na.tourismthailand.org/About-Thailand/Destination/Trat|archive-date=14 January 2016|url-status=dead}}</ref>၎င်းခရိုင်သည် ဒေသတွင်း၌ သစ်သီးဝလံစိုက်ပျိုးခြင်း၊ ကျောက်မျက်တူးဖော်ခြင်းနှင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းများအတွက် အဓိကဗဟိုဌာနတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါသည်။<ref name=":0">{{Cite web|title=The official website of Tourism Authority of Thailand|url=https://www.tourismthailand.org/Home|access-date=2023-06-04|website=www.tourismthailand.org|language=en}}</ref> == အုပ်ချုပ်ရေး == [[ဖိုင်:Districts Trat.svg|thumb|left]] === ခရိုင်အဆင့် === တရတ်ခရိုင်ကို မြို့နယ် (၇) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး၊ ယင်းမြို့နယ်များအောက်တွင် ကျေးရွာအုပ်စု ၃၈ ခုနှင့် ကျေးရွာ ၂၆၁ ခု ပါဝင်သည်။ === ဒေသန္တရအဆင့် === တရတ်ခရိုင်တွင် [[ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့]]အစည်းတစ်ခု (PAO) ပါဝင်ပြီး၊ [[ဒေသပါလ]] (သို့မဟုတ် မြူနီစီပယ်အဆင့်) ၁၄ ခုရှိသည်။ ခရိုင်၏မြို့တော်ဖြစ်သော တရတ်မြို့သည် ထေ့စဘန်မောင်းမြို့အဆင့် မြူနီစီပယ်ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ကျေးရွာအုပ်စုမြူနီစီပယ် ၁၃ ခုရှိပြီး၊ ကျန်ရှိသော ကျေးရွာအုပ်စု ၂၉ ခုမှာ ကျေးရွာအုပ်စုအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များ (SAO) အဖြစ် တည်ရှိသည်။ == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == === လေဆိပ် === တရတ်ခရိုင်တွင် တရတ်လေဆိပ် (Trat Airport) တည်ရှိပြီး ၎င်းကို [[ဘန်ကောက် လေကြောင်းလိုင်း|ဘန်ကောက်လေကြောင်း(]]Bangkok Airways) မှ တည်ဆောက်ကာ ပြေးဆွဲလုပ်ကိုင်လျက်ရှိသည်။ ဤလေဆိပ်သည် ဘန်ကောက်လေကြောင်းပိုင် လေဆိပ် ၃ ခုအနက် တတိယမြောက်လေဆိပ်ဖြစ်ပြီး ကော့ချန်းကျွန်း (Koh Chang), ကော့ကွတ်ကျွန်း (Koh Kood), နှင့် ကော့မက်ကျွန်း (Koh Mak) ကဲ့သို့သော ကျွန်းများသို့ သွားရောက်လိုသူများအတွက် အဓိကဝင်ပေါက်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ လက်ရှိတွင် ဘန်ကောက်မြို့ရှိ သုဝဏ္ဏဘူမိလေဆိပ် (Suvarnabhumi Airport) သို့ တိုက်ရိုက်ခရီးစဉ်များကို ဘန်ကောက်အဲယားဝေးစ်မှ ATR-72 တာဘိုပရော့ပ်လေယာဉ်များဖြင့် ပြေးဆွဲလျက်ရှိသည်။ == ကိုးကား == [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းပင်လယ်ကွေ့]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]] i8yqrqa5f1er27bvfrp4hz2oocq2ll3 2 282473 1054255 1054177 2026-09-20T13:13:42Z Mkant00 135890 1054255 wikitext text/x-wiki '''A mathematician is a device for turning coffee into theorems'''<ref>{{cite book | title=A History of Mathematics | first=Jeff | last=Suzuki | year=2002 | pages=731 | publisher=Prentice Hall | quote=The first main result was by the Hungarian mathematician Alfred Renyi (March 20, 1921-February 1, 1970), who is best known for a saying of his: a mathematician is a machine for turning coffee into theorems. | isbn=9780130190741}}</ref><ref>{{cite book | title=Preface to ''Ars Mathematica'', Collected writings of Alfréd Rényi | publisher=TypoTeX | location=Budapest | author=Gyula O. H. Katona | author-link=Gyula O. H. Katona | page=8 | year=2005}}</ref> <div style="background-color: #F1C644; padding: 20px; color: #141B2D ; margin-bottom: 1em; border-radius: 8px;"> == <span style="color: #141B2D ;"> အဓိက ပံ့ပိုးထားသော ဆောင်းပါးများ (သင်္ချာ) </span> == <div style="column-width: 25em; column-gap: 3em; font-size: 95%;"> '''ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (Category Theory)''' # [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (Category theory) # [[2-ကတ်တဂိုရီ]] (2-category) # [[အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of groups) # [[အဘီလီယန်အုပ်စုများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of abelian groups) # [[ကွင်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of rings) # [[မော်ဂျူးများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of modules) # [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of sets) # [[တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of topological spaces) # [[မိုနွိုက်ဒယ် ကတ်တဂိုရီ]] (Monoidal category) # [[ဂရိုသန်ဒိခ် စကြဝဠာ]] (Grothendieck universe) # [[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (Limits and colimits) # [[စစ်ထုတ်ထားသော ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (Filtered colimit) # [[မြှောက်လဒ် (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)]] (Categorical product) # [[ဒွန်တွဲမြှောက်လဒ်]] (Coproduct) # [[အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု]] (Initial and terminal objects) # [[ပရိုဂျက်တစ် အရာဝတ္ထု]] (Projective object) # [[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)]] (Section) # [[ဖန်တာ]] (Functor) # [[ဆင်းသက်ဖန်တာ]] (Derived functor) # [[တိကျသော ဖန်တာ]] (Exact functor) # [[ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ]] (Fully faithful functor) # [[အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ]] (Essentially surjective functor) # [[သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း]] (Natural transformation) # [[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း]] (Adjunction) # [[တိကျသော ကိန်းစဉ်]] (Exact sequence) # [[မိုနက်]] (Monad) # [[အစည်း]] (Sheaf) # [[ကွင်းပါသော ရပ်ဝန်း]] (Ringed space) # [[ဂရိုသန်ဒိခ် တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Grothendieck topology) '''သရုပ်မဲ့/ခေတ်သစ် အက္ခရာသင်္ချာ (Abstract/Modern Algebra)''' # [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ]] (Abstract algebra) # [[အုပ်စုသီအိုရီ]] (Group theory) # [[အုပ်စု (သင်္ချာ)]] (Group) # [[အုပ်စုပိုင်း]] (Subgroup) # [[စားလဒ်အုပ်စု]] (Quotient group) # [[ကိုဆက်]] (Coset) # [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (Abelian group) # [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စု]] (Automorphism group) # [[အုပ်စုသက်ရောက်ချက်]] (Group action) # [[အုပ်စုသီအိုရီ၏ သမိုင်းကြောင်း]] (History of group theory) # [[လာဂေါင့်၏ သီအိုရမ်]] (Lagrange's theorem) # [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)]] (Ring) # [[ပြောင်းပြန်ကွင်း]] (Opposite ring) # [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (Commutative ring) # [[အဆင့်သတ်မှတ် ကွင်း]] (Graded ring) # [[အစားကွင်း]] (Division ring) # [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Ring homomorphism) # [[အိုင်ဒီးလ်]] (Ideal) # [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်]] (Prime ideal) # [[ဖီးလ်ဒ်]] (Field) # [[အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ်]] (Finite field) # [[အစဉ်ကျသော ဖီးလ်ဒ်]] (Ordered field) # [[မော်ဂျူး]] (Module) # [[ရိုးရှင်းသော မော်ဂျူး]] (Simple module) # [[ဆီမီးရိုးရှင်းသော မော်ဂျူး]] (Semisimple module) # [[လွတ်လပ်သော မော်ဂျူး]] (Free module) # [[အလိမ် (အက္ခရာသင်္ချာ)]] (Torsion) # [[မိုနွိုက်]] (Monoid) # [[မက်ဂ်မာ]] (Magma) # [[ဆီမီးအုပ်စု]] (Semigroup) # [[တိုက်ရိုက် မြှောက်လဒ်]] (Direct product) # [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (Direct sum) # [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်]] (Tensor product) # [[ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (Associative algebra) # [[ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုအပေါ်ရှိ အက္ခရာသင်္ချာ]] (Algebra over a field) # [[အပေါင်းအခြေခံ ပုံဖော်မှု]] (Additive map) # [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (Polynomial) # [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Homomorphism) # [[အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Group homomorphism) # [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Endomorphism) # [[အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Automorphism) # [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Isomorphism) # [[မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Monomorphism) # [[အပီမော်ဖစ်ဇင်]] (Epimorphism) # [[ကာနယ်]] (Kernel) # [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် သီအိုရမ်များ]] (Isomorphism theorems) # [[မိုရီတာ ထပ်တူညီမှု]] (Morita equivalence) # [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (Involution) # [[ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ]] (*-algebra) # [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ]] (Archimedean property) # [[နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု]] (Binary operation) # [[အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ]] (Closure property) # [[ထပ်တူရအစုဝင်]] (Identity element) # [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်]] (Inverse element) # [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ]] (Commutative property) # [[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]] (Associative property) # [[ဖြန့်ဝေရဂုဏ်သတ္တိ]] (Distributive property) # [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (Commutative algebra) # [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (Integral domain) # [[မူမှန်အုပ်စုပိုင်း]] (Normal subgroup) # [[ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု]] (Cyclic group) # [[အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်]] (Maximal ideal) # [[ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ်]] (Principal ideal) # [[ဆမခွဲနိုင်သော ပိုလီနိုမီရယ်]] (Irreducible polynomial) # [[ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အစုဝင်]] (Integral element) # [[ဂယ်လ်ဝါသီအိုရီ၏ အခြေခံသီအိုရမ်]] (Fundamental theorem of Galois theory) # [[ဟီလ်ဘတ်၏ အခြေအစု သီအိုရမ်]] (Hilbert's basis theorem) # [[ဘန်းဆိုက်၏ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်]] (Burnside's lemma) '''အစုသီအိုရီနှင့် အခြေခံများ (Set Theory and Fundamentals)''' # [[သင်္ချာ]] (Mathematics) # [[အစု]] (Set) # [[အစုဝင်]] (Element of a set) # [[အစုအရွယ်အစား]] (Cardinality) # [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (Cartesian product) # [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ]] (Ordered pair) # [[ဖန်ရှင်]] (Function) # [[အရင်းအမြစ်စု]] (Domain) # [[ပစ်မှတ်စု]] (Codomain) # [[ပုံရိပ် နှင့် မူလပုံရိပ်]] (Image and preimage) # [[ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ]] (Composition operator) # [[ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်]] (Inverse function) # [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]] (Injective function) # [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]] (Surjective function) # [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]] (Bijective function) # [[နဂိုမှန်အဆို]] (Axiom) # [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (Axiom of choice) # [[ဇွန်း၏ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်]] (Zorn's lemma) # [[ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ]] (Russell's paradox) # [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်း]] (Mathematical proof) # [[ညီမျှခြင်း]] (Equation) # [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း]] (List of mathematical symbols) # [[စားခြင်း (သင်္ချာ)]] (Division) # [[မြှောက်ခြင်း]] (Multiplication) # [[နုတ်ခြင်း]] (Subtraction) # [[မြှောက်လဒ်]] (Product) '''တိုပေါ်လော်ဂျီ နှင့် ဂျီဩမေတြီ (Topology & Geometry)''' # [[ဂျီဩမေတြီ]] (Geometry) # [[ယူကလစ် ဂျီဩမေတြီ]] (Euclidean geometry) # [[စက်လုံးမျက်နှာပြင် ဂျီဩမေတြီ]] (Spherical geometry) # [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ]] (Differential geometry) # [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Topology) # [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီ]] (Algebraic geometry) # [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (Algebraic topology) # [[ဟိုမိုလော်ဂျီ]] (Homology) # [[ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ]] (Cohomology) # [[ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်]] (Chain complex) # [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း]] (Metric space) # [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်]] (Coordinate system) # [[စုဆောင်းမှတ်]] (Limit point) # [[ဖိုက်ဘာအစည်း]] (Fiber bundle) # [[ဟိုမိုတိုပီ]] (Homotopy) # [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Homeomorphism) # [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်]] (Continuous function) # [[မန်နီဖိုး]] (Manifold) # [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Diffeomorphism) '''မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (Linear Algebra)''' # [[မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Linear algebra) # [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (Vector space) # [[ဗက်တာ]] (Vector) # [[ယူနစ်ဗက်တာ]] (Unit vector) # [[စကေလာ]] (Scalar) # [[အခြေအစု]] (Basis) # [[မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း]] (Linear independence) # [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] (Linear operator) # [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်]] (Linear functional) # [[ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (Conjugate-linear map) # [[မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ်ပုံစံ]] (Bilinear form) # [[ကိန်းအုံ]] (Matrix) # [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Determinant) # [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး]] (Eigenvalues and eigenvectors) # [[မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ စနစ်]] (System of linear equations) # [[ကော်ချီ-ရှဗာ့ဇ် မညီမျှခြင်း]] (Cauchy–Schwarz inequality) # [[ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း]] (Dual vector space) # [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)]] (Dot product) # [[တြိဂံ မညီမျှခြင်း]] (Triangle inequality) # [[အဆင့်-ကာနယ်အတိုင်းအတာ သီအိုရမ်]] (Rank-nullity theorem) # [[ကေးလီ-ဟာမီလ်တန် သီအိုရမ်]] (Cayley-Hamilton theorem) '''ကိန်းသီအိုရီ နှင့် ကိန်းစနစ်များ (Number Theory & Number Systems)''' # [[ကိန်း]] (Number) # [[သဘာဝကိန်း]] (Natural number) # [[ကိန်းပြည့်]] (Integer) # [[အနုတ်ကိန်း]] (Negative number) # [[အတိပြကိန်း]] (Rational number) # [[အပိုင်းကိန်း]] (Fraction) # [[၀.၉၉၉...]] (0.999...) # [[ကိန်းစစ်]] (Real number) # [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း]] (Irrational number) # [[ကိန်းလွန်]] (Transcendental number) # [[ကိန်းထွေး]] (Complex number) # [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (Complex plane) # [[ကိန်းယောင်]] (Imaginary number) # [[ဒွန်တွဲကိန်း]] (Dual number) # [[စုံမသဘာဝ (စုံကိန်း/မကိန်း)]] (Parity) # [[သုဒ္ဓကိန်း]] (Prime number) # [[နှိုင်းရသုဒ္ဓ]] (Coprime) # [[P-အခြေခံကိန်း]] (p-adic number) # [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း]] (p-adic valuation) # [[အွိုင်လာ၏ သီအိုရမ်]] (Euler's theorem) # [[ယူကလစ်၏ သီအိုရမ်]] (Euclid's theorem) # [[ဖဲမ၏ သီအိုရမ်အငယ်]] (Fermat's little theorem) # [[ဒိုင်အိုဖန်တိုင်း ညီမျှခြင်း]] (Diophantine equation) # [[ဖဲမ၏ နောက်ဆုံးသီအိုရမ်]] (Fermat's Last Theorem) # [[တရုတ် အကြွင်း သီအိုရမ်]] (Chinese remainder theorem) # [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ]] (Algebraic number theory) # [[ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း]] (Ring of integers) # [[ဂေါက်ရှန်း ကိန်းပြည့်]] (Gaussian integer) # [[အိုင်ဆင်စတိုင်း ကိန်းပြည့်]] (Eisenstein integer) # [[မော်ဂျူလာ ဂဏန်းသင်္ချာ]] (Modular arithmetic) # [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (Complex conjugation) '''ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း၊ ကဲကုလပ် နှင့် အခြား (Analysis, Calculus & Others)''' # [[ကဲကုလပ်]] (Calculus) # [[ကဲကုလပ်၏ အခြေခံသီအိုရမ်]] (Fundamental theorem of calculus) # [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)]] (Derivative) # [[ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း၏ စည်းမျဉ်းများ]] (Differentiation rules) # [[မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း]] (Product rule) # [[စားလဒ်စည်းမျဉ်း]] (Quotient rule) # [[ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း]] (Chain rule) # [[ထပ်ကိန်းစည်းမျဉ်း]] (Power rule) # [[အချိုးပြောင်းပြန်စည်းမျဉ်း]] (Reciprocal rule) # [[ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်စည်းမျဉ်း]] (Inverse function rule) # [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]] (Differential) # [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (Differential equation) # [[အင်တီဂရေးရှင်း]] (Integration) # [[ရိုးလ်၏ သီအိုရမ်]] (Rolle's theorem) # [[ပျမ်းမျှတန်ဖိုး သီအိုရမ်]] (Mean value theorem) # [[အစွန်းရောက်တန်ဖိုး သီအိုရမ်]] (Extreme Value Theorem) # [[လိုပီတယ် စည်းမျဉ်း]] (L'Hôpital's rule) # [[တေလာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Taylor series) # [[စုဆုံမှတ်]] (Limit) # [[ကိန်းစဉ်]] (Sequence) # [[ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်]] (Arithmetic progression) # [[ဂဏန်းသင်္ချာ-ဂျီဩမေတြီ ကိန်းစဉ်]] (Arithmetico-geometric sequence) # [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (Series) # [[စုဆုံသော ကိန်းစဉ်တန်း]] (Convergent series) # [[ဖြာထွက်သော ကိန်းစဉ်တန်း]] (Divergent series) # [[ဟာမိုနစ် ကိန်းစဉ်တန်း]] (Harmonic series) # [[အကြွင်းမဲ့ စုဆုံခြင်း]] (Absolute convergence) # [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) # [[ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း]] (Sequence space) # [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)]] (Norm) # [[ပကတိတန်ဖိုး]] (Absolute value) # [[ဟိုလိုမော်ဖစ် ဖန်ရှင်]] (Holomorphic function) # [[ဆိုင်းနှင့် ကိုဆိုင်း ဖန်ရှင်များ]] (Sine and cosine functions) # [[ထပ်ကိန်းတင် ဖန်ရှင်]] (Exponential function) # [[လော့ဂရစ်သမ်]] (Logarithm) # [[စုံကိန်းဖန်ရှင်နှင့် မကိန်းဖန်ရှင်]] (Even and odd functions) # [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ် သီအိုရမ်]] (Pythagorean theorem) # [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)]] (Dimension) # [[ဖြစ်တန်စွမ်း]] (Probability) # [[ဂိမ်းသီအိုရီ]] (Game theory) # [[ဖီး ဆုတံဆိပ်]] (Fields Medal) # [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) # [[အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း)]] (Inner product space) # [[ဟန်း-ဘာနက် သီအိုရမ်]] (Hahn-Banach theorem) # [[ဘာနက် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Banach algebra) </div> == တမ်းပလိတ်များ (Templates) == # [[တမ်းပလိတ်:ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] # [[တမ်းပလိတ်:အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ]] # [[တမ်းပလိတ်:ကိန်းစနစ်များ]] # [[တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ]] # [[တမ်းပလိတ်:Calculus]] </div> <div style="background-color: #a7f356; padding: 20px; color: #141B2D; margin-bottom: 1em; border-radius: 8px;"> == စီးပွားရေး၊ ဘဏ္ဍာရေး နှင့် အခြား (Economics, Finance & Others) == <div style="column-width: 25em; column-gap: 3em; font-size: 95%;"> '''စီးပွားရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေး (Economics & Finance)''' # [[ဘဏ္ဍာရေး ဆင်းသက်စာချုပ်]] (Financial derivative) # [[အစုရှယ်ယာ]] (Stock) # [[၂၀၀၇-၂၀၀၈ ကမ္ဘာ့ဘဏ္ဍာရေး အကျပ်အတည်း]] (Global Financial Crisis 2007–2008) # [[ရီကာဒီယန် စီးပွားရေးပညာ]] (Ricardian economics) # [[ပကတိ အသာစီးရမှု]] (Absolute advantage) # [[လီယွန်တီယက်ဖ် ဝိရောဓိ]] (Leontief paradox) # [[ဟက်ခ်ရှာ-အိုလင် သီအိုရမ်]] (Heckscher–Ohlin Theorem) # [[ရစ်ဗ်ချင်စကီး သီအိုရမ်]] (Rybczynski theorem) # [[အရင်းအမြစ် ဈေးကွက်]] (Factor market) '''စာပေ (Literature)''' # [[မာဆယ် ပရူးစ်တ်]] (Marcel Proust) # [[The Remains of the Day]] </div> </div> <div style="background-color: #f8f9fa; padding: 20px; color: #141B2D; border-radius: 8px;"> == ရေးရန် (သင်္ချာ) == <div style="column-count: 2; column-gap: 2em;"> '''ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (Category Theory)''' # [[ဖီးလ်ဒ်များ ကတ်တဂိုရီ]] (Category of fields) # [[Kan extension]] '''သရုပ်မဲ့/ခေတ်သစ် အက္ခရာသင်္ချာ (Abstract/Modern Algebra)''' # [[စားလဒ်ကွင်း]] (Quotient ring) # [[ဂယ်လ်ဝါ အုပ်စု]] (Galois group) # [[လီအက္ခရာသင်္ချာ]] (Lie algebra) # [[ဟော့ဖ် အက္ခရာသင်္ချာ]] (Hopf algebra) # [[ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်း]] (Principal ideal domain) # [[လွတ်လပ်သည့် အုပ်စု]] (Free group) # [[အချိုးညီအုပ်စု]] (Symmetric group) # [[ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု]] (Permutation group) # [[အလှည့်ကျ အုပ်စု]] (Alternating group) # [[ကေးလီ၏ သီအိုရမ်]] (Cayley's theorem) # [[အုပ်စု၏ ဗဟို]] (Center of a group) # [[ကွင်း၏ ဗဟို]] (Center of a ring) # [[သုညစားကိန်း]] (Zero-divisor) # [[ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း]] (Polynomial ring) # [[ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း]] (Field extension) # [[အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်]] (Algebraic closure) # [[ဖီးလ်ဒ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (Field homomorphism) # [[Splitting field]] # [[Unique factorization domain]] # [[Noetherian ring]] # [[Sylow theorems]] '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology)''' # [[ကျစ်လျစ်မှု]] (Compactness) # [[ဆက်စပ်နေမှု]] (Connectedness) # [[အခြေခံအုပ်စု]] (Fundamental group) # [[ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း]] (Covering space) # [[အစည်း ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ]] (Sheaf cohomology) # [[Heine–Borel theorem]] '''မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (Linear Algebra)''' # [[Eigenspace]] # [[Orthogonality]] # [[Gram–Schmidt process]] # [[Diagonalizable matrix]] # [[Singular value decomposition]] '''ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းနှင့် ကဲကုလပ် (Analysis & Calculus)''' # [[ကိန်းထွေး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (Complex analysis) # [[စုဆုံခြင်း]] (Convergence) # Hilbert C*-module # [[စုဆုံ ကိန်းစဉ်]] (Convergent sequence) # [[Cauchy–Riemann equations]] # [[Cauchy's integral theorem]] # [[Cauchy's integral formula]] # [[Singularity (mathematics)]] # [[Laurent series]] # [[Residue theorem]] # [[Partial derivative]] # [[Multiple integral]] # [[Stokes' theorem]] # [[Divergence theorem]] # [[Green's theorem]] # [[Completeness (topology)]] # [[Measure space]] # [[Lebesgue measure]] # [[Lebesgue integration]] '''ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်းများ (Differential Equations)''' # [[Ordinary differential equation]] # [[Partial differential equation]] # [[Fourier series]] '''Probability, Statistics & Discrete Math''' # [[Random variable]] # [[Expected value]] # [[Variance]] # [[Normal distribution]] </div> o6lvjq9yft3tl17470uevw4pbsi01es 0 282560 1054352 1039365 2026-09-20T19:59:45Z Mkant00 135890 hyperlinks update 1054352 wikitext text/x-wiki [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ သို့မဟုတ် [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] အက္ခရာသင်္ချာ (involutive algebra) သည် အခြေခံ အင်ဗော်လူးရှင်းကွင်း (involutive ring) <math> R </math> နှင့် ၎င်းအပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော <math> A </math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည့် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ ဟု ဖတ်သည်။ ဤတွင် <math> R </math> သည် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရကွင်း]] (commutative ring) ဖြစ်ပြီး <math> A </math> သည် <math> R </math> အပေါ်ရှိ [[ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (associative algebra) တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်ဗော်လူးရှင်း အက္ခရာသင်္ချာများသည် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugation) ပါရှိသော ကိန်းစနစ်တစ်ခု၏ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] (complex numbers) နှင့် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugation)၊ ကိန်းထွေးများ အပေါ်ရှိ [[ကိန်းအုံ|ကိန်းအုံများ]] (matrices) နှင့် ကွန်ဂျူဂိတ် ထရန်စပို့စ် (conjugate transpose) အပြင် [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) တစ်ခုအပေါ်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ]] (linear operators) နှင့် ဟာမီရှန် တွဲဖက်များ (Hermitian adjoints) သည် ဥပမာများ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အချို့သော အက္ခရာသင်္ချာများတွင် မည်သည့် အင်ဗော်လူးရှင်း မျှ မရှိသည်မျိုးလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ == ===*-ကွင်း=== '''*-ကွင်း''' (ကြယ်ပွင့်-ကွင်း) ဆိုသည်မှာ ပြောင်းပြန်အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (antiautomorphism) နှင့် [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (involution) တစ်ခုဖြစ်သော ပုံဖော်မှု <math> * : A \to A </math> ပါရှိသည့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (Ring) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုရလျှင် <math> A </math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math> x, y </math> အတွက်မဆို <math> * </math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံရန် လိုအပ်သည်-<ref>{{Cite web |url=http://mathworld.wolfram.com/C-Star-Algebra.html |title=C-Star Algebra |website = Wolfram MathWorld |date=2015 |first=Eric W. |last=Weisstein|authorlink = Eric W. Weisstein}}</ref> * <math> (x + y)^* = x^* + y^* </math> * <math> (xy)^* = y^* x^* </math> *<math> 1^* = 1 </math> * <math> (x^*)^* = x </math> ၎င်းကို '''အင်ဗော်လူးရှင်း ကွင်း''' (involutive ring/ involutory ring) နှင့် '''အင်ဗော်လူးရှင်းပါရှိသော ကွင်း''' (ring with involution) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ တတိယမြောက် [[နဂိုမှန်အဆို]]ကို ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထမြောက် နဂိုမှန်အဆိုများမှတဆင့် ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည်။ *<math> x^* = x</math> ဖြစ်သော အစုဝင်များကို ''ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက်'' (self-adjoint) ဟု ခေါ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web|url=http://math.ucr.edu/home/baez/octonions/node5.html |title=Octonions |date=2015 |accessdate=27 January 2015 |website=Department of Mathematics |publisher=University of California, Riverside |last=Baez |first=John |author-link = John Baez|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326133405/http://math.ucr.edu/home/baez/octonions/node5.html |archivedate=26 March 2015 |url-status=live |df= }}</ref> &ast;-ကွင်း (ကြယ်ပွင့်-ကွင်း) တစ်ခု၏ စံပြဥပမာများမှာ အင်ဗော်လူးရှင်း အဖြစ် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugation) ပါရှိသော [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] (complex numbers) ၏ [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) နှင့် [[ကိန်းရင်း|ကိန်းရင်းများ]] (algebraic numbers) ၏ ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်သည်။ မည်သည့် *-ကွင်း အပေါ်တွင်မဆို ဆက်စကွီ-မျဉ်းဖြောင့် ပုံစံ (sesquilinear form) တစ်ခုကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ===<math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ=== '''<math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ''' (ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ) <math> A </math> ဆိုသည်မှာ [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] <math> ' </math> ပါရှိသော [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) ဖြစ်သည့် <math>*</math>-ကွင်း <math> R </math> အပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည့် [[ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (associative algebra) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math> (rx)^* = r' x^* \forall r \in R, x \in A </math> ဖြစ်စေမည့် အင်ဗော်လူးရှင်း <math>*</math> ပါရှိသော <math>*</math>-ကွင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အများစုတွင် <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခု၌ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ယူနစ် (unity) ပါရှိရန် မလိုအပ်ပါ။ အခြေခံ <math>*</math>-ကွင်း <math> R </math> သည် အများအားဖြင့် [[ကိန်းထွေး]]ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ဤတွင် <math> ' </math> သည် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] အဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]]အရ <math> A </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>သည် <math> R </math> တွင် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် (conjugate-linear) ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math> \lambda, \mu \in R </math> နှင့် <math> x, y \in A </math> အတွက် :<math> (\lambda x + \mu y)^* = \lambda' x^* + \mu' y^* </math> ဖြစ်သည်။ '''<math>*</math>-[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' <math> f : A \to B </math> သည်<math> A </math> နှင့် <math> B </math> တို့၏ အင်ဗော်လူးရှင်းများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (algebra homomorphism) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math> A </math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math> a </math> အတွက်မဆို <math> f(a^*) = f(a)^* </math> ဖြစ်သည်။<ref name=":0" /> == ဥပမာများ == * မည်သည့် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) မဆိုသည် အသေးအဖွဲ/ထပ်တူရ [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (trivial/ identical involution) ဖြင့် <math>*</math>-ကွင်း တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ * [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] (reals) အပေါ်ရှိ <math>*</math>-ကွင်း နှင့် <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခု၏ ဥပမာမှာ <math>*</math> သည် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]]သာဖြစ်သော ကိန်းထွေးဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{C}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *ကိန်းယောင်ယူနစ် (imaginary unit) ကဲ့သို့သော နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) တစ်ခုကို [[တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း]] (adjunction) ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) တစ်ခုသည် မူလဖီးလ်ဒ်အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို အသေးအဖွဲ-<math>*</math>-ကွင်း (trivially-<math>*</math>-ring) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆသည်။ <math>*</math> သည် ထိုနှစ်ထပ်ကိန်းရင်း၏ လက္ခဏာကို ပြောင်းပြန်လှန်သည်။ * ထရန်စပို့စ်ပြုလုပ်ခြင်း (transposition) ဖြင့် <math>*</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ်ရှိ <math> n \times n </math> [[ကိန်းအုံ|ကိန်းအုံများ]]၏ ကိန်းအုံ အက္ခရာသင်္ချာ (matrix algebra)။ * ကွန်ဂျူဂိတ် ထရန်စပို့စ် (conjugate transpose) ဖြင့် <math>*</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbb{C}</math> အပေါ်ရှိ <math> n \times n </math> ကိန်းအုံများ၏ ကိန်းအုံ အက္ခရာသင်္ချာ။ * [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) တစ်ခုပေါ်ရှိ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ]] (bounded linear operators) ၏ အက္ခရာသင်္ချာအတွင်းရှိ ဟာမီရှန် တွဲဖက် သည်လည်း <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခုဖြစ်သည်။ * အသေးအဖွဲ-<math>*</math>-ကွင်းဖြစ်သော ဖလှယ်ရကွင်း <math> R </math> အပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring)<math> R[x] </math> သည် <math> P^*(x) = P(-x) </math> ပါရှိသော <math> R </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * အကယ်၍ <math> (A, +, \times, *) </math> သည် <math>*</math>-ကွင်း တစ်ခုလည်းဖြစ် (ဖလှယ်ရသော) <math> R </math> ကွင်းအပေါ်ရှိ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] တစ်ခုလည်းဖြစ်ကာ <math>\forall r \in R, x \in A</math> အတွက်<math> (rx)^* = r(x^*)</math> လည်း ဖြစ်သည်ဆိုပါက <math> A </math> သည် <math> R </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ (<math>*</math> သည် အသေးအဖွဲ ဖြစ်သည်)။ * မည်သည့် <math>*</math>-ကွင်း မဆိုသည် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] (integers) အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ * မည်သည့် ဖလှယ်ရ <math>*</math>-ကွင်း မဆိုသည် ၎င်းကိုယ်တိုင်အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဖလှယ်ရ <math>*</math>-ကွင်း <math> R </math> တစ်ခုအတွက် ၎င်း၏ မည်သည့် <math>*</math>-[[အိုင်ဒီးလ်]] ဖြင့်မဆို စားထားသော ၎င်း၏ စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) သည် <math> R </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * အုပ်စု ဟော့ဖ် အက္ခရာသင်္ချာ (group Hopf algebra)- <math> g \mapsto g^{-1} </math> ဖြင့် ပေးထားသော အင်ဗော်လူးရှင်းပါရှိသည့် အုပ်စု ကွင်း (group ring) တစ်ခု။ ==References== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] qvu4k95pifr6atzzyczrl8ch7owxlmn 1054353 1054352 2026-09-20T20:00:39Z Mkant00 135890 /* ဥပမာများ */ 1054353 wikitext text/x-wiki [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ သို့မဟုတ် [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] အက္ခရာသင်္ချာ (involutive algebra) သည် အခြေခံ အင်ဗော်လူးရှင်းကွင်း (involutive ring) <math> R </math> နှင့် ၎င်းအပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော <math> A </math> တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည့် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ ဟု ဖတ်သည်။ ဤတွင် <math> R </math> သည် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း|ဖလှယ်ရကွင်း]] (commutative ring) ဖြစ်ပြီး <math> A </math> သည် <math> R </math> အပေါ်ရှိ [[ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (associative algebra) တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်ဗော်လူးရှင်း အက္ခရာသင်္ချာများသည် ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugation) ပါရှိသော ကိန်းစနစ်တစ်ခု၏ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] (complex numbers) နှင့် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugation)၊ ကိန်းထွေးများ အပေါ်ရှိ [[ကိန်းအုံ|ကိန်းအုံများ]] (matrices) နှင့် ကွန်ဂျူဂိတ် ထရန်စပို့စ် (conjugate transpose) အပြင် [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) တစ်ခုအပေါ်ရှိ [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ]] (linear operators) နှင့် ဟာမီရှန် တွဲဖက်များ (Hermitian adjoints) သည် ဥပမာများ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အချို့သော အက္ခရာသင်္ချာများတွင် မည်သည့် အင်ဗော်လူးရှင်း မျှ မရှိသည်မျိုးလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ == ===*-ကွင်း=== '''*-ကွင်း''' (ကြယ်ပွင့်-ကွင်း) ဆိုသည်မှာ ပြောင်းပြန်အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (antiautomorphism) နှင့် [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (involution) တစ်ခုဖြစ်သော ပုံဖော်မှု <math> * : A \to A </math> ပါရှိသည့် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (Ring) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုရလျှင် <math> A </math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math> x, y </math> အတွက်မဆို <math> * </math> သည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံရန် လိုအပ်သည်-<ref>{{Cite web |url=http://mathworld.wolfram.com/C-Star-Algebra.html |title=C-Star Algebra |website = Wolfram MathWorld |date=2015 |first=Eric W. |last=Weisstein|authorlink = Eric W. Weisstein}}</ref> * <math> (x + y)^* = x^* + y^* </math> * <math> (xy)^* = y^* x^* </math> *<math> 1^* = 1 </math> * <math> (x^*)^* = x </math> ၎င်းကို '''အင်ဗော်လူးရှင်း ကွင်း''' (involutive ring/ involutory ring) နှင့် '''အင်ဗော်လူးရှင်းပါရှိသော ကွင်း''' (ring with involution) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ တတိယမြောက် [[နဂိုမှန်အဆို]]ကို ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထမြောက် နဂိုမှန်အဆိုများမှတဆင့် ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည်။ *<math> x^* = x</math> ဖြစ်သော အစုဝင်များကို ''ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက်'' (self-adjoint) ဟု ခေါ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web|url=http://math.ucr.edu/home/baez/octonions/node5.html |title=Octonions |date=2015 |accessdate=27 January 2015 |website=Department of Mathematics |publisher=University of California, Riverside |last=Baez |first=John |author-link = John Baez|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150326133405/http://math.ucr.edu/home/baez/octonions/node5.html |archivedate=26 March 2015 |url-status=live |df= }}</ref> &ast;-ကွင်း (ကြယ်ပွင့်-ကွင်း) တစ်ခု၏ စံပြဥပမာများမှာ အင်ဗော်လူးရှင်း အဖြစ် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugation) ပါရှိသော [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] (complex numbers) ၏ [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) နှင့် [[ကိန်းရင်း|ကိန်းရင်းများ]] (algebraic numbers) ၏ ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်သည်။ မည်သည့် *-ကွင်း အပေါ်တွင်မဆို ဆက်စကွီ-မျဉ်းဖြောင့် ပုံစံ (sesquilinear form) တစ်ခုကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ===<math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ=== '''<math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ''' (ကြယ်ပွင့်-အက္ခရာသင်္ချာ) <math> A </math> ဆိုသည်မှာ [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] <math> ' </math> ပါရှိသော [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) ဖြစ်သည့် <math>*</math>-ကွင်း <math> R </math> အပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည့် [[ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (associative algebra) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math> (rx)^* = r' x^* \forall r \in R, x \in A </math> ဖြစ်စေမည့် အင်ဗော်လူးရှင်း <math>*</math> ပါရှိသော <math>*</math>-ကွင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အများစုတွင် <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခု၌ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ယူနစ် (unity) ပါရှိရန် မလိုအပ်ပါ။ အခြေခံ <math>*</math>-ကွင်း <math> R </math> သည် အများအားဖြင့် [[ကိန်းထွေး]]ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ဤတွင် <math> ' </math> သည် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] အဖြစ် လုပ်ဆောင်သည်။ [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]]အရ <math> A </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>သည် <math> R </math> တွင် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် (conjugate-linear) ဖြစ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math> \lambda, \mu \in R </math> နှင့် <math> x, y \in A </math> အတွက် :<math> (\lambda x + \mu y)^* = \lambda' x^* + \mu' y^* </math> ဖြစ်သည်။ '''<math>*</math>-[[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]]''' <math> f : A \to B </math> သည်<math> A </math> နှင့် <math> B </math> တို့၏ အင်ဗော်လူးရှင်းများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|အက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (algebra homomorphism) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math> A </math> အတွင်းရှိ မည်သည့် <math> a </math> အတွက်မဆို <math> f(a^*) = f(a)^* </math> ဖြစ်သည်။<ref name=":0" /> == ဥပမာများ == * မည်သည့် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) မဆိုသည် အသေးအဖွဲ/ထပ်တူရ [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (trivial/ identical involution) ဖြင့် <math>*</math>-ကွင်း တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ * [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] (reals) အပေါ်ရှိ <math>*</math>-ကွင်း နှင့် <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခု၏ ဥပမာမှာ <math>*</math> သည် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]]သာဖြစ်သော ကိန်းထွေးဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{C}</math> ပင်ဖြစ်သည်။ *ကိန်းယောင်ယူနစ် (imaginary unit) ကဲ့သို့သော နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) တစ်ခုကို တွဲဖက်ပေါင်းစပ်ခြင်း (adjunction) ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) တစ်ခုသည် မူလဖီးလ်ဒ်အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို အသေးအဖွဲ-<math>*</math>-ကွင်း (trivially-<math>*</math>-ring) တစ်ခုအဖြစ် ယူဆသည်။ <math>*</math> သည် ထိုနှစ်ထပ်ကိန်းရင်း၏ လက္ခဏာကို ပြောင်းပြန်လှန်သည်။ * ထရန်စပို့စ်ပြုလုပ်ခြင်း (transposition) ဖြင့် <math>*</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ်ရှိ <math> n \times n </math> [[ကိန်းအုံ|ကိန်းအုံများ]]၏ ကိန်းအုံ အက္ခရာသင်္ချာ (matrix algebra)။ * ကွန်ဂျူဂိတ် ထရန်စပို့စ် (conjugate transpose) ဖြင့် <math>*</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbb{C}</math> အပေါ်ရှိ <math> n \times n </math> ကိန်းအုံများ၏ ကိန်းအုံ အက္ခရာသင်္ချာ။ * [[ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း]] (Hilbert space) တစ်ခုပေါ်ရှိ ကန့်သတ်ချက်ရှိသော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ]] (bounded linear operators) ၏ အက္ခရာသင်္ချာအတွင်းရှိ ဟာမီရှန် တွဲဖက် သည်လည်း <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခုဖြစ်သည်။ * အသေးအဖွဲ-<math>*</math>-ကွင်းဖြစ်သော ဖလှယ်ရကွင်း <math> R </math> အပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring)<math> R[x] </math> သည် <math> P^*(x) = P(-x) </math> ပါရှိသော <math> R </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * အကယ်၍ <math> (A, +, \times, *) </math> သည် <math>*</math>-ကွင်း တစ်ခုလည်းဖြစ် (ဖလှယ်ရသော) <math> R </math> ကွင်းအပေါ်ရှိ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] တစ်ခုလည်းဖြစ်ကာ <math>\forall r \in R, x \in A</math> အတွက်<math> (rx)^* = r(x^*)</math> လည်း ဖြစ်သည်ဆိုပါက <math> A </math> သည် <math> R </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ (<math>*</math> သည် အသေးအဖွဲ ဖြစ်သည်)။ * မည်သည့် <math>*</math>-ကွင်း မဆိုသည် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] (integers) အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ * မည်သည့် ဖလှယ်ရ <math>*</math>-ကွင်း မဆိုသည် ၎င်းကိုယ်တိုင်အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ * ဖလှယ်ရ <math>*</math>-ကွင်း <math> R </math> တစ်ခုအတွက် ၎င်း၏ မည်သည့် <math>*</math>-[[အိုင်ဒီးလ်]] ဖြင့်မဆို စားထားသော ၎င်း၏ စားလဒ်ကွင်း (quotient ring) သည် <math> R </math> အပေါ်ရှိ <math>*</math>-အက္ခရာသင်္ချာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * အုပ်စု ဟော့ဖ် အက္ခရာသင်္ချာ (group Hopf algebra)- <math> g \mapsto g^{-1} </math> ဖြင့် ပေးထားသော အင်ဗော်လူးရှင်းပါရှိသည့် အုပ်စု ကွင်း (group ring) တစ်ခု။ ==References== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] hr89qhncqkzl7lazr1o41rmu42aud2t 0 283873 1054356 1047413 2026-09-20T20:10:08Z Mkant00 135890 hyperlinks update 1054356 wikitext text/x-wiki [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) တွင် '''ဖိုက်ဘာအစည်း''' (fiber bundle) ဆိုသည်မှာ ဒေသအလိုက် (locally) [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း]]နှစ်ခု၏ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]]အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းဆင်တူမှုကို ကိုယ်စားပြုသည့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုပါဝင်သည်။ ဖိုက်ဘာအစည်းများသည် [[ဟိုမိုတိုပီ]] သီအိုရီ (homotopy theory)၊ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ]] (differential geometry) နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (differential topology) တို့တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ [[ဖိုင်:Roundhairbrush.JPG|thumb|စလင်ဒါပုံ ခေါင်းဖြီးတစ်ခုသည် ဖိုက်ဘာအစည်း၏ သဘောတရားကို ပြသနိုင်သော ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဥပမာတွင် အခြေခံရပ်ဝန်း (base space)သည် စလင်ဒါတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဖိုက်ဘာများသည် မျဉ်းပိုင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သော ဖြီး၏အမျှင်တစ်ခုစီ ဖြစ်ကြသည်။ <math>\pi\colon E \to B</math> သည် မည်သည့်အမျှင်ပေါ်ရှိ အမှတ်ကိုမဆို စလင်ဒါပေါ်ရှိ ၎င်း၏ အခြေခံအမှတ်သို့ ပုံဖော်ပေးသည်။]] == သမိုင်းကြောင်း == [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]] (manifolds) ၏ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) နှင့် [[ဂျီဩမေတြီ]] (geometry) တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) ဟူသော သဘောတရားသည် ပထမဆုံး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Seifert |first=Herbert |title=Topologie Dreidimensionaler Gefaserter Räume |journal=Acta Mathematica |volume=60 |date=1933 |pages=147–238 |doi=10.1007/BF02398271}}</ref> ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် ဟဲရားဘတ် ဇိုင်ဖတ် (Herbert Seifert) သည် '''ဖိုက်ဘာ''' (fiber) နှင့် '''ဖိုက်ဘာပါသော ရပ်ဝန်း''' (fibered space) ဟူသော ဝေါဟာရများကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |last=Whitney |first=Hassler |title=Sphere-Spaces |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1935-07-15_21_7/page/464 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=21 |issue=7 |date=1935-06-12 |pages=464–468 |doi=10.1073/pnas.21.7.464 |pmc=1076627}}</ref> ဖိုက်ဘာအစည်း၏ ပထမဆုံး အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် ဟက်စ်လာ ဝှစ်တနီ (Hassler Whitney) က စက်လုံးမျက်နှာပြင်ရပ်ဝန်း (sphere space) ဟူသော အမည်ဖြင့် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ မှ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ဖိုက်ဘာအစည်းများသည် သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် သီးခြား သုတေသနနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဝှစ်တနီ၊ ဟိန့်ဇ် ဟော့ဖ် (Heinz Hopf) နှင့် အေဒူအာ့တ် ချတီးဖဲလ် (Eduard Stiefel) တို့၏ သုတေသနစာတမ်းများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ]]တို့တွင် ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ အရေးပါမှုကို ထင်ရှားစေခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0}} Preface</ref> ၁၉၅၀ ခုနှစ်အရောက်တွင် ဖိုက်ဘာအစည်း၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ရှင်းလင်းစွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆင်းရှန်းချန် (Shiing-Shen Chern)၊ လစ်ဗ် ပွန်ထရီယာဂင် (Lev Pontryagin)၊ ချတီးဖဲလ် နှင့် ဝှစ်တနီ အပါအဝင် သင်္ချာပညာရှင် အများအပြားက ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] ခွဲခြားခြင်း (homotopy classification) နှင့် ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများ (characteristic classes) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ မှ ၁၉၅၅ ခုနှစ်များအတွင်း ဖရီးဒရစ် ဟာဇဘရွတ်ခ် (Friedrich Hirzebruch) သည် ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများကို အသုံးပြု၍ ဟာဇဘရွတ်ခ်-ရီးမန်း-ရော့ခ် သီအိုရမ် (Hirzebruch-Riemann-Roch theorem) ကို သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် မေးလ်နော (John Milnor) သည် မည်သည့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အုပ်စုများ (topological groups) အတွက်မဆို အသုံးပြုနိုင်သော အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (universal fiber bundle) ကိုတည်ဆောက်ပုံဖော်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck)၊ မိုက်ကယ် အာတီယာ (Michael Atiyah) နှင့် ဟာဇဘရွတ်ခ် တို့သည် ယေဘုယျကျသော [[ဒွန်တွဲဟိုမိုလော်ဂျီ]] (cohomology) သီအိုရီ တစ်ခုဖြစ်သည့် K-သီအိုရီ (K-theory) ကို ဗက်တာအစည်းများ (vector bundles) ၏ တည်ငြိမ်မှု အတန်းအစားများကို အသုံးပြု၍ တီထွင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |at=Preface}}</ref> == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် == ရပ်ဝန်း <math>E</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ <math>F</math> ပါဝင်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) တစ်ခုတွင် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi \colon E \to B</math> တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ဤတွင် <math>B</math> ၏ အမှတ်တိုင်းအတွက် ပတ်ဝန်းကျင် (neighbourhood) <math>U</math> တစ်ခုစီရှိပြီး အောက်ပါပုံကြမ်းကို [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ|ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိ]]ဖြင့်ပြည့်စုံစေသည့် (diagram commutes) [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] <math>\varphi \colon \pi^{-1}(U) \to U \times F</math> တစ်ခုရှိသည်။ [[File:Fibre bundle local trivial.svg|center|Fibre bundle local trivial]] ထိုပုံကြမ်းရှိ ပုံဖော်မှု <math>\operatorname{proj}_1</math> သည် ပထမ အစိတ်အပိုင်း(factor)အပေါ်သို့ သက်ရောက်သော ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ ပုံကြမ်း၏ ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိခြင်းဆိုသည်မှာ <math>\varphi</math> သည် ဖိုက်ဘာ <math>F_b = \pi^{-1}(b)</math> တစ်ခုစီတိုင်းကို <math>F</math> ၏ မိတ္တူ (copy) ဖြစ်သော <math>{b} \times F</math> အပေါ်သို့ ဟိုမီယိုမော်ဖစ် (homeomorphically) ဖြစ်စွာ သယ်ဆောင်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဖိုက်ဘာ <math>F_b</math> များသည် ဒေသအလိုက်အားဖြင့် မြှောက်လဒ် <math>B \times F</math> ကဲ့သို့ စီစဉ်ဖွဲ့စည်းထားသော်လည်း စုပေါင်းအားဖြင့် (globally) ထိုသို့ဖြစ်ရန် မလိုအပ်ပေ။ အထက်ပါ <math>\varphi</math> ကဲ့သို့သော ပုံဖော်မှုကို အစည်း၏ '''ဒေသအလိုက် အသေးအဖွဲဖြစ်စေခြင်း''' (local trivialization) ဟု ခေါ်သည်။ <math>\varphi</math> ၏ ပထမ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]]သည် <math>\pi</math> သာဖြစ်သောကြောင့် <math>\varphi</math> ကို ၎င်း၏ ဒုတိယ ကိုဩဒိနိတ်ဖြစ်သော <math>\pi^{-1}(U) \to F</math> ပုံဖော်မှုဖြင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုပုံဖော်မှုသည် ဖိုက်ဘာ <math>F_b</math> တစ်ခုစီတိုင်းအပေါ်တွင် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖိုက်ဘာအစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု <math>\pi \colon E \to B</math> ဖြင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်သော်လည်း ဖိုက်ဘာကို ဖော်ပြလိုသောအခါ ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုကို <math>F \to E \to B</math> ဟူ၍ ရပ်ဝန်းများ၏ အတိုချုံး [[တိကျသော ကိန်းစဉ်]] (short exact sequence of spaces) အဖြစ် တစ်ခါတစ်ရံ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ရပ်ဝန်း <math>B</math> ကို အစည်း၏ '''အခြေခံရပ်ဝန်း''' (base space) ဟုခေါ်ပြီး <math>E</math> ကို '''စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း''' (total space) ဟု ခေါ်သည်။ <ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |url=https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=[https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc/page/376 376]-377}}</ref> ဖိုက်ဘာအစည်းတိုင်းသည် ဆဲရ် ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Serre fibration) တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |url=https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=[https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc/page/379 379]}}</ref> == ဥပမာများ == === အသေးအဖွဲ အစည်း (Trivial Bundle) === <math>E = B \times F</math> နှင့် <math>\pi \colon E \to B</math> တို့သည် ပထမအစိတ်အပိုင်းအပေါ်သို့ ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>E</math> သည် ဒေသအလိုက် မြှောက်လဒ်တစ်ခုဖြစ်ရုံသာမက စုပေါင်းအားဖြင့်လည်း မြှောက်လဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဖိုက်ဘာအစည်းကို '''အသေးအဖွဲ အစည်း''' (trivial bundle) သို့မဟုတ် '''မြှောက်လဒ်အစည်း''' (product bundle) ဟု ခေါ်သည်။<ref>{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0 |page=[https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee/page/2 3]}}}}</ref> === ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း (Covering Space) === တစ်ပိုင်းတစ်စ (discrete) ဖြစ်သော ဖိုက်ဘာပါရှိသည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုသည် ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း (covering space) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဖိုက်ဘာများအားလုံး တူညီသော [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ရှိသည့် မည်သည့် ဖုံးအုပ်ခြင်းမဆိုသည် တစ်ပိုင်းတစ်စဖြစ်သော ဖိုက်ဘာပါရှိသည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆက်စပ်နေသော (connected) အခြေခံရပ်ဝန်းတစ်ခုအပေါ်ရှိ ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်းတစ်ခုသည် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |url=https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=[https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc/page/377 377]}}</ref> === မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) === [[ဖိုင်:MobiusStrip-01.svg|thumb|မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း]] မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (nontrivial fiber bundle) တစ်ခုအတွက် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) သည် ကြိုးကွင်း၏ အလယ်ဗဟိုတစ်လျှောက် ဖြတ်သန်းသွားသော စက်ဝိုင်းမျဉ်း <math>S^1</math> ဖြစ်သည်။ ဖိုက်ဘာ (fiber) သည် အပိတ် အပိုင်းအခြား (closed interval) တစ်ခုဖြစ်ပြီးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>[-1, 1]</math> ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ကို စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) <math>E = ([0, 1] \times [-1, 1]) / \sim</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ဤတွင် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) <math>\sim</math> ကို <math>(0, a) \sim (1, -a)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi \colon E \to S^1</math> သည် ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\operatorname{proj} \colon [0, 1] \times [-1, 1] \to [0, 1]</math> မှ လှုံ့ဆော်ဖြစ်ပေါ်လာသော (induced) ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်းအောက်တွင် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား <math>[(x, y)] \in E</math> သည် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား <math>[x]</math> ထံသို့ ပုံဖော်ခံရပြီး ဤတွင် <math>S^1</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်ကို <math>(0 \sim 1)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အသေးအဖွဲ အစည်း (corresponding trivial bundle) <math>S^1 \times [-1, 1]</math> သည် စလင်ဒါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်းနှင့် စလင်ဒါတို့သည် ဖိုက်ဘာ၏ လိမ်ခြင်း (twisting) ဖြင့် ကွာခြားသွားသည်။ ဤလိမ်ခြင်းကို စုပေါင်းအမြင် (globally) ဖြင့်သာ မြင်တွေ့နိုင်ပြီး ဒေသအလိုက် (locally) အားဖြင့်မူ မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်းနှင့် စလင်ဒါတို့သည် ထပ်တူညီကြသည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |url=https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=[https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc/page/377 377]}}</ref> === ကလိုင်း ပုလင်း (Klein Bottle) === [[ဖိုင်:KleinBottle-01.svg|thumb|ကလိုင်း ပုလင်း]] အခြားသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုမှာ ကလိုင်း ပုလင်း (Klein bottle) ဖြစ်သည်။ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) နှင့် ဖိုက်ဘာ (fiber) တို့ကို <math>S^1</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ကို စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) <math>E = ([0, 1] \times [0, 1]) / \sim</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) <math>\sim</math> ကို <math>(0, y) \sim (1, y)</math> နှင့် <math>(x, 0) \sim (1 - x, 1)</math> တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi \colon E \to S^1</math> သည် အစုဝင် <math>[(a, b)] \in E</math> တစ်ခုကို <math>\pi([(a, b)]) = [b]</math> ထံသို့ ပုံဖော်ပေးပြီး ဤတွင် <math>S^1</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်ကို <math>(0 \sim 1)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အသေးအဖွဲ အစည်း <math>S^1 \times S^1</math> သည် မုန့်လက်ကောက် (torus) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ဒေသအလိုက်အားဖြင့် ကလိုင်း ပုလင်းနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။<ref>{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0 |page=[https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee/page/4 4]}}}}</ref> === ဟော့ဖ်အစည်း (Hopf Bundle) === [[File:Hopf Fibration.png|right|250px|thumb|ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း(Hopf fibration) ကို <math>S^3</math> မှ <math>\mathbb{R}^3</math> သို့ ရပ်လုံးကြွပုံဖော်ပရိုဂျက်ရှင်း (stereographic projection) ပြုလုပ်ပြီးနောက် ၎င်း <math>\mathbb{R}^3</math> ကို ဘောလုံးပုံစံတစ်ခုအတွင်းသို့ ဖိသိပ်ခြင်းဖြင့် မြင်သာအောင် ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဤပုံတွင် <math>S^2</math> ပေါ်ရှိ အမှတ်များနှင့် ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်သောဖိုက်ဘာများကို တူညီသော အရောင်များဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။]] ဟော့ဖ်အစည်း (Hopf bundle) <math>S^1 \hookrightarrow S^3 \to S^2</math> တွင် ဖိုက်ဘာ၊ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း နှင့် အခြေခံရပ်ဝန်းတို့အဖြစ် စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (spheres) ပါရှိသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် <math>n</math>-တိုင်းတာမှုရှိသော (n-dimensional) ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (complex projective space) အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာအစည်း <math>S^1 \hookrightarrow S^{2n+1} \to \Complex P^n</math> ၏ <math>n=1</math> အတွက် အထူးအခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျ ဟော့ဖ်အစည်းများ (generalized Hopf bundles) ဟုလည်းခေါ်သော အခြားသော ဟော့ဖ်အစည်းများကို [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]]နေရာတွင် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] (real numbers)၊ ကွာတာနီယွန်များ (quaternions) နှင့် အော့တိုနီယွန်များ (octonions) ဖြင့် အစားထိုးခြင်းအားဖြင့် ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည်။ <math>n</math>-တိုင်းတာမှုရှိသော ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်းအပေါ်ရှိ ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း <math>S^0 \hookrightarrow S^n \to \R P^n</math> သည် <math>n=1</math> အတွက် ကိန်းစစ် ဟော့ဖ်အစည်း <math>S^0 \hookrightarrow S^1 \to S^1</math> ကို ရရှိစေသည်။ ကွာတာနီယွန်များအတွက် ဟော့ဖ်အစည်း <math>S^3 \hookrightarrow S^7 \to S^4 \cong \mathbb{H} P^1</math> ကို ရရှိစေသည်။ အော့တိုနီယွန်များအတွက် ဟော့ဖ်အစည်း <math>S^7 \hookrightarrow S^{15} \to S^8</math> ကို ရရှိစေသည်။ ဖိုက်ဘာ၊ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း နှင့် အခြေခံရပ်ဝန်းတို့ စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ ဖြစ်ကြသော အခြားဖိုက်ဘာအစည်း မရှိတော့ပေ။ ဤအချက်သည် ဟော့ဖ်မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Hopf invariant) ၁ ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်များကြားရှိ ပုံဖော်မှုအရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်သည့် ဟော့ဖ်၏ ပုစ္ဆာကို ဖြေရှင်းပေးသော အဒမ်၏ သီအိုရမ် (Adams's theorem) မှ ဆင်းသက်လာသော ကောက်ချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |url=https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=[https://archive.org/details/algebraictopolog0000hatc/page/377 377]-379}}</ref> == အပိုင်း (Section) == ဖိုက်ဘာအစည်း <math>(E, B, \pi, F)</math> တစ်ခု၏ အလုံးစုံ '''[[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|အပိုင်း]]''' (global section) ဆိုသည်မှာ ပရိုဂျက်ရှင်း <math>\pi</math> ၏ [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်|ညာပြောင်းပြန်]] (right inverse) ဖြစ်သော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု]] <math>s \colon B \to E</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မည်သည့် <math>b \in B</math> အတွက်မဆို ပရိုဂျက်ရှင်းနှင့် အပိုင်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ထပ်တူရ (identity) နှင့် ညီမျှသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် မည်သည့် <math>b \in B</math> အတွက်မဆို အပိုင်း၏ ပုံရိပ်သည် <math>b</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာအတွင်း၌ တည်ရှိသည်။ ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု၏ ဒေသအလိုက် အပိုင်း (local section) ဆိုသည်မှာ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု <math>s \colon V \to E</math> တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဤတွင် <math>V \subseteq B</math> သည် အဖွင့်စုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကာ မည်သည့် <math>b \in V</math> အတွက်မဆို <math>(\pi \circ s) (b) = b</math> ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |page=11}}</ref> == အစည်း မော်ဖစ်ဇင် (Bundle Morphism) == ဖိုက်ဘာအစည်း နှစ်ခုဖြစ်သော <math>(E_1, B_1, \pi_1, F_1)</math> နှင့် <math>(E_2, B_2, \pi_2, F_2)</math> တို့အကြားရှိ '''အစည်း မော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် ဖိုက်ဘာကို ထိန်းသိမ်းသော ပုံဖော်မှု (fiber-preserving mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် အစည်း မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုကို ပုံဖော်မှု နှစ်ခုဖြစ်သည့် <math>u \colon E_1 \to E_2</math> နှင့် <math>f \colon B_1 \to B_2</math> တို့ပါဝင်သော အတွဲ <math>(u, f)</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ၎င်းတို့သည် <math>\pi_2 \circ u = f \circ \pi_1</math> ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည်။ ဤအခြေအနေကို အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ [[ဖိုင်:Bündelmorphismus.svg|center|frameless|150x150px]] <math>b \in B_1</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာတစ်ခုသည် <math>u</math> အောက်တွင် <math>f(b)</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာတစ်ခုထံသို့ ပုံဖော်ခံရသည်။ ဤအချက်ကို <math>u(\pi_1^{-1}(b)) \subseteq \pi_2^{-1}(f(b))</math> ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ အကယ်၍ အခြေခံရပ်ဝန်းများ ထပ်တူညီနေပါက အစည်း မော်ဖစ်ဇင်ကို <math>(u, \operatorname{id}_B)</math> ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ၎င်းကို <math>B</math>-မော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် <math>B</math> အပေါ်ရှိ အစည်း မော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်ဆိုကာ <math>B = B_1 = B_2</math> ဖြစ်သည်။ <math>\pi_1 = \pi_2 \circ u</math> ဆက်သွယ်ချက်ကို အောက်ပါပုံကြမ်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ [[ဖိုင်:Bündelmorphismus_02.svg|center|frameless|200x200px]] မည်သည့် <math>b \in B</math> အတွက်မဆို <math>u( \pi_1^{-1}({b})) \subseteq \pi_2^{-1}({b})</math> ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ကို မှန်ကန်စေသောကြောင့် <math>u</math> ကို ဖိုက်ဘာကို ထိန်းသိမ်းသော (fiber-preserving) ပုံဖော်မှုဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။<ref>{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |page=14}}</ref> == References == <references /> [[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] g3kuvhfjptlx9k7em04babprhgfsouy 3 284022 1054377 1024456 2026-09-21T01:55:02Z Xqbot 1972 [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:IShowSami]] သို့ ပြန်ညွှန်းနှစ်ထပ်ဖြစ်နေသည်ကို ပြင်နေသည် 1054377 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:IShowSami]] i1l7zt4g7g0jbftxwj6iixpjst2656l 0 284499 1054347 1048720 2026-09-20T19:10:45Z Mkant00 135890 /* အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) */ 1054347 wikitext text/x-wiki '''မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (linear operator)''' ဟူသော ဝေါဟာရကို သင်္ချာပညာရပ်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (linear mapping) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် အဓိပ္ပာယ်တူညီသည်။ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုဆိုသည်မှာ ဘုံ [[ဖီးလ်ဒ်]] (common field) တစ်ခုအပေါ် အခြေခံထားသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (vector spaces) ကြားရှိ တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းထားသော ပုံဖော်မှု (structure-preserving mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကိန်းစစ် (real numbers) သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး (complex numbers) ဖီးလ်ဒ်များအပေါ် အခြေခံထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပြီး ၎င်းတို့တွင် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) တပ်ဆင်ထားသောအခါ ၎င်းတို့ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများဟု ပိုမိုသုံးနှုန်းလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်းများ (locally convex spaces)၊ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (normed vector spaces) နှင့် ဘာနက်ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) တို့တွင် ဤဝေါဟာရကို အသုံးပြုကြသည်။ အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ရပ်ဝန်းများ (finite-dimensional spaces) တွင် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများသည် အမြဲတမ်း အကန့်အသတ်ရှိသော (bounded) ဂုဏ်သတ္တိရှိသော်လည်း အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော ရပ်ဝန်းများ (infinite-dimensional spaces) တွင်မူ အကန့်အသတ်မရှိသော (unbounded) မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ ပါဝင်သည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == === မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (Linear operator) === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ကိန်းစစ် သို့မဟုတ် ကိန်းထွေး [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် <math>x, y \in X</math> နှင့် <math>\lambda \in \mathbb{R}</math> (သို့မဟုတ် <math>\lambda \in \mathbb{C}</math>) အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော ပုံဖော်မှု <math>T</math> ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာဟု ခေါ်သည်။ *<math>T</math> သည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) ဖြစ်သည်။ :<math>T (\lambda x) = \lambda T(x)</math> *<math>T</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ (additive) ဖြစ်သည်။ :<math>T (x + y) = T(x) + T(y)</math> === ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (Conjugate-linear operator) === <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် ကိန်းထွေး ဗက်တာရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် <math>x, y \in X</math> နှင့် <math>\lambda \in \mathbb{C}</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီပါက <math>X</math> မှ <math>Y</math> သို့သွားသော အော်ပရေတာ <math>T</math> ကို ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာဟု ခေါ်သည်။ *<math>T</math> သည် ကွန်ဂျူဂိတ်-တစ်ပြေးညီ (conjugate-homogeneous) ဖြစ်သည်။ :<math>T (\lambda x) = \overline{\lambda}T(x)</math> *<math>T</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ ဖြစ်သည်။ :<math>T (x + y) = T(x) + T(y)</math> <gallery widths="180" heights="120"> File:Streckung eines Vektors.gif|<math>f(x, y) = (2x, y)</math> ဖြစ်သော ဖန်ရှင် (function) <math>f:\mathbb{R}^2 \to \mathbb{R}^2</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု (linear map) ဖြစ်သည်။ ဤဖန်ရှင်သည် ဗက်တာ (vector) တစ်ခု၏ <math>x</math> အစိတ်အပိုင်း (component) ကို ဆခွဲကိန်း (factor) <math>2</math> ဖြင့် စကေလာမြှောက် (scale) ပေးသည်။ File:Streckung der Summe zweier Vektoren.gif|ဖန်ရှင် <math>f(x, y) = (2x, y)</math> သည် အပေါင်းအခြေခံ (additive) ဖြစ်သည်။ ဗက်တာများကို ဦးစွာ ပေါင်းပြီးမှ ပုံဖော်သည်ဖြစ်စေ၊ ပုံဖော်ပြီးမှ နောက်ဆုံး ပေါင်းသည်ဖြစ်စေ ရလဒ်မှာ အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>f(\mathbf a + \mathbf b) = f(\mathbf a) + f(\mathbf b)</math> ဟု ဖော်ပြသည်။ File:Streckung homogenitaet Version 3.gif|ဖန်ရှင် <math>f(x, y) = (2x, y)</math> သည် တစ်ပြေးညီ (homogeneous) ဖြစ်သည်။ ဗက်တာတစ်ခုကို ဦးစွာ စကေလာမြှောက်ပြီးမှ ပုံဖော်သည်ဖြစ်စေ၊ ဦးစွာ ပုံဖော်ပြီးမှ စကေလာမြှောက်သည်ဖြစ်စေ ရလဒ်မှာ အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ယင်းကို <math>f(\lambda \mathbf a) = \lambda f(\mathbf a)</math> ဟု ဖော်ပြသည်။ </gallery> == ဥပမာများ (Examples) == === မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ (Linear operators) === * <math>A</math> သည် ကိန်းစစ် <math>n \times m</math> ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု <math>A\colon x \mapsto Ax</math> သည် <math>\mathbb{R}^m</math> မှ <math>\mathbb{R}^n</math> သို့သွားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * သတ်မှတ်ထားသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] နှစ်ခုကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ စုစည်းထားသော [[အစု]] (set) သည် အပေါင်း (addition) <math>(S+T)(x) := S(x) + T(x)</math> နှင့် စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) <math>(\lambda S)(x) := \lambda S(x)</math> တို့ကို သတ်မှတ်လိုက်ခြင်းအားဖြင့် ၎င်းကိုယ်တိုင် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ * [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်တစ်ခု]]အား ၎င်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) သို့ ပို့ဆောင်ပေးသော <math>f \mapsto D f = f'</math> ဟူသည့် ဆင်းသက်ချက် အော်ပရေတာ (derivative operator) <math>D\colon C^1 \to C</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * <math>a < b</math> တို့သည် ကိန်းစစ်နှစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော ဖန်ရှင် (integrable function) တစ်ခုအား ကိန်းစစ်တစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော အော်ပရေတာ <math>\textstyle f \mapsto \int_a^b f(x) \mathrm{d}x</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာဖြစ်သည်။ * ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ် (linear functional) မဆိုသည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (Conjugate-linear operator) === * <math>(H, \langle \cdot,\cdot\rangle_H)</math> သည် ကိန်းထွေး ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (complex Hilbert space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>H'</math> သည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (dual space) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဖရေးရှေး-ရီးဇ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု သီအိုရမ် (Fréchet-Riesz representation theorem) အရ မည်သည့် <math>f\in H'</math> အတွက်မဆိုနှင့် မည်သည့် <math>x\in H</math> တွင်မဆို <math>f(x)=\langle x,y_f\rangle_H</math> ဖြစ်စေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) <math>y_f\in H</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ပုံဖော်မှု <math>H'\rightarrow H, f\mapsto y_f</math> သည် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ကိန်းထွေး အတွင်းမြှောက်လဒ် (complex inner product) <math>\langle \cdot,\cdot\rangle</math> သည် ဒုတိယ ကိန်းရှင် (variable) နေရာတွင် ကွန်ဂျူဂိတ်-မျဉ်းဖြောင့် ဖြစ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အရေးပါမှု နှင့် အသုံးချမှုများ (Importance and Applications) == မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ၏ အရေးပါမှုမှာ ၎င်းတို့သည် အခြေခံရပ်ဝန်း၏ မျဉ်းဖြောင့် တည်ဆောက်ပုံ (linear structure) ကို ထိန်းသိမ်းထားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]]အကြားရှိ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ]] (homomorphisms) ဖြစ်ကြသည်။ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို အောက်ပါနယ်ပယ်များတွင် အသုံးချသည်။ * အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) တွင် ကိုဩဒိနိတ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (coordinate transformation) များဖြစ်သည့် အချိုးညီရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်း (reflection)၊ လှည့်ခြင်း (rotation)၊ ဆွဲဆန့်ခြင်း (stretching) နှင့် အတိုင်းအတာလေးခုရှိသော အာကာသအချိန် (four-dimensional spacetime) တွင် လိုရန့်ဇ် အသွင်ပြောင်းခြင်း (Lorentz transformation) တို့ကို ကိန်းအုံများ ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် အသုံးပြုသည်။ * ကွမ်တမ် မက္ကင်းနစ် (quantum mechanics) တွင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သော အရာများ (observables) ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း၊ ရှရိုဒင်းဂါး ညီမျှခြင်း (Schrödinger equation) ရှိ ဟာမီတန်-အော်ပရေတာ (Hamiltonian operator) <math>H</math> ဖြင့် ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ဆိုင်ရာ စနစ်တစ်ခု၏ ရွေ့လျားပြောင်းလဲမှု (dynamics) ကို ဖော်ပြရာတွင်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။ * ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း နှင့် အင်တီဂရယ် ညီမျှခြင်းများ (differential and integral equations) အတွက် အဖြေရှာခြင်း သီအိုရီများ (solution theories) တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ဤသို့တည်ဆောက်ရာတွင် ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်း (Sobolev space) နှင့် ဖြန့်ဝေမှု သီအိုရီ (distribution theory) အစရှိသည်တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ == အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ (Bounded Linear Operators) == === အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Definitions) === <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]သတ်မှတ်ထားသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] ဖြစ်ကြပြီး <math>A\colon V\to W</math> သည် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>A</math> ၏ အော်ပရေတာ စံနှုန်း (operator norm) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math> \|A\| := \inf\{ M \geq 0, \; \|Ax \|_W \leq M \|x\|_V \text{ for all } x \in V\} </math> ယင်းကိန်းသေ (constant) အတွက် အောက်ပါ ညီမျှခြင်းများ မှန်ကန်သည်။ :<math> \|A\| = \sup_{x \in V, \; x \neq 0} \frac{\|Ax\|_W}{\|x\|_V}= \sup_{\|x\|_V \leq 1} \|Ax\|_W = \sup_{\|x\|_V = 1} \|Ax\|_W </math> အဆိုပါ အော်ပရေတာ စံနှုန်းသည် အဆုံးရှိပါက ထိုအော်ပရေတာကို အကန့်အသတ်ရှိသော အော်ပရေတာဟု ခေါ်သည်။ အကယ်၍ အဆုံးမရှိပါက အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာ (unbounded operator) ဟု ခေါ်သည်။ စံနှုန်း ရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ စံနှုန်း ရပ်ဝန်း <math>W</math> သို့သွားသော အကန့်အသတ်ရှိသည့် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများအားလုံး၏ အစုကို <math>\mathfrak{L}(V,W)</math> ဟု ခေါ်သည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာ စံနှုန်းဖြင့်ပင်လျှင် ၎င်းအစုကိုယ်တိုင်သည် စံနှုန်း သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ အကယ်၍ <math>W</math> သည် ပြည့်စုံသော ရပ်ဝန်း (complete space) ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် ဘာနက်ရပ်ဝန်း တစ်ခုပင် ဖြစ်လာသည်။<ref>[[Dirk Werner (Mathematiker)|Dirk Werner]]: ''Funktionalanalysis.'' 7., korrigierte und erweiterte Auflage. Springer, 2011. ISBN 978-3-642-21016-7. Satz II.1.4.</ref> အကယ်၍ <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် ထပ်တူညီသည် ဆိုပါက ၎င်းကို <math>\mathfrak{L}(V)</math> ဟု အတိုချုံး၍ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ <math>T</math> သည် <math>V</math> မှ <math>W</math> သို့သွားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ အောက်ဖော်ပြပါ အချက်များသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီကြသည်။ * <math>T</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် <math>\mathfrak{L}(V,W)</math> တွင် ပါဝင်သည်။ * <math>T</math> သည် <math>V</math> ပေါ်တွင် ညီညာစွာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော (uniformly continuous) ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ * <math>T</math> သည် <math>V</math> ၏ အမှတ်တိုင်းတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ * <math>T</math> သည် <math>V</math> ၏ အမှတ်တစ်ခုခုတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ * <math>T</math> သည် <math>0 \in V</math> တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ === အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဥပမာများ (Examples of bounded linear operators) === * <math>I_V \in \mathfrak{L}(V)</math> နှင့် <math>\|I_V\| = 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>I_V</math> သည် <math>V</math> ပေါ်ရှိ ထပ်တူရ အော်ပရေတာ (identity operator) ဖြစ်ရာ ၎င်းသည် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ * <math>P \in \mathfrak{L}(H)</math> နှင့် <math>\|P\| = 1</math> ဖြစ်ပြီး <math>P\ne0</math> သည် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (Hilbert space) <math>H</math> ပေါ်ရှိ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်း (orthogonal projection) ဖြစ်ကာ အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ ဖြစ်သည်။ * <math>(n_k) \in \mathfrak{L}(l_p)</math> နှင့် <math>\textstyle \|(n_k)\| = \max_k |n_k|</math> ဖြစ်ပြီး ဤတွင် ကိန်းစဉ် (sequence) <math>(n_k)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသည်။ ၎င်းကို <math>1 \leq p \leq \infty</math> ရှိသော ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း (sequence space) <math>l_p</math> ပေါ်ရှိ ဒိုင်ယာဂွန်နယ် အော်ပရေတာ (diagonal operator) တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူသည်။ * နေရာရွှေ့ အော်ပရေတာ (shift operator) <math>S \in \mathfrak{L}(l_p)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိပြီး <math>\|S\| = 1</math> ဖြစ်ကာ <math>S ((x_1, x_2, x_3, \dotsc)) := (0, x_1, x_2, x_3, \dotsc)</math> ဟု <math>1 \leq p \leq \infty</math> ရှိသော ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း <math>l_p</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသည်။ * <math>K</math> သည် ကျစ်လျစ်သော အစု (compact set) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\mathfrak{C}(K)</math> သည် <math>K</math> ပေါ်ရှိ စူပရီမမ် စံနှုန်း (supremum norm) တပ်ဆင်ထားသော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ]] (continuous functions) ၏ ဘာနက်ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>f \in \mathfrak{C}(K)</math> ဖြစ်ပြီး မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ <math>T_f \colon \mathfrak{C}(K) \rightarrow \mathfrak{C}(K)</math> ကို မည်သည့် <math>k \in K</math> အတွက်မဆို <math>T_f (g) (k) := (fg) (k)</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>T_f \in \mathfrak{L} ( \mathfrak{C}(K) )</math> ဖြစ်ပြီး <math>\|T_f\| = \|f\|_{\infty}</math> ဖြစ်သည်။ * <math>\lbrack X, \mathfrak{B}, \mu \rbrack</math> သည် အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်း (measure space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>1 \leq p \leq \infty</math> အတွက် <math>L_p = L_p(X, \mathfrak{B}, \mu)</math> သည် <math>L^p</math>-စံနှုန်း တပ်ဆင်ထားသည့် <math>X</math> ပေါ်ရှိ <math>p</math>-ထပ်ကိန်း တင်၍ အင်တီဂရိတ်လုပ်နိုင်စွမ်းရှိသော တိုင်းတာနိုင်သော ဖန်ရှင်များ (measurable functions) ၏ ထပ်တူညီမှုအတန်းအစားများ (equivalence classes) ပါဝင်သော <math>L_p</math>-ရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထို့ပြင် <math>f \in L_{\infty}</math> ဖြစ်ပြီး မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ <math>T_f \colon L_p \to L_p</math> ကို မည်သည့် <math>x \in X</math> အတွက်မဆို <math>T_f (g) (x) := (fg) (x)</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ <math>T_f \in \mathfrak{L} (L_p)</math> ဖြစ်ပြီး <math>\|T_f\| = \|f\|_{\infty}</math> ဖြစ်သည်။ == အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ (Unbounded Linear Operators) == အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို လေ့လာရာတွင် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်စု (domain) သည် လေ့လာနေသော ရပ်ဝန်း၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) တစ်ခုမျှသာဖြစ်သော အော်ပရေတာများကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားလေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများအကြောင်း ပြောဆိုရာတွင် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းဖြစ်သော ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း (pre-Hilbert space) ကိုလည်း အရင်းအမြစ်စုအဖြစ် လက်ခံစဉ်းစားသည်။ ပိုမိုတိကျစွာ ဆိုရသော် ၎င်းတို့ကို သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသော (densely defined) အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အဆိုပါ အော်ပရေတာကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပုံဖော်မှု (partial mapping) တစ်ခုအနေဖြင့် သတ်မှတ်ယူဆသည်။ အော်ပရေတာတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်စုသည် မူလရပ်ဝန်း၏ သိပ်သည်းသော [[အစုပိုင်း]] (dense subset) တစ်ခုဖြစ်နေပါက ထိုအော်ပရေတာကို သိပ်သည်းစွာ သတ်မှတ်ထားသည်ဟု ခေါ်သည်။ ဒစ်ဖရန်ရှယ် အော်ပရေတာများ (differential operators) နှင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး ရောင်စဉ် (eigenvalue spectrum) အပြင် လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာများ (observable algebras) ကို လေ့လာမှုများကြောင့် အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများကို စိတ်ဝင်စားလာခဲ့သည်။ အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများထဲတွင် အပိတ် အော်ပရေတာများ (closed operators) သည် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့မှာ <math>V \times W</math> ၏ မြှောက်လဒ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (product topology) တွင် ၎င်းတို့၏ ဂရပ် (graph) <math>\Gamma (A) := \{ (\phi , A \phi) : \phi \in D \}</math> သည် အပိတ်စု (closed set) ဖြစ်နေသော အော်ပရေတာ <math>A \colon V \rightarrow W</math> များပင်ဖြစ်သည်။ အပိတ် အော်ပရေတာများအတွက် ဥပမာအားဖြင့် ရောင်စဉ် (spectrum) ကို သတ်မှတ်နိုင်သည်။ အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် ဖွန်နွိုင်းမန်း (John von Neumann) က စတင်ခဲ့သည်။<ref>{{cite journal |author=J. v. Neumann |title=Über einen Satz von Herrn M. H. Stone |journal=The Annals of Mathematics |volume=33 |issue=3 |date=1932-07 |doi=10.2307/1968535 |jstor=1968535 |pages=567}}</ref><ref>{{cite journal |author=J. v. Neumann |title=Allgemeine Eigenwerttheorie Hermitescher Funktionaloperatoren |journal=Mathematische Annalen |volume=102 |issue=1 |date=1930-12 |issn=0025-5831 |doi=10.1007/BF01782338 |pages=49–131 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01782338 |access-date=2022-11-10}}</ref> ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင်<ref>{{cite journal |author=M. H. Stone |title=Linear Transformations in Hilbert Space: III. Operational Methods and Group Theory |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=16 |issue=2 |date=1930-02 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.16.2.172 |pages=172–175 |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.16.2.172 |access-date=2022-11-10}}</ref> ဖွန်နွိုင်းမန်း နှင့် သီးခြားလွတ်လပ်စွာပင် မာရှယ် ဟာဗေး စတုန်း (Marshall Harvey Stone) သည်လည်း အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။<ref>{{cite book |author=Dirk Werner |title=Funktionalanalysis |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |date=2018 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-662-55406-7 |doi=10.1007/978-3-662-55407-4 |pages=413ff. |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-55407-4 |access-date=2022-11-10}}</ref> === ဥပမာ (Example) === အပိုင်းအခြား (interval) <math>[a, b]</math> ပေါ်ရှိ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ၏]] ဘာနက်ရပ်ဝန်း <math>C[a, b]</math> ပေါ်တွင် ဒစ်ဖရန်ရှယ် အော်ပရေတာ <math> A f := f',</math> ကို စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စု <math>\mathcal{D}(A)</math> အဖြစ် တစ်ကြိမ် အဆက်မပြတ် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ (continuously differentiable functions) ပါဝင်သည့် <math>\mathcal{D}(A):=C^{1}[a, b]</math> ကို ရွေးချယ်ပါက <math>A</math> သည် အကန့်အသတ်မရှိသော အပိတ် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အသုံးချမှုများ (Applications) === * ဒစ်ဖရန်ရှယ် နှင့် မြှောက်ခြင်း အော်ပရေတာများ (multiplication operators) သည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိသော အော်ပရေတာများ ဖြစ်ကြသည်။ * ကွမ်တမ်မက္ကင်းနစ်ရှိ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများအား ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန်အတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများကို လိုအပ်သည်။ အကြောင်းမှာ အဆိုပါ လေ့လာတိုင်းတာနိုင်သောအရာများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အော်ပရေတာများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ == အော်ပရေတာ ရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ စုဆုံခြင်း သဘောတရားများ နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီများ (Convergence Concepts and Topologies on Operator Spaces) == အခြေခံ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]သည် အတိုင်းအတာ <math>n</math> ရှိသော အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ရပ်ဝန်း (finite-dimensional space) ဖြစ်ပါက <math>L(V)</math> သည် အတိုင်းအတာ <math>n^2</math> ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သောအခြေအနေတွင် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်းများ]]အားလုံးသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် တူညီသော စုဆုံခြင်း သဘောတရား (convergence concept) နှင့် တူညီသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ကို ပေးသည်။ သို့ရာတွင် အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော (infinite-dimensional) ရပ်ဝန်းများတွင်မူ ထပ်တူမညီသော တိုပေါ်လော်ဂျီ အမျိုးမျိုး ရှိနေသည်။ <math>E</math> နှင့် <math>F</math> တို့သည် ဘာနက်ရပ်ဝန်းများဖြစ်ကြပြီး <math>(T_i)_{i \in I}</math> သည် <math>L(E,F)</math> အတွင်းရှိ ကိန်းစဉ် တစ်ခု သို့မဟုတ် ကွန်ရက် (net) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ === စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (Norm topology) === အောက်ပါအခြေအနေသည် <math>T_i</math> အား စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ (norm topology) တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံစေရန် (converge) အတွက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ :<math>\lim_{i} \|T - T_i\| = 0</math> စံနှုန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ အဖွင့်စက်လုံးများ (open balls) ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ === အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (Strong operator topology) === အကယ်၍ ၎င်းသည် အမှတ်အလိုက် စုဆုံသည် (pointwise convergent) ဟူသောအခြေအနေသည် <math>T_i</math> အား အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (strong operator topology) တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံစေရန်အတွက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i T_i x = Tx \quad \forall x \in E</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i \| T_i x - Tx \| = \lim_i \|(T_i - T)x\| = 0 \quad \forall x \in E</math> ယင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီမှာ အောက်ဖော်ပြပါ မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများ အစုဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော အစ တိုပေါ်လော်ဂျီ (initial topology) ဖြစ်သည်။ :<math>\left\{ \begin{aligned} L(E,F) &\to F \\ T &\mapsto Tx \end{aligned} \ \Bigg| \ x \in E \right\}</math> ၎င်းသည် အဆိုပါ ပုံဖော်မှုများအားလုံးကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်စေမည့် အသေးဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသည့် <math>L(E,F)</math> သည် ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဆိုရသော် အားကောင်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဆိုသည်မှာ <math>E</math> မှ <math>F</math> သို့သွားသော [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]]အားလုံး၏ မြှောက်လဒ် တိုပေါ်လော်ဂျီ ကို မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများပေါ်တွင် ကန့်သတ်ယူဆောင်ထားခြင်း သာဖြစ်သည်။ === အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (Weak operator topology) === အောက်ပါအခြေအနေသည် <math>T_i</math> အား အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ (weak operator topology) တွင် <math>T</math> သို့ စုဆုံစေရန်အတွက် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i \varphi(T_i x) = \varphi(Tx) \quad \forall x \in E,\, \varphi \in F^*</math> အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြရလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\lim_i |\varphi(T_i x - Tx)| = 0 \quad \forall x \in E,\, \varphi \in F^*</math> ဤနေရာတွင် <math>F^*</math> သည် <math>F</math> ၏ အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (continuous dual space) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ ယင်းနှင့်သက်ဆိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီမှာ အောက်ဖော်ပြပါ မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်များ (linear functionals) အစုဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော အစ တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ :<math>\left\{ \begin{aligned} L(E,F) &\to \mathbb{C} \\ T &\mapsto \varphi(Tx) \end{aligned} \ \Bigg| \ x \in E,\, \varphi \in F^* \right\}</math> ၎င်းသည် အဆိုပါ ဖန်ရှင်နယ်များအားလုံးကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်စေမည့် အသေးဆုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အားနည်းသော အော်ပရေတာ တိုပေါ်လော်ဂျီ တပ်ဆင်ထားသည့် <math>L(E,F)</math> သည်လည်း ဒေသအလိုက် ခုံးသော ရပ်ဝန်း တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ == ကိုးကားစာရင်း (Bibliography) == === သင်ရိုးညွှန်းတမ်း စာအုပ်များ === * {{cite book |author=Hans Wilhelm Alt |title=Linear Functional Analysis |publisher=Springer London |location=London |year=2016 |language=en |series=Universitext |isbn=978-1-4471-7279-6 |doi=10.1007/978-1-4471-7280-2}} * {{cite book |author=Karl-Heinz Goldhorn, Hans-Peter Heinz, Margarita Kraus |title=Moderne mathematische Methoden der Physik – Band 1 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |year=2009 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-540-88543-6 |doi=10.1007/978-3-540-88544-3}} * {{cite book |author=Karl-Heinz Goldhorn, Hans-Peter Heinz, Margarita Kraus |title=Moderne mathematische Methoden der Physik – Band 2 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |location=Berlin, Heidelberg |year=2010 |series=Springer-Lehrbuch |isbn=978-3-642-05184-5 |doi=10.1007/978-3-642-05185-2}} === မိုနိုဂရပ်များ === * {{cite book |author=[[Konrad Schmüdgen]] |title=Unbounded Self-adjoint Operators on Hilbert Space |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |year=2012 |series=[[Graduate Texts in Mathematics]] |volume=265 |isbn=978-94-007-4752-4 |doi=10.1007/978-94-007-4753-1}} * {{cite book |author=[[Albrecht Pietsch]] |title=History of Banach Spaces and Linear Operators |publisher=Birkhäuser Boston |location=Boston, MA |year=2007 |isbn=978-0-8176-4367-6 |doi=10.1007/978-0-8176-4596-0}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 1 – General theory |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60848-6 |url=https://archive.org/details/linearoperators0007dunf}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 2 – Spectral Theory, Self Adjoint Operators in Hilbert Space |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60847-9 |url=https://archive.org/details/linearoperators20000dunf}} * {{cite book |author=[[Nelson Dunford]], [[Jacob T. Schwartz]] |title=Linear Operators 3 – Spectral Operators |publisher=Wiley Interscience Publishers |location=New York |year=1988 |language=en |series=Wiley Classics Library |isbn=978-0-471-60846-2 |url=https://archive.org/details/linearoperators0000dunf_g4s9}} * {{cite book |author=[[Naum Iljitsch Achijeser|N.I. Achieser]], I.M. Glasmann |title=Theorie der linearen Operatoren im Hilbert-Raum |edition=6th |publisher=Akademie-Verlag |location=Berlin |year=1975}} * {{cite book |author=[[Gilbert Helmberg (Mathematiker)|Gilbert Helmberg]] |title=Introduction to Spectral Theory in Hilbert Space |editor=[[Hans Lauwerier|H. A. Lauwerier]], [[Warner T. Koiter|W. T. Koiter]] |publisher=North-Holland Publishing Company |location=London |year=1969 |language=en |series=Applied Mathematics and Mechanics |volume=6 |url=https://www.elsevier.com/books/introduction-to-spectral-theory-in-hilbert-space/lauwerier/978-0-7204-2356-3}} == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] 2hadfegzakcfz7rb1xunnti18dacxpt 0 284976 1054266 1028803 2026-09-20T14:43:36Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် */ 1054266 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] တို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830*. Cambridge University Press.</ref> တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟူသော ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ နှင့် ဘိုးဘွားဝိညာဉ် ပူဇော်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> အထူးသဖြင့် လိုလို-ဗမာနွယ်စုများ တို့တွင် ရိုးရာနတ်ဆရာ (Shaman) များက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးကာ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ စိတ်ဝိညာဉ်များနှင့် အိမ်စောင့်နတ်များကို ပူဇော်ပသသည့် ဓလေ့ခိုင်မာစွာ တည်ရှိခဲ့ပြီး ဗမာတို့၏ အိမ်စောင့်နတ် (အိမ်တွင်းမင်းမဟာဂီရိ)၊ တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ မူလဇစ်မြစ်ပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). *Nat-Pwe: Burma's Supernatural Sub-culture*. Paul Strachan - Kiscadale.</ref> ထို တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ယင်းနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူ နတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ရောနှောပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press, p. 110.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်သဖြင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> မင်းကြီးသည် ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ "အပြင် ၃၇ မင်း" ဟု တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ဗြဟ္မဏဝါဒမှ [[သိကြားမင်း]] (Indra) ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် နတ်အပေါင်း၏ အထက်၌ ထားရှိကာ စေတီတော်များ၏ ရင်ပြင်တွင် နတ်ရုပ်များကို ထားရှိစေခြင်းဖြင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာအား ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ ပြယုဂ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers, pp. 11–13.</ref> မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထူးခြားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား "နတ်စိမ်း" အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေခဲ့သည်။<ref name="Spiro1996" /> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်သွားခဲ့ပြီး၊ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကာ လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို ပူဇော်သည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှုအဖြစ် ယနေ့တိုင် အခြေခိုင်တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ [[File:Amay Yay Yin nat.jpg|thumb| စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ် ၊ရေယဉ်ကတော်။]] ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်သမိုင်း''' — ဦးဖိုးကျော့ (နတ်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံနှင့် နတ်ချင်းများအကြောင်း အသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ရန်။) * '''၃၇ မင်း နတ်သမိုင်း''' — ဦးလှသမိန် (နတ်များ၏ ရာဇဝင်နှင့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများအတွက် အဓိကကျသော ကျမ်းတစ်စောင်။) * '''The Thirty-Seven Nats''' — Sir Richard Carnac Temple (၁၉၀၆) (မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုကို အနောက်တိုင်း သုတေသနရှုထောင့်မှ ပထမဆုံး စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့သည့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာအုပ်။) * '''Folk Elements in Burmese Buddhism''' — Dr. Htin Aung (မောင်ထင်အောင်) (ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု မည်သို့ ရောယှက်တည်ရှိနေသည်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတင်ပြထားသော ကျမ်း။) * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ဓလေ့နတ်ကိုးကွယ်မှု''' — ဦးကျော်ထွန်း (အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော နတ်နန်းများ၊ နတ်ပွဲများအကြောင်း။) * '''The Spirit of Myanmar''' — Benedict Rogers (ခေတ်သစ်မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နတ်ကိုးကွယ်မှု၏ သက်ရောက်မှုများအကြောင်း။) == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] 6ps8rn7mta9n9134djj9lqrt0u2jye2 1054267 1054266 2026-09-20T14:45:51Z Chenzeyan29 141880 1054267 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] တို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830*. Cambridge University Press.</ref> တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟူသော ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ နှင့် ဘိုးဘွားဝိညာဉ် ပူဇော်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> အထူးသဖြင့် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်စုများ]] တွင် ရိုးရာနတ်ဆရာ (Shaman) များက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးကာ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ စိတ်ဝိညာဉ်များနှင့် အိမ်စောင့်နတ်များကို ပူဇော်ပသသည့် ဓလေ့ခိုင်မာစွာ တည်ရှိခဲ့ပြီး ဗမာတို့၏ အိမ်စောင့်နတ် (အိမ်တွင်းမင်းမဟာဂီရိ)၊ တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ မူလဇစ်မြစ်ပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). *Nat-Pwe: Burma's Supernatural Sub-culture*. Paul Strachan - Kiscadale.</ref> ထို တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ယင်းနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူ နတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ရောနှောပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press, p. 110.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်သဖြင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> မင်းကြီးသည် ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ "အပြင် ၃၇ မင်း" ဟု တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ဗြဟ္မဏဝါဒမှ [[သိကြားမင်း]] (Indra) ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် နတ်အပေါင်း၏ အထက်၌ ထားရှိကာ စေတီတော်များ၏ ရင်ပြင်တွင် နတ်ရုပ်များကို ထားရှိစေခြင်းဖြင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာအား ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ ပြယုဂ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers, pp. 11–13.</ref> မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထူးခြားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား "နတ်စိမ်း" အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေခဲ့သည်။<ref name="Spiro1996" /> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်သွားခဲ့ပြီး၊ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကာ လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို ပူဇော်သည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှုအဖြစ် ယနေ့တိုင် အခြေခိုင်တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ [[File:Amay Yay Yin nat.jpg|thumb| စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ် ၊ရေယဉ်ကတော်။]] ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်သမိုင်း''' — ဦးဖိုးကျော့ (နတ်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံနှင့် နတ်ချင်းများအကြောင်း အသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ရန်။) * '''၃၇ မင်း နတ်သမိုင်း''' — ဦးလှသမိန် (နတ်များ၏ ရာဇဝင်နှင့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများအတွက် အဓိကကျသော ကျမ်းတစ်စောင်။) * '''The Thirty-Seven Nats''' — Sir Richard Carnac Temple (၁၉၀၆) (မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုကို အနောက်တိုင်း သုတေသနရှုထောင့်မှ ပထမဆုံး စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့သည့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာအုပ်။) * '''Folk Elements in Burmese Buddhism''' — Dr. Htin Aung (မောင်ထင်အောင်) (ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု မည်သို့ ရောယှက်တည်ရှိနေသည်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတင်ပြထားသော ကျမ်း။) * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ဓလေ့နတ်ကိုးကွယ်မှု''' — ဦးကျော်ထွန်း (အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော နတ်နန်းများ၊ နတ်ပွဲများအကြောင်း။) * '''The Spirit of Myanmar''' — Benedict Rogers (ခေတ်သစ်မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နတ်ကိုးကွယ်မှု၏ သက်ရောက်မှုများအကြောင်း။) == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] idtk3ksdpzeb3cfiurxvccmqwnsaemz 1054268 1054267 2026-09-20T14:46:37Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် */ 1054268 wikitext text/x-wiki '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု''' သို့မဟုတ် '''နတ်ယုံကြည်မှု''' ဆိုသည်မှာ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ ဒေသခံတို့၏ မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဟိန္ဒူဘာသာမှ ဆင်းသက်လာသော နတ်မင်းကြီးများအား [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] အသွင်ဖြင့် ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref name="Brac2014">Brac de la Perrière, Bénédicte (2014). "The Burmese Nat: From Animism to a Ritual Expression of National Identity". ''Journal of Southeast Asian Studies''. pp. 58–62.</ref> နတ်တို့အပေါ် ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ပုံစံများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဒေသနှင့်ကျေးရွာများအလိုက် ကွဲပြားမှုများ ရှိကြသည်။<ref name="Seekins2006">Seekins, Donald M. (2006). ''Historical Dictionary of Burma (Myanmar)''. Scarecrow Press. p. 320. ISBN 978-0810854024.</ref> {{Infobox | title = မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု | image = [[File: Brother Nats.JPG|250px]] | caption = မယ်ဝဏ္ဏနှင့် မင်းကြီး၊ မင်းလေးသားတော်နှစ်ပါး၊ ပုပ္ပါးတောင်။ | label1 = အမျိုးအစား | data1 = [[နတ် (ဝိညာဉ်) |ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု]] (Animism)၊ [[ဗဟုဒေဝဝါဒ]] | label2 = မူလဇစ်မြစ် | data2 = သမိုင်းမတင်မီခေတ် (ရှေးဦး [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်]] တို့၏ယုံကြည်မှု) | label3 = အဓိကဒေသ | data3 = [[မြန်မာနိုင်ငံ]] | label4 = အဓိကနတ်များ | data4 = [[သိကြားမင်း]] နှင့် [[၃၇ မင်း]] နတ်များ | label5 = ကိုးကွယ်ရာနေရာ | data5 = နတ်နန်း၊ နတ်ကွန်း၊ နတ်စင် | label6 = ဆက်စပ်ယုံကြည်မှု | data6 = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] }} မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် [[နတ် (ဝိညာဉ်)|နတ်]] ဆိုသည်မှာ သဘာဝလွန် စွမ်းအင်ရှိသော ဝိညာဉ်များကို ဆိုလိုပြီး ၎င်းတို့ကို အဓိကအားဖြင့် အမျိုးအစား နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည်။ #နတ်စိမ်း လူသားဘဝက မတော်တဆဖြစ်ရပ်များ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းများဖြင့် သေဆုံးခဲ့ပြီးနောက် နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခံရသူများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - မင်းမဟာဂီရိနတ်၊ [[၃၇ မင်း]] နတ်များ)။ #သဘာဝစောင့်နတ်များ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော ရေ၊ မြေ၊ တော၊ တောင်၊ သစ်ပင် စသည်တို့ကို အစိုးရသော ဝိညာဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:Nat-ein.jpg |thumb|နတ်စင်]] နတ်များကို ကိုးကွယ်ရာတွင် နတ်ကွန်း သို့မဟုတ် နတ်စင် များ ပြုလုပ်၍ ကြည်ညိုကြသည်။ ဤနတ်စင်များတွင် သဘာဝစောင့်နတ်များ ကို ဂုဏ်ပြုရန်အတွက် သင့်တော်သည့် နေရာတိုင်းတွင် ထားရှိနိုင်သလို၊သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက်မူ သီးသန့်နတ်နန်းများ သို့မဟုတ် နတ်ကွန်းများ တည်ဆောက်၍ ကိုးကွယ်ကြသည်။ မြန်မာ့ကျေးရွာ အစဉ်အလာအရ ရွာတိုင်းတွင် ရွာကိုစောင့်ရှောက်သည့် ဒေသခံနယ်ဖက်ဆိုင်ရာ နတ်တစ်ပါး ရှိလေ့ရှိပြီး ၎င်းကို ရွာစောင့်နတ် သို့မဟုတ် [[ဘိုးဘိုးကြီး]] ဟု ခေါ်ဝေါ်ပူဇော်လေ့ရှိကြသည်။ == သမိုင်းကြောင်းနှင့် ဇစ်မြစ် == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းသည် ဒေသခံ တိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဦးယုံကြည်မှုများ၊ [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်]] တို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှုများနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်စီးဆင်းလာသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830*. Cambridge University Press.</ref> တိဗက်-ဗမာနွယ်တို့၏ အစောဆုံး ယုံကြည်မှုမှာ သဘာဝတရား၏ အစိတ်အပိုင်းတိုင်းတွင် အစွမ်းထက်သော ဝိညာဉ်များ ကိန်းအောင်းနေသည်ဟူသော ဝိညာဉ်စွဲဝါဒ နှင့် ဘိုးဘွားဝိညာဉ် ပူဇော်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". *Papers in Southeast Asian Linguistics*, No. 14. Pacific Linguistics.</ref> အထူးသဖြင့် [[လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|လိုလို-ဗမာနွယ်စုများ]] တွင် ရိုးရာနတ်ဆရာ (Shaman) များက လူနှင့် ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးကာ သစ်ပင်၊ တောတောင်၊ စိတ်ဝိညာဉ်များနှင့် အိမ်စောင့်နတ်များကို ပူဇော်ပသသည့် ဓလေ့ခိုင်မာစွာ တည်ရှိခဲ့ပြီး ဗမာတို့၏ အိမ်စောင့်နတ် (အိမ်တွင်းမင်းမဟာဂီရိ)၊ တောစောင့်နတ်၊ တောင်စောင့်နတ် ယုံကြည်မှုများ၏ မူလဇစ်မြစ်ပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). *Nat-Pwe: Burma's Supernatural Sub-culture*. Paul Strachan - Kiscadale.</ref> ထို တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားတို့ မြေပြန့်ဒေသများသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ယင်းနတ်ဝိညာဉ် အယူအဆများသည် ဒေသခံ [[ပျူ]] နှင့် [[မွန်]] တို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ အငွေ့အသက်များ၊ ဟိန္ဒူ နတ်ဘုရား ယုံကြည်မှုများနှင့် ရောနှောပေါင်းစပ်သွားခဲ့သည်။<ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press, p. 110.</ref> အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် [[အနော်ရထာ]]မင်းကြီးသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ပြည်သူတို့ကြား အမြစ်တွယ်နေသော ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှုကို လုံးဝပယ်ဖျက်၍ မရနိုင်သဖြင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ရောက်ရှိစေရန် စနစ်တကျ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs.</ref> မင်းကြီးသည် ပြည်သူတို့ အလေးအမြတ်ထားသော နတ်များကို စုစည်းကာ "အပြင် ၃၇ မင်း" ဟု တရားဝင် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး၊ ဗြဟ္မဏဝါဒမှ [[သိကြားမင်း]] (Indra) ကို သာသနာစောင့်နတ်အဖြစ် နတ်အပေါင်း၏ အထက်၌ ထားရှိကာ စေတီတော်များ၏ ရင်ပြင်တွင် နတ်ရုပ်များကို ထားရှိစေခြင်းဖြင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာအား ဝန်းရံစောင့်ရှောက်သူ ပြယုဂ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။<ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers, pp. 11–13.</ref> မြန်မာ့နတ်သမိုင်း၏ အထူးခြားဆုံး အချိုးအကွေ့မှာ သမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော လူပုဂ္ဂိုလ်များ မတရားနှိပ်စက်ခံရ၍ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသော နည်းလမ်းဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ဖြစ်စေ ထိုသူတို့အား "နတ်စိမ်း" အဖြစ် တင်မြှောက်ကိုးကွယ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဤသည်မှာ သမိုင်းဖြစ်ရပ်မှန်နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရောနှောကာ ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုကို ခိုင်မာစေခဲ့သည်။<ref name="Spiro1996" /> ပုဂံခေတ်လွန်မှသည် ညောင်ရမ်းခေတ်နှင့် ကုန်းဘောင်ခေတ်များအထိ နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခွဲခြားမရလောက်အောင် ရောယှက်သွားခဲ့ပြီး၊ လောကုတ္တရာအရေးအတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကာ လောကီရေးရာ (စီးပွားရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ ဘေးအန္တရာယ်) အတွက် နတ်များကို ပူဇော်သည့် မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ကိုးကွယ်မှုအဖြစ် ယနေ့တိုင် အခြေခိုင်တည်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> == နတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒ ဆက်စပ်မှု == မြန်မာ့ဗုဒ္ဓအယူဝါဒနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှုတို့သည် သီးခြားစီ တည်ရှိနေခြင်းလား သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းအဖြစ် ရောယှက်နေခြင်းလားဟူသော အချက်အပေါ် ပညာရှင်များအကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> ဗမာလူမျိုးအများစုက နတ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို လူမှုရေးအရ ကျင့်သုံးသည့် ဓလေ့တစ်ခု သို့မဟုတ် အယူသီးမှုတစ်ခုအဖြစ်သာ တရားဝင် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။သို့သော်လည်း အနော်ရထာမင်းကြီးသည် (၁၀၄၄-၁၀၇၇) နန်းတက်စဉ်ကပင် ပြည်သူတို့၏ အမြစ်တွယ်နေသော ယုံကြည်မှုကို ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်စေရန် ၃၇ မင်းနတ်အဖွဲ့အစည်းကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။ <ref name="Temple1906" /> ဤလုပ်ရပ်ကို ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဒေသခံယုံကြည်မှုများကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် "ဗမာမှုပြုခြင်း" (Burmanization) အဖြစ် သမိုင်းပညာရှင်များက အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။<ref name="Leider2004">Leider, Jacques P. (2004). The Birth of Modern Burma. p. 45.</ref> [[File:Burmese nats.jpg|thumb|နတ်ရုပ်ထုများ]] နတ်ကိုးကွယ်မှုသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာ မရောက်ရှိမီကပင် ရှိနှင့်နေသော ရှေးဦးယုံကြည်မှုဖြစ်သည်။<ref name="Luce1985" />ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒတို့သည် ကြိုးစားပေါင်းစည်းခဲ့ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကို နတ်အပေါင်းတို့ထက် သာလွန်သော "နတ်ထက်နတ်" (Devatideva) အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). Religion and Politics in Burma. Princeton University Press. p. 14.</ref> တစ်ချိန်တည်းမှာပင် နတ်များကို ဗုဒ္ဓဖွားတော်မူစဉ်က ဝန်းရံစောင့်ကြပ်ပေးသူများအဖြစ် ပုံဖော်ကာ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် အသွင်ပြောင်းခဲ့သည်။ဤသို့ ကမ္ဘာ့ဘာသာတရားနှင့် ဒေသခံကိုးကွယ်မှုများ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Syncretism) သည် သီးသန့်ဖြစ်စဉ်မဟုတ်ဘဲ နေရာဒေသတိုင်း၌ တပြိုင်တည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Elias1876">Elias, N. (1876). History of the Shans in Upper Burma and Western Yunnan. p. 21.</ref> ဥပမာအားဖြင့် အိန္ဒိယရှိ ဟိန္ဒူဘာသာမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဗုဒ္ဓတရားတော်များတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။<ref name="Harvey1925">Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd. p. 33.</ref> မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် ဒေသခံ ရှင်တို (Shinto) ယုံကြည်မှုများကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ဆင်တူနေသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Reader1991">Reader, Ian. (1991). Religion in Contemporary Japan. University of Hawaii Press. p. 121.</ref> ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာ သူတော်စင် နီချီရန် (Nichiren) သည်လည်း ဒေသခံ ကိုးကွယ်မှုများကို ၎င်း၏ သင်ကြားမှုတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref name="Anesaki1916">Anesaki, Masaharu. (1916). Nichiren, the Buddhist Prophet. Harvard University Press. p. 67.</ref> ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုတို့၏ ဆင်တူညီမှုများကို "အထက်" နှင့် "အောက်" ဘုံများ၊ လူ၊ နတ်၊ တစ္ဆေ၊ သရဲ နှင့် ဗုဒ္ဓတို့၏ တည်ရှိမှုများတွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ဤသို့သော ဘုံအဆင့်ဆင့် ယုံကြည်မှုသည် မြန်မာတို့၏ လောကအမြင်တွင် ဗုဒ္ဓတရားတော်လာ ၃၁ ဘုံနှင့် မိရိုးဖလာ ဝိညာဉ်လောကကို တစ်သားတည်းဖြစ်အောင် ပေါင်းစည်းပေးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ <ref name="Spiro1996" /> <ref name="HtinAung1962">Htin Aung, Maung (1962). ''Folk Elements in Burmese Buddhism''. Oxford University Press.</ref> === ဟိန္ဒူဘာသာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်မှု === ပုဂံခေတ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံမှု များပြားလာသည်နှင့်အမျှ ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုနှင့် နတ်ဘုရား ကိုးကွယ်မှုများသည် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ပိုမိုစီးဝင်လာခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် ဟိန္ဒူနတ်ရုပ်များကို ထားရှိခြင်း၊ ပုံဖော်ခြင်းနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သာသနာစောင့်နတ်များအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ ရှိလာခဲ့သည်။ ပုဂံရှိ [[နတ်လှောင်ကျောင်း]] (ခေါ်) ဗိဿနိုးနတ်မင်းကြီး၏ ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းသည် "နတ်လျောင်းကျောင်း" (ဗိဿနိုးနတ် လျောင်းစက်နေသည့် ကျောင်း) ဟူသော စကားမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ဤကျောင်းသည် ပုဂံခေတ်အတွင်း အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာဝင်များအတွက် သီးသန့်တည်ရှိခဲ့သော ဘုရားကျောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[File:Nat Hlaung Kyaung.jpg|thumb| နတ်လျောင်းကျောင်း]] အမှန်စင်စစ်တွင် ယနေ့ခေတ်၌ ဒေသစရိုက်လက္ခဏာများ ကင်းစင်သော "ဗုဒ္ဓအယူဝါဒသန့်သန့်" ဟူ၍ မရှိတော့ဘဲ၊ ဒေသအလိုက် ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောနေသော ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံများကိုသာ တွေ့ရှိရခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> === ပုပ္ပါးတောင်နှင့် မင်းမဟာဂီရိနတ် === [[File:Taungkalat temple, Myanmar.jpg|thumb|ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်]] [[ပုပ္ပါးတောင်]]သည် ပုဂံခေတ်ကတည်းကပင် နတ်တို့ပျော်စံရာ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ <ref name="Temple1906" /> မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမသည် ပုဂံခေတ်တစ်လျှောက်လုံးတွင် "နိုင်ငံတော်စောင့်နတ်" အဖြစ် အရေးပါခဲ့ပြီး အိမ်တိုင်းတွင် အုန်းသီးဆွဲ၍ ပူဇော်သည့် "အိမ်တွင်းနတ်" ဓလေ့သည် ယနေ့တိုင် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" />ပုပ္ပါးတောင်တွင် မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမအပြင် [[ပုပ္ပါးမယ်တော်]] နှင့် အနော်ရထာမင်း၏ စစ်သည်တော် [[ဗျတ်ဝိ၊ ဗျတ္တ|ဗျတ္တ]] တို့၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းမှာလည်း ထင်ရှားသည်။<ref name="Temple1906" /> [[File:Nat oun.JPG|thumb|alt=Nat oun (Suxorimus) hung on a post in a house.|အိမ်ထဲ၌ မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား ပူဇော်ပသသည့် အနေဖြင့် အိမ်တွင်းနတ်အုန်း ချိတ်ဆွဲထားပုံ]] မင်းမဟာဂီရိနတ်မောင်နှမ၏ ဒဏ္ဍာရီသည် မြန်မာတို့၏ ဘိုးဘွားပူဇော်မှု နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်မှုတို့ ပေါင်းစပ်နေသည့် ထင်ရှားသော သာဓကတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name="Temple1906" /> == နဂါးကိုးကွယ်မှု သမိုင်းနှင့် ယုံကြည်မှု == [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက် နွယ်ဖွားများ]]၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ရှေးဦးတရုတ် လူမျိုးစုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီကပင် မြွေနှင့် နဂါးပုံသဏ္ဌာန်များကို ရေစောင့်နတ်အဖြစ် ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). Tibeto-Burman languages of the Himalayas. Routledge. p. 45.</ref> တရုတ်တို့၏ နဂါး သည် မိုးကောင်းကင်၊ ရေထုနှင့် ဧကရာဇ်တို့၏ အမှတ်အသားဖြစ်လာသကဲ့သို့ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းသက်လာသော [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ]]ထံတွင်လည်း ထိုအယူအဆမှာ ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် ပါရှိလာခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသောအခါ ဒေသခံတို့၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ပေါင်းစပ်သွားသည့် အဓိက အခြေခံအကြောင်းရင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံခေတ်ဦးတွင် တွေ့ရှိရသော တောင်သူကြီးမင်း၏ နဂါးကိုးကွယ်မှုမှာ တိဗက်-ဗမာနွယ်များ နန်ကျောက်မှ တဆင့် ပါလာသော ယဉ်ကျေးမှု ဩဇာများဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။ <ref name="Temple1906" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[နဂါး]]ကိုးကွယ်မှုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ မဝင်ရောက်မီ အခြေချနေထိုင်သူများအကြား တွင်လည်း ရေနှင့်မြေကို စောင့်ရှောက်သည့် သတ္တဝါအဖြစ် ယုံကြည်ရာမှ စတင်ခဲ့သော ဝိညာဉ်စွဲလမ်းမှု တစ်ခုဖြစ်သည်။ <ref name="Luce1985" /> ပုဂံပြည်၏ ရှေးဦးမင်းဆက် တစ်ပါးဖြစ်သော တောင်သူကြီးမင်း(စောရဟန်း) လက်ထက်တွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် နိုင်ငံတော်အဆင့်အထိ ထွန်းကားခဲ့ပြီး နဂါးရုပ်တုကြီးများအား ကိုးကွယ်ပူဇော်ခြင်းများ ရှိခဲ့သည်။<ref name="Hmannan">မှန်နန်းရာဇဝင်တော်ကြီး (ပထမတွဲ)။</ref> [[File:Nagayon Pagoda, Amarapura 02.JPG|thumb| နန်းမတော်မမြလေး ထပ်ဆင့်တည်ထားသည့် အမရပူရမှ နဂါးရုံဘုရား]] ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာသောအခါ နဂါးကိုးကွယ်မှုကို အပြီးတိုင် ပယ်ဖျက်ခြင်းမပြုဘဲ ဗုဒ္ဓသာသနာကို စောင့်ရှောက်သူများအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ <ref name="Spiro1996" /> အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မိုးသက်လေသေုန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည့် မုစလိန္ဒာနဂါးမင်း အကြောင်းသည် မြန်မာ့အနုပညာနှင့် ဗိသုကာလက်ရာများတွင် အထင်ရှားဆုံးသော အမှတ်အသားဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref name="Strachan1989">Strachan, Paul. (1989). *Pagan: Art and Architecture of Old Burma*. p. 112.</ref> ထို့ပြင် နဂါးပြည်တွင် သီတင်းသုံးသည်ဟု ယုံကြည်ရသော [[ရှင်ဥပဂုတ်|ရှင်ဥပဂုတ္တ]] မထေရ်အား ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည်လည်း နဂါးကိုးကွယ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောယှက်နေသည့် သာဓကတစ်ခုဖြစ်သည်။<ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. p. 168.</ref> ယနေ့ခေတ် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် နဂါးကိုးကွယ်မှုသည် "နဂါးပူးခြင်း" (Naga Possession) ဟူသော ပုံစံသစ်ဖြင့် ပြန်လည်အားကောင်းလာသည်ကို တွေ့ရသည်။<ref name="Bracde1989">Brac de la Perrière, Bénédicte. (1989). *Les rituels de possession en Birmanie*. p. 82.</ref> နဂါးဝိညာဉ် ဝင်ရောက်စီးနင်းသည်ဟု ယုံကြည်ကာ ဗေဒင်ဟောခြင်းနှင့် ယတြာချခြင်းများ ဆောင်ရွက်လာကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အထူးသဖြင့် မြေအောက်သယံဇာတနှင့် ရေကြောင်းလုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်သူများသည် နဂါးများကို အစောင့်အရှောက်အဖြစ် ယုံကြည်ကာ အလေးအမြတ်ထား ပူဇော်ကြဆဲဖြစ်သည်။<ref name="Spiro1996" /> ဘောဂဝတီ({{lang-sa|भोगवती}}) သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] နှင့် [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] ကျမ်းဂန်များအရ မြေအောက်ကမ္ဘာ (သို့မဟုတ်) မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ အောက်ခြေတွင် တည်ရှိသော နဂါးတို့၏ မြို့တော်ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ယုံကြည်မှုတွင် နဂါးတို့၏ ဘုရင်နှင့် နဂါးမင်းသား၊ နဂါးမင်းသမီးများ စံမြန်းရာ အလွန်စည်ကား၍ ရတနာများ ကြွယ်ဝသော နန်းမြို့အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="Temple1906" />အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာရှိ ဖိုဝင်တောင်ကဲ့သို့သော နေရာများတွင် ရှေးဟောင်းနဂါးရုပ်တုနှင့် နံရံဆေးရေးပန်းချီများစွာကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။<ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 125.</ref> ဘုရားစေတီများ၏ မုခ်ဦးများတွင် "နဂါးမောက်" ဟုခေါ်သော အလှဆင်လက်ရာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် ဘုရားကျောင်းကန်များကို နဂါးများက စောင့်ရှောက်သည်ဟူသော အယူအဆမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="Strachan1989" /> == သိုက်နန်း == '''သိုက်နန်း'''ဆိုသည်မှာ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ လောကီပညာနှင့် ဝိညာဉ်ရေးရာ ယုံကြည်မှုများတွင် ရတနာပစ္စည်းများ၊ သာသနာရေးဆိုင်ရာ ဌာပနာတိုက်များနှင့် မြေအောက်သယံဇာတများကို စောင့်ရှောက်ရသော ဝိညာဉ်လောကသားများ (သိုက်နန်းရှင်များ) နေထိုင်ရာ နယ်မြေကို ဆိုလိုသည်။<ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992). ''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 12–15.</ref> သိုက်နန်းအယူအဆသည် [[ပုဂံခေတ်]] မတိုင်မီကတည်းက ရှိခဲ့သော ဒေသခံတို့၏ နတ်ဝိညာဉ် နှင့် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] စကြဝဠာအယူအဆများ ပေါင်းစပ်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />အထူးသဖြင့် စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးအနက် ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ [[နဂါး]]၊ [[ဂဠုန်]] နှင့် [[ဘီလူး|ယက္ခ]] တို့သည် မြေအောက်ရတနာများကို စောင့်ရှောက်ရသူများအဖြစ် ယုံကြည်မှု ခိုင်မာလာခဲ့သည်။ [[File:The Mythology of all races (1918) (14760888744).jpg|thumb| ကုဝေရနတ်မင်းကြီး၏ လက်အောက်ခံ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ]] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မင်းညီမင်းသားများနှင့် သူဌေးသူကြွယ်များသည် စစ်ဘေးစစ်ဒဏ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် စွဲလမ်းမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ပိုင်ဆိုင်သော ရတနာများကို မြှုပ်နှံခဲ့ကြရာမှ "သိုက်" များ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့အပြင် စေတီပုထိုးများ တည်ထားရာတွင် ဌာပနာတိုက်များကို စောင့်ရှောက်ရန် ဝိညာဉ်လောကသားများကို အပ်နှံခြင်းဖြင့်လည်း သိုက်နန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[File:Mya Nan Nwe Statue 2.jpg|thumb|သိုက်နန်းရှင် မြနန်းနွယ်]] မြန်မာ့ယုံကြည်မှုတွင် သိုက်နန်းကို စောင့်ရှောက်သူများကို အဆင့်အတန်းအလိုက် အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည် - #သိုက်ချုပ်ဆိုသည် နယ်မြေတစ်ခုလုံးရှိ သိုက်နန်းများကို အုပ်ချုပ်ရသော အဆင့်မြင့် ဝိညာဉ်။ (ဥပမာ - ပုပ္ပါးသိုက်ချုပ်) #သိုက်နန်းရှင်သည် သီးသန့်နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် ရတနာတစ်ခုကို တိုက်ရိုက် စောင့်ရှောက်သူများ။ #သိုက်နန်းဝင်များတွင် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဝိဇ္ဇာ၊ ဇော်ဂျီ နှင့် တန်ခိုးရှိသော ဘုမ္မစိုး၊ ရုက္ခစိုး နတ်များ။ လူသားအချို့သည် ရှေးဘဝက သိုက်နန်းတွင် နေထိုင်ခဲ့ပြီး လူ့လောကသို့ ခေတ္တရောက်ရှိလာသူများကို "သိုက်ဆက်ရှိသူ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူတို့သည် # သာမန်လူထက် ဘာသာရေးနှင့် တရားဓမ္မတွင် ပိုမိုစိတ်ဝင်စားတတ်ခြင်း။ # သိုက်နန်းရှင်များ၏ အစောင့်အရှောက်ကို ခံရခြင်း သို့မဟုတ် အိပ်မက်မှတစ်ဆင့် အဆက်အသွယ်ရှိခြင်း။ # သိုက်နန်းမှ ခွင့်ပြုချက်ရမှသာ ရတနာသိုက်များကို တွေ့ရှိနိုင်ခြင်း စသည့် ယုံကြည်ချက်များ ရှိကြသည်။ <ref name="Spiro1996" /> မြန်မာနိုင်ငံတွင် [[ပုပ္ပါးတောင်]] သည် သိုက်နန်းပေါင်းများစွာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသလို၊ [[အင်းလေးကန်]] နှင့် [[ဧရာဝတီမြစ်]] တလျှောက်တွင်လည်း ရေအောက်သိုက်နန်းများ ရှိသည်ဟု ဒဏ္ဍာရီများအရ ဆိုကြသည်။ ==နတ်ဝင်သည် နှင့် နတ်ပွဲ== နတ်ကတော် ဆိုသည်မှာ လူသားများနှင့် နတ်ဝိညာဉ်လောကအကြား ဆက်သွယ်ပေးရသော ကြားခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ "နတ်၏ဇနီး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော်လည်း အမျိုးသမီးများသာမက အမျိုးသားများနှင့် လိင်စိတ်ကွဲပြားသူများ (LGBTQ+) လည်း နတ်ကတော်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name="Rodrigue1992" /> [[File:Nat Pwe.JPG|thumb| နတ်ကတော်တစ်ဦး ဦးမင်းကျော်ပုံစံ မင်းကွန်း နတ်ပွဲတစ်ခုတွင် ဝတ်ဆင်ထားပုံ။ ဩဂုတ်လ (၁၉၈၉)]] === အခန်းကဏ္ဍနှင့် တာဝန်များ === နတ်ဝင်ပူးခြင်းဆိုသည် နတ်ပွဲများတွင် သက်ဆိုင်ရာနတ်၏ ဝိညာဉ်ကို မိမိခန္ဓာကိုယ်အတွင်းသို့ ဖိတ်ခေါ်စီးနင်းစေခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်သူများ၏ လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ကျန်းမာရေး ပြဿနာများအတွက် နတ်၏အမိန့်တော်ကို ပြန်လည်ကြားပြောပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲများတွင် နတ်ဝတ်နတ်စား အတတ်ပညာဖြင့် ကခုန်ဖျော်ဖြေပြီး နတ်များကို ပူဇော်ပသခြင်း။ နတ်ကတော်အများစုသည် နတ်များ၏ ရွေးချယ်ခြင်းကို ခံရသည် (သို့မဟုတ်) နတ်စွဲသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ နတ်ကတော်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခံရရန်အတွက် ဝါရင့်နတ်ကတော်ကြီးများထံတွင် နတ်ကပွဲ အတတ်ပညာနှင့် နတ်သံများကို စနစ်တကျ သင်ယူရပြီး "နတ်ဆက်ခြင်း" (နတ်နှင့် လက်ထပ်ခြင်း) အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်ရလေ့ရှိသည်။ === နတ်ပွဲ === နတ်ပွဲ ဆိုသည်မှာ နတ်များကို ပူဇော်ပသရန်နှင့် ကျေးဇူးဆပ်ရန်အတွက် ကျင်းပသော ပွဲတော်များကို ဆိုလိုသည်။ နတ်ပွဲများသည် မြန်မာ့ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြလူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုဝိညာဉ်ရေးရာတွင် အလွန်အရေးပါသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။<ref>Spiro, Melford E. (1996). Burmese Supernaturalism. Transaction Publishers.</ref> ၁။ နတ်နန်းပွဲ များသည် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်များအတွက် နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ပွဲကြီးများ ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ - [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]၊ [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]])။ ၂။ မိသားစု (သို့မဟုတ်) ရွာပွဲများတွင် တစ်ဦးချင်းဖြစ်စေ၊ ကျေးရွာအလိုက်ဖြစ်စေ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းဝေးစေရန် ပြုလုပ်သော ပွဲငယ်များဖြစ်သည်။ နတ်ပွဲတွင် [[ဆိုင်းဝိုင်း|မြန်မာ့ဆိုင်းဝိုင်း]]သည် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သည်။ နတ်တစ်ပါးချင်းစီအတွက် သီးခြားတီးလုံးများ (နတ်ချင်း) ရှိကြပြီး နတ်ကနားသည် နတ်ပွဲကျင်းပရန်အတွက် အုန်းပွဲ၊ ငှက်ပျောပွဲများနှင့် နတ်ရုပ်များကို ခမ်းနားစွာ ပြင်ဆင်ထားသည့် ရင်ပြင်ဖြစ်သည်။နတ်သံမှာ နတ်ကတော်များက နတ်၏သမိုင်းကြောင်းနှင့် အတ္ထုပ္ပတ္တိကို တေးသံသာဖြင့် ရွတ်ဆိုပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ === ထင်ရှားသော နတ်ပွဲများ === {| class="wikitable" |- ! ပွဲတော်အမည် !! ကျင်းပရာနေရာ !! အချိန်အခါ !! ကိုးကွယ်သည့်နတ် |- | [[တောင်ပြုန်းပွဲတော်|တောင်ပြုန်းနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ တောင်ပြုန်းရွာ || ဝါခေါင်လ || ရွှေဖျဉ်းညီနောင် |- | [[ရတနာ့ဂူ နတ်ပွဲ|ရတနာ့ဂူနတ်ပွဲ]]|| မန္တလေး၊ အမရပူရ || တော်သလင်းလ || နံကရိုင်းမယ်တော် (အမယ်တော်ပု) |- | [[ပုပ္ပါးတောင်|မင်းမဟာဂီရိပွဲ]]|| ပုဂံ၊ ပုပ္ပါးတောင် || နတ်တော်လ || မင်းမဟာဂီရိ (အိမ်တွင်းနတ်) |} == အပျိုတော်ယိမ်း == အပျိုတော်ယိမ်း သည် မြန်မာ့ရိုးရာ ဇာတ်သဘင်နှင့် နတ်ပွဲများတွင် မင်္ဂလာရှိစေရန် ရည်ရွယ်၍ အဖွင့်အဖြစ် ကပြရသော အကတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အပျိုတော်ဟူသည် နတ်မင်းကြီးများ၏ အပါးတော်၌ ခစားရသော အပျိုစင် ဝိညာဉ်များကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြု၍ ကပြသော အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="Rodrigue1992" /> အပျိုတော်ယိမ်းကို နတ်ပွဲများ၌ နတ်မင်းကြီးများအား မပင့်ဖိတ်မီ "နတ်ဦးအက" အဖြစ် ကပြရသည်။<ref name="Temple1906" /> ရည်ရွယ်ချက်မှာ အဓိကအားဖြင့် ပွဲခင်း သို့မဟုတ် နတ်နန်းအား မကောင်းသော အညစ်အကြေးများမှ သန့်စင်စေရန်၊ အရပ်လေးမျက်နှာရှိ နတ်မင်းကြီးများနှင့် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာကို ကန်တော့ရန် နှင့် ပွဲလာ ပရိသတ်များအား မင်္ဂလာရှိသော အကအလှဖြင့် ဖျော်ဖြေရန် တို့ဖြစ်သည်။ === ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အဆောင်အယောင်များ === နတ်ကိုးကွယ်မှုလောကတွင် အနီရောင်သည် တန်ခိုး၊ အာဏာ နှင့် ထက်မြက်ခြင်း ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ အနီရောင်ကို တန်ခိုးအာဏာပြရန် ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး အဖြူရောင်ကို သန့်စင်ခြင်းနှင့် ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းမှု ပြသရန် အသုံးပြုကြသည်။ အထူးသဖြင့် တောင်ပြုံးမင်းညီနောင်ကဲ့သို့သော အရှိန်အဝါကြီးသည့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်သည့်အခါ သို့မဟုတ် နန်းတွင်းအပျိုတော်အဖြစ် ကပြသည့်အခါ အနီရောင်ကို အဓိကထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အပျိုတော်ဝတ်စုံ အနီသည် ရိုးရိုးအနီရောင်သက်သက်မဟုတ်ဘဲ အနုပညာလက်ရာများ ပါဝင်သည်။ အပျိုတော်ယိမ်း ကပြရာတွင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် အလှအပအတွက်သာမက ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်များနှင့်ပါ ပြည့်နှက်နေသည်။<ref name="Rodrigue1992" />အင်္ကျီတွင် အနီရောင် ပိတ်သား သို့မဟုတ် ပိုးသားကို အသုံးပြုသည်။ အင်္ကျီ၏ အနားသတ်များတွင် ရွှေခြည်ထိုး သို့မဟုတ် ငွေခြည်ထိုး ဇာနားများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ အနီရောင် ပုဝါရှည်ကို ပခုံးတွင် သိုင်းတင်ထားပြီး ကကွက်ထဲတွင် ထိုပုဝါကို ခါယမ်းခြင်းဖြင့် နတ်နန်းကို သန့်စင်သည့်ဟန် ပြုလုပ်သည်။ အနီရောင်ကို အခြေခံသည့် ချိတ်ထမိန် သို့မဟုတ် နဂါးပတ်ချိတ်ကဲ့သို့သော အနီရောင်တောက်တောက်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ရင်စီး သည် အပျိုတော်တို့၏ ကိုယ်ဟန်ကို ကျစ်လျစ်စေပြီး သွက်လက်မြန်ဆန်သော နတ်အက ကကွက်များတွင် လုံခြုံမှုရှိစေရန် ရည်ရွယ်သည်။ခေါင်းပေါင်း တွင် ကို ရင်စီး၏ အရောင်နှင့် လိုက်ဖက်အောင် ပေါင်းရသည်။ အပျိုတော်များအတွက် "အပျိုတော်ပေါင်း" ဟုခေါ်သော အနားစောင်းထွက်နေသည့် ပုံစံကို အသုံးပြုပြီး နတ်မင်းကြီးများကို ကိုယ်စားပြုသည့်အခါတွင်မူ ခန့်ညားသော နန်းတွင်းပေါင်း ပုံစံများကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုသည်။<ref name="Temple1906" />ခေါင်းပေါင်းသည် နတ်ကတော်၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အုပ်ချုပ်သည့် နတ်၏ အရှိန်အဝါကို ဖော်ဆောင်သည့် သင်္ကေတ ဖြစ်သည်။ပန်းပန်ခြင်းတွင်လည်း ဝတ်စုံတစ်ခုလုံး၏ အဆုံးသတ် အလှအပနှင့် ပူဇော်မှု ဖြစ်သည်။ ဆံထုံး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် [[သပြေပင်|သပြေပန်း]]၊[[နှင်းဆီ|နှင်းဆီပန်း]]၊[[အက်စတာပင်|မေမြို့ပန်း]] နှင့် ရာသီပေါ်ပန်းများကို စုပုံ၍ ပန်ဆင်ရသည်။ အထူးသဖြင့် သပြေပန်းသည် "အောင်ပွဲ" နှင့် "မင်္ဂလာရှိခြင်း" ကို ဆောင်သဖြင့် အမြဲတမ်း ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ရင်စီး၊ ခေါင်းပေါင်းနှင့် ပန်းပန်ခြင်းတို့ ပေါင်းစပ်လိုက်သည့်အခါ အပျိုတော်တစ်ဦး၏ ဝတ်စုံသည် နတ်ဝိညာဉ်လောကနှင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်သော မင်္ဂလာရှိသည့် ဝတ်စုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> == အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) == '''အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ''' (သို့မဟုတ်) '''ကန်တော့ပွဲ''' သည် မြန်မာ့ရိုးရာ နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် ဂါရဝပြုခြင်းဆိုင်ရာ ဓလေ့များတွင် အရေးအပါဆုံးသော ပူဇော်မှု လက်ဆောင်ဖြစ်သည်။ အုန်းသီးနှင့် ငှက်ပျော်သီးတို့ကို အခြေခံ၍ စီရင်ထားသော ဤပွဲသည် ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာ၊ မိဘ၊ ဆရာသမားများနှင့် နတ်မင်းကြီးများကို ပူဇော်ကန်တော့ရာတွင် လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများ ဖွင့်လှစ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။<ref name="ShwayYoe1882">Shway Yoe (Sir James George Scott) (1882). ''The Burman: His Life and Notions''. London: Macmillan.</ref> [[File:မိဆိုင်ဖဆိုင်ကန်တော့ပွဲ.jpg|thumb| မြင်းဖြူရှင်၊ ပေါက်အို၊ အလုံ၊ ရွှေကျွန်းပင်၊ ရေကန်သင်းပင် နတ်များကို တပေါင်းလ ရိုးရာတင်သည်။]] မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်စုများ စတင်အခြေချစဉ်ကတည်းကပင် သစ်ပင်၊ တောတောင်စောင့်နတ်တွေကို ပူဇော်တဲ့ဓလေ့ ရှိခဲ့ပါတယ်။အုန်းပွဲ ငှက်ပျော်ပွဲ (ကန်တော့ပွဲ) ဓလေ့သည် ရှေးဦးမြန်မာတို့၏ ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် အိန္ဒိယမှ ဝင်ရောက်လာသော ဟိန္ဒူယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ရာမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အုန်းသီးသည် ကျက်သရေရှိခြင်းနှင့် သန့်စင်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော "သီရိဖလ" (Siri-phala) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ငှက်ပျော်သီးသည် ပွားများခြင်းနှင့် စည်းလုံးခြင်းကို ကိုယ်စားပြုသော စိုက်ပျိုးရေးထွက်ကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။<ref name="HtinAung1962" /> အထူးသဖြင့် မင်းမဟာဂီရိ နတ်မင်းအား အုန်းသီးဖြင့် ပူဇော်သည့်ဓလေ့သည် [[တကောင်းခေတ်]] ကတည်းကပင် တည်ရှိခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းများက ဆိုသည်။<ref name="Temple1906" /> {{Short description|မြန်မာ့ရိုးရာ မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် နတ်ဆိုးယုံကြည်မှု သမိုင်းစဉ်}} == မကောင်းဆိုးဝါး == မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှုတွင် မကောင်းဆိုးဝါးများကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် ချစ်ကြောက်ရိုသေ၍ ကိုးကွယ်ခြင်းမျိုးမဟုတ်ဘဲ၊ ဘေးအန္တရာယ် မပေးစေရန်နှင့် ကျေနပ်နှစ်သိမ့်စေရန် "ပသခြင်း" သဘောသာ ဖြစ်သည်။ <ref name="Melford1970">Spiro, Melford E. (1970). ''Burmese Supernaturalism''. Prentice-Hall.</ref> တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်လူမျိုးစုများသည် ရှေးဦးကာလ နတ်ကိုးကွယ်မှု ကတည်းက ဒွန်တွဲပါရှိလာသော "မကောင်းဆိုးဝါးနှင့် မိစ္ဆာ" ဆိုင်ရာ ဘုံအယူအဆများ ရှိကြသည်။ <ref name="Luce1959">Luce, G. H. (1959). ''Old Kyaukse and the Coming of the Burmans''.</ref>အထူးသဖြင့် နှစ်တစ်နှစ်၏ အကူးအပြောင်း သို့မဟုတ် ရာသီအကူးအပြောင်းကာလများတွင် မကောင်းသော နတ်ဆိုးများသည် လူတို့၏ နေအိမ်နှင့် ကျေးရွာများအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ မကောင်းဆိုးဝါးများသည် ကျယ်လောင်သော အသံများကို ကြောက်ရွံ့သည်ဟူသော အယူအဆမှာ တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင်တို့၏ အဓိက ဘုံယုံကြည်ချက်ဖြစ်သည်။<ref name="HtinAung1962" />တရုတ်လူမျိုးများသည် နှစ်သစ်ကူးကာလတွင် "နျန်" (Nian) ဟုခေါ်သော နတ်ဆိုးကို မောင်းထုတ်ရန် ဗျောက်အိုးများ ဖောက်ခြင်း၊ မောင်းနှင့် လင်းကွင်းများ တီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ဗမာလူမျိုးများတွင်လည်း နှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့တွင် သံဗုံးခေါက်ခြင်း၊ဝါးလက်ခုပ်တီးခြင်းနှင့် ဆန်ခါတီးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နေအိမ်အတွင်း ကပ်ငြိနေသော နတ်စိုး၊ စုန်း၊ မိစ္ဆာများကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ဤဓလေ့သည် ဘာသာရေးကျမ်းဂန်များထက် ရှေးဦးနတ်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ပိုမိုဆက်စပ်နေသည်။ မြစ်၊ ချောင်း၊ တော၊ တောင်တို့တွင် နေထိုင်သော နတ်စိုး များသည် လူသားတို့၏ နယ်မြေအတွင်းသို့ ကျူးကျော်လာပါက ဘေးဥပဒ် (ဥပမာ - ရောဂါဘယ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု) ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု ယူဆသည်။ မြန်မာ့ရိုးရာ ယုံကြည်မှုတွင် မိစ္ဆာများကို အဓိကအားဖြင့် နေရာဒေသနှင့် အတတ်ပညာအပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ [[File:Amay Yay Yin nat.jpg|thumb| စုန်း၊ကဝေ၊ပညာသည်တို့၏အချုပ် ၊ရေယဉ်ကတော်။]] ၁။ မျိုးနွယ်စုအလိုက် တည်ရှိသော မိစ္ဆာများ ဘီလူး များသည် မိစ္ဆာအနွယ်ဝင်များထဲတွင် အင်အားအကြီးဆုံးဟု ယူဆကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လူသားတို့၏ အသက်ဝိညာဉ်နှင့် သွေးသားကို စားသုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းဂန်လာ ဘီလူးများနှင့် မြန်မာ့ရိုးရာ တောစောင့်ဘီလူး၊ အိုင်စောင့်ဘီလူး အယူအဆများ ရောယှက်နေသည်။ ကဝေ တို့သည် စုန်းထက် အဆင့်မြင့်သော၊ ကိုယ်ရောင်ဖျောက်နိုင်သော သို့မဟုတ် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲနိုင်သော မိစ္ဆာအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အမှောင်လောက၏ အတတ်ပညာများကို အသုံးပြု၍ လူသားတို့ကို ခြောက်လှန့်ဖမ်းစားတတ်သည်။ ၂။ အောက်လမ်းအတတ်နှင့် ဆက်စပ်သော မိစ္ဆာများ မြန်မာ့မိရိုးဖလာတွင် လူသားတစ်ဦးသည် အောက်လမ်းနည်းပညာ ကို အသုံးချ၍ မိစ္ဆာအသွင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="HtinAung1962" /> စုန်းဆိုသည် နတ်ဆိုးများကို စေခိုင်းခြင်း၊ ပြုစားခြင်းတို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဘေးဥပဒ်ပေးသူများ ဖြစ်ပြီး အောက်လမ်းဆရာများက မိစ္ဆာနတ်ဆိုးများကို မွေးမြူ၍ ကိုယ်ကျိုးအတွက် အသုံးချကြသည်။ ၃။ နေရာဒေသအလိုက် အမြစ်တွယ်နေသော မိစ္ဆာများ မိစ္ဆာများသည် လူသူမနီးသော တောနက်များ၊ အိုင်ကြီးများ၊ သင်္ချိုင်းများနှင့် သစ်ပင်ကြီးများတွင် မှီတင်းနေထိုင်တတ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ သရဲ၊ တစ္ဆေ၊ ပြိတ္တာ များသည်လည်း ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်အရ မိစ္ဆာအုပ်စုဝင်များအဖြစ် တည်ရှိနေပြီး လူတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို အခြေခံ၍ ကိုးကွယ်မှုဓလေ့များ ပေါ်ပေါက်လာစေသည်။ == မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုရှိ အထွေထွေနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဓလေ့များ == ၃၇ မင်း နတ်စာရင်းဝင်များအပြင် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအရ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသော နတ်များစွာ ရှိသည် - နတ်ဘုရင်နှင့် မိဖုရား သည် နတ်စာရင်းတွင် မင်းဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၉ ပါးနှင့် မိဖုရားဖြစ်ခဲ့သူ နတ် ၄ ပါး ပါဝင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။<ref name="Encyclopedia">မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ (၁၄)။</ref> အမျိုးသမီးနတ်များ တွင် မနှဲလေး၊ ရွှေနဘေ စသည့် နတ်များမှာ ထင်ရှားပြီး၊ အမျိုးသမီးများအကြားတွင်မူ ဖျာလိပ်နတ် နှင့် လေချွန်နတ် တို့မှာ လူသိများသည်။ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေး လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် [[တပေါင်းလ]] ကောက်သစ်ပေါ်ချိန်၌ [[ပုန်းမကြည်ရှင်မ|ပုန်းမကြည်နတ်]] (သို့မဟုတ်) ပုန်းမကြည်ရှင်မအား ပူဇော်သည့် ဓလေ့ ရှိကြသည်။ ဤယုံကြည်မှုသည် ပုဗ္ဗကြယ်၊ အမိကမ္ဘာမြေနတ် (ဝသုန္ဓရေ) နှင့် စပါးစောင့်လိပ်ပြာ (စပါးစောင့်နတ်) များကို ပူဇော်သည့် ရှေးဦး ဝိညာဉ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆကြသည်။ <ref name="HtinAung1962" /> ပုန်းမကြည် ပူဇော်ပွဲတွင် [[ဓမ္မပဒ]] (ယက္ခိဏီဝတ္ထု) လာ ဘီလူးမနှင့် အမျိုးသမီးတို့ ရန်ငြိုးဖွဲ့ လက်စားချေမှုမှ ဘေးလွတ်ရန် ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဘီလူးမအား လယ်ကွင်းများတွင် နေထိုင်စေကာ လယ်ယာမြေကို စောင့်ရှောက်စေခဲ့သည့် ဝတ္ထုကြောင်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ယုံကြည်ကြသည်။<ref name="MaungThein1971">မောင်သိန်း၊ ပုဂံ (၁၉၇၁)။ ''မြန်မာ့ကျေးလက်ရိုးရာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှု''။</ref> ထို့ကြောင့် နှစ်စဉ် တပေါင်းလတွင် မုန့်ဆီကြော်၊ အုန်းသီး၊ ငှက်ပျောသီးတို့ဖြင့် အခါတင် ပသခြင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ အောင်မြင်ရန်နှင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ကင်းဝေးရန် ဆုတောင်းကြသည်။<ref name="ShwayYoe1882"/> [[File:Nats, Taunggyi.JPG|thumb| ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ် နတ်နန်း၊တောင်ကြီးမြို့]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ နယ်မြေဒေသအလိုက် သီးခြားထင်ရှားသော နတ်ကိုးကွယ်မှုများ ရှိကြသည်။အထက်မြန်မာပြည် မုံရွာဘက်တွင် အမေရေယဉ်၊ တံတားဦးတွင် အမေဂျမ်း။ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ကိုးမြို့ရှင် နှင့် ပုလဲယဉ်။အောက်မြန်မာပြည်တွင် [[ရေငံပိုင် ဦးရှင်ကြီး|ဦးရှင်ကြီး]] နှင့် [[နံကရိုင်းမယ်တော်]]။ရခိုင်၊ မွန်၊ ကရင် တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်နတ်များ ရှိကြသလို ကချင်၊ ကယား၊ ချင်း၊ နာဂ စသည့် တောင်ပေါ်ဒေသများတွင်လည်း အမျိုးစုံသော ရိုးရာနတ်များ ရှိကြသည်။ ခေတ်ဟောင်းလူသားများက သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် နတ်ကိုးခဲ့ကြသလို၊ ခေတ်သစ်လူသားများသည်လည်း စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးရာ အောင်မြင်မှုများအတွက် နတ်၊ ဗေဒင်နှင့် ယတြာများကို ဆက်လက်ယုံကြည်နေကြသည်။နတ်ကြိုက်သည့် အစားအသောက်များ (အရက်၊ ကြက်ကြော်) နှင့် နတ်မကြိုက်သော အဝတ်အစားများကို ရှောင်ကြဉ်သည့် ဓလေ့များ ရှိသည်။ မန္တလေးမြို့အနီးတွင်မူ ကိတ်မုန့် ဖြင့် ပူဇော်ပသရသည့် ထူးခြားသော နတ်ပွဲတစ်ခုလည်း ရှိသည်။ == ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် == * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်သမိုင်း''' — ဦးဖိုးကျော့ (နတ်ကိုးကွယ်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံနှင့် နတ်ချင်းများအကြောင်း အသေးစိတ် လေ့လာနိုင်ရန်။) * '''၃၇ မင်း နတ်သမိုင်း''' — ဦးလှသမိန် (နတ်များ၏ ရာဇဝင်နှင့် နောက်ခံသမိုင်းကြောင်းများအတွက် အဓိကကျသော ကျမ်းတစ်စောင်။) * '''The Thirty-Seven Nats''' — Sir Richard Carnac Temple (၁၉၀၆) (မြန်မာ့နတ်ကိုးကွယ်မှုကို အနောက်တိုင်း သုတေသနရှုထောင့်မှ ပထမဆုံး စနစ်တကျ ပြုစုခဲ့သည့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာအုပ်။) * '''Folk Elements in Burmese Buddhism''' — Dr. Htin Aung (မောင်ထင်အောင်) (ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု မည်သို့ ရောယှက်တည်ရှိနေသည်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတင်ပြထားသော ကျမ်း။) * '''မြန်မာ့မိရိုးဖလာ ဓလေ့နတ်ကိုးကွယ်မှု''' — ဦးကျော်ထွန်း (အမျိုးသားယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော နတ်နန်းများ၊ နတ်ပွဲများအကြောင်း။) * '''The Spirit of Myanmar''' — Benedict Rogers (ခေတ်သစ်မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း နတ်ကိုးကွယ်မှု၏ သက်ရောက်မှုများအကြောင်း။) == ကိုးကား == {{Reflist|refs= <ref name="Rodrigue1992">Rodrigue, Yves (1992).''Nat-Pwe: Burma's supernatural sub-culture''. Gartmore: Kiscadale. pp. 8–9.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). *Phases of Pre-Pagan Burma*. Oxford University Press. p. 98.</ref> <ref name="Temple1906">Temple, R. C. (1906). *The Thirty-Seven Nats: A Phase of Spirit-Worship Prevailing in Burma*. London: W. Griggs. p. 2-5.</ref> <ref name="Spiro1996">Spiro, Melford E. (1996). *Burmese Supernaturalism*. Transaction Publishers. pp. 11–13.</ref> <ref name="Bradley1997">Bradley, D. (1997). *Tibeto-Burman languages of the Himalayas*. Routledge. p. 45.</ref> <ref name="Smith1965">Smith, Donald E. (1965). *Religion and Politics in Burma*. Princeton University Press. p. 14.</ref> <ref name="Houtman1999">Houtman, Gustaaf. (1999). *Mental Culture in Burmese Crisis Politics*. Tokyo University of Foreign Studies. p. 156.</ref> <ref name="Lieberman2003">Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels*. Cambridge University Press. p. 120.</ref> <ref name="Luce1985">Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma''. Oxford University Press. p. 98.</ref> }} {{မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု}} [[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ကိုးကွယ်ရာဘာသာများ]] jxz3zmjo6mjarzgcda5cffsb56o6cl3 0 285331 1054362 1029826 2026-09-20T22:25:34Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054362 wikitext text/x-wiki [[File:KyotoSubwayRouteMap.png|thumb|ကျိုတိုမြို့မြေအောက်ရထားကွန်ရက်၏ လမ်းညွှန်မြေပုံ]] ကျိုတိုမြို့မြေအောက်ရထားကွန်ရက်တွင် မီးရထားဘူတာ ၃၁ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့ကို [[ကျိုတိုမြို့]]ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံသည်။ ပထမဆုံးဖွင့်ခဲ့သည့် လမ်းပိုင်းသည် [[ခရဆုမရထားလိုင်း]]ဖြစ်ပြီး လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ၁၉၈၁ ခုနှစ်၊ မေလတွင် စတင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က [[ခိတအိုးဂျိဘူတာ]]နှင့် [[ကျိုတိုဘူတာ]]အကြား ပြေးဆွဲပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=京都市営地下鉄｜日本の地下鉄｜日本地下鉄協会 |url=https://www.jametro.or.jp/japan/kyoto.html |access-date=2025-12-16 |website=www.jametro.or.jp }}{{Dead link|date=September 2026 }}</ref>. ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ရထားကွန်ရက်သည် ခရီးအရှည် ၃၁.၂ ကီလိုမီတာ (၁၉.၄ မိုင်) ရှိသည်။ ရထားလိုင်းနှစ်ခုပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ [[ခရဆုမရထားလိုင်း]]နှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း (ကျိုတို)|တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ==အကြောင်းအရာ== *'''ခရဆုမရထားလိုင်း''' - [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်းခိုင်းခန်ဘူတာ]]မှ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒဘူတာ]]အထိ မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ ပြေးဆွဲပေးသည်။ တခဲဒဘူတာတွင် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်း နှင့် ချိတ်ဆက်သွားပြီး နာရမြို့အထိ သွားရောက်နိုင်သည်။ *'''တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း''' - [[ရိုခုဂျိဇိုးဘူတာ]]မှ [[အုဇုမဆတန်းဂျင်းဂဝဘူတာ]]အထိ အရှေ့ဘက်မှ အနောက်ဘက်သို့ ပြေးဆွဲပေးသည်။ ဤရထားလိုင်းသည် [[နိဂျောရဲတိုက်]]ကဲ့သို့သော နေရာများသို့ ရောက်ရှိနိုင်သည်။ [[မိဆဆဂိဘူတာ]]တွင် ခဲအိဟန်ရထားလိုင်းနှင့် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ==ဘူတာများ== ===ခရဆုမရထားလိုင်း=== {| class="wikitable" ! စဉ် ! ဘူတာအမည် ! ဂျပန် ! အကွာအဝေး(ကီလိုမီတာ) ! ရထားပြောင်းစီးခြင်း ! တည်နေရာ |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|01|size=30}} |[[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ]] | 国際会館 | align="right" | 0.0 | &nbsp; | rowspan="2"| [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|02|size=30}} | [[မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ (ကျိုတို)]] | 松ヶ崎 | align="right" | 1.6 | &nbsp; |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|03|size=30}} | [[ခိတယမဘူတာ (ကျိုတို)]] | 北山 | align="right" | 2.6 | &nbsp; | rowspan="2"| [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|04|size=30}} | [[ခိတအိုးဂျိဘူတာ]] | 北大路 | align="right" | 3.8 | &nbsp; |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|05|size=30}} | [[ခုရမဂုချိဘူတာ]] | 鞍馬口 | align="right" | 4.6 | &nbsp; | rowspan="2"| [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|06|size=30}} | [[အိမဒဲဂဝဘူတာ]] | 今出川 | align="right" | 5.4 | &nbsp; |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|07|size=30}} | [[မရုတမချိဘူတာ]] | 丸太町 | align="right" | 6.9 | &nbsp; | rowspan="2"| [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|08|size=30}} | [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]] | 烏丸御池 | align="right" | 7.6 | {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13) |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|09|size=30}} | [[ရှိဂျောဘူတာ]] | 四条 | align="right" | 8.5 | [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]]) | rowspan="3"| [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|10|size=30}} | [[ဂေါ့ဂျောဘူတာ (ကျိုတို)]] | 五条 | align="right" | 9.3 | &nbsp; |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|11|size=30}} | [[ကျိုတိုဘူတာ]] | 京都 | align="right" | 10.3 |{{Plainlist| * {{ric|JR Central|ts|name=y}} * {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[တိုးခိုင်းဒိုးပင်မရထားလိုင်း]] ([[JR ကျိုတိုရထားလိုင်း]], [[ဘဝခိုရထားလိုင်း]]) (JR-A31) * {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[ဆန်းအင်းပင်မရထားလိုင်း]] ([[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]) (JR-E01) * {{rcb|JR West|Nara|route}} [[နာရရထားလိုင်း]] (JR-D01) * {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[ကျိုတိုရထားလိုင်း (ခင်တဲဆွတ်)|ကျိုတိုရထားလိုင်း]] (B01) }} |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|12|size=30}} | [[ခုဂျောဘူတာ (ကျိုတို)]] | 九条 | align="right" | 11.1 | &nbsp; | rowspan="2"| [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|13|size=30}} | [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျောဘူတာ]] | 十条 | align="right" | 11.8 | &nbsp; |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|14|size=30}} | [[ခုအိနဘရှိဘူတာ]] | くいな橋 | align="right" | 13.0 | &nbsp; | rowspan="2"| [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] |- | style="text-align: center;"| {{KTSN|K|15|size=30}} | [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒဘူတာ]] | 竹田 | align="right" | 13.7 | {{rcb|Kintetsu|B|route}} ကျိုတိုရထားလိုင်း (B05, through trains available) |} ===တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း=== {| class="wikitable" |- ! style="border-top:none;" |စဉ် ! style="text-align:left;" |ဘူတာ !ဂျပန်ဘာသာ ! style="border-top:none;" |အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ) !ရထားပြောင်းစီးခြင်း ! colspan="2" |တည်နေရာ |- !{{KTSN|T|01|size=30}} |[[ရိုခုဂျိဇိုးဘူတာ]] |六地蔵 | align="right" |0.0 |{{Plainlist| *{{rcb|JR West|Nara|route}} [[နာရရထားလိုင်း]] (D06) *[[File:Number prefix Keihan lines.svg|20px]] [[ခဲအိဟန်အုဂျိရထားလိုင်း]] (KH73)}} | colspan="2" |[[အုဂျိမြို့|အုဂျိမြို့၊ ကျိုတို]] |- !{{KTSN|T|02|size=30}} |[[အိရှိဒဘူတာ (ကျိုတို)|အိရှိဒဘူတာ]] |石田 | align="right" |1.1 | | rowspan="2" |[[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]] | rowspan="16" |[[ကျိုတိုမြို့]] |- !{{KTSN|T|03|size=30}} |[[ဒိုင်းဂိုဘူတာ (ကျိုတို)|ဒိုင်းဂိုဘူတာ]] |醍醐 | align="right" |2.4 | |- !{{KTSN|T|04|size=30}} |[[အိုနိုဘူတာ (ကျိုတို)|အိုနိုဘူတာ]] |小野 | align="right" |3.6 | | rowspan="5" |[[ယာမရှိနရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ယာမရှိနရပ်ကွက်]] |- !{{KTSN|T|05|size=30}} |[[နဂိဆွတ်ဂျိဘူတာ]] |椥辻 | align="right" |4.9 | |- !{{KTSN|T|06|size=30}} |[[ဟိဂရှိနိုဘူတာ (ကျိုတို)|ဟိဂရှိနိုဘူတာ]] |東野 | align="right" |5.9 | |- !{{KTSN|T|07|size=30}} |[[ယာမရှိနဘူတာ]] |山科 | align="right" |7.0 |{{Plainlist| *{{rcb|JR West|Tōkaidō|route}} [[တိုးခိုင်းဒိုးပင်မရထားလိုင်း]] ([[ဘိဝခိုရထားလိုင်း]]) (A30) *{{rcb|JR West|Kosei|route}} [[ခိုးဆဲရထားလိုင်း]] (B30) *[[File:Number prefix Otsu lines.svg|20px|OT]] [[ခဲအိဟန်ခဲအိရှင်းရထားလိုင်း]]}} |- !{{KTSN|T|08|size=30}} |[[မိဆဆဂိဘူတာ]] |御陵 | align="right" |8.7 |[[File:Number prefix Otsu lines.svg|20px|OT]] [[ခဲအိဟန်ခဲအိရှင်းရထားလိုင်း]] (Through service) |- !{{KTSN|T|09|size=30}} |[[ခဲအဂဲဘူတာ]] |蹴上 | align="right" |10.5 | | rowspan="3" |[[ဟိဂရှိယာမရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဟိဂရှိယာမရပ်ကွက်]] |- !{{KTSN|T|10|size=30}} |[[ဟိဂရှိယာမဘူတာ (ကျိုတို)|ဟိဂရှိယာမဘူတာ]] |東山 | align="right" |11.5 | |- !{{KTSN|T|11|size=30}} |[[ဆန်းဂျောခဲအိဟန်ဘူတာ]] |三条京阪 | align="right" |12.1 |{{Plainlist| *[[File:Number prefix Keihan lines.svg|20px]] [[ခဲအိဟန်ပင်မရထားလိုင်း]] (KH40 at [[ဆန်းဂျောဘူတာ (ကျိုတို)|ဆန်းဂျောဘူတာ]]) *[[File:Number prefix Keihan lines.svg|20px]] ခဲအိဟန်အိုတိုရထားလိုင်း (KH40 at Sanjo)}} |- !{{KTSN|T|12|size=30}} |[[ကျိုတိုရှိယခုရှော - မအဲဘူတာ]] (Kawaramachi Oike) |京都市役所前 | align="right" |12.6 | | rowspan="5" |[[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]] |- !{{KTSN|T|13|size=30}} |[[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]] |烏丸御池 | align="right" |13.5 |{{ric|Kyoto Municipal Subway|k|name=y}} (K08) |- !{{KTSN|T|14|size=30}} |[[နိဂျောဂျော - မအဲဘူတာ]] |二条城前 | align="right" |14.3 | |- !{{KTSN|T|15|size=30}} |[[နိဂျောဘူတာ]] |二条 | align="right" |15.1 |{{rcb|JR West|San'in E|route}} [[ဆန်းအင်းပင်မရထားလိုင်း]] ([[ဆဂနိုရထားလိုင်း]]) (E04) |- !{{KTSN|T|16|size=30}} |[[နိရှိအိုးဂျိအိုအိခဲဘူတာ]] |西大路御池 | align="right" |16.2 | |- !{{KTSN|T|17|size=30}} |[[အုဇုမဆတန်းဂျင်းဂဝဘူတာ]] |太秦天神川 | align="right" |17.5 |[[File:Number prefix Randen Arashiyama mainline.svg|20px|A]] [[Keifuku Electric Railroad|Randen Tram]] Arashiyama Main Line (A5 at {{STN|Randen-Tenjingawa|x}}) |[[အုခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|အုခယောရပ်ကွက်]] |} ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category-inline|Kyoto Subway}} *[https://www2.city.kyoto.lg.jp/kotsu/webguide/en/index.html Kyoto City Bus & Subway Information Guide] (Official website) *[http://www.cityrailtransit.com/maps/kyoto_map.htm Network map (to scale)] *[https://www.metrolinemap.com/metro/kyoto/ Kyoto Municipal Subway map] ==ကိုးကား== {{reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့မီးရထားပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေး]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]] [[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုစီရင်စုရှိ ဘူတာရုံများ]] 2w5qp6z8nxdzkku8y1n8mqfk2osidsi 0 287821 1054348 1049835 2026-09-20T19:13:59Z Mkant00 135890 /* အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) */ 1054348 wikitext text/x-wiki {{အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ}} <math>F</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[အစားကွင်း]] (division ring) တစ်ခုဖြစ်လျှင် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) ဆိုသည်မှာ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခုနှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ပုံသေမှတ်ယူထားသောအခါ ၎င်း၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]ကို [[ဗက်တာ|ဗက်တာများ]] (vectors) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် ဗက်တာ[[ပေါင်းခြင်း]] (vector addition) နှင့် [[စကေလာ]][[မြှောက်ခြင်း]] (scalar multiplication) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှု နှစ်ရပ် ပါဝင်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် အဆိုပါ <math>F</math> ဖီးလ်ဒ်သည် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] ဖီးလ်ဒ် <math>\mathbb{C}</math> ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ <math>F</math> ဖီးလ်ဒ်ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အခြေခံ ဖီးလ်ဒ် (base field) သို့မဟုတ် အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ် (ground field) ဟူ၍ ရည်ညွှန်းပြီး ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စကေလာများ (scalars) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို <math>F</math>-မျဉ်းဖြောင့် ရပ်ဝန်း (linear space) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ဤအသုံးအနှုန်းကို <math>F</math>-[[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear map) ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>F</math> သည် အစားကွင်း တစ်ခုသာ ဖြစ်ခဲ့လျှင် ဘယ်မော်ဂျူး (left module) အခြေခံဖြစ်သော ဘယ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (left vector spaces) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) အခြေခံဖြစ်သော ညာ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (right vector spaces) ကို ဂရုတစိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။ [[မော်ဂျူးများ_ကတ်တဂိုရီ#ဗက်တာရပ်ဝန်းများ_ကတ်တဂိုရီ_(Category_of_Vector_Spaces)|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ကတ်တဂိုရီ]] (category) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>Vect</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ အကယ်၍ အောက်ခြေ ဖီးလ်ဒ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> ကို ထင်ရှားစွာ ဖော်ပြလိုပါက <math>Vect_F</math> ဟု ရေးသား၍ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။ <math>Vect_F := FMod</math> ဤကတ်တဂိုရီတွင် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများ (objects) အဖြစ် ထားရှိပြီး ၎င်းတို့ကြားရှိ <math>F</math>-မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == [[File:Rectangular hyperbola.svg|class=skin-invert-image|right|thumb|250px|<math>x \cdot y = 1</math> ဟူသော ညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည့် ဟိုက်ပါဘိုလာ (hyperbola) ဖြစ်သည်။ ဤဟိုက်ပါဘိုလာပေါ်ရှိ ဖန်ရှင်များ၏ ကိုဩဒိနိတ် ကွင်း (coordinate ring) သည် <math>\mathbb{R}[x, y] / (x \cdot y - 1)</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် <math>\mathbb{R}</math> အပေါ် အခြေခံသည့် အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော (infinite-dimensional) ဗက်တာရပ်ဝန်း ဖြစ်သည်။]] [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> ကို စုံတွဲ <math>(V, \lambda)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ <math>V</math> သည် အပေါင်းတွက်ချက်မှု (addition operation) အောက်တွင် [[အဘီလီယန်အုပ်စု]] (abelian group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ဗက်တာပေါင်းခြင်း၏ [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုများ]]ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ကြက်ဖော်ပြနိုင်သည်။ [[ဗက်တာ]]တိုင်းအတွက် [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ]]အရ <math>x + y = y + x</math> ဖြစ်ရမည်။ [[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]]အရ <math>x + (y + z) = (x + y) + z</math> ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထို့အပြင် <math>x + 0 = x</math> ဖြစ်စေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော သုညဗက်တာ (zero vector) <math>0</math> သို့မဟုတ် <math>\theta</math> တည်ရှိရမည်။ ဗက်တာ <math>x</math> တိုင်းအတွက် <math>x + (-x) = 0</math> ဖြစ်စေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် (additive inverse) <math>-x</math> တည်ရှိရမည်။ <math>\lambda: F \to \text{End}(V)</math> သည် [[ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (ring homomorphism) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[စကေလာ]]မြှောက်ခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။ စကေလာမြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိအရ <math>\alpha(\beta x) = (\alpha\beta)x</math> ဖြစ်ပြီး ထပ်တူရအစုဝင်အတွက် <math>1x = x</math> ဖြစ်ရမည်။ ထို့အပြင် <math>\alpha(x + y) = \alpha x + \alpha y</math> နှင့် <math>(\alpha + \beta)x = \alpha x + \beta x</math> ဟူသော ဖြန့်ဝေခြင်း နိယာမများ (distributive laws) ပြည့်စုံရမည်။ အခြေခံ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများအနေဖြင့် စကေလာသုညနှင့် ဗက်တာမြှောက်လဒ်သည် သုညဗက်တာ <math>0x = 0</math> ဖြစ်ပြီး စကေလာနှင့် သုညဗက်တာမြှောက်လဒ်သည်လည်း သုညဗက်တာ <math>\alpha 0 = 0</math> ပင်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ <math>(-1)x = -x</math> ဖြစ်သည်။ <math>F</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း၏ နှစ်ဖက် အိုင်ဒီးလ်များ (two-sided ideals) မှာ <math>(0)</math> နှင့် <math>F</math> တို့သာ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသော မည်သည့် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် သုည ပုံဖော်မှု (zero map) သို့မဟုတ် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှု]] (injective mapping) တစ်ခုခုသာ ဖြစ်ရမည်။ <math>V</math> သည် အသေးအဖွဲ (trivial) မဟုတ်သော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>V \neq \{0\}</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆမည်။ ထို့အပြင် ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital) ပြည့်စုံပြီး <math>\lambda(1_F) = \text{id}_V</math> ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူမည်။ ထိုအခြေအနေများအောက်တွင် ပုံဖော်မှု <math>\lambda</math> သည် တိကျစွာ အင်ဂျက်တစ် (strictly injective) ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှုက ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> ၏ မိတ္တူတစ်ခုကို အဘီလီယန်အုပ်စု <math>V</math> ၏ [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]] ကွင်း (endomorphism ring) ထဲသို့ တိုက်ရိုက် ထည့်သွင်းပေးလိုက်သည်။ == ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းများနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းများ (Subspaces and Combinations) == ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ ဗလာမဟုတ်သော[[အစုပိုင်း]] <math>Y</math> သည် [[ဗက်တာ]][[ပေါင်းခြင်း]]နှင့် [[စကေလာ]][[မြှောက်ခြင်း]]တို့အောက်တွင် အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိရှိပါက ၎င်းကို ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ [[အစုဝင်]] <math>y_1, y_2 \in Y</math> နှင့် စကေလာ <math>\alpha, \beta</math> တိုင်းအတွက် <math>\alpha y_1 + \beta y_2 \in Y</math> ဖြစ်ရမည်။ ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခုသည် ၎င်းကိုယ်တိုင်ပင် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် တည်ရှိသည်။ <math>Y = X</math> ဖြစ်သောအခြေအနေကို မူလရပ်ဝန်းနှင့် ထပ်တူညီသော ရပ်ဝန်းပိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အခြားသော ရပ်ဝန်းပိုင်းအားလုံးကို ရပ်ဝန်းပိုင်းအစစ် (proper subspace) များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ <math>\{0\}</math> ဟူသောအစုသည် အမြဲတမ်း ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>Y</math> နှင့် <math>Z</math> တို့သည် <math>X</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းများဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) <math>Y \cap Z</math> သည်လည်း ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု <math>Y \cup Z</math> သည် ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ရန် မသေချာပေ။ <math>\alpha_1 x_1 + \alpha_2 x_2 + \dots + \alpha_m x_m</math> ပုံစံရှိသော ဖော်ပြချက်ကို မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>X</math> ၏ အစုပိုင်း <math>M</math> မှဖြစ်ပေါ်လာသော မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း အားလုံး၏ စုစည်းမှုကို စပန် (span) ဟု သတ်မှတ်သည်။ အစုပိုင်း <math>M</math> တစ်ခု၏ စပန်သည် အမြဲတမ်း <math>X</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ == မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းမှု၊ အတိုင်းအတာနှင့် အခြေအစုများ (Linear Independence, Dimension, and Bases) == [[ဗက်တာ]]အစု <math>\{x_1, \dots, x_r\}</math> ရှိ ညီမျှခြင်း <math>\alpha_1 x_1 + \dots + \alpha_r x_r = 0</math> သည် [[စကေလာ]]အားလုံး <math>\alpha_1 = \dots = \alpha_r = 0</math> ဖြစ်မှသာ မှန်ကန်ပါက ၎င်းကို မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော (linearly independent) အစုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အကယ်၍ စကေလာအားလုံး သုညမဟုတ်ဘဲ အဆိုပါညီမျှခြင်း မှန်ကန်နေပါက ၎င်းကို မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသော (linearly dependent) အစုဟု သတ်မှတ်သည်။ မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသောအစုတစ်ခုတွင် အနည်းဆုံး ဗက်တာတစ်ကြောင်းကို အခြားဗက်တာများ၏ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ရေးသားနိုင်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> တွင် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော ဗက်တာအရေအတွက် <math>n</math> ပါရှိပြီး ဗက်တာ <math>n+1</math> ခုပါသော မည်သည့်အစုမဆိုသည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုနေပါက ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်းကို အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော (finite-dimensional) ရပ်ဝန်းဟု သတ်မှတ်သည်။ အဆိုပါ အရေအတွက် <math>n</math> ကို <math>X</math> ၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>\dim X = n</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ အကယ်၍ ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုသည် အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ရပ်ဝန်းမဟုတ်ပါက ၎င်းကို အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော (infinite-dimensional) ရပ်ဝန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ <math>X</math> ၏ စပန်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသည့် [[အစုပိုင်း]] <math>B</math> ကို ဟားမဲလ် အခြေအစု (Hamel basis) သို့မဟုတ် အခြေအစု (basis) ဟု သတ်မှတ်သည်။ သုညဗက်တာချည်းသာ မဟုတ်သော မည်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းမဆိုတွင် အခြေအစုတစ်ခု ပါဝင်သည်။ ပေးထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ အခြေအစုအားလုံးသည် တူညီသော ကာဒီနယ်ကိန်း ရှိကြသည်။ <math>\{e_1, \dots, e_n\}</math> သည် <math>X</math> ၏ အခြေအစုတစ်ခုဖြစ်ပါက သုညမဟုတ်သော ဗက်တာ <math>x \in X</math> တိုင်းအတွက် အဆိုပါ အခြေအစု ဗက်တာများ၏ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်းအဖြစ် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာ <math>n</math> ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ မည်သည့် ရပ်ဝန်းပိုင်းအစစ် <math>Y</math> မဆိုသည် <math>n</math> ထက်ငယ်သော အတိုင်းအတာကို တိကျစွာ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း ရပ်ဝန်းပိုင်း အတိုင်းအတာ သီအိုရမ်က ဆိုသည်။ <math>\dim Y < n</math> ဖြစ်သည်။ == အဆင့်မြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း တည်ဆောက်ပုံများ (Advanced Vector Space Constructions) == တူညီသော [[ဖီးလ်ဒ်]]တစ်ခုအပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းနှစ်ခု၏ [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်]] (Cartesian product) <math>X = X_1 \times X_2</math> သည် တွက်ချက်မှုများကို သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် လုပ်ဆောင်သောအခါ ဗက်တာရပ်ဝန်းအသစ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ <math>Y</math> သည် <math>X</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆမည်။ [[အစုဝင်]] <math>x \in X</math> တစ်ခု၏ ကိုဆက် (coset) သည် <math>x+Y = \{v \mid v = x+y, y \in Y\}</math> ဟူသော [[အစု]]ဖြစ်သည်။ ကွဲပြားသော ကိုဆက်များသည် <math>X</math> ၏ အစုခွဲစနစ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းတို့သည် စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) <math>X/Y</math> ဟုခေါ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းအသစ်၏ အစုဝင်များ ဖြစ်လာကြသည်။ ဤစားလဒ်ရပ်ဝန်းတွင် <math>(w+Y) + (x+Y) = (w+x)+Y</math> နှင့် <math>\alpha(x+Y) = \alpha x + Y</math> ဟူသော တွက်ချက်မှုများကို အသုံးပြုသည်။ စားလဒ်ရပ်ဝန်း <math>X/Y</math> ၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]ကို <math>Y</math> ၏ ကိုဒိုင်မန်းရှင်း (codimension) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>\text{codim } Y = \dim(X/Y)</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ကိုဒိုင်မန်းရှင်း ၁ ရှိသော ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခုသည် ဟိုက်ပါပြင်ညီ (hyperplane) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်ဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector Spaces with Topological or Metric Structure) == အလျားဟူသော သဘောတရားကို ယေဘုယျပြုထားသည့် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (norm) <math>\|\cdot\|</math> တပ်ဆင်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းကို စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (normed space) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ စံနှုန်းတစ်ခုပါဝင်ပြီး ပြည့်စုံသော [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း]] ဖြစ်သည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းကို ဘာနက်ရပ်ဝန်း (Banach space) ဟု သတ်မှတ်သည်။ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် [[ဗက်တာ]][[ပေါင်းခြင်း]]နှင့် [[စကေလာ]][[မြှောက်ခြင်း]] အစရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများသည် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများ]] ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းအတွင်းရှိ အပိတ် ယူနစ်စက်လုံးနှင့် အပိတ် မျဉ်းပိုင်းများသည် ခုံးသောအစု (convex set) များ ဖြစ်ကြသည်။ ဆီမီးစံနှုန်း (seminorm) ဆိုသည်မှာ <math>p(x)=0</math> ဖြစ်တိုင်း <math>x=0</math> ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ခြင်းမှလွဲ၍ ကျန်စံနှုန်း [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုအားလုံးနှင့်]] ပြည့်စုံသော ဗက်တာရပ်ဝန်းပေါ်ရှိ ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ <math>p(x)=0</math> ဖြစ်စေသော [[အစုဝင်|အစုဝင်များ၏]] [[အစု]]သည် ရပ်ဝန်းပိုင်း <math>N</math> တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး <math>p</math> သည် စားလဒ်ရပ်ဝန်း <math>X/N</math> အပေါ်တွင် စံနှုန်းအစစ်တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]အဆုံးရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုတွင် မည်သည့်စံနှုန်းမဆိုသည် အခြားသော မည်သည့်စံနှုန်းနှင့်မဆို ထပ်တူညီသော စံနှုန်းများ (equivalent norms) ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ၎င်းတို့သည် အဖွင့်စုများနှင့် [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်|ကော်ချီ ကိန်းစဉ်များ]] အပါအဝင် ထပ်တူညီသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီများ]]ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ == မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ (Linear Operators) == အရင်းအမြစ်စု (domain) ဖြစ်သော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>\mathcal{D}(T)</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>Y</math> အတွင်းသို့ သက်ရောက်ပြီး <math>T(\alpha x + \beta y) = \alpha Tx + \beta Ty</math> ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ တွက်ချက်မှုများကို ထိန်းသိမ်းပေးသည့် ပုံဖော်မှုကို [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] (linear operator) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများသည် သုညကို သုညသို့ ပုံဖော်ပေးပြီး <math>T(0) = 0</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုမှုကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။ မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်စု <math>\mathcal{D}(T)</math>၊ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်အစု]] (range) <math>\mathcal{R}(T)</math> နှင့် သုညရပ်ဝန်း (null space) <math>\mathcal{N}(T)</math> အားလုံးသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ သို့မဟုတ် ရပ်ဝန်းပိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ပြောင်းပြန် အော်ပရေတာ <math>T^{-1}</math> သည် သုညရပ်ဝန်းအတွင်း၌ သုည[[ဗက်တာ]]သာ ပါဝင်မှသာ တည်ရှိမည်ဖြစ်ပြီး <math>Tx = 0</math> ဖြစ်လျှင် <math>x = 0</math> ဖြစ်ရမည်။ အကယ်၍ <math>T^{-1}</math> တည်ရှိပါက ၎င်းသည်လည်း မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အရင်းအမြစ်စုသည် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]အဆုံးရှိသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပြီး <math>T^{-1}</math> တည်ရှိပါက <math>\dim \mathcal{R}(T) = \dim \mathcal{D}(T)</math> ဖြစ်သောကြောင့် အတိုင်းအတာကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုသည် အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ရပ်ဝန်းဖြစ်ပါက ၎င်းအပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာတိုင်းသည် အကန့်အသတ်ရှိပြီး [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်]]ဖြစ်ကြသည်။ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>X</math> မှ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ရပ်ဝန်း <math>Y</math> အတွင်းသို့ သက်ရောက်သော အကန့်အသတ်ရှိသည့် မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာအားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် <math>B(X, Y)</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသော ဗက်တာရပ်ဝန်းအသစ်တစ်ခုကို ကိုယ်တိုင်ဖွဲ့စည်းသည်။ == မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်များနှင့် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်းများ (Linear Functionals and Dual Spaces) == မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ် (linear functional) ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်အစု]]သည် ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ အခြေခံ [[စကေလာ]] [[ဖီးလ်ဒ်]]ဖြစ်သော <math>\mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် <math>\mathbb{C}</math> အတွင်း တည်ရှိသည့် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ သုညမဟုတ်သော မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်တစ်ခု၏ သုညရပ်ဝန်းသည် ကိုဒိုင်မန်းရှင်း ၁ ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းကို မူလနေရာအား ဖြတ်သန်းသွားသော ဟိုက်ပါပြင်ညီတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်အားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖွဲ့စည်းပေးပြီး ၎င်းကို အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း (algebraic dual space) <math>X^*</math> ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>n</math> ရှိသော အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုအတွက် ၎င်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း <math>X^*</math> ၏ အတိုင်းအတာသည်လည်း <math>n</math> ပင်ဖြစ်သည်။ <math>X</math> ၏ အခြေအစု <math>\{e_1, \dots, e_n\}</math> အတွက် <math>X^*</math> ပေါ်တွင် ဒွန်တွဲအခြေအစု (dual basis) <math>\{f_1, \dots, f_n\}</math> တည်ရှိသည်။ ၎င်းကို <math>f_k(e_j) = \delta_{jk}</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ဤနေရာတွင် <math>j=k</math> ဖြစ်လျှင် <math>\delta_{jk}</math> သည် ၁ ဖြစ်ကာ အခြားအခြေအနေများတွင် ၀ ဖြစ်သည်။ <math>X^*</math> ၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်းကို ဒုတိယ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း <math>X^{**}</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math>X</math> မှ <math>X^{**}</math> သို့ သက်ရောက်သော ပုံမှန် မျဉ်းဖြောင့် ထည့်သွင်းခြင်း <math>C: X \to X^{**}</math> တည်ရှိသည်။ အဆိုပါ ပုံမှန် ပုံဖော်မှု <math>C: X \to X^{**}</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ပါက]] ဗက်တာရပ်ဝန်းကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိုယ်ပြန်ဟပ်ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံသော (algebraically reflexive) ရပ်ဝန်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတိုင်းသည် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိုယ်ပြန်ဟပ်ဂုဏ်သတ္တိ ပြည့်စုံကြသည်။ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]]သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> ပေါ်ရှိ အကန့်အသတ်ရှိပြီး [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်အားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း (normed dual space) <math>X'</math> ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> သည် အတိုင်းအတာအဆုံးရှိပါက <math>X' = X^*</math> ဖြစ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] <math>M</math> တစ်ခုအတွက် <math>M</math> နေရာတိုင်းတွင် သုညအဖြစ် တန်ဖိုးရှာဖွေနိုင်သော အကန့်အသတ်ရှိသည့် မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်အားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် ဒွန်တွဲရပ်ဝန်း <math>X'</math> ၏ အပိတ် ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ၎င်းကို ချေဖျက်ကိန်း (annihilator) <math>M^a</math> ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ == အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (Isomorphisms and Transformations) == တူညီသော [[ဖီးလ်ဒ်]]တစ်ခုအပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းနှစ်ခုအကြားရှိ [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] <math>T: X \to \tilde{X}</math> ကို ဗက်တာရပ်ဝန်း [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (vector space isomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် ဗက်တာရပ်ဝန်း တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းထားသည့်အတွက် ၎င်းရပ်ဝန်းများသည် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ အတိအကျ တူညီကြသည်။ အကယ်၍ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>X</math> သည် အခြားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>Y</math> ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်ပါက <math>X</math> သည် <math>Y</math> တွင် ထည့်သွင်းနိုင်စွမ်းရှိသော (embeddable) ရပ်ဝန်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံထားသော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] <math>n</math> ရှိသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> မှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သက်ရောက်သော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (linear transformations) အားလုံး၏ စုစည်းမှုသည် ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် သီးခြား ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ထိုဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အတိုင်းအတာသည် <math>n^2</math> ဖြစ်သည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> ကို ၎င်းအပေါ်သက်ရောက်သော ပုံသေ မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်း <math>T</math> တစ်ခုနှင့် တွဲဖက်လိုက်သောအခါ ၎င်းသည် ပိုလီနိုမီရယ် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (polynomial ring) <math>F[x]</math> အပေါ်အခြေခံသော [[မော်ဂျူး]]တစ်ခုနှင့် ထပ်တူညီသည်။ ဤနေရာတွင် [[အစုဝင်]] <math>x</math> သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းအပေါ်သို့ <math>T</math> အား သက်ရောက်စေခြင်းဖြင့် အလုပ်လုပ်သည်။ အကယ်၍ <math>M</math> သည် အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ် (field of fractions) <math>F</math> ပါရှိသော [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (integral domain) <math>R</math> အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်ပါက တန်ဆာ မြှောက်လဒ် (tensor product) ပြုလုပ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>F \otimes_R M</math> ၏ <math>F</math> အပေါ်ရှိ အတိုင်းအတာသည် မော်ဂျူး <math>M</math> ၏ အဆင့်နှင့် ညီမျှသည်။ == မော်ဂျူးများနှင့် ထပ်တူညီမှု (Equivalence to Modules) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] <math>R</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]]တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>R=F</math> ဖြစ်သောအခါ <math>R</math>-[[မော်ဂျူး]] <math>M</math> ၏ အဆင့် (rank) သည် <math>M</math> အား <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသော ဗက်တာရပ်ဝန်းအဖြစ် ရှုမြင်ရာတွင်ရှိသော [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) နှင့် အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည် (equivalent)။ ထို့အပြင် ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> တစ်ခုတည်းအပေါ်တွင် အခြေခံထားသော မည်သည့် အတိုင်းအတာ <math>n</math> ရှိသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းမဆိုသည် အခြားသော အတိုင်းအတာ <math>n</math> ရှိသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများနှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်သည်]] (isomorphic)။ == ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများ (Field Extensions as Vector Spaces) == အကယ်၍ <math>K</math> သည် [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>F</math> ၏ ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) တစ်ခုဖြစ်ခဲ့လျှင် ၎င်းကို <math>K/F</math> ဟု သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ ဤအခြေအနေတွင် <math>K</math> အတွင်း သတ်မှတ်ထားသော ဖီးလ်ဒ်[[မြှောက်ခြင်း]]က <math>K</math> အား <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် အလိုအလျောက် ဖြစ်စေသည်။ ဤအချက်၏ တိုက်ရိုက်အကျိုးဆက်အနေဖြင့် မည်သည့် ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> ကိုမဆို ၎င်း၏ သုဒ္ဓ ဖီးလ်ဒ်ပိုင်း (prime subfield) အပေါ်အခြေခံသော ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) သုညဖြစ်သော မည်သည့်ဖီးလ်ဒ်မဆိုသည် [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers) [[အစု]] <math>\mathbb{Q}</math> အပေါ်အခြေခံသော ဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်သည်။ ဖီးလ်ဒ် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>K</math> ၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]ကို ဖီးလ်ဒ်တိုးချဲ့ခြင်း၏ ဒီဂရီ (degree) သို့မဟုတ် နှိုင်းရဒီဂရီဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>[K : F]</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်း၏ အတိုင်းအတာသည် အဆုံးရှိ (finite) ဖြစ်နေပါက အဆိုပါ ဖီးလ်ဒ်တိုးချဲ့ခြင်းကို အဆုံးရှိ တိုးချဲ့ချက် (finite extension) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ == ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု သီအိုရီနှင့် အုပ်စု ကွင်းများ (Representation Theory and Group Rings) == [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသော အဆုံးရှိ[[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (finite group) <math>G</math> တစ်ခု၏ အုပ်စု [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (group ring) <math>FG</math> သည် <math>F</math> အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတွင် အုပ်စု <math>G</math> ၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]]သည် အခြေအစုအဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ၎င်းဗက်တာရပ်ဝန်း၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]]သည် အုပ်စု၏ အစီအစဉ် <math>|G|</math> နှင့် တူညီသည်။ အဆုံးရှိအုပ်စု <math>G</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (linear representation) ဆိုသည်မှာ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (homomorphism) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု <math>G</math> မှ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> ၏ ဆင်ဂူလာမဟုတ်သော မျဉ်းဖြောင့် အသွင်ပြောင်းခြင်းများ ပါဝင်သည့် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု (general linear group) <math>GL(V)</math> အတွင်းသို့ ပုံဖော်ပေးသည်။ ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>V</math> ပေါ်တွင် အုပ်စု <math>G</math> ၏ မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုတစ်ခု သတ်မှတ်ပေးခြင်းသည် <math>V</math> အား <math>FG</math>-[[မော်ဂျူး]] (<math>FG</math>-module) တစ်ခုအဖြစ် ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် အတိအကျ ထပ်တူညီသည်။ <math>V</math> ၏ <math>FG</math>-မော်ဂျူးပိုင်း (<math>FG</math>-submodule) များသည် <math>V</math> ၏ <math>G</math>-မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (<math>G</math>-invariant) ပြည့်စုံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းများပင် ဖြစ်ကြသည်။ == အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီ (Algebraic Geometry and Topology) == အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီ (affine algebraic geometry) တွင် အမှတ် <math>v</math> ၌ရှိသော အဖိုင်း အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု (affine variety) <math>V</math> ၏ ထိမျဉ်းရပ်ဝန်း (tangent space) <math>T_{v,V}</math> ကို ဗက်တာရပ်ဝန်းများ၏ ထပ်တူပိုင်းအစုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် <math>k^n</math> ၏ ဗက်တာရပ်ဝန်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အမှတ် <math>v</math> ၌ရှိသော ထိမျဉ်းရပ်ဝန်းကို စားလဒ် <math>\mathfrak{m}_{v,V} / \mathfrak{m}_{v,V}^2</math> ၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း (dual vector space) အဖြစ် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ ထိုညီမျှခြင်းတွင် <math>\mathfrak{m}_{v,V}</math> သည် အမှတ် <math>v</math> ၌ရှိသော ဒေသအလိုက် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (local ring) ၏ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် (maximal ideal) ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |author=nLab authors |title=vector space |date=June 2026 |edition=Revision 42 |url=https://ncatlab.org/nlab/show/vector+space |access-date=2026-06-12}} * {{Citation |last1=Dummit |first1=David S. |last2=Foote |first2=Richard M. |title=Abstract Algebra |edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons |date=2004}} *{{Citation |last1=Kreyszig |first1=Erwin |title=Introductory Functional Analysis with Applications |chapter=2. Normed Spaces. Banach Spaces |publisher=John Wiley & Sons |date=1989}} [[ကဏ္ဍ:မော်ဂျူးသီအိုရီ]] bgyx8rszi7q4xezsqvx53y84ax9uhc5 0 288291 1054303 1039728 2026-09-20T16:49:40Z Dr Lotus Black 31011 1054303 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=အိုလာမာ({{lang-en|Ollama}})|logo=Ollama-logo.svg|developer=Ollama Inc. and contributors|released={{Start date and age|2023|7|7}}|latest release version=0.22.1|latest release date={{Start date and age|2026|4|28}}|programming language=[[Go (programming language)|Go]]|operating system=[[macOS]], [[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]]|genre=[[Large language model]] runtime|license=[[MIT License]]|website={{URL|ollama.com}}|repo={{URL|github.com/ollama/ollama}}}} '''အိုလာမာ''' ({{lang-en|Ollama}}) သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာများ (Local computers) ပေါ်တွင်လည်းကောင်း၊ ကလောက်ဒ်ဆာဗာများ (Hosted cloud models) မှတစ်ဆင့်လည်းကောင်း [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]]များ (Large Language Models - LLMs) ကို လွယ်ကူစွာ လည်ပတ်ခြင်းနှင့် စီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့ ပြုလုပ်နိုင်ရန် ပုံစံထုတ်ထားသည့် ပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) [[ဆော့ဖ်ဝဲလ်]] ပလတ်ဖောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-06-20 |title=ollama/ollama |url=https://github.com/ollama/ollama |access-date=2026-06-20}}</ref> ဤဆော့ဖ်ဝဲလ်သည် စာသားဖြင့် အမိန့်ပေးစေခိုင်းနိုင်သော ကွန်မန်းလိုင်းမျက်နှာစာ (Command-line interface - CLI)၊ ရိုးရှင်းအသုံးပြုရလွယ်ကူသော ဆော့ဖ်ဝဲလ်မျက်နှာစာ (Native GUI) နှင့် ပြင်ပဆော့ဖ်ဝဲလ်များနှင့် ချိတ်ဆက်နိုင်မည့် ဒေသတွင်း API စနစ် (Local REST API) တို့ကို ပံ့ပိုးပေးထားသည်။ ထို့အပြင် မော်ဒယ်များကို စီမံခန့်ခွဲသည့် ကိရိယာများ (Model-management tools) ပါဝင်ပြီး Llama, Mistral စသည့် လွတ်လပ်စွာရယူနိုင်သော [[ဉာဏ်ရည်တုမော်ဒယ်]] (Open-weight models) များကို ကုဒ်ရေးသားကူညီပေးသည့် စနစ်များ (Coding assistants) နှင့် အခြားအပလီကေးရှင်းများအတွင်း ထည့်သွင်းပေါင်းစပ် အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက်ပါ အဓိက ကူညီပံ့ပိုးပေးသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=Ollama |url=https://ollama.com/ |access-date=2026-06-20 |website=ollama.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-04-22 |title=10GB VRAM Local LLM: The Complete Setup Guide (2026) |url=https://www.sitepoint.com/10gb-vram-local-llm-the-complete-setup-guide-2026/ |access-date=2026-06-20 |website=www.sitepoint.com |language=en}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == '''အိုလာမာ''' ({{lang-en|Ollama}}) ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=Open Source Insights |url=https://deps.dev/go/github.com/ollama/ollama/v0.1.29/versions |access-date=2026-06-20 |website=deps.dev}}</ref> ဤစီမံကိန်းသည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာပေါ်တွင် လည်ပတ်နိုင်သေ ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး ဆော့ဖ်ဝဲလ်များ တစ်ဟုန်ထိုး တိုးတက်လာမှုနှင့်အတူ လူသိများလာခဲ့ပြီး၊ အသုံးပြုသူများအနေဖြင့် Llama၊ Gemma၊ Mistral၊ Qwen၊ gpt-oss နှင့် DeepSeek ကဲ့သို့သော ကမ္ဘာကျော် [[ဉာဏ်ရည်တု]]မော်ဒယ်များကို မိမိတို့၏ [[ကွန်ပျူတာ]]အတွင်းသို့ တိုက်ရိုက်ဒေါင်းလုဒ်ဆွဲ၍ အော့ဖ်လိုင်း လည်ပတ်အသုံးပြုနိုင်ရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။ <ref name=":0" />  ၂၀၂၅ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်များသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ အိုလာမာသည် ကလောက်ဒ်ဆာဗာသုံး မော်ဒယ်များ (Hosted cloud models)၊ ဝဘ်ဆိုက်ပေါ်တွင် ရှာဖွေနိုင်သည့်စနစ် (Web search support)၊ ပြင်ပကိရိယာများနှင့် ကုဒ်ရေးသားပေးသည့် အေးဂျင့်များ ပေါင်းစပ်ချိတ်ဆက်မှုစနစ် (Coding-agent integrations) အပါအဝင် အဆင့်မြင့် အပလီကေးရှင်းများနှင့် ကလောက်ဒ်လုပ်ဆောင်ချက်များစွာကို ထပ်မံဖြည့်စွက်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အိုလာမာကို Claude Code၊ Codex၊ OpenCode၊ Copilot CLI<ref>{{Cite web |title=About GitHub Copilot CLI |url=https://docs-internal.github.com/en/copilot/concepts/agents/copilot-cli/about-copilot-cli |access-date=2026-06-20 |website=GitHub Docs |language=en}}</ref> နှင့် OpenClaw ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် အပလီကေးရှင်းများနှင့်ပါ တွဲဖက်အသုံးပြုနိုင်ရန် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=Blog · Ollama |url=https://ollama.com/blog |access-date=2026-06-20 |website=ollama.com}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် အိုလာမာသည် Apple ၏ ကိုယ်ပိုင်ပရိုဆက်ဆာစနစ်ဖြစ်သော Apple Silicon အတွက် တရားဝင် စမ်းသပ်မှုပံ့ပိုးမှု (Preview support) ကို စတင်ထုတ်လုပ်ပေးခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Sawers |first=Paul |date=2026-03-31 |title=Ollama taps Apple’s MLX framework to make local AI models faster on Macs |url=https://thenewstack.io/ollama-taps-apples-mlx/ |access-date=2026-06-20 |website=The New Stack |language=en-US}}</ref>  == လုပ်ဆောင်ချက် စွမ်းရည်များ == [[ဖိုင်:Ollama-running-llama3-in-linux.png|thumb|Ollama running Llama 3 in Linux]] အိုလာမာတွင် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]]များကို ဒေါင်းလုဒ်ဆွဲခြင်း၊ မောင်းနှင်လည်ပတ်ခြင်း၊ ပြင်ပမှတင်သွင်းခြင်း (Importing) နှင့် စီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့အတွက် လိုအပ်သော ကိရိယာစုံ ပါဝင်သည်။ အသုံးပြုသူများသည် မော်ဒယ်များကို စာသားအမိန့်ပေးစနစ် (Command line) မှတစ်ဆင့် လည်ပတ်နိုင်သည့်အပြင်၊ ဒေသတွင်း HTTP API မှတစ်ဆင့် ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်ပြီး၊ [[Python (programming language)|Python]] နှင့် [[JavaScript]] ကဲ့သို့သော [[ကွန်ပျူတာ]] [[ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား]]များ၏ Client Libraries များကို အသုံးပြု၍လည်း မိမိတို့စိတ်ကြိုက် [[ပရိုဂရမ်]]များအတွင်း ထည့်သွင်းမောင်းနှင်နိုင်သည်။<ref name=":0" /> ဤစီမံကိန်းသည် AI နှင့် စကားပြောဆိုခြင်း (Chat) နှင့် မော်ဒယ်စီမံခန့်ခွဲမှု လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် REST API စနစ်တစ်ခုကို ပံ့ပိုးပေးထားပြီး၊ ၎င်း၏ ပုံသေဒေသတွင်း ဝန်ဆောင်မှုစနစ် (Default local service) ကို ကွန်ပျူတာ၏ ပေါ့တ်နံပါတ် 11434 (Port 11434) တွင် အဓိက ချိတ်ဆက်ဖွင့်လှစ်ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=Introduction |url=https://docs.ollama.com/api/introduction |access-date=2026-06-20 |website=Ollama |language=en}}</ref> ထို့အပြင် အိုလာမာသည် တရားဝင် Docker Image စနစ်ကိုပါ ဖြန့်ဝေပေးထားပြီး၊ ပံ့ပိုးထားသော မော်ဒယ်များကို မောင်းနှင်လည်ပတ်ရန်အတွက် လိုအပ်သော မော်ဒယ်လိုက်ဘရေရီများနှင့် လမ်းညွှန်စာရွက်စာတမ်း (Documentation) များကိုပါ ပြည့်စုံစွာ ပံ့ပိုးပေးထားသည်။<ref name=":0" /> ဒေသတွင်း ကွန်ပျူတာပေါ်တွင် မော်ဒယ်များ၏ ဆင်ခြินတုံ့ပြန်မှု တွက်ချက်ခြင်း (Local model inference) ကို ပိုမိုမြန်ဆန်ချောမွေ့စေရန်အတွက် အိုလာမာသည် llama.cpp နောက်ခံအင်ဂျင် (Backend) ကို အဓိက အသုံးပြုထားသည်။<ref>{{Cite web |title=Forensic Implications of Localized AI: Artifact Analysis of Ollama, LM Studio, and llama.cpp |url=https://arxiv.org/html/2603.23996v1 |access-date=2026-06-20 |website=arxiv.org |language=en}}</ref> ၎င်းတွင် မော်ဒယ်လိုက်ဘရေရီ ပုံစံစနစ် (Model-library format) ပါဝင်သောကြောင့် အသုံးပြုသူများသည် မော်ဒယ်အမျိုးအစားခွဲများကို ၎င်းတို့၏ အမည်အတိအကျဖြင့် အလွယ်တကူ ဆွဲယူခြင်း (Pull)၊ မောင်းနှင်လည်ပတ်ခြင်းနှင့် စီမံခန့်ခွဲခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။<ref>{{Cite web |title=library |url=https://ollama.com/library |archive-url=https://web.archive.org/web/20260614213720/https://ollama.com/library |archive-date=14 June 2026 |access-date=2026-06-20 |website=ollama.com |url-status=live }}</ref> တစ်ဖက်တွင်လည်း ဤဆော့ဖ်ဝဲလ်သည် ကုဒ်ရေးသားရန်မလိုသော သို့မဟုတ် ကုဒ်အနည်းငယ်သာ လိုအပ်သော ကိုယ်ပိုင်ဆာဗာဖြင့် LLM မောင်းနှင်သည့် ပလတ်ဖောင်းတစ်ခု (Low-code/no-code self-hosting platform) အဖြစ်ပါ လေ့လာသုတေသနပြုခြင်း ခံနေရသည်။ ဤစနစ်ကြောင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုမရှိသော သာမန်အသုံးပြုသူများပင် သဘာဝဘာသာစကား စီမံဆောင်ရွက်မှု (Natural language processing - NLP) ဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းခွင်များကို အလွယ်တကူ လက်လှမ်းမီ အသုံးပြုလာနိုင်မည့် အလားအလာ ရှိသည်။<ref>{{Cite journal |last=Sempio |first=Julius |date=2026-02 |title=Low-Code Self-Hosting of RAG-Enabled Language Models Using Ollama and Open WebUI |url=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/11454259 |journal=2026 International Conference on Artificial Intelligence in Information and Communication (ICAIIC) |pages=299–306 |doi=10.1109/ICAIIC68212.2026.11454259}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=IBM Cloud Education |date=2022-05-23 |title=Low-Code vs. No-Code: What’s the Difference? {{!}} IBM |url=https://www.ibm.com/think/topics/low-code-vs-no-code |access-date=2026-06-20 |website=www.ibm.com |language=en}}</ref> ထို့အပြင် အိုလာမာသည် စမ်းသပ်မှုအဆင့်အနေဖြင့် macOS စနစ်ပေါ်တွင် Flux ကဲ့သို့သော မော်ဒယ်များကို အသုံးပြု၍ [[ဉာဏ်ရည်တု]]ဖြင့် ရုပ်ပုံထုတ်လုပ်ခြင်းစနစ် (Image generation) ကိုပါ ထည့်သွင်းပံ့ပိုးထားပြီး၊ အနာဂတ်တွင် Windows နှင့် Linux စနစ်များအတွက်ပါ ဖြည့်စွက်ပေးသွားရန် မျှော်မှန်းထားသည်။<ref>{{Cite web |last=Kemper |first=Jonathan |date=2026-01-21 |title=Ollama brings local AI image generation to Mac |url=https://the-decoder.com/ollama-brings-local-ai-image-generation-to-mac/ |access-date=2026-06-20 |website=The Decoder |language=en-US}}</ref> == လုံခြုံရေး == အိုလာမာ (Ollama) ကို အများအားဖြင့် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာ (Local) သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်ဆာဗာများ (Self-hosted) ပေါ်တွင် ဉာဏ်ရည်တုမော်ဒယ်များ မောင်းနှင်ရန်အတွက် အသုံးပြုကြသောကြောင့်၊ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေး သုတေသီများသည် စနစ်အား လုံခြုံရေးစတင်သတ်မှတ်ပုံ မှားယွင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် အများပြည်သူသုံး အင်တာနက်ပေါ်မှ စွန့်စားရမှုများကို အသေးစိတ် စစ်ဆေးခဲ့ကြသည်။<ref name=":2">{{Cite web |last=News |first=The Hacker |title=Researchers Find 175,000 Publicly Exposed Ollama AI Servers Across 130 Countries |url=http://thehackernews.com/2026/01/researchers-find-175000-publicly.html |access-date=2026-06-20 |website=The Hacker News |language=en}}</ref> ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေး သတင်းဌာနတစ်ခုဖြစ်သော The Hacker News က ဆိုင်ဘာလုံခြုံရေး အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ကြသည့် SentinelOne နှင့် Censys တို့၏ သုတေသနပြုချက်များကို ကိုးကား၍ တင်ပြခဲ့ရာ၌ - အိုလာမာ ဆာဗာအမြောက်အမြားသည် အများပြည်သူသုံး အင်တာနက် (Public internet) ပေါ်တွင် လုံခြုံရေးအကာအကွယ်မရှိဘဲ ဟာကွက်ဖြစ်လျက် ပေါ်ထွက်နေကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ဤသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အိုလာမာစနစ်ကို စတင်တပ်ဆင်ရာတွင် အိုင်ပီလိပ်စာ 0.0.0.0 (any port) နှင့် သွားရောက်ချိတ်ဆက် (Binding) ထားမိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းကဲ့သို့ လုံခြုံရေး အားနည်းသော စနစ်များတွင် အိုလာမာကို ပုံမှန်အားဖြင့် ဒေသတွင်း၌သာ လုံခြုံစွာ မောင်းနှင်ရန် ပုံစံထုတ်ထားသော်လည်း၊ ပြင်ပမှ အခြားသော ဒေသတွင်းစက်များ သို့မဟုတ် အဝေးထိန်းကိရိယာများ (Remote devices) က အလွယ်တကူ ဝင်ရောက်အသုံးပြုသွားနိုင်မည့် အန္တရာယ် ရှိနေကြောင်း သတိပေးထားသည်။<ref name=":2" /> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] * [[ဉာဏ်ရည်တု]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://ollama.com/}} * [[github:ollama/ollama|ollama]] on [[ဂစ်တ်ဟပ်ဘ်|GitHub]] * [https://hub.docker.com/r/ollama/ollama Ollama Docker] at Docker Hub [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု]] [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]] 2m1dedymupr21hch173dlbl8xzdd9fp 0 288294 1054308 1041926 2026-09-20T16:52:03Z Dr Lotus Black 31011 /* ပြင်ပလင့်ခ်များ */ 1054308 wikitext text/x-wiki {{Lowercase title}}<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=vLLM|logo=vLLM.svg|author=Sky Computing Lab, [[University of California, Berkeley]]|developer=vLLM contributors|released=2023|programming language=[[Python (programming language)|Python]], [[CUDA]], [[C++]], [[Rust (programming language)|Rust]]|genre=[[Large language model]] [[inference engine]]|license=[[Apache License 2.0]]|website={{URL|https://vllm.ai}}|repo={{URL|https://github.com/vllm-project/vllm}}}}'''vLLM''' သည် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]]များ (Large Language Models - LLMs) နှင့် ၎င်းတို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော အာရုံစုံသုံး မော်ဒယ်များ (Multimodal models) ၏ ဆင်ခြင်တုံ့ပြန်မှု တွက်ချက်ခြင်း (Inference) နှင့် ဆာဗာဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်း (Serving) တို့ကို အလွန်လျင်မြန်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် ပုံစံထုတ်ထားသည့် ပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-04-25 |title=vLLM – UC Berkeley Sky Computing Lab |url=https://sky.cs.berkeley.edu/project/vllm/ |access-date=2026-06-20 |language=en-US}}</ref> ဤစီမံကိန်းကို ကာလီဖိုးနီးယားတက္ကသိုလ်၊ ဘာကလေ (University of California, Berkeley) ၏ Sky Computing Lab တွင် စတင်တီထွင် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ vLLM စနစ်၏ ပင်မဗဟိုချက်မှာ Transformer မော်ဒယ်များ၏ သော့ချက်-တန်ဖိုး ကက်ရှ် (Key–Value caches သို့မဟုတ် KV Cache) အတွက် မှတ်ဉာဏ်စီမံခန့်ခွဲမှု နည်းလမ်းသစ်တစ်ခုဖြစ်သော '''PagedAttention''' နည်းပညာကို အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-06-20 |title=vllm-project/vllm |url=https://github.com/vllm-project/vllm |access-date=2026-06-20}}</ref> ၎င်းအပြင် အဆိုပါဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် မေးခွန်းများကို ပြိုင်တူဆက်တိုက် စီမံပေးနိုင်သည့် စနစ် (Continuous batching)၊ စက်အမြောက်အမြားခွဲ၍ တွက်ချက်နိုင်စွမ်း (Distributed inference)၊ မော်ဒယ်အရွယ်အစားကို ချုံ့ပေးသည့် စနစ် (Quantization) နှင့် OpenAI စနစ်များနှင့် တိုက်ရိုက်တွဲဖက် အသုံးပြုနိုင်မည့် APIs (OpenAI-compatible APIs) စသည့် အဆင့်မြင့် လုပ်ဆောင်ချက်များစွာကို ပံ့ပိုးပေးထားသည်။<ref name=":1">{{Cite journal |last=Kwon |first=Woosuk |date=2023-09-12 |title=Efficient Memory Management for Large Language Model Serving with PagedAttention |url=http://arxiv.org/abs/2309.06180 |doi=10.48550/arXiv.2309.06180}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=vLLM – PyTorch |url=https://pytorch.org/projects/vllm/ |access-date=2026-06-20 |language=en-US}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == vLLM ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ယူစီဘာကလေ (UC Berkeley) ရှိ Sky Computing Lab မှ သုတေသီများက ပထမဆုံး စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ <ref name=":1" /><ref name=":0" /> ၎င်း၏ ပင်မအတွေးအခေါ်နှင့် သဘောတရားများကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်ထုတ် "Efficient Memory Management for Large Language Model Serving with PagedAttention" အမည်ရ သုတေသနစာတမ်းတွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီး၊<ref>{{Cite journal |last=Kwon |first=Woosuk |date=2023-09-12 |title=Efficient Memory Management for Large Language Model Serving with PagedAttention |url=http://arxiv.org/abs/2309.06180 |doi=10.48550/arXiv.2309.06180}}</ref> ထိုစာတမ်း၌ ဤစနစ်ကို ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီးများအတွက် ဒေတာအမြောက်အမြားကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း (High-throughput) ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်ပြီး မှတ်ဉာဏ်အသုံးပြုမှု အလွန်သက်သာသော ဆာဗာအင်ဂျင်တစ်ခုအဖြစ် တင်ပြခဲ့သည်။ <ref name=":1" />  ဤစီမံကိန်းကို ထိန်းသိမ်းကွပ်ကဲသူတစ်ဦး၏ အဆိုအရ - vLLM ၏ အရှေ့ဆုံးတွင် ပါရှိသော "v" စာလုံးသည် ကွန်ပျူတာ၏ လည်ပတ်မှုစနစ်သုံး ဗာဂျူရယ်မှတ်ဉာဏ် (Virtual memory) အယူအဆကို အခြေခံ၍ "Virtual"ဟူသော စကားလုံးကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=vllm-project |title=vLLM full name · Issue #835 · vllm-project/vllm |url=https://github.com/vllm-project/vllm/issues/835 |access-date=2026-06-20 |website=GitHub |language=en}}</ref>   PyTorch ၏ စီမံကိန်းမှတ်တမ်းစာမျက်နှာအရ ကာလီဖိုးနီးယားတက္ကသိုလ်၊ ဘာကလေသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် vLLM စနစ်ကို လင်းနက်စ် ဖောင်ဒေးရှင်း (Linux Foundation) ထံသို့ တရားဝင် လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ <ref name=":3">{{Cite web |title=PyTorch Foundation Welcomes vLLM as a Hosted Project – PyTorch |url=https://pytorch.org/blog/pytorch-foundation-welcomes-vllm/ |access-date=2026-06-20 |language=en-US}}</ref><ref name=":2" /> ထို့နောက် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် PyTorch ဖောင်ဒေးရှင်းက vLLM သည် ၎င်းတို့ဖောင်ဒေးရှင်းအောက်၌ တရားဝင် လက်ခံမောင်းနှင်ပေးသည့် (Foundation-hosted) စီမံကိန်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ကြောင်း ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။   စီးပွားရေးဈေးကွက် သတင်းများအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် TechCrunch က vLLM ကို စတင်ဖန်တီးခဲ့သည့် နည်းပညာရှင်များသည် ယခုစီမံကိန်းကို စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် "Inferact" အမည်ရှိ စတင်တည်ထောင်စ နည်းပညာကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး၊ အစပျိုးရန်ပုံငွေ (Seed funding) အဖြစ် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၁၅၀ အထိ အောင်မြင်စွာ ရရှိခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |last=Temkin |first=Marina |date=2026-01-22 |title=Inference startup Inferact lands $150M to commercialize vLLM |url=https://techcrunch.com/2026/01/22/inference-startup-inferact-lands-150m-to-commercialize-vllm/ |access-date=2026-06-20 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ - ဗိသုကာစနစ် == ၂၀၂၃ ခုနှစ်က ထွက်ရှိခဲ့သော နည်းပညာစာတမ်းအရ vLLM ကို Transformer မော်ဒယ်များ၏ ဆင်ခြင်တုံ့ပြန်မှု တွက်ချက်စဉ်အတွင်း အသုံးပြုသည့် သော့ချက်-တန်ဖိုး ကက်ရှ် (Key-Value cache သို့မဟုတ် KV Cache) ၌ ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော မှတ်ဉာဏ်ဖြုန်းတီးမှုများကို အထိရောက်ဆုံး လျှော့ချရန်နှင့် ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီးများ၏ ဆာဗာဝန်ဆောင်မှု စွမ်းဆောင်ရည်ကို မြှင့်တင်ရန် ပုံစံထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> ထိုစာတမ်းတွင် ကွန်ပျူတာလည်ပတ်မှုစနစ်များ၏ ဗာဂျူရယ်မှတ်ဉာဏ်နှင့် ပေ့ဂျ်ခွဲခြင်းနည်းပညာများ (Virtual memory and paging techniques) ကို အတုယူ၍ တီထွင်ထားသော PagedAttention အယ်လ်ဂိုရီသမ်ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး၊ vLLM သည် အချက်အလက်များကို Block လိုက် စီမံပေးသည့် စနစ် (Block-level memory management) နှင့် တောင်းဆိုချက်များကို အစီအစဉ်ချပေးသည့်စနစ် (Request scheduling) တို့ကို အသုံးပြုကာ တုံ့ပြန်မှုကြာချိန် (Latency) ကို မထိခိုက်စေဘဲ ဒေတာဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်စွမ်း (Throughput) ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ကြောင်း ရှင်းလင်းထားသည်။<ref name=":1" /> ဤစီမံကိန်း၏ လမ်းညွှန်စာရွက်စာတမ်းများနှင့် ကုဒ်သိုလှောင်ရာနေရာ (Repository) များတွင် ဖော်ပြချက်အရ vLLM သည် မေးခွန်းများကို ပြိုင်တူဆက်တိုက် စီမံပေးနိုင်သည့်စနစ် (Continuous batching)၊ အပိုင်းလိုက် ကြိုတင်ဖြည့်သွင်းစနစ် (Chunked prefill)၊ ခန့်မှန်းခြေ ကုဒ်ဖတ်စနစ် (Speculative decoding)၊ ရှေ့ဆက်စကားလုံး ကက်ရှ်စနစ် (Prefix caching)၊ မော်ဒယ်အရွယ်အစားချုံ့စနစ် (Quantization) နှင့် ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် စက်အမြောက်အမြားခွဲ၍ တွက်ချက်နိုင်စွမ်း (Distributed inference) တို့ကို အပြည့်အဝ ပံ့ပိုးပေးထားသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1" /> PyTorch ၏ ဖော်ပြချက်အရ vLLM သည် ဒေတာပမာဏ အမြောက်အမြားကို အချိန်တိုအတွင်း မှတ်ဉာဏ်အနည်းဆုံးဖြင့် တွက်ချက်ပေးနိုင်သော အဆင့်မြင့် အင်ဂျင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို NVIDIA နှင့် AMD GPUs များ၊ Google TPUs များ၊ AWS Trainium နှင့် Intel ပရိုဆက်ဆာများ အပါအဝင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဟာ့ဒ်ဝဲနောက်ခံစနစ် (Hardware backends) အမျိုးအစားစုံလင်စွာပေါ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ မောင်းနှင်အသုံးပြုနိုင်ကြောင်း သိရသည်။  <ref name=":2" /><ref name=":3" /> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ဉာဏ်ရည်တု]] * [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://catalog.ngc.nvidia.com/orgs/nvidia/containers/vllm?version=26.03.post1-py3 vLLM on NVIDIA NGC] * [https://pytorch.org/projects/vllm/ vLLM project page at PyTorch] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]] 4ebmtf8rlaf4vnd560hry8h1t6lvp3e 0 288299 1054306 1041925 2026-09-20T16:51:37Z Dr Lotus Black 31011 /* ပြင်ပလင့်ခ်များ */ 1054306 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=SGLang|logo=SGLang logo.png|developer=LMSYS|released={{Start date and age|2024|1|17}}|programming language=[[Python (programming language)|Python]], [[Rust (programming language)|Rust]], [[CUDA]], [[C++]]|genre=[[Large language model]] [[inference engine]]|license=[[Apache License 2.0]]|website={{URL|https://sglang.io}}|repo={{URL|https://github.com/sgl-project/sglang}}}}'''SGLang''' ('''Structured Generation Language''' ၏ အတိုကောက်) သည် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]]များ (Large Language Models - LLMs) နှင့် အာရုံစုံသုံး မော်ဒယ်များ (Multimodal models) ကို ပရိုဂရမ်ရေးသားခြင်းနှင့် ဆာဗာဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်းတို့အတွက် ပုံစံထုတ်ထားသည့် ပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=LMSYS |url=https://github.com/lm-sys |access-date=2026-06-20 |website=GitHub |language=en}}</ref> ဤစီမံကိန်းကို LMSYS (Large Model Systems Organization) နှင့် အခြားသော ပညာရေးအဖွဲ့အစည်းများမှ သုတေသီများက စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျသော အချက်အလက်များ ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် Python ဘာသာစကားအတွင်း မြှုပ်နှံထားသည့် ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား (Python-embedded language) နှင့် ဒေတာအမြောက်အမြားကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း (High-throughput) မောင်းနှင်နိုင်သော Runtime စနစ်တို့ကို ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသည့် စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |last=Sheng* |first=Lianmin Zheng*, Liangsheng Yin, Zhiqiang Xie, Jeff Huang, Chuyue Sun, Cody Hao Yu, Shiyi Cao, Christos Kozyrakis, Ion Stoica, Joseph E. Gonzalez, Clark Barrett, Ying |date=2024-01-17 |title=Fast and Expressive LLM Inference with RadixAttention and SGLang |url=https://www.lmsys.org/blog/2024-01-17-sglang/ |access-date=2026-06-20 |website=www.lmsys.org |language=en}}</ref><ref name=":1">Zheng, Lianmin; Yin, Liangsheng; Xie, Zhiqiang; Sun, Chuyue; Huang, Jeff; Yu, Cody Hao; Cao, Shiyi; Kozyrakis, Christos; Stoica, Ion; Gonzalez, Joseph E.; Barrett, Clark; Sheng, Ying (2024). [https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2024/file/724be4472168f31ba1c9ac630f15dec8-Paper-Conference.pdf ''SGLang: Efficient Execution of Structured Language Model Programs'' (PDF)]. Advances in Neural Information Processing Systems 37. Retrieved April 19, 2026.</ref><ref>{{Cite web |date=2024-04-25 |title=SGLang – UC Berkeley Sky Computing Lab |url=https://sky.cs.berkeley.edu/project/sglang/ |access-date=2026-06-20 |language=en-US}}</ref> ဤစီမံကိန်းကို တုံ့ပြန်မှုကြာချိန် အလွန်တိုတောင်းစေရန် (Low latency) နှင့် ဒေတာပမာဏ အမြောက်အမြားကို အချိန်တိုအတွင်း မောင်းနှင်နိုင်ရန် (High-throughput inference) ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပုံစံထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ လမ်းညွှန်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြချက်အရ SGLang သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျသော ရလဒ်များ ထုတ်ပေးခြင်း (Structured outputs)၊ ခန့်မှန်းခြေ ကုဒ်ဖတ်စနစ် (Speculative decoding)၊ မေးခွန်းများကို ပြိုင်တူဆက်တိုက် စီမံပေးနိုင်သည့်စနစ် (Continuous batching)၊ မော်ဒယ်အရွယ်အစားချုံ့စနစ် (Quantization) နှင့် OpenAI စနစ်များနှင့် တိုက်ရိုက်တွဲဖက် အသုံးပြုနိုင်မည့် APIs (OpenAI-style APIs) စသည့် အဆင့်မြင့် လုပ်ဆောင်ချက်များစွာကို ပြည့်စုံစွာ ပံ့ပိုးပေးထားသည်။<ref name=":2">{{Cite web |title=Welcome to SGLang |url=https://docs.sglang.io/ |access-date=2026-06-20 |website=SGLang Documentation |language=en}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == SGLang ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် စတန်းဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် (Stanford)၊ ယူစီဘာကလေ (UC Berkeley)၊ တက္ကဆက် အေအန်အမ် (Texas A&M) နှင့် ရှန်ဟိုင်းကျောင်းထုံတက္ကသိုလ် (Shanghai Jiao Tong University) တို့မှ သုတေသီပညာရှင်များက ပူးပေါင်း၍ အများပြည်သူသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ဤစနစ်၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အသေးစိတ်ဖော်ပြချက်ကို နောက်ပိုင်းတွင် နာမည်ကြီး ဉာဏ်ရည်တုညီလာခံဖြစ်သော NeurIPS 2024 ၏ သုတေသနစာတမ်းများတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref name=":1" /> စီးပွားရေးဈေးကွက် သတင်းများအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် TechCrunch က ဤစီမံကိန်းတွင် ပါဝင်ပံ့ပိုးခဲ့ကြသူများသည် SGLang နည်းပညာကို အခြေခံ၍ စီးပွားဖြစ် ဝန်ဆောင်မှုများ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ရန် "RadixArk" အမည်ရှိ စတင်တည်ထောင်စ နည်းပညာကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း ၎င်း၏ မူလပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Temkin |first=Marina |date=2026-01-21 |title=Sources: Project SGLang spins out as RadixArk with $400M valuation as inference market explodes |url=https://techcrunch.com/2026/01/21/sources-project-sglang-spins-out-as-radixark-with-400m-valuation-as-inference-market-explodes/ |access-date=2026-06-20 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=R |first=Vignesh |date=2026-01-23 |title=From Berkeley lab to $400M startup: SGLang becomes RadixArk — TFN |url=https://techfundingnews.com/radixark-sglang-spinoff-400m-valuation-ai-inference/ |access-date=2026-06-20 |website=Tech Funding News |language=en}}</ref> == ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ဗိသုကာစနစ် == NeurIPS သုတေသနစာတမ်းအရ SGLang တွင် အဓိက အစိတ်အပိုင်းကြီး နှစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ Python ဘာသာစကားအတွင်း မြှုပ်နှံထားသည့် အရှေ့မျက်နှာစာစနစ် (Front-end language) နှင့် ဘာသာစကားမော်ဒယ် ပရိုဂရမ်များကို ထိရောက်လျင်မြန်စွာ မောင်းနှင်ပေးသည့် နောက်ခံအင်ဂျင်စနစ် (Back-end runtime) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":1" /> အရှေ့မျက်နှာစာစနစ် (Front-end) သည် အချက်အလက်များ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ရွေးချယ်ခြင်းနှင့် ပြိုင်တူလုပ်ဆောင်မှုကို ထိန်းချုပ်ခြင်း (Parallel control flow) တို့အတွက် အခြေခံလုပ်ဆောင်ချက်များကို ပံ့ပိုးပေးပြီး၊ နောက်ခံအင်ဂျင်စနစ် (Runtime) ကမူ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော တွက်ချက်မှုများကို လျှော့ချရန်နှင့် ဒေတာမောင်းနှင်နိုင်စွမ်း (Throughput) ကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် စနစ်တကျ ပြုပြင်မောင်းနှင်ပေးသည်။<ref name=":1" />   ဤစီမံကိန်းတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိက နည်းပညာဆန်းသစ်မှုများအနက် အောက်ပါစနစ်များမှာ ထင်ရှားသည် - '''RadixAttention နည်းပညာ:''' ဉာဏ်ရည်တုက ရလဒ်များ ဆက်တိုက်ထုတ်လုပ်နေစဉ်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သော့ချက်-တန်ဖိုး ကက်ရှ် (Key–Value cache) အခြေအနေများကို နောက်ထပ်တောင်းဆိုချက်များတွင် ထပ်ခါတလဲလဲ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ရန် စီမံပေးသည့် စနစ်ဖြစ်သည်။ <ref name=":1" /> '''ချုံ့ထားသော အကန့်အသတ်ရှိ အခြေအနေပြစက်များ (Compressed finite-state machines):''' ကန့်သတ်ချက်ဘောင်များအတွင်းမှနေ၍ အချက်အလက်များကို ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ကုဒ်ပြန်ဖတ်ပေးနိုင်သည့် (Faster constrained decoding) စနစ်ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> '''ခန့်မှန်းခြေ လုပ်ဆောင်မှုစနစ် (Speculative execution):''' APIs အခြေခံမော်ဒယ်များ (API-based models) အတွက် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ကြိုတင်ခန့်မှန်း တွက်ချက်ပေးသည့် နည်းစနစ်ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ လမ်းညွှန်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြချက်အရ ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် သာမန်ဘာသာစကားမော်ဒယ်များသာမက အာရုံစုံသုံး မော်ဒယ်များ (Multimodal models) ကိုပါ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဟာ့ဒ်ဝဲနောက်ခံစနစ် (Hardware backends) အမျိုးမျိုးပေါ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ ဆာဗာဝန်ဆောင်မှု ပေးနိုင်ကြောင်း သိရသည်။<ref name=":2" /> == အခြားကြည့်ရှုရန် == {{Portal|Free and open-source software}} == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://docs.nvidia.com/deeplearning/frameworks/sglang-release-notes/overview.html SGLang overview at NVIDIA Docs] * [[github:sgl-project/sgl-project.github.io|SGLang documentation source repository on GitHub]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တုမော်ဒယ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]]]] d9suagg9b8e4g1cgpm6clondr284lrw 1054307 1054306 2026-09-20T16:51:42Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဉာဏ်ရည်တုမော်ဒယ်များ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1054307 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=SGLang|logo=SGLang logo.png|developer=LMSYS|released={{Start date and age|2024|1|17}}|programming language=[[Python (programming language)|Python]], [[Rust (programming language)|Rust]], [[CUDA]], [[C++]]|genre=[[Large language model]] [[inference engine]]|license=[[Apache License 2.0]]|website={{URL|https://sglang.io}}|repo={{URL|https://github.com/sgl-project/sglang}}}}'''SGLang''' ('''Structured Generation Language''' ၏ အတိုကောက်) သည် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]]များ (Large Language Models - LLMs) နှင့် အာရုံစုံသုံး မော်ဒယ်များ (Multimodal models) ကို ပရိုဂရမ်ရေးသားခြင်းနှင့် ဆာဗာဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်းတို့အတွက် ပုံစံထုတ်ထားသည့် ပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=LMSYS |url=https://github.com/lm-sys |access-date=2026-06-20 |website=GitHub |language=en}}</ref> ဤစီမံကိန်းကို LMSYS (Large Model Systems Organization) နှင့် အခြားသော ပညာရေးအဖွဲ့အစည်းများမှ သုတေသီများက စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျသော အချက်အလက်များ ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် Python ဘာသာစကားအတွင်း မြှုပ်နှံထားသည့် ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား (Python-embedded language) နှင့် ဒေတာအမြောက်အမြားကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း (High-throughput) မောင်းနှင်နိုင်သော Runtime စနစ်တို့ကို ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားသည့် စနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |last=Sheng* |first=Lianmin Zheng*, Liangsheng Yin, Zhiqiang Xie, Jeff Huang, Chuyue Sun, Cody Hao Yu, Shiyi Cao, Christos Kozyrakis, Ion Stoica, Joseph E. Gonzalez, Clark Barrett, Ying |date=2024-01-17 |title=Fast and Expressive LLM Inference with RadixAttention and SGLang |url=https://www.lmsys.org/blog/2024-01-17-sglang/ |access-date=2026-06-20 |website=www.lmsys.org |language=en}}</ref><ref name=":1">Zheng, Lianmin; Yin, Liangsheng; Xie, Zhiqiang; Sun, Chuyue; Huang, Jeff; Yu, Cody Hao; Cao, Shiyi; Kozyrakis, Christos; Stoica, Ion; Gonzalez, Joseph E.; Barrett, Clark; Sheng, Ying (2024). [https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2024/file/724be4472168f31ba1c9ac630f15dec8-Paper-Conference.pdf ''SGLang: Efficient Execution of Structured Language Model Programs'' (PDF)]. Advances in Neural Information Processing Systems 37. Retrieved April 19, 2026.</ref><ref>{{Cite web |date=2024-04-25 |title=SGLang – UC Berkeley Sky Computing Lab |url=https://sky.cs.berkeley.edu/project/sglang/ |access-date=2026-06-20 |language=en-US}}</ref> ဤစီမံကိန်းကို တုံ့ပြန်မှုကြာချိန် အလွန်တိုတောင်းစေရန် (Low latency) နှင့် ဒေတာပမာဏ အမြောက်အမြားကို အချိန်တိုအတွင်း မောင်းနှင်နိုင်ရန် (High-throughput inference) ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပုံစံထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ လမ်းညွှန်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြချက်အရ SGLang သည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကျသော ရလဒ်များ ထုတ်ပေးခြင်း (Structured outputs)၊ ခန့်မှန်းခြေ ကုဒ်ဖတ်စနစ် (Speculative decoding)၊ မေးခွန်းများကို ပြိုင်တူဆက်တိုက် စီမံပေးနိုင်သည့်စနစ် (Continuous batching)၊ မော်ဒယ်အရွယ်အစားချုံ့စနစ် (Quantization) နှင့် OpenAI စနစ်များနှင့် တိုက်ရိုက်တွဲဖက် အသုံးပြုနိုင်မည့် APIs (OpenAI-style APIs) စသည့် အဆင့်မြင့် လုပ်ဆောင်ချက်များစွာကို ပြည့်စုံစွာ ပံ့ပိုးပေးထားသည်။<ref name=":2">{{Cite web |title=Welcome to SGLang |url=https://docs.sglang.io/ |access-date=2026-06-20 |website=SGLang Documentation |language=en}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == SGLang ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် စတန်းဖို့ဒ်တက္ကသိုလ် (Stanford)၊ ယူစီဘာကလေ (UC Berkeley)၊ တက္ကဆက် အေအန်အမ် (Texas A&M) နှင့် ရှန်ဟိုင်းကျောင်းထုံတက္ကသိုလ် (Shanghai Jiao Tong University) တို့မှ သုတေသီပညာရှင်များက ပူးပေါင်း၍ အများပြည်သူသို့ စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref name=":0" /> ဤစနစ်၏ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အသေးစိတ်ဖော်ပြချက်ကို နောက်ပိုင်းတွင် နာမည်ကြီး ဉာဏ်ရည်တုညီလာခံဖြစ်သော NeurIPS 2024 ၏ သုတေသနစာတမ်းများတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref name=":1" /> စီးပွားရေးဈေးကွက် သတင်းများအရ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် TechCrunch က ဤစီမံကိန်းတွင် ပါဝင်ပံ့ပိုးခဲ့ကြသူများသည် SGLang နည်းပညာကို အခြေခံ၍ စီးပွားဖြစ် ဝန်ဆောင်မှုများ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ရန် "RadixArk" အမည်ရှိ စတင်တည်ထောင်စ နည်းပညာကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြပြီး၊ တစ်ဖက်တွင်လည်း ၎င်း၏ မူလပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ <ref>{{Cite web |last=Temkin |first=Marina |date=2026-01-21 |title=Sources: Project SGLang spins out as RadixArk with $400M valuation as inference market explodes |url=https://techcrunch.com/2026/01/21/sources-project-sglang-spins-out-as-radixark-with-400m-valuation-as-inference-market-explodes/ |access-date=2026-06-20 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |last=R |first=Vignesh |date=2026-01-23 |title=From Berkeley lab to $400M startup: SGLang becomes RadixArk — TFN |url=https://techfundingnews.com/radixark-sglang-spinoff-400m-valuation-ai-inference/ |access-date=2026-06-20 |website=Tech Funding News |language=en}}</ref> == ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ဗိသုကာစနစ် == NeurIPS သုတေသနစာတမ်းအရ SGLang တွင် အဓိက အစိတ်အပိုင်းကြီး နှစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ Python ဘာသာစကားအတွင်း မြှုပ်နှံထားသည့် အရှေ့မျက်နှာစာစနစ် (Front-end language) နှင့် ဘာသာစကားမော်ဒယ် ပရိုဂရမ်များကို ထိရောက်လျင်မြန်စွာ မောင်းနှင်ပေးသည့် နောက်ခံအင်ဂျင်စနစ် (Back-end runtime) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=":1" /> အရှေ့မျက်နှာစာစနစ် (Front-end) သည် အချက်အလက်များ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ရွေးချယ်ခြင်းနှင့် ပြိုင်တူလုပ်ဆောင်မှုကို ထိန်းချုပ်ခြင်း (Parallel control flow) တို့အတွက် အခြေခံလုပ်ဆောင်ချက်များကို ပံ့ပိုးပေးပြီး၊ နောက်ခံအင်ဂျင်စနစ် (Runtime) ကမူ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော တွက်ချက်မှုများကို လျှော့ချရန်နှင့် ဒေတာမောင်းနှင်နိုင်စွမ်း (Throughput) ကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် စနစ်တကျ ပြုပြင်မောင်းနှင်ပေးသည်။<ref name=":1" />   ဤစီမံကိန်းတွင် အသုံးပြုထားသော အဓိက နည်းပညာဆန်းသစ်မှုများအနက် အောက်ပါစနစ်များမှာ ထင်ရှားသည် - '''RadixAttention နည်းပညာ:''' ဉာဏ်ရည်တုက ရလဒ်များ ဆက်တိုက်ထုတ်လုပ်နေစဉ်အတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သော့ချက်-တန်ဖိုး ကက်ရှ် (Key–Value cache) အခြေအနေများကို နောက်ထပ်တောင်းဆိုချက်များတွင် ထပ်ခါတလဲလဲ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ရန် စီမံပေးသည့် စနစ်ဖြစ်သည်။ <ref name=":1" /> '''ချုံ့ထားသော အကန့်အသတ်ရှိ အခြေအနေပြစက်များ (Compressed finite-state machines):''' ကန့်သတ်ချက်ဘောင်များအတွင်းမှနေ၍ အချက်အလက်များကို ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ကုဒ်ပြန်ဖတ်ပေးနိုင်သည့် (Faster constrained decoding) စနစ်ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> '''ခန့်မှန်းခြေ လုပ်ဆောင်မှုစနစ် (Speculative execution):''' APIs အခြေခံမော်ဒယ်များ (API-based models) အတွက် လုပ်ဆောင်ချက်များကို ကြိုတင်ခန့်မှန်း တွက်ချက်ပေးသည့် နည်းစနစ်ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ လမ်းညွှန်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြချက်အရ ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် သာမန်ဘာသာစကားမော်ဒယ်များသာမက အာရုံစုံသုံး မော်ဒယ်များ (Multimodal models) ကိုပါ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဟာ့ဒ်ဝဲနောက်ခံစနစ် (Hardware backends) အမျိုးမျိုးပေါ်တွင် တည်ငြိမ်စွာ ဆာဗာဝန်ဆောင်မှု ပေးနိုင်ကြောင်း သိရသည်။<ref name=":2" /> == အခြားကြည့်ရှုရန် == {{Portal|Free and open-source software}} == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [https://docs.nvidia.com/deeplearning/frameworks/sglang-release-notes/overview.html SGLang overview at NVIDIA Docs] * [[github:sgl-project/sgl-project.github.io|SGLang documentation source repository on GitHub]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]]]] s6bq929z3tlpi31up27s5ralx40tum1 0 288339 1054301 1039810 2026-09-20T16:47:13Z Dr Lotus Black 31011 /* ပြင်ပလင့်ခ်များ */ 1054301 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=CrewAI|logo=CrewAI logo.png|logo_alt=CrewAI logo|author=João Moura|developer=CrewAI Inc. and contributors|released={{Start date and age|2023|12|4}}|latest release version=1.14.3|latest release date={{Start date and age|2026|4|24}}|programming language=[[Python (programming language)|Python]]|genre=[[Software framework]] for [[AI agent]]s|license=[[MIT License]]|website={{URL|crewai.com}}|repo={{URL|github.com/crewAIInc/crewAI}}}}'''CrewAI''' သည် [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ (AI Agents) နှင့် အေးဂျင့်အစုအဖွဲ့စနစ်များ (Multi-Agent Systems) တည်ဆောက်ရန်အတွက် အသုံးပြုသည့် [[Open-source software|အသိအမှတ်ပြု အခမဲ့ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ် (Open-source Framework)]] နှင့် ပလတ်ဖောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-06-21 |title=crewAIInc/crewAI |url=https://github.com/crewAIInc/crewAI |access-date=2026-06-21}}</ref> ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် [[Python (programming language)|Python ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား]]ဖြင့် ရေးသားထားပြီး၊ [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ၏ အခန်းကဏ္ဍများကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း၊ ၎င်းတို့ထံ လုပ်ငန်းတာဝန်များ (Tasks) ခွဲဝေပေးခြင်းနှင့် အေးဂျင့်အဖွဲ့အစည်းများ (Crews) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ (Workflows) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စနစ်တကျ ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ပေးရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> CrewAI ၏ ထူးခြားချက်မှာ လူသားများ လုပ်ငန်းခွင်တွင် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် လက်တွဲလုပ်ဆောင်ကြသကဲ့သို့ [[အေအိုင် အေးဂျင့်|AI အေးဂျင့်]]တစ်ခုချင်းစီကို အထူးပြုအခန်းကဏ္ဍ (Role)၊ ရည်မှန်းချက် (Goal) နှင့် နောက်ခံသမိုင်း (Backstory) များ သတ်မှတ်ပေးကာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပြန်အလှန် တာဝန်လွှဲအပ်ခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဖြေရှင်းခြင်းစနစ် (Role-playing Collaboration) ကို ဖန်တီးပေးနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းသည် မည်သည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး|ကြီးမားသော ဘာသာစကားမော်ဒယ်]] (Large Language Model - LLM) အမျိုးအစားနှင့်မဆို (ဥပမာ- OpenAI, Anthropic သို့မဟုတ် စက်တွင်းသုံး Local LLM များ) ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည့် (LLM-agnostic) စနစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး ကဏ္ဍများတွင် ဘာသာစကားမော်ဒယ်အခြေခံ အေးဂျင့်များအသုံးပြု၍ လုပ်ငန်းခွင်လုပ်ဆောင်ချက်များကို အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် (Business Workflow Automation) အဆင့်မြင့် Enterprise Tools များ ထုတ်လုပ်နေသည့် စတင်ပျိုးထောင်စကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုဖြစ်သော '''CrewAI Inc.''' မှ တာဝန်ယူ တီထွင်ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == CrewAI ကို [[Python Package Index]] (PyPI) ပေါ်တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://github.com/joaomdmoura/crewai |access-date=2026-06-21}}</ref> ဤပရောဂျက်ကို ဂျိုအို မော်ရာ (João Moura) က စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် CrewAI Inc. ကုမ္ပဏီနှင့်အတူ Open-source နည်းပညာရှင်များ (Contributors) က ပူးပေါင်းကာ ဆက်လက်ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးဆွဲ တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် TechCrunch သတင်းဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ CrewAI သည် Boldstart Ventures၊ Craft Ventures၊ Earl Grey Capital နှင့် Insight Partners စသည့် နာမည်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဖွဲ့အစည်းများထံမှ Seed ရင်နှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် Series A ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဆင့်များမှတစ်ဆင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈ သန်းအထိ ရန်ပုံငွေ အောင်မြင်စွာ ရှာဖွေနိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထို့အပြင် နာမည်ကျော် [[ဉာဏ်ရည်တု|AI]] ပညာရှင် အင်ဒရူး အင်န် (Andrew Ng) နှင့် HubSpot ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ ဓမ္မက် ရှာ (Dharmesh Shah) တို့ကလည်း ဤကုမ္ပဏီတွင် ပါဝင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> SiliconANGLE နည်းပညာသတင်းစာမျက်နှာ၏ ဖော်ပြချက်အရ အဆိုပါ ရန်ပုံငွေရှာဖွေမှုတွင် Seed အဆင့်ကို Boldstart Ventures က ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး Series A အဆင့်ကို Insight Partners က ဦးဆောင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-10-22 |title=Agentic AI startup CrewAI closes $18M funding round |url=https://siliconangle.com/2024/10/22/agentic-ai-startup-crewai-closes-18m-funding-round/ |access-date=2026-06-21 |website=SiliconANGLE |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် CrewAI သည် ၎င်း၏ Open-source စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကိုပါ တိုးချဲ့မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ လုပ်ငန်းသုံးဗားရှင်းတွင် ကုမ္ပဏီများအတွက် အသုံးပြုခွင့်ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Access Controls)၊ ဒေတာပိုင်းခြားစိတ်ဖြာမှုစနစ် (Analytics)၊ နည်းပညာပံ့ပိုးကူညီမှု (Support) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားသော ပုံစံခွက်များ (Workflow Automation Templates) ပါဝင်လာသည်။<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == လုပ်ဆောင်ချက်စွမ်းရည်များ == CrewAI ကို အေအိုင် အေးဂျင့်များ (AI Agents) အစုအဖွဲ့ သို့မဟုတ် "Crews" ဟုခေါ်သည့် အဖွဲ့အစည်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် ဒီဇိုင်းဆွဲထားသည်။ အေအိုင် အေးဂျင့်တစ်ခုချင်းစီထံသို့ လုပ်ငန်းခွင်အခန်းကဏ္ဍ (Roles)၊ သတ်မှတ်ရည်မှန်းချက် (Goals) နှင့် တာဝန်များ (Tasks) ကို အသီးသီးခွဲဝေပေးနိုင်သည်။ ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း အပြန်အလှန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အလုပ်တာဝန်များ လွှဲအပ်ခြင်း၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်း (Tool Use)၊ မှတ်ဉာဏ်စနစ် (Memory) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရှာဖွေစုဆောင်းပြီး အဖြေထုတ်ပေးသည့် စနစ် (Retrieval-Augmented Generation - RAG) များအတွက် ဗဟုသုတအရင်းအမြစ်များ (Knowledge Sources) ကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=CrewAI |url=https://crewai.com/open-source |access-date=2026-06-21 |website=CrewAI |language=en}}</ref> ပရောဂျက်၏ အဓိက တည်ဆောက်ပုံ အစိတ်အပိုင်းကြီး '''နှစ်'''ခုရှိသည် - # '''Crews (အဖွဲ့အစည်းများ)''' - အေအိုင် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် လွတ်လပ်စွာ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> # '''Flows (စီးဆင်းမှုများ)''' - ဖြစ်ရပ်တစ်ခုချင်းစီအပေါ် မူတည်ပြီး လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပိုမိုစနစ်တကျ ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ရန် (Event-driven workflows) အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> CrewAI သည် အခြား နာမည်ကြီး ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခုဖြစ်သော LangChain အပေါ် မှီခိုခြင်းမရှိဘဲ သီးသန့်ရပ်တည်နေသည့် စနစ်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို MIT လိုင်စင်ဖြင့် အခမဲ့လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုခွင့်ပေးထားသည်။<ref name=":0" /> ၎င်းကို Python Package တစ်ခုအနေဖြင့် ကွန်ပျူတာထဲတွင် ထည့်သွင်းနိုင်ပြီး၊ ရေးသားသူ (Developer) ၏ စိတ်ကြိုက်ပြင်ဆင်မှုအပေါ် မူတည်ကာ ပြင်ပမှ ဝန်ဆောင်မှုပေးသည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] (LLM) APIs များနှင့် သော်လည်းကောင်း၊ မိမိစက်တွင်း၌သာ အသုံးပြုသည့် Local မော်ဒယ်များနှင့်သော်လည်းကောင်း တွဲဖက်အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name=":1" /> == စီးပွားရေးပုံစံ == CrewAI သည် အခမဲ့အသုံးပြုနိုင်သော Open-source ဖရိမ်ဝေါ့ခ်စနစ်နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် စီးပွားရေးပုံစံ (Hybrid/Freemium Model) ကို ကျင့်သုံးသည်။ ၎င်း၏ Enterprise ထုတ်ကုန်များသည် အေအိုင် အေးဂျင့်အခြေခံ အလိုအလျောက်စနစ်များကို အဆင့်မြင့် လုံခြုံရေးစနစ် (Security)၊ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနိုင်မှုစနစ် (Observability) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Administrative Controls) များဖြင့် တည်ဆောက်ရန်၊ စောင့်ကြည့်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် လိုအပ်သော အဖွဲ့အစည်းကြီးများနှင့် ကုမ္ပဏီကြီးများအတွက် ရည်ရွယ်ထုတ်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ဉာဏ်ရည်တု]] * [[အိုလာမာ]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://crewai.com/}} * [[github:crewaiinc/crewai|crewAI on GitHub]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဖ်ဝဲလ်]] 5tiet8z3rvht74fhkqizg0273bl6kwj 1054302 1054301 2026-09-20T16:47:36Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အခမဲ့ ဆော့ဖ်ဝဲလ်]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည် 1054302 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=CrewAI|logo=CrewAI logo.png|logo_alt=CrewAI logo|author=João Moura|developer=CrewAI Inc. and contributors|released={{Start date and age|2023|12|4}}|latest release version=1.14.3|latest release date={{Start date and age|2026|4|24}}|programming language=[[Python (programming language)|Python]]|genre=[[Software framework]] for [[AI agent]]s|license=[[MIT License]]|website={{URL|crewai.com}}|repo={{URL|github.com/crewAIInc/crewAI}}}}'''CrewAI''' သည် [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ (AI Agents) နှင့် အေးဂျင့်အစုအဖွဲ့စနစ်များ (Multi-Agent Systems) တည်ဆောက်ရန်အတွက် အသုံးပြုသည့် [[Open-source software|အသိအမှတ်ပြု အခမဲ့ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ် (Open-source Framework)]] နှင့် ပလတ်ဖောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-06-21 |title=crewAIInc/crewAI |url=https://github.com/crewAIInc/crewAI |access-date=2026-06-21}}</ref> ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် [[Python (programming language)|Python ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား]]ဖြင့် ရေးသားထားပြီး၊ [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ၏ အခန်းကဏ္ဍများကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း၊ ၎င်းတို့ထံ လုပ်ငန်းတာဝန်များ (Tasks) ခွဲဝေပေးခြင်းနှင့် အေးဂျင့်အဖွဲ့အစည်းများ (Crews) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ (Workflows) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စနစ်တကျ ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ပေးရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> CrewAI ၏ ထူးခြားချက်မှာ လူသားများ လုပ်ငန်းခွင်တွင် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် လက်တွဲလုပ်ဆောင်ကြသကဲ့သို့ [[အေအိုင် အေးဂျင့်|AI အေးဂျင့်]]တစ်ခုချင်းစီကို အထူးပြုအခန်းကဏ္ဍ (Role)၊ ရည်မှန်းချက် (Goal) နှင့် နောက်ခံသမိုင်း (Backstory) များ သတ်မှတ်ပေးကာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပြန်အလှန် တာဝန်လွှဲအပ်ခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဖြေရှင်းခြင်းစနစ် (Role-playing Collaboration) ကို ဖန်တီးပေးနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းသည် မည်သည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး|ကြီးမားသော ဘာသာစကားမော်ဒယ်]] (Large Language Model - LLM) အမျိုးအစားနှင့်မဆို (ဥပမာ- OpenAI, Anthropic သို့မဟုတ် စက်တွင်းသုံး Local LLM များ) ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည့် (LLM-agnostic) စနစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး ကဏ္ဍများတွင် ဘာသာစကားမော်ဒယ်အခြေခံ အေးဂျင့်များအသုံးပြု၍ လုပ်ငန်းခွင်လုပ်ဆောင်ချက်များကို အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် (Business Workflow Automation) အဆင့်မြင့် Enterprise Tools များ ထုတ်လုပ်နေသည့် စတင်ပျိုးထောင်စကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုဖြစ်သော '''CrewAI Inc.''' မှ တာဝန်ယူ တီထွင်ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == CrewAI ကို [[Python Package Index]] (PyPI) ပေါ်တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://github.com/joaomdmoura/crewai |access-date=2026-06-21}}</ref> ဤပရောဂျက်ကို ဂျိုအို မော်ရာ (João Moura) က စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် CrewAI Inc. ကုမ္ပဏီနှင့်အတူ Open-source နည်းပညာရှင်များ (Contributors) က ပူးပေါင်းကာ ဆက်လက်ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးဆွဲ တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် TechCrunch သတင်းဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ CrewAI သည် Boldstart Ventures၊ Craft Ventures၊ Earl Grey Capital နှင့် Insight Partners စသည့် နာမည်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဖွဲ့အစည်းများထံမှ Seed ရင်နှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် Series A ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဆင့်များမှတစ်ဆင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈ သန်းအထိ ရန်ပုံငွေ အောင်မြင်စွာ ရှာဖွေနိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထို့အပြင် နာမည်ကျော် [[ဉာဏ်ရည်တု|AI]] ပညာရှင် အင်ဒရူး အင်န် (Andrew Ng) နှင့် HubSpot ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ ဓမ္မက် ရှာ (Dharmesh Shah) တို့ကလည်း ဤကုမ္ပဏီတွင် ပါဝင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> SiliconANGLE နည်းပညာသတင်းစာမျက်နှာ၏ ဖော်ပြချက်အရ အဆိုပါ ရန်ပုံငွေရှာဖွေမှုတွင် Seed အဆင့်ကို Boldstart Ventures က ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး Series A အဆင့်ကို Insight Partners က ဦးဆောင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-10-22 |title=Agentic AI startup CrewAI closes $18M funding round |url=https://siliconangle.com/2024/10/22/agentic-ai-startup-crewai-closes-18m-funding-round/ |access-date=2026-06-21 |website=SiliconANGLE |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် CrewAI သည် ၎င်း၏ Open-source စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကိုပါ တိုးချဲ့မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ လုပ်ငန်းသုံးဗားရှင်းတွင် ကုမ္ပဏီများအတွက် အသုံးပြုခွင့်ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Access Controls)၊ ဒေတာပိုင်းခြားစိတ်ဖြာမှုစနစ် (Analytics)၊ နည်းပညာပံ့ပိုးကူညီမှု (Support) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားသော ပုံစံခွက်များ (Workflow Automation Templates) ပါဝင်လာသည်။<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == လုပ်ဆောင်ချက်စွမ်းရည်များ == CrewAI ကို အေအိုင် အေးဂျင့်များ (AI Agents) အစုအဖွဲ့ သို့မဟုတ် "Crews" ဟုခေါ်သည့် အဖွဲ့အစည်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် ဒီဇိုင်းဆွဲထားသည်။ အေအိုင် အေးဂျင့်တစ်ခုချင်းစီထံသို့ လုပ်ငန်းခွင်အခန်းကဏ္ဍ (Roles)၊ သတ်မှတ်ရည်မှန်းချက် (Goals) နှင့် တာဝန်များ (Tasks) ကို အသီးသီးခွဲဝေပေးနိုင်သည်။ ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း အပြန်အလှန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အလုပ်တာဝန်များ လွှဲအပ်ခြင်း၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်း (Tool Use)၊ မှတ်ဉာဏ်စနစ် (Memory) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရှာဖွေစုဆောင်းပြီး အဖြေထုတ်ပေးသည့် စနစ် (Retrieval-Augmented Generation - RAG) များအတွက် ဗဟုသုတအရင်းအမြစ်များ (Knowledge Sources) ကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=CrewAI |url=https://crewai.com/open-source |access-date=2026-06-21 |website=CrewAI |language=en}}</ref> ပရောဂျက်၏ အဓိက တည်ဆောက်ပုံ အစိတ်အပိုင်းကြီး '''နှစ်'''ခုရှိသည် - # '''Crews (အဖွဲ့အစည်းများ)''' - အေအိုင် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် လွတ်လပ်စွာ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> # '''Flows (စီးဆင်းမှုများ)''' - ဖြစ်ရပ်တစ်ခုချင်းစီအပေါ် မူတည်ပြီး လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပိုမိုစနစ်တကျ ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ရန် (Event-driven workflows) အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> CrewAI သည် အခြား နာမည်ကြီး ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခုဖြစ်သော LangChain အပေါ် မှီခိုခြင်းမရှိဘဲ သီးသန့်ရပ်တည်နေသည့် စနစ်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို MIT လိုင်စင်ဖြင့် အခမဲ့လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုခွင့်ပေးထားသည်။<ref name=":0" /> ၎င်းကို Python Package တစ်ခုအနေဖြင့် ကွန်ပျူတာထဲတွင် ထည့်သွင်းနိုင်ပြီး၊ ရေးသားသူ (Developer) ၏ စိတ်ကြိုက်ပြင်ဆင်မှုအပေါ် မူတည်ကာ ပြင်ပမှ ဝန်ဆောင်မှုပေးသည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] (LLM) APIs များနှင့် သော်လည်းကောင်း၊ မိမိစက်တွင်း၌သာ အသုံးပြုသည့် Local မော်ဒယ်များနှင့်သော်လည်းကောင်း တွဲဖက်အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name=":1" /> == စီးပွားရေးပုံစံ == CrewAI သည် အခမဲ့အသုံးပြုနိုင်သော Open-source ဖရိမ်ဝေါ့ခ်စနစ်နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် စီးပွားရေးပုံစံ (Hybrid/Freemium Model) ကို ကျင့်သုံးသည်။ ၎င်း၏ Enterprise ထုတ်ကုန်များသည် အေအိုင် အေးဂျင့်အခြေခံ အလိုအလျောက်စနစ်များကို အဆင့်မြင့် လုံခြုံရေးစနစ် (Security)၊ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနိုင်မှုစနစ် (Observability) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Administrative Controls) များဖြင့် တည်ဆောက်ရန်၊ စောင့်ကြည့်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် လိုအပ်သော အဖွဲ့အစည်းကြီးများနှင့် ကုမ္ပဏီကြီးများအတွက် ရည်ရွယ်ထုတ်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ဉာဏ်ရည်တု]] * [[အိုလာမာ]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://crewai.com/}} * [[github:crewaiinc/crewai|crewAI on GitHub]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] 919dgcokh49h993etybg85iarnu9hln 1054304 1054302 2026-09-20T16:50:18Z Dr Lotus Black 31011 1054304 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=CrewAI|logo=CrewAI logo.png|logo_alt=CrewAI logo|author=João Moura|developer=CrewAI Inc. and contributors|released={{Start date and age|2023|12|4}}|latest release version=1.14.3|latest release date={{Start date and age|2026|4|24}}|programming language=[[Python (programming language)|Python]]|genre=[[Software framework]] for [[AI agent]]s|license=[[MIT License]]|website={{URL|crewai.com}}|repo={{URL|github.com/crewAIInc/crewAI}}}}'''CrewAI''' သည် [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ (AI Agents) နှင့် အေးဂျင့်အစုအဖွဲ့စနစ်များ (Multi-Agent Systems) တည်ဆောက်ရန်အတွက် အသုံးပြုသည့် [[Open-source software|အသိအမှတ်ပြု အခမဲ့ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ် (Open-source Framework)]] နှင့် ပလတ်ဖောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-06-21 |title=crewAIInc/crewAI |url=https://github.com/crewAIInc/crewAI |access-date=2026-06-21}}</ref> ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် [[Python (programming language)|Python ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား]]ဖြင့် ရေးသားထားပြီး၊ [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ၏ အခန်းကဏ္ဍများကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း၊ ၎င်းတို့ထံ လုပ်ငန်းတာဝန်များ (Tasks) ခွဲဝေပေးခြင်းနှင့် အေးဂျင့်အဖွဲ့အစည်းများ (Crews) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ (Workflows) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စနစ်တကျ ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ပေးရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> CrewAI ၏ ထူးခြားချက်မှာ လူသားများ လုပ်ငန်းခွင်တွင် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် လက်တွဲလုပ်ဆောင်ကြသကဲ့သို့ [[အေအိုင် အေးဂျင့်|AI အေးဂျင့်]]တစ်ခုချင်းစီကို အထူးပြုအခန်းကဏ္ဍ (Role)၊ ရည်မှန်းချက် (Goal) နှင့် နောက်ခံသမိုင်း (Backstory) များ သတ်မှတ်ပေးကာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပြန်အလှန် တာဝန်လွှဲအပ်ခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဖြေရှင်းခြင်းစနစ် (Role-playing Collaboration) ကို ဖန်တီးပေးနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းသည် မည်သည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး|ကြီးမားသော ဘာသာစကားမော်ဒယ်]] (Large Language Model - LLM) အမျိုးအစားနှင့်မဆို (ဥပမာ- OpenAI, Anthropic သို့မဟုတ် စက်တွင်းသုံး Local LLM များ) ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည့် (LLM-agnostic) စနစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး ကဏ္ဍများတွင် ဘာသာစကားမော်ဒယ်အခြေခံ အေးဂျင့်များအသုံးပြု၍ လုပ်ငန်းခွင်လုပ်ဆောင်ချက်များကို အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် (Business Workflow Automation) အဆင့်မြင့် Enterprise Tools များ ထုတ်လုပ်နေသည့် စတင်ပျိုးထောင်စကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုဖြစ်သော '''CrewAI Inc.''' မှ တာဝန်ယူ တီထွင်ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == CrewAI ကို [[Python Package Index]] (PyPI) ပေါ်တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://github.com/joaomdmoura/crewai |access-date=2026-06-21}}</ref> ဤပရောဂျက်ကို ဂျိုအို မော်ရာ (João Moura) က စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် CrewAI Inc. ကုမ္ပဏီနှင့်အတူ Open-source နည်းပညာရှင်များ (Contributors) က ပူးပေါင်းကာ ဆက်လက်ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးဆွဲ တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် TechCrunch သတင်းဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ CrewAI သည် Boldstart Ventures၊ Craft Ventures၊ Earl Grey Capital နှင့် Insight Partners စသည့် နာမည်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဖွဲ့အစည်းများထံမှ Seed ရင်နှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် Series A ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဆင့်များမှတစ်ဆင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈ သန်းအထိ ရန်ပုံငွေ အောင်မြင်စွာ ရှာဖွေနိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထို့အပြင် နာမည်ကျော် [[ဉာဏ်ရည်တု|AI]] ပညာရှင် အင်ဒရူး အင်န် (Andrew Ng) နှင့် HubSpot ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ ဓမ္မက် ရှာ (Dharmesh Shah) တို့ကလည်း ဤကုမ္ပဏီတွင် ပါဝင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> SiliconANGLE နည်းပညာသတင်းစာမျက်နှာ၏ ဖော်ပြချက်အရ အဆိုပါ ရန်ပုံငွေရှာဖွေမှုတွင် Seed အဆင့်ကို Boldstart Ventures က ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး Series A အဆင့်ကို Insight Partners က ဦးဆောင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-10-22 |title=Agentic AI startup CrewAI closes $18M funding round |url=https://siliconangle.com/2024/10/22/agentic-ai-startup-crewai-closes-18m-funding-round/ |access-date=2026-06-21 |website=SiliconANGLE |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် CrewAI သည် ၎င်း၏ Open-source စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကိုပါ တိုးချဲ့မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ လုပ်ငန်းသုံးဗားရှင်းတွင် ကုမ္ပဏီများအတွက် အသုံးပြုခွင့်ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Access Controls)၊ ဒေတာပိုင်းခြားစိတ်ဖြာမှုစနစ် (Analytics)၊ နည်းပညာပံ့ပိုးကူညီမှု (Support) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားသော ပုံစံခွက်များ (Workflow Automation Templates) ပါဝင်လာသည်။<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == လုပ်ဆောင်ချက်စွမ်းရည်များ == CrewAI ကို အေအိုင် အေးဂျင့်များ (AI Agents) အစုအဖွဲ့ သို့မဟုတ် "Crews" ဟုခေါ်သည့် အဖွဲ့အစည်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် ဒီဇိုင်းဆွဲထားသည်။ အေအိုင် အေးဂျင့်တစ်ခုချင်းစီထံသို့ လုပ်ငန်းခွင်အခန်းကဏ္ဍ (Roles)၊ သတ်မှတ်ရည်မှန်းချက် (Goals) နှင့် တာဝန်များ (Tasks) ကို အသီးသီးခွဲဝေပေးနိုင်သည်။ ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း အပြန်အလှန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အလုပ်တာဝန်များ လွှဲအပ်ခြင်း၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်း (Tool Use)၊ မှတ်ဉာဏ်စနစ် (Memory) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရှာဖွေစုဆောင်းပြီး အဖြေထုတ်ပေးသည့် စနစ် (Retrieval-Augmented Generation - RAG) များအတွက် ဗဟုသုတအရင်းအမြစ်များ (Knowledge Sources) ကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=CrewAI |url=https://crewai.com/open-source |access-date=2026-06-21 |website=CrewAI |language=en}}</ref> ပရောဂျက်၏ အဓိက တည်ဆောက်ပုံ အစိတ်အပိုင်းကြီး '''နှစ်'''ခုရှိသည် - # '''Crews (အဖွဲ့အစည်းများ)''' - အေအိုင် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် လွတ်လပ်စွာ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> # '''Flows (စီးဆင်းမှုများ)''' - ဖြစ်ရပ်တစ်ခုချင်းစီအပေါ် မူတည်ပြီး လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပိုမိုစနစ်တကျ ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ရန် (Event-driven workflows) အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> CrewAI သည် အခြား နာမည်ကြီး ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခုဖြစ်သော LangChain အပေါ် မှီခိုခြင်းမရှိဘဲ သီးသန့်ရပ်တည်နေသည့် စနစ်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို MIT လိုင်စင်ဖြင့် အခမဲ့လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုခွင့်ပေးထားသည်။<ref name=":0" /> ၎င်းကို Python Package တစ်ခုအနေဖြင့် ကွန်ပျူတာထဲတွင် ထည့်သွင်းနိုင်ပြီး၊ ရေးသားသူ (Developer) ၏ စိတ်ကြိုက်ပြင်ဆင်မှုအပေါ် မူတည်ကာ ပြင်ပမှ ဝန်ဆောင်မှုပေးသည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] (LLM) APIs များနှင့် သော်လည်းကောင်း၊ မိမိစက်တွင်း၌သာ အသုံးပြုသည့် Local မော်ဒယ်များနှင့်သော်လည်းကောင်း တွဲဖက်အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name=":1" /> == စီးပွားရေးပုံစံ == CrewAI သည် အခမဲ့အသုံးပြုနိုင်သော Open-source ဖရိမ်ဝေါ့ခ်စနစ်နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် စီးပွားရေးပုံစံ (Hybrid/Freemium Model) ကို ကျင့်သုံးသည်။ ၎င်း၏ Enterprise ထုတ်ကုန်များသည် အေအိုင် အေးဂျင့်အခြေခံ အလိုအလျောက်စနစ်များကို အဆင့်မြင့် လုံခြုံရေးစနစ် (Security)၊ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနိုင်မှုစနစ် (Observability) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Administrative Controls) များဖြင့် တည်ဆောက်ရန်၊ စောင့်ကြည့်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် လိုအပ်သော အဖွဲ့အစည်းကြီးများနှင့် ကုမ္ပဏီကြီးများအတွက် ရည်ရွယ်ထုတ်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ဉာဏ်ရည်တု]] * [[အိုလာမာ]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://crewai.com/}} * [[github:crewaiinc/crewai|crewAI on GitHub]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]] 3v5d7cmt1nhx43zjo3afcf1qkzow0p7 1054305 1054304 2026-09-20T16:51:04Z Dr Lotus Black 31011 /* ပြင်ပလင့်ခ်များ */ 1054305 wikitext text/x-wiki {{rough translation}} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Infobox software|name=CrewAI|logo=CrewAI logo.png|logo_alt=CrewAI logo|author=João Moura|developer=CrewAI Inc. and contributors|released={{Start date and age|2023|12|4}}|latest release version=1.14.3|latest release date={{Start date and age|2026|4|24}}|programming language=[[Python (programming language)|Python]]|genre=[[Software framework]] for [[AI agent]]s|license=[[MIT License]]|website={{URL|crewai.com}}|repo={{URL|github.com/crewAIInc/crewAI}}}}'''CrewAI''' သည် [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ (AI Agents) နှင့် အေးဂျင့်အစုအဖွဲ့စနစ်များ (Multi-Agent Systems) တည်ဆောက်ရန်အတွက် အသုံးပြုသည့် [[Open-source software|အသိအမှတ်ပြု အခမဲ့ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ် (Open-source Framework)]] နှင့် ပလတ်ဖောင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref name=":0">{{Cite web |date=2026-06-21 |title=crewAIInc/crewAI |url=https://github.com/crewAIInc/crewAI |access-date=2026-06-21}}</ref> ၎င်းကို အဓိကအားဖြင့် [[Python (programming language)|Python ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကား]]ဖြင့် ရေးသားထားပြီး၊ [[အေအိုင် အေးဂျင့်]]များ၏ အခန်းကဏ္ဍများကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း၊ ၎င်းတို့ထံ လုပ်ငန်းတာဝန်များ (Tasks) ခွဲဝေပေးခြင်းနှင့် အေးဂျင့်အဖွဲ့အစည်းများ (Crews) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ (Workflows) မှတစ်ဆင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စနစ်တကျ ပူးပေါင်းညှိနှိုင်းဆောင်ရွက်ပေးရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> CrewAI ၏ ထူးခြားချက်မှာ လူသားများ လုပ်ငန်းခွင်တွင် အဖွဲ့အစည်းအလိုက် လက်တွဲလုပ်ဆောင်ကြသကဲ့သို့ [[အေအိုင် အေးဂျင့်|AI အေးဂျင့်]]တစ်ခုချင်းစီကို အထူးပြုအခန်းကဏ္ဍ (Role)၊ ရည်မှန်းချက် (Goal) နှင့် နောက်ခံသမိုင်း (Backstory) များ သတ်မှတ်ပေးကာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး အပြန်အလှန် တာဝန်လွှဲအပ်ခြင်းနှင့် ပူးပေါင်းဖြေရှင်းခြင်းစနစ် (Role-playing Collaboration) ကို ဖန်တီးပေးနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ၎င်းသည် မည်သည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး|ကြီးမားသော ဘာသာစကားမော်ဒယ်]] (Large Language Model - LLM) အမျိုးအစားနှင့်မဆို (ဥပမာ- OpenAI, Anthropic သို့မဟုတ် စက်တွင်းသုံး Local LLM များ) ချိတ်ဆက်အသုံးပြုနိုင်သည့် (LLM-agnostic) စနစ်လည်း ဖြစ်သည်။<ref name=":1" /> ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်ကို စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး ကဏ္ဍများတွင် ဘာသာစကားမော်ဒယ်အခြေခံ အေးဂျင့်များအသုံးပြု၍ လုပ်ငန်းခွင်လုပ်ဆောင်ချက်များကို အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် (Business Workflow Automation) အဆင့်မြင့် Enterprise Tools များ ထုတ်လုပ်နေသည့် စတင်ပျိုးထောင်စကုမ္ပဏီ (Startup) တစ်ခုဖြစ်သော '''CrewAI Inc.''' မှ တာဝန်ယူ တီထွင်ဖော်ဆောင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == CrewAI ကို [[Python Package Index]] (PyPI) ပေါ်တွင် ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး စတင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://github.com/joaomdmoura/crewai |access-date=2026-06-21}}</ref> ဤပရောဂျက်ကို ဂျိုအို မော်ရာ (João Moura) က စတင်တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် CrewAI Inc. ကုမ္ပဏီနှင့်အတူ Open-source နည်းပညာရှင်များ (Contributors) က ပူးပေါင်းကာ ဆက်လက်ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးဆွဲ တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။<ref>{{Cite web |title=crewai: Cutting-edge framework for orchestrating role-playing, autonomous AI agents. By fostering collaborative intelligence, CrewAI empowers agents to work together seamlessly, tackling complex tasks. |url=https://crewai.com/ |access-date=2026-06-21}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် TechCrunch သတင်းဌာန၏ ဖော်ပြချက်အရ CrewAI သည် Boldstart Ventures၊ Craft Ventures၊ Earl Grey Capital နှင့် Insight Partners စသည့် နာမည်ကြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဖွဲ့အစည်းများထံမှ Seed ရင်နှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် Series A ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဆင့်များမှတစ်ဆင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၈ သန်းအထိ ရန်ပုံငွေ အောင်မြင်စွာ ရှာဖွေနိုင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ ထို့အပြင် နာမည်ကျော် [[ဉာဏ်ရည်တု|AI]] ပညာရှင် အင်ဒရူး အင်န် (Andrew Ng) နှင့် HubSpot ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ ဓမ္မက် ရှာ (Dharmesh Shah) တို့ကလည်း ဤကုမ္ပဏီတွင် ပါဝင်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားကြသည်။<ref name=":3">{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> SiliconANGLE နည်းပညာသတင်းစာမျက်နှာ၏ ဖော်ပြချက်အရ အဆိုပါ ရန်ပုံငွေရှာဖွေမှုတွင် Seed အဆင့်ကို Boldstart Ventures က ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး Series A အဆင့်ကို Insight Partners က ဦးဆောင်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2024-10-22 |title=Agentic AI startup CrewAI closes $18M funding round |url=https://siliconangle.com/2024/10/22/agentic-ai-startup-crewai-closes-18m-funding-round/ |access-date=2026-06-21 |website=SiliconANGLE |language=en-US}}</ref> ၂၀၂၄ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် CrewAI သည် ၎င်း၏ Open-source စနစ်ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကိုပါ တိုးချဲ့မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ လုပ်ငန်းသုံးဗားရှင်းတွင် ကုမ္ပဏီများအတွက် အသုံးပြုခွင့်ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Access Controls)၊ ဒေတာပိုင်းခြားစိတ်ဖြာမှုစနစ် (Analytics)၊ နည်းပညာပံ့ပိုးကူညီမှု (Support) နှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ အလိုအလျောက်လည်ပတ်စေရန် ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားသော ပုံစံခွက်များ (Workflow Automation Templates) ပါဝင်လာသည်။<ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2024-10-22 |title=CrewAI uses third-party models to automate business tasks |url=https://techcrunch.com/2024/10/22/crewai-uses-third-party-models-to-automate-business-tasks/ |access-date=2026-06-21 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> == လုပ်ဆောင်ချက်စွမ်းရည်များ == CrewAI ကို အေအိုင် အေးဂျင့်များ (AI Agents) အစုအဖွဲ့ သို့မဟုတ် "Crews" ဟုခေါ်သည့် အဖွဲ့အစည်းပုံစံဖြင့် စနစ်တကျ အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် ဒီဇိုင်းဆွဲထားသည်။ အေအိုင် အေးဂျင့်တစ်ခုချင်းစီထံသို့ လုပ်ငန်းခွင်အခန်းကဏ္ဍ (Roles)၊ သတ်မှတ်ရည်မှန်းချက် (Goals) နှင့် တာဝန်များ (Tasks) ကို အသီးသီးခွဲဝေပေးနိုင်သည်။ ဤဖရိမ်ဝေါ့ခ်သည် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း အပြန်အလှန် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း၊ အလုပ်တာဝန်များ လွှဲအပ်ခြင်း၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်ကိရိယာများကို အသုံးပြုခြင်း (Tool Use)၊ မှတ်ဉာဏ်စနစ် (Memory) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ရှာဖွေစုဆောင်းပြီး အဖြေထုတ်ပေးသည့် စနစ် (Retrieval-Augmented Generation - RAG) များအတွက် ဗဟုသုတအရင်းအမြစ်များ (Knowledge Sources) ကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။<ref>{{Cite web |title=CrewAI |url=https://crewai.com/open-source |access-date=2026-06-21 |website=CrewAI |language=en}}</ref> ပရောဂျက်၏ အဓိက တည်ဆောက်ပုံ အစိတ်အပိုင်းကြီး '''နှစ်'''ခုရှိသည် - # '''Crews (အဖွဲ့အစည်းများ)''' - အေအိုင် အေးဂျင့်များအချင်းချင်း ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် လွတ်လပ်စွာ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> # '''Flows (စီးဆင်းမှုများ)''' - ဖြစ်ရပ်တစ်ခုချင်းစီအပေါ် မူတည်ပြီး လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပိုမိုစနစ်တကျ ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ရန် (Event-driven workflows) အတွက် အသုံးပြုသည်။<ref name=":1" /> CrewAI သည် အခြား နာမည်ကြီး ဖရိမ်ဝေါ့ခ်တစ်ခုဖြစ်သော LangChain အပေါ် မှီခိုခြင်းမရှိဘဲ သီးသန့်ရပ်တည်နေသည့် စနစ်ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းကို MIT လိုင်စင်ဖြင့် အခမဲ့လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုခွင့်ပေးထားသည်။<ref name=":0" /> ၎င်းကို Python Package တစ်ခုအနေဖြင့် ကွန်ပျူတာထဲတွင် ထည့်သွင်းနိုင်ပြီး၊ ရေးသားသူ (Developer) ၏ စိတ်ကြိုက်ပြင်ဆင်မှုအပေါ် မူတည်ကာ ပြင်ပမှ ဝန်ဆောင်မှုပေးသည့် [[ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] (LLM) APIs များနှင့် သော်လည်းကောင်း၊ မိမိစက်တွင်း၌သာ အသုံးပြုသည့် Local မော်ဒယ်များနှင့်သော်လည်းကောင်း တွဲဖက်အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name=":1" /> == စီးပွားရေးပုံစံ == CrewAI သည် အခမဲ့အသုံးပြုနိုင်သော Open-source ဖရိမ်ဝေါ့ခ်စနစ်နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးလုပ်ငန်းသုံး Enterprise ထုတ်ကုန်များကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် စီးပွားရေးပုံစံ (Hybrid/Freemium Model) ကို ကျင့်သုံးသည်။ ၎င်း၏ Enterprise ထုတ်ကုန်များသည် အေအိုင် အေးဂျင့်အခြေခံ အလိုအလျောက်စနစ်များကို အဆင့်မြင့် လုံခြုံရေးစနစ် (Security)၊ စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးနိုင်မှုစနစ် (Observability) နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ထိန်းချုပ်မှု (Administrative Controls) များဖြင့် တည်ဆောက်ရန်၊ စောင့်ကြည့်ရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် လိုအပ်သော အဖွဲ့အစည်းကြီးများနှင့် ကုမ္ပဏီကြီးများအတွက် ရည်ရွယ်ထုတ်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == အခြားကြည့်ရန် == * [[ဉာဏ်ရည်တု]] * [[အိုလာမာ]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * {{Official website|https://crewai.com/}} * [[github:crewaiinc/crewai|crewAI on GitHub]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဖရိမ်ဝေါ့ခ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု]] [[ကဏ္ဍ:ဘာသာစကားမော်ဒယ်ကြီး]] [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ ဆော့ဝဲလ်]] sghbhenphwyi7wy484vmohf04kdvey9 0 288437 1054344 1053809 2026-09-20T18:27:51Z Mkant00 135890 visual 1054344 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ}} သင်္ချာဘာသာရပ်ရှိ [[အစုသီအိုရီ]] (set theory) တွင် ပုံရိပ် (image) နှင့် မူလပုံရိပ် (preimage) တို့သည် အခြေခံကျသော သဘောတရားများ ဖြစ်ကြသည်။ [[File:ImagePreimageOfElement.png|right|thumb|220px|<math>f</math> သည် အရင်းအမြစ်စု (domain) <math>X</math> မှ ပစ်မှတ်စု (codomain) <math>Y</math> သို့ သက်ရောက်သော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ အစုဝင် (element) <math>x</math> ၏ ပုံရိပ် (image) သည် အစုဝင် <math>y</math> ဖြစ်သည်။ အစုဝင် <math>y</math> ၏ မူလပုံရိပ် (preimage) သည် အစု (set) <math>{x, x'}</math> ဖြစ်သည်။ အစုဝင် <math>y'</math> ၏ မူလပုံရိပ်သည် <math>\varnothing</math> ဖြစ်သည်။]] == ပုံရိပ် (Image) == [[ဖန်ရှင်]] <math>f: X \to Y</math> တစ်ခု ရှိသည် ဆိုပါစို့။ <math>f</math> ၏ ပုံရိပ်ဆိုသည်မှာ <math>x \in X</math> အချို့အတွက် <math>f(x)</math> ပုံစံရှိသော [[အစုဝင်]] <math>y \in Y</math> အားလုံး ပါဝင်သည့် <math>Y</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) ကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ : <math>\operatorname{im}(f) = \left\{f(x), x\in X\right\}</math> ပုံရိပ်ရှာခြင်း တွက်ချက်မှု (the image operation) သည် ပေါင်းစပ်စု (union) များကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်သော်လည်း ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) များကိုမူ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ဖန်ရှင် <math>f: X \to Y</math> တစ်ခုနှင့် <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းများ မိသားစု <math>\{S_i\}_{i \in I}</math> တစ်ခု ရှိသည် ဆိုပါစို့။ ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်စု၏ ပုံရိပ်သည် ၎င်းတို့ တစ်ခုချင်းစီ၏ ပုံရိပ်များကို ပေါင်းစပ်ထားသော ပေါင်းစပ်စုနှင့် တိကျစွာ ထပ်တူညီသည်။ :<math> f \left( \bigcup_{i \in I} S_i \right) = \bigcup_{i \in I} f(S_i) </math> သို့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ ထပ်တူပိုင်းအစု၏ ပုံရိပ်သည် ၎င်းတို့ ပုံရိပ်များ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်းကိုသာ သေချာပေါက် ဆိုနိုင်သည်။ :<math> f \left( \bigcap_{i \in I} S_i \right) \subseteq \bigcap_{i \in I} f(S_i) </math> ထပ်တူပိုင်းအစုများအတွက် ဤနေရာတွင် ညီမျှခြင်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ (if and only if) ဖန်ရှင် <math>f</math> သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ရန်ပင် ဖြစ်သည်။ == မူလပုံရိပ် (Preimage) == [[ဖန်ရှင်]] <math>f: X \to Y</math> တစ်ခုနှင့် အစုပိုင်း <math>S \subseteq Y</math> တစ်ခု ရှိသည် ဆိုပါစို့။ <math>f</math> အရ <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် (inverse image) ဆိုသည်မှာ <math>f</math> ဖြင့် ပုံဖော်လိုက်သော တန်ဖိုးများသည် <math>S</math> ထဲတွင် ပါဝင်နေမည့် [[အစုဝင်]]အားလုံး စုစည်းထားသော <math>X</math> ၏ အစုပိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ :<math> f^*(S) = \{ x \in X \mid f(x) \in S \} </math> === သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းဆိုင်ရာ မှတ်သားဖွယ်ရာ (A Note on Notation) === မူလပုံရိပ်အတွက် ရိုးရာအရ အသုံးပြုသော သင်္ကေတမှာ <math>f^{-1}(S)</math> ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤသင်္ကေတသည် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) ၏ သင်္ကေတနှင့် ရောထွေးမှု ရှိလာနိုင်သည်။ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်ဆိုသည်မှာ အမြဲတမ်း တည်ရှိနေမည် မဟုတ်ပေ။ ဖန်ရှင် <math>f</math> တစ်ခုအတွက် အမှန်တကယ် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် <math>f^{-1}: Y \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိရန်မှာ ၎င်းဖန်ရှင်သည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] (bijective) ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အဆိုပါ ဖန်ရှင်သည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]]လည်း ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) လည်း ဖြစ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}</math> ကို <math>f(x) = x^2</math> ဟု သတ်မှတ်ထားသည် ဆိုပါစို့။ ဤနေရာတွင် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်တန်ဖိုး <math>f^{-1}(4)</math> သည် မည်မျှနည်းဟု မေးမြန်း၍ မရနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဖြေသည် <math>2</math> သို့မဟုတ် <math>-2</math> ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်မှာ အမှန်တကယ် မတည်ရှိပေ။ သို့ရာတွင် [[အစု]] <math>\{4\}</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကိုမူ ရှင်းလင်းတိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ယင်းမူလပုံရိပ်သည် <math>f^*(\{4\}) = \{-2, 2\}</math> ဟူသော အစုသာလျှင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ မရေရာမှုမျိုးကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် အချို့သော စာရေးသူများသည် မူလပုံရိပ်များအတွက် <math>f^*</math> ကို ပိုမို ရွေးချယ်အသုံးပြုကြသည်။ ပုံရိပ်များနှင့် မတူညီသည်မှာ မူလပုံရိပ်သည် အလွန်အမင်း ကိုက်ညီမှုကောင်းစွာ ရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ မူလပုံရိပ်သည် ပေါင်းစပ်စုများနှင့် ထပ်တူပိုင်းအစုများကိုသာမက ဖြည့်စွက်စု (set complement) များကိုပါ တိကျစွာ ထိန်းသိမ်းပေးထားနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>f^*(A \cap B) = f^*(A) \cap f^*(B)</math> ဖြစ်သည်။ === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ ရှုထောင့် (The Category Theory Perspective) === [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]] (category theory) ရှုထောင့်မှ ကြည့်လျှင် <math>S</math> ၏ မူလပုံရိပ်ဆိုသည်မှာ ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) <math>i: S \hookrightarrow Y</math> တစ်လျှောက် [[ဖန်ရှင်]] <math>f: X \to Y</math> ၏ ပူးလ်ဘက် (pullback) ပင် ဖြစ်သည်။ ပူးလ်ဘက်တစ်ခုတွင် တူညီသော ပစ်မှတ် (target) တစ်ခုဆီသို့ ညွှန်ပြနေသည့် မြား (arrow) နှစ်ခု ပါဝင်သည်။ ဤဥပမာတွင် ထိုပစ်မှတ်မှာ <math>Y</math> ဖြစ်သည်။ [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) တွင် ပူးလ်ဘက် <math>X \times_Y S</math> ကို ကိုက်ညီမှုရှိသော စုံတွဲများ ပါဝင်သည့် အစုအဖြစ် အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ :<math> X \times_Y S = \{ (x, s) \in X \times S \mid f(x) = i(s) \} </math> ဤနေရာတွင် <math>i(s)</math> သည် <math>s</math> ကိုယ်တိုင်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့သည် <math>f(x) = s</math> ဖြစ်မည့် <math>(x, s)</math> စုံတွဲအားလုံးကို ရှာဖွေနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ မူလပုံရိပ်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသေးအဖွဲ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) အနေအထားအထိ တိကျစွာ ပေးစွမ်းနိုင်သည်။ <math>s</math> ကို <math>f(x)</math> အဖြစ် တိကျစွာ သတ်မှတ်ထားရသောကြောင့် ပူးလ်ဘက်အစုနှင့် <math>X</math> ၏ စံထားရသော မူလပုံရိပ် အစုပိုင်းအကြားတွင် ပြီးပြည့်စုံသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isomorphism) တစ်ခု တည်ရှိနေသည်။ :<math> (x, f(x)) \overset{\sim}{\mapsto} x \quad \quad x \overset{\sim}{\mapsto} (x, f(x)) </math> == ဖိုက်ဘာ (Fiber) == စံသတ်မှတ်ချက်အရ <math>f^{-1}(\{y\})</math> အဖြစ် ရေးသားလေ့ရှိသော [[အစုဝင်]]တစ်ခုတည်းပါဝင်သော[[အစု]] (singleton set) <math>\{y\}</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို <math>y</math> အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ (fiber) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းကို တစ်ခါတစ်ရံတွင် သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို <math>f^{-1}(y)</math> ဟုလည်း အလွယ်တကူ ရေးသားတတ်ကြသည်။ ကတ်တဂိုရီ သဘောတရားအရ ပြောရလျှင် ဖိုက်ဘာများကို [[အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု|အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု]] (terminal object) <math>*</math> နှင့် ပူးလ်ဘက်များ ပါဝင်သော မည်သည့် ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို အသုံးပြုနိုင်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]]တွင် အစုဝင် <math>y \in B</math> တစ်ခုကို အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုမှ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) တစ်ခုအဖြစ် ပုံစံတကျ ရှုမြင်ကြသည်။ ယင်းမော်ဖစ်ဇင်ကို <math>\text{pt}_y: * \to B</math> ဟု ဖော်ပြနိုင်ပြီး ၎င်းကို အလုံးစုံ အစုဝင် (global element) သို့မဟုတ် အခြေခံအမှတ်ပါသော အရာဝတ္ထု တည်ဆောက်ပုံ (pointed object structure) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် <math>f: A \to B</math> အတွက်မဆို <math>y</math> အပေါ်ရှိ <math>f</math> ၏ ဖိုက်ဘာသည် <math>f</math> နှင့် <math>\text{pt}_y</math> တို့၏ ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fiber product) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဖိုက်ဘာသည် ပူးလ်ဘက် <math>A \times_B *</math> နှင့် တိကျစွာ အတူတူပင်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အောက်ပါ ဖလှယ်ရ စတုရန်း (commutative square) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ :<math> \begin{array}{ccc} A \times_B * & \longrightarrow & * \\ \downarrow & & \downarrow \text{pt}_y \\ A & \xrightarrow{f} & B \end{array} </math> [[ကဏ္ဍ:အစုသီအိုရီ]] jldlvgegyd3jd2qovl0fj4eucykjvv3 0 289007 1054398 1042312 2026-09-21T07:28:06Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 1 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054398 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" |- class="infobox-subheader" colspan="2" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn org">ဒွန် ကိုင် ဒီ</div><div class="nickname ib-settlement-native"> <span title="Thai-language text"><span lang="th">ดอนไก่ดี</span></span></div> |- alt="Benjarong - Porcelain in living colour" class="mw-file-element" data-file-height="2795" data-file-type="bitmap" data-file-width="2708" decoding="async" height="258" resource="./File:Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg/250px-Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg/500px-Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg 2x" width="250" | colspan="2" class="infobox-subheader" |<div class="category"> မြို့နယ်စည်ပင်သာယာရေး</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |[[File:Benjarong_Thai_19th_cent_Ayuthaya_porcelain_Jim_Thompson_Museum_IMG_7100.jpg|258x258px|Benjarong - Porcelain in living colour]]<div class="ib-settlement-caption"> ဘင်ဂျရောင်း - သက်ဝင်လှုပ်ရှားသောအရောင်ရှိသော ကြွေထည် </div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<div class="switcher-container"></div> |} '''ဒွန် ကိုင် ဒီ''' ( {{Langx|th|ดอนไก่ดี}}ดอนไก่ดี,)သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်းနိုင်ငံ၊]] စမွတ်စခွန်ပြည်နယ် ၊ ကရထုံဘယ်ခရိုင်ရှိ ''[[တမ်ဘွန်|ခရိုင်]]''ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[ဘန်ကောက်မြို့|ဘန်ကောက်မြို့၏]] အနောက်ဘက် ၁၃ ကီလိုမီတာအကွာတွင် တည်ရှိသည်။ == သမိုင်း == ရှေးအရင်တုန်းက ဘန်ကောက်ကနေ ရေကြီးလာလျှင် သာချင်းမြစ်ကနေတစ်ဆင့် ပင်လယ်ထဲကို လမ်းကြောင်းပြောင်းပေးလေ့ရှိပါတယ်။ ဂလွန်ဖာစီချရွန်၏ ရေကြည်လင်နေစေဖို့ရန် ရေတံခါးတွေကို အမြဲဖွင့်ပေးလေ့ရှိပါတယ်။ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ တူးမြောင်းတစ်လျှောက်မှာ အပင်တွေ အများကြီးရှိပါသည်။ အဲသည်ထဲက အများစုက ဒီကို ရေဆိုးတွေ စွန့်ထုတ်ပါသည်။ ကသွမ်ဘန်နဲ့ ဒွန်ကိုင်ဒီက ရေတွေက ညစ်ညမ်းနေပါသည်။၁၉၉၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဒွန်ကိုင်ဒီမြို့ကို ဒွန်ကိုင်ဒီခရိုင်ခွဲ အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့အစည်း - SAO ( ''အိုးခန်ဘိုတိုး'' )အဖြစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ၂၀၁၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဒွန်ကိုင်ဒီးခရိုင်ခွဲ မြူနီစီပယ် ( ''[[ဒေသပါလ|သက်သဘန်တမံ]]'' ) အဖြစ် တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင် == ဒွန် ကိုင် ဒီသည် ဧရိယာ ၅,၁၇၉ ရိုင် ~ {{Convert|8.29|sqkm}}၊ နေရာအများစုမှာ ဂလွန်ဖာစီချာရွန်မြစ်ဝအနီးရှိ ရေလွှမ်းမိုးမြေပြန့်များဖြစ်ပြီး အချို့နေရာများသည် ကုန်းမြင့်ဒေသများဖြစ်သည်။ နေရာအများစုကို စိုက်ပျိုးရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။အိမ်နီးချင်း ခရိုင်များမှာ (အနောက်ဘက်မှ လက်ယာရစ်) ဖြစ်သည်- ထာစာအို၊ ကရထုံဘယ်နှင့် ဂလွန် မာဒူးအာ၊ ကရထုံဘယ်ခရိုင်၊ နာဒီနှင့် ဘန်ကော၊ မူအန် စမွတ် စခွန်ခရိုင်(စမွတ် စခွန် ပြည်နယ်)တို့ဖြစ်သည်။ == တည်နေရာအမည် == ၎င်း၏အမည်မှာ "ဒွန်ကိုင်ဒီ" ဖြစ်ပြီး ဒေသခံများက [[ကြက်တိုက်ခြင်း|တိုက်ကြက်များ]] [[ကြက်|မွေးမြူ]] ရန် နှစ်သက်ကြသောကြောင့် တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုထားသည်။ == အုပ်ချုပ်ရေး == === ပြည်နယ်အစိုးရ === ဒွန်ကိုင်ဒီခရိုင်ခွဲ ( ''[[တမ်ဘွန်]]'' )၏ အုပ်ချုပ်ရေးသည် {{Convert|8.29|sqkm}}ကျယ်ဝန်းသော ဧရိယာအတွက် တာဝန်ရှိသည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအထိ ရွာခြောက်ရွာ ( ''[[မူးဘန်|မူဘန်]]'' )ပါဝင်ပြီး လူဦးရေ ၈,၆၂၄ ဦး နှင့် အိမ်ထောင်စု ၄,၇၇၉ စုရှိသည်။ {| class="wikitable" style="width:50%;" !ဉ် ! ရွာများ ! ထိုင်း !လူဦးရေ |- | ၁။ | ဘန်ဒွန်ကိုင်ဒီ | အိမ်ดอนไก่ดี | ၂,၁၅၈ |- | ၂။ | ဘန်နောင်ရီ | บ้านหนองรี | ၂,၂၀၁ |- | ၃။ | ဘန်တာဆော့ | บ้านตาสด | ၁,၂၉၆ |- | ၄။ |ဘန်ဂလွန်တာကို | บ้านคลองตะโก | ၇၇၅ |- | ၅။ | ဘန်ဒွန် | အိမ်ဒွန် | ၁,၀၅၅ |- | ၆။ | ဘန်ဆန်ဖရာနွမ် | နေအိမ် | ၁,၁၃၉ |- | | | စုစုပေါင်း | ၈,၆၂၄ |} === ဒေသန္တရအစိုးရ === ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလအထိ ဒွန်ကိုင်ဒီခရိုင်ခွဲ မြူနီစီပယ် ( ''[[ဒေသပါလ|သက်သဘန်တမံ]]'' )ရှိပြီး ခရိုင်ခွဲတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံထားသည်။ == ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု == === ကျန်းမာရေးမြှင့်တင်ရေးဆေးရုံ === မူ၅ မှာ ကျန်းမာရေး မြှင့်တင်ရေး ဆေးရုံ ရှိပါတယ်။ == ပညာရေး == အောက်ပါကျောင်းများရှိသည်- * မူလတန်းကျောင်း - မူး၅။ * အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကျောင်း (ငါးလုပ်ငန်းကောလိပ်) - မူး၁။ == စီးပွားရေး == ဒွန်ကိုင်ဒီသည် ဘန်ကောက်မှ မဝေးသောကြောင့် လူအများစုသည် ထိုဒေသရှိ စက်ရုံများတွင် ဝန်ထမ်းအဖြစ် လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဤစက်ရုံများသည် အခြားပစ္စည်းများအပြင် ပလတ်စတစ်အိတ်/ပုလင်းများ၊ စက္ကူသေတ္တာများ၊ စတစ်ကာများ၊ ကားအပိုပစ္စည်းများ၊ ဦးထုပ်များနှင့် ဖန်ထုတ်ကုန်များကို ထုတ်လုပ်သည်။ အချို့လူများသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်သားများဖြစ်ကြသည်။ မနက်ခင်းဂေါ်ဖီထုပ် ၊ တရုတ်ဂေါ်ဖီထုပ် ၊ [[ရုံးပတီပင်|ရုံးပတီသီး]] ၊ [[ကိုက်လန်|တရုတ်ကညွတ်]]ကဲ့သို့သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်ဥယျာဉ်ခြံများ၊ သစ်သီးခြံများ၊ အုန်းသီး ငယ်များ၊ [[သရက်သီး]] ၊ [[သစ်ခွ|သစ်ခွပန်းများ]] ၊ [[မာလကာသီး]] နှင့် နှင်းဆီပန်းသီးများ စိုက်ပျိုးကြသည်။ အချို့တွင် ဘင်ဂျရောင်းကြွေထည်များ ပြုလုပ်ခြင်းကဲ့သို့သော အသေးစား၊ တစ်နိုင်တပိုင် အိမ်တွင်းလုပ်ငန်းများရှိသည်။ == သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး == အဝေးပြေးလမ်းမကြီး ၃၅ မှ ဘန်ကောက်သို့ လေးကီလိုမီတာ အကွာအဝေးရှိသည်။ လူအများစုသည် အများပြည်သူသုံး ဘတ်စ်ကားများကို စီးနင်းကြပြီး ဘတ်စ်ကားတစ်စီးလျှင် ပျမ်းမျှထွက်ခွာချိန် ၁၀ မိနစ်မှ ၁၅ မိနစ်ခန့်ဖြစ်သည်။ ကျန်လူများမှာ မော်တော်ဆိုင်ကယ် သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်ကားများကို အသုံးပြုကြသည်။ == ဒေသထွက်ပစ္စည်းများ == * ဘန်ဂျရောင်း - ထိုင်းကြွေထည်တစ်မျိုး။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist|refs=<ref name="DOPA">{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |publisher=Department of Provincial Administration (DOPA) |title=Official statistics registration systems |access-date=18 April 2025 |postscript=, year 2024 >village level >Excel File >no.74020800-74020806 >Excel line 79465-79471 |archive-date=23 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250623084846/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMenu/newStat/home.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="servlet">{{cite web |title=Local Government Organization Code |url=https://www.dla.go.th/servlet/InfoServlet |publisher=DLA |access-date=18 April 2025 |archive-date=3 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703080124/https://www.dla.go.th/servlet/InfoServlet |url-status=dead }}</ref> <ref name="ADMIN"> {{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=Administrative area |access-date=18 April 2025}} </ref> <ref name="CONTACT"> {{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=Location charateristics |access-date=18 April 2025}} </ref> <ref name="HISTORY"> {{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=History |access-date=18 April 2025}} </ref> <ref name="HOSPITAL"> {{cite web |url=https://spd.moph.go.th |title=Name-of-the-hospital-service-unit |publisher=Ministry of Public Health |access-date=18 April 2025 |postscript= , >health zone 5 no.08486}} </ref> <ref name="SCHOOLS"> {{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=social characteristics |access-date=18 April 2025 |postscript= , study}} </ref> <ref name="OCCUPATION"> {{cite web |url=https://donkaidee.go.th |title=Occupation of the population |access-date=18 April 2025}} </ref> <ref name="PORCELAIN"> {{cite web |url=https://www.bangkokpost.com/business/general/285094/porcelain-in-living-colour |title=Porcelain in living colour |publisher=Bangkok Post |access-date=18 April 2025}} </ref>}} [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာရှိ ကိုဩဒိနိတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ထိုင်းဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဝီကီဒေတာနှင့် ကွဲပြားသော ဖော်ပြချက်တိုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဖော်ပြချက်တို ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]] [[ကဏ္ဍ:ဒွန် ကိုင် ဒီ]] [[ကဏ္ဍ:ဘန်ဂျရောင်း (ကြွေထည်)]] d1vxzrlxyddf16k0kzwxti909imz0r1 0 289203 1054323 1049362 2026-09-20T17:12:09Z Dr Lotus Black 31011 /* ပြင်ပလင့်ခ်များ */ 1054323 wikitext text/x-wiki {{Reflist|2}}'''ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာ''' ({{lang-en|Data engineering}}) ဆိုသည်မှာ အချက်အလက်ဒေတာများကို စုဆောင်းရယူနိုင်ရန်နှင့် ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ရန်အတွက် ဒေတာစနစ်များကို တည်ဆောက်ပေးရသော ဆော့ဖ်ဝဲအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှုစနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ စုဆောင်းရရှိလာသည့် ဒေတာများကို နောက်ဆက်တွဲ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုများ ပြုလုပ်ရန်နှင့် မရှင်းလင်းသော အချက်အလက်များမှ အဖြေရှာရသည့် [[ဒေတာအချက်အလက်သိပ္ပံပညာ|ဒေတာသိပ္ပံပညာရပ်]] (Data science) များတွင် အဓိက အသုံးပြုကြပြီး၊ ၎င်းလုပ်ငန်းစဉ်များတွင် [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]](Machine learning) နည်းပညာလည်း အများဆုံး ပါဝင်ပတ်သက်နေပါသည်။<ref name="whatis1">{{cite web |date=5 January 2020 |title=What is Data Engineering? {{!}} A Quick Glance of Data Engineering |url=https://www.educba.com/what-is-data-engineering/ |access-date=31 July 2022 |website=EDUCBA}}</ref><ref name="whatis2">{{cite web |title=Introduction to Data Engineering |url=https://www.dremio.com/resources/guides/intro-data-engineering/ |access-date=31 July 2022 |website=Dremio}}</ref> ဒေတာများကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် အခြေအနေဖြစ်အောင် ပြုပြင်ဖန်တီးရာတွင် အဆင့်မြင့်ကွန်ပျူတာတွက်ချက်မှုစနစ်များ၊ သတင်းအချက်အလက် သိမ်းဆည်းမှုစနစ်များနှင့် ဒေတာစီမံပြင်ဆင်ခြင်း (Data processing) လုပ်ငန်းစဉ်များကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုရပါသည်။ == သမိုင်းကြောင်း == ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များဝန်းကျင်တွင် ဒေတာဘေ့စ်ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း၊ ဒေတာဆန်းစစ်ခြင်းနှင့် ဒေတာစီမံပြင်ဆင်ခြင်းလုပ်ငန်းများတွင် ဆော့ဖ်ဝဲအသုံးပြုမှုကို ဖော်ပြရန် "သတင်းအချက်အလက် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ဆိုင်ရာ နည်းလမ်း" (Information Engineering Methodology - IEM) ဟူသော အသုံးအနှုန်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။<ref name="hist1">{{cite web |last1=Black |first1=Nathan |date=15 January 2020 |title=What is Data Engineering and Why Is It So Important? |url=https://quanthub.com/what-is-data-engineering/ |access-date=31 July 2022 |website=QuantHub}}</ref> ဤနည်းပညာများကို ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များရှိ အဖွဲ့အစည်းများ၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ ဒေတာစီမံပြင်ဆင်မှု လိုအပ်ချက်များအပေါ် အခြေခံ၍ ဒေတာဘေ့စ်ထိန်းသိမ်းသူများ (Database Administrators - DBAs) နှင့် စနစ်ဆန်းစစ်သူများ (Systems Analysts) က အသုံးပြုရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ဤနည်းပညာများသည် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ မဟာဗျူဟာမြောက် စီမံကိန်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် သတင်းအချက်အလက်စနစ်များအကြား ရှိနေသော ကွာဟချက်ကို ပေါင်းကူးပေးရန် ရည်ရွယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသတင်းအချက်အလက် အင်ဂျင်နီယာနည်းလမ်း၏ ဖခင်ကြီးဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ကြသည့် အစောပိုင်းပံ့ပိုးကူညီသူမှာ ဩစတြေးလျနိုင်ငံသား ကလိုက်ဗ် ဖင်ကဲလ်စတိန်း (Clive Finkelstein) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၁code၉၇၆ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်အကြားတွင် ယင်းအကြောင်းအရာနှင့်ပတ်သက်၍ ဆောင်းပါးများစွာ ရေးသားခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ် မာတင် (James Martin) နှင့်အတူ ဩဇာညောင်းသော Savant Institute အစီရင်ခံစာကိုလည်း ပူးတွဲရေးသားခဲ့သည်။<ref>"Information engineering," [https://books.google.com/books?id=U2Da-O9RAgIC&pg=PA29 part 3], [https://books.google.com/books?id=aMrnCDJzb9MC&pg=RA1-PA1 part 4], [https://books.google.com/books?id=Ux9iw6tMs6MC&pg=PA32 part 5], [https://books.google.com/books?id=dPLZ7QidjbEC&pg=RA1-PA1 Part 6]" by Clive Finkelstein. In ''Computerworld, In depths, appendix.'' May 25 – June 15, 1981.</ref><ref>Christopher Allen, Simon Chatwin, Catherine Creary (2003). ''Introduction to Relational Databases and SQL Programming.''</ref><ref>[[Terry Halpin]], [[Tony Morgan (computer scientist)|Tony Morgan]] (2010). ''Information Modeling and Relational Databases.'' p. 343</ref> နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် ဖင်ကဲလ်စတိန်းသည် လျင်မြန်စွာပြောင်းလဲနေသော စီးပွားရေးပတ်ဝန်းကျင်ကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်ရန် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းဦးဆောင်သည့် ဘက်သို့ ဦးတည်၍ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ မာတင်ကမူ ဒေတာစီမံပြင်ဆင်မှုကို ပိုမိုဦးဆောင်သည့် ဘက်သို့ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ်မှ ၁၉၈၇ ခုနှစ်အထိ ချားလ်စ် အမ် ရစ်ခ်ျတာ (Charles M. Richter) သည် ကလိုက်ဗ် ဖင်ကဲလ်စတိန်း၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် IEM စနစ်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ IEM စနစ်ကို အလိုအလျောက် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သည့် ဆော့ဖ်ဝဲ (အသုံးပြုသူဒေတာ) ကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲရာတွင်လည်းကောင်း အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် ကုမ္ပဏီအများစု၌ ဒေတာများနှင့် ဒေတာဆိုင်ရာ ကိရိယာများကို သတင်းအချက်အလက်နည်းပညာ (IT) အဖွဲ့များကသာ ယေဘုယျအားဖြင့် ထိန်းချုပ်ကိုင်တွယ်ခဲ့ကြသည်။<ref name="hist2">{{cite web |last1=Dodds |first1=Eric |title=The History of the Data Engineering and the Megatrends |url=https://www.rudderstack.com/blog/the-data-engineering-megatrend-a-brief-history |access-date=31 July 2022 |website=Rudderstack}}</ref> ထို့နောက် အခြားအဖွဲ့များက ၎င်းတို့၏ လုပ်ငန်းများ (ဥပမာ - အစီရင်ခံစာတင်ပြခြင်း) အတွက် ဒေတာကို အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ထိုအချိန်က လုပ်ငန်းကဏ္ဍအသီးသီးအကြား ဒေတာဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုချင်း ထပ်တူကျမှု အလွန်နည်းပါးခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် အင်တာနက် ထွန်းကားလာသည်နှင့်အမျှ ဒေတာပမာဏ (Volume)၊ ဒေတာစီးဆင်းမှုနှုန်း (Velocity) နှင့် ဒေတာအမျိုးအစားစုံလင်မှု (Variety) များ အဆမတန် တိုးပွားလာခြင်းကြောင့် ထိုဒေတာများကို ဖော်ပြရန် "ဘစ်ဒေတာ" (Big Data) ဟူသော အသုံးအနှုန်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထိုအခါ Facebook နှင့် Airbnb ကဲ့သို့သော ဒေတာကို အခြေခံသည့် နည်းပညာကုမ္ပဏီကြီးများသည် "ဒေတာ အင်ဂျင်နီယာ" (Data Engineer) ဟူသော စကားစုကို စတင်အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="hist1"/><ref name="hist2"/> ဒေတာများ၏ ပမာဏမှာ အဆမတန် ကြီးမားလာသောကြောင့် Google၊ Facebook၊ Amazon၊ Apple၊ Microsoft နှင့် Netflix ကဲ့သို့သော ထိပ်တန်းကုမ္ပဏီကြီးများသည် ရိုးရာ ETL (Extract, Transform, Load) နည်းလမ်းများနှင့် ဒေတာသိုလှောင်မှု နည်းပညာများကို အသုံးမပြုတော့ဘဲ စွန့်ခွာလာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဒေတာကို အဓိကထားသည့် ဆော့ဖ်ဝဲအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်တစ်မျိုးဖြစ်သော "ဒေတာ အင်ဂျင်နီယာပညာ" (Data Engineering) ကို စတင်ဖန်တီးခဲ့ကြပြီး၊ အထူးသဖြင့် အခြေခံအဆောက်အအုံ (Infrastructure)၊ ဒေတာသိုလှောင်ရုံ (Warehousing)၊ ဒေတာကာကွယ်ရေး (Data Protection)၊ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေး (Cybersecurity)၊ ဒေတာတူးဖော်ခြင်း (Mining)၊ မော်ဒယ်တည်ဆောက်ခြင်း (Modelling)၊ ဒေတာစီမံပြင်ဆင်ခြင်း (Processing) နှင့် မက်တာဒေတာ စီမံခန့်ခွဲခြင်း (Metadata Management) လုပ်ငန်းစဉ်များကို အလေးပေး ဆောင်ရွက်လာခဲ့ကြသည်။<ref name="hist1" /><ref name="hist2" /> ဤကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်ပုံပြောင်းလဲလာခြင်းသည် ကလောက်ဒ်ကွန်ပြူတင်း (Cloud Computing) စနစ်အပေါ်တွင် အထူးအခြေခံသည်။<ref name="hist2" /> ရလဒ်အနေဖြင့် ဒေတာများကို IT အဖွဲ့တစ်ခုတည်းတင်မကဘဲ ကုမ္ပဏီ၏ အခြားလုပ်ငန်းကဏ္ဍများဖြစ်ကြသော အရောင်း (Sales) နှင့် ဈေးကွက်ရှာဖွေရေး (Marketing) ကဲ့သို့သော ဌာနများစွာကပါ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကိုင်တွယ်အသုံးပြုလာကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref name="hist2" /> == နည်းပညာသုံးကိရိယာများ == === တွက်ချက်မှုစနစ် === ဒေတာများကို စီမံပြင်ဆင်ရန်နှင့် ဆန်းစစ်ရန်အတွက် စွမ်းဆောင်ရည်မြင့် တွက်ချက်မှုစနစ် (High-performance computing) သည် အလွန်အရေးကြီးသည်။ ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်တွင် အထူးကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုသော တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်ပုံတစ်ခုမှာ ဒေတာစီးဆင်းမှု ပရိုဂရမ်မင်းစနစ် (Dataflow Programming) ဖြစ်သည်။ ဤစနစ်တွင် တွက်ချက်မှုပုံစံကို ဦးတည်ချက်ပါရှိသော ဂရပ်ဖ် (Directed Graph သို့မဟုတ် Dataflow Graph) တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြပြီး၊ ဂရပ်ဖ်ပေါ်ရှိ လမ်းဆုံအမှတ်များ (Nodes) ကို လုပ်ဆောင်ချက်များ (Operations) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ မြှားလိုင်းများ (Edges) ကို ဒေတာစီးဆင်းမှုအဖြစ်လည်းကောင်း သတ်မှတ်သည်။<ref name="sigops">{{cite web |last1=Schwarzkopf |first1=Malte |date=7 March 2020 |title=The Remarkable Utility of Dataflow Computing |url=https://www.sigops.org/2020/the-remarkable-utility-of-dataflow-computing/ |access-date=31 July 2022 |website=ACM SIGOPS}}</ref> လူကြိုက်များသော လက်တွေ့အသုံးချစနစ်များတွင် Apache Spark နှင့် Deep Learning အတွက် သီးသန့်ထုတ်လုပ်ထားသော TensorFlow တို့ ပါဝင်သည်။<ref name="sigops" /><ref name="sparkpaper">{{cite web |title=sparkpaper |url=https://cs.stanford.edu/~matei/papers/2016/cacm_apache_spark.pdf |access-date=31 July 2022}}</ref><ref name="tensorflow paper">{{cite web |last1=Abadi |first1=Martin |last2=Barham |first2=Paul |date=2016 |title=TensorFlow: A system for large-scale machine learning |url=https://research.google/pubs/pub45381/ |access-date=31 July 2022 |website=12th USENIX Symposium on Operating Systems Design and Implementation (OSDI 16) |pages=265–283 |last3=Chen |first3=Jianmin |last4=Chen |first4=Zhifeng |last5=Davis |first5=Andy |last6=Dean |first6=Jeffrey |last7=Devin |first7=Matthieu |last8=Ghemawat |first8=Sanjay |last9=Irving |first9=Geoffrey |last10=Isard |first10=Michael |last11=Kudlur |first11=Manjunath |last12=Levenberg |first12=Josh |last13=Monga |first13=Rajat |last14=Moore |first14=Sherry |last15=Murray |first15=Derek G. |last16=Steiner |first16=Benoit |last17=Tucker |first17=Paul |last18=Vasudevan |first18=Vijay |last19=Warden |first19=Pete |last20=Wicke |first20=Martin |last21=Yu |first21=Yuan |last22=Zheng |first22=Xiaoqiang}}</ref> ပိုမိုခေတ်မီသော စနစ်သစ်များဖြစ်သည့် Differential သို့မဟုတ် Timely Dataflow တို့တွင်မူ ဒေတာများကို ပိုမိုထိရောက်မြန်ဆန်စွာ စီမံပြင်ဆင်နိုင်ရန်အတွက် ဒေတာအပြောင်းအလဲရှိသလောက်သာ ထပ်တိုးတွက်ချက်သည့် စနစ် (Incremental Computing) ကို အသုံးပြုကြသည်။<ref name="sigops" /><ref name="differential-paper">{{cite web |last1=McSherry |first1=Frank |last2=Murray |first2=Derek |date=5 January 2013 |title=Differential dataflow |url=https://www.microsoft.com/en-us/research/publication/differential-dataflow/ |access-date=31 July 2022 |website=[[Microsoft]] |last3=Isaacs |first3=Rebecca |last4=Isard |first4=Michael}}</ref><ref name="differential-github">{{cite web |date=30 July 2022 |title=Differential Dataflow |url=https://github.com/TimelyDataflow/differential-dataflow |access-date=31 July 2022 |publisher=Timely Dataflow}}</ref> === သိုလှောင်မှုစနစ် === ဒေတာများကို ပုံစံအမျိုးမျိုးဖြင့် သိုလှောင်ကြပြီး၊ ထိုသို့သိုလှောင်ရာတွင် ဒေတာကို မည်သို့ပြန်လည်အသုံးချမည်ဆိုသည့် အချက်မှာ အဓိကဆုံးဖြတ်ချက်ချရမည့် အချက်ဖြစ်သည်။ ဒေတာအင်ဂျင်နီယာများသည် ကုန်ကျစရိတ်များကို လျှော့ချရန်အတွက် ဒေတာသိုလှောင်မှုနှင့် စီမံပြင်ဆင်မှုစနစ်များကို အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ဖန်တီးကြသည်။ ထိုသို့ဆောင်ရွက်ရာတွင် ၎င်းတို့သည် ဒေတာများကို ချုံ့ခြင်း (Data Compression)၊ အပိုင်းများခွဲခြားခြင်း (Partitioning) နှင့် ရေရှည်သိမ်းဆည်းခြင်း (Archiving) နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုကြသည်။ ==== ဒေတာဘေ့စ်များ ==== အကယ်၍ ဒေတာများသည် စနစ်တကျစနစ်သွင်းထားသော ပုံစံရှိပြီး (Structured Data) အွန်လိုင်းအရောင်းအဝယ် ကူးသန်းမှုဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များ (Online Transaction Processing) လိုအပ်ပါက ဒေတာဘေ့စ်များကို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။<ref name="mit">{{cite web |title=Lecture Notes {{!}} Database Systems {{!}} Electrical Engineering and Computer Science {{!}} MIT OpenCourseWare |url=https://ocw.mit.edu/courses/6-830-database-systems-fall-2010/pages/lecture-notes/ |access-date=31 July 2022 |website=ocw.mit.edu}}</ref> မူလက ACID (Atomicity, Consistency, Isolation, Durability) ဟုခေါ်သော အရောင်းအဝယ်ကူးသန်းမှု တိကျမှန်ကန်မှုကို ခိုင်မာစွာ အာမခံနိုင်သည့် ရီလေးရှင်းနယ်ဒေတာဘေ့စ် (Relational Databases) များကို အများဆုံး အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး၊ အဆိုပါ ရီလေးရှင်းနယ်ဒေတာဘေ့စ် အများစုသည် ဒေတာများကို ရှာဖွေစစ်ဆေးရန်အတွက် SQL ဘာသာစကားကို အသုံးပြုကြသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဒေတာပမာဏ တိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ NoSQL ဒေတာဘေ့စ်များသည်လည်း လူကြိုက်များလာခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့သည် ACID အာမခံချက်များကို လျှော့ချလိုက်ခြင်းဖြင့် ရီလေးရှင်းနယ်ဒေတာဘေ့စ်များထက် စက်ပစ္စည်းအမြောက်အမြားပေါ်တွင် ဒေတာများကို အလျားလိုက်တိုးချဲ့သိုလှောင်နိုင်ခြင်း (Horizontally Scaled) ကြောင့် ဖြစ်သည့်အပြင်၊ ဒေတာပုံစံ ကွဲလွဲမှုပြဿနာ (Object-relational Impedance Mismatch) ကိုလည်း လျှော့ချပေးနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="leavitt">{{cite journal |last1=Leavitt |first1=Neal |date=February 2010 |title=Will NoSQL Databases Live Up to Their Promise? |url=https://archive.org/details/computer_2010-02_43_2/page/12 |journal=Computer |volume=43 |issue=2 |pages=12–14 |doi=10.1109/MC.2010.58}}</ref> မကြာသေးမီကမူ ACID အာမခံချက်များကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားရင်း စနစ်များကို အလျားလိုက် တိုးချဲ့သိုလှောင်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းထားသည့် NewSQL ဒေတာဘေ့စ်များသည်လည်း ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။<ref name="aslett2012">{{cite web |last=Aslett |first=Matthew |year=2011 |title=How Will The Database Incumbents Respond To NoSQL And NewSQL? |url=https://cs.brown.edu/courses/cs227/archives/2012/papers/newsql/aslett-newsql.pdf |access-date=February 22, 2020 |publisher=451 Group |publication-date=April 4, 2011}}</ref><ref name="sigmodrecord">{{cite conference|first1=Andrew|last1=Pavlo|first2=Matthew|last2=Aslett|title=What's Really New with NewSQL?|book-title=SIGMOD Record|year=2016|url=https://db.cs.cmu.edu/papers/2016/pavlo-newsql-sigmodrec2016.pdf|access-date=February 22, 2020}}</ref><ref>{{cite web |last=Stonebraker |first=Michael |date=June 16, 2011 |title=NewSQL: An Alternative to NoSQL and Old SQL for New OLTP Apps |url=https://cacm.acm.org/blogs/blog-cacm/109710-new-sql-an-alternative-to-nosql-and-old-sql-for-new-oltp-apps/fulltext |access-date=February 22, 2020 |publisher=Communications of the ACM Blog}}</ref><ref name="high scalability">{{cite web |last=Hoff |first=Todd |date=September 24, 2012 |title=Google Spanner's Most Surprising Revelation: NoSQL is Out and NewSQL is In |url=http://highscalability.com/blog/2012/9/24/google-spanners-most-surprising-revelation-nosql-is-out-and.html |access-date=February 22, 2020}}</ref> ==== ဒေတာသိုလှောင်ရုံများ ==== အကယ်၍ ဒေတာများသည် စနစ်တကျစနစ်သွင်းထားသော ပုံစံရှိပြီး (Structured Data) အွန်လိုင်းအရောင်းအဝယ် ကူးသန်းမှုစနစ်ထက် အွန်လိုင်းဒေတာဆန်းစစ်ချက် လုပ်ငန်းစဉ်များ (Online Analytical Processing) ကို ပိုမိုလိုအပ်ပါက ဒေတာသိုလှောင်ရုံများ (Data Warehouses) ကို အဓိက ရွေးချယ်အသုံးပြုကြသည်။<ref name="ibm1">{{cite web |title=What is a Data Warehouse? |url=https://www.ibm.com/cloud/learn/data-warehouse |access-date=31 July 2022 |website=www.ibm.com |language=en-us}}</ref> ဤသိုလှောင်ရုံများသည် သာမန်ဒေတာဘေ့စ်များထက် ပိုမိုကြီးမားကျယ်ပြန့်သော ပမာဏဖြင့် ဒေတာဆန်းစစ်ခြင်း၊ ဒေတာတူးဖော်ခြင်း (Data Mining) နှင့် [[ဉာဏ်ရည်တု]]နည်းပညာ (Artificial Intelligence) လုပ်ငန်းစဉ်များကို ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။<ref name="ibm1" /> လက်တွေ့တွင်လည်း ဒေတာများသည် သာမန်ဒေတာဘေ့စ်များဆီမှတစ်ဆင့် ဒေတာသိုလှောင်ရုံများထဲသို့ စီးဆင်းဝင်ရောက်လေ့ရှိသည်။<ref name="aws1">{{cite web |title=What is a Data Warehouse? {{!}} Key Concepts {{!}} Amazon Web Services |url=https://aws.amazon.com/data-warehouse/ |access-date=31 July 2022 |website=Amazon Web Services, Inc.}}</ref> စီးပွားရေးဆန်းစစ်သူများ (Business Analysts)၊ ဒေတာအင်ဂျင်နီယာများနှင့် ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များသည် SQL ဘာသာစကား သို့မဟုတ် စီးပွားရေးထောက်လှမ်းရေးဆော့ဖ်ဝဲများ (Business Intelligence Software) ကဲ့သို့သော ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ ဤဒေတာသိုလှောင်ရုံများရှိ ဒေတာများကို ရယူအသုံးချနိုင်သည်။<ref name="aws1" /> ==== ဒေတာလိပ်ခ်များ (Data Lakes) ==== ဒေတာလိပ်ခ် (Data Lake) ဆိုသည်မှာ အလွန်ကြီးမားသော ဒေတာပမာဏကို သိမ်းဆည်းရန်၊ စီမံပြင်ဆင်ရန်နှင့် လုံခြုံစွာထိန်းသိမ်းရန်အတွက် ဗဟိုချက်အဖြစ် ထားရှိသော သိုလှောင်ရာနေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဒေတာလိပ်ခ်တစ်ခုအတွင်း၌ ရီလေးရှင်းနယ်ဒေတာဘေ့စ်များမှ ရရှိသော စနစ်ကျဒေတာများ (Structured Data) အပြင်၊ စနစ်တစ်ဝက်တစ်ပျက်ဒေတာများ (Semi-structured Data)၊ စနစ်မရှိသောဒေတာများ (Unstructured Data) နှင့် ဘိုင်နရီဒေတာ (Binary Data) များကိုပါ သိမ်းဆည်းထားနိုင်သည်။ ဒေတာလိပ်ခ်ကို လုပ်ငန်းခွင်အတွင်းရှိ ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာစနစ် (On-premises) ပေါ်တွင်ဖြစ်စေ၊ Amazon၊ Microsoft သို့မဟုတ် Google ကဲ့သို့သော အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကလောက်ဒ်ဝန်ဆောင်မှုပေးသည့် ကုမ္ပဏီများ၏ ဝန်ဆောင်မှုကို အသုံးပြု၍ ကလောက်ဒ်ပတ်ဝန်းကျင် (Cloud-based Environment) ပေါ်တွင်ဖြစ်စေ တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ==== ဖိုင်များ ==== အကယ်၍ ဒေတာများသည် စနစ်တကျ စုစည်းထားမှု နည်းပါးပါက ၎င်းတို့ကို ဖိုင်များ (Files) အဖြစ်သာ အများဆုံး သိုလှောင်လေ့ရှိသည်။ ထိုသို့ သိုလှောင်ရာတွင် အောက်ပါရွေးချယ်စရာ နည်းလမ်းများ ရှိသည် - * '''ဖိုင်စနစ်များ (File Systems)''' သည် ဒေတာများကို တစ်ခုအောက်တစ်ခုဆင့်လျက်ရှိသော ဖိုဒါများ (Nested Folders) အဖြစ် အဆင့်ဆင့် သတ်မှတ်ပုံဖော်ကာ သိမ်းဆည်းသည်။<ref name="redhat1">{{cite web |title=File storage, block storage, or object storage? |url=https://www.redhat.com/en/topics/data-storage/file-block-object-storage |access-date=31 July 2022 |website=www.redhat.com |language=en}}</ref> * '''ဘလော့ခ်သိုလှောင်မှုစနစ် (Block Storage)''' သည် ဒေတာများကို ပုံသေပမာဏရှိသော အပိုင်းအစများ (Chunks) အဖြစ် ခွဲခြမ်းလိုက်ပြီး၊ ဤနည်းလမ်းသည် (ဗဟိုပြု) ဟာ့ဒ်ဒရိုက်ဗ်များ (Hard Drives) သို့မဟုတ် ဆောလစ်စတိတ်ဒရိုက်ဗ်များ (Solid State Drives) ၏ အလုပ်လုပ်ပုံနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။<ref name="redhat1" /> * '''အော့ဘ်ဂျက်သိုလှောင်မှုစနစ် (Object Storage)''' သည် မက်တာဒေတာ (Metadata) ကို အသုံးပြု၍ ဒေတာများကို စီမံခန့်ခွဲပြီး၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖိုင်တစ်ခုချင်းစီအတွက် UUID ကဲ့သို့သော သီးသန့်ကုဒ်မှတ်သားချက် (Key) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref name="redhat1" /><ref name="s3">{{cite web |title=Cloud Object Storage – Amazon S3 – Amazon Web Services |url=https://aws.amazon.com/s3 |access-date=31 July 2022 |website=Amazon Web Services, Inc.}}</ref> === စီမံခန့်ခွဲမှု === ဒေတာစီမံပြင်ဆင်မှု လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် ဒေတာသိုလှောင်ရာနေရာ အမျိုးအစား ပမာဏ အဆမတန် များပြားလာခြင်းသည် အသုံးပြုသူများကို အခက်အခဲ ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ဤပြဿနာကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဒေတာဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းတာဝန်များကို တိကျစွာ သတ်မှတ်ခြင်း၊ ဖန်တီးခြင်းနှင့် စောင့်ကြည့်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် လုပ်ငန်းစဉ်စီမံခန့်ခွဲမှုစနစ် (Workflow Management System - ဥပမာ Airflow) ကို အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="airflow">{{cite web |title=Home |url=https://airflow.apache.org/ |access-date=31 July 2022 |website=Apache Airflow |language=en}}</ref> ဤလုပ်ငန်းတာဝန်များကို စက်ဝန်းမရှိဘဲ ဦးတည်ချက်ပါရှိသော ဂရပ်ဖ် (Directed Acyclic Graph - DAG) ပုံစံဖြင့် တိကျစွာ သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။<ref name="airflow" /> == သက်တမ်းစက်ဝန်း == === စီးပွားရေးဆိုင်ရာ စီမံကိန်းရေးဆွဲခြင်း === အမှုဆောင်အရာရှိများ ချမှတ်ထားသော နောင်အနာဂတ်အတွက် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ရည်မှန်းချက်များကို အဓိက စီးပွားရေးစီမံကိန်းများတွင် သတ်မှတ်ဖော်ပြပြီး၊ နည်းဗျူဟာမြောက် စီးပွားရေးစီမံကိန်းများတွင် ပိုမိုထင်ရှားစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကာ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများတွင် လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သည်။ ယနေ့ခေတ် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း အများစုသည် ဤမဟာဗျူဟာအတိုင်း လျှောက်လှမ်းမည့် စီးပွားရေးစီမံကိန်းတစ်ခုကို ဖော်ဆောင်ရန် အခြေခံလိုအပ်ချက်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ သို့သော်လည်း အဖွဲ့အစည်းများ၏ နည်းဗျူဟာနှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုအဆင့်များတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု အားနည်းခြင်းကြောင့် ဤစီမံကိန်းများကို လက်တွေ့အကောင်အထည်ဖော်ရန် မကြာခဏ ခက်ခဲလေ့ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ စီမံကိန်းချမှတ်ခြင်းလုပ်ငန်းတွင် စီးပွားရေးစီမံကိန်းကို မှားယွင်းစွာ ဆက်သွယ်ပြောဆိုမိခြင်းနှင့် မှားယွင်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြဿနာများကို အချိန်မီ ပြုပြင်နိုင်ရန်အတွက် အပြန်အလှန်တုံ့ပြန်မှု (Feedback) စနစ်တစ်ခု လိုအပ်သည်။ === စနစ်များ ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း === ဒေတာစနစ်များ ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်းလုပ်ငန်းတွင် ဒေတာပလက်ဖောင်းများ၏ တည်ဆောက်ပုံကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (Architecting Data Platforms) နှင့် ဒေတာသိုလှောင်ခန်းများကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း (Designing Data Stores) စသည့် အစိတ်အပိုင်းများစွာ ပါဝင်သည်။<ref name="course">{{cite web |title=Introduction to Data Engineering |url=https://www.coursera.org/learn/introduction-to-data-engineering |access-date=31 July 2022 |website=Coursera |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Finkelstein |first=Clive |title=What are The Phases of Information Engineering}}</ref> === ဒေတာမော်ဒယ် တည်ဆောက်ခြင်း (Data Modeling) === ဒေတာမော်ဒယ် တည်ဆောက်ခြင်းဆိုသည်မှာ ဒေတာများနှင့် ထိုဒေတာများ၏ မတူညီသော အစိတ်အပိုင်းများအကြား ဆက်စပ်မှုများကို ဖော်ပြပေးသည့် Abstract Model ဖြစ်သော ဒေတာမော်ဒယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးသည့် လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သည်။<ref name="model1">{{cite web |date=15 June 2021 |title=What is Data Modelling? Overview, Basic Concepts, and Types in Detail |url=https://www.simplilearn.com/what-is-data-modeling-article |access-date=31 July 2022 |website=Simplilearn.com}}</ref> == တာဝန်ဝတ္တရားများ == === ဒေတာ အင်ဂျင်နီယာ === ဒေတာအင်ဂျင်နီယာဆိုသည်မှာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးအတွင်း ဒေတာစီးဆင်းမှုကို စီမံခန့်ခွဲရန်အတွက် ဘစ်ဒေတာ (Big Data) ဆိုင်ရာ ETL ပိုက်လိုင်းများကို တည်ဆောက်ပေးရသော ဆော့ဖ်ဝဲအင်ဂျင်နီယာ အမျိုးအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် ကြီးမားလှသော ဒေတာပမာဏကို ရယူပြီး လုပ်ငန်းအကျိုးပြု အချက်အလက်များအဖြစ် ဘာသာပြန်ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။<ref>{{cite report|last1=Tamir|first1=Mike|last2=Miller|first2=Steven|last3=Gagliardi|first3=Alessandro|date=11 December 2015|title=The Data Engineer|ssrn=2762013}}</ref> ၎င်းတို့သည် ဒေတာများကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်တွင် အဆင်သင့် အသုံးပြုနိုင်ရန်နှင့် ဒေတာပုံစံများ၊ ကြံ့ခိုင်မှု၊ စနစ်တိုးချဲ့နိုင်မှုနှင့် လုံခြုံရေးစသည့် အချက်များကို အဓိက အလေးပေး ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ဒေတာအင်ဂျင်နီယာများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆော့ဖ်ဝဲအင်ဂျင်နီယာ နောက်ခံသမိုင်းရှိကြပြီး Java၊ Python၊ Scala နှင့် Rust ကဲ့သို့သော ပရိုဂရမ်မင်းဘာသာစကားများကို ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးပြုနိုင်ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2019-02-07 |title=Data Engineer vs. Data Scientist |url=https://www.springboard.com/blog/data-engineer-vs-data-scientist/ |access-date=2021-03-14 |website=Springboard Blog |language=en-US |archive-date=24 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424044333/https://www.springboard.com/blog/data-engineer-vs-data-scientist/ |url-status=dead }}</ref><ref name="hist1" /> ထို့ပြင် ၎င်းတို့သည် ဒေတာဘေ့စ်များ၊ တည်ဆောက်ပုံစနစ်များ၊ ကလောက်ဒ်ကွန်ပြူတင်းနှင့် Agile ဆော့ဖ်ဝဲလ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု စနစ်တို့နှင့် ပိုမိုရင်းနှီးကျွမ်းကျင်ကြသည်။<ref name="hist1" /> === ဒေတာ သိပ္ပံပညာရှင် === ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များသည် ဒေတာများကို ဆန်းစစ်လေ့လာခြင်း (Analysis of the Data) ကို ပိုမိုအလေးထား လုပ်ဆောင်ကြပြီး၊ ၎င်းတို့သည် သင်္ချာပညာ၊ အယ်လ်ဂိုရီသမ်များ၊ စာရင်းအင်းပညာနှင့် [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Machine Learning) နည်းပညာရပ်များနှင့် ပိုမိုရင်းနှီးကျွမ်းကျင်ကြသည်။ == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|2}} == နောက်ထပ်ဖတ်ရှုရန် == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{refbegin|2}} * {{cite book |last1=Hares |first1=John S. |date=1992 |title=Information Engineering for the Advanced Practitioner |url=https://archive.org/details/informationengin0000hare |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-92810-2}} * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Clive |date=1989 |title=An Introduction to Information Engineering: From Strategic Planning to Information Systems |url=https://archive.org/details/introductiontoin0000fink |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-41654-1}} * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Clive |date=1992 |title=Information Engineering: Strategic Systems Development |url=https://archive.org/details/informationengin0000fink |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-201-50988-5}} * Ian Macdonald (1986). "Information engineering". in: ''Information Systems Design Methodologies''. T.W. Olle et al. (ed.). North-Holland. * Ian Macdonald (1988). "Automating the Information engineering methodology with the Information Engineering Facility". In: ''Computerized Assistance during the Information Systems Life Cycle''. [[T.W. Olle]] et al. (ed.). North-Holland. * [[James Martin (author)|James Martin]] and [[Clive Finkelstein]]. (1981). ''Information engineering''. Technical Report (2 volumes), Savant Institute, Carnforth, Lancs, UK. * James Martin (1989). ''Information engineering''. (3 volumes), Prentice-Hall Inc. * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Clive |date=2006 |title=Enterprise Architecture for Integration: Rapid Delivery Methods and Technologies |publisher=Artech House |isbn=978-1-58053-713-1}} * {{cite book |last1=Reis |first1=Joe |date=2022 |title=Fundamentals of Data Engineering |last2=Housley |first2=Matt |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1-0981-0827-4}} * {{Cite book |last=Kleppmann |first=Martin |year=2026 |title=Designing Data-Intensive Applications |last2=Riccomini |first2=Chris |publisher=O'Reilly Media |isbn=978-1098119065 |edition=2nd}}{{refend}} == ပြင်ပလင့်ခ်များ == * [http://www.informatik.uni-bremen.de/uniform/gdpa/methods/m-iem.htm The Complex Method IEM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720070308/http://www.informatik.uni-bremen.de/uniform/gdpa/methods/m-iem.htm|date=July 20, 2019}} * [https://web.archive.org/web/20060215222446/http://sysdev.ucdavis.edu/WEBADM/document/rad-archapproach.htm Rapid Application Development] * [http://www.ies.aust.com Enterprise Engineering and Rapid Delivery of Enterprise Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190716080209/http://www.ies.aust.com/ |date=16 July 2019 }} * [https://vault.ssp.sh/ Data Engineering Vault], a connected knowledge hub covering data engineering concepts, tools, and patterns [[ကဏ္ဍ:အချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက် စနစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဝဲလ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] 38wp0ghhwgple8a25xdqkuwy2ytc3eh 0 289208 1054312 1043999 2026-09-20T17:00:56Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1054312 wikitext text/x-wiki '''ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ''' ({{lang-en|Artificial intelligence engineering (AI engineering)}}) ဆိုသည်မှာ ဉာဏ်ရည်တု (AI) စနစ်များကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်း၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်အောင် ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ရန် တပ်ဆင်ခြင်း (Deployment) လုပ်ငန်းစဉ်များကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်ရသော နည်းပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဘာသာရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် စနစ်တကျ တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်ပြီး ထိရောက်မှုနှင့် စိတ်ချရမှုရှိသော AI အခြေပြု လုပ်ငန်းဖြေရှင်းချက်များကို ဖန်တီးရန်အတွက် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများနှင့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို လက်တွေ့အသုံးချသည်။ ၎င်းသည် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု၊ ဘဏ္ဍာရေးလုပ်ငန်း၊ အလိုအလျောက်မောင်းနှင်သည့်စနစ်များနှင့် စက်မှုကဏ္ဍဆိုင်ရာ အလိုအလျောက်ထိန်းချုပ်မှုစနစ်များ ကဲ့သို့သော နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် လက်တွေ့အသုံးချနိုင်မည့် အက်ပလီကေးရှင်းများကို ဖန်တီးပေးနိုင်ရန် '''[[ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာ]]''' (Data Engineering) နှင့် [[ဆော့ဖ်ဝဲအင်ဂျင်နီယာပညာ]] (Software Engineering) ဆိုင်ရာ ကဏ္ဍရပ်များကို ပေါင်းစပ်ဖော်ဆောင်ပေးသည်။<ref>{{Cite web |title=What is Ai Engineering? Exploring the Roles of an Ai Engineer |url=https://www.artiba.org/blog/what-is-ai-engineering-exploring-the-roles-of-an-ai-engineer |access-date=2024-10-17 |website=ARTiBA}}</ref><ref>{{Cite web |last=Marr |first=Bernard |title=15 Amazing Real-World Applications Of AI Everyone Should Know About |url=https://www.forbes.com/sites/bernardmarr/2023/05/10/15-amazing-real-world-applications-of-ai-everyone-should-know-about/ |access-date=2024-10-17 |website=Forbes}}</ref> == ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းဆိုင်ရာ ဝေခွဲမရဖြစ်မှု == ချစ်ပ် ဟူရမ် (Chip Huyen) ၏ ''AI Engineering: Building Applications with Foundation Models'' စာအုပ်အရ ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ (AI Engineering) ဆိုသည်မှာ သုတေသနဓာတ်ခွဲခန်းအချို့မှ ထုတ်လုပ်ပြီး ဝန်ဆောင်မှုအဖြစ် ရယူနိုင်သော အခြေခံအုတ်မြစ်မော်ဒယ်များ (Foundation Models) ကိုအသုံးပြု၍ အက်ပလီကေးရှင်းများ တည်ဆောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name=":7">{{cite book |last=Huyen |first=Chip |year=2025 |title=AI Engineering: Building Applications with Foundation Models |publisher=O’Reilly Media |isbn=9781098166298}}</ref> ၎င်းသည် လုပ်ငန်းအတွင်း ကိုယ်တိုင်တီထွင်ထားသော မော်ဒယ်များကို တည်ဆောက်ခြင်းနှင့် လက်တွေ့အသုံးချခြင်းဖြစ်သည့် [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ် အင်ဂျင်နီယာပညာ|ဒေတာအခြေပြု သင်ယူမှုစနစ် အင်ဂျင်နီယာပညာ]] (ML Engineering) နှင့် ကွဲပြားသည်။ လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်တွင် ဤချဉ်းကပ်ပုံနှစ်မျိုးလုံး ပေါင်းစပ်လေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့်၊ ဝန်ဆောင်မှုပေးသည့် Chatbot တစ်ခုသည် အဖြေထုတ်ရန် Generative Model ကိုအသုံးပြုပြီး အရည်အသွေးပိုင်းအတွက် ပြည်တွင်းဖြစ် Request Classifiers သို့မဟုတ် Scoring Mechanisms များကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုသည်။ ထို့ကြောင့် လက်တွေ့တွင် AI အင်ဂျင်နီယာပညာနှင့် [[ML အင်ဂျင်နီယာပညာ]]တို့ကို တွဲဖက်၍ဖြစ်စေ၊ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အစားထိုး၍ဖြစ်စေ အသုံးပြုလေ့ရှိကြသည်။<ref name=":7" /> စက်မှုလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ ထုတ်ဝေစာစောင်များနှင့် အင်တာဗျူးများတွင်လည်း ဤအသုံးအနှုန်းကွဲပြားမှုများကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ ထိုနေရာများတွင် AI အင်ဂျင်နီယာပညာကို အခြေခံအုတ်မြစ်မော်ဒယ်များဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော အက်ပလီကေးရှင်းများကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်သုံးအဆင့်အထိ ဖန်တီးပေးခြင်းအပေါ် အလေးပေးသည့် ပေါ်ထွက်စပြုလာသော ဘာသာရပ်အသစ်တစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြထားကြသည်။<ref>{{cite web |last=Orosz |first=Gergely |date=2025-02-05 |title=AI Engineering with Chip Huyen |url=https://newsletter.pragmaticengineer.com/p/ai-engineering-with-chip-huyen |access-date=2025-10-30 |website=The Pragmatic Engineer}}</ref><ref>{{cite web |last=Rachitsky |first=Lenny |date=2025-10-22 |title=AI Engineering 101 with Chip Huyen |url=https://www.lennysnewsletter.com/p/al-engineering-101-with-chip-huyen |access-date=2025-10-30 |website=Lenny’s Podcast}}</ref><ref>{{cite web |last=Wang |first=Shawn (swyx) |date=2023-06-30 |title=The Rise of the AI Engineer |url=https://www.latent.space/p/ai-engineer |access-date=2025-10-30 |website=Latent.Space}}</ref> == အဓိက ပါဝင်သော အစိတ်အပိုင်းများ == ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ (AI engineering) သည် စနစ်တကျ တိုးချဲ့နိုင်ပြီး စိတ်ချရသည့်အပြင် ကျင့်ဝတ်နှင့်လည်း ညီညွတ်သော AI စနစ်များကို တည်ဆောက်နိုင်ရန်အတွက် နည်းပညာရပ်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်မျိုးစုံနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပေါင်းစပ်ဖော်ဆောင်ထားသည်။ === [[ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာ]]နှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံ === ဒေတာသည် [[ဉာဏ်ရည်တု|AI]] စနစ်များ၏ အဓိက အုတ်မြစ်ဖြစ်သောကြောင့် အရည်အသွေး ကောင်းမွန်ရန်၊ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရရှိနိုင်ရန်နှင့် အလွယ်တကူ အသုံးချနိုင်ရန်အတွက် ဒေတာကို စနစ်တကျ အင်ဂျင်နီယာနည်းကျ ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်သည်။ AI အင်ဂျင်နီယာများသည် ဒေတာဘေ့စ်များ၊ APIs များနှင့် အချိန်နှင့်တပြေးညီ စီးဆင်းနေသော ဒေတာလမ်းကြောင်းများ (Real-time streams) ကဲ့သို့သော ရင်းမြစ်မျိုးစုံမှ ကြီးမား၍ စုံလင်လှသော ဒေတာအစုများကို စုဆောင်းကြသည်။ ထိုသို့ စုဆောင်းရရှိလာသော ဒေတာများကို သန့်စင်ခြင်း၊ စံသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် ကနဦး ပြင်ဆင်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ရပြီး ဤလုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ဒေတာရယူခြင်း၊ ပြောင်းလဲခြင်းနှင့် သိုလှောင်ခြင်း (ETL) လုပ်ငန်းများကို စီမံခန့်ခွဲပေးသည့် အလိုအလျောက် ဒေတာပိုက်လိုင်းများကို အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite book |last1=DEITEL |first1=Paul J. |year=2019 |title=Intro to Python for Computer Science and Data Science: Learning to Program with AI, Big Data and The Cloud |url=https://archive.org/details/introtopythonfor0000paul |last2=DEITEL |first2=Harvey M. |publisher=Pearson}}</ref> ထို့ပြင် ဒေတာ၏ သဘောသဘာဝနှင့် အသုံးပြုမည့် ပုံစံပေါ်မူတည်၍ SQL (သို့မဟုတ် NoSQL) ဒေတာဘေ့စ်များနှင့် ဒေတာလိပ်ခ်များ (Data lakes) ကဲ့သို့သော ထိရောက်မှုရှိသည့် သိုလှောင်မှုစနစ်များကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်ရမည် ဖြစ်သည်။ လျှို့ဝှက်အချက်အလက်များကို ကာကွယ်ရန်နှင့် GDPR ကဲ့သို့သော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို လိုက်နာရန်အတွက် ဒေတာများကို ကုဒ်ဝှက်ခြင်း (Encryption) နှင့် ဝင်ရောက်ခွင့် ထိန်းချုပ်ခြင်း (Access controls) အပါအဝင် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အစီအမံများသည် အလွန်အရေးကြီးသည်။ ထို့အတူ တိုးပွားလာသော ဒေတာပမာဏကို ထိရောက်စွာ ကိုင်တွယ်နိုင်ရန်အတွက် ကလောက်ဒ်ဝန်ဆောင်မှုများနှင့် ဖြန့်ကြက်တွက်ချက်မှုစနစ် (Distributed computing frameworks) များကို အသုံးပြု၍ စနစ်ကို တိုးချဲ့နိုင်စွမ်းရှိစေရန် (Scalability) ဖန်တီးပေးရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Tobin |first=Donal |title=Which Database Is Right for Your Use Case? |url=https://www.integrate.io/blog/which-database/ |access-date=2024-10-18 |website=Integrate.io}}</ref><ref>{{Cite web |last=Scalzo |first=Bert |date=2022-08-16 |title=Data Modeling 301 for the cloud: data lake and NoSQL data modeling and design |url=https://blog.erwin.com/blog/data-modeling-301-for-the-cloud-data-lake-and-nosql-data-modeling-and-design/ |access-date=2024-10-18 |website=erwin Expert Blog}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bahmani |first1=Amir |date=2021-10-01 |title=A scalable, secure, and interoperable platform for deep data-driven health management |journal=Nature Communications |volume=12 |issue=1 |page=5757 |bibcode=2021NatCo..12.5757B |doi=10.1038/s41467-021-26040-1 |issn=2041-1723 |pmc=8486823 |pmid=34599181 |last2=Alavi |first2=Arash |last3=Buergel |first3=Thore |last4=Upadhyayula |first4=Sushil |last5=Wang |first5=Qiwen |last6=Ananthakrishnan |first6=Srinath Krishna |last7=Alavi |first7=Amir |last8=Celis |first8=Diego |last9=Gillespie |first9=Dan |last10=Young |first10=Gregory |last11=Xing |first11=Ziye |last12=Nguyen |first12=Minh Hoang Huynh |last13=Haque |first13=Audrey |last14=Mathur |first14=Ankit |last15=Payne |first15=Josh}}</ref> === အယ်လ်ဂိုရီသမ် ရွေးချယ်ခြင်းနှင့် အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ခြင်း === မည်သည့် AI စနစ်မဆို အောင်မြင်ရန်အတွက် သင့်တော်မည့် အယ်လ်ဂိုရီသမ်ကို မှန်ကန်စွာ ရွေးချယ်ခြင်းသည် အလွန်အရေးကြီးသည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် အသင့်တော်ဆုံး စက်သင်ယူမှု (Machine Learning) အယ်လ်ဂိုရီသမ်များနှင့် Deep Learning ပုံစံများကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ရန်အတွက် (ဥပမာ - အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း Classification သို့မဟုတ် တန်ဖိုးခန့်မှန်းခြင်း Regression စသည့်) ဖြေရှင်းရမည့် ပြဿနာကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ကြသည်။<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Bischl |first1=Bernd |date=2016-08-01 |title=ASlib: A benchmark library for algorithm selection |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0004370216300388 |journal=Artificial Intelligence |volume=237 |pages=41–58 |arxiv=1506.02465 |doi=10.1016/j.artint.2016.04.003 |issn=0004-3702 |last2=Kerschke |first2=Pascal |last3=Kotthoff |first3=Lars |last4=Lindauer |first4=Marius |last5=Malitsky |first5=Yuri |last6=Fréchette |first6=Alexandre |last7=Hoos |first7=Holger |last8=Hutter |first8=Frank |last9=Leyton-Brown |first9=Kevin |last10=Tierney |first10=Kevin |last11=Vanschoren |first11=Joaquin}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-04-14 |title=Explained: Neural networks |url=https://news.mit.edu/2017/explained-neural-networks-deep-learning-0414 |access-date=2024-10-18 |website=MIT News {{!}} Massachusetts Institute of Technology}}</ref> အယ်လ်ဂိုရီသမ်ကို ရွေးချယ်ပြီးပါက စနစ်၏ ထိရောက်မှုနှင့် တိကျမှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် ဟိုက်ပါပါရာမီတာကို ညှိနှိုင်းခြင်း (Hyperparameter tuning) အားဖြင့် အယ်လ်ဂိုရီသမ်ကို အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်သည်။<ref name=":2">{{Cite book |last1=FEURER |first1=Matthias |title=AutoML: Methods, Systems, Challenges |last2=HUTTER |first2=Frank |pages=3–38 |chapter=Hyperparameter optimization}}</ref> ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် Grid search သို့မဟုတ် Bayesian optimization ကဲ့သို့သော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုကြပြီး အင်ဂျင်နီယာများသည် အထူးသဖြင့် ကြီးမားသော မော်ဒယ်များနှင့် ဒေတာအစုများအတွက် လေ့ကျင့်သင်ကြားမှု လုပ်ငန်းစဉ် (Training processes) ကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေရန် အပြိုင်တွက်ချက်မှုစနစ် (Parallelization) ကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-08-21 |title=Grid Search, Random Search, and Bayesian Optimization |url=https://keylabs.ai/blog/hyperparameter-tuning-grid-search-random-search-and-bayesian-optimization/ |access-date=2024-10-18 |website=Keylabs: latest news and updates}}</ref> ရှိပြီးသား မော်ဒယ်များအတွက်မူ အဆင်သင့် လေ့ကျင့်ပေးထားသော (Pre-trained) မော်ဒယ်များကို သီးသန့်လုပ်ငန်းတာဝန်များတွင် အသုံးပြုနိုင်ရန် Transfer learning ကဲ့သို့သော နည်းပညာများကို လက်တွေ့အသုံးချနိုင်ပြီး ၎င်းက လေ့ကျင့်သင်ကြားရန် လိုအပ်သော အချိန်နှင့် ရင်းမြစ်များကို လျှော့ချပေးသည်။<ref>{{Cite web |last1=West |first1=Jeremy |last2=Ventura |first2=Dan |date=2007 |title=Spring Research Presentation: A Theoretical Foundation for Inductive Transfer |url=http://cpms.byu.edu/springresearch/abstract-entry?id=861 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070801120743/http://cpms.byu.edu/springresearch/abstract-entry?id=861 |archive-date=2007-08-01 |access-date=2024-10-18 |website=Brigham Young University, College of Physical and Mathematical Sciences |last3=Warnick |first3=Sean}}</ref> === [[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ် အင်ဂျင်နီယာပညာ]] === '''[[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]]''' ({{lang-en|Deep learning}}) နည်းပညာသည် ကြီးမား၍ ရှုပ်ထွေးသော ဒေတာအစုများပါဝင်သည့် လုပ်ငန်းတာဝန်များအတွက် အထူးအရေးပါသည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် သီးသန့် အက်ပလီကေးရှင်းများအလိုက် ကိုက်ညီမည့် အာရုံကြောပုံတူကွန်ရက် တည်ဆောက်ပုံစနစ်များ (Neural network architectures) ကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲကြပြီး၊ ဥပမာအားဖြင့် ပုံရိပ်ဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းတာဝန်များ (Visual tasks) အတွက် Convolutional neural networks ကိုလည်းကောင်း၊ အစီအစဉ်လိုက် ဒေတာလုပ်ငန်းတာဝန်များ (Sequence-based tasks) အတွက် Recurrent neural networks ကိုလည်းကောင်း ဒီဇိုင်းထုတ်ကြသည်။ အဆင်သင့်လေ့ကျင့်ထားသော မော်ဒယ်များကို သီးသန့်လုပ်ငန်းခွင်သုံးပုံစံများအတွက် အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်ပေးသည့် (Fine-tuned) Transfer learning နည်းပညာသည် AI တည်ဆောက်မှုလုပ်ငန်းကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေပြီး စွမ်းဆောင်ရည်ကိုလည်း မြှင့်တင်ပေးလေ့ရှိသည်။<ref name=":0">{{Cite book |last=Chaudhury |first=Krishnendu |year=2024 |title=Math and Architectures of Deep Learning |publisher=Manning Publications}}</ref> မိုဘိုင်းလ်ဖုန်းများကဲ့သို့သော ရင်းမြစ်ကန့်သတ်ချက်ရှိသည့် ပတ်ဝန်းကျင်များ (Resource-constrained environments) တွင် ထည့်သွင်းအသုံးပြုနိုင်ရန် အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ရာ၌ မော်ဒယ်၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကို မထိခိုက်စေဘဲ မော်ဒယ်အရွယ်အစားကို အသေးဆုံးဖြစ်အောင် လျှော့ချရန် Pruning နှင့် Quantization ကဲ့သို့သော နည်းပညာများကို အသုံးပြုသည်။ ထို့ပြင် အင်ဂျင်နီယာများသည် ဒေတာများ မျှတမှုမရှိသည့် ပြဿနာ (Data imbalance) ကိုလည်း ဒေတာပမာဏတိုးပွားအောင် ဖန်တီးခြင်း (Augmentation) နှင့် ဒေတာတုများ ထုတ်လုပ်ခြင်း (Synthetic data generation) နည်းလမ်းများဖြင့် ဖြေရှင်းပေးကာ အမျိုးအစားစုံလင်သော ဒေတာများအပေါ်တွင် မော်ဒယ်၏ စွမ်းဆောင်ရည် ခိုင်မာထက်မြက်နေစေရန် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref name=":0" /> === သဘာဝဘာသာစကား စီမံဆောင်ရွက်မှုပညာ === သဘာဝဘာသာစကား စီမံဆောင်ရွက်မှုပညာ ({{lang-en|Natural language processing (NLP)}}) သည် ကွန်ပျူတာစက်ပစ္စည်းများကို လူသားတို့၏ ဘာသာစကားအား နားလည်စေရန်နှင့် ပြန်လည်ထုတ်ဖော်ပြောဆိုနိုင်စေရန် ဖန်တီးပေးရသော AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ အလွန်အရေးကြီးသည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို စက်သင်ယူမှု (Machine Learning) မော်ဒယ်များအတွက် ဒေတာများ အဆင်သင့်ဖြစ်စေရန် စာသားများကို ကနဦးပြင်ဆင်ခြင်း (Text preprocessing) ဖြင့် စတင်သည်။ မကြာသေးမီက ထွက်ပေါ်လာသော နည်းပညာတိုးတက်မှုများ၊ အထူးသဖြင့် BERT နှင့် GPT ကဲ့သို့သော Transformer အခြေပြု မော်ဒယ်များသည် ဘာသာစကား၏ ရှေ့နောက်အကြောင်းအရာ ဆက်စပ်မှုကို နားလည်နိုင်စွမ်းကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။<ref>{{Cite news |date=2022-04-19 |title=The Power of Natural Language Processing |url=https://hbr.org/2022/04/the-power-of-natural-language-processing |access-date=2024-10-18 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012}}</ref> AI အင်ဂျင်နီယာများသည် စိတ်ခံစားမှု ဆန်းစစ်ခြင်း (Sentiment analysis)၊ စက်ဖြင့် ဘာသာပြန်ခြင်း (Machine translation) နှင့် သတင်းအချက်အလက် ထုတ်ယူခြင်း (Information extraction) အပါအဝင် မတူညီသော [[NLP]] လုပ်ငန်းတာဝန်များကို လုပ်ဆောင်ကြသည်။ ဤလုပ်ငန်းတာဝန်များသည် တိကျမှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် အာရုံစိုက်မှုဆိုင်ရာ ယန္တရားများကို အသုံးပြုထားသည့် ဆန်းပြားရှုပ်ထွေးသော မော်ဒယ်များ လိုအပ်သည်။<ref>{{Citation|last1=Vaswani|first1=Ashish|title=Attention Is All You Need|date=2023-08-01|arxiv=1706.03762|last2=Shazeer|first2=Noam|last3=Parmar|first3=Niki|last4=Uszkoreit|first4=Jakob|last5=Jones|first5=Llion|last6=Gomez|first6=Aidan N.|last7=Kaiser|first7=Lukasz|last8=Polosukhin|first8=Illia}}</ref> ၎င်းတို့ကို ဗာကျူရယ် လက်ထောက်များ (Virtual assistants) နှင့် Chatbots များမှသည် သီးသန့်အမည်နာမများအား ခွဲခြားမှတ်မိခြင်း (Named-entity recognition - NER) နှင့် ဝါစင်္ဂခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (Part of speech tagging - POS) ကဲ့သို့သော ပိုမိုအဆင့်မြင့်သည့် သီးသန့်လုပ်ငန်းတာဝန်များအထိ နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite book |last1=Sun |first1=Peng |date=November 2018 |title=2018 International Conference on Asian Language Processing (IALP) |last2=Yang |first2=Xuezhen |last3=Zhao |first3=Xiaobing |last4=Wang |first4=Zhijuan |publisher=IEEE |isbn=978-1-7281-1175-9 |pages=273–278 |chapter=An Overview of Named Entity Recognition |doi=10.1109/IALP.2018.8629225}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chiche |first1=Alebachew |date=2022-01-24 |title=Part of speech tagging: a systematic review of deep learning and machine learning approaches |journal=[[Journal of Big Data]] |volume=9 |issue=1 |page=10 |doi=10.1186/s40537-022-00561-y |issn=2196-1115 |doi-access=free |last2=Yitagesu |first2=Betselot}}</ref> === အကျိုးအကြောင်းပြခြင်းနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချစနစ်များ === အကျိုးအကြောင်းပြခြင်းနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်နိုင်သော စနစ်များကို တည်ဆောက်ခြင်းသည် AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ အရေးကြီးသော ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် စနစ်များကို အစမှအဆုံး ကိုယ်တိုင်ဖန်တီးသည်ဖြစ်စေ၊ ရှိပြီးသား စနစ်ပုံစံများအပေါ် အခြေခံ၍ တည်ဆောက်သည်ဖြစ်စေ ဒေတာ သို့မဟုတ် ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းများအပေါ် အခြေခံ၍ အလုပ်လုပ်သော ဖြေရှင်းချက်များကို ဖန်တီးကြသည်။ သင်္ကေတအခြေပြု AI (Symbolic AI) နည်းပညာသည် ကောက်ချက်ချရန်အတွက် တရားဝင်ယုတ္တိဗေဒနှင့် ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသော စည်းမျဉ်းများကို အသုံးပြုပြီး၊ Bayesian networks ကဲ့သို့သော ဖြစ်တန်စွမ်းအခြေပြု အကျိုးအကြောင်းပြနည်းပညာများ (Probabilistic reasoning techniques) ကမူ မရေရာမှုများကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရန် ကူညီပေးသည်။ ဤမော်ဒယ်များသည် အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရန် အလွန်အရေးကြီးသော အလိုအလျောက်မောင်းနှင်သည့် မော်တော်ယာဉ်များ (Autonomous vehicles) ကဲ့သို့သော အမြဲပြောင်းလဲနေသည့် ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် အသုံးပြုမည့် အက်ပလီကေးရှင်းများအတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။<ref>{{Citation|last1=Susskind|first1=Zachary|title=Neuro-Symbolic AI: An Emerging Class of AI Workloads and their Characterization|date=2021-09-13|arxiv=2109.06133|last2=Arden|first2=Bryce|last3=John|first3=Lizy K.|last4=Stockton|first4=Patrick|last5=John|first5=Eugene B.}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Garnelo |first1=Marta |date=2019-10-01 |title=Reconciling deep learning with symbolic artificial intelligence: representing objects and relations |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=29 |pages=17–23 |doi=10.1016/j.cobeha.2018.12.010 |hdl=10044/1/67796 |issn=2352-1546 |doi-access=free |hdl-access=free |last2=Shanahan |first2=Murray}}</ref> === လုံခြုံရေး === AI စနစ်များကို လျှို့ဝှက်ချက်များပြည့်နှက်ပြီး အလွန်အရေးကြီးသော လုပ်ငန်းခွင်သုံး အက်ပလီကေးရှင်းများတွင် ပိုမိုထည့်သွင်းအသုံးပြုလာကြသောကြောင့် လုံခြုံရေးသည် AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်တွင် မဖြစ်မနေ ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည့် အချက် ဖြစ်သည်။ AI အင်ဂျင်နီယာများသည် စနစ်၏ ခိုင်မာမှုနှင့် စွမ်းဆောင်ရည်ကို ထိခိုက်ပျက်ပြားစေနိုင်သော (ဒေတာလွဲမှားအောင် ပြုလုပ်ခြင်း Evasion နှင့် ဒေတာဖျက်ဆီးခြင်း Poisoning ကဲ့သို့သော) ရန်လိုသည့် တိုက်ခိုက်မှုများ (Adversarial attacks) မှ မော်ဒယ်များကို ကာကွယ်ရန် ခိုင်မာသော လုံခြုံရေးအစီအမံများကို လုပ်ဆောင်ကြသည်။ မော်ဒယ်များကို တည်ဆောက်ဆဲကာလအတွင်း မလိုလားအပ်သော ထည့်သွင်းချက်များနှင့် တမင်ထိတွေ့စေပြီး လေ့ကျင့်ပေးသည့် အပြန်အလှန်ခုခံမှုဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်သင်ကြားခြင်း (Adversarial training) ကဲ့သို့သော နည်းပညာများသည် ဤတိုက်ခိုက်မှုများကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ရန် စနစ်များကို ပိုမိုကြံ့ခိုင်စေသည်။<ref>{{Cite book |last1=Fan |first1=Jiaxin |date=July 2022 |title=2022 7th IEEE International Conference on Data Science in Cyberspace (DSC) |last2=Yan |first2=Qi |last3=Li |first3=Mohan |last4=Qu |first4=Guanqun |last5=Xiao |first5=Yang |publisher=IEEE |isbn=978-1-6654-7480-1 |pages=48–55 |chapter=A Survey on Data Poisoning Attacks and Defenses |doi=10.1109/DSC55868.2022.00014}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ren |first1=Kui |date=2020-03-01 |title=Adversarial Attacks and Defenses in Deep Learning |journal=Engineering |volume=6 |issue=3 |pages=346–360 |bibcode=2020Engin...6..346R |doi=10.1016/j.eng.2019.12.012 |issn=2095-8099 |doi-access=free |last2=Zheng |first2=Tianhang |last3=Qin |first3=Zhan |last4=[[Steve Liu|Liu, Xue]]}}</ref> ထို့ပြင် AI မော်ဒယ်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးရန် အသုံးပြုသည့် ဒေတာများကို လုံခြုံအောင် ထိန်းသိမ်းခြင်းသည်လည်း အလွန်အရေးကြီးသည်။ လျှို့ဝှက်အချက်အလက်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုခြင်းနှင့် ဒေတာပေါက်ကြားခြင်းတို့မှ ကာကွယ်ရန် ကုဒ်ဝှက်ခြင်းစနစ် (Encryption)၊ လုံခြုံသော ဒေတာသိုလှောင်မှုစနစ်နှင့် ဝင်ရောက်ခွင့် ထိန်းချုပ်မှု ယန္တရားများကို အသုံးပြုကြသည်။ ထို့အတူ AI စနစ်များကို လက်တွေ့တပ်ဆင်အသုံးပြုပြီးနောက် ပေါ်ပေါက်လာနိုင်သည့် အားနည်းချက်များကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ပြီး လျှော့ချနိုင်ရန် အမြဲမပြတ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးရန် လိုအပ်သည်။ ဘေးအန္တရာယ်ကြီးမားနိုင်သော အလိုအလျောက်စနစ်များနှင့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကဲ့သို့သော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် အင်ဂျင်နီယာများသည် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ခြိမ်းခြောက်မှုများ ရှိနေသည့်တိုင် AI မော်ဒယ်များ ဆက်လက်အလုပ်လုပ်နိုင်စေရန်အတွက် အရန်စနစ်များ (Redundancy) နှင့် အလိုအလျောက် ဘေးကင်းလုံခြုံစေမည့် ယန္တရားများကိုပါ ထည့်သွင်းတည်ဆောက်ကြသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-07-31 |title=How should we assess security and data minimisation in AI? |url=https://ico.org.uk/for-organisations/uk-gdpr-guidance-and-resources/artificial-intelligence/guidance-on-ai-and-data-protection/how-should-we-assess-security-and-data-minimisation-in-ai/ |access-date=2024-10-23 |website=ico.org.uk}}</ref> === ကျင့်ဝတ်နှင့် စည်းကမ်းလိုက်နာမှု === AI စနစ်များသည် လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ကဏ္ဍရပ်များအပေါ် လွှမ်းမိုးမှု ပိုမိုများပြားလာသည်နှင့်အမျှ ကျင့်ဝတ်နှင့် စည်းကမ်းလိုက်နာမှုများသည် AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာသည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် ဒေတာဖျက်ဆီးခြင်း (Data poisoning) ကဲ့သို့သော ဘေးအန္တရာယ်များကို လျှော့ချရန် မော်ဒယ်များကို ဒီဇိုင်းရေးဆွဲကြပြီး AI စနစ်များသည် GDPR ကဲ့သို့သော ဒေတာကာကွယ်ရေး စည်းမျဉ်းဥပဒေဘောင်များနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ကိုယ်ရေးအချက်အလက်များကို ကာကွယ်ရန်နှင့် နိုင်ငံတကာ စံနှုန်းများကို လိုက်နာမှုရှိစေရန်အတွက် ဒေတာမှ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်း ဖျောက်ဖျက်ခြင်း (Data anonymization) နှင့် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စွမ်း ကန့်သတ်ခြင်း (Differential privacy) အပါအဝင် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ကာကွယ်ရေးနည်းပညာများကို အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite book |last=European Parliament. Directorate General for Parliamentary Research Services. |date=2020 |title=The impact of the general data protection regulation on artificial intelligence. |url=https://data.europa.eu/doi/10.2861/293 |publisher=Publications Office |isbn=978-92-846-6771-0 |location=LU |doi=10.2861/293}}</ref> ကျင့်ဝတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စဉ်းစားမှုများတွင် AI စနစ်များအတွင်း ဘက်လိုက်မှုများကို လျှော့ချရန်နှင့် လူမျိုး၊ ကျား/မ ကွဲပြားမှု သို့မဟုတ် အခြားကာကွယ်ထားသော လက္ခဏာရပ်များအပေါ် အခြေခံ၍ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုများကို တားဆီးရန် အဓိက အလေးပေး ဆောင်ရွက်သည်။ မျှတပြီး တာဝန်ယူမှုရှိသော AI လုပ်ငန်းဖြေရှင်းချက်များကို တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် အင်ဂျင်နီယာများသည် နည်းပညာပိုင်းအရ စံမီရုံသာမက လူမှုရေးအရလည်း တာဝန်သိတတ်သော နည်းပညာရပ်များ ပေါ်ထွက်လာစေရန် ပံ့ပိုးကူညီပေးကြသည်။<ref name="Ferrara 3">{{Cite journal |last=Ferrara |first=Emilio |date=March 2024 |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |volume=6 |issue=1 |page=3 |arxiv=2304.07683 |doi=10.3390/sci6010003 |issn=2413-4155 |doi-access=free}}</ref> == လုပ်ငန်းတာဝန်များ == AI အင်ဂျင်နီယာတစ်ဦး၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များသည် ရှုပ်ထွေးပြီး အဆင့်ဆင့်လုပ်ဆောင်ရသော AI စနစ်၏ သက်တမ်းစက်ဝန်း (Life cycle) အပေါ်တွင် လည်ပတ်နေသည်။<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Haakman |first1=Mark |date=2021-07-08 |title=AI lifecycle models need to be revised |journal=Empirical Software Engineering |volume=26 |issue=5 |page=95 |doi=10.1007/s10664-021-09993-1 |issn=1573-7616 |doi-access=free |last2=Cruz |first2=Luís |last3=Huijgens |first3=Hennie |last4=van Deursen |first4=Arie}}</ref> စီမံကိန်း၏ လိုအပ်ချက်ပေါ်မူတည်၍ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် မော်ဒယ်များကို အစမှအဆုံး ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ရှိပြီးသားမော်ဒယ်များကို Transfer learning နည်းပညာဖြင့် ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်းတို့ ပါဝင်နိုင်သည်။<ref name=":4">{{Cite web |last=Fritz |date=2023-09-21 |title=Pre-Trained Machine Learning Models vs Models Trained from Scratch |url=https://fritz.ai/pre-trained-machine-learning-models-vs-models-trained-from-scratch/ |access-date=2024-10-18 |website=Fritz ai}}</ref> ချဉ်းကပ်ပုံတစ်ခုချင်းစီတွင် သီးသန့်စိန်ခေါ်မှုများ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့က ကုန်ဆုံးမည့်အချိန်၊ ရင်းမြစ်များနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။ === ပြဿနာကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်းနှင့် လိုအပ်ချက်များကို ဆန်းစစ်ခြင်း === မော်ဒယ်တစ်ခုကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်သည်ဖြစ်စေ၊ ရှိပြီးသား မော်ဒယ်တစ်ခုအပေါ် အခြေခံ၍ တည်ဆောက်သည်ဖြစ်စေ လုပ်ငန်းစဉ်အားလုံးကို ဖြေရှင်းရမည့် ပြဿနာကို တိကျစွာ နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းဖြင့် စတင်ရသည်။ အင်ဂျင်နီယာသည် လုပ်ငန်းပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်ပြီး စီမံကိန်း၏ နယ်ပယ်နှင့် မဟာဗျူဟာမြောက် ရည်မှန်းချက်များနှင့် ကိုက်ညီမည့် သီးသန့် AI ရည်မှန်းချက်များကို ချမှတ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ဤအဆင့်တွင် အဓိက စွမ်းဆောင်ရည်ပြ အညွှန်းကိန်းများ (KPIs) နှင့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များကို သတ်မှတ်နိုင်ရန် သက်ဆိုင်သူများနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းများ ပါဝင်သည်။<ref name=":3" /> မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်သည့်အခါ အင်ဂျင်နီယာသည် ထိုလုပ်ငန်းအတွက် မည်သည့် အယ်လ်ဂိုရီသမ်များက အသင့်တော်ဆုံးဖြစ်မည်ကို ဆုံးဖြတ်ရသည်။<ref name=":1" /> အပြန်အလှန်အားဖြင့် အဆင်သင့် လေ့ကျင့်ပေးထားသော (Pre-trained) မော်ဒယ်ကို အသုံးပြုသည့်အခါတွင်မူ လုပ်ငန်းတာဝန်များမှာ ရှိပြီးသား မော်ဒယ်များကို ဆန်းစစ်ရန်နှင့် လုပ်ငန်းနှင့် အကိုက်ညီဆုံးဖြစ်မည့် မော်ဒယ်ကို ရွေးချယ်ရန်ဘက်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ အဆင်သင့် လေ့ကျင့်ပေးထားသော မော်ဒယ်များကို အသုံးပြုခြင်းက မော်ဒယ်တည်ဆောက်ပုံအသစ် (Model architecture) တစ်ခုလုံးကို ဒီဇိုင်းဆွဲနေမည့်အစား အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်ခြင်း (Fine-tuning) လုပ်ငန်းအပေါ်တွင်သာ ပိုမိုအာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်နိုင်စေသည်။<ref>{{Cite book |last1=Alshalali |first1=Tagrid |date=December 2018 |title=2018 International Conference on Computational Science and Computational Intelligence (CSCI) |last2=Josyula |first2=Darsana |publisher=IEEE |isbn=978-1-7281-1360-9 |pages=469–473 |chapter=Fine-Tuning of Pre-Trained Deep Learning Models with Extreme Learning Machine |doi=10.1109/CSCI46756.2018.00096}}</ref> === ဒေတာရယူခြင်းနှင့် ပြင်ဆင်ခြင်း === မည်သည့် development နည်းလမ်းကိုမဆို ရွေးချယ်ပါစေ AI စနစ်တစ်ခု၏ စွမ်းဆောင်ရည်သည် အရည်အသွေးမြင့်ပြီး စံနမူနာပြနိုင်သော ဒေတာများအပေါ်တွင်သာ လုံးဝမူတည်နေသောကြောင့် ဒေတာရယူခြင်းနှင့် ပြင်ဆင်ခြင်းတို့သည် အလွန်အရေးကြီးသော အဆင့်များ ဖြစ်ကြသည်။ မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်မည့် စနစ်များအတွက် အင်ဂျင်နီယာများသည် မော်ဒယ်ကို ထိရောက်စွာ လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးနိုင်ရန် ဒေတာများတွင် လုံလောက်သော စုံလင်မှုနှင့် စံနမူနာပြနိုင်မှု ရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ရပြီး ပြဿနာနှင့် သက်ဆိုင်သည့် နယ်ပယ်စုံမှ ကျယ်ပြန့်သော ဒေတာအစုများကို စုဆောင်းရမည် ဖြစ်သည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် လိုအပ်သလို ဒေတာများကို သန့်စင်ခြင်း၊ စံသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် ပမာဏတိုးပွားအောင် ဖန်တီးခြင်း (Augmentation) တို့ ပါဝင်သည်။ လေ့ကျင့်သင်ကြားနေစဉ်အတွင်း မော်ဒယ်၏ ခိုင်မာမှုကို ထိန်းသိမ်းရန်အတွက် ဒေတာပိုက်လိုင်းများ တည်ဆောက်ခြင်း၊ ဒေတာမမျှတသည့် ပြဿနာများနှင့် လိုအပ်နေသော တန်ဖိုးများကို ဖြည့်စွက်ကိုင်တွယ်ခြင်းတို့သည်လည်း မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Jain |first=Mitaksh |date=2024-05-27 |title=Data Acquisition: The Ultimate Guide to Master Machine Learning |url=https://emeritus.org/blog/data-acquisition-in-machine-learning/ |access-date=2024-10-18 |website=Emeritus Online Courses}}</ref> ရှိပြီးသား မော်ဒယ်များကို အသုံးပြုမည့် အခြေအနေတွင်မူ ဒေတာအစုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များမှာ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် အင်ဂျင်နီယာများသည် အထွေထွေသုံး မော်ဒယ်တစ်ခုကို အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်ရန် (Fine-tune) အတွက် သီးသန့်လုပ်ငန်းနှင့် သက်ဆိုင်သော ဒေတာများကို ရယူရန်သာ အဓိက အလေးပေး ကြသည်။ ဒေတာအရည်အသွေးသည် အတူတူပင် အရေးကြီးသော်လည်း အဆင်သင့်ရှိပြီးသား မော်ဒယ်များ (အထူးသဖြင့် Transfer learning ကို အခြေခံထားသော မော်ဒယ်များ) သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဒေတာပမာဏ ပိုမိုနည်းပါးစွာ လိုအပ်သောကြောင့် ဒေတာပြင်ဆင်မှုအဆင့်ကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေသည်။<ref>{{Citation|last1=Dodge|first1=Jesse|title=Fine-Tuning Pretrained Language Models: Weight Initializations, Data Orders, and Early Stopping|date=2020-02-14|arxiv=2002.06305|last2=Ilharco|first2=Gabriel|last3=Schwartz|first3=Roy|last4=Farhadi|first4=Ali|last5=Hajishirzi|first5=Hannaneh|author5-link=Hanna Hajishirzi|last6=Smith|first6=Noah}}</ref> === မော်ဒယ် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်း === မော်ဒယ်ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်းအဆင့်ရှိ လုပ်ငန်းပမာဏသည် အင်ဂျင်နီယာအနေဖြင့် မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး အသစ်တည်ဆောက်သည်ဖြစ်စေ၊ ရှိပြီးသားမော်ဒယ်ကို အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်သည်ဖြစ်စေ ယင်းအချက်အပေါ်တွင် များစွာမူတည်သည်။ မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်သည့်အခါ AI အင်ဂျင်နီယာများသည် ပြဿနာနှင့် ကိုက်ညီမည့် အယ်လ်ဂိုရီသမ်များနှင့် တည်ဆောက်ပုံစနစ်များကို ရွေးချယ်ကာ တည်ဆောက်ပုံစနစ် (Architecture) တစ်ခုလုံးကို ကိုယ်တိုင်ဒီဇိုင်းဆွဲရမည် ဖြစ်သည်။ Deep learning မော်ဒယ်များအတွက်မူ သင့်တော်သော လွှာအရေအတွက် (Layers)၊ အသက်သွင်းလုပ်ဆောင်ချက်များ (Activation functions) နှင့် အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ပေးသည့်စနစ်များ (Optimizers) ပါဝင်သော နျူရယ်ကွန်ရက်တစ်ခုကို ဒီဇိုင်းဆွဲရန် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite web |title=What is a Model Architecture? - Hopsworks |url=https://www.hopsworks.ai/dictionary/model-architecture |access-date=2024-10-18 |website=www.hopsworks.ai}}</ref> အင်ဂျင်နီယာများသည် စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်း၊ ဟိုက်ပါပါရာမီတာများကို ညှိနှိုင်းခြင်းနှင့် တည်ဆောက်ပုံစနစ်ကို အနုစိတ်ပြင်ဆင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များကို အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ကြရသည်။<ref name=":2" /> ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ကြီးမားသော ဒေတာအစုများပေါ်တွင် မော်ဒယ်ကို လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးရန် ကြီးမားလှသော ကွန်ပျူတာတွက်ချက်မှုစွမ်းအားနှင့် အချိန်အမြောက်အမြား လိုအပ်သောကြောင့် ရင်းမြစ်အသုံးချမှု အလွန်များပြားသည်။ ရှိပြီးသားမော်ဒယ်များကို အခြေခံသည့် AI စနစ်များအတွက်မူ အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်ခြင်း (Fine-tuning) လုပ်ငန်းအပေါ်တွင်သာ ပိုမိုအာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်သည်။ Transfer learning နည်းပညာသည် အင်ဂျင်နီယာများအား ကျယ်ပြန့်သော ဒေတာအစုတစ်ခုပေါ်တွင် လေ့ကျင့်ထားပြီးဖြစ်သော မော်ဒယ်တစ်ခုကို ရယူစေပြီး သီးသန့်လုပ်ငန်းနှင့်ကိုက်ညီမည့် သေးငယ်သောဒေတာအစုကို အသုံးပြုကာ ယင်းမော်ဒယ်ကို သင့်တော်သလို ပြောင်းလဲအသုံးပြုနိုင်စေသည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခြင်းနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားခြင်းအဆင့်၏ ရှုပ်ထွေးမှုများကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးသည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် တည်ဆောက်ပုံစနစ်တစ်ခုလုံးကို အသစ်ပြန်ဆောက်နေမည့်အစား နောက်ဆုံးအလွှာများကို ညှိနှိုင်းခြင်းနှင့် ဟိုက်ပါပါရာမီတာကို ပြင်ဆင်ခြင်းတို့ကိုသာ လုပ်ဆောင်ကြသည်။ အဆင်သင့်လေ့ကျင့်ထားသော မော်ဒယ်များသည် လုပ်ငန်းသစ်အတွက် အနည်းငယ်သာ ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရန် လိုအပ်သော ယေဘုယျအချက်အလက်များကို လေ့လာထားပြီးဖြစ်သောကြောင့် လိုအပ်သောအချိန်နှင့် ကွန်ပျူတာတွက်ချက်မှုရင်းမြစ်များသည် အစမှအဆုံး တည်ဆောက်ခြင်းထက် ယေဘုယျအားဖြင့် ပိုမိုနည်းပါးသည်။<ref name=":4" /> အစမှအဆုံး တည်ဆောက်သည်ဖြစ်စေ၊ အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်သည်ဖြစ်စေ အင်ဂျင်နီယာများသည် မော်ဒယ်က ဒေတာအဟောင်းများပေါ်တွင်သာ ပုံသေမှတ်မိပြီး ဒေတာအသစ်များကို မခန့်မှန်းနိုင်သည့် ပြဿနာ (Overfitting) ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် Cross-validation နှင့် Early stopping ကဲ့သို့သော အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်သည့် နည်းပညာများကို အသုံးပြုကြသည်။ အခြေအနေနှစ်ခုလုံးတွင် မော်ဒယ်ကို လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်းလုပ်ငန်း၌ စွမ်းဆောင်ရည်ကို စံနှုန်းသတ်မှတ်ရန်နှင့် တိကျမှုကို မြှင့်တင်ရန်အတွက် စမ်းသပ်မှုပေါင်းများစွာကို လုပ်ဆောင်ရသည်။<ref>{{Cite web |date=2023-08-16 |title=How the training of the AI models works - The Data Scientist |url=https://thedatascientist.com/how-the-training-of-the-ai-models-works/ |access-date=2024-10-18}}</ref> === စနစ်များ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းခြင်း === မော်ဒယ်ကို လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးပြီးပါက ၎င်းကို ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော စနစ်ကြီးအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းပေါင်းစပ်ရမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဤအဆင့်သည် မော်ဒယ်ကို မည်သည့်နည်းလမ်းဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဖြစ်စေ ယေဘုယျအားဖြင့် တူညီမှုရှိသည်။ စနစ်များ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းခြင်းလုပ်ငန်းတွင် AI မော်ဒယ်ကို မတူညီသော ဆော့ဖ်ဝဲအစိတ်အပိုင်းများနှင့် ချိတ်ဆက်ခြင်း၊ ပြင်ပစနစ်များ၊ ဒေတာအစုများနှင့် အသုံးပြုသူမျက်နှာပြင်များ (User interfaces) နှင့် အပြန်အလှန် အလုပ်လုပ်နိုင်စေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ အစမှအဆုံး ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ထားသော မော်ဒယ်များအတွက်မူ ကိုယ်ပိုင်ဖန်တီးထားသော တည်ဆောက်ပုံစနစ်သည် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်အတွက်၊ အထူးသဖြင့် သီးသန့်စက်ပစ္စည်း (Hardware) သို့မဟုတ် အနားသတ်တွက်ချက်မှု ပတ်ဝန်းကျင်များ (Edge computing environments) အတွက် ဒီဇိုင်းဆွဲထားခြင်းဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမှုတွင် အပိုလုပ်ငန်းများ ထပ်မံလုပ်ဆောင်ရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် အဆင်သင့်လေ့ကျင့်ထားသော မော်ဒယ်များသည် လူသုံးများပြားသော စနစ်ပုံစံများကို အသုံးပြု၍ တည်ဆောက်ထားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ခေတ်မီအခြေခံအဆောက်အအုံ အများစုနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိပြီး လက်တွေ့တပ်ဆင်အသုံးပြုရန် ပိုမိုလွယ်ကူ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်လေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Thórisson |first1=Kristinn R. |date=2004 |title=Constructionist Design Methodology for Interactive Intelligences |url=http://xenia.media.mit.edu/%7Ekris/ftp/AIMag-CDM-ThorissonEtAl04.pdf |journal=A.I. Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20060903154335/http://xenia.media.mit.edu/%7Ekris/ftp/AIMag-CDM-ThorissonEtAl04.pdf |archive-date=2006-09-03 |last2=Benko |first2=Hrvoje |last3=Abramov |first3=Denis |last4=Arnold |first4=Andrew |last5=Maskey |first5=Sameer |last6=Vaseekaran |first6=Aruchunan}}</ref> အင်ဂျင်နီယာများသည် မော်ဒယ်ကို စနစ်တကျထုပ်ပိုးရန်နှင့် လက်တွေ့တပ်ဆင်ရန်အတွက် တသမတ်တည်းဖြစ်သော ပတ်ဝန်းကျင်များ ဖန်တီးပေးနိုင်သည့် ကွန်တိန်နာသုံး ကိရိယာများကို (Containerization tools) အသုံးပြုကြပြီး၊ ၎င်းက ကလောက်ဒ်အခြေပြုစနစ်များ သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်းရှိ ကိုယ်ပိုင်ကွန်ပျူတာစနစ်များ (On-premise systems) အကြား ချောမွေ့စွာ ပေါင်းစပ်နိုင်စေရန် သေချာစေသည်။ မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဖြစ်စေ၊ အဆင်သင့်လေ့ကျင့်ထားသော မော်ဒယ်များကို အသုံးပြုခဲ့သည်ဖြစ်စေ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမှုအဆင့်တွင် မော်ဒယ်သည် စနစ်တကျ တိုးချဲ့နိုင်စွမ်းရှိရန်နှင့် ရှိရင်းစွဲ အခြေခံအဆောက်အအုံအတွင်း ထိရောက်စွာ စွမ်းဆောင်နိုင်ရန် သေချာစေရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |title=AI Model Packaging Best Practices {{!}} Restackio |url=https://www.restack.io/p/ai-model-answer-packaging-best-practices-cat-ai |access-date=2024-10-23 |website=Restack}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mungoli* |first=Neelesh |year=2023 |title=Scalable, Distributed AI Frameworks: Leveraging Cloud Computing for Enhanced Deep Learning Performance and Efficiency |arxiv=2304.13738}}</ref> === စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် အတည်ပြုခြင်း === မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်သည့် ချဉ်းကပ်ပုံနှင့် ရှိပြီးသားမော်ဒယ်ကို အသုံးပြုသည့် ချဉ်းကပ်ပုံ နှစ်မျိုးစလုံးတွင် စမ်းသပ်စစ်ဆေးခြင်းနှင့် အတည်ပြုခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်သည် အလွန်အရေးကြီးသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း စမ်းသပ်မှု၏ အနက်ရှိုင်းနှင့် သဘောသဘာဝမှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ အစမှအဆုံး ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ထားသော မော်ဒယ်များအတွက်မူ စိတ်ကြိုက်ဖန်တီးထားသော အစိတ်အပိုင်းများအားလုံး ရည်ရွယ်ချက်အတိုင်း အလုပ်လုပ်မလုပ် သေချာစေရန် ပိုမိုပြည့်စုံစုံလင်သော လုပ်ငန်းဆောင်တာဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုများ (Functional testing) လိုအပ်သည်။ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး အမျိုးမျိုးအောက်တွင် စနစ်၏ ခံနိုင်ရည်ကို ဆန်းစစ်ရန် ဖိအားပေးစမ်းသပ်မှုများ (Stress tests) ကို လုပ်ဆောင်ရမည့်အပြင်၊ မော်ဒယ်သည် သက်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်အလိုက် သတ်မှတ်ထားသော ဒေတာအမျိုးအစားများနှင့် ပုံမှန်မဟုတ်သော အစွန်းထွက်အခြေအနေများကို (Edge cases) ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းနိုင်စွမ်း ရှိမရှိကိုလည်း အင်ဂျင်နီယာများက အတည်ပြုရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2023-07-11 |title=The Role of Performance Testing in AI Applications Digital Product Modernization |url=https://rtctek.com/the-role-of-performance-testing-in-ai-applications/ |access-date=2024-10-23 |website=Round The Clock Technologies}}</ref> အဆင်သင့် လေ့ကျင့်ပေးထားသော (Pre-trained) မော်ဒယ်များအတွက်မူ စမ်းသပ်မှု၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်ခြင်း (Fine-tuning) လုပ်ငန်းစဉ်က မော်ဒယ်ကို လုပ်ငန်းတာဝန်သစ်နှင့် ကိုက်ညီအောင် လုံလောက်စွာ ပြောင်းလဲပေးနိုင်ခြင်း ရှိမရှိကို သေချာစေရန် ဖြစ်သည်။ လုပ်ငန်းဆောင်တာဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုများသည် အဆင်သင့်လေ့ကျင့်ထားသော မော်ဒယ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ရလဒ်များက ပတ်ဝန်းကျင်အသစ်အတွက် တိကျမှန်ကန်မှု ရှိမရှိကို အတည်ပြုပေးသည်။ အခြေအနေနှစ်ခုလုံးတွင် ကျင့်ဝတ်နှင့်ညီညွတ်သော AI လုပ်ငန်းစဉ်များ ဖြစ်ထွန်းစေရန်နှင့် အားနည်းချက်များကို ကာကွယ်ရန်အတွက် (အထူးသဖြင့် ဘဏ္ဍာရေး၊ ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု သို့မဟုတ် အလိုအလျောက်မောင်းနှင်သည့်စနစ်များကဲ့သို့သော အထိခိုက်မခံသည့် အက်ပလီကေးရှင်းများတွင်) ဘက်လိုက်မှုများကို ဆန်းစစ်ခြင်း၊ မျှတမှု ရှိမရှိ အကဲဖြတ်ခြင်းနှင့် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်းတို့သည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite web |title=Artificial intelligence validation and verification service |url=https://www.sqs.es/artificial-intelligence-validation-and-verification-service/?lang=en |access-date=2024-10-23 |website=SQS}}</ref> ထို့ပြင် AI ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်မှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိရန် လိုအပ်သော စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေး လုပ်ငန်းကဏ္ဍများ သို့မဟုတ် သက်ဆိုင်သူများနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်သည့်အခါ လုပ်ငန်းအဆင့်ဆင့်တိုင်း၌ အကြောင်းရင်းကို ရှင်းလင်းပြသနိုင်စွမ်းရှိရန် (Explainability) လည်း လိုအပ်သည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် မော်ဒယ်၏ ခန့်မှန်းချက်များကို နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုမရှိသော အသုံးပြုသူများပါ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်ပြီး ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာနှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ရမည် ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Hand |first1=David J. |date=June 2020 |title=Validating and Verifying AI Systems |journal=Patterns |volume=1 |issue=3 |doi=10.1016/j.patter.2020.100037 |issn=2666-3899 |pmc=7660449 |pmid=33205105 |doi-access=free |article-number=100037 |last2=Khan |first2=Shakeel}}</ref> === လက်တွေ့တပ်ဆင်ခြင်းနှင့် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်း === မော်ဒယ်ကို အစမှအဆုံး တည်ဆောက်ခဲ့သည်ဖြစ်စေ၊ ရှိပြီးသားမော်ဒယ်ပေါ်တွင် အခြေခံခဲ့သည်ဖြစ်စေ လက်တွေ့တပ်ဆင်ခြင်းအဆင့်တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် တူညီသော မဟာဗျူဟာမြောက် နည်းလမ်းများကိုသာ အသုံးပြုကြသည်။ သို့သော်လည်း အစမှအဆုံး ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ထားသော မော်ဒယ်များသည် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် စွမ်းဆောင်ရည် လိုအပ်ချက်များကို ပြည့်မီစေရန်အတွက် တပ်ဆင်အသုံးပြုနေစဉ်အတွင်း ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အနုစိတ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အင်ဂျင်နီယာများသည် မှတ်ဉာဏ်အသုံးပြုမှုကို အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြင်ဆင်ခြင်း၊ ကြန့်ကြာမှုနှုန်းကို (Latency) လျှော့ချခြင်း သို့မဟုတ် မော်ဒယ်ကို အနားသတ်တွက်ချက်မှုစနစ် (Edge computing) အတွက် ကိုက်ညီအောင် ပြောင်းလဲခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ရန် လိုအပ်နိုင်သည်။<ref>{{Cite book |last1=Katsaragakis |first1=Manolis |date=October 2020 |title=2020 IEEE International Symposium on Circuits and Systems (ISCAS) |last2=Papadopoulos |first2=Lazaros |last3=Konijnenburg |first3=Mario |last4=Catthoor |first4=Francky |last5=Soudris |first5=Dimitrios |publisher=IEEE |isbn=978-1-7281-3320-1 |pages=1–4 |chapter=Memory Footprint Optimization Techniques for Machine Learning Applications in Embedded Systems |doi=10.1109/ISCAS45731.2020.9181038}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ramkumar |first1=M. |date=2023 |title=SMART MONITORING AND ENHANCEMENT OF NETWORK LATENCY IN 5G CLOUD COMPUTING USING AI BASED MACHINE LEARNING MODEL |url=https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/2041743 |journal=Ictact Journal on Data Science and Machine Learning |volume=04 |issue=2 |pages=421–425 |last2=Karthick |first2=R. |last3=Jeyashree |first3=A.}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hua |first1=Haochen |date=2023-01-16 |title=Edge Computing with Artificial Intelligence: A Machine Learning Perspective |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3555802 |journal=ACM Comput. Surv. |volume=55 |issue=9 |pages=184:1–184:35 |doi=10.1145/3555802 |issn=0360-0300 |url-access=subscription |last2=Li |first2=Yutong |last3=Wang |first3=Tonghe |last4=Dong |first4=Nanqing |last5=Li |first5=Wei |last6=Cao |first6=Junwei}}</ref> အဆင်သင့် လေ့ကျင့်ပေးထားသော မော်ဒယ်များကို လက်တွေ့တပ်ဆင်သည့်အခါတွင်မူ လုပ်ငန်းပမာဏမှာ ယေဘုယျအားဖြင့် ပိုမိုပေါ့ပါးလေ့ရှိသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤမော်ဒယ်များသည် လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင် ပတ်ဝန်းကျင်အတွက် အဆင်သင့် အကောင်းဆုံးပြင်ဆင်ပြီးသား ဖြစ်လေ့ရှိသောကြောင့် အင်ဂျင်နီယာများသည် သီးသန့်လုပ်ငန်းဆိုင်ရာ ဒေတာများ၊ အခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် သေချာစေရေးလုပ်ငန်းအပေါ်တွင်သာ ပိုမိုအာရုံစိုက်နိုင်သည်။ အခြေအနေနှစ်ခုလုံးတွင် ဘေးအန္တရာယ်များကို အနည်းဆုံးဖြစ်စေရန်နှင့် တိုက်ရိုက်အသုံးပြုမည့် ပတ်ဝန်းကျင်အတွင်းသို့ ချောမွေ့စွာ ကူးပြောင်းနိုင်စေရန်အတွက် အဆင့်လိုက် တပ်ဆင်အသုံးပြုခြင်း (Phased rollouts)၊ A/B testing သို့မဟုတ် Canary deployments ကဲ့သို့သော လက်တွေ့တပ်ဆင်မှု နည်းပညာများကို အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite web |title=Rollout and Training • BT Standard |url=https://www.managebt.org/book/development/rollout-and-training/ |access-date=2024-10-23 |website=BT Standard}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brinkmann |first=Demetrios |date=2022-09-15 |title=The what, why and how of Machine Learning A/B Tests |url=https://mlops.community/the-what-why-and-how-of-a-b-testing-in-ml/ |access-date=2024-10-23 |website=MLOps Community}}</ref><ref>{{Cite web |last=Roller |first=Joshua |date=2024-06-20 |title=Canary Deployment: What It Is and Why It Matters |url=https://www.computer.org/publications/tech-news/community-voices/why-canary-deployment-matters/ |access-date=2024-10-23 |website=IEEE Computer Society}}</ref> သို့သော်လည်း ချဉ်းကပ်ပုံနှစ်မျိုးလုံးတွင် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်းသည် လုံးဝမရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ AI စနစ်ကို လက်တွေ့တပ်ဆင်ပြီးပါက ဒေတာပုံစံများ ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ မော်ဒယ်၏ တိကျမှု လျော့နည်းသွားတတ်သည့် မော်ဒယ်သွေဖည်ခြင်း (Model drift) ကဲ့သို့သော ပြဿနာများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်နိုင်ရန်အတွက် အင်ဂျင်နီယာများသည် စွမ်းဆောင်ရည်စောင့်ကြည့်မှုစနစ်ကို စနစ်တကျ တည်ဆောက်ကြရသည်။ စဉ်ဆက်မပြတ် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်းသည် မော်ဒယ်ကို မည်သည့်အချိန်တွင် ပြန်လည်သင်ကြားပေးရန် (Retraining) သို့မဟုတ် ပြန်လည်ချိန်ညှိရန် (Recalibration) လိုအပ်သည်ကို သိရှိနိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။ အဆင်သင့် လေ့ကျင့်ပေးထားသော မော်ဒယ်များအတွက်မူ မော်ဒယ်၏ စွမ်းဆောင်ရည် အကောင်းဆုံးဖြစ်နေစေရန် အချိန်မှန် အနုစိတ်ထပ်မံပြင်ဆင်ပေးရုံနှင့် လုံလောက်နိုင်သော်လည်း၊ အစမှအဆုံး ကိုယ်တိုင်တည်ဆောက်ထားသော မော်ဒယ်များတွင်မူ စနစ်ကို မည်သို့ဒီဇိုင်းဆွဲထားသည်ပေါ်မူတည်၍ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော အဆင့်မြှင့်တင်မှုများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်နိုင်သည်။<ref>{{Citation|last=Onnes|first=Annet|title=Monitoring AI systems: A Problem Analysis, Framework and Outlook|date=2022-05-05|arxiv=2205.02562}}</ref><ref>{{Cite web |title=Why Continuous Monitoring is Essential for Maintaining AI Integrity – Wisecube AI – Research Intelligence Platform |url=https://www.wisecube.ai/blog/why-continuous-monitoring-is-essential-for-maintaining-ai-integrity/ |access-date=2024-10-23 |archive-date=15 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215180814/https://www.wisecube.ai/blog/why-continuous-monitoring-is-essential-for-maintaining-ai-integrity/ |url-status=dead }}</ref> ပုံမှန်ထိန်းသိမ်းခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်တွင် မော်ဒယ်ကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်း၊ မျှတမှုနှင့် ဘက်လိုက်မှုရှိမရှိ စစ်ဆေးချက်များကို ထပ်မံအတည်ပြုခြင်းနှင့် ရန်လိုသည့် တိုက်ခိုက်မှုများမှ ကာကွယ်ရန် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပြန်လည်ပြင်ဆင်မှုများ (Security patches) ပြုလုပ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ == [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစနစ် (Machine learning operations - MLOps) == MLOps သို့မဟုတ် ဉာဏ်ရည်တု လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစနစ် (AIOps) သည် ခေတ်မီ AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ အလွန်အရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ စက်သင်ယူမှု မော်ဒယ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးလုပ်ငန်းကို စိတ်ချရပြီး ထိရောက်မှုရှိသော လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ဆောင်ပေးသည်။ ဆော့ဖ်ဝဲလ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် အသုံးပြုသည့် DevOps လုပ်ငန်းစဉ်များကဲ့သို့ပင် MLOps သည် စက်သင်ယူမှု မော်ဒယ်များ၏ သက်တမ်းစက်ဝန်းတစ်ခုလုံးတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ စဉ်ဆက်မပြတ် ပေးပို့ခြင်း (CI/CD) နှင့် အလိုအလျောက် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးခြင်းတို့အတွက် စနစ်ပုံစံတစ်ခုကို ထောက်ပံ့ပေးသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များ၊ AI အင်ဂျင်နီယာများနှင့် IT လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုအဖွဲ့များအကြား ကွာဟချက်ကို ပေါင်းကူးပေးပြီး၊ လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် AI မော်ဒယ်များကို ထိရောက်စွာ တပ်ဆင်ခြင်း၊ စောင့်ကြည့်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်းတို့ကို သေချာစေသည်။<ref name=":5">{{Cite book |last1=Treveil |first1=Mark |year=2020 |title=Introducing MLOps |last2=Omont |first2=Nicolas |last3=Stenac |first3=Clément |last4=Lefevre |first4=Kenji |last5=Phan |first5=Du |publisher=O'Reilly Media, Inc. |last6=Zentici |first6=Joachim |last7=Lavoillotte |first7=Adrien |last8=Miyazaki |first8=Makoto |last9=Heidmann |first9=Lynn}}</ref> AI စနစ်များသည် ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော လုပ်ငန်းတာဝန်များနှင့် ပိုမိုကြီးမားသော ဒေတာအစုများကို ကိုင်တွယ်နိုင်ရန် တိုးချဲ့လာသည်နှင့်အမျှ MLOps စနစ်သည် အထူးအရေးပါလာသည်။ ခိုင်မာသော MLOps ကျင့်ထုံးများ မရှိပါက မော်ဒယ်များကို လက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်တွင် တပ်ဆင်ပြီးနောက် စွမ်းဆောင်ရည် ကျဆင်းခြင်း သို့မဟုတ် အလုပ်မလုပ်တော့ခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး၊ ယင်းက စနစ်ရပ်တန့်ခြင်း၊ ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများနှင့် သက်ဆိုင်သူများ၏ ယုံကြည်မှု လျော့နည်းခြင်းစသည့် ပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ MLOps သည် အလိုအလျောက် လုပ်ဆောင်နိုင်ပြီး စနစ်တကျ တိုးချဲ့နိုင်သော လုပ်ငန်းစဉ်များကို တည်ဆောက်ပေးခြင်းဖြင့် AI အင်ဂျင်နီယာများအား စက်သင်ယူမှု မော်ဒယ်များ၏ သက်တမ်းစက်ဝန်းတစ်ခုလုံးကို တည်ဆောက်ခြင်းမှသည် လက်တွေ့တပ်ဆင်ခြင်းနှင့် စဉ်ဆက်မပြတ် စောင့်ကြည့်ခြင်းအထိ ပိုမိုထိရောက်စွာ စီမံခန့်ခွဲနိုင်စေသည်။<ref>{{Cite book |last1=Gift |first1=Noah |year=2021 |title=Practical MLOps |last2=Deza |first2=Alfredo |publisher=O'Reilly Media, Inc.}}</ref> ထို့ပြင် AI စနစ်များနှင့် ပတ်သက်သော စည်းမျဉ်းဥပဒေဘောင်များ ဆက်လက်ပြောင်းလဲလာသည်နှင့်အမျှ ဒေတာကိုယ်ရေးကိုယ်တာ စည်းမျဉ်းများနှင့် ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ AI လမ်းညွှန်ချက်များ အပါအဝင် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုအပ်ချက်များကို လိုက်နာမှုရှိစေရန်အတွက် MLOps လုပ်ငန်းစဉ်များသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ အဖွဲ့အစည်းများသည် MLOps မှ အကောင်းဆုံးသော ကျင့်ထုံးများကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုခြင်းဖြင့် ဘေးအန္တရာယ်များကို လျှော့ချနိုင်ခြင်း၊ စွမ်းဆောင်ရည်မြင့်မားမှုကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ခြင်းနှင့် AI လုပ်ငန်းဖြေရှင်းချက်များကို တာဝန်ယူမှုရှိစွာဖြင့် စနစ်တကျ တိုးချဲ့နိုင်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။<ref name=":5" /> == စိန်ခေါ်မှုများ == AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် ရိုးရာဆော့ဖ်ဝဲလ်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့် ကွဲပြားခြားနားသော ထူးခြားသည့် စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ရလေ့ရှိသည်။ အဓိက ပြဿနာတစ်ခုမှာ ဒေတာပုံစံများ ပြောင်းလဲလာမှုကြောင့် အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ AI မော်ဒယ်များ၏ စွမ်းဆောင်ရည် ကျဆင်းသွားတတ်သည့် မော်ဒယ်သွေဖည်ခြင်း (Model drift) ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းကြောင့် စဉ်ဆက်မပြတ် ပြန်လည်သင်ကြားပေးခြင်းနှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Carter |first1=Rickey E. |date=2022-01-01 |title=Model drift: When it can be a sign of success and when it can be an occult problem |journal=Intelligence-Based Medicine |volume=6 |doi=10.1016/j.ibmed.2022.100058 |issn=2666-5212 |doi-access=free |article-number=100058 |last2=Anand |first2=Vidhu |last3=Harmon |first3=David M. |last4=Pellikka |first4=Patricia A.}}</ref> ထို့ပြင် အထူးသဖြင့် ကလောက်ဒ်အခြေပြု မော်ဒယ်များတွင် အထိခိုက်မခံသည့် ဒေတာများကို အသုံးပြုသည့်အခါ ဒေတာကိုယ်ရေးကိုယ်တာနှင့် လုံခြုံရေးတို့သည် အရေးကြီးသော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Citation|last1=Luqman|first1=Alka|title=Privacy and Security Implications of Cloud-Based AI Services: A Survey|date=2024-01-31|arxiv=2402.00896|last2=Mahesh|first2=Riya|last3=Chattopadhyay|first3=Anupam}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hassan |first=M. Ali |date=2024-03-20 |title=Cloud-Based AI: What Does it Mean For Cybersecurity? |url=https://vaporvm.com/cloud-based-ai-what-does-it-mean-for-cybersecurity/ |access-date=2024-10-23 |website=Vaporvm}}</ref> နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုမရှိသော သက်ဆိုင်သူများ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်စေရန် ရှုပ်ထွေးသော AI စနစ်များကို အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူရလွယ်ကူအောင် ပြုလုပ်ပေးရခြင်းသည်လည်း မော်ဒယ်၏ အကြောင်းရင်းကို ရှင်းလင်းပြသနိုင်စွမ်းရှိရန် (Model explainability) ဟူသော အခြားစိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last1=Ali |first1=Sajid |date=2023-11-01 |title=Explainable Artificial Intelligence (XAI): What we know and what is left to attain Trustworthy Artificial Intelligence |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1566253523001148 |journal=Information Fusion |volume=99 |doi=10.1016/j.inffus.2023.101805 |hdl=10481/84480 |issn=1566-2535 |hdl-access=free |article-number=101805 |last2=Abuhmed |first2=Tamer |last3=El-Sappagh |first3=Shaker |last4=Muhammad |first4=Khan |last5=Alonso-Moral |first5=Jose M. |last6=Confalonieri |first6=Roberto |last7=Guidotti |first7=Riccardo |last8=Del Ser |first8=Javier |last9=Díaz-Rodríguez |first9=Natalia |last10=Herrera |first10=Francisco}}</ref> လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးသည့် ဒေတာများတွင် ပါဝင်နေသော ဘက်လိုက်မှုများသည် AI အယ်လ်ဂိုရီသမ်များဆီသို့ ကူးစက်သွားပြီး မလိုလားအပ်သော ရလဒ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သောကြောင့်၊ ခွဲခြားဆက်ဆံမှုများကို တားဆီးရန်နှင့် မျှတသော ရလဒ်များဖြစ်ထွန်းစေရန်အတွက် ဘက်လိုက်မှုနှင့် မျှတမှု (Bias and fairness) ကဏ္ဍကိုလည်း ဂရုတစိုက် ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရန် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite news |date=2019-10-25 |title=What Do We Do About the Biases in AI? |url=https://hbr.org/2019/10/what-do-we-do-about-the-biases-in-ai |access-date=2024-10-23 |work=Harvard Business Review |issn=0017-8012}}</ref><ref name="Ferrara 32">{{Cite journal |last=Ferrara |first=Emilio |date=March 2024 |title=Fairness and Bias in Artificial Intelligence: A Brief Survey of Sources, Impacts, and Mitigation Strategies |journal=Sci |volume=6 |issue=1 |page=3 |arxiv=2304.07683 |doi=10.3390/sci6010003 |issn=2413-4155 |doi-access=free}}</ref> ဤစိန်ခေါ်မှုများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် နည်းပညာဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုများကို ကျင့်ဝတ်နှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ စဉ်းစားချက်များနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ဆောင်ရမည့် ဘာသာရပ်စုံ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ချဉ်းကပ်ပုံစနစ် (Multidisciplinary approach) တစ်ခု လိုအပ်သည်။ == ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှု == ပမာဏကြီးမားသော AI မော်ဒယ်များကို လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးခြင်းလုပ်ငန်းတွင် အလွန်ကြီးမားလှသော [[ဒေတာအစု]]များကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ စီမံပြင်ဆင်ရသောကြောင့် စွမ်းအင်အမြောက်အမြား ကုန်ဆုံးစေသည်။ AI လေ့ကျင့်သင်ကြားမှုနှင့် ကောက်ချက်ချတွက်ချက်မှုလုပ်ငန်းများကို ပံ့ပိုးပေးရန်လိုအပ်သော ဒေတာစင်တာများ တိုးချဲ့လာခြင်းကြောင့် ဤအခြေအနေသည် AI နည်းပညာများ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အပေါ် သက်ရောက်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။<ref name="Ferrara 32" /><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2024-01-26 |title=Technology News {{!}} TechHQ {{!}} Latest Technology News & Analysis |url=https://techhq.com/2024/01/how-the-demands-of-ai-are-impacting-data-centers-and-what-operators-can-do/ |access-date=2024-10-23 |website=TechHQ}}</ref> ကွန်ပျူတာတွက်ချက်မှုစွမ်းအား လိုအပ်ချက် ပိုမိုမြင့်မားလာခြင်းသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အမြောက်အမြား သုံးစွဲမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး AI အခြေပြု အက်ပလီကေးရှင်းများသည် ကာဗွန်ခြေရာ (Carbon footprint) အမြောက်အမြားကို မကြာခဏ ချန်ထားလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် AI အင်ဂျင်နီယာများနှင့် သုတေသနပညာရှင်များသည် စွမ်းအင်အသုံးပြုမှု ပိုမိုသက်သာသော အယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို တီထွင်ခြင်း၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး အထောက်အကူပြု ဒေတာစင်တာများကို (Green data centers) အသုံးပြုခြင်းနှင့် ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးမြဲစွမ်းအင် ရင်းမြစ်များကို အသုံးချခြင်းတို့ဖြင့် ဤသက်ရောက်မှုများကို လျှော့ချနိုင်မည့် နည်းလမ်းများကို ရှာဖွေနေကြသည်။ AI စက်မှုလုပ်ငန်းသည် တစ်ကမ္ဘာလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ဆက်လက်တိုးချဲ့လာသည်နှင့်အမျှ AI စနစ်များ၏ ရေရှည်တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခြင်းသည် တာဝန်ယူမှုရှိသော AI ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု၏ အလွန်အရေးကြီးသော ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။<ref>{{Cite web |title=AI models are devouring energy. Tools to reduce consumption are here, if data centers will adopt. {{!}} MIT Lincoln Laboratory |url=https://www.ll.mit.edu/news/ai-models-are-devouring-energy-tools-reduce-consumption-are-here-if-data-centers-will-adopt |access-date=2024-10-23 |website=www.ll.mit.edu}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-07-30 |title=Recommendations on Powering Artificial Intelligence and Data Center Infrastructure |url=https://www.energy.gov/sites/default/files/2024-08/Powering%20AI%20and%20Data%20Center%20Infrastructure%20Recommendations%20July%202024.pdf |access-date=2024-10-23 |website=U.S. Department of Energy}}</ref> == ပညာရေးဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းများ == ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ (AI engineering) ဆိုင်ရာ ပညာရေးတွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆော့ဖ်ဝဲနှင့် ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်သင်တန်းများ ပါဝင်သည်။ အဓိကဘာသာရပ်များမှာ [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Machine learning)၊ [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Deep learning)၊ [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Natural language processing) နှင့် ကွန်ပျူတာအမြင်အာရုံစနစ်ပညာ (Computer vision) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယခုအခါ တက္ကသိုလ်အများအပြားသည် ဘွဲ့ကြိုနှင့် ဘွဲ့လွန်အဆင့်နှစ်မျိုးစလုံးတွင် AI အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်ဆိုင်ရာ သီးသန့်အစီအစဉ်များကို ဖွင့်လှစ်သင်ကြားပေးနေပြီဖြစ်ပြီး၊ ယင်းသင်တန်းများ၌ လက်တွေ့ခန်းတွင်း ဆောင်ရွက်မှုများ၊ စီမံကိန်းအခြေပြု လေ့လာသင်ယူမှုများနှင့် AI သီအိုရီကို အင်ဂျင်နီယာလက်တွေ့လုပ်ငန်းခွင်နှင့် ပေါင်းကူးပေးသည့် ဘာသာရပ်စုံသင်ခန်းစာများ ပါဝင်သည်။<ref name=":6">{{Cite web |date=2024-05-06 |title=Guide: How To Become An Artificial Intelligence Engineer |url=https://in.indeed.com/career-advice/finding-a-job/how-to-become-an-artificial-intelligence-engineers |website=Indeed}}</ref> ထို့ပြင် သက်မွေးဝမ်းကျောင်းဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်မှုလက်မှတ်များ (Professional certifications) ကလည်း ပုံမှန်ပညာရေးကို ပိုမိုအားဖြည့်ပေးနိုင်သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် လက်တွေ့နယ်ပယ်ရှိ စီမံကိန်းများတွင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ အလုပ်သင်ဆင်းခြင်း (Internships) နှင့် အများသုံး AI စီမံကိန်းများတွင် (Open-source AI initiatives) ဝင်ရောက်ပံ့ပိုးကူညီခြင်း စသည့် လက်တွေ့အတွေ့အကြုံများသည် ကျွမ်းကျင်မှုစွမ်းရည် တည်ဆောက်ရန်အတွက် အထူးပင် လိုအပ်ပါသည်။<ref name=":6" /><ref>{{Cite web |date=2023-06-22 |title=How To Become an Artificial Intelligence (AI) Engineer |url=https://www.upwork.com/resources/how-to-become-an-ai-engineer |website=Upwork}}</ref> == အခြားဖတ်ရန် == * [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] * [[ဉာဏ်ရည်တု]] * [[သဘာဝဘာသာစကားစီမံဆောင်ရွက်မှု]] * [[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]] == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] s8lxvpzo98e3lsi002oxf61ry6fqeug 0 289316 1054311 1043320 2026-09-20T16:59:48Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1054311 wikitext text/x-wiki '''ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်''' ({{lang-en|Cybersecurity engineering}}) ဆိုသည်မှာ သတင်းအချက်အလက်စနစ်များ၊ ကွန်ရက်များ၊ အသုံးပြုသည့်စက်ပစ္စည်းများနှင့် ဒေတာအချက်အလက်များကို ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုခြင်း၊ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းနှင့် ဖျက်ဆီးပစ်ခြင်းတို့မှ ကာကွယ်ပေးသည့် လက်တွေ့လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သည်။ ဤပညာရပ်သည် အချက်အလက်များ၏ လျှို့ဝှက်ခိုင်မာမှု၊ တိကျမှန်ကန်မှုနှင့် လိုအပ်ချိန်တွင် အဆင်သင့်အသုံးပြုနိုင်မှုတို့ကို သေချာစေရန်အတွက် ဆိုက်ဘာခြိမ်းခြောက်မှုများကို ကြိုတင်ရှာဖွေခြင်း၊ ကာကွယ်ခြင်း၊ စုံစမ်းဖော်ထုတ်ခြင်း၊ တုံ့ပြန်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်ကုစားခြင်းစသည့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းအကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်သည်။ (NIST, 2024)<ref>{{Cite journal |date=2013-11-12 |title=Cybersecurity Framework |url=https://www.nist.gov/cyberframework |journal=NIST |language=en}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် RSA အယ်လ်ဂိုရီသမ်ကဲ့သို့သော ပထမဆုံး အများသုံးသော့သုံး လျှို့ဝှက်ကုဒ်စနစ် (Public-key cryptosystem) များ ပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် အရေးပါသော မှတ်တိုင်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ယင်းစနစ်သည် ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသည့် လျှို့ဝှက်ချက်များကို မျှဝေသုံးစွဲထားခြင်း မရှိသည့် အဖွဲ့အစည်းများအကြား လုံခြုံစိတ်ချရသော ဆက်သွယ်ရေးကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ဒေသတွင်းကွန်ရက် (LAN) များ ကျယ်ပြန့်လာခြင်းနှင့် UNIX ကဲ့သို့သော အသုံးပြုသူအများအပြား သုံးနိုင်သည့် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုစနစ် (Operating system) များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းတို့ကြောင့် ပိုမိုကောင်းမွန်ဆန်းပြားသော အသုံးပြုခွင့်ထိန်းချုပ်မှုများနှင့် စနစ်စစ်ဆေးမှုလုပ်ငန်းစဉ်များ လိုအပ်လာခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-12-20 |title=The history of cybersecurity pt. 2: 1960s |url=https://percepticon.de/2023/the-history-of-cybersecurity-pt-2-1960s/ |access-date=2024-10-14 |website=Percepticon |language=}}</ref> ၂၁ ရာစုတွင် ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာပညာရပ် နယ်ပယ်သည် နိုင်ငံတော်က ကျောထောက်နောက်ခံပြုထားသည့် တိုက်ခိုက်မှုများ၊ ငွေညှစ်ဆော့ဖ်ဝဲ (Ransomware) များနှင့် အချက်အလက်ခိုးယူရန် လှည့်စားခြင်း (Phishing) အပါအဝင် ပိုမိုဆန်းပြားသော ခြိမ်းခြောက်မှုများကို ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနိုင်ရန် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ NIST ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးမူဘောင် (NIST Cybersecurity Framework) ကဲ့သို့သော စနစ်များကို ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ခုခံကာကွယ်ခြင်း၊ ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း၊ တုံ့ပြန်ခြင်းနှင့် မတော်တဆမှုများမှ ပြန်လည်ကုစားခြင်းတို့ ပါဝင်သည့် ပိုမိုပြည့်စုံကျယ်ပြန့်သော ချဉ်းကပ်ဆောင်ရွက်မှုပုံစံကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။<ref>{{Cite web |title=The 21st-century evolution of cyber security |url=https://www.icaew.com/insights/viewpoints-on-the-news/2023/oct-2023/the-21stcentury-evolution-of-cyber-security |access-date=2024-10-14 |website=ICAEW |language=en}}</ref> == အခြေခံမူများ == ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ အခြေခံမူများသည် ဆိုက်ဘာခြိမ်းခြောက်မှုများကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ပြီး တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းရှိသော စနစ်ကောင်းများကို တည်ဆောက်ရာတွင် အထောက်အကူပြုသည်။ ၎င်းအခြေခံမူများတွင် အောက်ပါလုပ်ငန်းစဉ်များ ပါဝင်သည်။ '''အန္တရာယ်စီမံခန့်ခွဲခြင်း (Risk management)''' ဤလုပ်ငန်းစဉ်သည် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်များ မှန်ကန်စွာချမှတ်နိုင်ရန် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အန္တရာယ်များကို ရှာဖွေခြင်း၊ ဆန်းစစ်ခြင်းနှင့် ဦးစားပေးအဆင့် သတ်မှတ်ခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်သည်။ အဖွဲ့အစည်းများသည် အမျိုးမျိုးသော ခြိမ်းခြောက်မှုများ၏ ဖြစ်နိုင်ခြေနှင့် သက်ရောက်မှုများကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းဖြင့် မိမိတို့၏ အရင်းအမြစ်များကို ထိရောက်စွာ ခွဲဝေအသုံးပြုနိုင်ပြီး အရေးကြီးဆုံးသော အားနည်းချက်များကို အဓိကထား ဖြေရှင်းနိုင်သည်။<ref>{{Cite web |title=Risk Management |url=https://www.cisa.gov/topics/risk-management |access-date=2024-10-14 |website=Cybersecurity and Infrastructure Security Agency CISA}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-05-25 |title=What is Cyber Risk Management? |url=https://www.ibm.com/topics/cyber-risk-management |access-date=2024-10-14 |website=IBM |language=en}}</ref> '''အလွှာလိုက် ကာကွယ်ခြင်း (Defense in depth)''' ဤမူသည် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၏ မတူညီသော အဆင့်များတွင် လုံခြုံရေးအစီအမံ အမြောက်အမြားကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုသည့် အလွှာလိုက်ကာကွယ်ရေးစနစ်ကို အားပေးသည်။ Firewall များ၊ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှု ရှာဖွေရေးစနစ်များနှင့် အသုံးပြုခွင့်ထိန်းချုပ်မှုများကဲ့သို့သော ထပ်ဆင့်လုံခြုံရေး အစီအမံများကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အဖွဲ့အစည်းများသည် အမျိုးမျိုးသော ခြိမ်းခြောက်မှုများကို ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ ကာကွယ်နိုင်သည်။<ref>{{Cite web |title=defense-in-depth - Glossary |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/defense_in_depth |access-date=2024-10-14 |website=NIST CSRC |language=EN-US}}</ref> '''အခြေခံကတည်းက လုံခြုံအောင် တည်ဆောက်ခြင်း (Secure by design)''' ဤမူသည် စနစ် သို့မဟုတ် ထုတ်ကုန်များတွင် အန္တရာယ်များကို လျှော့ချပေးနိုင်မည့် လုံခြုံရေးလုပ်ဆောင်ချက်များကို ဦးစားပေးထည့်သွင်း တည်ဆောက်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အကောင့်ဝင်ရောက်ရာတွင် အဆင့်ဆင့်အတည်ပြုခြင်းစနစ် (Multi-factor authentication) ကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုစေခြင်း၊ စက်ရုံထုတ်စကားဝှက် (Default password) များကို ပယ်ဖျက်ခြင်းနှင့် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ မှတ်တမ်း (Logging) များကို သုံးစွဲသူများထံမှ အပိုဆောင်းခကောက်ခံခြင်းမရှိဘဲ ပံ့ပိုးပေးခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite web |date=2023-10-25 |title=Secure-by-Design - Shifting the Balance of Cybersecurity Risk: Principles and Approaches for Secure by Design Software |url=https://www.cisa.gov/resources-tools/resources/secure-by-design |access-date=2026-05-04 |website=U.S. CISA |language=en}}</ref> '''လုံခြုံစိတ်ချရသော ကုဒ်ရေးသားခြင်း (Secure coding)''' ဤမူသည် နည်းပညာ သို့မဟုတ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် ရေးဆွဲထုတ်လုပ်သည့် အဆင့်ကတည်းက ဖြစ်လာနိုင်ခြေရှိသော လုံခြုံရေးအားနည်းချက်များကို ဖယ်ရှားပစ်ရန် အလေးထားသည်။<ref>{{Cite web |last=Nidiffer |first=Kenneth |last2=Woody |first2=Carol |date=2018-12-14 |title=Program Manager's Guidebook for Software Assurance |url=https://www.sei.cmu.edu/library/program-managers-guidebook-for-software-assurance/ |access-date=2026-05-04 |website=Carnegie Mellon University Software Engineering Institute |page=34 |language=en |last3=Chick |first3=Timothy A.}}</ref> ထည့်သွင်းအချက်အလက်များကို စစ်ဆေးခြင်း (Input validation)၊ မှားယွင်းမှုများကို စနစ်တကျ ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းခြင်း (Proper error handling) နှင့် လုံခြုံစိတ်ချရသော ကုဒ်တိုက် (Secure libraries) များကို အသုံးပြုခြင်းစသည့် နည်းစနစ်များသည် အားနည်းချက်များကို အနည်းဆုံးဖြစ်အောင် ကူညီပေးပြီး အမှန်တကယ် အသုံးပြုသည့်အခါတွင် တိုက်ခိုက်ခံရမည့် အန္တရာယ်ကို လျှော့ချပေးသည်။<ref>{{Cite web |title=OWASP Secure Coding Practices - Quick Reference Guide |url=https://owasp.org/www-project-secure-coding-practices-quick-reference-guide/stable-en/02-checklist/05-checklist.html |access-date=2026-05-04 |website=OWASP Foundation |language=en}}</ref> == အဓိကအလေးပေးဆောင်ရွက်ရသည့် နယ်ပယ်များ == ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် အဓိကကျသော နယ်ပယ်အပြောက်အမြားတွင် အလုပ်လုပ်ဆောင်သည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် စနစ်များနှင့် ကွန်ရက်များကို စတင်တည်ဆောက်ကတည်းက ခိုင်မာတောင့်တင်းသော လုံခြုံရေးလုပ်ဆောင်ချက်များ ပါဝင်စေရန် ပုံစံထုတ်သည့် လုံခြုံစိတ်ချရသော ဗိသုကာပုံစံ (Secure architecture) ဖြင့် လုပ်ငန်းကို စတင်သည်။ ဤသို့ ကြိုတင်ကာကွယ်သည့် ချဉ်းကပ်မှုပုံစံသည် ဆိုက်ဘာခြိမ်းခြောက်မှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသော အန္တရာယ်များကို လျှော့ချပေးသည်။ စနစ်ပုံစံထုတ်သည့် အဆင့်တွင် အင်ဂျင်နီယာများသည် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အားနည်းချက်များနှင့် ခြိမ်းခြောက်မှုများကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန်အတွက် ခြိမ်းခြောက်မှုပုံစံတူပြုလုပ်ခြင်း (Threat modeling) ကို ဆောင်ရွက်ကြပြီး၊ ၎င်းလုပ်ငန်းစဉ်မှတစ်ဆင့် သက်ဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ကိုက်ညီမည့် ထိရောက်သော တုံ့ပြန်ကာကွယ်မှုများကို ဖော်ထုတ်နိုင်သည်။ ဤသို့ ကြိုတင်မျှော်တွေးဆောင်ရွက်သည့် မဟာဗျူဟာသည် လုံခြုံရေးစနစ်ကို အခြေခံအဆောက်အအုံအတွင်း၌ပင် တစ်ပါတည်း တည်ဆောက်ပြီးသား ဖြစ်နေစေရန် သေချာစေပြီး၊ နောက်မှ ထပ်ဖြည့်ရသော အပိုအလုပ်တစ်ခု ဖြစ်မသွားအောင် ကာကွယ်ပေးသည်။<ref>{{Cite web |title=security architecture - Glossary |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/security_architecture |access-date=2024-10-14 |website=CSRC NIST |language=EN-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=What Is Security Architecture? |url=https://www.paloaltonetworks.com/cyberpedia/what-is-security-architecture |access-date=2024-10-14 |website=Palo Alto Networks |language=en-US}}</ref> ထို့အပြင် ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာများသည် စနစ်များကို ISO 27001 နှင့် NIST လမ်းညွှန်ချက်များကဲ့သို့သော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းဆိုင်ရာ စံနှုန်းများ၊ စက်မှုလုပ်ငန်းစံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိစေရန် ဆောင်ရွက်ကြသည်။ စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိခြင်းသည် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုက်နာရန် အရေးကြီးရုံသာမကဘဲ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံး၏ လုံခြုံရေးအခြေအနေကို မြှင့်တင်ပေးမည့် အကောင်းဆုံးသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းဆိုင်ရာ မူဘောင်တစ်ခုကို ချမှတ်တည်ဆောက်ရန်အတွက်လည်း မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite web |last=Kosutic |first=Dejan |title=What is ISO 27001? An easy-to-understand explanation. |url=https://advisera.com/27001academy/what-is-iso-27001/ |access-date=2024-10-14 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-10-05 |title=Understanding the NIST cybersecurity framework |url=https://www.ftc.gov/business-guidance/small-businesses/cybersecurity/nist-framework |access-date=2024-10-14 |website=Federal Trade Commission |language=en}}</ref> == နည်းပညာနှင့် ကိရိယာများ (Tools and Technologies) == ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာများသည် ခေတ်မီဆန်းပြားသော ဆိုက်ဘာခြိမ်းခြောက်မှုများကို တုံ့ပြန်ရန်နှင့် စနစ်များကို ကာကွယ်ရန်အတွက် အဆင့်မြင့်နည်းပညာများနှင့် အထူးပြုကိရိယာအမြောက်အမြားကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုကြသည်။ ယင်းနည်းပညာများကို လုပ်ဆောင်ချက်အလိုက် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားနိုင်သည်။ '''ကွန်ရက်လုံခြုံရေးနှင့် ပရိုတိုကော ဆန်းစစ်ခြင်း (Network Security and Protocol Analysis)''' အင်ဂျင်နီယာများသည် ကွန်ရက်အတွင်း စီးဆင်းနေသော ဒေတာအချက်အလက်များကို စောင့်ကြည့်ရန်နှင့် ပုံမှန်မဟုတ်သော လှုပ်ရှားမှုများကို ရှာဖွေရန် Wireshark ကဲ့သို့သော ကွန်ရက်ပရိုတိုကောဆန်းစစ်သည့် ကိရိယာ (Network protocol analyzer) များကို အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းကိရိယာသည် Data packets များကို အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဖမ်းယူစစ်ဆေးပေးသဖြင့် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုများကို ခြေရာခံနိုင်သည်။ ထို့ပြင် စနစ်တကျ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ဝင်ရောက်ခြင်းမှ တားဆီးရန် ဉာဏ်ရည်တုစနစ်သုံး (AI-powered) ကာကွယ်ရေးနည်းပညာများ ပါဝင်သည့် Next-Generation Firewalls (NGFW) များကိုလည်း ကွန်ရက်အတားအဆီးအဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ '''လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အချက်အလက်နှင့် ဖြစ်စဉ်စီမံခန့်ခွဲမှု (SIEM)''' စနစ်တစ်ခုလုံး၏ လုံခြုံရေးအခြေအနေကို ဗဟိုမှနေ၍ တစ်နေရာတည်းတွင် စောင့်ကြည့်နိုင်ရန် Splunk Enterprise Security ကဲ့သို့သော SIEM ကိရိယာများကို အသုံးပြုကြသည်။ ဤနည်းပညာသည် ကွန်ရက်စက်ပစ္စည်းများ၊ ဆာဗာများနှင့် အက်ပလီကေးရှင်းများထံမှ မှတ်တမ်း (Logs) များကို စုစည်းပေးပြီး၊ သံသယဖြစ်ဖွယ် အပြုအမူများကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာပေးခြင်းဖြင့် မတော်တဆမှုများကို အချိန်မီစုံစမ်းစစ်ဆေးနိုင်ရန် ကူညီပေးသည်။ '''အသုံးပြုသူစက်ပစ္စည်းများနှင့် အဆင့်မြှင့်တင်ထားသော ခြိမ်းခြောက်မှုတုံ့ပြန်ရေး (EDR / XDR)''' ကွန်ပျူတာများ၊ လက်ပ်တော့များနှင့် ဆာဗာများကဲ့သို့သော အသုံးပြုသူစက်ပစ္စည်း (Endpoints) များကို အချိန်ပြည့်စောင့်ကြည့်ရန် CrowdStrike Falcon ကဲ့သို့သော EDR သို့မဟုတ် XDR ပလတ်ဖောင်းများကို အသုံးပြုကြသည်။ ဤပလက်ဖောင်းများသည် ငွေညှစ်ဆော့ဖ်ဝဲ (Ransomware) များနှင့် အန္တရာယ်ရှိသော ဆော့ဖ်ဝဲ (Malware) များကို စက်ပစ္စည်းအတွင်း အလိုအလျောက် ပိတ်ဆို့ဖြတ်တောက်ပေးပြီး အန္တရာယ်များကို ကန့်သတ်ပေးနိုင်စွမ်း ရှိသည်။ '''ထိုးဖောက်စမ်းသပ်ခြင်းနှင့် အားနည်းချက်ရှာဖွေခြင်း (Penetration Testing and Vulnerability Assessment)''' အင်ဂျင်နီယာများသည် ဟက်ကာများထက်ဦးအောင် စနစ်အတွင်းရှိ အားနည်းချက်များကို ရှာဖွေရန်အတွက် ကွန်ရက်မြေပုံဖော်ကိရိယာ Nmap နှင့် စနစ်အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများကို ပုံတူစမ်းသပ်နိုင်သည့် Metasploit Framework ကဲ့သို့သော ကိရိယာများကို အသုံးပြု၍ စနစ်တစ်ခု၏ ခုခံကာကွယ်နိုင်စွမ်းကို စမ်းသပ်ကြသည်။ '''ကလောက်ဒ်လုံခြုံရေးနှင့် အလိုအလျောက်စနစ် (Cloud-Native Security and Automation)''' ခေတ်သစ်အဖွဲ့အစည်းများသည် AWS သို့မဟုတ် Microsoft Azure ကဲ့သို့သော ကလောက်ဒ် (Cloud) စနစ်များသို့ ပြောင်းလဲလာကြသဖြင့် ကလောက်ဒ်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ မှားယွင်းသတ်မှတ်ချက်များကို အလိုအလျောက် ရှာဖွေပြုပြင်ပေးသည့် Cloud Security Posture Management (CSPM) နည်းပညာများကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုလာကြသည်။ ထို့ပြင် ဆော့ဖ်ဝဲလ် ရေးဆွဲထုတ်လုပ်သည့် လိုင်း (CI/CD pipelines) အတွင်း၌ပင် ကုဒ်များအတွင်းရှိ လျှို့ဝှက်ကုဒ်များနှင့် အားနည်းချက်များကို အလိုအလျောက် စစ်ဆေးပေးသည့် နည်းပညာများကိုလည်း တွဲဖက်ကျင့်သုံးကြသည်။ == နယ်ပယ်၏ အနာဂတ်လားရာနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (Future Trends and Challenges) == နည်းပညာများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာသည်နှင့်အမျှ ဆိုက်ဘာခြိမ်းခြောက်မှုများသည်လည်း ပိုမိုနက်နဲဆန်းပြားလာရာ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် အောက်ပါအနာဂတ်လားရာများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများကို ရင်ဆိုင်ကျော်လွှားရမည် ဖြစ်သည်။ '''ဉာဏ်ရည်တုနှင့် ဆိုက်ဘာကာကွယ်ရေး (AI-Driven Cybersecurity)''' အနာဂတ်ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးတွင် [[ဉာဏ်ရည်တု]] (AI) နှင့် [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Machine Learning) နည်းပညာများသည် အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာမည် ဖြစ်သည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် တိုက်ခိုက်မှုများကို လူသားတို့ထက် အဆပေါင်းများစွာ မြန်ဆန်စွာ ကြိုတင်ရှာဖွေပြီး အလိုအလျောက် တုံ့ပြန်ပိတ်ဆို့နိုင်ရန် AI နည်းပညာများကို အသုံးပြုလာကြသည်။ သို့သော် တစ်ဖက်တွင်လည်း ဟက်ကာများသည် ပိုမိုဆန်းပြားသော AI သုံးတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် လူမှုအင်ဂျင်နီယာနည်းပညာ (Social Engineering) များကို အသုံးပြုလာကြသဖြင့် ယင်းမှာ ကြီးမားသော စိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ '''Zero Trust ဗိသုကာပုံစံကို အလုံးစုံကျင့်သုံးခြင်း (Ubiquitous Zero Trust Architecture)''' "မည်သူ့ကိုမျှ မယုံကြည်ဘဲ အမြဲတမ်းစစ်ဆေးပါ" ဟူသော Zero Trust မူဝါဒသည် အနာဂတ်အဖွဲ့အစည်းတိုင်း မဖြစ်မနေ ကျင့်သုံးရမည့် စံနှုန်းတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ကွန်ရက်တစ်ခုအတွင်း သို့မဟုတ် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအတွင်း ရောက်ရှိနေရုံမျှဖြင့် စနစ်များကို အလိုအလျောက် အသုံးပြုခွင့်ပေးတော့မည် မဟုတ်ဘဲ၊ အသုံးပြုသူနှင့် စက်ပစ္စည်းတိုင်း၏ မည်သူမည်ဝါဖြစ်ကြောင်းကို အဆင့်တိုင်းတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် တိကျစွာ စစ်ဆေးအတည်ပြုသည့် စနစ်များကို အင်ဂျင်နီယာများ ပိုမိုအလေးထား တည်ဆောက်လာရမည် ဖြစ်သည်။ '''ကွမ်တမ်ကွန်ပျူတာခေတ်၏ ခြိမ်းခြောက်မှု (Quantum Computing and Post-Quantum Cryptography) ''' ကွမ်တမ်ကွန်ပျူတာ (Quantum Computing) များ ထွန်းကားလာခြင်းသည် လက်ရှိကမ္ဘာပေါ်တွင် အသုံးပြုနေသော အဆင့်မြင့် လျှို့ဝှက်ကုဒ်စနစ် (Cryptography) များကို အချိန်တိုအတွင်း ကျိုးပျက်သွားစေနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့် ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးအင်ဂျင်နီယာများသည် ကွမ်တမ်ကွန်ပျူတာများဖြင့်ပင် ဖောက်ထွင်း၍မရနိုင်သော ကွမ်တမ်ခေတ်လွန် လျှို့ဝှက်ကုဒ်စနစ် (Post-Quantum Cryptography - PQC) များကို စနစ်များအတွင်း ကြိုတင်ပြောင်းလဲထည့်သွင်းရန် ပြင်ဆင်ရမည့် စိန်ခေါ်မှုကြီးနှင့် ရင်ဆိုင်နေရသည်။ '''အင်တာနက်ချိတ်ဆက် ပစ္စည်းများနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများ လုံခြုံရေး (IoT and Critical Infrastructure Security)''' စမတ်အိမ်သုံးပစ္စည်းများမှသည် စက်ရုံကြီးများနှင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများအထိ အရာရာကို အင်တာနက်နှင့် ချိတ်ဆက်လာသည့် (IoT) ခေတ်တွင် ယင်းပစ္စည်းများသည် ဟက်ကာများအတွက် ပစ်မှတ်အသစ်များ ဖြစ်လာသည်။ နိုင်ငံတော်အဆင့် အရေးကြီးအခြေခံအဆောက်အအုံများ (Critical Infrastructure) ကို ဆိုက်ဘာတိုက်ခိုက်မှုများမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် လုံခြုံရေးအားနည်းချက်ရှိသော IoT စက်ပစ္စည်းများကို စနစ်တကျ ထိန်းချုပ်ရန်မှာ အင်ဂျင်နီယာများအတွက် အလွန်အရေးကြီးသော တာဝန်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:လုံခြုံရေး အင်ဂျင်နီယာဘာသာရပ်]] kfxn1sj4ne219chgv62evgjuqk682ax 0 289317 1054309 1049354 2026-09-20T16:56:05Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1054309 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:CNCRobot.jpg|thumb|CNC ပံ့ပိုးမှုစက်ရုပ်]] '''စက်ရုပ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်''' ({{lang-en|Robotics engineering}}) (သို့မဟုတ်) '''ရိုဘော့တစ်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်''' ဆိုသည်မှာ စက်ရုပ်များကို စတင်စိတ်ကူးပုံဖော်ခြင်း၊ ပုံစံထုတ်ခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် မောင်းနှင်လည်ပတ်ခြင်းတို့အပေါ် အဓိကအလေးပေးသည့် အင်ဂျင်နီယာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းဘာသာရပ်သည် စက်မှုအင်ဂျင်နီယာ (Mechanical)၊ လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာ (Electrical)၊ ဆော့ဖ်ဝဲလ်အင်ဂျင်နီယာ (Software) နှင့် [[ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ|ဉာဏ်ရည်တုနည်းပညာ]] (AI) အင်ဂျင်နီယာဘာသာရပ်များကို အဓိကပေါင်းစပ်ထားသည့် ဘက်စုံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှုပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ခေတ်သစ်ရိုဘော့တစ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်မှုတော်လှန်ရေး ၄.၀ (Industry 4.0) ကို အရှိန်အဟုန်မြှင့်တင်ရန်အတွက် စက်ရုံတွင်း အလိုအလျောက်မောင်းနှင်စနစ်များနှင့် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ တိကျစက်ရုပ်များကဲ့သို့သော ခေတ်မီဆန်းပြားသည့် နည်းပညာများကိုပါ တစ်ပါတည်း ဖော်ထုတ်လျက်ရှိသည်။<ref name=":0">{{Cite web |title=Robotics engineer |url=https://nationalcareers.service.gov.uk/job-profiles/robotics-engineer |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921145332/https://nationalcareers.service.gov.uk/job-profiles/robotics-engineer |archive-date=September 21, 2020 |access-date=2024-11-04 |website=National Careers Service}}</ref><ref>{{Cite web |title=How to become a Robotics Engineer - Salary, Qualifications, Skills & Reviews |url=https://www.seek.com.au/career-advice/role/robotics-engineer |access-date=2024-11-04 |website=SEEK |language=en}}</ref> ရိုဘော့တစ်အင်ဂျင်နီယာများသည် အဆိုပါစက်ရုပ်များကို အမှန်တကယ် လက်တွေ့ကမ္ဘာတွင် စိတ်ချရပြီး ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းစွာ အလုပ်လုပ်ဆောင်နိုင်စေရန် တည်ဆောက်ကြရသည်။ ထိုသို့ လုပ်ဆောင်ရာတွင် ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဉာဏ်ရည်တု (AI) နည်းပညာများမှတစ်ဆင့် ရှုပ်ထွေးသော စက်မှုလှုပ်ရှားမှုများ၊ အချိန်နှင့်တပြေးညီ အနီးကပ်ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်မှုများနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေအပေါ် မူတည်၍ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ဆုံးဖြတ်ချက်ချနိုင်သည့် စနစ်များကို အဓိကထား ဖြေရှင်းပုံစံထုတ်ကြရသည်။ ထို့ကြောင့် အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်များကို ရိုးရှင်းသော အလုပ်များလုပ်ဆောင်သည့် စက်ပစ္စည်းအဆင့်မှသည် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်လုပ်ဆောင်နိုင်သော အသိဉာဏ်မြင့်စနစ် (Autonomous systems) များ ဖြစ်လာအောင် အစဉ်တစိုက် မြှင့်တင်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။<ref name=":0" /> == အခြေခံပညာရပ်များ == စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် စက်ရုပ်တစ်ရုပ်၏ စွမ်းဆောင်ရည်၊ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်းနှင့် ကြံ့ခိုင်မှုတို့ကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်ရန်အတွက် မတူညီသော နည်းပညာရပ်အမြောက်အမြားကို ပေါင်းစပ်ထားသည်။ === စက်မှုအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်နှင့် ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာမက္ကင်းနစ် === စက်မှုအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် စက်ရုပ်များ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနှင့် ရွေ့လျားမှုများကို တာဝန်ယူရသည်။ ယင်းလုပ်ငန်းစဉ်တွင် စက်ရုပ်၏ ကိုယ်ထည်၊ အဆစ်အဆက်များနှင့် စက်မောင်းနှင်စနစ် (Actuators) များကို ပုံစံထုတ်ခြင်းအပြင် ၎င်း၏ ရွေ့လျားမှုစနစ် (Kinematics) နှင့် ရွေ့လျားအားစနစ် (Dynamics) များကို ဆန်းစစ်တွက်ချက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=Blog - Mechanical Engineering in Robotics: Challenges and Opportunities |url=https://www.redlinegroup.com/insight-details/mechanical-engineering-in-robotics-challenges-and-opportunities |access-date=2024-11-04 |website=Redline Group |language=en}}</ref> ==== ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာမက္ကင်းနစ် (Kinematics) ==== စက်ရုပ်များ၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ရန်အတွက် ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာ မော်ဒယ် (Kinematic models) များသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်အဆစ်များ၏ သတ်မှတ်ထားသော ထောင့်ချိုးများအပေါ် မူတည်၍ စက်ရုပ်လက်တံ၏ အဖျားပိုင်း (End-effector) ရောက်ရှိမည့် တည်နေရာနှင့် ဦးတည်ချက်ကို တွက်ချက်ရန် "ရှေ့သို့ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာမက္ကင်းနစ်" (Forward kinematics) ကို အသုံးပြုကြသည်။ ထို့ပြင် စက်ရုပ်လက်တံဖျားကို လိုချင်သောနေရာသို့ ရောက်ရှိစေရန် အဆစ်များ မည်သို့လှုပ်ရှားရမည်ကို ပြောင်းပြန်တွက်ချက်ရန် "နောက်ပြန်ရွေ့လျားမှုဆိုင်ရာမက္ကင်းနစ်" (Inverse kinematics) ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ဤတွက်ချက်မှုများသည် အရာဝတ္ထုများကို ကိုင်တွယ်ရွှေ့ပြောင်းခြင်း သို့မဟုတ် လမ်းလျှောက်ရွေ့လျားခြင်းကဲ့သို့သော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို တိကျစွာ ထိန်းချုပ်နိုင်စေသည်။<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Randheer |date=2021 |title=Advances in Engineering Design |last2=Kukshal |first2=Vikas |last3=Yadav |first3=Vinod Singh |publisher=Springer |isbn=978-981-334-018-3 |editor-last=Rakesh |editor-first=Pawan Kumar |series=Lecture Notes in Mechanical Engineering |location=Singapore |pages=417–428 |language=en |chapter=A Review on Forward and Inverse Kinematics of Classical Serial Manipulators |doi=10.1007/978-981-33-4018-3_39 |editor2-last=Sharma |editor2-first=Apurbba Kumar |editor3-last=Singh |editor3-first=Inderdeep |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-33-4018-3_39}}</ref> ==== မောင်းနှင်အားစနစ်နှင့် ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများ (Actuation and materials) ==== စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်၏ ရည်ရွယ်ထားသော လုပ်ဆောင်ချက်၊ လိုအပ်သော စွမ်းအင်နှင့် လိုလားသော စွမ်းဆောင်ရည် လက္ခဏာများအပေါ် မူတည်၍ လျှပ်စစ်မော်တာများ၊ ဟိုက်ဒရောလစ်စနစ်များ သို့မဟုတ် နူမက်တစ် (လေဖိအားသုံး) စနစ်များကဲ့သို့သော စက်မောင်းနှင်စနစ် (Actuators) များကို သေချာစွာ ရွေးချယ်အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite book |last1=Hollerbach |first1=John M. |date=1992 |title=Robotics Review 2 |last2=Hunter |first2=Ian W. |last3=Ballantyne |first3=John |publisher=The MIT Press |pages=299–342 |chapter=A Comparative Analysis of Actuator Technologies for Robotics}}</ref> စက်ရုပ်များ တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည့် ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများကိုလည်း ခိုင်ခံ့မှု၊ ကွေးညွတ်နိုင်မှုနှင့် အလေးချိန်တို့အပေါ် မူတည်၍ ဂရုတစိုက် ရွေးချယ်ကြပြီး အလေးချိန်ပေါ့ပါးသော သတ္တုစပ် (Lightweight alloys) များနှင့် ပေါင်းစပ်ပစ္စည်း (Composite materials) များသည် ရွေ့လျားစက်ရုပ်များအတွက် အသုံးအများဆုံး ရွေးချယ်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Rothemund |first1=Philipp |date=December 2021 |title=Shaping the future of robotics through materials innovation |url=https://www.nature.com/articles/s41563-021-01158-1 |journal=Nature Materials |language=en |volume=20 |issue=12 |pages=1582–1587 |bibcode=2021NatMa..20.1582R |doi=10.1038/s41563-021-01158-1 |issn=1476-4660 |pmid=34815572 |url-access=subscription |last2=Kim |first2=Yoonho |last3=Heisser |first3=Ronald H. |last4=Zhao |first4=Xuanhe |last5=Shepherd |first5=Robert F. |last6=Keplinger |first6=Christoph}}</ref> === လျှပ်စစ်နှင့် အီလက်ထရောနစ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ် (Electrical and electronics engineering) === စက်ရုပ်များသည် စွမ်းအင်ရရှိရန်၊ အချင်းချင်းဆက်သွယ်ရန်နှင့် ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်ရန်အတွက် လျှပ်စစ်စနစ်များကို မှီခိုအားထားကြရသည်။ ==== စွမ်းအင်စီမံခန့်ခွဲမှု (Power management) ==== စက်ရုပ်တစ်ရုပ်၏ မော်တာများ၊ အာရုံခံကိရိယာ (Sensors) များနှင့် အချက်အလက်တွက်ချက်သည့်အပိုင်း (Processing units) များကို စွမ်းအင်ပေးရန်အတွက် ဆန်းပြားသော လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းပုံစံထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များ လိုအပ်သည်။ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စွမ်းအင်လေလွင့်မှုကို အနည်းဆုံးဖြစ်စေမည့် နည်းလမ်းများဖြင့် ဘက်ထရီ သို့မဟုတ် ပြင်ပစွမ်းအင်အရင်းအမြစ်များကို အသုံးပြုကာ စနစ်တစ်ခုလုံးသို့ စွမ်းအင်ကို ထိရောက်ဘေးကင်းစွာ ဖြန့်ဝေပေးနိုင်ရန် ဆောင်ရွက်ကြသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Mansor |first1=Maszatul M. |date=2014-01-01 |title=Real-Time Improved Power Management for Autonomous Systems |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1474667016420070 |journal=IFAC Proceedings Volumes |series=19th IFAC World Congress |volume=47 |issue=3 |pages=2634–2639 |doi=10.3182/20140824-6-ZA-1003.00854 |issn=1474-6670 |url-access=subscription |last2=Giagkiozis |first2=Ioannis |last3=Wall |first3=Derek |last4=Mills |first4=Andrew R. |last5=Purshouse |first5=Robin C. |last6=Fleming |first6=Peter J.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ogawa |first1=Kazuya |date=2006 |title=2006 SICE-ICASE International Joint Conference |last2=Kim |first2=Hyonju |last3=Mizukawa |first3=Makoto |last4=Ando |first4=Yoshinobu |publisher=IEEE |isbn=89-950038-4-7 |pages=2042–2046 |chapter=Development of the Robot Power Management System Adapting to Tasks and Environments -The design guideline of the Power Control System Applied to the Distributed Control Robot |doi=10.1109/sice.2006.315489 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/sice.2006.315489}}</ref> ==== အချက်ပြလှိုင်းတွက်ချက်ခြင်းနှင့် အာရုံခံကိရိယာများ (Signal processing and sensors) ==== စက်ရုပ်တစ်ရုပ်သည် ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်လုပ်ဆောင်နိုင်ရန် အမျိုးမျိုးသော အာရုံခံကိရိယာများထံမှ ရရှိသည့် ဒေတာအချက်အလက်များကို အဓိပ္ပာယ်ဖော်ရပြီး၊ ၎င်းတို့ကို မတူညီသော လျှပ်စစ်ထိန်းချုပ်ပတ်လမ်းများအတွင်းသို့ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းပေးရသည်။ ဤလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ကင်မရာများ၊ လိုက်ဒါ (LiDAR) များ၊ အာထရာဆိုးနစ် (အသံလှိုင်းသုံး) အာရုံခံကိရိယာများနှင့် ဖိအားသိအာရုံခံကိရိယာ (Force sensors) များထံမှ ရရှိသော အချက်ပြလှိုင်းများကို တွက်ချက်သည့်စနစ်များ ပါဝင်သည်။ ၎င်းစနစ်များသည် မလိုလားအပ်သော နှောင့်ယှက်လှိုင်း (Noise) များကို ဖယ်ရှားပေးပြီး ရရှိလာသော ဒေတာအကြမ်းများကို စက်ရုပ်၏ ထိန်းချုပ်စနစ်များတွင် အသုံးပြုနိုင်မည့် သတင်းအချက်အလက်များအဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည်။<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=John |date=March 2022 |title=Signal Processing Supports Robotic Innovation: Robots are on a roll as new designs and capabilities open the door to fresh applications [Special Reports] |journal=IEEE Signal Processing Magazine |volume=39 |issue=2 |pages=14–16 |bibcode=2022ISPM...39b..14E |doi=10.1109/MSP.2021.3135828 |issn=1053-5888}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Fu |first1=King S. |date=1988 |title=Robotics: control, sensing, vision, and intelligence |url=https://archive.org/details/roboticscontrols0000fuks |last2=Gonzalez |first2=Rafael C. |last3=Lee |first3=C. S. G. |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-100421-3 |edition=2. print |series=McGraw-Hill series in CAD/CAM, robotics and computer vision |location=New York}}</ref> === ဆော့ဖ်ဝဲလ်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ် (Software engineering) === ဆော့ဖ်ဝဲလ်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် စက်ရုပ်၏ ဟာ့ဒ်ဝဲလ်များကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းတို့ကို စီမံခန့်ခွဲပေးသည့် ကုဒ်များနှင့် စနစ်များကို ရေးဆွဲထုတ်လုပ်ရသဖြင့် စက်ရုပ်ပညာရပ်၏ မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အခြေခံကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရှုပ်ထွေးသော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် စက်ရုပ်ကို စိတ်ချရစွာ လည်ပတ်နိုင်စေရန်လည်း ဖန်တီးပေးသည်။ စက်ရုပ်ပညာရပ်တွင် အသုံးပြုသော ဆော့ဖ်ဝဲလ်၌ ဟာ့ဒ်ဝဲလ်ကို တိုက်ရိုက်ထိန်းချုပ်သည့် အောက်ခြေအဆင့်ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Low-level control software) နှင့် ပိုမိုမြင့်မားသော လုပ်ဆောင်ချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အထက်ဆင့်အသုံးချဆော့ဖ်ဝဲလ် (High-level applications) နှစ်မျိုးစလုံး ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=Robotics Software Engineering {{!}} Frontiers Research Topic |url=https://www.frontiersin.org/research-topics/55665/robotics-software-engineering |access-date=2024-11-04 |website=www.frontiersin.org |language=en}}</ref> ==== မြှုပ်နှံထားသောစနစ်များ (Embedded systems) ==== စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်မောင်းနှင်စနစ်များ၊ အာရုံခံကိရိယာများနှင့် ဆက်သွယ်ရေးစနစ်များကို စီမံခန့်ခွဲရန်အတွက် စက်ရုပ်၏ ဟာ့ဒ်ဝဲလ်နှင့် တိုက်ရိုက်ချိတ်ဆက်လုပ်ဆောင်ရသော မြှုပ်နှံထားသောစနစ် (Embedded systems) များကို ရေးဆွဲထုတ်လုပ်ကြသည်။ ဤစနစ်များသည် အာရုံခံကိရိယာများမှ ဝင်ရောက်လာသော အချက်အလက်များကို တွက်ချက်ရန်နှင့် သင့်တော်သော တုံ့ပြန်မှုများကို လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် အချိန်နှင့်တပြေးညီ (Real-time) လည်ပတ်ရမည် ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့ကို တည်ဆောက်ရာတွင် မှတ်ဉာဏ်ပမာဏ (Memory) နှင့် တွက်ချက်မှုစွမ်းရည် (Processing power) ဆိုင်ရာ တင်းကျပ်သော ကန့်သတ်ချက်များကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားရလေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite book |last=Bräunl |first=Thomas |date=2022 |title=Embedded robotics: from mobile robots to autonomous vehicles with Raspberry Pi and Arduino |publisher=Springer |isbn=978-981-16-0803-2 |edition=Fourth |location=Singapore}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Malik |first1=Puru |date=2019-01-05 |title=Embedded Systems and Applications in Robotic |url=https://www.ijert.org/embedded-systems-and-applications-in-robotic |journal=International Journal of Engineering Research & Technology |volume=6 |issue=17 |last2=Kumar |first2=Sanjiv}}</ref> ==== ဆော့ဖ်ဝဲလ် ဗိသုကာပုံစံများနှင့် မူဘောင်များ ==== ခေတ်သစ်စက်ရုပ်များသည် လိုအပ်သလို အလွယ်တကူ တိုးချဲ့မွမ်းမံနိုင်သော ဆော့ဖ်ဝဲလ်ဗိသုကာပုံစံများကို မှီခိုအားထားကြရသည်။ ယခုနယ်ပယ်တွင် အသုံးအများဆုံး နည်းပညာမူဘောင်တစ်ခုမှာ Robot Operating System ([https://www.ros.org/ ROS]) ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းစနစ်သည် စက်ရုပ်၏ မတူညီသော စနစ်ခွဲများအကြား အပြန်အလှန်ဆက်သွယ်မှုကို လွယ်ကူစေသည့်အပြင် စက်ရုပ်ဆိုင်ရာ အသုံးချဆော့ဖ်ဝဲလ်များ ရေးဆွဲထုတ်လုပ်ခြင်းကိုလည်း ပိုမိုရိုးရှင်းစေသည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် လှုပ်ရှားမှုပုံစံချခြင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်ကို အာရုံခံသိရှိခြင်းနှင့် ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်းစသည့် လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ကောင်းမွန်စွာ ကိုင်တွယ်နိုင်မည့် လိုက်လျောညီထွေရှိသော စနစ်များကို တည်ဆောက်ရန်အတွက် အဆိုပါနည်းပညာမူဘောင်များကို အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite book |date=2018 |title=Robot Operating System (ROS): The Complete Reference (Volume 1) |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-26052-5 |edition=Softcover reprint of the original 1st edition 2016 |series=Studies in Computational Intelligence |location=Cham}}</ref> ==== အချိန်နှင့်တပြေးညီ လည်ပတ်သောစနစ်များ ==== စက်ရုပ်များသည် တုံ့ပြန်မှုအမြန်နှုန်း အလွန်အရေးကြီးသော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် မကြာခဏ အလုပ်လုပ်ကြရသည်။ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် အာရုံခံကိရိယာများမှရရှိသော ဒေတာများကို ချက်ချင်းတွက်ချက်နိုင်ရန်နှင့် တင်းကျပ်သော အချိန်ကန့်သတ်ချက်အတွင်း စက်မောင်းနှင်စနစ်များကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်အတွက် ဆော့ဖ်ဝဲလ်များကို ပုံစံထုတ်ရေးသားကြသည်။ ယင်းလုပ်ငန်းစဉ်တွင် ဒေတာစီးဆင်းမှု ကြန့်ကြာချိန် အနည်းဆုံးဖြစ်စေရန် အယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းနှင့် စက်ရုပ်အလုပ်လုပ်နေစဉ်အတွင်း စနစ်တစ်ခုလုံး ပျက်စီးသွားခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် ခိုင်မာသော မှားယွင်းမှုကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို ရေးဆွဲခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။<ref>{{Cite web |title=Introduction to Real-time Systems |url=https://design.ros2.org/articles/realtime_background.html |access-date=2024-11-04 |website=design.ros2.org}}</ref> === [[ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] (AI engineering) === စက်ရုပ်များအနေဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်ရမည့် ရှုပ်ထွေးသော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ဆောင်နိုင်ရန်အတွက် [[ဉာဏ်ရည်တု]] (AI) အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် ပိုမိုအရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာသည်။ ဤပညာရပ်သည် စက်ရုပ်၏ ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်နိုင်စွမ်းနှင့် အသိဉာဏ်ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်ရန်အတွက် [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Machine learning)၊ ကွန်ပျူတာအမြင်အာရုံစနစ် (Computer vision) နှင့် [[သဘာဝဘာသာစကား စီမံဆောင်ရွက်မှု]] (Natural language processing) စသည့် ဉာဏ်ရည်တုနည်းစနစ်များကို စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းခြင်းအပေါ် အဓိကအလေးပေးသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Rajan |first1=Kanna |date=2017-06-01 |title=Towards a science of integrated AI and Robotics |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0004370217300310 |journal=Artificial Intelligence |series=Special Issue on AI and Robotics |volume=247 |pages=1–9 |doi=10.1016/j.artint.2017.03.003 |issn=0004-3702 |last2=Saffiotti |first2=Alessandro}}</ref> ==== အာရုံခံသိရှိမှုနှင့် ကွန်ပျူတာအမြင်အာရုံစနစ် (Perception and computer vision) ==== ဉာဏ်ရည်တုစနစ်သုံး အာရုံခံနည်းပညာများ တပ်ဆင်ထားသည့် စက်ရုပ်များသည် ၎င်းတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှ မြင်ကွင်းများနှင့် အာရုံခံဒေတာများကို စနစ်တကျ တွက်ချက်အဓိပ္ပာယ်ဖော်နိုင်သည်။ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်များအနေဖြင့် လူသားကဲ့သို့ပင် ပတ်ဝန်းကျင်ကို အာရုံခံသိရှိနိုင်စေရန်အတွက် အရာဝတ္ထုများကို ခွဲခြားခြင်း၊ မြင်ကွင်းကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းနှင့် အချိန်နှင့်တပြေးညီ ခြေရာခံခြင်းဆိုင်ရာ အယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို ရေးဆွဲထုတ်လုပ်ကြသည်။ အဆိုပါစနစ်များကို အလိုအလျောက် လမ်းကြောင်းရှာဖွေမောင်းနှင်ခြင်း သို့မဟုတ် ပုံသေသက်မှတ်မထားသော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် အရာဝတ္ထုများကို လှမ်းယူခြင်းကဲ့သို့သော လုပ်ငန်းများတွင် အဓိကအသုံးပြုသည်။<ref>{{Cite book |date=2014 |title=Computer vision in robotics and industrial applications |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4583-71-8 |editor-last=Sankowski |editor-first=Dominik |series=Series in computer vision |location=New Jersey |editor-last2=Nowakowski |editor-first2=Jacek}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jarvis |date=June 1982 |title=A Computer Vision and Robotics Laboratory |url=https://archive.org/details/computer_1982-06_15_6/page/8 |journal=Computer |volume=15 |issue=6 |pages=8–24 |bibcode=1982Compr..15f...8J |doi=10.1109/MC.1982.1654046 |issn=0018-9162}}</ref> ==== ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှုအတွက် [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်|ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှု]]နည်းပညာ (Machine learning for control and decision-making) ==== စက်သင်ယူမှုနည်းပညာများဖြစ်သည့် [[Reinforcement learning]] နှင့် [[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]] (Deep learning) တို့သည် စက်ရုပ်များကို အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ မိမိတို့၏ စွမ်းဆောင်ရည်ကို ပိုမိုတိုးတက်ကောင်းမွန်လာစေရန် ကူညီပေးသည်။ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်များကို မိမိတို့၏ လက်တွေ့အတွေ့အကြုံများမှတစ်ဆင့် သင်ယူလေ့လာနိုင်စေရန် ဉာဏ်ရည်တုမော်ဒယ်များကို ပုံစံထုတ်ပေးကြပြီး၊ ၎င်းမှတစ်ဆင့် ထိန်းချုပ်မှုမဟာဗျူဟာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချသည့် လုပ်ငန်းစဉ်များကို အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ပေးသည်။ ဤနည်းပညာသည် ကြိုတင်ကုဒ်ရေးသားသတ်မှတ်ထားသော အပြုအမူရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်သည့် ရှာဖွေကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ငန်းများ သို့မဟုတ် ကြိုတင်မခန့်မှန်းနိုင်သော စက်ရုံတွင်း လုပ်ငန်းခွင်ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် အလွန်အသုံးဝင်သည်။<ref>{{Citation|last1=Roy|first1=Nicholas|title=From Machine Learning to Robotics: Challenges and Opportunities for Embodied Intelligence|date=2021-10-28|arxiv=2110.15245|last2=Posner|first2=Ingmar|last3=Barfoot|first3=Tim|last4=Beaudoin|first4=Philippe|last5=Bengio|first5=Yoshua|last6=Bohg|first6=Jeannette|last7=Brock|first7=Oliver|last8=Depatie|first8=Isabelle|last9=Fox|first9=Dieter}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Mosavi |first1=Amir |date=2017-01-17 |title=Learning in Robotics |url=https://www.ijcaonline.org/archives/volume157/number1/mosavi-2017-ijca-911661.pdf |journal=International Journal of Computer Applications |volume=157 |issue=1 |pages=8–11 |doi=10.5120/ijca2017911661 |last2=Varkonyi |first2=Annamaria}}</ref> === ထိန်းချုပ်မှုစနစ်များနှင့် တုံ့ပြန်ချက်ပတ်လမ်းများ (Control systems and feedback loops) === ထိန်းချုပ်မှုစနစ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် စက်ရုပ်များကို တိကျစွာ ရွေ့လျားနိုင်စေရန်နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်မှ လှုံ့ဆော်မှုများကို တုံ့ပြန်၍ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ထိရောက်စွာ လုပ်ဆောင်နိုင်စေရန် သေချာစေသည်။ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် အာရုံခံကိရိယာများ၊ စက်မောင်းနှင်စနစ်များနှင့် ဆော့ဖ်ဝဲလ်တို့အကြား အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်လုပ်ဆောင်မှုကို စီမံခန့်ခွဲပေးသည့် ထိန်းချုပ်မှုအယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို ပုံစံထုတ်ရေးသားကြသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Kaushik |first1=Rajkumar |date=2017 |title=An Overview on Robotics and Control Systems |journal=International Journal of Technical Research & Science |volume=6 |issue=10 |last2=Rawat |first2=Akash |last3=Tiwari |first3=Arpita}}</ref><ref name=":1">{{Cite journal |last1=Anood Ibrahim |date=2016 |title=Control Systems in Robotics: A Review |url=https://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.16873.26724 |journal=International Journal of Engineering Inventions |language=en |doi=10.13140/RG.2.2.16873.26724 |last2=Alexander |first2=Reba Rachel |last3=Shahid |first3=Mohammed |last4=Sanghar |first4=Umar |last5=Royson Donate |last6=D " Souza}}</ref> ==== တုံ့ပြန်ချက်အပိတ်ပတ်လမ်း ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Closed-loop control) ==== စက်ရုပ်အများစုသည် လှုပ်ရှားမှုများနှင့် အပြုအမူများကို လိုအပ်သလို အမြဲမပြတ် ပြုပြင်ညှိနှိုင်းပေးနိုင်ရန်အတွက် အာရုံခံကိရိယာများ၏ စဉ်ဆက်မပြတ် တုံ့ပြန်ချက်ကို ရယူသည့် တုံ့ပြန်ချက်အပိတ်ပတ်လမ်း ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Closed-loop control systems) များကို မှီခိုအားထားကြသည်။ ဤစနစ်သည် အလွန်အမင်း တိကျသေချာမှု လိုအပ်သော စက်ရုပ်သုံး ခွဲစိတ်ကုသမှု (Robotic surgery) ကဲ့သို့သော လုပ်ငန်းများတွင် သော်လည်းကောင်း၊ ထပ်ခါတလဲလဲလုပ်ရသော အလုပ်များ၌ တသမတ်တည်းရှိသော စွမ်းဆောင်ရည်ကို လိုအပ်သည့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှု လုပ်ငန်းများတွင် သော်လည်းကောင်း မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။<ref name=":1" /><ref>{{Cite journal |last=Kuntze |first=H. -B. |date=1985-11-01 |title=Closed-Loop Algorithms for Industrial Robots — Status and Recent Trends |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S147466701760003X |journal=IFAC Proceedings Volumes |series=1st IFAC Symposium on Robot Control (SYROCO '85), Barcelona, Spain`, 6–8 November 1985 |volume=18 |issue=16 |pages=437–443 |doi=10.1016/S1474-6670(17)60003-X |issn=1474-6670 |url-access=subscription}}</ref> ==== လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သောစနစ်နှင့် လီနီယာမဟုတ်သော ထိန်းချုပ်မှုစနစ်များ (Adaptive and nonlinear control systems) ==== ပိုမိုအဆင့်မြင့်သော အသုံးချလုပ်ငန်းများအတွက် စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် ပြောင်းလဲနေသော ပတ်ဝန်းကျင်အခြေအနေများအပေါ် မူတည်၍ ၎င်းတို့၏ အပြုအမူကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲနိုင်သည့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်သော ထိန်းချုပ်မှုစနစ် (Adaptive control systems) များကို ရေးဆွဲထုတ်လုပ်ကြသည်။ သရိုးသီဟောင်း နည်းလမ်းများကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတူပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲသော ရှုပ်ထွေးသည့် ရွေ့လျားအားစနစ်များကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းရသည့်အခါတွင် လီနီယာမဟုတ်သော ထိန်းချုပ်မှုနည်းစနစ် (Nonlinear control techniques) များကို အသုံးပြုကြရပြီး၊ ယင်းနည်းစနစ်များကို ဒရုန်း (Drone) များ သို့မဟုတ် အလိုအလျောက်မောင်းနှင်သည့် ရေငုပ်သင်္ဘော (Autonomous underwater vehicles) များ၏ ပျံသန်းမောင်းနှင်မှုကို ထိန်းချုပ်ရာတွင် ကျင့်သုံးလေ့ရှိသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Bar-Kana |first1=Izhak |date=July 1990 |title=Simple adaptive control for a class of non-linear systems with application to robotics |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00207179008953525 |journal=International Journal of Control |language=en |volume=52 |issue=1 |pages=77–99 |doi=10.1080/00207179008953525 |issn=0020-7179 |url-access=subscription |last2=Guez |first2=Allon}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Annaswamy |first=Anuradha M. |date=2023-05-03 |title=Adaptive Control and Intersections with Reinforcement Learning |journal=Annual Review of Control, Robotics, and Autonomous Systems |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=65–93 |doi=10.1146/annurev-control-062922-090153 |issn=2573-5144 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Pshikhopov |first1=V. Kh. |date=October 2013 |title=2013 Latin American Robotics Symposium and Competition |last2=Krukhmalev |first2=V.A. |last3=Medvedev |first3=M. Yu |last4=Fedorenko |first4=R.V. |last5=Kopylov |first5=S.A. |publisher=IEEE |isbn=978-0-7695-5139-5 |pages=67–70 |chapter=Adaptive Control System Design for Robotic {{sic|nolink=yes|Aircrafts}} |doi=10.1109/lars.2013.59 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/lars.2013.59 |last6=Budko |first6=A. Yu |last7=Chufistov |first7=V.M.}}</ref> == အဓိကကိရိယာများနှင့် နည်းပညာများ (Key tools and technologies) == စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်စနစ်များကို ပုံစံထုတ်ခြင်း၊ စမ်းသပ်ခြင်းနှင့် ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းတို့ ပြုလုပ်နိုင်ရန်အတွက် ဆော့ဖ်ဝဲလ်ကိရိယာများနှင့် နည်းပညာအမြောက်အမြားကို ပေါင်းစပ်အသုံးပြုကြသည်။ === ပုံတူစမ်းသပ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Simulation software) === အမှန်တကယ် လက်တွေ့အသုံးပြုမည့် ပုံစံတူစက်ရုပ် (Physical prototypes) များကို မတည်ဆောက်မီ စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် အဆင့်မြင့် ပုံတူစမ်းသပ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Simulation software) များကို အသုံးပြု၍ စက်ရုပ်စနစ်များ၏ အပြုအမူများကို ကွန်ပျူတာဖန်သားပြင်ပေါ်ရှိ ပတ်ဝန်းကျင် (Virtual environments) တွင် ပုံစံဖော်ကာ ကြိုတင်ခန့်မှန်းကြသည်။ MATLAB နှင့် Simulink တို့သည် စက်ရုပ်များ၏ ရွေ့လျားမှုစနစ် (Kinematics) နှင့် ရွေ့လျားအားစနစ် (Dynamics) နှစ်မျိုးစလုံးကို ပုံတူစမ်းသပ်ရန်အတွက် အဓိကအသုံးပြုသော စံကိရိယာများ ဖြစ်ကြသည်။ အဆိုပါ ပလက်ဖောင်းများသည် အင်ဂျင်နီယာများကို အမှန်တကယ် ဟာ့ဒ်ဝဲလ်ပစ္စည်းများ မလိုအပ်ဘဲ ထိန်းချုပ်မှုအယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို ရေးဆွဲခြင်း၊ စနစ်အဆင့် စမ်းသပ်မှုများ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် မတူညီသော အခြေအနေအမျိုးမျိုးအောက်တွင် စွမ်းဆောင်ရည်ကို ဆန်းစစ်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်နိုင်ခွင့် ပေးသည်။ ထို့ပြင် ROS (Robot Operating System) သည်လည်း မတူညီသော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် စက်ရုပ်များ၏ အပြုအမူများကို ပုံတူစမ်းသပ်ရာ၌ ကူညီပံ့ပိုးပေးသည့် အခြားသော အဓိက မူဘောင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite journal |last=Žlajpah |first=Leon |date=2008-12-15 |title=Simulation in robotics |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0378475408001183 |journal=Mathematics and Computers in Simulation |series=5th Vienna International Conference on Mathematical Modelling/Workshop on Scientific Computing in Electronic Engineering of the 2006 International Conference on Computational Science/Structural Dynamical Systems: Computational Aspects |volume=79 |issue=4 |pages=879–897 |doi=10.1016/j.matcom.2008.02.017 |issn=0378-4754 |url-access=subscription}}</ref> === ကွန်ပျူတာအကူအညီသုံး ပုံစံထုတ်ခြင်းနှင့် သုံးဖက်မြင်ပုံစံဖော်ခြင်း (CAD and 3D modeling) === စက်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ ပုံစံထုတ်လုပ်ရန်အတွက် စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် SolidWorks၊ AutoCAD နှင့် PTC Creo ကဲ့သို့သော ကွန်ပျူတာအကူအညီသုံး ပုံစံထုတ်ဆော့ဖ်ဝဲလ် (CAD) များကို အသုံးပြု၍ စက်ရုပ်အစိတ်အပိုင်းများ၏ အသေးစိတ် သုံးဖက်မြင်ပုံစံ (3D models) များကို ဖန်တီးကြသည်။ ဤပုံစံများသည် စက်ရုပ်၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံကို မြင်သာစေရန်နှင့် စက်မှုအစိတ်အပိုင်းအားလုံး တိတိကျကျ ကိုက်ညီမှုရှိစေရန်အတွက် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ စက်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များကို စမ်းသပ်ရန်နှင့် ပုံစံထုတ်မှု ဟာကွက်များကို လုပ်ငန်းစဉ်အစောပိုင်းတွင် ကြိုတင်ရှာဖွေနိုင်ရန်အတွက် CAD ပုံစံများကို ပုံတူစမ်းသပ်ကိရိယာ (Simulation tools) များနှင့် မကြာခဏ ပေါင်းစပ်အသုံးပြုကြသည်။<ref>{{Cite book |last1=Henderson |first1=T. |date=1987 |title=Proceedings. 1987 IEEE International Conference on Robotics and Automation |last2=Weitz |first2=E. |last3=Hansen |first3=C. |last4=Grupen |first4=R. |last5=Ho |first5=C. |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers |volume=4 |pages=631–635 |chapter=CAD-based robotics |doi=10.1109/ROBOT.1987.1087980 |last6=Bhanu |first6=B.}}</ref> === လျင်မြန်စွာ ပုံစံတူထုတ်လုပ်ခြင်းနှင့် သုံးဖက်မြင်ပုံနှိပ်ခြင်း (Rapid prototyping and 3D printing) === ပုံတူစမ်းသပ်မှုများမှတစ်ဆင့် ပုံစံထုတ်ချက်များကို အတည်ပြုပြီးပါက သုံးဖက်မြင်ပုံနှိပ်စနစ် (3D printing) နှင့် ကွန်ပျူတာထိန်းချုပ်စက်ပစ္စည်းဖြင့် ပုံဖော်ခြင်း (CNC machining) အပါအဝင် လျင်မြန်စွာ ပုံစံတူထုတ်လုပ်သည့် နည်းပညာ (Rapid prototyping) များက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပုံစံတူစက်ရုပ်များကို ကုန်ကျစရိတ်သက်သာပြီး မြန်ဆန်စွာ တည်ဆောက်နိုင်ခွင့် ပေးသည်။ ဤနည်းလမ်းများသည် အင်ဂျင်နီယာများကို လက်တွေ့စမ်းသပ်မှုနှင့် တုံ့ပြန်ချက်များအပေါ် မူတည်၍ ပုံစံထုတ်ချက်ကို လျင်မြန်စွာ အဆင့်ဆင့် ပြုပြင်မွမ်းမံနိုင်စေသဖြင့် ထုတ်ကုန်တစ်ခု ဈေးကွက်သို့ ရောက်ရှိမည့်အချိန်ကို လျှော့ချပေးသည်။<ref>{{Cite book |last1=Won |first1=J. |date=2000 |title=Proceedings 2000 ICRA. Millennium Conference. IEEE International Conference on Robotics and Automation. Symposia Proceedings (Cat. No.00CH37065) |last2=DeLaurentis |first2=K. |last3=Mavroidis |first3=C. |publisher=IEEE |isbn=978-0-7803-5886-7 |volume=4 |pages=3077–3082 |chapter=Rapid prototyping of robotic systems |doi=10.1109/ROBOT.2000.845136}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gul |first1=Jahan Zeb |date=2018-12-31 |title=3D printing for soft robotics – a review |journal=Science and Technology of Advanced Materials |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=243–262 |bibcode=2018STAdM..19..243G |doi=10.1080/14686996.2018.1431862 |issn=1468-6996 |pmc=5917433 |pmid=29707065 |last2=Sajid |first2=Memoon |last3=Rehman |first3=Muhammad Muqeet |last4=Siddiqui |first4=Ghayas Uddin |last5=Shah |first5=Imran |last6=Kim |first6=Kyung-Hwan |last7=Lee |first7=Jae-Wook |last8=Choi |first8=Kyung Hyun}}</ref> === ဖိုင်နိုက်အီလီမင့် ဆန်းစစ်ချက်နည်းစနစ် (Finite element analysis - FEA) === စက်ရုပ်အစိတ်အပိုင်းများ၏ ကြံ့ခိုင်မှုနှင့် ရေရှည်ခံနိုင်ရည်ရှိမှုကို သေချာစေရန်အတွက် အင်ဂျင်နီယာများသည် ANSYS နှင့် Abaqus ကဲ့သို့သော ဖိုင်နိုက်အီလီမင့်ဆန်းစစ်ချက် (FEA) ဆော့ဖ်ဝဲလ်များကို အသုံးပြု၍ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ စမ်းသပ်မှုများကို လုပ်ဆောင်ကြသည်။ FEA နည်းစနစ်သည် အသုံးပြုထားသော ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများအနေဖြင့် ဖိအား၊ အပူချိန်နှင့် အခြားပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများအပေါ် မည်သို့တုံ့ပြန်မည်ကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းပေးနိုင်သဖြင့် ကြံ့ခိုင်မှု၊ ထိရောက်မှုနှင့် ကုန်ကြမ်းအသုံးပြုမှုတို့အတွက် ပုံစံထုတ်ချက်များကို အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ကူညီပေးသည်။<ref>{{Cite journal |last1=Srirekha |first1=A |date=2010 |title=Infinite to finite: An overview of finite element analysis |journal=Indian Journal of Dental Research |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=425–432 |doi=10.4103/0970-9290.70813 |issn=0970-9290 |pmid=20930357 |doi-access=free |last2=Bashetty |first2=Kusum}}</ref> === ဟာ့ဒ်ဝဲလ်ပါဝင်သော ပုံတူစမ်းသပ်စနစ် (Hardware-in-the-loop - HIL testing) === ကွန်ပျူတာဖြင့် ပုံတူစမ်းသပ်ခြင်းနှင့် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လက်တွေ့စမ်းသပ်ခြင်းတို့အကြား ကွာဟချက်ကို ပေါင်းကူးပေးနိုင်ရန် စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် ဟာ့ဒ်ဝဲလ်ပါဝင်သော ပုံတူစမ်းသပ်စနစ် (HIL) များကို မကြာခဏ အသုံးပြုကြသည်။ HIL စမ်းသပ်မှုသည် အမှန်တကယ် လက်တွေ့အသုံးပြုမည့် ဟာ့ဒ်ဝဲလ်အစိတ်အပိုင်းများကို ကွန်ပျူတာပုံတူစမ်းသပ်မော်ဒယ်များအတွင်းသို့ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းပေးသဖြင့်၊ အင်ဂျင်နီယာများသည် စက်ရုပ်စနစ်တစ်ခုလုံးကို အပြီးသတ်တည်ဆောက်ရန် မလိုအပ်ဘဲ ထိန်းချုပ်မှုအယ်လ်ဂိုရီသမ်များနှင့် စနစ်၏ တုံ့ပြန်မှုများကို အချိန်နှင့်တပြေးညီ အတည်ပြုနိုင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် လုပ်ငန်းခွင်အတွင်း ဖြစ်လာနိုင်သော အန္တရာယ်များနှင့် ကုန်ကျစရိတ်များကို လျှော့ချပေးနိုင်သည်။<ref>{{Cite book |last1=Martin |first1=Adrian |date=June 2006 |title=2006 International Conference on Mechatronics and Automation |last2=Emami |first2=M. |publisher=IEEE |isbn=1-4244-0465-7 |pages=2162–2167 |chapter=An Architecture for Robotic Hardware-in-the-Loop Simulation |doi=10.1109/icma.2006.257628 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1109/icma.2006.257628}}</ref> == စိန်ခေါ်မှုများ (Challenges) == စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်၏ ရှုပ်ထွေးနက်နဲမှုများသည် အစဉ်တစိုက် ရင်ဆိုင်နေရသော စိန်ခေါ်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === ကြံ့ခိုင်မှုနှင့် ချို့ယွင်းချက်ခံနိုင်ရည်ရှိမှု (Robustness and fault tolerance) === ကြိုတင်မခန့်မှန်းနိုင်သော ပတ်ဝန်းကျင်များတွင် စိတ်ချရစွာ လည်ပတ်နိုင်မည့် စက်ရုပ်များကို ပုံစံထုတ်ရန်မှာ အဓိက အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် ဟာ့ဒ်ဝဲလ်ချို့ယွင်းမှု၊ အာရုံခံကိရိယာ ပျက်စီးမှု သို့မဟုတ် ဆော့ဖ်ဝဲလ်အမှားအယွင်းများကို ကိုယ်တိုင်သိရှိပြီး ပြန်လည်ကုစားနိုင်သည့် စနစ်များကို ဖန်တီးကြရမည် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်သည် အာကာသစူးစမ်းလေ့လာရေး သို့မဟုတ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ စက်ရုပ်ပညာရပ်ကဲ့သို့သော အမှားအယွင်းမခံသည့် အရေးကြီးလုပ်ငန်းခွင် အသုံးချမှုများတွင် အလွန်အရေးကြီးသည်။<ref>{{Cite book |last1=Cavallaro |first1=Joseph |date=1994-03-21 |title=Conference on Intelligent Robots in Factory, Field, Space, and Service |url=http://scholar.google.com/scholar?cluster=12941326434098485448&hl=en&as_sdt=0,44 |last2=Walker |first2=Ian |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |language=en |chapter=A survey of NASA and military standards on fault tolerance and reliability applied to robotics |doi=10.2514/6.1994-1211 |chapter-url=https://arc.aiaa.org/doi/10.2514/6.1994-1211}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Noureddine |first1=Farid |date=2009 |title=Fault tolerance in robotics |url=http://www.inderscience.com/link.php?id=26045 |journal=International Journal of Mechatronics and Manufacturing Systems |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=294 |doi=10.1504/IJMMS.2009.026045 |issn=1753-1039 |last2=Larroque |first2=Benoit |last3=Rotella |first3=Frederic}}</ref> === လူနှင့် စက်ရုပ် အပြန်အလှန်ထိတွေ့ဆက်ဆံမှုဆိုင်ရာ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး (Safety in human-robot interaction) === လူနှင့် စက်ရုပ် အပြန်အလှန်ထိတွေ့ဆက်ဆံရာတွင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းမှုကို သေချာစေရန် ဆောင်ရွက်ခြင်းသည် စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်နယ်ပယ်၌ ကြီးမားသော စိန်ခေါ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အင်ဂျင်နီယာများသည် ထိခိုက်လွယ်သောအာရုံခံ ထိန်းချုပ်စနစ်များနှင့် အားထိန်းမောင်းနှင်စနစ် (Force-limited actuators) များကို တီထွင်ခြင်းကဲ့သို့သော နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ အချက်များအပြင်၊ ယင်းထိတွေ့ဆက်ဆံမှုများ၏ ကျင့်ဝတ်နှင့် ဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ သက်ရောက်မှုများကိုပါ ထည့်သွင်းဖြေရှင်းကြရမည် ဖြစ်သည်။ ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ရသော လုပ်ငန်းခွင်ပတ်ဝန်းကျင်များ၌ စက်ရုပ်များအနေဖြင့် လူသားတို့၏ အပြုအမူကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းပြီး တုံ့ပြန်နိုင်စေရန် ဉာဏ်ရည်တု (AI) အယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို ထည့်သွင်းအသုံးပြုကြသော်လည်း အဆိုပါစနစ်များသည် အပြစ်အနာအဆာကင်းသည်တော့ မဟုတ်ပေ။ စက်ရုပ်က လူသား၏ လှုပ်ရှားမှုကို မှားယွင်းအဓိပ္ပာယ်ဖော်ခြင်း သို့မဟုတ် ၎င်း၏လုပ်ဆောင်ချက်များကို အချိန်မီရပ်တန့်ရန် ပျက်ကွက်ခြင်းစသည့် အမှားအယွင်းများ ဖြစ်ပွားသည့်အခါ တာဝန်ယူမှု၊ တာဝန်ခံမှုဆိုင်ရာ ပြဿနာ ပေါ်ပေါက်လာသည်။<ref>{{Cite book |last1=Webb |first1=Helena |date=2019-11-19 |title=Proceedings of the Halfway to the Future Symposium 2019 |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:b6e68456-3cc0-46d1-8aa7-dddbecc91525 |last2=Jirotka |first2=Marina |last3=F.T. Winfield |first3=Alan |last4=Winkle |first4=Katie |publisher=Association for Computing Machinery |isbn=978-1-4503-7203-9 |series=HttF '19 |location=New York, NY, USA |pages=1–7 |chapter=Human-robot relationships and the development of responsible social robots |doi=10.1145/3363384.3363396 |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3363384.3363396}}</ref> ဤတာဝန်ခံမှုဆိုင်ရာ မေးခွန်းသည် ကြီးမားသော ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အဆိုပါ အမှားအယွင်းများအတွက် တာဝန်ရှိမှုကို စက်ရုပ်ကို ပုံစံထုတ်ခဲ့သည့် အင်ဂျင်နီယာများ၊ ၎င်းကို ထုတ်လုပ်ခဲ့သည့် ထုတ်လုပ်သူများ သို့မဟုတ် စက်ရုပ်ကို အသုံးပြုနေသည့် အဖွဲ့အစည်းများအနက် မည်သူ့အပေါ်တွင် သတ်မှတ်ရမည်နည်း။ ထို့ပြင် စက်ရုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်တွင် AI အယ်လ်ဂိုရီသမ်များက အဓိကအခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည့် အခြေအနေမျိုး၌ ယင်းစနစ်ကိုယ်တိုင်တွင် တာဝန်တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ရှိမရှိ ဆုံးဖြတ်ရန် ပိုမိုရှုပ်ထွေးလာသည်။ ဤပြဿနာသည် မှားယွင်းမှုများ ဖြစ်ပွားပါက ဒဏ်ရာရရှိခြင်း သို့မဟုတ် သေဆုံးခြင်းကဲ့သို့သော ပြင်းထန်သည့် နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည့် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ကဏ္ဍနှင့် အလိုအလျောက်မောင်းနှင်သည့် ယာဉ်လိုင်းများကဲ့သို့သော စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် အထူးပင် သက်ဆိုင်မှုရှိသည်။<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Hanna |first1=Atieh |date=2022-12-01 |title=Deliberative safety for industrial intelligent human–robot collaboration: Regulatory challenges and solutions for taking the next step towards industry 4.0 |journal=Robotics and Computer-Integrated Manufacturing |volume=78 |doi=10.1016/j.rcim.2022.102386 |issn=0736-5845 |doi-access=free |article-number=102386 |last2=Larsson |first2=Simon |last3=Götvall |first3=Per-Lage |last4=Bengtsson |first4=Kristofer}}</ref> နိုင်ငံအများစုရှိ လက်ရှိဥပဒေကြောင်းဆိုင်ရာ မူဘောင်များသည် လူနှင့် စက်ရုပ်အကြား အပြန်အလှန်ထိတွေ့ဆက်ဆံမှု၏ ရှုပ်ထွေးမှုများကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ လွှမ်းခြုံနိုင်ခြင်း မရှိသေးပေ။ တာဝန်ယူမှု၊ ပေါ့ဆမှုနှင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး စံနှုန်းများနှင့် ပတ်သက်သည့် ဥပဒေများသည် နည်းပညာဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုနှုန်းကို အမီလိုက်နိုင်ရန် မကြာခဏ ရုန်းကန်နေရသည်။ စက်ရုပ်များကို နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝအတွင်း ပိုမိုပေါင်းစပ်အသုံးပြုလာသည်နှင့်အမျှ တာဝန်ခံမှုကို ရှင်းလင်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပေးမည့်၊ ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းရေး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို ချမှတ်ပေးမည့်အပြင် လူ့အခွင့်အရေးများကိုပါ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးမည့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ရေးဆွဲပြဋ္ဌာန်းရန်မှာ အလွန်အရေးကြီးလာမည် ဖြစ်သည်။<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Elish |first=M C |date=2016 |title=Moral Crumple Zones: Cautionary Tales in Human-Robot Interaction (WeRobot 2016) |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2757236 |journal=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.2757236 |issn=1556-5068 |ssrn=2757236 |url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Leung |first1=Karen |date=September 2020 |title=On infusing reachability-based safety assurance within planning frameworks for human–robot vehicle interactions |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0278364920950795 |journal=The International Journal of Robotics Research |language=en |volume=39 |issue=10–11 |pages=1326–1345 |arxiv=2012.03390 |doi=10.1177/0278364920950795 |issn=0278-3649 |last2=Schmerling |first2=Edward |last3=Zhang |first3=Mengxuan |last4=Chen |first4=Mo |last5=Talbot |first5=John |last6=Gerdes |first6=J Christian |last7=Pavone |first7=Marco}}</ref> === လှုပ်ရှားမှုနှင့် စွမ်းအင်ထိရောက်မှုကို အကောင်းဆုံးဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း (Optimization of motion and energy efficiency) === စက်ရုပ်အင်ဂျင်နီယာများသည် မြင့်မားသော စွမ်းဆောင်ရည် လိုအပ်ချက်နှင့် စွမ်းအင်ချွေတာရေး လိုအပ်ချက်တို့အကြား မျှတမှုရှိအောင် ထိန်းညှိရမည် ဖြစ်သည်။ လှုပ်ရှားမှုပုံသဏ္ဌာန်ချမှတ်ခြင်းဆိုင်ရာ အယ်လ်ဂိုရီသမ် (Motion-planning algorithms) များနှင့် စွမ်းအင်ချွေတာရေး မဟာဗျူဟာများသည် ရွေ့လျားစက်ရုပ်များအတွက် အလွန်အရေးကြီးပြီး၊ အထူးသဖြင့် ဘက်ထရီသက်တမ်း ကန့်သတ်ချက်ရှိသော အလိုအလျောက်မောင်းနှင်သည့် ဒရုန်းများ သို့မဟုတ် အချိန်ကြာမြင့်စွာ လုပ်ဆောင်ရမည့် စက်ရုပ်တာဝန်များတွင် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။<ref>{{Cite book |last1=Swanborn |first1=Stan |date=2021-01-22 |title=Proceedings of the 35th IEEE/ACM International Conference on Automated Software Engineering Workshops |last2=Malavolta |first2=Ivano |publisher=Association for Computing Machinery |isbn=978-1-4503-8128-4 |series=ASE '20 |location=New York, NY, USA |pages=144–151 |chapter=Energy efficiency in robotics software: A systematic literature review |doi=10.1145/3417113.3422997 |chapter-url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3417113.3422997}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-11-30 |title=A new optimization framework for robot motion planning |url=https://news.mit.edu/2023/new-optimization-framework-robot-motion-planning-1130 |access-date=2024-11-04 |website=MIT News {{!}} Massachusetts Institute of Technology |language=en}}</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist|2}} [[ကဏ္ဍ:အင်ဂျင်နီယာ ပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:စက်ရုပ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:စက်ရုပ်များ]] hjsboqzcg52rfgkrrwmigvck2yvdeva 0 289344 1054322 1049598 2026-09-20T17:09:55Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1054322 wikitext text/x-wiki {{Infobox occupation|employment_field=Science, technology, engineering, industry, military, exploration|type=[[အင်ဂျင်နီယာ နည်းပညာ]]|official_names=Computer engineer|competencies=Technical knowledge, hardware design, software design, advanced mathematics, systems design, abstract thinking, analytical thinking|activity_sector=Electronics, telecommunications, signal processing, computer hardware, software}}'''ကွန်ပျူတာအင်ဂျင်နီယာပညာ''' (CE, CoE, CpE သို့မဟုတ် CompE) သည် ကွန်ပျူတာ ဟာ့ဒ်ဝဲ (Hardware) နှင့် ဆော့ဖ်ဝဲ (Software) များ တီထွင်ဖန်တီးမှုကို အထူးပြုသည့် အင်ဂျင်နီယာဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{Cite book |last=IEEE Computer Society |author-link=IEEE Computer Society |date=15 December 2016 |title=Computer Engineering Curricula 2016: CE2016: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering |url=https://www.acm.org/binaries/content/assets/education/ce2016-final-report.pdf |author2=ACM |author-link2=Association for Computing Machinery |doi=10.1145/3025098 |doi-broken-date=July 1, 2025}}</ref><ref>{{Cite book |last=IEEE Computer Society |author-link=IEEE Computer Society |date=December 12, 2004 |title=Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering |url=https://www.acm.org/binaries/content/assets/education/curricula-recommendations/ce-final-report.pdf |author2=ACM |author-link2=Association for Computing Machinery |page=iii |quote=Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination of both electronic engineering (EE) and computer science (CS). |access-date=December 17, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190612130313/https://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf |archive-date=June 12, 2019}}</ref> ဤပညာရပ်သည် [[လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာ ဘာသာရပ်|လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာပညာ]] (Electrical Engineering)၊ [[အီလက်ထရွန်းနစ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်|အီလက်ထရွန်နစ်အင်ဂျင်နီယာပညာ]] (Electronics Engineering) နှင့် [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာ|ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]] (Computer Science) စသည့် နယ်ပယ်အသီးသီးကို စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်ထားသည်။ အချို့သော တက္ကသိုလ်များတွင် ဤဘာသာရပ်ကို "လျှပ်စစ်နှင့် ကွန်ပျူတာအင်ဂျင်နီယာပညာ" သို့မဟုတ် "ကွန်ပျူတာသိပ္ပံနှင့် အင်ဂျင်နီယာပညာ" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ကွန်ပျူတာအင်ဂျင်နီယာများအနေဖြင့် ဟာ့ဒ်ဝဲနှင့် ဆော့ဖ်ဝဲ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက် အလုပ်လုပ်ပုံ၊ ဆော့ဖ်ဝဲပုံစံရေးဆွဲခြင်း (Software Design) နှင့် ဆော့ဖ်ဝဲအင်ဂျင်နီယာအတတ်ပညာရပ်များကို မဖြစ်မနေ လေ့လာသင်ယူရသည်။ ၎င်းအပြင် လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် (Electromagnetism)၊ [[ဉာဏ်ရည်တု|ဉာဏ်ရည်တုနည်းပညာ]] (AI)၊ ရိုဘော့တစ်စ် (Robotics)၊ ကွန်ပျူတာကွန်ရက်များ၊ ကွန်ပျူတာတည်ဆောက်ပုံဗိသုကာ (Computer Architecture) နှင့် မောင်းနှင်မှုစနစ် (Operating Systems) စသည့် နယ်ပယ်ပေါင်းစုံကို လွှမ်းခြုံထားသည်။ ၎င်းတို့သည် တစ်လုံးချင်းစီအလိုက် အလုပ်လုပ်သော မိုက်ခရိုကွန်ထရိုလာ (Microcontroller)၊ မိုက်ခရိုပရိုဆက်ဆာ (Microprocessor) များ၊ တစ်ကိုယ်ရည်သုံးကွန်ပျူတာများနှင့် စူပါကွန်ပျူတာများ ပုံစံထုတ်ခြင်းမှသည် ပတ်လမ်းဒီဇိုင်း (Circuit Design) ရေးဆွဲခြင်းအထိ ကွန်ပျူတာ၏ ဟာ့ဒ်ဝဲနှင့် ဆော့ဖ်ဝဲကဏ္ဍ အတော်များများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ဤအင်ဂျင်နီယာပညာရပ်သည် ကွန်ပျူတာစနစ်များ မည်သို့အလုပ်လုပ်သည်ဆိုသည့် အချက်ကိုသာမက ၎င်းတို့ကို ပိုမိုကြီးမားသော စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံးအတွင်းသို့ မည်သို့ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းရမည်ဆိုသည့် အချက်အပေါ်တွင်လည်း အဓိကအာရုံစိုက်လုပ်ဆောင်သည်။<ref>{{Cite web |last=Trinity College Dublin |title=What is Computer System Engineering |url=http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html |access-date=April 21, 2006}} "Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes, and the airbags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems & how they interact.</ref> [[ဖိုင်:STM32F100C4T6B-HD.jpg|thumb|STM32 မိုက်ခရိုကွန်ထရိုလာတစ်ခု၏ အတွင်းပိုင်းတည်ဆောက်ပုံ (Die shot) ပြကွက်ဖြစ်သည်။ ဤချစ်ပ် (Chip) ပြားကို ကွန်ပျူတာအင်ဂျင်နီယာများက ကိုယ်တိုင်ပုံစံထုတ် ဒီဇိုင်းဆွဲထားခြင်းဖြစ်ပြီး အခြားသော စနစ်များကို တည်ဆောက်ဖန်တီးရန်အတွက်လည်း ပြန်လည်အသုံးပြုကြသည်။]] == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာ အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] 7hkks34su4xalu1hhjwhtfloucsh5b7 0 289444 1054296 1047190 2026-09-20T16:33:08Z Dr Lotus Black 31011 1054296 wikitext text/x-wiki {{unreferenced}} {{cleanup}} '''မြို့တော် အင်အားစု''' သည် မြန်မာ့ဇာတ်သဘင် သမိုင်း၊ ဇာတ်သဘင် ရေစီးကြောင်းကြီး တစ်လျှောက်တွင် စည်းကမ်း စနစ်ကျမှု၊ ခေတ်မီ ဆန်းပြားသော ပြဇာတ် တင်ဆက်မှုများကြောင့် ထင်ရှား ကျော်ကြားခဲ့သည့် စံပြ [[မြန်မာ့ဇာတ်သဘင်|ဇာတ်သဘင်]] အဖွဲ့ကြီး ဖြစ်သည်။ == နိဒန်းနှင့် သမိုင်းကြောင်း == မြန်မာ့ ဇာတ်သဘင် သမိုင်းတွင် သဘင်ဦးသျှောင် မင်းသားကြီးများ၊ နယ်ပယ်အလိုက်၊ ခေတ်အလိုက် ကျော်ကြား အောင်မြင်ခဲ့ကြသော ဇာတ်မင်းသားများစွာ ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။ သဘင်ဦးသျှောင် ဂရိတ် [[ဦးဖိုးစိန်]] တို့ လက်ထက်မှသည် [[ရွှေမန်းချမ်းသာ]]၊ [[နန်းဝင်း]]၊ [[မန္တလေး သိန်းဇော်]]၊ [[မိုးဝင်း]] တို့ လက်ထက်အထိသည် သဘင်၏ အလင်းလက်ဆုံး ရွှေခေတ် ကာလများ ဖြစ်သည်။ ထိုကာလများတွင် မင်းသားတိုင်းသည် မိမိတို့ အားသန်ရာ အနုပညာ စွမ်းအားဖြင့် ပရိသတ် အားပေးမှုကို အခိုင်အမာ ရရှိခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ၁၉၅၀၊ ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၇၀ ပြည့်လွန်နှစ်များသည် သဘင် အရည်အသွေးများ အလင်းလက်ဆုံး ကာလများ ဖြစ်ကြသည်။ [[အလင်္ကာကျော်စွာ ရွှေမန်းတင်မောင်]]၊ [[ဝဏ္ဏကျော်ထင် စိန်အောင်မင်း]]၊ [[ဝဏ္ဏကျော်ထင် ကနက်စိန်]]၊ [[အသံဝိဇ္ဇာ ရွှေမန်းကျော်အောင်]]၊ [[မဟာရန်ကုန်စံပြသဘင် စိန်မာဒင်]]၊ [[ရွှေမန်းပန်တျာ ကြည်လင်]] စသည့် ထိပ်တန်း မင်းသားများ အစဉ်တဆက် ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။ ထိုအထဲတွင် အများနှင့် မတူ ထူးခြားစွာ အောင်မြင်ခဲ့သူမှာ [[မြို့တော် သိန်းအောင်]] ဖြစ်သည်။ == မြို့တော် သိန်းအောင် နှင့် မြို့တော် ဗျော == [[မြို့တော် သိန်းအောင်]] ဟု ဆိုလိုက်သည်နှင့် [[ရွာစား]]ကြီး [[စိန်တင်ဟန်]] ရေးစပ်ခဲ့သည့် မြို့တော်ဗျော သီချင်းကို သတိရကြမြဲ ဖြစ်သည် - <blockquote> " မြို့တော် သိန်းအောင်... အနုပညာဂုဏ်ကိုဆောင်...<br /> မန္တလေးမြို့ရဲ့ ကျက်သရေထွန်းပြောင်...<br /> မြန်ပြည်ဘောင် စံတည်ထောင်<br /> မြို့တော် မြို့တော် ကိုသိန်းအောင်... " </blockquote> မြို့တော် သိန်းအောင်သည် အဆို၊ အက နှင့် ရုပ်ရည် ပိုင်းတွင် အထူး ထူးချွန်သူ မဟုတ်ခဲ့သော်လည်း ''"ပြဇာတ်ထိပ်ခေါင် မြို့တော်သိန်းအောင်"'' ဟု အမည်တွင်သည်အထိ ခေတ်မီ ဆန်းပြားသော ပြဇာတ်များကို ရသမြောက်အောင် တင်ဆက်နိုင်ခြင်း၊ ပရိသတ်ကို လေးစားခြင်း၊ စည်းကမ်းကို တန်ဖိုးထားခြင်း၊ စည်းစနစ်တကျ လုပ်ဆောင်ခြင်းတို့ကြောင့် မြို့တော် အင်အားစု ဇာတ်သဘင် အဖွဲ့ကြီးသည် နှစ်သက်တမ်း ကြာရှည်စွာ အောင်လံတော် စိုက်ထူနိုင်ခဲ့သည်။ မြို့တော် သိန်းအောင်သည် သဘင်ဖခင် လူရွှင်တော်ကြီး [[ဦးဓာတ်ခိုး]] ၏ သားဖြစ်ပြီး၊ ညီဖြစ်သူ [[မြို့တော် ပေါစံ]] နှင့် လူရွှင်တော် အဖြစ် လုပ်ကိုင်နေရာမှ အစ်ကိုဖြစ်သူ မင်းသား [[မြို့တော် အောင်မြစိန်]] ရုတ်တရက် ဆုံးပါးသွားသဖြင့် မင်းသား ဖြစ်လာခဲ့ရသူ ဖြစ်သည်။ == မြို့တော် အင်အားစု၏ စံပြ စည်းကမ်းများ == ဇာတ်သမားများကို နှိမ့်ချ ထောက်ထားကြသည့် ခေတ်တွင် မြို့တော် အဖွဲ့သည် ဇာတ်သမားများ၏ ဘဝနှင့် အဆင့်အတန်းကို စည်းကမ်းဖြင့် မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ * '''အခန်းနှင့် အိပ်စက်မှု''' - မြေကြီးပေါ်တွင် ဖျာခင်း မအိပ်ရဘဲ တစ်ဦးလျှင် ခေါက်ကုတင် တစ်လုံးစီ ပေးထားသည်။ * '''ဇာတ်သေတ္တာ''' - ဇာတ်သူဇာတ်သား အားလုံး၏ သေတ္တာများကို ရေညှိစိမ်းရောင် သံသေတ္တာများ ဖြစ်စေပြီး အရောင် တညီတည်း ထားရှိရသည်။ * '''စည်းကမ်းနှင့် ငြိမ်သက်မှု''' - ညနေ (၆) နာရီ ထိုးသည်နှင့် အဝတ်အစားများ တန်းတင် လှန်းထားခြင်း မရှိစေဘဲ လိုက်ကာချ၍ သေသပ်စွာ ငြိမ်သက် တိတ်ဆိတ်စွာ နေရသည်။ * '''ယူနီဖောင်း''' - တစ်မြို့မှ တစ်မြို့သို့ ပွဲကူးသည့်အခါ ဇာတ်ဆရာ မင်းသားမှစ၍ တူညီဝတ်စုံ ယူနီဖောင်း ဝတ်ဆင်ရသည်။ * '''ကျန်းမာရေး၊ အားကစားနှင့် စာပေ''' - သူနာပြုဆရာမ တစ်ယောက် ပါဝင်ပြီး၊ [[ဘက်စကတ်ဘော]]၊ [[ဘော်လီဘော]] စသည့် အားကစားပစ္စည်းများနှင့် စာကြည့်တိုက်များ ပါဝင်သည်။ * '''ထမင်းကျွေး စနစ်''' - မနက်/ည ထမင်းတွင် အဓိကဟင်း တစ်ခွက်၊ ဟင်းရံ နှစ်ခွက် ပါရသည်။ ထမင်းချက် သီးသန့် မထားဘဲ (၁) လူရွှင်တော်၊ မီး၊ စက်၊ ကာယအဖွဲ့၊ (၂) မင်းသမီးအဖွဲ့၊ (၃) ဆိုင်းနှင့် တီးဝိုင်းအဖွဲ့ စသည်ဖြင့် အလှည့်ကျ တာဝန်ယူ ချက်ပြုတ် ခင်းကျင်း ပေးရသည်။ စားသောက်ပြီးလျှင် ပန်းကန် ဆေးရန် မလိုဘဲ တာဝန်ကျ အဖွဲ့က သိမ်းဆည်း ဆေးကြောရသည်။ * '''သစ္စာဓိဋ္ဌာန်နှင့် ဝေဖန်ရေး''' - မနက် ပွဲသိမ်းပြီး မိတ်ကပ်ဖျက်ချိန်တွင် ဝီစီခရာ (၃) ချက် မှုတ်သည်။ ဒုတိယ အချက်တွင် တဇာတ်လုံး ပွဲခင်းထဲ ရောက်ရပြီး၊ တတိယ အချက်တွင် မတ်တပ်ရပ် သတိ အနေအထားဖြင့် [[နိုင်ငံတော်သီချင်း]] နှင့် သစ္စာဓိဋ္ဌာန် (၅) ချက်ကို ဆိုရသည်။ ထို့နောက် လွန်ခဲ့သည့် ည၏ အမှားများကို အပြန်အလှန် ဝေဖန် ထောက်ပြကြရသည်။ (စည်းကမ်း နောက်ကျသဖြင့် ဦးသိန်းအောင်၏ သား [[မြို့တော် မောင်မောင်သိန်း]] နှင့် ညီဖြစ်သူ [[မြို့တော် ပေါစံ]] တို့ပင် ထိုးနှက် ဆုံးမခံခဲ့ရဖူးသည်)။ * '''ဆောင်ပုဒ်များ''' - ဇာတ်ခုံနောက်တွင် ''"စည်းကမ်းသည် လူ၏တန်ဖိုး"'' ၊ ''"စည်းကမ်းသည် လူ၏အသက်"'' ၊ ''"စည်းကမ်းသည် လူ့ယဉ်ကျေးမှု"'' စသည့် ဆောင်ပုဒ်များ ချိတ်ဆွဲထားသည်။ == မိသားစု သမိုင်းနှင့် အနုပညာ မျိုးရိုး == မြို့တော် ဦးသိန်းအောင်တို့ မိသားစုတွင် ညီအစ်ကို မောင်နှမအရင်း (၅) ယောက် ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့မှာ [[ဦးသန်းငွေ]] (ပြဇာတ် ဒါရိုက်တာ [[မြို့တော် မောင်ယဉ်အောင်]] ၏ အဖေ)၊ [[ဦးသက်ရှည်]] (အေးဆေးစွာ နေတတ်ပြီး မန်နေဂျာအဖြစ် သီးသန့် တာဝန်ယူသူ)၊ [[မြို့တော် မြတ်စိန်]]၊ [[မြို့တော် သိန်းအောင်]] နှင့် [[မြို့တော် ပေါစံ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဦးသန်းငွေ၊ ကိုယဉ်အောင် နှင့် [[ဦးသံချောင်း|ကိုသံချောင်း]] တို့၏ အဖေများသည် ညီအစ်ကို (၁၀) ယောက် ရှိခဲ့ကြသည်။ အနုပညာ မျိုးရိုး အပိုင်းတွင် ဖခင်ဘက်မှ အဘိုးဖြစ်သူမှာ ထင်ရှားသော လူရွှင်တော်ကြီး [[ဦးဓာတ်ခိုး]] ဖြစ်ပြီး [[ရွှေမန်းဦးတင်မောင်]] တို့ထက်ပင် ရှေးကျခဲ့သည်။ မိခင်ဘက်မှ အဘိုးဖြစ်သူမှာ [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေး]] မှ အငြိမ့်ထောင်သူ [[ဆရာကြီးမန္တလာ(၂)]] ဖြစ်ပြီး၊ အဘွားဖြစ်သူမှာ [[ဒေါ်ငွေမြိုင်]] တို့နှင့် ခေတ်ပြိုင် မင်းသမီးကြီး [[ဒေါ်စိန်တု]] ဖြစ်သည်။ == မြို့တော်အဖွဲ့၏ ပြဇာတ်များ နှင့် တင်ဆက်မှုများ == မြို့တော် ဦးသိန်းအောင်၏ ပြဇာတ်များကို အစောပိုင်းတွင် အစ်ကိုအရင်းများ ဖြစ်ကြသည့် ပြဇာတ်ဆရာများက ရေးသားခဲ့ပြီး ''ရွှေပြုံးဖူးစာ'' (တောင်ပြုံးမင်းနှစ်ပါးနှင့် ပတ်သက်သည့် ပြဇာတ်)၊ ''ဇွတ်ချစ်မှာပဲ'' စသည့် ရှေးပြဇာတ်များ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဦးသိန်းအောင်၏ တူတစ်ယောက်၊ ဦးယဉ်အောင်၏ ညီအစ်ကို ဝမ်းကွဲတစ်ယောက်နှင့် သူငယ်ချင်းဖြစ်သူတို့လည်း ရေးသားခဲ့ကြဖူးသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ဒါရိုက်တာ [[မြို့တော် မောင်ယဉ်အောင်]] ရေးသားသော ပြဇာတ်များဖြင့် ပိုမို အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ကိုယဉ်အောင်သည် ပြဇာတ်၏ စကားပြော၊ ပြက်လုံးများမှစ၍ အပူအအေး ချိန်းပုံအထိ အကုန် ရေးသားလေ့ရှိပြီး စကားပြော အလွန် သာလွန်သူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းစတင်ရေးသားခဲ့သည့် ရှမ်းပြဇာတ်ကလေးဖြစ်သော ''ဤမြေပြင်မှသည် တောင်တန်း'' သည် မီးအပေးအယူနှင့် ရေတံခွန်၊ ရှမ်းမလေးများ ရေခပ်ခန်း စသည့် စက်တင် ပန်းချီ ပြကွက်များကြောင့် များစွာ လူကြိုက်များခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အခြား ထင်ရှားသော ပြဇာတ်များမှာ - * ''မိုးကြိုသည့်ပန်း'' (မင်းသားတစ်ယောက်နှင့် မင်းသမီး နှစ်ယောက် ပြဇာတ်) * ''မိုးလား တိမ်လား မြူလား'' (စစ်ပွဲနောက်ခံ ပြဇာတ်ကြီး ဖြစ်ပြီး ပရိသတ်အကြိုက်ကို လိုက်၍ နှစ်ဝက်နီးပါး ကပြခဲ့ရကာ နောက်ဆုံးတွင် မင်းသား သေဆုံးသည့် အသိမ်းဖြင့် သတ္တိရှိရှိ တင်ဆက်ခဲ့သည်) * ''ကိုးဆယ်ဆသာလိမ့်မယ်'' (ဦးသိန်းအောင် လက်ထက် မီးဆရာ၏ အမျိုးသမီး ပြဇာတ်မင်းသမီး [[ဒေါ်မေသန်းရီ]] ဦးဆောင်၍ ၁၀ ညဆက်တိုက် ရုံပြည့်ရုံလျှံ ဖြစ်ခဲ့သော အောင်မြင်ဆုံး ပြဇာတ်) * ''တစ်ခါက ပုဂံနန်းတော်ကြီးတစ်ခု'' (နောက်ပိုင်းတွင် ''[[ပုဂံမှာသာတဲ့လ]]'' အမည်ဖြင့် ရုပ်ရှင် ရိုက်ကူးခဲ့သည်) * ''မဲပြာပုဆိုးပေါ်က ချုပ်ရိုးသစ်'' * ''ဓားတောင်ကိုကျော်၍ မီးပင်လယ်ကိုဖြတ်မည်'' ([[မြသန်းတင့်]] ၏ ဝတ္ထုကို မှီငြမ်းသည်) * ''တုံးပေါ်ကဓား၊ တုံးအောက်ကဖား'' (သူခိုးကြီး [[ငတက်ပြား]] အော်ပရာ ပြဇာတ်ဖြစ်ပြီး၊ ရှေးဦးသိန်းအောင် ကပြခဲ့သည့် ''ချစ်တဲ့ည'' ပြဇာတ်ပါ အပိုင်းကို အခြေခံ၍ ပြန်လည် ထုတ်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်) * ''မိုင်းမောဧကရီ'' ([[စောမွန်လှ]] ဇာတ်ကြောင်းကို အသစ် ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်သည်) ထို့ပြင် ကိုယဉ်အောင်သည် အခြားသူများ၏ ဇာတ်တော်ကြီးများတွင်လည်း ပြဇာတ်ခန်းများ ဝင်ရောက် ဆင်ပေးခဲ့ဖူးရာ၊ [[ကိုဖိုးချစ်]] ကပြခဲ့သည့် ''မြေးရွှေလက် တေးပုခက်'' ပြဇာတ်ပါ သီပေါမင်း ပါတော်မူမည့် အချိန်ခန်းမှာလည်း ၎င်းဆင်ပေးခဲ့သည့် အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ === တစ်ခါက ပုဂံနန်းတော်ကြီးတစ်ခု ပြဇာတ် ဇာတ်လမ်းဆင်ပုံ === ''တစ်ခါက ပုဂံနန်းတော်ကြီးတစ်ခု'' ပြဇာတ်တွင် မာနကြီးသော သူဌေးသား (အစ်ကို) က ၎င်း၏ ညီမနှင့် ရုပ်သေး ကြိုးဆွဲဆရာ၏ သားတို့အကြား ရရှိထားသည့် ကလေးကို ဇရပ်တစ်ခုတွင် သွားရောက် စွန့်ပစ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုကလေးကို ကောက်ယူ မွေးစားသူမှာ ကလေး၏ အဖေအရင်း ဖြစ်သူ ရုပ်သေးဆရာ၏ သားပင် ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း သမီးအရင်းမှန်း မသိခဲ့ပေ။ အဖွားဖြစ်သူမှာ ရှက်ရွံ့ သေဆုံးခဲ့ရသလို သူဌေးသားသည်လည်း မိမိကိုယ်ကို ဓားဖြင့် ထိုးသေခဲ့သည်။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ အရူးမ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။ ကလေးမလေး အရွယ်ရောက်လာသောအခါ အကများ သင်ပေး၍ အောင်မြင်လာသော်လည်း ခေတ်ပေါ် အနုပညာများကို လိုက်စားရာမှ ပရိသတ်နှင့် ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ နောက်ဆုံးတွင် အဖေထံ ပြပြန်လာခဲ့သည်။ ဇရပ်ထဲတွင် မိသားစု အရင်းများ ပြန်လည် ဆုံစည်းမိကြသော်လည်း အချင်းချင်း မိသားစု အရင်းအချာမှန်း မသိရှိကြဘေ သီချင်းသံနှင့်အတူ ပရိသတ်ကို ရင်ထဲတွင် ခံစားချက် ကျန်ရစ်စေလျက် ကားကြီး ပိတ်သွားသည့် သင်ခန်းစာပေး တင်ဆက်မှုမျိုး ဖြစ်သည်။ (ရုပ်ရှင်အဖြစ် ပြန်လည် ရိုက်ကူးရာတွင်မူ ပရိသတ်အကြိုက် လိုက်၍ မိသားစု ပြန်လည် ပေါင်းစည်းသွားသည့် အဆုံးသတ်သို့ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်)။ == မြို့တော် အင်အားသစ် ခေတ် == နောက်ပိုင်းတွင် [[မြို့တော် အင်အားသစ်]] အမည်ဖြင့် ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၈ နှစ်၊ ၉ နှစ်ခန့် သက်တမ်း ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ အင်အားသစ် ခေတ်တွင် ပြဇာတ်များကို [[ကိုရင်အောင်]] က အဓိက ရေးသားခဲ့သည်။ မင်းသားများအဖြစ် [[ကိုညီနေမင်း]]၊ [[ဦးသံချောင်း]] နှင့် [[ကိုလှိုင်မင်း]] တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ [[ဒေါ်မေသန်းရီ]] နှင့် [[ဒေါ်ကယ်လီသန်း]] တို့က ပင်တိုင် မင်းသမီးနှင့် အမေခန်းများမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ဦးသိန်းအောင် လက်ထက်က ဇာတ်အဖွဲ့သား ၁၀၀ ကျော်ရှိပြီး ၃ တန်ကား ၈ စီးဖြင့် လှည့်လည် ခဲ့သော်လည်း၊ အင်အားသစ် ခေတ်တွင် လူအင်အား ၈၀ ဝန်းကျင်သို့ လျှော့ချကာ ၅ တန်ကား ၃ စီး၊ ၄ စီးခန့်ဖြင့် ကျုံ့၍ ထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။ တစ်နှစ်လျှင် ပွဲချီ ၂၀၀ ကျော် ကပြခဲ့ကြပြီး နယုန်လတွင် [[မန္တလေးမြို့|မန္တလေး]] သို့ ပြန်လည် ဝင်ရောက်ကာ ဝါဆိုလတွင် တီးလုံး တိုက်ကြသည်။ ဝါခေါင်လ [[တောင်ပြုံးပွဲ]] မှစ၍ တစ်နှစ်တာ ပွဲစဉ်များကို ပြန်လည် စတင်လေ့ ရှိသည်။ ထိုခေတ်က ကန်ထရိုက် ကြေးမှာ တစ်ညလျှင် ၃၅၀၀ မှ ၄၀၀၀ ကျပ် ဝန်းကျင် (ရွှေတစ်ကျပ်သားလျှင် ၅၀၀၀ မှ ၈၀၀၀ ကျပ်ဝန်းကျင် ခေတ်) ဖြစ်ပြီး၊ အိမ်သာ၊ ရေ၊ မီး နှင့် ထင်း စသည်တို့ ပေးဆောင်ရသည်။ ဇာတ်အဖွဲ့၏ စီမံခန့်ခွဲမှုတွင် ငွေထုတ်ငွေသွင်း ရှင်းပေးသည့် မန်နေဂျာ၊ ကျပြရေး တာဝန်ယူသည့် မန်နေဂျာနှင့် ဆက်တင်၊ ဆိုင်းဘုတ်၊ စtage အနေအထားများကို ကြိုတင် စီစဉ်ရသည့် ရှေ့ပြေး မန်နေဂျာ စသဖြင့် မန်နေဂျာ (၃) ယောက်အထိ သီးသန့် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဆိုင်းဝိုင်း အပိုင်းတွင် ဦးသိန်းအောင် လက်ထက်မှစ၍ ဆိုင်းဆရာ [[ဦးစိန်ကြိုင်]] နှင့် [[ကိုစံဝင်း]] (ဆိုင်းဆရာ ကိုစံဝင်း၏ ဖခင်) တို့က တီးခတ် ပေးခဲ့ကြသည်။ == သင်ဆရာ၊ မြင်ဆရာများ == မြို့တော်အဖွဲ့မှ အနုပညာရှင်များသည် [[မြို့တော် မောင်ယဉ်အောင်]] ထံမှ သရုပ်ဆောင်မှုများကို လည်းကောင်း၊ ဦးသိန်းအောင် ထံမှ ကျပြမှုများကို လည်းကောင်း သင်ယူခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် [[မန္တလေးပန်းတျာ]] ဆရာ [[ဦးသန်းအောင်]] ထံတွင် ၂ လခွဲခန့် စနစ်တကျ သင်ယူခဲ့ကြသလို၊ [[ဦးစိုးလွင်]] ထံမှလည်း အကနှင့် နှစ်ပါးသွား ကွက်များကို အနီးကပ် လေ့ကျင့် သင်ယူခဲ့ကြသည်။ == နိဂုံး == မြို့တော် အင်အားစုသည် သူမတူသော စံနှုန်းများ၊ စည်းကမ်းများဖြင့် မြန်မာ့ သဘင်သည်တို့၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြို့တော်မှ ထွက်ပေါ်ခဲ့သော မင်းသား၊ မင်းသမီးများသည် မည်သည့် အဖွဲ့သို့ ရောက်ရှိသည်ဖြစ်စေ မိမိတို့၏ အမည်ရှေ့တွင် "မြို့တော်" ဟူသော ဝိသေသကို ဂုဏ်ယူစွာ တပ်ဆင်ကြဆဲ ဖြစ်သည်။ ယနေ့ အချိန်တွင် မြို့တော် အင်အားစု အဖွဲ့ကြီး အကောင်အထည် မရှိတော့သော်လည်း မြန်မာ့ သဘင်သမိုင်းတွင် တစ်ခုတည်းသော စံပြ ဇာတ်သဘင် အဖွဲ့ကြီးအဖြစ် ကျန်ရစ်မည် ဖြစ်သည်။ <blockquote> " အမျိုးမျိုးမရိုးအောင်ကြံဆောင်<br /> မြို့တော်အဖွဲ့ရဲ့ဂုဏ်ရောင်...<br /> မြန်မာပြည်နယ်တလွှား<br /> ကျော်ကြားပါသော ကိုသိန်းအောင်...<br /> တေးသံစုံသီကာကျူး<br /> ရွှင်မြူးအောင်... ကြည်နူးအောင်...<br /> မြန်မာ့သဘင်တစ်ခေတ်ကို ရှေ့ဆောင်<br /> မြို့တော် ကျွန်တော် သိန်းအောင်... " </blockquote> == ကိုးကား == * မြို့တော် မောင်ယဉ်အောင် ၏ အနုပညာ အတွေ့အကြုံ နှုတ်ခွန်းဆက် စကားများ။ * မန္တလေး လူရွှင်တော်ကြီး ဘဒွေး ဦးထင်ပေါ် ၏ သဘင်ဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများ။ [[Category:မြန်မာ့အနုပညာ]] [[Category:မန္တလေး]] 8ptfvlkqcu3e4gbr6ryt80m7uga4871 0 290401 1054397 1048657 2026-09-21T07:18:44Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054397 wikitext text/x-wiki [[ဖိုင်:Iris_dataset_scatterplot.svg|right|thumb|ရော်နယ်ဖစ်ရှာ (Ronald Fisher) က ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည့် ‘အိုင်းရစ် ပန်းမျိုးစုံ ဒေတာအစု’ (Iris flower data set) မှ ဘက်စုံကဏ္ဍစုံအချက်အလက်များကို ပုံဖော်ပြသထားသော ပုံရိပ်ကားချပ်အမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။<ref name="fisher36">{{Cite journal |last=Fisher, R.A. |year=1963 |title=The Use of Multiple Measurements in Taxonomic Problems |url=http://digital.library.adelaide.edu.au/coll/special//fisher/138.pdf |url-status=dead |journal=[[Annals of Eugenics]] |volume=7 |issue=2 |pages=179&ndash;188 |doi=10.1111/j.1469-1809.1936.tb02137.x |hdl=2440/15227 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928044802/http://digital.library.adelaide.edu.au/coll/special//fisher/138.pdf |archive-date=2011-09-28 |access-date=2007-05-22 |hdl-access=free}}</ref>]] ဒေတာအစု ('''Data set''' သို့မဟုတ် '''Dataset''') ဆိုသည်မှာ စုစည်းထားသော အချက်အလက်များ ဖြစ်သည်။ ဇယားကွက်ပုံစံ အချက်အလက်များတွင် '''ဒေတာအစု'''တစ်ခုသည် ဒေတာဘေ့စ် ဇယား (Database table) တစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပိုသော ဇယားများနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ထိုဇယား၏ ကော်လံ (Column) တစ်ခုချင်းစီသည် သတ်မှတ်ထားသော ကိန်းရှင် (Variable) တစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုပြီး၊ အတန်း (Row) တစ်ခုချင်းစီသည် သက်ဆိုင်ရာ ဒေတာအစု၏ မှတ်တမ်း (Record) တစ်ခုချင်းစီကို ဖော်ပြသည်။ ဤဒေတာအစုသည် ဒေတာအစုတွင် ပါဝင်သောအရာတစ်ခုချင်းစီအတွက် ကိန်းရှင်များ၏ တန်ဖိုးများကို စာရင်းပြုစုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဝတ္ထုပစ္စည်းတစ်ခု၏ အမြင့်နှင့် အလေးချိန်တို့ကဲ့သို့ အချက်အလက်များ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဒေတာအစုများကို စာရွက်စာတမ်းများ သို့မဟုတ် ဖိုင်တွဲများ စုစည်းမှုဖြင့်လည်း ဖွဲ့စည်းထားနိုင်သည်။<ref name="Editorial">{{cite journal |last1=Snijders |first1=C. |year=2012 |title='Big Data': Big gaps of knowledge in the field of Internet |url=http://www.ijis.net/ijis7_1/ijis7_1_editorial.html |url-status=dead |journal=International Journal of Internet Science |volume=7 |pages=1–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123051001/http://www.ijis.net/ijis7_1/ijis7_1_editorial.html |archive-date=2019-11-23 |access-date=2017-02-10 |last2=Matzat |first2=U. |last3=Reips |first3=U.-D.}}</ref> လွတ်လပ်စွာ ရယူနိုင်သော အချက်အလက်ကဏ္ဍ (Open Data Discipline) တွင် ဒေတာအစုတစ်ခုကို ပြည်သူများအတွက် ဖွင့်လှစ်ပေးထားသည့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အချက်အလက်သိုလှောင်ကန် (Public Open Data Repository) မှ ထုတ်ပြန်ထားသော သတင်းအချက်အလက်ပမာဏကို တိုင်းတာသည့် ယူနစ်တစ်ခုအဖြစ် အသုံးပြုသည်။ ကမ္ဘာ့အဆင့်တွင် ဥရောပ၏ data.europa.eu ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ပေါ်၌ ဒေတာအစုပေါင်း တစ်သန်းကျော်ကို စုစည်းဖော်ပြထားသကဲ့သို့<ref name=":0">{{Cite web |title=European open data portal |url=http://www.europeandataportal.eu/data/en/dataset |access-date=2025-10-05 |website=European open data portal |publisher=European Commission}}</ref>၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း မြန်မာဘာသာနှင့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများအတွက် ပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) ဒေတာအစုများ တည်ဆောက်ပေးနေသည့် [https://datarrx.org/ DatarrX (ဒေတာအက်စ်)] ကဲ့သို့သော ဖောင်ဒေးရှင်းများ ပေါ်ထွက်လာသည်။ DatarrX သည် ပွင့်လင်းမှု (Openness)၊ တိကျမှု (Accuracy) နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု (Collaboration) စသည့် အနှစ်သာရများကို အခြေခံ၍ အရည်အသွေးမြင့်မားပြီး ယုံကြည်အားထားရသော Open-source ဒေတာအစုများကို စနစ်တကျ ပြုစုပျိုးထောင်ပေးခြင်းဖြင့် မြန်မာ့ AI နည်းပညာဝန်းကျင် (AI Ecosystem) ကို အားကောင်းလာစေရန် ပံ့ပိုးပေးလျက်ရှိသည်။<ref>{{Cite web |last=DatarrX Foundation |title=ကျွန်ုပ်တို့အကြောင်း |url=https://datarrx.org/my/about/ |language=my }}{{Dead link|date=September 2026 }}</ref> == ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ == ဒေတာအစုတစ်ခု၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဂုဏ်သတ္တိများကို သတ်မှတ်ပေးသည့် ထူးခြားချက်လက္ခဏာရပ်များစွာ ရှိသည်။ ယင်းတို့တွင် ပါဝင်သော ကိန်းရှင် သို့မဟုတ် ဝိသေသလက္ခဏာ (Attribute or Variable) များ၏ အရေအတွက်နှင့် အမျိုးအစားများ ပါဝင်သည့်အပြင်၊ စံသွေဖည်ကိန်း (Standard deviation) နှင့် ကာတိုးဆစ်/ချွန်နှုန်း (Kurtosis) ကဲ့သို့သော သက်ဆိုင်ရာ ကိန်းဂဏန်းစာရင်းအင်း တိုင်းတာချက်အမျိုးမျိုးလည်း ပါဝင်သည်။ ဒေတာအစုတွင် ပါဝင်သော တန်ဖိုးများသည် ကိန်းစစ် (Real numbers) သို့မဟုတ် ကိန်းပြည့် (Integers) ကဲ့သို့သော ကိန်းဂဏန်းများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် လူတစ်ဦး၏ အရပ်အမြင့်ကို စင်တီမီတာဖြင့် ဖော်ပြခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ယင်းတန်ဖိုးများသည် လူမျိုးစုကို ဖော်ပြသည့် အမည်ပြဒေတာ (Nominal data) ကဲ့သို့သော ကိန်းဂဏန်းမဟုတ်သည့် အချက်အလက်များလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုရသော် ဒေတာတန်ဖိုးများသည် တိုင်းတာမှုအဆင့်ဆင့် (Level of measurement) တွင် ဖော်ပြထားသည့် မည်သည့်အမျိုးအစားမဆို ဖြစ်နိုင်သည်။ ကိန်းရှင်တစ်ခုချင်းစီအတွက် တန်ဖိုးများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် အမျိုးအစား တူညီကြသည်။ အချို့နေရာများတွင် ပျောက်ဆုံးနေသော ဒေတာတန်ဖိုး (Missing values) များလည်း ရှိနေနိုင်ပြီး ထိုသို့ရှိနေကြောင်းကို တစ်နည်းနည်းဖြင့် အမှတ်အသားပြု ဖော်ပြရမည် ဖြစ်သည်။ စာရင်းအင်းပညာ (Statistics) တွင် ဒေတာအစုများသည် များသောအားဖြင့် လူဦးရေ/အစုအဝေး (Statistical population) တစ်ခုမှ နမူနာကောက်ယူခြင်းဖြင့် ရရှိလာသော လက်တွေ့စောင့်ကြည့်လေ့လာချက်များမှ လာခြင်းဖြစ်သည်။ ဇယား၏ အတန်းတစ်ခုချင်းစီသည် ထိုအစုအဝေးတွင် ပါဝင်သောအရာတစ်ခု၏ စောင့်ကြည့်လေ့လာချက် အချက်အလက်များနှင့် ကိုက်ညီသည်။ ထို့အပြင် အချို့သော ဆော့ဖ်ဝဲလ်အမျိုးအစားများကို စမ်းသပ်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ကွန်ပျူတာအယ်လ်ဂိုရီသမ် (Algorithms) များ အသုံးပြု၍လည်း ဒေတာအစုများကို ဖန်တီးနိုင်သည်။ SPSS ကဲ့သို့သော ခေတ်မှီစာရင်းအင်း စိတ်ဖြာဆန်းစစ်မှု ဆော့ဖ်ဝဲလ်အချို့သည် ယနေ့ထက်ထိ ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို ရှေးရိုးဒေတာအစု ပုံစံဖြင့်ပင် ပြသပေးနေဆဲ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒေတာအစုအတွင်း အချက်အလက်များ ပျောက်ဆုံးနေခြင်း သို့မဟုတ် မသင်္ကာဖွယ်ရာ ဖြစ်နေခြင်းများ ရှိပါက ဒေတာအစုကို ပြည့်စုံသွားစေရန် ဒေတာအစားထိုးခြင်းနည်းလမ်း (Imputation method) ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref name="sde">{{cite book |author=United Nations Statistical Commission |year=2007 |title=Statistical Data Editing: Impact on Data Quality: Volume 3 of Statistical Data Editing, Conference of European Statisticians Statistical standards and studies |url=https://unece.org/DAM/stats/publications/editing/SDE3.pdf |author2=United Nations Economic Commission for Europe |publisher=United Nations Publications |isbn=978-9211169522 |page=20}}</ref> == အသုံးချမှုများနှင့် လက်တွေ့အသုံးပြုသည့် ဖြစ်ရပ်များ == ဒေတာအစုများကို အချက်အလက်စိတ်ဖြာဆန်းစစ်ခြင်း၊ သုတေသနပြုလုပ်ခြင်းနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်များကို ပံ့ပိုးပေးရန်အတွက် ကဏ္ဍစုံနယ်ပယ်အသီးသီးတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုကြသည်။ သိပ္ပံပညာရပ်များတွင် ဒေတာအစုများသည် ဇီဝဗေဒ၊ ရူပဗေဒနှင့် လူမှုရေးသိပ္ပံကဲ့သို့သော ဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုများအတွက် လက်တွေ့အခြေခံအချက်အလက်များကို ထောက်ပံ့ပေးပြီး ဆေးပညာ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးသိပ္ပံနှင့် လူမှုရေးသုတေသနကဏ္ဍများတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုအသစ်များ ဖြစ်ပေါ်လာအောင် ကူညီပေးသည်။ [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Machine learning) နှင့် [[ဉာဏ်ရည်တု]] (Artificial intelligence) နည်းပညာရပ်များတွင်လည်း ပုံရိပ်မှတ်မိခြင်း (Image recognition)၊ [[သဘာဝဘာသာစကား စီမံဆောင်ရွက်မှု|သဘာဝဘာသာစကား စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း]] (Natural language processing) နှင့် ကြိုတင်ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခြင်းပုံစံများ (Predictive modeling) ကဲ့သို့သော လုပ်ဆောင်ချက်များအတွက် အယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို လေ့ကျင့်ပေးခြင်း၊ တရားဝင်မှုစစ်ဆေးခြင်းနှင့် စမ်းသပ်ခြင်းတို့ ပြုလုပ်ရန် ဒေတာအစုများသည် မရှိမဖြစ် လိုအပ်သည်။ == ရှေးရိုးစံပြ ဒေတာအစုများ == စာရင်းအင်းပညာဆိုင်ရာ စာပေကျမ်းဂန်များတွင် အောက်ပါ ရှေးရိုးစံပြဒေတာအစု (Classic data sets) အချို့ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ * အိုင်းရစ် ပန်းမျိုးစုံ ဒေတာအစု (Iris flower data set) - ဤဒေတာအစုသည် ရော်နယ်ဖစ်ရှာ (Ronald Fisher) က ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည့် ဘက်စုံကဏ္ဍစုံ အချက်အလက်စု ဖြစ်သည်။<ref name="fisher36" /> [https://archive.ics.uci.edu/ml/datasets/Iris ကာလီဖိုးနီးယား တက္ကသိုလ်-အားဗိုင်း (University of California, Irvine) ၏ Machine Learning Repository က ဤဒေတာအစုကို အင်တာနက်ပေါ်တွင် လွှင့်တင်ပေးထားသည်။]<ref name=":2">{{cite web |title=UCI Machine Learning Repository: Iris Data Set |url=https://archive.ics.uci.edu/ml/datasets/Iris |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426065109/https://archive.ics.uci.edu/ml/datasets/Iris |archive-date=2023-04-26 |access-date=2025-10-05}}</ref> * MNIST ဒေတာဘေ့စ် (MNIST database) - လက်ရေးဖြင့် ရေးသားထားသော ဂဏန်းပုံရိပ်များ ပါဝင်သည့် ဤဒေတာအစုကို အုပ်စုခွဲခြင်း (Classification)၊ စုပြုံခြင်း (Clustering) နှင့် ပုံရိပ်စီမံဆောင်ရွက်ခြင်း (Image processing) ဆိုင်ရာ အယ်လ်ဂိုရီသမ်များကို စမ်းသပ်ရန်အတွက် ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ * အမျိုးအစားအလိုက် ဒေတာစိတ်ဖြာခြင်း (Categorical data analysis) - ဤဒေတာအစုများကို "An Introduction to Categorical Data Analysis" အမည်ရှိ စာအုပ်တွင် အသုံးပြုထားပြီး၊ UCLA တက္ကသိုလ်၏ အဆင့်မြင့် သုတေသနကွန်ပျူတာစနစ်ဌာန (Advanced Research Computing) က အင်တာနက်ပေါ်တွင် ဖြန့်ဝေပေးထားသည်။<ref name=":3">{{cite web |title=Textbook Examples An Introduction to Categorical Data Analysis by Alan Agresti |url=https://stats.oarc.ucla.edu/other/examples/icda/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131013107/https://stats.oarc.ucla.edu/other/examples/icda/ |archive-date=2023-01-31 |access-date=2023-05-02}}</ref> * ကြံ့ခိုင်မှုရှိသော စာရင်းအင်းပညာ (Robust statistics) - ၁၉၆၈ ခုနှစ်ထုတ် "Robust Regression and Outlier Detection" (စာရေးဆရာ Rousseeuw နှင့် Leroy) စာအုပ်တွင် အသုံးပြုခဲ့သည့် ဤဒေတာအစုများကို ကိုလုံးတက္ကသိုလ် (University of Cologne) က [https://web.archive.org/web/20050207032959/http://www.uni-koeln.de/themen/statistik/data/rousseeuw/ အင်တာနက်ပေါ်တွင် ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။]<ref>{{cite web |title=The ROUSSEEUW datasets |url=http://www.uni-koeln.de/themen/statistik/data/rousseeuw/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050207032959/http://www.uni-koeln.de/themen/statistik/data/rousseeuw/ |archive-date=2005-02-07}}</ref> * အချိန်ပြောင်းလဲမှုပြ ကိန်းဂဏန်းစဉ်များ (Time series) - စာရေးဆရာ Chatfield ၏ "The Analysis of Time Series" စာအုပ်တွင် အသုံးပြုထားသည့် ဤဒေတာများကို StatLib က [https://web.archive.org/web/20110102201323/http://lib.stat.cmu.edu/modules.php?op=modload&name=PostWrap&file=index&page=datasets/ အင်တာနက်ပေါ်တွင် လွှင့်တင်ပေးထားသည်။]<ref>{{cite web |title=StatLib :: Data, Software and News from the Statistics Community |url=http://lib.stat.cmu.edu/modules.php?op=modload&name=PostWrap&file=index&page=datasets/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110102201323/http://lib.stat.cmu.edu/modules.php?op=modload&name=PostWrap&file=index&page=datasets/ |archive-date=2011-01-02}}</ref> * အစွန်းထွက်တန်ဖိုးများ (Extreme values) - "An Introduction to the Statistical Modeling of Extreme Values" စာအုပ်တွင် အသုံးပြုထားသည့် ဤဒေတာများသည် စာအုပ်ရေးသားသူ Stuart Coles ကိုယ်တိုင် အင်တာနက်ပေါ်တွင် ဖြန့်ဝေပေးခဲ့သော အချက်အလက်များကို သိမ်းဆည်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ * ဘေးဆီးယန်း ဒေတာစိတ်ဖြာခြင်း (Bayesian Data Analysis) - [http://www.stat.columbia.edu/~gelman/book/data/ ဤစာအုပ်]တွင် အသုံးပြုထားသည့် ဒေတာများကို စာအုပ်ပြုစုသူတစ်ဦးဖြစ်သည့် Andrew Gelman က အင်တာနက်ပေါ်တွင် မော်ကွန်းတင်ချိတ်ဆက်မှု ([https://web.archive.org/web/20230122121643/http://www.stat.columbia.edu/~gelman/book/data/ Archive link]) အဖြစ် ပံ့ပိုးပေးထားသည်။ * ဘူပါ အသည်းရောဂါဒေတာ (The Bupa liver data) - စက်သင်ယူခြင်းနှင့် ဒေတာတူးဖော်ခြင်း (Data mining) ဆိုင်ရာ သုတေသနစာတမ်း အမြောက်အမြားတွင် [https://web.archive.org/web/20171023174701/http://ftp.ics.uci.edu:80/pub/machine-learning-databases/liver-disorders/ ဤဒေတာအစုကို အသုံးပြုခဲ့သည်။] * အန်စကုမ်း၏ စတုဂံဒေတာအစု (Anscombe's quartet) - စာရင်းအင်းပညာဆိုင်ရာ လွဲမှားကောက်ချက်ချမှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် ဒေတာများကို ပုံရိပ်ကားချပ်များဖြင့် ဖော်ပြခြင်းက မည်မျှအရေးကြီးကြောင်း သက်သေပြထားသည့် ဒေတာအစုအဆုံလေး ဖြစ်သည်။ == မြန်မာဘာသာစကားနှင့် ဒေတာအစု ရှားပါးမှုပြဿနာ (Machine Learning နယ်ပယ်) == ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဉာဏ်ရည်တုနှင့် Machine Learning နည်းပညာရပ်များ အလျင်အမြန် တိုးတက်လာသော်လည်း၊ လက်တွေ့အသုံးချမှုအပိုင်းတွင် ဘာသာစကားအလိုက် ဒေတာအစု (Datasets) ရရှိနိုင်မှုအပေါ် မူတည်၍ သိသာထင်ရှားသော ကွာဟချက်များ ရှိနေသည်။ ဤအခြေအနေတွင် မြန်မာဘာသာစကားသည် Machine Learning ကဏ္ဍ၌ ဒေတာအရင်းအမြစ် လွန်စွာရှားပါးသော ဘာသာစကား (Low-resource language သို့မဟုတ် Data-scarce language) အစုအဖွဲ့ထဲတွင် ပါဝင်နေသည်။ အင်္ဂလိပ်၊ တရုတ် သို့မဟုတ် အခြားကမ္ဘာသုံးဘာသာစကားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မြန်မာဘာသာစကားဖြင့် စက်ကွန်ပျူတာများကို လေ့ကျင့်သင်ကြားပေးနိုင်မည့် စံနှုန်းမီ ဒေတာအစုများမှာ အလွန်နည်းပါးလျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့ ဒေတာအစု ရှားပါးမှုပြဿနာကို အချိန်မီ မဖြေရှင်းနိုင်ပါက အနာဂတ်တွင် မြန်မာဘာသာစကား အသုံးပြုသူများအနေဖြင့် အဆင့်မြင့် AI နည်းပညာများကို တန်းတူရည်တူ အသုံးပြုနိုင်ခွင့် ဆုံးရှုံးသွားနိုင်သည့် နည်းပညာဆိုင်ရာ နောက်ကျကျန်ရစ်မှု စိန်ခေါ်မှုကြီးနှင့် ရင်ဆိုင်ရမည် ဖြစ်သည်။ Machine Learning မော်ဒယ်များ ကောင်းမွန်စွာ အလုပ်လုပ်နိုင်ရန်အတွက် အရည်အသွေးမြင့်မားပြီး အများအပြား စုစည်းထားသော ဒေတာအစုများ မရှိမဖြစ်လိုအပ်ရာ၊ ဤပြဿနာကို ကျော်လွှားနိုင်ရန် နည်းပညာအဖွဲ့အစည်းများသာမက အများပြည်သူနှင့် မြန်မာဘာသာစကား အသုံးပြုသူအားလုံး၏ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုနှင့် အချက်အလက် ပံ့ပိုးကူညီမှုများမှာ လွန်စွာအရေးကြီးသော ကဏ္ဍတွင် ရှိနေသည်။ လက်ရှိတွင် မြန်မာဘာသာစကားဆိုင်ရာ ဒေတာအစုများကို ပွင့်လင်းရင်းမြစ် (Open-source) စနစ်ဖြင့် ပြုစုပျိုးထောင်ပေးနေသည့် ထင်ရှားသော လှုပ်ရှားမှုများအနက် တစ်ခုမှာ [[DatarrX]] ([https://datarrx.org/ ဒေတာအက်စ်]) ဖြစ်သည်။ DatarrX သည် အကျိုးအမြတ်မယူသော ပွင့်လင်းရင်းမြစ် ဖောင်ဒေးရှင်းတစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်ကာ မြန်မာဘာသာစကားနှင့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများအတွက် စနစ်တကျ စိစစ်ထားသည့် အရည်အသွေးမြင့် ဒေတာအစုများကို အများပြည်သူ လွတ်လပ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် စုစည်းထုတ်ပြန်ပေးလျက်ရှိသည်။ ဤကဲ့သို့သော လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ဒေတာအစု ဖန်တီးမှုများသည် မြန်မာ့ AI နည်းပညာဝန်းကျင် (AI Ecosystem) ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာစေရန်နှင့် နည်းပညာသစ် တီထွင်ဖန်တီးသူများအတွက် အခြေခံအုတ်မြစ် အရင်းအမြစ်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးရန်အတွက် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။ == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာ အချက်အလက်]] [[ကဏ္ဍ:ဒေတာအစုများ]] flxhlm3mf2bebs2ofd5ko8kssokl4hz 0 290846 1054339 1052987 2026-09-20T18:10:05Z Mkant00 135890 visual 1054339 wikitext text/x-wiki {{Calculus}} {{distinguish|စုဆောင်းမှတ်}} [[သင်္ချာ|သင်္ချာပညာ]]တွင် စုဆုံမှတ် (limit) ဆိုသည်မှာ [[ဖန်ရှင်]] (function) တစ်ခု၊ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) တစ်ခု သို့မဟုတ် အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထု (mathematical object) တစ်ခု၏ အဝင်ကိန်း (input) သို့မဟုတ် အညွှန်း (index) သည် သတ်မှတ်ထားသော အမှတ် (point) တစ်ခုသို့ ချဉ်းကပ်သွားသောအခါ ၎င်းဖန်ရှင် သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထုက ချဉ်းကပ်သွားသည့် တန်ဖိုးဖြစ်သည်။ စုဆုံမှတ်များသည် ကဲကုလပ် (calculus) နှင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (mathematical analysis) တို့၏ အခြေခံ သဘောတရားများ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့သည် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း]] (continuity)၊ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်များ]] (derivatives) နှင့် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်များ]] (integrals) အတွက် တိကျသေချာသော အခြေခံအုတ်မြစ်များကို ပံ့ပိုးပေးသည်။<ref>{{Citation |last1=Stewart |first1=James |title=Calculus: Early Transcendentals |edition=6th |publisher=Brooks/Cole |date=2008 |page=68}}</ref> <math>x</math> သည် <math>c</math> သို့ ချဉ်းကပ်သွားချိန်တွင် <math>f</math> ဟူသော ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်အတွက် ဖော်ပြချက်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရေးသားလေ့ရှိသည်။ :<math>\lim_{x \to c} f(x) = L</math> ၎င်းကို <math>x \to c</math> ဖြစ်ချိန်တွင် <math>f(x) \to L</math> ဟူ၍ မြား သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (arrow notation) ဖြင့်လည်း သင်္ကေတပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ == ကိန်းစဉ်တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် (Limit of a Sequence) == <math>X</math> ကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း]] (topological space) တစ်ခုဟု သတ်မှတ်မည်။ အကယ်၍ <math>x_0</math> ၏ အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင် (open neighborhood) <math>U</math> တိုင်းအတွက် <math>n > N</math> အားလုံး၌ <math>x_n \in U</math> ဖြစ်စေမည့် [[သဘာဝကိန်း]] (natural number) <math>N</math> တစ်ခု တည်ရှိခဲ့လျှင် ထို <math>X</math> ရပ်ဝန်းအတွင်းရှိ ကိန်းစဉ် <math>(x_n)_{n=1}^\infty</math> သည် စုဆုံမှတ် <math>x_0 \in X</math> သို့ စုဆုံသည် (converge) ဟု ဆိုသည်။<ref>{{Citation |last1=Kelley |first1=John L. |title=General Topology |publisher=Van Nostrand |date=1955 |page=125}}</ref> ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်း (Hausdorff space) တစ်ခုတွင် ကိန်းစဉ်တစ်ခု၌ အများဆုံး စုဆုံမှတ် တစ်ခုတည်းသာ ရှိနိုင်သည်။ အကယ်၍ <math>X</math> သည် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (distance metric) <math>d</math> ပါရှိသော [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း]] (metric space) တစ်ခု ဖြစ်ပါက၊ ၎င်း၏ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (topological definition) သည် ရှေးရိုးစဉ်လာ <math>\varepsilon-N</math> အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\varepsilon > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>n > N</math> အားလုံး၌ <math>d(x_n, x_0) < \varepsilon</math> ဖြစ်စေမည့် <math>N \in \mathbb{N}</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက <math>\lim_{n \to \infty} x_n = x_0</math> ဖြစ်သည်။ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] (real numbers) <math>\mathbb{R}</math> ကဲ့သို့သော ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း (complete metric space) များတွင် ကိန်းစဉ်တစ်ခုသည် [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) ဖြစ်မှသာလျှင် စုဆုံသော ကိန်းစဉ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ စုဆုံမှတ် တစ်ခုတည်းသို့ မစုဆုံသော ကိန်းစစ် ကိန်းစဉ်များအတွက်မူ ၎င်း၏ ကိန်းစဉ်ပိုင်းများ၏ စုဆုံမှတ်များ (subsequential limits) ၏ အကန့်အသတ်ဘောင်များကို အထက် စုဆုံမှတ် (limit superior သို့မဟုတ် <math>\limsup</math>) နှင့် အောက် စုဆုံမှတ် (limit inferior သို့မဟုတ် <math>\liminf</math>) တို့ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ <math>\mathbb{R}</math> အတွင်းရှိ ကိန်းစဉ်တစ်ခုသည် ၎င်း၏ အထက် စုဆုံမှတ်နှင့် အောက် စုဆုံမှတ်တို့ ညီမျှပြီး အဆုံးရှိ (finite) မှသာလျှင် စုဆုံရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ == ဖန်ရှင် သို့မဟုတ် ပုံဖော်မှုတစ်ခု၏ စုဆုံမှတ် (Limit of a Function or Mapping) == <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့ကို [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ]]အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>E \subset X</math> ဟု ထားမည်။ ထို့ပြင် <math>c</math> သည် <math>E</math> ၏ [[စုဆောင်းမှတ်]] (limit point သို့မဟုတ် accumulation point) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်မည်။ <math>Y</math> အတွင်းရှိ <math>L</math> ၏ ပတ်ဝန်းကျင် (neighborhood) <math>V</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါအခြေအနေနှင့် ကိုက်ညီစေမည့် <math>X</math> အတွင်းရှိ <math>c</math> ၏ ပတ်ဝန်းကျင် <math>U</math> တစ်ခု တည်ရှိခဲ့လျှင် အမှတ် <math>L \in Y</math> သည် <math>x \to c</math> ဖြစ်ချိန်၌ <math>f: E \to Y</math> ဟူသော ပုံဖော်မှု (mapping) ၏ စုဆုံမှတ် ဖြစ်သည်။ *<math>f(E \cap U \setminus \{c\}) \subset V</math> <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့သည် [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း|အကွာအဝေး ရပ်ဝန်းများ]] ဖြစ်သောအခါ ဤသတ်မှတ်ချက်သည် ဗိုင်ယာရှထရပ်စ် (Weierstrass) က ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းထားသော စံ (standard) <math>(\varepsilon, \delta)</math>-အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\varepsilon > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>0 < d_X(x, c) < \delta</math> ဖြစ်လျှင် <math>d_Y(f(x), L) < \varepsilon</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\delta > 0</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>{{Citation |last1=Il'in |first1=V. A. |last2=Poznyak |first2=E. G. |title=Fundamentals of Mathematical Analysis |volume=1 |publisher=Mir Publishers |date=1982 |page=142}}</ref> <math>c</math> ပါဝင်သော အရင်းအမြစ်စု (domain) တစ်ခုပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော [[ဖန်ရှင်]] <math>f</math> တစ်ခုသည် <math>\lim_{x \to c} f(x) = f(c)</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>c</math> ၌ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (continuous) ဖန်ရှင်ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ အရင်းအမြစ်စု <math>E</math> ၏ ကန့်သတ်ချက်များ (restrictions) သည် သီးသန့်ဖြစ်သော စုဆုံမှတ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကိန်းစစ်]] ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်စုကို <math>x > c</math> အဖြစ် ကန့်သတ်လိုက်ပါက ညာဘက်မှ စုဆုံမှတ် (right-handed limit) ကို ရရှိမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းကို <math>\lim_{x \to c^+} f(x)</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ [[File:Limit-at-infinity-graph.png|right|thumb|upright=1.4|အနန္တရှိ စုဆုံမှတ်သည် <math>L</math> ဖြစ်သော ဖန်ရှင် <math>f(x)</math> ဖြစ်သည်။ အလိုရှိရာ အကွာအဝေး (arbitrary distance) <math>\varepsilon</math> မည်သည်အတွက်မဆို <math>x > S</math> အားလုံးအတွက် ဖန်ရှင်သည် <math>L \pm \varepsilon</math> အတွင်း၌ ရှိနေစေမည့် တန်ဖိုး <math>S</math> တစ်ခု တည်ရှိရမည် ဖြစ်သည်။]] === ကိန်းစဉ်အရ သတ်မှတ်ဖော်ပြခြင်း (Sequential Characterization) === ရေတွက်နိုင်မှုဆိုင်ရာ ပထမ [[နဂိုမှန်အဆို]] (first axiom of countability) နှင့် ကိုက်ညီသော ရပ်ဝန်းများတွင် ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ စုဆုံမှတ်ကို ကိန်းစဉ်များဖြင့်သာ အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်သည်။ <math>\lim_{x \to c} f(x) = L</math> ဟူသော စုဆုံမှတ် တည်ရှိရန်မှာ <math>c</math> သို့ စုဆုံသည့် <math>E \setminus \{c\}</math> အတွင်းရှိ ကိန်းစဉ် <math>(x_n)</math> တိုင်းအတွက် ပုံရိပ် ကိန်းစဉ်တန်း (image sequence) <math>f(x_n)</math> သည် <math>Y</math> အတွင်းရှိ <math>L</math> သို့ စုဆုံမှသာလျှင် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။ == ဂုဏ်သတ္တိများ (Properties) == စုဆုံမှတ်များ တည်ရှိရာနေရာများတွင် ၎င်းတို့သည် မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုများ (linear algebraic operations) ကို ထိန်းသိမ်းထားသည်။ [[စကေလာ|စကေလာတန်ဖိုးရှိ]] ဖန်ရှင်များ (scalar-valued functions) အတွက် <math>\lim_{x \to c} f(x) = L_1</math> နှင့် <math>\lim_{x \to c} g(x) = L_2</math> ဖြစ်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * '''[[ပေါင်းခြင်း]] သို့မဟုတ် ခြားနားခြင်း တွက်ချက်မှု (Sum/Difference) -''' <math>\lim_{x \to c} [f(x) \pm g(x)] = L_1 \pm L_2</math> * '''[[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်လဒ်]] တွက်ချက်မှု (Product) -''' <math>\lim_{x \to c} [f(x)g(x)] = L_1 L_2</math> * '''စားလဒ် တွက်ချက်မှု (Quotient) -''' <math>\lim_{x \to c} \frac{f(x)}{g(x)} = \frac{L_1}{L_2}</math> (ဤနေရာတွင် <math>L_2 \neq 0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်) စုဆုံမှတ်များသည် တင်းကျပ်မှုမရှိသော မညီမျှခြင်းများ (non-strict inequalities) ကိုလည်း ထိန်းသိမ်းထားသည်။ အကယ်၍ <math>c</math> အနီးတွင် <math>f(x) \le g(x)</math> ဖြစ်ပါက <math>\lim f(x) \le \lim g(x)</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းအချက်သည် ညှစ်ခြင်း သီအိုရမ် (Squeeze Theorem သို့မဟုတ် Sandwich Theorem) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ '''အနန္တ စုဆုံမှတ်များ (Infinite Limits) -''' ကိန်းစဉ်များ သို့မဟုတ် ဖန်ရှင်များသည် အကန့်အသတ်မရှိ (without bound) ကြီးမားလာသော အခြေအနေများ (ဥပမာ- <math>\lim_{x \to c} f(x) = \infty</math>) တွင်လည်း ဤအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို တိုးချဲ့အသုံးပြုနိုင်သည်။ ယင်းသို့ တိုးချဲ့ရာတွင် တိုးချဲ့ထားသော ကိန်းစစ်မျဉ်း (extended real number line) ကဲ့သို့သော ကျစ်လျစ်ပြုခြင်း (compactification) မှတစ်ဆင့် အနန္တကို မှန်ကန်ခိုင်လုံသော တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ စုဆောင်းမှတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကိုင်တွယ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုအရ <math>\infty</math> ၏ ပတ်ဝန်းကျင်များကို [[ကိန်းစစ်]] <math>M</math> အတွက် အဖွင့် ရောင်ခြည်မျဉ်းများ (open rays) <math>(M, \infty)</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ == ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (Category Theory) == [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]] (category theory) တွင် အရာဝတ္ထုများကို စုဆုံမှတ်များမှတစ်ဆင့် ခန့်မှန်းတွက်ချက်ခြင်းဟူသော သဘောတရားကို ပုံကြမ်းများ (diagrams) အသုံးပြု၍ သရုပ်မဲ့ပြုလုပ်ထားသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (index category) တစ်ခုမှ ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ (target category) <math>\mathcal{C}</math> ဆီသို့ သွားသော [[ဖန်တာ]] (functor) တစ်ခုဖြစ်သည့် ပုံကြမ်းတစ်ခုပေးထားရာတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * '''[[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]] (limit)''' ဆိုသည်မှာ အဆိုပါပုံကြမ်းထံသို့ စကြဝဠာ ကတော့ပုံ (universal cone) အား ဝင်ရောက်ခွင့်ပြုသော အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် ပရိုဂျက်တစ် စုဆုံမှတ် (inverse/projective limit သို့မဟုတ် <math>\varprojlim</math>) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် [[ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်|ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်များ]] (Cartesian products) နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းပိုင်းများ (topological subspaces) ကဲ့သို့သော တည်ဆောက်ပုံများကို ယေဘုယျပြုထားသည်။ * '''[[စုဆုံမှတ် နှင့် ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်|ဒွန်တွဲစုဆုံမှတ်]] (colimit)''' သည် ယင်း၏ ဒွန်တွဲ သဘောတရား (dual concept) ဖြစ်သည်။ ယင်းကို တိုက်ရိုက် စုဆုံမှတ် သို့မဟုတ် ဆင့်ကဲ စုဆုံမှတ် (direct/inductive limit သို့မဟုတ် <math>\varinjlim</math>) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်များ (direct sums)၊ ဘုံမပါသော ပေါင်းစပ်စုများ (disjoint unions) နှင့် စားလဒ်ရပ်ဝန်းများ (quotient spaces) ကို ယေဘုယျပြုထားသည်။<ref>{{Citation |last1=Mitchell |first1=Barry |title=Theory of Categories |publisher=Academic Press |date=1965 |page=7}}</ref> == ကိုးကား== {{Reflist}} [[category:ကဲကုလပ်]] r62je4qyg8xt73zl8boto6brdox0723 0 290885 1054354 1050066 2026-09-20T20:07:14Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054354 wikitext text/x-wiki {{Infobox software|name=PyTorch|logo=PyTorch logo black.svg|screenshot=|caption=|collapsible=|author={{Unbulleted list|Gregory Chanan|Soumith Chintala|Sam Gross|Adam Paszke|}}|developer=[[Meta AI]]|released={{Start date and age|2016|9|df=yes}}<ref>{{cite web|url=https://github.com/pytorch/pytorch/releases/tag/v0.1.1|title=PyTorch Alpha-1 release|last=Chintala|first=Soumith|website=[[GitHub]]|date=1 September 2016|access-date=19 August 2020|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829055231/https://github.com/pytorch/pytorch/releases/tag/v0.1.1|url-status=live}}</ref>|latest release version={{wikidata|property|edit|reference|P348}}|latest release date={{start date and age|{{wikidata|qualifier|P348|P577}}}}|repo={{URL|github.com/pytorch/pytorch}}|programming language={{Unbulleted list|[[Python (programming language)|Python]]|[[C++]]|[[CUDA]]}}|operating system={{Unbulleted list|[[Linux]]|[[macOS]]|[[Windows]]}}|platform=[[IA-32]], [[x86-64]], [[ARM64]]|language=English|genre=[[Library (computing)|Library]] for [[deep learning]]|license=[[BSD-3]]<ref>{{cite web |last=Claburn |first=Thomas |date=12 September 2022 |title=PyTorch gets lit under The Linux Foundation |url=https://www.theregister.com/2022/09/12/pytorch_meta_linux_foundation/ |work=[[The Register]] |access-date=18 October 2022 |archive-date=18 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018040848/https://www.theregister.com/2022/09/12/pytorch_meta_linux_foundation/ |url-status=live }}</ref>|website={{URL|https://pytorch.org/}}}}PyTorch ဆိုသည်မှာ Meta Platforms မှ စတင်ဖန်တီးခဲ့ပြီး လက်ရှိတွင် Linux Foundation ၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ဆက်လက်မြှင့်တင်နေသော [[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]] (Deep learning) ဆိုင်ရာ Open-source ကုဒ်အိမ် (Library) တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ ၎င်းသည် Torch ၏ နောက်ဆက်တွဲ ဗားရှင်းဖြစ်ပြီး Transformer သို့မဟုတ် SGD ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် [[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]]ဆိုင်ရာ အယ်လ်ဂိုရီသမ်များနှင့် တည်ဆောက်ပုံများကို အခြေခံထားပါသည်။ ထို့အပြင် အဆင့်မြင့် API စနစ်ကို အသုံးပြုထားသဖြင့် မော်ဒယ်များကို လေ့ကျင့်ပေးခြင်း (Model training) နှင့် ရလဒ်ထုတ်ယူခြင်း (Inference) လုပ်ငန်းစဉ်များကို ကုဒ်အနည်းငယ်ရိုက်ရုံမျှဖြင့် လွယ်ကူစွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ပါသည်။ PyTorch သည် မော်ဒယ်လေ့ကျင့်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်ကို အလိုအလျောက် အပြိုင်လုပ်ဆောင်ပေးနိုင်သည့်အပြင် အတွင်းပိုင်းတွင် CUDA bindings စနစ်ကို ထည့်သွင်းထားသဖြင့် GPU စွမ်းရည်များကို အပြည့်အဝအသုံးချကာ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေပါသည်။ PyTorch သည် NumPy ကဲ့သို့ပင် 'Tensor' ကို အခြေခံဒေတာအမျိုးအစားအဖြစ် အသုံးပြုပါသည်။ မော်ဒယ်၏ ရှေ့သို့တွက်ချက်မှုလမ်းကြောင်း (Forward pass) တွင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သော လုပ်ငန်းစဉ်များနှင့် ကိန်းရှင်များကို Directed acyclic graph အဖြစ် ပုံဖော်ပေးသည့် Autograd အလိုအလျောက် ဆင်းသက်တွက်ချက်မှုစနစ် (Automatic differentiation) ကို အသုံးပြု၍ မော်ဒယ်လေ့ကျင့်ခြင်းကို ကူညီပံ့ပိုးပေးပါသည်။ ထို့နောက် ကွဲလွဲချက်တန်ဖိုး (Loss) ကို အခြေခံ၍ နောက်ပြန်တွက်ချက်မှုစနစ် (Backpropagation) ကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ပါသည်။<ref>{{cite web |title=Autograd Mechanics |url=https://docs.pytorch.org/docs/stable/notes/autograd.html |access-date=13 November 2025 |website=PyTorch Documentation}}</ref> ၂၀၂၅ ခုနှစ်အထိ PyTorch သည် [[TensorFlow]] နှင့် [[Keras]] တို့ကဲ့သို့ပင် လူကြိုက်အများဆုံး အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်ဆိုင်ရာ ကုဒ်အိမ်များ (Libraries) ထဲမှ တစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်နေပါသည်။<ref>{{cite web |title=Top 30 Open Source Projects |url=https://github.com/cncf/velocity |access-date=13 November 2025 |website=github.com}}</ref> ၎င်းကို Anaconda package manager အသုံးပြု၍ ထည့်သွင်း (Install) နိုင်ပါသည်။<ref>{{Cite book |last=Mukherjee |first=Amartya |date=2019-05-30 |title=Smart Computing with Open Source Platforms |url=https://books.google.ca/books?id=pu-aDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT229 |last2=Dey |first2=Nilanjan |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-12032-6 |pages=229 |language=en}}</ref> လက်ရှိတွင် [[ChatGPT]]၊ Tesla Autopilot၊ Uber ၏ Pyro နှင့် [[ဟပ်ဂင်းဖေ့စ်|Hugging Face]] ၏ Transformers အစရှိသည့် စီးပွားဖြစ် အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်များစွာကို PyTorch ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ တည်ဆောက်ထားပါသည်။<ref>{{Cite web |date=2020-01-30 |title=OpenAI standardizes on PyTorch |url=https://openai.com/index/openai-pytorch/ |access-date=2026-01-08}}</ref><ref>{{Cite web |last=Karpathy |first=Andrej |date=6 November 2019 |title=PyTorch at Tesla - Andrej Karpathy, Tesla |url=https://www.youtube.com/watch?v=oBklltKXtDE |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324144838/https://www.youtube.com/watch?v=oBklltKXtDE |archive-date=24 March 2023 |access-date=2 June 2020 |website=[[YouTube]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 November 2017 |title=Uber AI Labs Open Sources Pyro, a Deep Probabilistic Programming Language |url=https://eng.uber.com/pyro/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225034106/https://eng.uber.com/pyro/ |archive-date=25 December 2017 |access-date=18 December 2017 |work=Uber Engineering Blog |language=en-US}}</ref><ref>{{Citation|title=PYTORCH-TRANSFORMERS: PyTorch implementations of popular NLP Transformers|date=1 December 2019|url=https://pytorch.org/hub/huggingface_pytorch-transformers/|publisher=PyTorch Hub|access-date=1 December 2019|archive-date=11 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611061047/https://pytorch.org/hub/huggingface_pytorch-transformers/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ecosystem Tools |url=https://pytorch.org/ecosystem/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230718105354/https://pytorch.org/ecosystem/ |archive-date=18 July 2023 |access-date=18 June 2020 |website=pytorch.org |language=en}}</ref> == သမိုင်းကြောင်း == ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် Idiap သုတေသနအဖွဲ့ (Idiap Research Institute) က Torch ကို စတင်ရေးသားပြီး GPL လိုင်စင်ဖြင့် ဖြန့်ချိခဲ့ပါသည်။<ref>{{cite web |title=PyTorch License – Copyright notice |url=https://github.com/pytorch/pytorch/blob/main/LICENSE#L10-L11 |access-date=2026-06-12 |publisher=[[GitHub]]}}</ref> ၎င်းသည် C++ နှင့် CUDA ကုဒ်များဖြင့် ရေးသားထားသော [[ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] (Machine learning) ဆိုင်ရာ ကုဒ်အိမ် (Library) တစ်ခုဖြစ်ပြီး နျူရွန်ကွန်ရက်များ (Neural networks)၊ [[Support vector machines]] (SVM) နှင့် [[Hidden Markov models]] အစရှိသည့် နည်းလမ်းများကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်ပါသည်။<ref>[http://torch.ch/torch3/matos/tutorial.pdf "Torch Tutorial", Ronan Collobert, IDIAP, 2002-10-02]</ref><ref>{{cite web |title=PyTorch License – Copyright notice |url=https://github.com/pytorch/pytorch/blob/main/LICENSE#L10-L11 |access-date=2026-06-12 |publisher=[[GitHub]]}}</ref><ref>{{cite web |title=Torch Library |url=http://www.torch.ch/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20011031104036/http://www.torch.ch/ |archive-date=31 October 2001}}</ref> ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်တွင် Ronan Collobert၊ Clement Farabet နှင့် Koray Kavuckuoglu တို့က ၎င်းကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရေးသားခဲ့ပြီး Torch7 သို့မဟုတ် LuaTorch ဟု လူသိများခဲ့ပါသည်။ ထိုဗားရှင်းတွင် နောက်ကွယ်လုပ်ဆောင်ချက်စနစ် (Backend) ကို C ဘာသာစကားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရှေ့ကုဒ်မျက်နှာပြင် (Frontend) ကို [[Lua]] ဘာသာစကားဖြင့်လည်းကောင်း ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။<ref>{{Citation|last1=Collobert|first1=Ronan|chapter=Implementing Neural Networks Efficiently|date=2012|title=Neural Networks: Tricks of the Trade: Second Edition|pages=537–557|editor-last=Montavon|editor-first=Grégoire|chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-35289-8_28|access-date=2025-06-10|place=Berlin, Heidelberg|publisher=Springer|language=en|doi=10.1007/978-3-642-35289-8_28|isbn=978-3-642-35289-8|last2=Kavukcuoglu|first2=Koray|last3=Farabet|first3=Clément|editor2-last=Orr|editor2-first=Geneviève B.|editor3-last=Müller|editor3-first=Klaus-Robert|chapter-url-access=subscription}}</ref> ၂၀၁၆ ခုနှစ်လယ်တွင် ဆော့ဖ်ဝဲရေးဆွဲသူအချို့သည် torch-autograd နှင့် Chainer တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုဖြင့် အရှေ့ကုဒ်မျက်နှာပြင်နှင့် နောက်ကွယ်လုပ်ဆောင်ချက်စနစ်တို့ကို အပြန်အလှန် သီးခြားစီခွဲထုတ်နိုင်ရန် ကုဒ်တည်ဆောက်ပုံကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့ကြပါသည်။ တစ်ဖန် torch-autograd သည်လည်း HIPS/autograd ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။<ref>{{Citation|title=HIPS/autograd|date=2026-04-06|url=https://github.com/HIPS/autograd|access-date=2026-04-06|publisher=Formerly: Harvard Intelligent Probabilistic Systems Group -- Now at Princeton}}</ref> ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် Torch7 ဆက်လက်မြှင့်တင်မှုကို ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပြီး PyTorch စီမံကိန်းအောက်သို့ သွတ်သွင်းခဲ့ပါသည်။<ref>[[github:torch/torch7/commit/fd0ee3bbf7bfdd21ab10c5ee70b74afaef9409e1|torch/torch7, Commit fd0ee3b, 2018-07-02]]</ref><ref>{{cite web |last=Chintala |first=Soumith |date=2023-12-17 |title=PyTorch's design origins |url=https://soumith.ch/blog/2023-12-17-pytorch-design-origins.md.html |access-date=2026-02-07 |website=soumith.ch}}</ref> Meta (ယခင် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]]) ကုမ္ပဏီသည် PyTorch နှင့် Caffe2 (Convolutional Architecture for Fast Feature Embedding) စနစ်နှစ်ခုလုံးကို ကိုင်တွယ်အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ထိုစနစ်နှစ်ခုဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော မော်ဒယ်များသည် အချင်းချင်း သဟဇာတမဖြစ်ဘဲ ကိုက်ညီမှုမရှိခဲ့ပါ။ ထို့ကြောင့် [[အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]] (Deep learning) များကို သီးခြား Hardware မောင်းနှင်မှုစနစ်များပေါ်တွင် မမှီခိုစေရန်နှင့် မော်ဒယ်များကို စနစ်တစ်ခုမှတစ်ခုသို့ ပြောင်းလဲအသုံးပြုနိုင်ရန်အပြင် NVIDIA ၏ TensorRT ကဲ့သို့သော စွမ်းဆောင်ရည်မြင့်စနစ်များတွင် အကောင်းဆုံးလည်ပတ်နိုင်ရန်အတွက် Meta နှင့် [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်|Microsoft]] တို့က ၂၀၁၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ONNX (Open Neural Network Exchange) စီမံကိန်းကို ဖန်တီးခဲ့ကြပါသည်။<ref name="RegisterONNX2017">{{cite news |last=Quach |first=K. |date=7 Sep 2017 |title=Microsoft, Facebook tie the knot on AI to take on Google |url=https://www.theregister.com/2017/09/07/microsoft_facebook_onnx_ai_frameworks/ |work=[[The Register]] |quote=The goal is to create a 'universal translator' for AI... [allowing] developers to move their models between different frameworks and hardware runtimes. }}{{Dead link|date=September 2026 }}</ref> ထို့နောက် ၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လကုန်တွင် Caffe2 ကို PyTorch ထဲသို့ ပေါင်းစည်းခဲ့ပါသည်။<ref>{{cite web |date=2 April 2018 |title=Caffe2 Merges With PyTorch |url=https://medium.com/@Synced/caffe2-merges-with-pytorch-a89c70ad9eb7 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143500/https://medium.com/@Synced/caffe2-merges-with-pytorch-a89c70ad9eb7 |archive-date=30 March 2019 |access-date=2 January 2019}}</ref> ၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင်မူ PyTorch ကို [[Linux Foundation]] ၏ လက်အောက်ခံအဖွဲ့အစည်းအဖြစ် အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်သော လွတ်လပ်သည့် PyTorch ဖောင်ဒေးရှင်း (PyTorch Foundation) က စီမံခန့်ခွဲသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း Meta က ကြေညာခဲ့ပါသည်။<ref>{{cite web |last=Edwards |first=Benj |date=12 September 2022 |title=Meta spins off PyTorch Foundation to make AI framework vendor neutral |url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/09/meta-spins-off-pytorch-foundation-to-make-ai-framework-vendor-neutral/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220913034850/https://arstechnica.com/information-technology/2022/09/meta-spins-off-pytorch-foundation-to-make-ai-framework-vendor-neutral/ |archive-date=13 September 2022 |access-date=13 September 2022 |website=[[Ars Technica]]}}</ref> ၂၀၂၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် PyTorch 2.0 ဗားရှင်းကို ဖြန့်ချိခဲ့ပါသည်။ ထိုဗားရှင်းတွင် ကုဒ်များကို နှစ်ဆအထိ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ လည်ပတ်စေနိုင်သည့် Python-level compiler အမျိုးအစား ဖြစ်သော TorchDynamo ကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည့်အပြင် အဓိက Cloud Platform များအားလုံးတွင် မော်ဒယ်လေ့ကျင့်ခြင်းနှင့် ရလဒ်ထုတ်ယူခြင်းဆိုင်ရာ စွမ်းဆောင်ရည်များကို သိသာထင်ရှားစွာ မြှင့်တင်ပေးနိုင်ခဲ့ပါသည်။<ref>{{cite web |title=Dynamo Overview |url=https://pytorch.org/docs/stable/torch.compiler_dynamo_overview.html}}</ref><ref>{{cite news |date=15 March 2023 |title=PyTorch 2.0 brings new fire to open-source machine learning |url=https://venturebeat.com/ai/pytorch-2-0-brings-new-fire-to-open-source-machine-learning/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316004808/https://venturebeat.com/ai/pytorch-2-0-brings-new-fire-to-open-source-machine-learning/ |archive-date=16 March 2023 |access-date=16 March 2023 |work=VentureBeat}}</ref> == PyTorch tensors == PyTorch သည် အမျိုးအစားတူ ကိန်းဂဏန်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အတိုင်းအတာမျိုးစုံသုံး စတုဂံပုံစံ အခင်းအကျင်း (Homogeneous multidimensional rectangular arrays) များကို သိမ်းဆည်းရန်နှင့် တွက်ချက်ရန်အတွက် 'Tensor' (<code>torch.Tensor</code>) ဟု ခေါ်ဆိုသော Class တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးထားပါသည်။ PyTorch သည် multi-dimensional arrays သို့မဟုတ် Tensor အမျိုးအစားကွဲပေါင်းများစွာကို ပံ့ပိုးပေးထားပါသည်။<ref>{{Cite web |date=2024-03-01 |title=PyTorch Tensor vs NumPy Array |url=https://www.geeksforgeeks.org/deep-learning/pytorch-tensor-vs-numpy-array/ |access-date=2026-04-07 |website=GeeksforGeeks |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=22 February 2018 |title=An Introduction to PyTorch – A Simple yet Powerful Deep Learning Library |url=https://www.analyticsvidhya.com/blog/2018/02/pytorch-tutorial/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022200858/https://www.analyticsvidhya.com/blog/2018/02/pytorch-tutorial/ |archive-date=22 October 2019 |access-date=11 June 2018 |website=analyticsvidhya.com}}</ref> PyTorch Tensor များသည် [[NumPy]] Array များနှင့် ဆင်တူသော်လည်း ၎င်းတို့ကို [[CUDA]] စနစ်သုံးနိုင်သည့် NVIDIA GPU များပေါ်တွင်ပါ တင်၍ တွက်ချက်နိုင်စွမ်း ရှိပါသည်။ ထို့အပြင် PyTorch သည် AMD ၏ ROCm နှင့် [[အက်ပဲ|Apple]] ၏ Metal Framework ကဲ့သို့သော အခြား GPU Platform များအတွက်ပါ အသုံးပြုနိုင်ရန် ဆက်လက်မြှင့်တင်ပေးနေပါသည်။<ref>{{cite web |date=9 February 2024 |title=Installing PyTorch for ROCm |url=https://rocm.docs.amd.com/projects/install-on-linux/en/latest/how-to/3rd-party/pytorch-install.html |website=rocm.docs.amd.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Introducing Accelerated PyTorch Training on Mac |url=https://pytorch.org/blog/introducing-accelerated-pytorch-training-on-mac/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129141050/https://pytorch.org/blog/introducing-accelerated-pytorch-training-on-mac/ |archive-date=29 January 2024 |access-date=4 June 2022 |website=pytorch.org |language=en}}</ref> == PyTorch neural networks == PyTorch သည် နျူရွန်ကွန်ရက် (Neural networks) များကို ပုံဖော်တည်ဆောက်ရန်နှင့် မော်ဒယ်လေ့ကျင့်ခြင်းလုပ်ငန်းစဉ်များကို ပံ့ပိုးပေးနိုင်ရန် 'nn' (<code>torch.nn</code>) ဟု ခေါ်ဆိုသော Module တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးထားပါသည်။ ဤ Module သည် ရှုပ်ထွေးသော မော်ဒယ်များကို တည်ဆောက်နိုင်ရန်အတွက် နျူရွန်ကွန်ရက်ဆိုင်ရာ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများဖြစ်သော Layer အမျိုးမျိုးနှင့် Activation function များကို စုံလင်စွာ ပံ့ပိုးပေးထားပါသည်။ နျူရွန်ကွန်ရက်များကို တည်ဆောက်ရာတွင် <code>torch.nn</code> module ကို အခြေခံအဖြစ် ရယူအသုံးပြုရပြီး (Inheriting) ရှေ့သို့တွက်ချက်မှုလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်အဆင့်ဆင့်ကို <code>forward()</code> function ထဲတွင် သတ်မှတ်ပေးရပါသည်။ == PyTorch Serialized ဖိုင်အမျိုးအစား == PyTorch သည် မော်ဒယ်များကို သိမ်းဆည်းရန်နှင့် ပြန်လည်ခေါ်ယူအသုံးပြုရန်အတွက် ကိုယ်ပိုင် ဖိုင်အမျိုးအစား (File format) ကို အသုံးပြုပါသည်။ ၎င်းသည် ZIP64 Archive ဖိုင်အမျိုးအစားဖြစ်ပြီး အတွင်းပိုင်းတွင် မော်ဒယ်၏ အလေးသာချက်ကိန်းဂဏန်း (Weights) များကို Python pickle ဖိုင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အခြားဒေတာအစီအစဉ်ဆိုင်ရာ အချက်အလက် (Byte order) များကိုလည်းကောင်း ပေါင်းစည်းသိမ်းဆည်းထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထိုသို့ သိမ်းဆည်းရာတွင် .pt နှင့် .pth ဖိုင်နောက်ဆက်တွဲအမည် (Extensions) များကို အများဆုံး အသုံးပြုကြပါသည်။<ref>{{cite web |title=PyTorch Serialized File Format |url=https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000644.shtml |publisher=Library of Congress}}</ref> == ဥပမာ == အောက်တွင် ဖော်ပြထားသော ပရိုဂရမ်သည် ဤ Library ၏ အခြေခံလုပ်ဆောင်ချက်များကို ရိုးရှင်းသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ပြသထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ import torch dtype = torch.float device = torch.device("cpu") ''# တွက်ချက်မှုအားလုံးကို CPU ပေါ်တွင် လုပ်ဆောင်မည်။'' ''#device = torch.device("cuda:0") # တွက်ချက်မှုအားလုံးကို GPU ပေါ်တွင် လုပ်ဆောင်မည်။'' ''#Tensor တစ်ခု တည်ဆောက်ပြီး ကျပန်းကိန်းဂဏန်းများ ထည့်သွင်းမည်။'' a = torch.randn(2, 3, device=device, dtype=dtype) print(a) ''#ရလဒ်ထွက်ပေါ်မှု- tensor([[-1.1884, 0.8498, -1.7129],[-0.8816, 0.1944, 0.5847]])'' b = torch.randn(2, 3, device=device, dtype=dtype) print(b) ''#ရလဒ်ထွက်ပေါ်မှု- tensor([[ 0.7178, -0.8453, -1.3403],[ 1.3262, 1.1512, -1.7070]])'' print(a * b) ''# ရလဒ်ထွက်ပေါ်မှု- tensor([[-0.8530, -0.7183, 2.58],[-1.1692, 0.2238, -0.9981]])'' print(a.sum()) ''#ရလဒ်ထွက်ပေါ်မှု- tensor(-2.1540)'' print(a[1, 2]) ''# ဒုတိယမြောက်အတန်း၏ တတိယမြောက်ကော်လံရှိ ကိန်းဂဏန်းကို ထုတ်ပြမည် (အညွှန်းကိန်းကို သုညမှ စတင်ရေတွက်ပါသည်)'' ''#ရလဒ်ထွက်ပေါ်မှု- tensor(0.5847)'' print(a.max()) ''# ရလဒ်ထွက်ပေါ်မှု- tensor(0.8498)'' အောက်တွင် ဖော်ပြထားသော ကုဒ်အပိုင်းအစသည် nn module ကို အသုံးပြု၍ လီနီယာအလွှာ (Linear layers) များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် နျူရွန်ကွန်ရက်တစ်ခုကို ပုံဖော်တည်ဆောက်ပြထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ from torch import nn ''# PyTorch မှ nn sub-module ကို ယူသုံးမည်။'' class NeuralNetwork(nn.Module):  ''# နျူရွန်ကွန်ရက်များကို Class အနေဖြင့် သတ်မှတ်ပါသည်။''     def __init__(self):  ''# အလွှာများနှင့် ကိန်းရှင်များကို __init__ method ထဲတွင် သတ်မှတ်ပါသည်။''         super().__init__()  ''# ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် ကွန်ရက်တိုင်းတွင် မဖြစ်မနေ ပါဝင်ရပါမည်။''         self.flatten = nn.Flatten()   ''# မက်ထရစ်ကို တစ်ဖက်မြင်အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးမည့် အလွှာ (Flattening layer) ကို တည်ဆောက်မည်။''         self.linear_relu_stack = nn.Sequential(  ''# အလွှာများကို ဆင့်ကဲစီထားသော Stack တစ်ခု တည်ဆောက်မည်။''             nn.Linear(28 * 28, 512),  ''# Linear Layer များတွင် အဝင်နှင့် အထွက် Shape များ ရှိပါသည်။''             nn.ReLU(),  ''# ReLU သည် nn module မှ ပံ့ပိုးပေးထားသော အသက်သွင်းလုပ်ဆောင်ချက် (Activation function) များထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။''             nn.Linear(512, 512),             nn.ReLU(),             nn.Linear(512, 10),         )     def forward(self, x):  ''# ဤ Function သည် ရှေ့သို့တွက်ချက်မှုလမ်းကြောင်း (Forward pass) ကို သတ်မှတ်ပေးပါသည်။''         x = self.flatten(x)         logits = self.linear_relu_stack(x)         return logits == ကိုးကားချက်များ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:အခမဲ့ နှင့် ရင်းမြစ် လွတ်လပ်စွာ ရယူအသုံးပြုနိုင်သော ဆော့ဝဲလ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဒေတာအခြေပြုသင်ယူမှုစနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အလွှာစုံသင်ယူမှုစနစ်]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဖ်ဝဲလ်]] hjndmnvwohotxwad3vltw79p0a00cuq 0 291227 1054343 1053816 2026-09-20T18:24:27Z Mkant00 135890 /* အခြေခံ အက္ခရာသင်္ချာ (Elementary Algebra) */ 1054343 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ}} '''ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial)''' သည် မသိကိန်း (indeterminate) တစ်ခု၏ ထပ်ကိန်းများ (powers) ကို ဆတိုးကိန်းများ (multiples) ဖြင့် မြှောက်ထားသော အဆုံးရှိ ပေါင်းလဒ် (finite sum) အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သည့် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] ဖော်ပြချက် (algebraic expression) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤမသိကိန်းကို ကိန်းရှင် (variable) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ :<math>P(x) = a_0 + a_1x + a_2x^2 + \dotsb + a_nx^n, \quad n \in \mathbb{N}_0</math> ယင်းကို [[ပေါင်းခြင်း|ပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ]] [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း|သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း]] (summation notation) အား အသုံးပြု၍ ကျစ်လျစ်စွာ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>P(x) = \sum_{i=0}^n a_ix^i, \quad n \in \mathbb{N}_0</math> [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]] (elements) ဖြစ်သော <math>a_i</math> တို့သည် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ယင်းမြှောက်ဖော်ကိန်းများသည် အလိုရှိရာ (arbitrary) ထပ်တူရပါသော [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring with identity) <math>R</math> ၏ အစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math>x</math> သည် မသိကိန်းဖြစ်သည်။ ထပ်ကိန်းများသည် [[အနုတ်ကိန်း|အနုတ်ကိန်းမဟုတ်သော]] [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]] (non-negative integers) ဖြစ်ကြသည်။ == ဝေါဟာရရင်းမြစ် (Etymology) == ဤဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာသည်။ ဂရိစကားလုံး πολύ (polý) သည် အများအပြားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ όνομα (onoma) သည် အမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းသည် အမည်များစွာရှိသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယူကလစ် (Euclid) သည် သူ၏ အဲလီမင့်စ် (Elements) ကျမ်း အပိုင်း 10 တွင် သီးခြား အပိုင်းနှစ်ပိုင်းပါဝင်သော [[အီရာရှင်နယ်ကိန်း]] အလျားရှိ မျဉ်း (irrational line) ကို အမည်နှစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော မျဉ်းဟူ၍ ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ ပိုလီနိုမီရယ်ဟူသော အမည်သတ်မှတ်ချက်သည် ဖရန်စွာ ဗီယက် (François Viète) ထံမှ စတင်ခဲ့သည်။ သူသည် 1591 ခုနှစ်တွင် ရေးသားခဲ့သော သူ၏ အီဆာဂိုဂီ (Isagoge) ကျမ်းတွင် [[ကိန်း|ကိန်းများစွာ]]ပါဝင်သော ပမာဏ (magnitude) အတွက် polynomia magnitudo ဟူသော ဖော်ပြချက်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ == အခြေခံ အက္ခရာသင်္ချာ (Elementary Algebra) == <div class="floatright"> <gallery perrow="2" widths="120px" heights="120px"> File:Algebra1 fnz fig037 pc.svg|ဒီဂရီ (degree) 0 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် (polynomial):<br/><small><math>f(x) = 2</math></small> File:Fonction de Sophie Germain.png|ဒီဂရီ 1 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = 2x + 1</math></small> File:Polynomialdeg2.svg|ဒီဂရီ 2 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = x^2 - x - 2</math><br/><math>= (x + 1)(x - 2)</math></small> File:Polynomialdeg3.svg|ဒီဂရီ 3 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = x^3/4 + 3x^2/4 - 3x/2 - 2</math><br/><math>= 1/4 (x + 4)(x + 1)(x - 2)</math></small> File:Polynomialdeg4.svg|ဒီဂရီ 4 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = 1/14 (x + 4)(x + 1)(x - 1)(x - 3)</math><br/><math>+ 0.5</math></small> File:Quintic polynomial.svg|ဒီဂရီ 5 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = 1/20 (x + 4)(x + 2)(x + 1)(x - 1)</math><br/><math>(x - 3) + 2</math></small> File:Sextic Graph.svg|ဒီဂရီ 6 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = 1/100 (x^6 - 2x^5 - 26x^4 + 28x^3</math><br/><math>+ 145x^2 - 26x - 80)</math></small> File:Septic graph.svg|ဒီဂရီ 7 ရှိ ပိုလီနိုမီရယ်:<br/><small><math>f(x) = (x - 3)(x - 2)(x - 1)(x)(x + 1)(x + 2)</math><br/><math>(x + 3)</math></small> </gallery> </div> အခြေခံ [[အက္ခရာသင်္ချာ]]နှင့် ကျောင်းသင် [[သင်္ချာ]]ဘာသာရပ်တို့တွင် အဆိုပါ ဖော်ပြချက်ကို [[ဖန်ရှင်]] (function) <math>P(x)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ ယင်းကို တစ်ခါတစ်ရံတွင် အင်တီဂရယ် ရာရှင်နယ် ဖန်ရှင် (integral rational function) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စု (domain) သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] <math>R</math> ကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် မည်သည့် ထပ်တူရပါသော R-အက္ခရာသင်္ချာ (unital R-algebra) မဆို ဖြစ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့သည် အများအားဖြင့် [[ကိန်းစစ်]] (real number) [[အစု]] <math>\mathbb{R}</math>, [[ကိန်းထွေး]] (complex number) အစု <math>\mathbb{C}</math> သို့မဟုတ် <math>R</math> အပေါ်ရှိ [[ကိန်းအုံ]] ကွင်းများ (matrix rings) ဖြစ်ကြသည်။ အလိုရှိရာ အဆုံးရှိ ဒီဂရီ (finite degree) အသီးသီးရှိကြသော ကိန်းစစ် ပိုလီနိုမီရယ် ဖန်ရှင်များအားလုံး၏ အစုသည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ === ဝေါဟာရသတ်မှတ်ချက်များနှင့် ဂုဏ်သတ္တိများ (Terminology and Properties) === * '''ဒီဂရီ (degree) <math>\deg P</math> -''' မိုနိုမီရယ် (monomial) <math>a_nx^n</math> ၏ မြှောက်ဖော်ကိန်း <math>a_n</math> သည် သုညမဟုတ်သော အခြေအနေအတွက် အမြင့်ဆုံး ထပ်ကိန်း <math>n</math> ဖြစ်သည်။ * '''ဦးဆောင်မြှောက်ဖော်ကိန်း (leading coefficient) -''' အမြင့်ဆုံး ထပ်ကိန်း၏ မြှောက်ဖော်ကိန်း <math>a_n</math> ဖြစ်သည်။ * '''မိုးနစ် ပိုလီနိုမီရယ် (monic polynomial) -''' ဦးဆောင်မြှောက်ဖော်ကိန်း 1 ဖြစ်သော ပိုလီနိုမီရယ်ကို ဆိုလိုသည်။ * '''ပရစ်မစ်တစ် (primitive) -''' တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲရ ဒိုမိန်း (Unique Factorization Domain) တစ်ခုအပေါ်တွင် နှိုင်းရသုဒ္ဓဖြစ်သော (coprime) မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သည့် ပိုလီနိုမီရယ်ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ပါဝင်မှုပမာဏ သည် ယူနစ် (unit) တစ်ခုဖြစ်ပြီး အများအားဖြင့် 1 အဖြစ် ပုံမှန်သတ်မှတ်ထားလေ့ရှိသည်။ * '''သုည ပိုလီနိုမီရယ် (zero polynomial) -''' အကယ်၍ <math>a_i = 0</math> အားလုံးအတွက် ဖြစ်ပါက ယင်းပိုလီနိုမီရယ်သည် သုည ပိုလီနိုမီရယ် ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျသတ်မှတ်ချက်အရ ၎င်း၏ ဒီဂရီကို <math>-\infty</math> ဟု သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ၎င်းသည် ဒီဂရီ၏ ပစ်မှတ်စု (codomain) ကို [[သဘာဝကိန်း|သဘာဝကိန်းများ]] (natural numbers) အလွန်အထိ တိုးချဲ့ပေးသည်။ * '''ကိန်းများ (terms) -''' <math>a_0</math> ကို ကိန်းသေကိန်း (constant term) ဟု ခေါ်သည်။ <math>a_1x</math>, <math>a_2x^2</math> နှင့် <math>a_3x^3</math> တို့ကို မျဉ်းဖြောင့်ကိန်း (linear term)၊ နှစ်ထပ်ကိန်း (quadratic term) နှင့် သုံးထပ်ကိန်း (cubic term) ဟူ၍ အသီးသီး ရည်ညွှန်းကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>P(x) = 9x^3 + x^2 + 7x - 3.8</math> သည် ဒီဂရီ 3 ရှိသော ပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုကို သရုပ်ဖော်ထားပြီး ၎င်း၏ ဦးဆောင်မြှောက်ဖော်ကိန်းမှာ 9 ဖြစ်ကာ ကိန်းသေကိန်းမှာ -3.8 ဖြစ်သည်။ * '''ပြောင်းပြန် ပိုလီနိုမီရယ် (reverse polynomial) -''' <math>a_0, a_n \neq 0</math> ဖြစ်သော <math>P(x) = \sum_{i=0}^n a_ix^i</math> အတွက် ပြောင်းပြန် ပိုလီနိုမီရယ်မှာ <math>P_{\text{rev}}(x) = \sum_{i=0}^n a_{n-i}x^i</math> ဖြစ်သည်။ * '''ဒီဂရီအလိုက် အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (classification by degree) -''' ဒီဂရီ 0 မှ 4 အထိရှိသော ပိုလီနိုမီရယ်များကို ကိန်းသေ ဖန်ရှင် (constant function)၊ မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင် (linear function)၊ နှစ်ထပ်ကိန်း ဖန်ရှင် (quadratic function)၊ သုံးထပ်ကိန်း ဖန်ရှင် (cubic function) နှင့် လေးထပ် ဖန်ရှင် (quartic function) ဟူ၍ အသီးသီး အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်ကို အဖိုင်း မျဉ်းဖြောင့် (affine linear) ဟူ၍လည်း သတ်မှတ်ကြသည်။ === ကိန်းရင်းများ သို့မဟုတ် သုညမှတ်များ (Roots or Zeros) === ကိန်းရင်းများ (roots) ဆိုသည်မှာ <math>P(x) = 0</math> [[ညီမျှခြင်း]] (equation) အတွက် အဖြေများ (solutions) ပင်ဖြစ်သည်။ * [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) သို့မဟုတ် [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း]] (integral domain) တစ်ခုအပေါ်ရှိ သုညမဟုတ်သော ပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုတွင် ၎င်း၏ ဒီဂရီအရေအတွက်ထက်မပိုသော ကွဲပြားသည့် ကိန်းရင်းများ ရှိသည်။ * '''အက္ခရာသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ် (Fundamental Theorem of Algebra) -''' ဒီဂရီ <math>n \ge 1</math> ရှိသော [[ကိန်းထွေး]] ပိုလီနိုမီရယ် ဖန်ရှင် (complex polynomial function) တိုင်းတွင် အနည်းဆုံး ကိန်းထွေး ကိန်းရင်း (complex root) တစ်ခု ရှိသည်။ [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] အထပ်ထပ်ပါဝင်မှု (algebraic multiplicity) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားပါက ကိန်းရင်းအရေအတွက် အတိအကျ <math>n</math> ခု ရှိပြီး ပိုလီနိုမီရယ်သည် မျဉ်းဖြောင့် ဆခွဲကိန်းများ (linear factors) အဖြစ် အပြည့်အဝ ဆခွဲကိန်းကွဲသွားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>(x-2)^2</math> တွင် အထပ်ထပ်ပါဝင်မှု 2 ရှိသော ကိန်းရင်း <math>x=2</math> ပါရှိသည်။ * '''အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ် (Algebraic closure) -''' ဖီးလ်ဒ် <math>K</math> တိုင်းအတွက် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ချက် (algebraic field extension) <math>L</math> တစ်ခု တည်ရှိပြီး ယင်း <math>L</math> အတွင်း၌ <math>K</math> မှ မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်အားလုံးသည် မျဉ်းဖြောင့် ဆခွဲကိန်းများအဖြစ် အပြည့်အဝ ကွဲထွက်သွားကြသည်။ * '''အာဘဲလ်-ရူဖီနီ သီအိုရမ် (Abel-Ruffini Theorem) -''' ဒီဂရီ 4 အထိရှိသော ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ ကိန်းရင်းများကို အရင်း ပုံသေနည်းများ (radical formulas) အသုံးပြု၍ တိကျစွာ တွက်ချက်နိုင်သည်။ ဒီဂရီ 5 သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပိုသော ယေဘုယျ ပိုလီနိုမီရယ်များအတွက်မူ၊ အရင်းများကိုသာ အသုံးပြု၍ တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) ရှာဖွေရန် အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော အက္ခရာသင်္ချာ ပုံသေနည်း (universal algebraic formula) မရှိပါ။ == သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ (Abstract Algebra) == [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) သည် ပိုလီနိုမီရယ် [[ဖန်ရှင်]] <math>P(x)</math> နှင့် ပိုလီနိုမီရယ် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (polynomial ring) <math>R[X]</math> ၏ ပုံစံတကျ [[အစုဝင်]] (formal element) တစ်ခုဖြစ်သော ပိုလီနိုမီရယ် <math>f(X)</math> တို့အကြား တိကျစွာ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။ ဤကွင်းသည် မြှောက်ဖော်ကိန်းများကွင်း <math>R</math> ကို အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော (algebraically independent) အစုဝင် <math>X</math> ဖြင့် တိုးချဲ့ချက် (extension) ဖြစ်သည်။ === ကိန်းစဉ်တစ်ခုအဖြစ် တည်ဆောက်ပုံ (Construction as a Sequence) === ပိုလီနိုမီရယ် <math>f \in R[X]</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ [[အနန္တ]] (infinite) ဖြစ်သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် သုညဖြစ်သွားသော မြှောက်ဖော်ကိန်းများ၏ [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) ဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့် (uniquely) သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်သည်- <math>(a_0, a_1, \dots, a_n, 0, 0, \dots) \in R \times R \times R \times \dots</math> ဒုတိယမြောက် ပိုလီနိုမီရယ် ကိန်းစဉ် <math>g = (b_n)_{n\in\mathbb{N}_0}</math> ကို ပေးထားလျှင်- * '''ပေါင်းခြင်း (addition) -''' သက်ဆိုင်ရာ ကိန်းအလိုက် ပေါင်းလဒ် <math>(a_n + b_n)_{n\in\mathbb{N}_0}</math> ဖြစ်သည်။ * '''မြှောက်ခြင်း (multiplication) -''' ကိန်းစဉ်များ၏ ကွန်ဗော်လူးရှင်း (convolution) ရလဒ် <math>\left(\sum_{i+j=n} a_ib_j\right)_{n\in\mathbb{N}_0}</math> ဖြစ်သည်။ * '''မသိကိန်း (indeterminate) -''' ကိန်းစဉ် <math>X := (0, 1, 0, 0, \dots)</math> အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပြီး ယင်းက ပေါင်းလဒ်အသွင် ဖော်ပြချက် <math>a_0 + \sum_{n\in\mathbb{N}_{>0}} a_nX^n</math> ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === တန်ဖိုးရှာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Evaluation Homomorphism) === ပုံစံတကျအားဖြင့် (formally) ပိုလီနိုမီရယ်များသည် ကိန်းစဉ်များသာဖြစ်ကြပြီး ဖန်ရှင်များမဟုတ်ကြပေ။ ပိုလီနိုမီရယ် ပုံစံမှတစ်ဆင့် ဖန်ရှင်တစ်ခု တည်ဆောက်ရန်အတွက် တန်ဖိုးရှာ [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] (evaluation homomorphism) ကို အသုံးပြုသည်။ ယင်းကို အစားထိုး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (substitution homomorphism) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုသည်။ အနန္တ [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်းများ]]အပေါ်တွင် ပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုနှင့် ၎င်း၏ သက်ဆိုင်ရာ ပိုလီနိုမီရယ် ဖန်ရှင်တို့သည် အချင်းချင်း တစ်ခုတည်းသီးသန့် သတ်မှတ်ပေးကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အကြွင်းအတန်းအစားကွင်း (residue-class ring) <math>\mathbb{Z}/3\mathbb{Z}</math> ကဲ့သို့သော အဆုံးရှိ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (finite rings) အပေါ်တွင်မူ ခြားနားသော ပိုလီနိုမီရယ်များက ထပ်တူညီသော ဖန်ရှင်ကို လှုံ့ဆော်ပေးနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>X^3 - X</math> နှင့် သုည ပိုလီနိုမီရယ်တို့သည် သုည ပုံဖော်မှု (zero map) ဟူသော ထပ်တူညီသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုတည်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ပိုလီနိုမီရယ် ဖန်ရှင်များ၏ အစုသည် ကိုယ်ပိုင်ကွင်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းသည် ဖန်ရှင်များ၏ ကွင်းမှ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == * '''မသိကိန်းများစွာပါ ပိုလီနိုမီရယ်များ (multivariate polynomials) -''' ယင်းကို <math>R[X_1, \dots, X_n]</math> အဖြစ် ရေးသားဖော်ပြသည်။ ၎င်းတို့သည် မသိကိန်းများစွာပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်များဖြစ်ကြပြီး မိုနိုမီရယ်များဖြစ်သော <math>a_{i_1,\dots,i_n}X_1^{i_1}\dotsm X_n^{i_n}</math> တို့၏ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ မိုနိုမီရယ်တစ်ခု၏ စုစုပေါင်း ဒီဂရီ (total degree) သည် <math>i_1+\dotsb+i_n</math> ဖြစ်သည်။ ဦးဆောင်မြှောက်ဖော်ကိန်းကဲ့သို့သော သဘောတရားများကို ယေဘုယျပြုရန်အတွက် မိုနိုမီရယ်များကို မိုနိုမီရယ် အစီအစဉ် (monomial order) အသုံးပြု၍ အစဉ်လိုက် စီစဉ်နိုင်သည်။ * '''တစ်ပြေးညီ ပိုလီနိုမီရယ်များ (homogeneous polynomials) -''' သုညမဟုတ်သော မိုနိုမီရယ်များအားလုံးသည် တူညီသော စုစုပေါင်း ဒီဂရီ အတိအကျရှိကြသည့် ပိုလီနိုမီရယ်များ ဖြစ်သည်။ * '''အချိုးညီ ပိုလီနိုမီရယ်များ (symmetric polynomials) -''' ၎င်းတို့၏ မသိကိန်းများ၏ ပါမြူတေးရှင်း (permutation) အပြောင်းအလဲများအောက်တွင် မပြောင်းလဲဘဲ တည်ရှိနေသော ပိုလီနိုမီရယ်များ ဖြစ်သည်။ * '''မသိကိန်းများစွာပါ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းဆိုင်ရာ သင်္ချာ (combinatorics of multivariate polynomials) -''' ဖလှယ်၍ရသော (commuting) မသိကိန်း <math>n</math> ခုအတွက် တိကျသော ဒီဂရီ <math>k</math> ရှိသည့် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ကွဲပြားသော မိုနိုမီရယ် အရေအတွက် အတိအကျကို ဘိုင်နိုမီရယ် မြှောက်ဖော်ကိန်း (binomial coefficient) <math>\binom{n+k-1}{k}</math> ဖြင့် ပေးထားသည်။ ၎င်းကို ထပ်ခါတလဲလဲ ပါဝင်ခွင့်ပြုသော ပေါင်းစပ်မှုများ (combinations with repetition) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုသည်။ ဒီဂရီ <math>k</math> အထိ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော မိုနိုမီရယ်များအားလုံး၏ အရေအတွက်မှာ <math>\binom{n+k}{k}</math> ဖြစ်သည်။ * '''ပုံစံတကျ ပါဝါကိန်းစဉ်တန်းများ (formal power series) -''' ယင်းသည် <math>\sum_{i=0}^\infty a_iX^i</math> ပုံစံရှိသော [[အနန္တ]] [[ကိန်းစဉ်တန်း|ကိန်းစဉ်တန်းများ]] (infinite series) အဖြစ် ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ * '''လော်ရင့် ပိုလီနိုမီရယ်များ သို့မဟုတ် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Laurent polynomials/series) -''' လော်ရင့် ပိုလီနိုမီရယ်များ (Laurent polynomials) သည် အဆုံးရှိ အရေအတွက်ရှိသော အနုတ်ထပ်ကိန်းများကို ခွင့်ပြုထားပြီး ၎င်းကို <math>\sum_{i=-N}^M a_iX^i</math> ပုံစံဖြင့် ရေးသားသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် လော်ရင့် ကိန်းစဉ်တန်းများ (Laurent series) သည် အထက်ဘောင် (upper bound) ကို အနန္တ (infinity) အထိ တိုးချဲ့ခွင့်ပြုထားပြီး ၎င်းကို <math>\sum_{i=-N}^\infty a_iX^i</math> ပုံစံဖြင့် ဖော်ပြသည်။ [[ကဏ္ဍ:သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] sq8bxdgjwudvazrl3hlocardqest629 0 291433 1054333 1052341 2026-09-20T17:49:23Z Mkant00 135890 some visuals 1054333 wikitext text/x-wiki [[File:Complex conjugate picture.svg|right|thumb|220px|ကိန်းထွေး (complex number) <math>z</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) သည် မူလနေရာ (origin) မှ <math>z</math> အထိ အကွာအဝေး (distance) <math>r</math> ဖြစ်သည်။ <math>z</math> နှင့် ယင်း၏ ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ် (complex conjugate) <math>\bar z</math> တို့သည် တူညီသော ပကတိတန်ဖိုး ရှိကြကြောင်းကိုလည်း ပုံတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။]] [[File:Absolute value.svg|right|thumb|220px|ကိန်းစစ် (real number) များအတွက် ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင် (absolute value function) ၏ ဂရပ် (graph) ဖြစ်သည်။]] [[သင်္ချာ|သင်္ချာတွင်]] <math>x</math> ဟုခေါ်သော [[ကိန်းစစ်]] (real number) တစ်ခု၏ ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) သို့မဟုတ် မော်ဂျူးလပ်စ် (modulus) ကို <math>|x|</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုပြီး ၎င်းသည် လက္ခဏာကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိဘဲ တိုင်းတာထားသော <math>x</math> ၏ အနုတ်ကိန်းမဟုတ်သည့် ပမာဏ (magnitude) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>x</math> သည် အပေါင်းကိန်း (positive number) ဖြစ်လျှင် <math>|x|=x</math> ဖြစ်ပြီး <math>x</math> သည် [[အနုတ်ကိန်း]] (negative number) ဖြစ်လျှင် <math>|x|=-x</math> ဖြစ်ကာ ဤအခြေအနေတွင် <math>-x</math> သည် အပေါင်းကိန်းဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် <math>|0|=0</math> ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>3</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုးမှာ <math>3</math> ဖြစ်ပြီး <math>-3</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုးမှာလည်း <math>3</math> ပင်ဖြစ်သည်။ [[ကိန်း]] တစ်ခု၏ ပကတိတန်ဖိုးကို သုညမှ ယင်းကိန်း၏ အကွာအဝေး (distance) အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ကိန်းစစ်များအတွက် ပကတိတန်ဖိုးကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalization) များသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ အခြေအနေအမျိုးမျိုးတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] (complex numbers)၊ ကွာတာနီယွန်များ (quaternions)၊ အစဉ်ကျသော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းများ]] (ordered rings)၊ [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]] (fields) နှင့် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းများ]] (vector spaces) အတွက်လည်း ပကတိတန်ဖိုးကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ သင်္ချာ နှင့် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အခြေအနေအမျိုးမျိုးတွင် ပကတိတန်ဖိုးသည် ပမာဏ၊ အကွာအဝေးနှင့် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (norm) ဟူသော သဘောတရားများနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်စပ်နေသည်။ == ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းနှင့် သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Terminology and notation) == 1806 ခုနှစ်တွင် ရောန်-ရောဘတ် အာဂန် (Jean-Robert Argand) သည် [[ကိန်းထွေး]] ပကတိတန်ဖိုးအတွက် ပြင်သစ်ဘာသာစကားဖြင့် အတိုင်းအတာယူနစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော မော်ဂျူး (module) ဟူသည့် အသုံးအနှုန်းကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref>Oxford English Dictionary (2008).</ref><ref>Nahin (1998); O'Connor & Robertson (2001); Littré (1877).</ref> ပကတိတန်ဖိုးဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အနည်းဆုံး ပြင်သစ်ဘာသာစကားတွင် 1806 ခုနှစ်မှစတင်၍လည်းကောင်း၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားတွင် 1857 ခုနှစ်မှစတင်၍လည်းကောင်း အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။<ref>Carnot (1806), p. 105.</ref> ဒေါင်လိုက်မျဉ်းပါရှိသော <math>|x|</math> [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း|သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း]] (notation) ကို 1841 ခုနှစ်တွင် ကားလ် ဗိုင်ယာရှထရပ်စ် က မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။<ref>Higham (1998), p. 25.</ref> ပကတိတန်ဖိုးအတွက် အခြားအမည်များတွင် ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ တန်ဖိုး (numerical value) နှင့် ပမာဏ (magnitude) တို့ ပါဝင်သည်။<ref>Oxford English Dictionary (2008).</ref> ဒေါင်လိုက်မျဉ်း သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အခြားသင်္ချာဆိုင်ရာ အခြေအနေများတွင်လည်း ပါဝင်လာတတ်ပြီး [[အစု]] (set) တစ်ခုအပေါ် အသုံးချပါက ယင်းအစု၏ [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ကို ရည်ညွှန်းကာ [[ကိန်းအုံ]] (matrix) တစ်ခုအပေါ် အသုံးချပါက ၎င်း၏ အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး (determinant) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Sargent (2025), p. 10.</ref> ဒေါင်လိုက်မျဉ်းများသည် ပကတိတန်ဖိုးဟူသော သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည့် [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] အရာဝတ္ထုများ (algebraic objects) အတွက် အထူးသဖြင့် စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော အစား အက္ခရာသင်္ချာ (normed division algebra) ၏ [[အစုဝင်]] (element) တစ်ခုအတွက်သာလျှင် ပကတိတန်ဖိုးအဖြစ် ရည်ညွှန်းသည်။ အောက်ခြေအညွှန်းများပါရှိသော ဒေါင်လိုက်မျဉ်းနှစ်ထပ်များ (<math>\|\cdot\|_2</math> နှင့် <math>\|\cdot\|_\infty</math>) ကို <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ [[ဗက်တာ]] (vector) တစ်ခု၏ ယူကလစ်ဒ် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (Euclidean norm) သို့မဟုတ် စူပရီမမ် စံနှုန်း (supremum norm) အတွက် ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုသည်။<ref>Spivak (1965), p. 1.</ref><ref>Munkres (1991), p. 4.</ref> == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိများ (Definition and properties) == === ကိန်းစစ်များ (Real numbers) === မည်သည့်[[ကိန်းစစ်]] <math>x</math> အတွက်မဆို <math>x</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုး သို့မဟုတ် မော်ဂျူးလပ်စ်ကို <math>|x|</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုပြီး အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။<ref>Mendelson (2008), p. 2.</ref> <math display=block>|x| = \begin{cases} x, & \text{if } x \geq 0 \\ -x, & \text{if } x < 0. \end{cases} </math> ထို့ကြောင့် <math>x</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုးသည် အပေါင်းကိန်း သို့မဟုတ် သုညသာ အမြဲဖြစ်ပြီး မည်သည့်အခါမျှ [[အနုတ်ကိန်း]] မဖြစ်ပေ။ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ [[ဂျီဩမေတြီ]] (analytic geometry) ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ကိန်းစစ်တစ်ခု၏ ပကတိတန်ဖိုးသည် ကိန်းစစ်မျဉ်း (real number line) တစ်လျှောက် သုညမှ ယင်းကိန်း၏ အကွာအဝေးဖြစ်ပြီး ကိန်းစစ်နှစ်ခု၏ ခြားနားခြင်းရလဒ် (difference) ၏ ပကတိတန်ဖိုးသည် ၎င်းတို့နှစ်ခုကြားရှိ အကွာအဝေးဖြစ်သည်။<ref>Smith (2013), p. 8.</ref> နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) သင်္ကေတသည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) အပေါင်း နှစ်ထပ်ကိန်းရင်းကို ကိုယ်စားပြုသောကြောင့် ၎င်းကို အပေါင်းကိန်းတစ်ခုအပေါ် အသုံးချသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 13.</ref> <math display=block>|x| = \sqrt{x^2}.</math> ဤထပ်တူညီသော (equivalent) ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုကို အခြားရွေးချယ်စရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အဖြစ် အသုံးပြုနိုင်သည်။<ref>Stewart (2001), p. A5.</ref> ပကတိတန်ဖိုးတွင် အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ (fundamental properties) လေးခုရှိသည်။ ( <math display="inline">a</math> နှင့် <math display="inline">b</math> တို့မှာ ကိန်းစစ်များဖြစ်ကြသည်။ ) <ref>Shechter (1997), p. 259.</ref> {| style="margin-left:1.6em" |- | style="width: 250px" |<math>|a| \ge 0 </math> | အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ခြင်း (non-negativity) |- |<math>|a| = 0 \iff a = 0 </math> | အပေါင်းကိန်းသေချာမှု (positive-definiteness) |- |<math>|ab| = \left|a\right| \left|b\right|</math> | [[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ]] ဂုဏ်သတ္တိ (multiplicativity) |- |<math>|a+b| \le |a| + |b| </math> | နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု (subadditivity)၊ အတိအကျအားဖြင့် တြိဂံ မညီမျှခြင်း (triangle inequality) |} အခြားအသုံးဝင်သော ဂုဏ်သတ္တိအချို့မှာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်၏ တိုက်ရိုက်ရလဒ်များ သို့မဟုတ် အထက်ပါ အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ လေးခုမှ ဆင်းသက်လာခြင်းများ ဖြစ်သည်။ {| style="margin-left:1.6em" |- | style="width:250px" |<math>\bigl| \left|a\right| \bigr| = |a|</math> | ထပ်တူရပေးဂုဏ်သတ္တိ (idempotence) |- | style="width:250px" |<math>\left|-a\right| = |a|</math> | ဂရပ်၏ အချိုးညီရောင်ပြန်ဟပ်ခြင်း (reflection symmetry) |- |<math>|a - b| = 0 \iff a = b </math> | ခွဲခြားမရနိုင်မှုများ၏ ထပ်တူညီမှု (identity of indiscernibles)၊ ၎င်းသည် အပေါင်းကိန်းသေချာမှုနှင့် ထပ်တူညီသည်။ |- |<math>|a - b| \le |a - c| + |c - b| </math> | တြိဂံ မညီမျှခြင်း၊ ၎င်းသည် နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှုနှင့် ထပ်တူညီသည်။ |- |<math>\left|\frac{a}{b}\right| = \frac{|a|}{|b|}\ </math>၊ <math>b \ne 0</math> ဖြစ်လျှင် | [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်းကို]] ထိန်းသိမ်းခြင်း (preservation of division) |- |<math>|a-b| \geq \bigl| \left|a\right| - \left|b\right| \bigr| </math> | ပြောင်းပြန် တြိဂံ မညီမျှခြင်း (reverse triangle inequality) |} မညီမျှခြင်းများ (inequalities) နှင့်ပတ်သက်သော အခြားအသုံးဝင်သည့် ဂုဏ်သတ္တိနှစ်ခုမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။<ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 11.</ref> {| style="margin-left:1.6em" |- |<math>|a| \le b \iff -b \le a \le b </math> |- |<math>|a| \ge b \iff a \le -b\ </math> သို့မဟုတ် <math>a \ge b </math> |} === ကိန်းထွေးများ (Complex numbers) === [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] သည် အစဉ်ကျသော (ordered) သဘာဝမရှိသောကြောင့် [[ကိန်းစစ်]] အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို တိုက်ရိုက်အသုံးချ၍မရပေ။ သို့သော်လည်း သုညမှ အကွာအဝေးအဖြစ် ပကတိတန်ဖိုး၏ ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူမှု (geometric interpretation) ကို ယေဘုယျပြုနိုင်သည်။ ကိန်းထွေးတစ်ခု၏ ပကတိတန်ဖိုးကို [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) အတွင်းရှိ ၎င်းနှင့်သက်ဆိုင်သော အမှတ်မှ မူလနေရာ (origin) သို့ ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေး (Euclidean distance) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ မည်သည့် ကိန်းထွေး <math display=block>z = x + iy,</math> အတွက်မဆို <math>z</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုး သို့မဟုတ် မော်ဂျူးလပ်စ်ကို <math>|z|</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုပြီး အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။<ref>González (1992), p. 19.</ref> <math display=block>|z| = \sqrt{\operatorname{Re}(z)^2 + \operatorname{Im}(z)^2}=\sqrt{x^2 + y^2}.</math> ကိန်းထွေး <math>z</math> တစ်ခုကို ၎င်း၏ ဝင်ရိုးစွန်း ပုံစံ (polar form) ဖြင့် <math>z = r e^{i \theta},</math> အဖြစ် ဖော်ပြသောအခါ ၎င်း၏ ပကတိတန်ဖိုးမှာ <math>|z| = r</math> ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ကိန်းထွေး <math>z</math> နှင့် ၎င်း၏ ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ် (complex conjugate) <math>\overline{z} = x - iy</math> တို့၏ မြှောက်လဒ် (product) သည် အမြဲတမ်း အနုတ်မဟုတ်သော ကိန်းစစ် <math>\left(x^2 + y^2\right)</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>z</math> ၏ ပကတိတန်ဖိုးသည် <math>z \cdot \overline{z}</math> ၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ယင်းကို ပကတိ နှစ်ထပ်ကိန်း (absolute square) ဟုခေါ်သည်။<ref>González (1992), p. 19.</ref> <math display=block>|z| = \sqrt{z \cdot \overline{z}}.</math> ကိန်းထွေး ပကတိတန်ဖိုးသည် ကိန်းစစ် ပကတိတန်ဖိုးအတွက် အထက်တွင်ဖော်ပြထားသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိ လေးခုနှင့် တူညီသည်။ <math>|z|^n = |z^n|</math> ဟူသော ထပ်တူညီမှု (identity) သည် [[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ]] ဂုဏ်သတ္တိ၏ အထူးအခြေအနေတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကိုယ်တိုင် မကြာခဏ အသုံးဝင်သည်။<ref>González (1992), p. 19.</ref> == ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင် (Absolute value function) == [[ကိန်းစစ်]] ပကတိတန်ဖိုး [[ဖန်ရှင်]] (absolute value function) သည် နေရာတိုင်းတွင် [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော]] (continuous) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>x = 0</math> မှလွဲ၍ နေရာတိုင်းတွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော]] (differentiable) ဖန်ရှင်အဖြစ် တွေ့ရသည်။ ၎င်းသည် <math>(-\infty, 0]</math> အပိုင်းအခြား (interval) တွင် အစဉ်လိုက် လျော့သော (monotonically decreasing) ဖန်ရှင်ဖြစ်ပြီး <math>[0, +\infty)</math> အပိုင်းအခြားတွင် အစဉ်လိုက် တိုးသော (monotonically increasing) ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။<ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 84.</ref> ၎င်းသည် [[စုံကိန်းဖန်ရှင်နှင့် မကိန်းဖန်ရှင်|စုံကိန်းဖန်ရှင်]] (even function) တစ်ခုဖြစ်ပြီး အပိုင်းလိုက် (piecewise) မျဉ်းဖြောင့် (linear) ဖြစ်သော ခုံးသော ဖန်ရှင် (convex function) တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>Varberg, Purcell & Rigdon (2007), p. 32.</ref> ကိန်းစစ်နှင့် [[ကိန်းထွေး]] နှစ်မျိုးစလုံးအတွက် ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင်သည် ထပ်တူရပေးဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ === လက္ခဏာ၊ အကြီးဆုံးတန်ဖိုးနှင့် အငယ်ဆုံးတန်ဖိုး ဖန်ရှင်များဖြင့် ဆက်စပ်မှုများ (Relationships to sign, max, and min functions) === ပကတိတန်ဖိုး [[ဖန်ရှင်]] သည် လက္ခဏာကိုထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိဘဲ တန်ဖိုးတစ်ခုကို ပြန်လည်ပေးပို့ပြီး လက္ခဏာ သို့မဟုတ် signum ဖန်ရှင် (sign function) မှာမူ တန်ဖိုးကိုထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းမရှိဘဲ ကိန်းတစ်ခု၏ လက္ခဏာကို ပြန်လည်ပေးပို့သည်။ ၎င်းတို့၏ ဆက်စပ်မှုမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>|x| = x \sgn(x),</math> ထို့အပြင် <math>x \ne 0</math> အတွက် :<math>\sgn(x) = \frac{|x|}{x} = \frac{x}{|x|}.</math> <math>s,t\in\mathbb{R}</math> အတွက် ပကတိတန်ဖိုးသည် အငယ်ဆုံးတန်ဖိုး (minimum) နှင့် အကြီးဆုံးတန်ဖိုး (maximum) ဖန်ရှင်များနှင့် အောက်ပါအတိုင်း ဆက်စပ်နေသည်။ :<math>|t-s|= -2 \min(s,t)+s+t</math> :<math>|t-s|=2 \max(s,t)-s-t.</math> ဤသည်မှတစ်ဆင့် <math>|t|= \max(t,-t)</math> ကို ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည်။ === ဆင်းသက်ချက်နှင့် ပြောင်းပြန်ဆင်းသက်ချက် (Derivative and Antiderivative) === [[ကိန်းစစ်]] ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင်တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍မရနိုင်သော <math>x = 0</math> မှလွဲ၍ မည်သည့် <math>x \ne 0</math> အတွက်မဆို [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) ရှိပြီး ၎င်းကို လက္ခဏာဖန်ရှင်နှင့် ညီမျှသော အဆင့် ဖန်ရှင် (step function) ဖြင့် ပေးထားသည်။<ref>Weisstein (2023).</ref><ref>Bartle & Sherbert (2011), p. 163.</ref> <math display="block"> \frac{d\left|x\right|}{dx} = \frac{x}{|x|} = \begin{cases} -1 & x<0 \\ 1 & x>0 \end{cases} = \sgn(x) \quad \text{for } x \ne 0. </math> <math>x = 0</math> ရှိ <math>|x|</math> ၏ ဆပ်ဒစ်ဖရန်ရှယ် (subdifferential) သည် <math>[-1, 1]</math> အပိုင်းအခြားဖြစ်သည်။<ref>Curnier (1999), pp. 31–32.</ref> [[ကိန်းထွေး]] ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင်သည် နေရာတိုင်းတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော်လည်း မည်သည့်နေရာတွင်မျှ ကိန်းထွေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍မရနိုင်ပေ။ <math>z \ne 0</math> အတွက် ၎င်းသည် ကော်ချီ-ရီးမန်း ညီမျှခြင်းများ (Cauchy-Riemann equations) ကို ဖောက်ဖျက်သည်။<ref>Weisstein (2023).</ref> ကိန်းစစ် ပကတိတန်ဖိုး ဖန်ရှင်၏ ပြောင်းပြန်ဆင်းသက်ချက် (antiderivative) မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\int \left|x\right| dx = \frac{x\left|x\right|}{2} + C,</math> ထိုနေရာတွင် <math>C</math> သည် အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ထားသော အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း ကိန်းသေ (constant of integration) ဖြစ်သည်။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ပကတိတန်ဖိုးနှင့် ပေါင်းစပ်ထားသော ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်သည့် ဖန်ရှင်တစ်ခု၏ ဆင်းသက်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ <math>{d \over dx} |f(x)|=\sgn(f(x)) f'(x)\quad \text{for } f(x) \ne 0\,.</math> ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းနှင့် မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း (product rule) များကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]]ဖြစ်သော <math>n</math> နှင့် <math>m</math> တို့အတွက် <math>x^n |x|^m</math> အမျိုးအစား ဖော်ပြချက်များ၏ ထပ်ကိန်းစည်းမျဉ်း (power rule) မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ <math>{d \over dx} x^n |x|^m = (n+m)x^{n-1}|x|^m\quad \text{for } x \ne 0\,.</math> == အကွာအဝေး (Distance) == [[ကိန်းစစ်]] သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး]] နှစ်ခု၏ ခြားနားခြင်းရလဒ်၏ ပကတိတန်ဖိုးသည် ၎င်းတို့ကြားရှိ အကွာအဝေးဖြစ်သည်။ ယူကလစ်ဒ် <math>n</math>-ရပ်ဝန်းရှိ အမှတ်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>a = (a_1, \dots, a_n)</math> နှင့် <math>b = (b_1, \dots, b_n)</math> ကြားရှိ စံ ယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေးကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။<ref>Tabak (2014), p. 150.</ref> <math display="block">\sqrt{\textstyle\sum_{i=1}^n(a_i-b_i)^2}. </math> ဤယူကလစ်ဒ် အကွာအဝေးသည် အတိုင်းအတာ 1 ခုရှိသော ကိန်းစစ်နှင့် အတိုင်းအတာ 2 ခုရှိသော ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်းများအတွက် ပကတိတန်ဖိုး အကွာအဝေး၏ တိုက်ရိုက် ယေဘုယျပြုထားခြင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ပကတိတန်ဖိုး၏ ဂုဏ်သတ္တိများသည် [[အစု]] <math>X \times X</math> အပေါ်ရှိ [[နဂိုမှန်အဆို]] (axioms) လေးခုနှင့် ပြည့်စုံသော အကွာအဝေး [[ဖန်ရှင်]] (metric သို့မဟုတ် distance function) <math>d</math> ၏ ယေဘုယျသဘောတရားကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ :{| |- |style="width:250px" | <math>d(a, b) \ge 0 </math> | အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ခြင်း |- |<math>d(a, b) = 0 \iff a = b </math> | ခွဲခြားမရနိုင်မှုများ၏ ထပ်တူညီမှု |- |<math>d(a, b) = d(b, a) </math> | အချိုးညီမှု (symmetry) |- |<math>d(a, b) \le d(a, c) + d(c, b) </math> | တြိဂံ မညီမျှခြင်း |} == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === အစဉ်ကျသော ကွင်းများ (Ordered rings) === အထက်တွင် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] အတွက် ပေးထားသော ပကတိတန်ဖိုး အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို မည်သည့် အပြည့်အဝ အစဉ်ကျသော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (totally ordered ring) <math>R</math> သို့မဆို တိုးချဲ့နိုင်သည်။ <math>a</math> သည် <math>R</math> ၏ [[အစုဝင်]] တစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်း၏ ပကတိတန်ဖိုးမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ <math display="block">|a| = \left\{ \begin{array}{rl} a, & \text{if } a \geq 0 \\ -a, & \text{if } a < 0. \end{array}\right. </math> ထိုနေရာတွင် <math>-a</math> သည် <math>a</math> ၏ အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် (additive inverse) ဖြစ်ပြီး <math>0</math> သည် အပေါင်းဆိုင်ရာ [[ထပ်တူရအစုဝင်|ထပ်တူရ]] (additive identity) ဖြစ်ကာ <math><</math> နှင့် <math>\geq</math> တို့သည် ကွင်းအတွင်းရှိ အစဉ်ကျခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သည်။<ref>Mac Lane & Birkhoff (1999), p. 264.</ref> === ဖီးလ်ဒ်များ (Fields) === [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>F</math> တစ်ခုပေါ်ရှိ [[ကိန်းစစ်]] တန်ဖိုးရှိ [[ဖန်ရှင်]] (real-valued function) <math>v</math> တစ်ခုသည် [[နဂိုမှန်အဆို]] လေးခုနှင့် ပြည့်စုံပါက ၎င်းကို ပကတိတန်ဖိုး သို့မဟုတ် မော်ဂျူးလပ်စ်၊ ပမာဏ၊ တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း (valuation) ဟုခေါ်သည်။<ref>Shechter (1997), p. 260.</ref> :{| cellpadding=10 |- |<math>v(a) \ge 0 </math> | အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ခြင်း |- |<math>v(a) = 0 \iff a = \mathbf{0} </math> | အပေါင်းကိန်းသေချာမှု |- |<math>v(ab) = v(a) v(b) </math> | [[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ]] ဂုဏ်သတ္တိ |- |<math>v(a+b) \le v(a) + v(b) </math> | နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု / တြိဂံ မညီမျှခြင်း |} ထိုနေရာတွင် <math>\mathbf{0}</math> သည် <math>F</math> ၏ အပေါင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရကို ရည်ညွှန်းသည်။ အထက်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ခဲ့သော ကိန်းစစ်နှင့် ကိန်းထွေး ပကတိတန်ဖိုးများသည် ဥပမာများဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>v</math> သည် <math>F</math> ပေါ်ရှိ ပကတိတန်ဖိုးတစ်ခုဖြစ်ပါက <math>d(a, b) = v(a - b)</math> ဖန်ရှင်သည် အကွာအဝေး ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အောက်ပါအခြေအနေများသည် ထပ်တူညီကြသည်။ * <math>d</math> သည် မည်သည့် <math>x, y, z \in F</math> အတွက်မဆို လွန်ကဲအကွာအဝေး မညီမျှခြင်း (ultrametric inequality) <math>d(x, y) \leq \max(d(x,z),d(y,z))</math> ကို ပြည့်စုံစေသည်။ * <math> \left\{ v\left( \sum_{k=1}^n \mathbf{1}\right) : n \in \mathbb{N} \right\} </math> သည် <math>\mathbb{R}</math> တွင် အကန့်အသတ်ရှိသည် (bounded)။ * မည်သည့် <math>n \in \mathbb{N}</math> အတွက်မဆို <math> v\left({\textstyle \sum_{k=1}^n } \mathbf{1}\right) \le 1\ </math> ဖြစ်သည်။ * မည်သည့် <math>a \in F</math> အတွက်မဆို <math> v(a) \le 1 \Rightarrow v(\mathbf{1}+a) \le 1\ </math> ဖြစ်သည်။ * မည်သည့် <math>a, b \in F</math> အတွက်မဆို <math> v(a + b) \le \max \{v(a), v(b)\}\ </math> ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေများနှင့် ပြည့်စုံသော ပကတိတန်ဖိုးကို [[အာခီမီးဒီးစ် ဂုဏ်သတ္တိ|အာခီမီးဒီးစ် မဟုတ်]] (non-Archimedean) ဟုဆိုပြီး ထိုသို့မဟုတ်ပါက ၎င်းသည် [[အာခီမီးဒီးစ်_ဂုဏ်သတ္တိ|အာခီမီးဒီးစ်]] (Archimedean) ဖြစ်သည်။<ref>Shechter (1997), pp. 260–261.</ref> === ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (Vector spaces) === ပကတိတန်ဖိုး <math>|\cdot|</math> ပါရှိသည့် [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>F</math> တစ်ခုအပေါ်အခြေခံသော [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] <math>V</math> ပေါ်ရှိ <math>\|\cdot\|</math> အဖြစ် ဖော်ပြထားသော ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ [[ဖန်ရှင်]] တစ်ခုကို အောက်ပါတို့နှင့် ပြည့်စုံပါက ပကတိတန်ဖိုး သို့မဟုတ် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] အဖြစ် ခေါ်ဆိုသည်။ {| cellpadding=10 style="margin-left: 10px" |- |<math>\|\mathbf{v}\| \ge 0 </math> | အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ခြင်း |- |<math>\|\mathbf{v}\| = 0 \iff \mathbf{v} = \mathbf{0}</math> | အပေါင်းကိန်းသေချာမှု |- |<math>\|a \mathbf{v}\| = \left|a\right| \left\|\mathbf{v}\right\| </math> | တစ်ပြေးညီ ပကတိကိန်းဖြစ်မှု (absolute homogeneity) / အပေါင်း အရွယ်ပြောင်းခြင်း (positive scalability) |- |<math>\|\mathbf{v} + \mathbf{u}\| \le \|\mathbf{v}\| + \|\mathbf{u}\| </math> | နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု / တြိဂံ မညီမျှခြင်း |} <math>\mathbb{R}</math> ကို အတိုင်းအတာ 1 ခုရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း <math>\mathbb{R}^1</math> အဖြစ် စဉ်းစားသောအခါ ပကတိတန်ဖိုးသည် ၎င်း၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော စံနှုန်းဖြစ်ပြီး <math>\mathbb{R}^1</math> ပေါ်ရှိ မည်သည့်စံနှုန်း <math>\|\cdot\|</math> အတွက်မဆို <math>\|x\| = \|1\| \cdot |x|</math> ဖြစ်သည်ဟူသော သဘောဖြစ်သည်။ === ပေါင်းစပ်ခြင်း အက္ခရာသင်္ချာများ (Composition algebras) === မည်သည့် ပေါင်းစပ်ခြင်း [[အက္ခရာသင်္ချာ]] (composition algebra) <math>A</math> တွင်မဆို ၎င်း၏ ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugation) ဟုခေါ်သော [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (involution) <math>x \to x^*</math> တစ်ခု ရှိသည်။ <math>A</math> အတွင်းရှိ [[အစုဝင်]] <math>x</math> နှင့် ၎င်း၏ ကွန်ဂျူဂိတ် <math>x^*</math> တို့၏ မြှောက်လဒ်ကို <math>N(x) = x x^*</math> ဟု ရေးသားပြီး <math>x</math> ၏ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] ဟု ခေါ်သည်။ [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ]] <math>\mathbb{R}</math>၊ [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] <math>\mathbb{C}</math> နှင့် ကွာတာနီယွန်များ <math>\mathbb{H}</math> တို့သည် သေချာသော နှစ်ထပ်ကိန်း ပုံစံများ (definite quadratic forms) ဖြင့် ပေးထားသည့် စံနှုန်းများပါရှိသော ပေါင်းစပ်ခြင်း [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာများ]] ဖြစ်ကြသည်။ ဤအစား အက္ခရာသင်္ချာများ (division algebras) ရှိ ပကတိတန်ဖိုးကို ပေါင်းစပ်ခြင်း အက္ခရာသင်္ချာ စံနှုန်း၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်းဖြင့် ပေးထားသည်။ အစုဝင် <math>x</math> တစ်ခုတွင် သုညမဟုတ်သော စံနှုန်းရှိသောအခါ <math>x</math> တွင် <math>x^*/N(x)</math> ဖြင့် ပေးထားသည့် [[မြှောက်ခြင်း|မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ]] ပြောင်းပြန် (multiplicative inverse) တစ်ခု ရှိသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist|2}} * {{Citation |last=Baronti |first=Marco |last2=De Mari |first2=Filippo |last3=van der Putten |first3=Robertus |last4=Venturi |first4=Irene |title=Calculus Problems |publication-place=Cham, Switzerland |publisher=Springer |date=2016 |isbn=978-3-319-15428-2 |doi=10.1007/978-3-319-15428-2 |mr=3525203 |zbl=1351.00001}} * {{Citation |last1=Bartle |first1=Robert G. |last2=Sherbert |first2=Donald R. |title=Introduction to Real Analysis |edition=4th |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2011 |isbn=978-0-471-43331-6}} * {{Citation |last=Bluttman |first=Ken |title=Excel Formulas and Functions For Dummies |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=2015 |isbn=978-1-119-07678-0}} * {{Citation |last=Carnot |first=Lazare Nicolas Marguerite |title=Mémoire sur la relation qui existe entre les distances respectives de cinq points quelconques pris dans l'espace |publication-place=Paris |publisher=Courcier |date=1806}} * {{Citation |last=Curnier |first=A. |title=New Developments in Contact Problems |editor-last1=Wriggers |editor-first1=Peter |editor-last2=Panagiotopoulos |editor-first2=Panagiotis |publication-place=Vienna |publisher=Springer |date=1999 |isbn=978-3-211-83154-0 |doi=10.1007/978-3-7091-6419-8}} * {{Citation |last=González |first=Mario O. |title=Classical Complex Analysis |publication-place=New York |publisher=CRC Press |date=1992 |isbn=978-0-8247-8415-7 |mr=1152326 |zbl=0775.30001}} * {{Citation |last=Higham |first=Nicholas J. |title=Handbook of Writing for the Mathematical Sciences |edition=2nd |publication-place=Philadelphia |publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics |date=1998 |isbn=978-0-89871-420-3}} * {{Citation |last=Knuth |first=Donald E. |title=Proceedings of the 1962 ACM National Conference |contribution=Invited papers: History of writing compilers |publication-place=New York |publisher=ACM Press |date=1962 |doi=10.1145/800198.806098}} * {{Citation |last=Littré |first=Émile |title=Dictionnaire de la langue française |publication-place=Paris |publisher=Hachette |date=1877}} * {{Citation |last1=Mac Lane |first1=Saunders |last2=Birkhoff |first2=Garrett |title=Algebra |edition=3rd |publication-place=Providence, RI |publisher=American Mathematical Society |date=1999 |isbn=978-0-8218-1646-2 |mr=1680053 |zbl=0932.00001}} * {{Citation |last=Mendelson |first=Elliott |title=Schaum's Outline of Beginning Calculus |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill Professional |date=2008 |isbn=978-0-07-148754-2}} * {{Citation |last=Munkres |first=James |title=Analysis on Manifolds |publication-place=Boulder, CO |publisher=Westview Press |date=1991 |isbn=978-0-201-51035-5 |mr=1079015 |zbl=0725.26012}} * {{Citation |last=Nahin |first=Paul J. |title=An Imaginary Tale: The Story of \sqrt{-1} |publication-place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |date=1998 |isbn=978-0-691-02795-1 |mr=1633979}} * {{Citation |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |title=Jean Robert Argand |publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews |publication-place=Scotland |date=2001}} * {{Citation |author=Oxford English Dictionary |title=Draft Revision |publisher=Oxford University Press |date=June 2008}} * {{Citation |last=Sargent |first=Murray III |title=A Nearly Plain-Text Encoding of Mathematics |type=Unicode report 28 |date=January 22, 2025 |url=https://www.unicode.org/notes/tn28/UTN28-PlainTextMath-v3.3.pdf}} * {{Citation |last=Shechter |first=Eric |title=Handbook of Analysis and Its Foundations |publication-place=San Diego, CA |publisher=Academic Press |date=1997 |isbn=978-0-12-622760-4 |mr=1417259 |zbl=0863.00001}} * {{Citation |last=Siegel |first=Carl Ludwig |title=Note on automorphic functions of several variables |journal=Annals of Mathematics |series=Second Series |volume=43 |issue=4 |date=1942 |doi=10.2307/1968953 |mr=0008095 |zbl=0063.02983}} * {{Citation |last=Smith |first=Karl |title=Precalculus: A Functional Approach to Graphing and Problem Solving |edition=6th |publication-place=Burlington, MA |publisher=Jones & Bartlett Publishers |date=2013 |isbn=978-0-7637-5177-7}} * {{Citation |last=Spivak |first=Michael |title=Calculus on Manifolds |publication-place=Boulder, CO |publisher=Westview Press |date=1965 |isbn=978-0-8053-9021-6 |mr=0204620 |zbl=0141.05405}} * {{Citation |last=Stewart |first=James B. |title=Calculus: Concepts and Contexts |edition=2nd |publication-place=Pacific Grove, CA |publisher=Brooks/Cole |date=2001 |isbn=978-0-534-37718-2}} * {{Citation |last=Tabak |first=John |title=Geometry: The Language of Space and Form |series=Facts on File Math Library |publication-place=New York |publisher=Infobase Publishing |date=2014 |isbn=978-0-8160-6876-0}} * {{Citation |last1=Varberg |first1=Dale E. |last2=Purcell |first2=Edwin J. |last3=Rigdon |first3=Steven E. |title=Calculus |edition=9th |publication-place=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson Prentice Hall |date=2007 |isbn=978-0-13-146968-6}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Absolute Value |url=http://mathworld.wolfram.com/AbsoluteValue.html |publisher=Wolfram Web Resource |date=2023}} [[ကဏ္ဍ:အထူး ဖန်ရှင်များ]] 5su4b6htjpwpioi5ps91rzrv9smco2j 0 291448 1054338 1054238 2026-09-20T18:06:21Z Mkant00 135890 visual 1054338 wikitext text/x-wiki {{Calculus}} '''လိုပီတယ် စည်းမျဉ်း (L'Hôpital's rule)'''<ref>Forster (2016), p. 190.</ref><ref>Heuser (1994), p. 287.</ref> သို့မဟုတ် '''ဘာနူးလီ-ဒေ လိုပီတယ် စည်းမျဉ်း (Bernoulli-de L’Hôpital rule)''' ကို အသုံးပြု၍ သုညသို့ စုဆုံသော (convergent) သို့မဟုတ် [[အနန္တ|အနန္တ]] (infinity) သို့ ဖြာထွက်သော (divergent) [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်]] (function) နှစ်ခု၏ စားလဒ်များ (quotients) အတွက် [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်]] (limit) ကို ၎င်းတို့၏ ပထမ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်များ]] (first derivatives) အား အသုံးပြုပြီး တွက်ချက်နိုင်သည် ။ ဤစည်းမျဉ်းကို 1696 ခုနှစ်တွင် ဂီယွန်း ဒေ လိုပီတယ် က ထုတ်ဝေခဲ့သော်လည်း မူလအားဖြင့် ယိုဟန်း ဘာနူးလီ က တွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းထံမှ လိုပီတယ်က ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည် ။<ref>Sonar (2011), pp. 442–443.</ref> == အသုံးချမှု (Application) == လိုပီတယ် စည်းမျဉ်းသည် အောက်ပါကဲ့သို့သော သတ်မှတ်မရသော ပုံစံများ (indeterminate forms) ၏ တန်ဖိုးကို ရှာဖွေပေးသည် ။ :<math>\frac{0}{0}, \quad 0 \cdot \infty, \quad \infty - \infty, \quad \frac{\infty}{\infty}, \quad 0^0, \quad \infty^0, \quad 1^\infty</math> [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်များသည်]] <math>\tfrac{0}{0}</math> သို့မဟုတ် <math>\pm\tfrac{\infty}{\infty}</math> ရလဒ်ထွက်ပေါ်ပါက <math>x_0</math> ၏ ဗဟိုဖယ်ထုတ်ထားသော ပတ်ဝန်းကျင် (punctured neighborhood) တွင် <math>g'(x) \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\lim_{x\to x_0}\frac{f'(x)}{g'(x)}</math> တည်ရှိလျှင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် ။ :<math>\lim_{x\to x_0}\frac{f(x)}{g(x)} = \lim_{x\to x_0}\frac{f'(x)}{g'(x)}</math> ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်အဆို (converse) သည် မမှန်ကန်ပါ ။ အကယ်၍ ဆင်းသက်ချက် စားလဒ်သည် အခြား သတ်မှတ်မရသော ပုံစံ တစ်ခုကို ထပ်မံရရှိစေပါက အဆင့်တိုင်းတွင် လိုအပ်သော ကနဦးအခြေအနေများနှင့် ကိုက်ညီသရွေ့ ဤစည်းမျဉ်းကို ထပ်ကျော့ (repeatedly) အသုံးပြုနိုင်သည် ။ အခြားသော သတ်မှတ်မရသော ပုံစံများကို ပထမဦးစွာ <math>\tfrac{0}{0}</math> သို့မဟုတ် <math>\pm\tfrac{\infty}{\infty}</math> အဖြစ်သို့ [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ]] (algebraically) အသွင်ပြောင်းရမည် ။<ref>Gellert et al. (1970), pp. 408–410.</ref> * <math>0 \cdot \infty</math>: <math>\quad f(x) \cdot g(x) = \frac{f(x)}{\tfrac{1}{g(x)}}</math> * <math>\infty - \infty</math>: <math>\quad f(x) - g(x) = \frac {\tfrac{1}{g(x)} - \tfrac{1}{f(x)}}{\tfrac{1}{f(x)\cdot g(x)}}</math> == ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (Formulation) == <math>I=(\tilde{x}_0,x_0)</math> သည် အဖွင့် အပိုင်းအခြား (open interval) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>f, g \colon I\to\mathbb{R}</math> တို့သည် <math>x\nearrow x_0</math> ဖြစ်စဉ်တွင် <math>0</math> သို့ စုဆုံသော သို့မဟုတ် <math>\pm\infty</math> သို့ ဖြာထွက်သော ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (differentiable) [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့ ။ အကယ်၍ <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>g'(x) \neq 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>\lim_{x\nearrow x_0}\tfrac{f'(x)}{g'(x)} = c</math> ဖြစ်ပါက <math>\lim_{x\nearrow x_0}\tfrac{f(x)}{g(x)} = c</math> ဖြစ်သည် ။ ဤနေရာတွင် <math>c</math> သည် အဆုံးရှိ (finite) သို့မဟုတ် [[အနန္တ|အနန္တတန်ဖိုး]] ဖြစ်သည် ။ ၎င်းသည် <math>x\searrow \tilde{x}_0</math> ဖြစ်သောအခါ သို့မဟုတ် အနန္တဘောင်များ (improper bounds) ဖြစ်သည့် <math>x_0=\pm\infty</math> ဖြစ်သောအခါများအတွက်လည်း အလားတူပင် အကျုံးဝင်သည် ။ === <math>\tfrac{0}{0}</math> အခြေအနေအတွက် သက်သေပြချက် အကြမ်းဖျင်း (Sketch of proof for the 0/0 case) === <math>\lim_{x\nearrow x_0} f(x) = \lim_{x\nearrow x_0} g(x) = 0</math> ဖြစ်သောအခါ <math>f(x_0) = g(x_0) = 0</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့ကို [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်]] (continuously) တိုးချဲ့ (extended) နိုင်သည် ။ ကော်ချီ၏ [[ပျမ်းမျှတန်ဖိုး သီအိုရမ်|ပျမ်းမျှတန်ဖိုး သီအိုရမ်]] (Cauchy's mean value theorem) အရ <math>x\in I</math> တိုင်းအတွက် <math>x</math> နှင့် <math>x_0</math> ကြားတွင် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်စေသော <math>\xi</math> တစ်ခု တည်ရှိသည် ။ :<math>\frac{f'(\xi)}{g'(\xi)}=\frac{f(x_0)-f(x)}{g(x_0)-g(x)}=\frac{f(x)}{g(x)}</math> <math>x\nearrow x_0</math> ဖြစ်စဉ် အထက်ပါ အဆို မှန်ကန်ကြောင်း ထွက်ပေါ်လာသည် ။ [[အနန္တ|အနန္တ]]ရှိ အနန္တဘောင် [[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်များဖြစ်သည့်]] <math>x_0 = \pm\infty</math> အခြေအနေကို အရင်းအမြစ်စု (domain) အသွင်ပြောင်းခြင်း (transformation) <math>t = \tfrac{1}{x}</math> မှတစ်ဆင့် ဤအဆုံးရှိသော ဘောင်အခြေအနေသို့ လျှော့ချနိုင်သည် ။ <math>\tfrac{\infty}{\infty}</math> အခြေအနေအတွက် [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သက်သေပြခြင်း|သက်သေပြချက်သည်]] အထက် စုဆုံမှတ် (limit superior) နှင့် အောက် စုဆုံမှတ် (limit inferior) တို့ကို အသုံးပြုသည့် ပိုမိုရှုပ်ထွေးသည်များ လိုအပ်သောကြောင့် ဤတွင် ဖော်ပြထားခြင်းမရှိပါ ။ == ဥပမာများ (Examples) == [[File:Hopital sin x by -0.5x.png|right|thumb|upright=1.5|<math>f(x) = \sin x</math> နှင့် <math>g(x) = -0.5 x</math> တို့အပေါ် လိုပီတယ် စည်းမျဉ်း (l'Hôpital's rule) ကို အသုံးချပြထားသည့် ဥပမာ ဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင် (function) <math>h(x) = f(x)/g(x)</math> သည် <math>x = 0</math> တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထား (undefined) သော်လည်း <math>h(0) = f'(0)/g'(0) = -2</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် <math>\mathbb{R}</math> တစ်ခုလုံးအပေါ်တွင် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) ဖြစ်စေနိုင်သည်။ အရောင်များကို အညွှန်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။]] === <math>x \to 0</math> သို့ စုဆုံမှတ် (Limit as <math>x \to 0</math>) === <math>\lim_{x\to 0}\tfrac{\cos(x)-1}{\tan(x)}</math> ၏ တန်ဖိုးကို တွက်ချက်ပါ၊ ၎င်းသည် <math>\tfrac{0}{0}</math> အမျိုးအစား ဖြစ်သည် ။ :<math>\lim_{x\to 0} \frac{-\sin(x)}{\frac{1}{\cos^2(x)}} = \lim_{x\to 0} (-\sin(x)\cos^2(x)) = 0</math> === အနန္တရှိ စုဆုံမှတ် (Limit at infinity) === <math>\lim_{x\to \infty}\tfrac{\sqrt{x}}{\ln(x)}</math> ၏ တန်ဖိုးကို တွက်ချက်ပါ၊ ၎င်းသည် <math>\tfrac{\infty}{\infty}</math> အမျိုးအစား ဖြစ်သည် ။ :<math>\lim_{x\to \infty} \frac{\frac{1}{2\sqrt{x}}}{\frac{1}{x}} = \lim_{x\to \infty} \frac{\sqrt{x}}{2} = \infty</math> == ချေပဥပမာများ (Counterexamples) == === ကနဦးအခြေအနေများကို ဂရုပြုခြင်း (Attention to prerequisites) === <math>f(x) := \sin x + 2x</math> နှင့် <math>g(x) := \cos x + 2x</math> ဟု သတ်မှတ်ပါစို့ ။ <math>x \to \infty</math> ဖြစ်စဉ်တွင် ၎င်းသည် <math>\tfrac{\infty}{\infty}</math> အမျိုးအစား ဖြစ်သည် ။ လိုပီတယ် စည်းမျဉ်းကို အသုံးပြု၍ မရနိုင်ပါ ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] စားလဒ်ဖြစ်သည့် <math>\tfrac{f'(x)}{g'(x)} = \tfrac{\cos x + 2}{-\sin x + 2}</math> သည် ၎င်း၏ ကာလမှန် (periodicity) သဘာဝကြောင့် စုဆုံခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည် ။ သို့ရာတွင် မူလ[[စုဆုံမှတ်|စုဆုံမှတ်မှာ]] တည်ရှိနေပါသည် ။ :<math>\lim_{x\rightarrow \infty}\frac{f(x)}{g(x)}=\lim_{x\rightarrow \infty}\left(1 + \frac{\sin x - \cos x}{\cos x + 2x}\right)=1</math> === လန်ဒေါက် ကဲကုလပ် (Landau calculus) === [[တေလာ ကိန်းစဉ်တန်း|တေလာ ကိန်းစဉ်တန်း]] (Taylor series) ကို သိရှိထားသောအခါ လန်ဒေါက် ကဲကုလပ် (Landau calculus) ကို အသုံးပြုခြင်းသည် လိုပီတယ် စည်းမျဉ်းအား ထပ်ခါတလဲလဲ အသုံးပြုခြင်းထက် များစွာ ပို၍ရိုးရှင်းပြီး ပိုမိုမြန်ဆန်လေ့ရှိသည် ။ ဥပမာအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် ။ :<math> \lim_{x \to 0} \frac{\sin x -x}{x(1-\cos x)} = \lim_{x \to 0} \frac{-\frac{1}{6}x^3 + \mathcal{O}(x^5)}{x(\frac{x^2}{2}+\mathcal{O}(x^4))} = \lim_{x \to 0} \frac{-\frac{1}{6}+\mathcal{O}(x^2)}{\frac{1}{2}+\mathcal{O}(x^2)} = -\frac{1}{3}</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == <math> D </math> နယ်ပယ်အတွင်းရှိ ဟိုလိုမော်ဖစ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (holomorphic functions) ဖြစ်သော <math> f </math> နှင့် <math> g </math> တို့သည် <math> a \in D</math> တွင် တူညီသော သုညမှတ်၏ အစဉ် (order of zero) <math> k </math> ကို မျှဝေပိုင်ဆိုင်ထားပါက အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် ။ :<math> \lim_{z \to a}\frac{f(z)}{g(z)}=\frac{f^{(k)}(a)}{g^{(k)}(a)}</math> == ကိုးကားများ (References) == <references /> * {{Citation |last=Forster |first=Otto |author-link=Otto Forster |title=Analysis 1: Differential- und Integralrechnung einer Veränderlichen |edition=12th |series=Grundkurs Mathematik |publication-place=Wiesbaden |publisher=Springer Spektrum |date=2016 |isbn=978-3-658-11544-9 |zbl=1328.26001 |doi=10.1007/978-3-658-11545-6}} * {{Citation |last1=Freitag |first1=Eberhard |author-link1=Eberhard Freitag |last2=Busam |first2=Rolf |title=Funktionentheorie 1 |edition=3rd |publication-place=Berlin |publisher=Springer-Verlag |date=2000 |isbn=3-540-67641-4}} * {{Citation |last1=Gellert |first1=Walter |last2=Küstner |first2=Herbert |last3=Hellwich |first3=M. |last4=Kästner |first4=Herbert |author-link4=Herbert Kästner |title=Kleine Enzyklopädie Mathematik |publication-place=Leipzig |publisher=VEB Bibliographisches Institut |date=1970}} * {{Citation |last=Heuser |first=Harro |author-link=Harro Heuser |title=Lehrbuch der Analysis. Teil 1 |edition=11th |publication-place=Stuttgart |publisher=B. G. Teubner |date=1994 |isbn=3-519-42231-X}} * {{Citation |last=Sonar |first=Thomas |title=3000 Jahre Analysis |publication-place=Berlin |publisher=Springer |date=2011 |isbn=978-3-642-17203-8 |doi=10.1007/978-3-642-17204-5}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ် သီအိုရမ်များ]] glecy79rlrt2o2jscod48d2gid5g3vc 0 291688 1054360 1053201 2026-09-20T21:30:50Z InternetArchiveBot 61272 ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5 1054360 wikitext text/x-wiki [[ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ]] (commutative algebra) တွင် [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] (commutative ring) <math>B</math> ၏ [[အစုဝင်]] <math>b</math> သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းပိုင်း]] (subring) <math>A</math> အပေါ်ရှိ မိုးနစ် [[ပိုလီနိုမီရယ်]] (monic polynomial) တစ်ခု၏ ကိန်းရင်း (root) ဖြစ်ပါက အဆိုပါ <math>b</math> ကို <math>B</math> ၏ ကွင်းပိုင်း <math>A</math> အပေါ်တွင် '''ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည် (integral over)''' ဟု ဆိုသည်။ <math>b</math> သည် <math>A</math> အပေါ်တွင် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ မှီခိုသည် (integrally dependent) ဟု ဆိုသည်။ <math>A</math> နှင့် <math>B</math> တို့သည် [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်များ]] (fields) ဖြစ်ပါက ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ခြင်း နှင့် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ တိုးချဲ့ချက် (integral extension) တို့သည် ဖီးလ်ဒ် သီအိုရီ (field theory) ရှိ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဖြစ်ခြင်း နှင့် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တိုးချဲ့ချက်များ (algebraic extensions) တို့နှင့် တိကျစွာ ထပ်တူညီသည်။ [[ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) တွင် <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သော [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ]] (complex numbers)ကို ကိန်းပြည့်ရင်းများ (algebraic integers) ဟု ပုံမှန်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုသည်။ [[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]] (rational numbers) <math>\mathbb{Q}</math> ၏ အဆုံးရှိ ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (finite field extension) <math>k</math> အတွင်းရှိ ကိန်းပြည့်ရင်းများသည် <math>k</math> ၏ ကွင်းပိုင်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ယင်းကို <math>k</math> ၏ [[ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်း]] (ring of integers) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် [[အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီ]] (algebraic number theory) လေ့လာမှုတွင် အဓိကကျသော အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ (ဤဆောင်းပါးတွင် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ [[ထပ်တူရအစုဝင်|ထပ်တူရ]] (multiplicative identity) ပါရှိသော [[ဖလှယ်ရ ကွင်း]] ကို ဆိုလိုသည်။) == အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition) == <math>B</math> သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းတစ်ခု]]ဖြစ်၍ <math>A \subset B</math> သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းပိုင်းတစ်ခု]] ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်မည်။ အကယ်၍ <math>n \geq 1</math> တစ်ခုခုအတွက် [[ညီမျှခြင်း|အောက်ပါညီမျှခြင်းကို]] ပြေလည်စေသော <math>a_0, a_1, \dots, a_{n-1} \in A</math> တို့ တည်ရှိပါက [[အစုဝင်]] <math>b \in B</math> သည် <math>A</math> '''အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်'''။ <math display="block">b^n + a_{n-1} b^{n-1} + \cdots + a_1 b + a_0 = 0.</math> <math>A</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သော <math>B</math> ၏ အစုဝင်များအစုကို <math>B</math> အတွင်းရှိ <math>A</math> ၏ '''ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ် (integral closure)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် <math>A</math> ပါဝင်သော <math>B</math> ၏ ကွင်းပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>B</math> ၏ အစုဝင်တိုင်းသည် <math>A</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ပါက <math>B</math> သည် <math>A</math> ၏ '''ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ တိုးချဲ့ချက်''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ဥပမာများ (Examples) == === အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ကိန်းသီအိုရီရှိ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ် (Integral closure in algebraic number theory) === * '''[[အတိပြကိန်း|ရာရှင်နယ်ကိန်းများ]]''' (Rationals) - [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များသည်သာလျှင်]] <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သော <math>\mathbb{Q}</math> ၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များ]] ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် <math>\mathbb{Z}</math> သည် <math>\mathbb{Q}</math> အတွင်းရှိ ၎င်းကိုယ်တိုင်၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ် ဖြစ်သည်။ * '''နှစ်ထပ်ကိန်း တိုးချဲ့ချက်များ''' (Quadratic extensions) - [[ဂေါက်ရှန်း ကိန်းပြည့်|ဂေါက်ရှန်း ကိန်းပြည့်များ]] (Gaussian integers) <math>\mathbb{Z}[i]</math> တို့သည် <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာတွင် <math>i = \sqrt{-1}</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် <math>\mathbb{Q}(i)</math> အတွင်းရှိ <math>\mathbb{Z}</math> ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ကို ဖွဲ့စည်းကြပြီး ယင်းကို <math>\mathcal{O}_{\mathbb{Q}[i]}</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ <math>\mathbb{Q}(\sqrt{5})</math> အတွင်းရှိ <math>\mathbb{Z}</math> ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်မှာ <math>\mathcal{O}_{\mathbb{Q}[\sqrt{5}]} = \mathbb{Z}\!\left[ \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \right]</math> ဖြစ်သည်။ * '''ယူနစ်ရင်းများ''' (Roots of unity) - ယူနစ်ရင်းတစ်ခုဖြစ်သော <math>\zeta</math> အတွက် ဆိုက်ကလိုတိုးမစ် [[ဖီးလ်ဒ်]] (cyclotomic field) <math>\mathbb{Q}(\zeta)</math> အတွင်းရှိ <math>\mathbb{Z}</math> ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်မှာ <math>\mathbb{Z}[\zeta]</math> ဖြစ်သည်။<ref>Milne (2020), at Theorem 6.4.</ref> * '''ကိန်းပြည့်ရင်းများ''' - <math>\mathbb{C}</math> သို့မဟုတ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ် (algebraic closure) <math>\overline{\mathbb{Q}}</math> အတွင်းရှိ <math>\mathbb{Z}</math> ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်သည် ကိန်းပြည့်ရင်းများ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ * မည်သည့်ကွင်းအတွင်း၌မဆိုရှိသော ယူနစ်ရင်းများ၊ သုညဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိ အစုဝင်များ (nilpotent elements) နှင့် ထပ်တူရပေး အစုဝင်များ (idempotent elements) တို့သည် <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်ကြသည်။ === အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ ဂျီဩမေတြီရှိ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ် (Integral closure in algebraic geometry) === * <math>\mathbb{C}[x,y,z]/(xy)</math> ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်မှာ <math>\mathbb{C}[x,z] \times \mathbb{C}[y,z]</math> ဖြစ်သည်။ ဂျီဩမေတြီရှုထောင့်အရ ၎င်းသည် ဖြတ်မှတ်ဖြစ်သော <math>z</math> ဝင်ရိုး တစ်လျှောက်ရှိ ဖြည့်စွက်အတိုင်းအတာ (codimension) 1 ဖြစ်သော ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်း (singularity) တစ်ခုကို ဖြေရှင်းပေးသည်။ * အကယ်၍ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အဆုံးရှိအုပ်စု]] (finite group) <math>G</math> တစ်ခုသည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] <math>A</math> အပေါ် သက်ရောက်ပါက <math>A</math> သည် ၎င်း၏ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိများ၏ ကွင်း <math>A^G</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ * <math>R</math> ပါဝင်သော ကွင်းတစ်ခုအတွင်း၌ <math>u</math> သည် ယူနစ် (unit) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်မည်။ ထိုအခါ <math>u^{-1} \in R[u]</math> ဖြစ်မှသာလျှင် <math>u^{-1}</math> သည် <math>R</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် <math>R[u] \cap R[u^{-1}]</math> သည်လည်း <math>R</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်။<ref>Kaplansky (1974), at 1.2. Exercise 4.</ref> * ပုံမှန် ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေစု (normal projective variety) <math>X</math> တစ်ခု ရှိသည်ဟု ထားမည်။ ပေးထားသော ပရိုဂျက်တစ် ထည့်သွင်းခြင်း (projective embedding) အပေါ် မူတည်၍ ၎င်း၏ တစ်ပြေးညီ ကိုဩဒိနိတ် ကွင်း (homogeneous coordinate ring) ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်သည် အပိုင်းများ၏ ကွင်း (ring of sections) <math>\bigoplus_{n \ge 0} \operatorname{H}^0(X, \mathcal{O}_X(n))</math> ဖြစ်သည်။<ref>Hartshorne (1977), at Ch. II, Exercise 5.14.</ref> === အက္ခရာသင်္ချာရှိ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်မှု (Integrality in algebra) === * [[ဖီးလ်ဒ်]] <math>k</math> တစ်ခု၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ် <math>\overline{k}</math> အတွက် ကွင်း <math>\overline{k}[x_1, \dots, x_n]</math> သည် <math>k[x_1, \dots, x_n]</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ * သင့်လျော်သော တစ်ပြေးညီဖြစ်စေသည့်ကိန်း (uniformizer) တစ်ခုကို ရွေးချယ်ပြီးနောက် <math>\mathbb{C}((x))</math> ၏ အဆုံးရှိ တိုးချဲ့ချက်တစ်ခုအတွင်းရှိ <math>\mathbb{C}[[x]]</math> ၏ ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်သည် <math>\mathbb{C}[[x^{1/n}]]</math> ပုံစံဖြင့် ရှိသည်။ == ထပ်တူညီသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Equivalent definitions) == [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်းပိုင်း]] <math>A \subset B</math> နှင့် <math>b \in B</math> တို့အတွက် အောက်ပါအခြေအနေများသည် ထပ်တူညီကြသည်၊ * <math>b</math> သည် <math>A</math> အပေါ် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ * ကွင်းပိုင်း <math>A[b]</math> သည် အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ (finitely generated) <math>A</math>-[[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ * <math>A[b]</math> ပါဝင်၍ အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါ <math>A</math>-မော်ဂျူးဖြစ်သော ကွင်းပိုင်း <math>C \subset B</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ * <math>A</math>-မော်ဂျူးအနေဖြင့် အဆုံးရှိ ထုတ်လုပ်ကိန်းပါသော သစ္စာရှိသည့် (faithful) <math>A[b]</math>-မော်ဂျူး <math>M</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ == ကိုဟင်-ဆိုက်ဒင်ဘာ့ဂ် သီအိုရမ်များ (Cohen-Seidenberg theorems) == ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ တိုးချဲ့ချက် <math>A \subseteq B</math> သည် အထက်သို့သွားခြင်း (going-up)၊ အထက်တွင်ရှိခြင်း (lying over) နှင့် နှိုင်းယှဉ်မရနိုင်ခြင်း (incomparability) ဂုဏ်သတ္တိများကို ပိုင်ဆိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို ကိုဟင်-ဆိုက်ဒင်ဘာ့ဂ် သီအိုရမ်များ (Cohen-Seidenberg theorems) ဟု ခေါ်သည်။ <math>A</math> အတွင်းရှိ [[သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်|သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ]] (prime ideals) ၏ ချိတ်တန်းတစ်ခုဖြစ်သော <math>\mathfrak{p}_1 \subset \cdots \subset \mathfrak{p}_n</math> ကို ပေးထားပါက <math>\mathfrak{p}_i = \mathfrak{p}'_i \cap A</math> ဖြစ်စေမည့် <math>\mathfrak{p}'_1 \subset \cdots \subset \mathfrak{p}'_n</math> သည် <math>B</math> အတွင်း၌ တည်ရှိသည်။ <math>A</math> နှင့် <math>B</math> တို့၏ ခရူးလ် အတိုင်းအတာများ (Krull dimensions) သည် ညီမျှသည်။ အကယ်၍ <math>A</math> သည် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ဖြစ်သော ဒိုမိန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>B</math> သည် [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဒိုမိန်း]] (integral domain) တစ်ခုဖြစ်ပါက အောက်သို့သွားခြင်း (going-down) ဂုဏ်သတ္တိသည်လည်း မှန်ကန်သည်။ <math>A \subseteq B</math> သည် [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဒိုမိန်းများ၏]] ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ တိုးချဲ့ချက် ဖြစ်သည့်အခါ <math>B</math> သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မှသာလျှင် <math>A</math> သည်လည်း [[ဖီးလ်ဒ်|ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု]] ဖြစ်သည်။ <math>\mathfrak{q} \cap A</math> သည် အကြီးဆုံး (maximal) ဖြစ်မှသာလျှင် <math>B</math> ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် <math>\mathfrak{q}</math> တိုင်းသည် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ အပိတ်ဖြစ်သော ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုဆီသို့ သွားသည့် မည်သည့် [[ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်]] <math>f: A \to k</math> မဆိုသည် အထက်သို့သွားခြင်း ဂုဏ်သတ္တိမှတစ်ဆင့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် <math>B \to k</math> အဖြစ်သို့ ကျယ်ပြန့်သွားသည်။<ref>Bourbaki (2006), at Ch. 5, §2, Corollary 4 to Theorem 1.</ref> == ကိုးကား == {{Reflist}} * {{Citation |last1=Atiyah |first1=Michael Francis |last2=Macdonald |first2=Ian G. |title=Introduction to Commutative Algebra |date=1994 |orig-date=1969 |publication-place=Reading, MA |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-40751-5 |mr=0242802 |zbl=0175.03601}} * {{Citation |last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Algèbre commutative |date=2006 |publication-place=Berlin |publisher=Springer |isbn=978-3-540-33937-3}} * {{Citation |last=Eisenbud |first=David |title=Commutative Algebra with a View Toward Algebraic Geometry |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=150 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=1995 |isbn=0-387-94268-8 |mr=1322960 |zbl=0819.13001}} * {{Citation |last=Hartshorne |first=Robin |title=Algebraic Geometry |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=52 |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=1977 |isbn=978-0-387-90244-9 |mr=0463157 |zbl=0367.14001}} * {{Citation |last=Hochster |first=Melvin |title=Math 711: Lecture of September 7, 2007 |date=2007 |url=http://www.math.lsa.umich.edu/~hochster/711F07/L09.07.pdf }}{{Dead link|date=September 2026 }} * {{Citation |last1=Huneke |first1=Craig |last2=Swanson |first2=Irena |title=Integral Closure of Ideals, Rings, and Modules |url=http://people.reed.edu/~iswanson/book/index.html |series=London Mathematical Society Lecture Note Series |volume=336 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2006 |isbn=978-0-521-68860-4 |mr=2266432 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115053353/http://people.reed.edu/~iswanson/book/index.html |archive-date=2019-11-15 |url-status=dead}} * {{Citation |last=Kaplansky |first=Irving |title=Commutative Rings |series=Lectures in Mathematics |date=1974 |publication-place=Chicago |publisher=University of Chicago Press |isbn=0-226-42454-5 |mr=0345945 |zbl=0296.13001 |url=https://archive.org/details/commutativerings00irvi |url-access=registration}} * {{Citation |last=Matsumura |first=Hideyuki |title=Commutative Algebra |date=1970 |publication-place=New York |publisher=W. A. Benjamin}} * {{Citation |last=Matsumura |first=Hideyuki |title=Commutative Ring Theory |translator-last=Reid |translator-first=Miles |series=Cambridge Studies in Advanced Mathematics |volume=8 |edition=2nd |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1989}} * {{Citation |last=Milne |first=J. S. |title=Algebraic Number Theory |url=https://www.jmilne.org/math/CourseNotes/ant.html |date=2020}} * {{Citation |last=Reid |first=Miles |title=Undergraduate Commutative Algebra |series=London Mathematical Society Student Texts |volume=29 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |isbn=0-521-45889-7}} * {{Citation |last=Stein |first=William A. |title=Computational Introduction to Algebraic Number Theory |date=2007 |url=https://wstein.org/books/ant/ant.pdf}} [[ကဏ္ဍ:ကွင်းသီအိုရီ]] [[ကဏ္ဍ:အက္ခရာသင်္ချာ]] azkfuv38rgn6w16k4rccu8m691wzhft 0 291772 1054341 1053692 2026-09-20T18:18:24Z Mkant00 135890 visual 1054341 wikitext text/x-wiki [[File:Standing waves on a string.gif|right|thumb|220px|တုန်ခါနေသော ကြိုး (vibrating string) ၏ အခြေအနေကို ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း အတွင်းရှိ အမှတ် (point) တစ်ခုအဖြစ် မော်ဒယ်ပြု ဖော်ပြနိုင်သည်။ ]] ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း (Hilbert space) သည် [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) တစ်ခု တပ်ဆင်ပေးထားသည့် [[ကိန်းစစ်]] (real number) သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး]] (complex number) [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းအတွင်းမြှောက်လဒ်မှ လှုံ့ဆော်ခံ (induced) အကွာအဝေး ဖန်ရှင် (distance function) နှင့်ပတ်သက်၍ ပြည့်စုံသော [[အကွာအဝေး ရပ်ဝန်း]] (complete metric space) တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>Dieudonné (1960).</ref> ၎င်းသည် အတိုင်းအတာအဆုံးရှိသော ယူကလစ်ဒ် ရပ်ဝန်း (finite-dimensional Euclidean space) ၏ သဘောတရားကို အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော ရပ်ဝန်းများ (infinite-dimensional spaces) ဆီသို့ ယေဘုယျပြုထားသည့် (generalizing) တိကျခိုင်မာသော မူဘောင် (rigorous framework) တစ်ခုကိုပေးပြီး အလျား (length)၊ ထောင့် (angle) နှင့် ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှု (orthogonality) ကဲ့သို့သော ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ|ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (functional analysis) သို့ တိုးချဲ့ခွင့်ပြုသည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) == <math>\mathbb{K}</math> သည် [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်များ၏]] [[ဖီးလ်ဒ်]] (field of real numbers) <math>\mathbb{R}</math> သို့မဟုတ် [[ကိန်းထွေး|ကိန်းထွေးများ၏]] ဖီးလ်ဒ် (field of complex numbers) <math>\mathbb{C}</math> ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း <math>H</math> သည် [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်တစ်ခု]] တပ်ဆင်ထားသော <math>\mathbb{K}</math> အပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခု]]ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် <math>x, y, z \in H</math> နှင့် <math>a, b \in \mathbb{K}</math> အားလုံးအတွက် အောက်ပါဂုဏ်သတ္တိများကို ပြည့်စုံစေသော ပုံဖော်မှု (mapping) <math>\langle \cdot, \cdot \rangle : H \times H \to \mathbb{K}</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>Axler (2024).</ref> *ကွန်ဂျူဂိတ် အချိုးညီမှု (conjugate symmetry) ဖြစ်သည်။ :<math>\langle y, x \rangle = \overline{\langle x, y \rangle}</math> *ပထမအဝင်ကိန်းတွင် မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု (linearity in the first argument) ဖြစ်သည်။ :<math>\langle ax_1 + bx_2, y \rangle = a \langle x_1, y \rangle + b \langle x_2, y \rangle</math> *အပေါင်းကိန်းသေချာမှု (positive definiteness) ဖြစ်သည်။ :<math>x \neq 0</math> အတွက် <math>\langle x, x \rangle > 0</math> ဖြစ်ပြီး <math>x = 0</math> ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ <math>\langle x, x \rangle = 0</math> ဖြစ်သည်။ ၎င်းအတွင်းမြှောက်လဒ်သည် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသော [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (norm) <math>\|x\|</math> နှင့် အကွာအဝေး ဖန်ရှင် <math>d(x, y)</math> ကို လှုံ့ဆော်ပေးသည်။ :<math>\|x\| = \sqrt{\langle x, x \rangle}</math> :<math>d(x, y) = \|x - y\| = \sqrt{\langle x - y, x - y \rangle}</math> [[အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း)|ဟီလ်ဘတ်အကြို ရပ်ဝန်း]] (pre-Hilbert space) <math>H</math> တစ်ခုသည် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်းသည် ဤအကွာအဝေး ဖန်ရှင်နှင့်ပတ်သက်၍ ပြည့်စုံခြင်း (complete) ပင်ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>H</math> ရှိ [[ကော်ချီ ကိန်းစဉ်]] (Cauchy sequence) တိုင်းသည် <math>H</math> အတွင်းရှိ [[အစုဝင်|အစုဝင်တစ်ခုသို့]] စုဆုံရမည်ဖြစ်သည်။ အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီစွာဖြင့် စံနှုန်းအရ အကြွင်းမဲ့ စုဆုံသော (absolutely convergent) မည်သည့် [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (series) <math>\sum_{k=0}^\infty u_k</math> မဆို <math>H</math> ရှိ အစုဝင်တစ်ခုသို့ စုဆုံရမည်ဟု ပြည့်စုံမှု (completeness) က ပြဌာန်းထားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\sum_{k=0}^\infty \|u_k\| < \infty</math> ဖြစ်သည်။<ref>Roman (2008).</ref> == အဓိက သီအိုရမ်များနှင့် ဂုဏ်သတ္တိများ (Core Theorems & Properties) == === ထောင့်မှန်ကျဖြစ်မှုနှင့် ပရိုဂျက်ရှင်းများ (Orthogonality and Projections) === <math>\langle u, v \rangle = 0</math> ဖြစ်လျှင် [[ဗက်တာ|ဗက်တာနှစ်ခုဖြစ်သော]] <math>u, v \in H</math> သည် ထောင့်မှန်ကျဖြစ်သော (orthogonal) ဟု ဆိုပြီး <math>u \perp v</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ထောင့်မှန်ကျ ဗက်တာများအတွက် [[ပိုက်သာဂိုရပ်စ် သီအိုရမ်|ပိုက်သာဂိုရပ်စ် ထပ်တူညီမှု]] (Pythagorean identity) သည် မှန်ကန်သည်။<ref>Reed & Simon (1980).</ref> :<math>\|u + v\|^2 = \|u\|^2 + \|v\|^2</math> ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် အနားပြိုင်စတုဂံ ညီမျှခြင်း (parallelogram law) ကို အခြေအနေမဲ့ ကျေနပ်စေသည်။ :<math>\|u + v\|^2 + \|u - v\|^2 = 2(\|u\|^2 + \|v\|^2)</math> ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အနားပြိုင်စတုဂံ ညီမျှခြင်းကို ကျေနပ်စေသော မည်သည့် ဘာနက် ရပ်ဝန်း (Banach space) မဆိုသည် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်ကို]] ဝင်ရိုးစွန်းခွဲခြားမှု ထပ်တူညီမှု (polarization identity) မှတစ်ဆင့် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်းမှ]] ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ ကိန်းထွေး ရပ်ဝန်းများအတွက် ၎င်းမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ :<math>\langle u, v\rangle = \frac{1}{4}\left(\|u + v\|^2 - \|u - v\|^2 + i\|u + iv\|^2 - i\|u - iv\|^2\right)</math> '''ဟီလ်ဘတ် ပရိုဂျက်ရှင်း သီအိုရမ် (Hilbert projection theorem) -''' <math>V</math> ကို <math>H</math> ၏ အပိတ် ရပ်ဝန်းပိုင်း (closed subspace) တစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ <math>x \in H</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသော ထောင့်မှန်ကျ ဖြည့်စွက်စု (orthogonal complement) နှင့်အတူ <math>v \in V</math> နှင့် <math>w \in V^\perp</math> ဖြစ်သည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ခွဲခြမ်းမှု (unique decomposition) <math>x = v + w</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>Aliprantis & Border (2006).</ref> :<math>V^\perp = \{ y \in H \mid \forall s \in V, \langle y, s \rangle = 0 \} </math> တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော [[အစုဝင်]] <math>v \in V</math> သည် <math>x</math> အား <math>V</math> ပေါ်သို့ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်း (orthogonal projection) ချခြင်းကို ကိုယ်စားပြုပြီး အားလုံးသော <math>z \in V</math> အတွက် အကွာအဝေး <math>\|x - z\|</math> ကို တိကျစွာ အငယ်ဆုံးဖြစ်စေသည်။ === ဒွန်တွဲမှု (Duality) === အဆက်မပြတ် ဒွန်တွဲ ရပ်ဝန်း (continuous dual space) <math>H^*</math> တွင် <math>H</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်များ (continuous linear functionals) အားလုံး ပါဝင်သည်။ ၎င်းကိုယ်တိုင်သည် အော်ပရေတာ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (operator norm) တပ်ဆင်ထားသော ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ :<math>\|\varphi\| = \sup_{\|x\| \leq 1} |\varphi(x)|</math> '''ရီးဇ် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု သီအိုရမ် (Riesz representation theorem) -''' <math>\varphi \in H^*</math> တိုင်းအတွက် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်စေသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည့် [[ဗက်တာ]] <math>u_\varphi \in H</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။<ref>Weidmann (1980).</ref> :<math>\varphi(x) = \langle x, u_\varphi \rangle \quad \forall x \in H </math> ဤပုံဖော်မှုသည် <math>H</math> နှင့် <math>H^*</math> ကြားရှိ အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှုရှိသော ဆန့်ကျင်-မျဉ်းဖြောင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (isometric antilinear isomorphism) တစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးပြီး <math>\|\varphi\|_{H^*} = \|u_\varphi\|_H</math> ကို ကျေနပ်စေသည်။ === ထောင့်မှန်ကျယူနစ် အခြေအစုများ (Orthonormal Bases) === <math>H</math> ၏ ထောင့်မှန်ကျယူနစ် အခြေအစု (orthonormal basis) ဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ မျဉ်းဖြောင့် စပန် (linear span) သည် <math>H</math> တွင် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီအရ]] သိပ်သည်းသော (topologically dense) အခြေအနေဖြစ်နေပြီး :<math>\langle e_k, e_j \rangle = \delta_{kj}</math> ကို ကျေနပ်စေသော စုစည်းမှု (family) <math>\{e_k\}_{k \in B}</math> တစ်ခုဖြစ်သည်။ '''ဘက်ဆယ် မညီမျှခြင်း (Bessel's inequality) -''' မည်သည့် ထောင့်မှန်ကျယူနစ် စနစ် (orthonormal system) <math>\{f_i\}_{i \in I}</math> နှင့် အလိုရှိရာ <math>x \in H</math> အတွက်မဆို အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။<ref>Hewitt & Stromberg (1965).</ref> :<math>\sum_{i \in I} |\langle x, f_i \rangle|^2 \leq \|x\|^2</math> '''ပါဆီဗယ် ထပ်တူညီမှု (Parseval's identity) -''' ထောင့်မှန်ကျယူနစ် စုစည်းမှု <math>\{e_k\}_{k \in B}</math> တစ်ခုသည် ထောင့်မှန်ကျယူနစ် အခြေအစုတစ်ခုဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ အားလုံးသော <math>x \in H</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ :<math>\|x\|^2 = \sum_{k \in B} |\langle x, e_k \rangle|^2</math> <math>B</math> ၏ [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) သည် အခြေအစု ရွေးချယ်မှုအပေါ် အမှီအခိုကင်းပြီး <math>H</math> ၏ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|ဟီလ်ဘတ် အတိုင်းအတာ]] (Hilbert dimension) ကို သတ်မှတ်ပေးသည်။<ref>Levitan (2001).</ref> ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတစ်ခုသည် ခွဲထုတ်၍ရသော (separable) ရပ်ဝန်းဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်းတွင် ရေတွက်နိုင်သော (countable) ထောင့်မှန်ကျယူနစ် အခြေအစုတစ်ခု ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော ခွဲထုတ်၍ရသည့် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းတိုင်းသည် [[ကိန်းစဉ် ရပ်ဝန်း]] (sequence space) <math>\ell^2</math> နှင့် အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှုရှိသော [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်]] (isometrically isomorphic) ဖြစ်သည်။ == အော်ပရေတာ သီအိုရီ (အဓိက ရလဒ်များ) (Operator Theory (Main Results)) == [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] (linear operator) <math>A : H_1 \to H_2</math> တစ်ခုတွင် အဆုံးရှိသော အော်ပရေတာ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်းတစ်ခု]] ရှိလျှင် ၎င်းသည် အကန့်အသတ်ရှိသော (bounded) အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ (continuous linear operator) တစ်ခုဖြစ်သည်။<ref>Rudin (1973).</ref> :<math>\|A\| = \sup_{\|x\| \leq 1} \|Ax\|</math> တွဲဖက် အော်ပရေတာ (adjoint operator) <math>A^* : H_2 \to H_1</math> ကို အောက်ပါ ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်စွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ :<math>\langle Ax, y \rangle = \langle x, A^* y \rangle \quad \forall x \in H_1, y \in H_2</math> <math>A = A^*</math> ဖြစ်လျှင် အော်ပရေတာ <math>A \in B(H)</math> တစ်ခုသည် ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက် (self-adjoint) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်ပြီး <math>A^{-1} = A^*</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းသည် ယူနစ်တရီ (unitary) ဖြစ်သည်။ ယင်းက <math>A</math> သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (surjective) ဖြစ်ပြီး [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်များကို]] ထိန်းသိမ်းကြောင်း အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီစွာ သက်ရောက်စေသည်။ ၎င်းကို <math>\langle Ax, Ay \rangle = \langle x, y \rangle</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ '''ကျစ်လျစ်သော ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက် အော်ပရေတာများအတွက် ရောင်စဉ် သီအိုရမ် (Spectral theorem for compact self-adjoint operators) -''' <math>T : H \to H</math> ကို ကျစ်လျစ်သော (compact) ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက် အော်ပရေတာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ ရောင်စဉ် (spectrum) <math>\sigma(T)</math> တွင် ကိန်းစစ်များ ပါဝင်ပြီး သုညမဟုတ်သော [[စုဆောင်းမှတ်|စုဆောင်းမှတ်များ]] (limit points) မရှိပေ။ ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းသည် ကိုယ်ပိုင်ရပ်ဝန်းများ (eigenspaces) ၏ [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်|ထောင့်မှန်ကျ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (orthogonal direct sum) တစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြမ်းမှု (decomposition) ဖြစ်သွားသည်။<ref>Riesz & Sz.-Nagy (1990).</ref> :<math>H = \bigoplus_{\lambda \in \sigma(T)} \ker(T - \lambda)</math> အော်ပရေတာ <math>T</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>T = \sum_{\lambda \in \sigma(T)} \lambda E_\lambda</math> ဤတွင် <math>E_\lambda</math> သည် <math>\ker(T - \lambda)</math> ပေါ်သို့ ထောင့်မှန်ကျ ပရိုဂျက်ရှင်းဖြစ်ပြီး ၎င်း[[ကိန်းစဉ်တန်း|ကိန်းစဉ်တန်းသည်]] အော်ပရေတာ စံနှုန်းအတွင်း စုဆုံသည်။ == တည်ဆောက်ပုံများ (Constructions) == === တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်များ (Direct Sums) === <math>\{H_i\}_{i \in I}</math> ကို ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများ၏ စုစည်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်|ထောင့်မှန်ကျ တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) <math>\bigoplus_{i \in I} H_i</math> ကို <math>\sum_{i \in I} \|x_i\|^2 < \infty</math> အား ကျေနပ်စေသည့် <math>x_i \in H_i</math> ပါဝင်သော [[ကိန်းစဉ်|ကိန်းစဉ်များ၏]] [[အစု]] <math>x = (x_i)_{i \in I}</math> တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဤရပ်ဝန်းပေါ်ရှိ [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်ကို]] အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။<ref>Dunford & Schwartz (1958).</ref> :<math>\langle x, y \rangle = \sum_{i \in I} \langle x_i, y_i \rangle_{H_i}</math> === တန်ဆာ မြှောက်လဒ်များ (Tensor Products) === ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်း နှစ်ခုဖြစ်သော <math>H_1</math> နှင့် <math>H_2</math> အတွက် [[တန်ဆာ မြှောက်လဒ်]] (tensor product) <math>H_1 \otimes H_2</math> သည် ရိုးရှင်းသော တန်ဆာများ (simple tensors) ပေါ်ရှိ အောက်ပါ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို တိုးချဲ့ပေးသော [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်တစ်ခု]] တပ်ဆင်ထားသည်။<ref>Weidmann (1980).</ref> :<math>\langle x_1 \otimes x_2, y_1 \otimes y_2 \rangle = \langle x_1, y_1 \rangle_{H_1} \langle x_2, y_2 \rangle_{H_2}</math> ဟီလ်ဘတ်ဆိုင်ရာ တန်ဆာ မြှောက်လဒ် <math>H_1 \widehat{\otimes} H_2</math> သည် ဤအတွင်းမြှောက်လဒ်နှင့်ပတ်သက်၍ <math>H_1 \otimes H_2</math> ၏ အကွာအဝေး ဖန်ရှင်အရ ပြည့်စုံစေခြင်း (metric completion) ပင်ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Aliprantis |first1=Charalambos D. |last2=Border |first2=Kim C. |title=Infinite Dimensional Analysis: A Hitchhiker's Guide |edition=3rd |publication-place=Berlin |publisher=Springer |year=2006}} * {{Citation |last=Axler |first=Sheldon |title=Linear Algebra Done Right |edition=4th |series=Undergraduate Texts in Mathematics |publication-place=Cham |publisher=Springer Publishing |year=2024}} * {{Citation |last=Dieudonné |first=Jean |title=Foundations of Modern Analysis |publication-place=New York |publisher=Academic Press |year=1960}} * {{Citation |last1=Dunford |first1=N. |last2=Schwartz |first2=J.T. |title=Linear operators, Parts I and II |publication-place=New York |publisher=Wiley-Interscience |year=1958}} * {{Citation |last1=Hewitt |first1=Edwin |last2=Stromberg |first2=Karl |title=Real and Abstract Analysis |publication-place=Berlin |publisher=Springer-Verlag |year=1965}} * {{Citation |last=Levitan |first=B.M. |title=Hilbert space |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publication-place=Berlin |publisher=Springer |year=2001}} * {{Citation |last1=Reed |first1=Michael |last2=Simon |first2=Barry |title=Functional Analysis |series=Methods of Modern Mathematical Physics, Vol. 1 |publication-place=New York |publisher=Academic Press |year=1980}} * {{Citation |last1=Riesz |first1=Frigyes |last2=Sz.-Nagy |first2=Béla |title=Functional analysis |publication-place=New York |publisher=Dover |year=1990}} * {{Citation |last=Roman |first=Stephen |title=Advanced Linear Algebra |edition=3rd |series=Graduate Texts in Mathematics |publication-place=New York |publisher=Springer |year=2008}} * {{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Functional Analysis |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |year=1973}} * {{Citation |last=Weidmann |first=Joachim |title=Linear operators in Hilbert spaces |series=Graduate Texts in Mathematics |volume=68 |publication-place=Berlin |publisher=Springer-Verlag |year=1980}} [[ကဏ္ဍ:ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ]] 77s4ndoyfq87h72ceu8obsnql75rgp0 0 291799 1054349 1053798 2026-09-20T19:20:11Z Mkant00 135890 /* အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Algebraic Properties) */ 1054349 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ကိန်းစနစ်များ}} သင်္ချာတွင် <math>\omega = \frac{-1 + i\sqrt{3}}{2} = e^{i2\pi/3}</math> ကို [[ဆမခွဲနိုင်သော ပိုလီနိုမီရယ်]] (irreducible polynomial) <math>\omega^2 + \omega + 1 = 0</math> အား ပြည့်စုံစေသည့် ပရစ်မစ်တစ် သုံးထပ်ကိန်း ယူနစ်ရင်း (primitive cube root of unity) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> ဟု သင်္ကေတပြုထားသော အိုင်ဆင်စတိုင်း ကိန်းပြည့်များ (Eisenstein integers) ၏ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] (ring) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ :<math>\mathbf{Z}[\omega] = \{a + b\omega \mid a, b \in \mathbf{Z}\}</math> <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> သည် တတိယမြောက် [[ဖီးလ်ဒ်|ဆိုက်ကလိုတိုးမစ် ဖီးလ်ဒ်]] (cyclotomic field) <math>\mathbf{Q}(\omega)</math> အတွင်းရှိ [[ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ အစုဝင်|ကိန်းပြည့်ရင်းများ]] (algebraic integers) ၏ ကွင်းကို ဖွဲ့စည်းသည်။ == အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Algebraic Properties) == <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> အတွင်းရှိ တွက်ချက်မှုများ (operations) သည် အောက်ပါ ဆက်သွယ်ချက်များ (relations) ကို လိုက်နာသည်။ * '''[[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (Complex Conjugation)''' :<math>\bar{\omega} = \omega^2</math> * '''[[မြှောက်ခြင်း]] (Multiplication)''' :<math>(a + b\omega)(c + d\omega) = (ac - bd) + (bc + ad - bd)\omega</math> * '''[[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] (Norm)''' ဖီးလ်ဒ် စံနှုန်း (field norm) <math>N \colon \mathbf{Z}[\omega] \to \mathbf{Z}</math> သည် နှစ်ထပ်ကိန်းတင်ထားသော ကိန်းထွေး မော်ဂျူးလပ်စ် (complex modulus) နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ၎င်းမှာ <math>N(a + b\omega) = |a + b\omega|^2 = a^2 - ab + b^2</math> ဖြစ်သည်။ * '''ယူနစ်များ (Units)''' ယူနစ်များ၏ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (group of units) <math>\mathbf{Z}[\omega]^\times</math> သည် ခြောက်ထပ်ကိန်း ယူနစ်ရင်းများ (sixth roots of unity) ၏ [[ဆိုက်ကလစ်အုပ်စု]] (cyclic group) ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှာ <math>\mathbf{Z}[\omega]^\times = \{\pm 1, \pm \omega, \pm \omega^2\}</math> ဖြစ်သည်။ <gallery widths="200" heights="150"> File:Eisenstein integer lattice.png|ကိန်းထွေးပြင်ညီ (complex plane) အတွင်းရှိ တြိဂံပုံ လတ္တစ် (triangular lattice) ၏ အမှတ်များအဖြစ် တည်ရှိသော အိုင်ဆင်စတိုင်း ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်သည်။ File:EisensteinPrimes-01.svg|တန်ဖိုးငယ် အိုင်ဆင်စတိုင်း သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်သည်။ အစိမ်းရောင် ဝင်ရိုးများပေါ်ရှိ သုဒ္ဓကိန်းများသည် <math>3n + 2</math> ပုံစံရှိ သဘာဝ သုဒ္ဓကိန်း (natural prime) တစ်ခု၏ တွဲဖက်ကိန်း (associate) များ ဖြစ်ကြသည်။ ကျန်ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းအားလုံးသည် <math>3</math> သို့မဟုတ် <math>3n + 1</math> ပုံစံရှိ သဘာဝ သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု၏ နှစ်ထပ်ကိန်းရင်း (square root) နှင့် ညီမျှသော ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) ရှိကြသည်။ File:Eisenstein primes.svg|ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ဘောင်အတွင်းရှိ အိုင်ဆင်စတိုင်း သုဒ္ဓကိန်းများ ဖြစ်သည်။ </gallery> == အဓိက သီအိုရမ်များ (Core Theorems) == === ယူကလစ် ဒိုမိန်း (Euclidean Domain) === <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> သည် [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] <math>N</math> အပေါ်မူတည်၍ [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|ယူကလစ် ဒိုမိန်း]] (Euclidean domain) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math>\beta \neq 0</math> ရှိသော မည်သည့် <math>\alpha, \beta \in \mathbf{Z}[\omega]</math> အတွက်မဆို စားလဒ် (quotient) <math>\kappa \in \mathbf{Z}[\omega]</math> နှင့် အကြွင်း (remainder) <math>\rho \in \mathbf{Z}[\omega]</math> တို့သည် အောက်ပါအတိုင်း ပြည့်စုံစွာ တည်ရှိသည်။ :<math>\alpha = \kappa\beta + \rho \quad \text{with} \quad N(\rho) < N(\beta)</math> စားလဒ် <math>\kappa</math> ကို <math>\frac{\alpha}{\beta} \in \mathbf{Q}(\omega)</math> အား တန်ဖိုးရှာဖွေခြင်း (evaluating) နှင့် ၎င်း၏ [[ကိန်းစစ်]] မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (real coefficients) အား အနီးစပ်ဆုံး [[ကိန်းပြည့်|ကိန်းပြည့်များ]]သို့ အနီးစပ်ဆုံး ယူခြင်း (rounding) ဖြင့် ရရှိသည်။ [[ဂျီဩမေတြီ]]အရ [[ကိန်းထွေးပြင်ညီ]] (complex plane) အတွင်းရှိ <math>\mathbf{Q}(\omega)</math> မှ မည်သည့် [[အစုဝင်]]မှမဆို <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> အတွင်းရှိ အနီးစပ်ဆုံး လတ္တစ် (lattice) အမှတ်ဆီသို့ အများဆုံး အကွာအဝေးမှာ <math>\frac{1}{\sqrt{3}}</math> ဖြစ်သည်။ ဤအကွာအဝေးကို ဖုံးအုပ်မှု အချင်းဝက် (covering radius) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် အကြွင်းအား အောက်ပါအတိုင်း တိကျစွာ ဘောင်ခတ်ထားသည်။ :<math>|\rho| \leq \frac{1}{\sqrt{3}}|\beta| < |\beta|</math> === အိုင်ဆင်စတိုင်း သုဒ္ဓကိန်းများ (Eisenstein Primes) === တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း (unique factorization) သည် <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> တွင် အကျုံးဝင်သည်။ သုညမဟုတ်သော ယူနစ်မဟုတ်သည့် [[အစုဝင်]] (nonzero non-unit) <math>x \in \mathbf{Z}[\omega]</math> တစ်ခု၏ ယူနစ်မဟုတ်သည့် စားကိန်းများ (non-unit divisors) သည် <math>x</math> ၏ တွဲဖက်ကိန်းများ (associates) သာဖြစ်ခဲ့လျှင် ၎င်းကို [[သုဒ္ဓကိန်း|အိုင်ဆင်စတိုင်း သုဒ္ဓကိန်း]] (Eisenstein prime) ဟု ခေါ်သည်။<ref>Wolfram MathWorld (2026).</ref> ယူနစ်များဖြင့် မြှောက်ခြင်း အထိ အိုင်ဆင်စတိုင်း သုဒ္ဓကိန်းများကို [[သုဒ္ဓကိန်း|ရာရှင်နယ် သုဒ္ဓကိန်းများ]] (rational primes) <math>p \in \mathbf{Z}</math> အပေါ် အခြေခံ၍ အပြည့်အဝ အမျိုးအစားခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Cox (1997), p. 77.</ref> * <math>p \equiv 2 \pmod 3</math> ဖြစ်သော ရာရှင်နယ် သုဒ္ဓကိန်းများ။ * <math>p \equiv 1 \pmod 3</math> ဖြစ်သော ရာရှင်နယ် သုဒ္ဓကိန်းများအတွက် ၎င်းတို့၏ [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] <math>x^2 - xy + y^2 = p</math> ဖြစ်သော အစုဝင် <math>x + y\omega \in \mathbf{Z}[\omega]</math> များ။ * <math>p = 3</math> နှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသော [[သုဒ္ဓကိန်း|ဖြာထွက် သုဒ္ဓကိန်း]] (ramified prime) အစုဝင် <math>1 - \omega</math> ။ ရာရှင်နယ် သုဒ္ဓကိန်းများ <math>p \equiv 1 \pmod 3</math> သည် <math>\mathbf{Z}[\omega]</math> အတွင်းရှိ ကွန်ဂျူဂိတ် သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းများ (conjugate prime factors) အဖြစ်သို့ ခွဲထွက်သွားသည်။ :<math>p = (a + b\omega)((a - b) - b\omega)</math> ရာရှင်နယ် သုဒ္ဓကိန်း <math>3</math> သည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြာထွက်သွားသည်။ :<math>3 = -\omega^2(1 - \omega)^2</math> === အိုင်ဆင်စတိုင်း ကိန်းစဉ်တန်းများ (Eisenstein Series) === လတ္တစ် <math>\mathbf{E} = \mathbf{Z}[\omega]</math> အပေါ်ရှိ [[ကိန်းစဉ်တန်း|အိုင်ဆင်စတိုင်း ကိန်းစဉ်တန်းများ]] (Eisenstein series) ၏ တန်ဖိုးရှာဖွေခြင်းများသည် တိကျသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ တန်ဖိုးများ (exact analytic values) ကို ပေးစွမ်းသည်။ အလေးဆ (weight) 4 အတွက် ကိန်းစဉ်တန်းသည် သုညဖြစ်သွားသည်။ :<math>\sum_{z \in \mathbf{E} \setminus \{0\}} \frac{1}{z^4} = G_4\left(e^{2\pi i/3}\right) = 0</math> အလေးဆ 6 အတွက် ကိန်းစဉ်တန်းသည် [[ဖန်ရှင်|ဂါမာ ဖန်ရှင်]] (Gamma function) အားဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ တန်ဖိုးထွက်ပေါ်လာသည်။<ref>Fungrim (2026).</ref> :<math>\sum_{z \in \mathbf{E} \setminus \{0\}} \frac{1}{z^6} = G_6\left(e^{2\pi i/3}\right) = \frac{\Gamma(1/3)^{18}}{8960\pi^6}</math> == ကိုးကား == {{Reflist}} * {{Citation |last=Cox |first=David A. |title=Primes of the Form x2+ny2: Fermat, Class Field Theory and Complex Multiplication |publication-place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |date=1997 |isbn=0-471-19079-9}} * {{Citation |title=Eisenstein Prime |publisher=Wolfram MathWorld |url=https://mathworld.wolfram.com/EisensteinPrime.html |access-date=2026-09-18}} * {{Citation |title=Entry 0fda1b |website=Fungrim: The Mathematical Functions Grimoire |url=https://fungrim.org/entry/0fda1b/ |access-date=2026-09-18}} [[ကဏ္ဍ:ကိန်းများ]] c2zetc5tlqs5k7jhthmceqdw85sle15 0 291800 1054345 1053811 2026-09-20T18:30:09Z Mkant00 135890 visual 1054345 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ}} [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာရပ်တွင်]] [[ဖန်ရှင်]] <math>f</math> တစ်ခု၏ ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် (inverse function) သည် <math>f</math> ၏ တွက်ချက်မှုကို နောက်ပြန်လှည့်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>f^{-1}</math> ဟု သင်္ကေတပြုသည်။ ဖန်ရှင် <math>f\colon X\to Y</math> တစ်ခုအတွက် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန် <math>f^{-1}\colon Y\to X</math> သည် <math>f(x) = y</math> ဖြစ်စေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော [[အစုဝင်]] <math>x\in X</math> ဆီသို့ အစုဝင် <math>y\in Y</math> တိုင်းကို ပုံဖော်ပေးသည်။ <math>f</math> သည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]] (bijective) ဖြစ်မှသာလျှင် ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် တည်ရှိသည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ နှင့် သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Formal Definitions & Notation) == [[File:Inverse Function Graph.png|right|thumb|220px|<math>y = f(x)</math> နှင့် <math>y = f^{-1}(x)</math> တို့၏ ဂရပ်များ ဖြစ်သည်။ အစက်ချမျဉ်းသည် <math>y = x</math> ဖြစ်သည်။]] === ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှု နှင့် ပြောင်းပြန် (Bijectivity and the Inverse) === <math>f</math> ကို [[အရင်းအမြစ်စု]] (domain) <math>X</math> နှင့် [[ပစ်မှတ်စု]] (codomain) <math>Y</math> ရှိသော [[ဖန်ရှင်]]တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ထို့နောက် <math>x\in X</math> အားလုံးအတွက် <math>g(f(x))=x</math> နှင့် <math>y\in Y</math> အားလုံးအတွက် <math>f(g(y))=y</math> ဖြစ်စေမည့် ဖန်ရှင် <math>g\colon Y \to X</math> တစ်ခု တည်ရှိပါက <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (invertible) ဖန်ရှင် ဖြစ်သည်။<ref>Weisstein (2020).</ref> ၎င်းသည် အောက်ပါ ဖန်ရှင် [[ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ|ပေါင်းစပ်ခြင်း]] (function composition) [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]]နှင့် ထပ်တူညီသည်။ :<math>f^{-1} \circ f = \operatorname{id}_X</math> :<math>f \circ f^{-1} = \operatorname{id}_Y</math> ဤနေရာတွင် <math>\operatorname{id}_X</math> နှင့် <math>\operatorname{id}_Y</math> တို့သည် <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> အပေါ်ရှိ ထပ်တူရ ဖန်ရှင်များ (identity functions) ဖြစ်ကြသည်။ ဖန်ရှင် <math>f</math> တစ်ခုသည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်း]] (bijection) တစ်ခု ဖြစ်မှသာလျှင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ဖန်ရှင် ဖြစ်သည်။ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းဖြစ်ရန် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်ခြင်း]]နှင့် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ခြင်း]] နှစ်မျိုးစလုံး လိုအပ်သည်။ === မူလပုံရိပ်များ (Preimages) === မည်သည့် [[ဖန်ရှင်]] <math>f\colon X \to Y</math> တွင်မဆို ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်မှု ရှိမရှိကို ပဓာနမထားဘဲ [[အစုပိုင်း]] (subset) <math>S \subseteq Y</math> တစ်ခု၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#မူလပုံရိပ်_(Preimage)|မူလပုံရိပ်]] (preimage) သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန်ပုံရိပ် (inverse image) သည် <math>S</math> သို့ ပုံဖော်နေသော <math>X</math> အတွင်းရှိ [[အစုဝင်]]အားလုံးပါဝင်သည့် [[အစု]]ကို ဆိုလိုသည်။ :<math>f^{-1}(S) = \{ x\in X : f(x) \in S \}.</math> <math>f^{-1}(\{y\})</math> ဟု သင်္ကေတပြုသော အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton) <math>y \in Y</math> ၏ မူလပုံရိပ်ကို <math>y</math> ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ဖိုက်ဘာ_(Fiber)|ဖိုက်ဘာ]] (fiber) ဟု ခေါ်သည်။ <math>f</math> သည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]]ဖြစ်သောအခါ <math>y</math> ၏ ဖိုက်ဘာသည် ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်အား <math>y</math> ၌ တန်ဖိုးရှာဖွေခြင်း၏ ရလဒ်ပါဝင်သော အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ === သင်္ကေတဆိုင်ရာ သတိပြုဖွယ်ရာများ (Notational Caveats) === <math>f^{-1}(x)</math> ရှိ အထက်တင်ကိန်း <math>-1</math> သည် ဖန်ရှင်နယ် ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်း (functional inversion) ကိုသာ တိကျစွာ ရည်ညွှန်းပြီး မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းကို မဆိုလိုပေ။ <math>f(x)</math> ၏ [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်|မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်]] (multiplicative inverse) ကို <math>(f(x))^{-1}</math> သို့မဟုတ် <math>1/f(x)</math> အဖြစ် သင်္ကေတပြုသည်။ အဓိပ္ပာယ် ဝေခွဲမရဖြစ်မှုကို ရှောင်ရှားရန်အတွက် ပြောင်းပြန် တြီဂိုနိုမက်ထရီ ဖန်ရှင်များ (inverse trigonometric functions) ကို "arc" ဟူသော ရှေ့ဆက်ဖြင့် သင်္ကေတပြုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\sin^{-1}(x)</math> အစား <math>\arcsin(x)</math> ဟု သုံးသည်။ ပြောင်းပြန် ဟိုက်ပါဘောလစ် ဖန်ရှင်များ (inverse hyperbolic functions) ကို "ar" ဟူသော ရှေ့ဆက်ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် <math>\operatorname{arsinh}(x)</math> ဖြစ်သည်။<ref>Korn & Korn (2000), p. 811.</ref><ref>Oldham, Myland & Spanier (2009).</ref> == အဓိက ဂုဏ်သတ္တိများ (Core Properties) == === အချိုးညီမှု နှင့် အင်ဗော်လူးရှင်း (Symmetry and Involution) === <math>f</math> သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော [[ဖန်ရှင်]]ဖြစ်ပါက ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်သည် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သည်။<ref>Wolf (1998), p. 208.</ref> <math>f^{-1}</math> ၏ [[အရင်းအမြစ်စု]]သည် <math>f</math> ၏ [[ပစ်မှတ်စု]]ဖြစ်ပြီး <math>f^{-1}</math> ၏ ပစ်မှတ်စုသည် <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်စု ဖြစ်သည်။ ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း [[အင်ဗော်လူးရှင်း]] (involution) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ :<math>(f^{-1})^{-1} = f.</math><ref>Smith, Eggen & St. Andre (2006), p. 141.</ref> <math>f \circ f = \operatorname{id}_X</math> ဖြစ်မှသာလျှင် ဖန်ရှင် <math>f\colon X \to X</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ပြောင်းပြန်နှင့် ညီမျှသည်။ ထိုသို့သော ဖန်ရှင်များကို အင်ဗော်လူးရှင်းများဟု ခေါ်သည်။ === ပြောင်းပြန်များ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Composition of Inverses) === ဖန်ရှင်များ [[ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ|ပေါင်းစပ်ခြင်း]]၏ ပြောင်းပြန်သည် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော ဖန်ရှင်များ၏ အစီအစဉ်ကို နောက်ပြန်လှည့်ပေးသည်။<ref>Lay (2006), p. 71.</ref> :<math>(g \circ f)^{-1} = f^{-1} \circ g^{-1}.</math> === ကဲကုလပ် နှင့် ဆင်းသက်ချက်များ (Calculus and Derivatives) === ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် သီအိုရမ် (inverse function theorem) အရ အပိုင်းအခြား (interval) <math>A \subseteq \mathbb{R}</math> တစ်ခုပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်]] (continuous function) <math>f\colon A \to \mathbb{R}</math> တစ်ခုသည် တိကျစွာ အစဉ်လိုက်ဖြစ်သော (strictly monotonic) အခြေအနေဖြစ်မှသာလျှင် ၎င်း၏ ပုံရိပ်အစုပေါ်တွင် ပြောင်းပြန်လှန်၍ရနိုင်သည်။ အပိုင်းအခြား <math>I</math> ပေါ်တွင် <math>f</math> သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော (differentiable) ဖန်ရှင်ဖြစ်ပြီး <math>x \in I</math> အားလုံးအတွက် <math>f'(x) \neq 0</math> ဖြစ်ပါက <math>f^{-1}</math> သည် <math>f(I)</math> ပေါ်တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်သည်။ ၎င်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) ကို အောက်ပါအတိုင်း တွက်ချက်သည်။ :<math>\left(f^{-1}\right)^\prime (y) = \frac{1}{f'\left(f^{-1}(y)\right)}</math><ref>Lay (2006), p. 246.</ref> [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|အဆက်မပြတ် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော]] (continuously differentiable) ကိန်းရှင်များစွာပါ ဖန်ရှင် (multivariable function) <math>f\colon \mathbb{R}^n \to \mathbb{R}^n</math> တစ်ခုအတွက် အမှတ် <math>p</math> ၌ <math>f</math> ၏ ဂျေးကိုဘီယန် [[ကိန်းအုံ]] (Jacobian matrix) သည် ဆင်ဂူလာမဟုတ်သော (non-singular) အခြေအနေဖြစ်ပါက အမှတ် <math>p</math> ၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ဒေသအလိုက် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းကို သေချာစေသည်။ <math>f(p)</math> ၌ တန်ဖိုးရှာဖွေထားသော <math>f^{-1}</math> ၏ ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံသည် အမှတ် <math>p</math> ရှိ <math>f</math> ၏ ဂျေးကိုဘီယန်၏ ပြောင်းပြန် ကိန်းအုံ (matrix inverse) ဖြစ်သည်။ ==တစ်ဖက်သတ် နှင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြောင်းပြန်များ (One-Sided and Partial Inverses) == === ဘယ်ပြောင်းပြန်များ သို့မဟုတ် ရုပ်သိမ်းခြင်းများ (Left Inverses or Retractions) === <math>g \circ f = \operatorname{id}_X</math> ဖြစ်ပါက [[ဖန်ရှင်]] <math>g\colon Y \to X</math> တစ်ခုသည် <math>f\colon X \to Y</math> ၏ [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်|ဘယ်ပြောင်းပြန်]] (left inverse) သို့မဟုတ် [[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|ရုပ်သိမ်းခြင်း]] (retraction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>f(x) = y</math> ဖြစ်လျှင် <math>g(y) = x</math> ဖြစ်သည်။ ဗလာမဟုတ်သော [[အရင်းအမြစ်စု]]ရှိသည့် ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်မှသာလျှင် ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခုကို လက်ခံရရှိသည်။<ref>Mac Lane (1998), p. 19.</ref> === ညာပြောင်းပြန်များ သို့မဟုတ် အပိုင်းများ (Right Inverses or Sections) === <math>f \circ h = \operatorname{id}_Y</math> ဖြစ်ပါက ဖန်ရှင် <math>h\colon Y \to X</math> တစ်ခုသည် <math>f\colon X \to Y</math> ၏ [[ပြောင်းပြန် အစုဝင်|ညာပြောင်းပြန်]] (right inverse) သို့မဟုတ် [[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|အပိုင်း]] (section) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>y \in Y</math> အားလုံးအတွက် <math>f(h(y)) = y</math> ဖြစ်သည်။ ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်မှသာလျှင် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခုကို လက်ခံရရှိသည်။ ဤညာပြောင်းပြန်ကို တည်ဆောက်ခြင်းသည် [[ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို]] (axiom of choice) ပေါ်တွင် မှီခိုနေသည်။<ref>Loehr (2019), p. 272.</ref> ဘယ်နှင့် ညာပြောင်းပြန် နှစ်ခုစလုံး ပိုင်ဆိုင်သော ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်တစ်]]ဖြစ်ရမည်ဖြစ်ပြီး အဆိုပါ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်နှစ်ခုသည် မလွဲမသွေ ထပ်တူညီကြသည်။ === တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း နှင့် တန်ဖိုးများစွာရှိသော ပြောင်းပြန်များ (Partial and Multivalued Inverses) === ဖန်ရှင် <math>f</math> တစ်ခုသည် [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်]] မဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>f</math> ၏ [[အရင်းအမြစ်စု]]ကို အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သည့် [[အစုပိုင်း]]တစ်ခုသို့ ကန့်သတ်ခြင်းဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပြောင်းပြန် (partial inverse) တစ်ခုကို တည်ဆောက်သည်။ အရင်းအမြစ်စု ကန့်သတ်ခြင်း မရှိပါက ပြောင်းပြန်ပုံဖော်မှု (inverse mapping) ကို တန်ဖိုးများစွာရှိသော ဖန်ရှင် (multivalued function) အဖြစ် ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းသည်။ တိကျသော ကန့်သတ်အရင်းအမြစ်များဆီသို့ ပုံဖော်နေသည့် သီးခြား အဆက်မပြတ် အစိတ်အပိုင်းများကို ဖြာထွက်ဖန်ရှင်များ (branches) ဟု ခေါ်ပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ စံသတ်မှတ်ထားသော ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ရွေးချယ်မှုတစ်ခုကို ပင်မ ဖြာထွက်ဖန်ရှင် (principal branch) ဟု သတ်မှတ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Briggs |first1=William |last2=Cochran |first2=Lyle |title=Calculus: Early Transcendentals Single Variable |date=2011 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-66414-3}} * {{Citation |last1=Korn |first1=Grandino Arthur |last2=Korn |first2=Theresa M. |title=Mathematical handbook for scientists and engineers: Definitions, theorems, and formulars for reference and review |edition=3rd |date=2000 |publisher=Dover Publications |publication-place=Mineola, New York |isbn=978-0-486-41147-7}} * {{Citation |last=Lay |first=Steven R. |title=Analysis: With an Introduction to Proof |edition=4th |publisher=Pearson / Prentice Hall |date=2006 |isbn=978-0-13-148101-5}} * {{Citation |last=Loehr |first=Nicholas A. |title=An Introduction to Mathematical Proofs |date=2019 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-70962-9}} * {{Citation |last=Mac Lane |first=Saunders |title=Categories for the Working Mathematician |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=978-0-387-98403-2}} * {{Citation |last1=Oldham |first1=Keith B. |last2=Myland |first2=Jan C. |last3=Spanier |first3=Jerome |title=An Atlas of Functions: with Equator, the Atlas Function Calculator |edition=2nd |date=2009 |publisher=Springer Science+Business Media |isbn=978-0-387-48806-6 |doi=10.1007/978-0-387-48807-3}} * {{Citation |last1=Smith |first1=Douglas |last2=Eggen |first2=Maurice |last3=St. Andre |first3=Richard |title=A Transition to Advanced Mathematics |edition=6th |date=2006 |publisher=Thompson Brooks/Cole |isbn=978-0-534-39900-9}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Inverse Function |url=https://mathworld.wolfram.com/InverseFunction.html |access-date=2020-09-08 |website=MathWorld |language=en}} * {{Citation |last=Wolf |first=Robert S. |title=Proof, Logic, and Conjecture: The Mathematician's Toolbox |publisher=W. H. Freeman and Co. |date=1998 |isbn=978-0-7167-3050-7}} [[ကဏ္ဍ: အခြေခံ သင်္ချာ]] 2s7rjfsr0gscse4hellcj6486ymqdmx 0 291801 1054346 1053810 2026-09-20T19:07:08Z Mkant00 135890 /* အဓိက ဂုဏ်သတ္တိများ (Core Properties) */ 1054346 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ}} [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာရပ်တွင်]] ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ (composition operator) <math>\circ</math> သည် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်နှစ်ခုဖြစ်သော]] <math>f</math> နှင့် <math>g</math> ကို ယူ၍ ဖန်ရှင်အသစ် <math>f \circ g</math> ကို ထုတ်ပေးသည်။ အဝင်ကိန်း (input) <math>x</math> တစ်ခု၌ တန်ဖိုးရှာဖွေထားသော ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် (composite function) <math>f \circ g</math> ကို <math>(f \circ g)(x) = f(g(x))</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ ဖန်ရှင် <math>f</math> ကို <math>x</math> အပေါ် <math>g</math> အား သက်ရောက်ရာမှ ရရှိလာသော ရလဒ်အပေါ်သို့ သက်ရောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Ontario Tech University (2025).</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Formal Definitions) == === အခြေခံ ဖွဲ့စည်းမှု (Basic Setup) === <math>f</math> ၏ [[ပစ်မှတ်စု]] (codomain) သည် <math>g</math> ၏ [[အရင်းအမြစ်စု]] (domain) နှင့် ညီမျှပါက ပေါင်းစပ်ခြင်း <math>g \circ f</math> ကို တိကျစွာ သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>f</math> ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] (image) သည် <math>g</math> ၏ အရင်းအမြစ်စု၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>g \circ f</math> သည် မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ဖြစ်သည်။ [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ]] (category theory) ကဲ့သို့သော ဘာသာရပ်များတွင် အစုပိုင်း ဆက်သွယ်ချက်ကို [[ဖန်ရှင်|ပါဝင်မှု ဖန်ရှင်]] (inclusion function) တစ်ခုဖြင့် ပုံစံတကျ ကိုယ်စားပြုလေ့ရှိပြီး သဘောတရားကို အသုံးပြုသည်။ === ကိန်းရှင်များစွာပါ ပေါင်းစပ်ခြင်း (Multivariate Composition) === [[ဖန်ရှင်|ကိန်းရှင်များစွာပါ ဖန်ရှင်]] (multivariate function) <math>f(x_1, \ldots, x_n)</math> တစ်ခုအတွက် <math>x_i</math> အား ဖန်ရှင် <math>g</math> ဖြင့် အစားထိုးသော တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပေါင်းစပ်ခြင်း (partial composition) ကို <math>f|_{x_i = g}</math> အဖြစ် သင်္ကေတပြုပြီး အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">f|_{x_i = g} = f(x_1, \ldots, x_{i-1}, g(x_1, \ldots, x_n), x_{i+1}, \ldots, x_n).</math> <math>g</math> သည် ကိန်းသေ (constant) <math>b</math> တစ်ခုဖြစ်သောအခါ ၎င်းသည် ကန့်သတ်ခြင်း (restriction) သို့မဟုတ် တွဲဖက်မြှောက်ဖော်ကိန်း (co-factor) <math>f|_{x_i = b}</math> အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။<ref>Bryant (1986), pp. 677–691.</ref> n လုံးသွင်း ဖန်ရှင် (n-ary function) <math>f</math> တစ်ခုနှင့် m လုံးသွင်း ဖန်ရှင် (m-ary function) <math>n</math> ခုဖြစ်သော <math>g_1, \ldots, g_n</math> တို့ကို ပေးထားပါက ယေဘုယျပြုထားသော ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် (generalized composite) သို့မဟုတ် ထပ်ဆင့်ခြင်း (superposition) သည် အောက်ပါ m လုံးသွင်း ဖန်ရှင် ဖြစ်သည်။ <math display="block">h(x_1, \ldots, x_m) = f(g_1(x_1, \ldots, x_m), \ldots, g_n(x_1, \ldots, x_m)).</math> === ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ (Composition Operator) === အော်ပရေတာ သီအိုရီ (operator theory) တွင် [[ဖန်ရှင်]] <math>g\colon X \to X</math> နှင့် <math>X</math> အပေါ်ရှိ သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ၏ ရပ်ဝန်း (space of functions) <math>\mathcal{F}</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာ <math>C_g\colon \mathcal{F} \to \mathcal{F}</math> ကို ဖန်ရှင်များမှ ဖန်ရှင်များဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော အော်ပရေတာအဖြစ် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">C_g f = f \circ g.</math> == အဓိက ဂုဏ်သတ္တိများ (Core Properties) == [[File:Absolute value composition.svg|right|thumb|upright=1|ပကတိတန်ဖိုးနှင့် သုံးထပ်ကိန်း ဖန်ရှင်ဟူသော ကိန်းစစ် ဖန်ရှင် 2 ခုကို မတူညီသော အစီအစဉ်များဖြင့် ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖလှယ်၍မရသော ဂုဏ်သတ္တိ (non-commutativity) ကို ပြသည်။]] ဖန်ရှင် ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများကို ပြသသည်။ * '''[[ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ]] (Associativity)''' <math>f</math> ၊ <math>g</math> နှင့် <math>h</math> တို့သည် ပေါင်းစပ်၍ရပါက <math>f \circ (g \circ h) = (f \circ g) \circ h</math> ဖြစ်သည်။<ref>Weisstein (2020).</ref><ref>Velleman (2006), p. 232.</ref> * '''အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှု နှင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်မှု (Injectivity and Surjectivity)''' [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (injective) ဖန်ရှင်များ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော]] (surjective) ဖန်ရှင်များ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ]] (bijections) နှစ်ခု၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ * '''ပြောင်းပြန်များ (Inverses)''' <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် [[ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်|ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော]] ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ပြောင်းပြန်သည် <math>(f \circ g)^{-1} = g^{-1} \circ f^{-1}</math> ဖြစ်သည်။<ref>Rodgers (2000), pp. 359–362.</ref> * '''[[ကဲကုလပ်]] (Calculus)''' [[ဆင်းသက်ချက်_(ဒစ်ဖရန်ရှယ်_ကဲကုလပ်)#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု_နှင့်_အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း_(Differentiability_and_Continuity)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]] (differentiable functions) အတွက် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) ကို ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) မှတစ်ဆင့် တွက်ချက်သည်။ ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များကို ဖာဒီဘရူနို ၏ ပုံသေနည်း (Faà di Bruno's formula) ကို အသုံးပြု၍ တွက်ချက်သည်။<ref>Weisstein (2020).</ref> == ဖန်ရှင်နယ် ထပ်ကိန်းများ နှင့် ထပ်ကျော့တွက်ချက်ခြင်း (Functional Powers and Iteration) == <math>Y \subseteq X</math> ဖြစ်လျှင် [[ဖန်ရှင်]] <math>f: X \to Y</math> တစ်ခုကို ၎င်းကိုယ်တိုင်နှင့် ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ မည်သည့် [[သဘာဝကိန်း]] (natural number) <math>n \geq 2</math> အတွက်မဆို n ကြိမ်မြောက် ဖန်ရှင်နယ် ထပ်ကိန်း (functional power) ကို ဆင့်ကဲနည်းဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">f^n = f \circ f^{n-1} = f^{n-1} \circ f.</math> သတ်မှတ်ချက်အရ <math>f^0 = \operatorname{id}_X</math> ဖြစ်သည်။ <math>f: X \to X</math> သည် [[ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင်|ပြောင်းပြန်]] <math>f^{-1}</math> ကို လက်ခံရရှိသည့် [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခု]] ဖြစ်ပါက အနုတ် ဖန်ရှင်နယ် ထပ်ကိန်းများကို <math>n > 0</math> အတွက် <math>f^{-n} = (f^{-1})^n</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ သဘာဝကိန်း <math>n > 0</math> တစ်ခုအတွက် [[ညီမျှခြင်း]] <math>g^n = f</math> တွင် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အဖြေ <math>g</math> ရှိပါက အပိုင်းကိန်း ထပ်ကိန်း (fractional power) <math>f^{m/n}</math> ကို <math>g^m</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ == အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ နှင့် ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Algebraic Structures & Generalizations) == === ပေါင်းစပ်ခြင်း မိုနွိုက်များ နှင့် အုပ်စုများ (Composition Monoids & Groups) === <math>\mathcal{T}_X</math> ကို အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (transformations) <math>f: X \to X</math> အားလုံး၏ အစုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဖန်ရှင် ပေါင်းစပ်ခြင်း တွက်ချက်မှုသည် <math>\mathcal{T}_X</math> ကို [[မိုနွိုက်|အသွင်ပြောင်း မိုနွိုက်]] (transformation monoid) ၏ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံတစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းပေးသည်။ ၎င်းကို [[ဆီမီးအုပ်စု|အချိုးညီ ဆီမီးအုပ်စု]] (symmetric semigroup) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။<ref>Hollings (2014), p. 334.</ref><ref>Grillet (1995), p. 2.</ref> အဆိုပါအစုကို ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော (bijective) အသွင်ပြောင်းခြင်းများအဖြစ် ကန့်သတ်လိုက်ပါက ဤတည်ဆောက်ပုံသည် ဖန်ရှင် ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အုပ်စုတွက်ချက်မှုအဖြစ် အသုံးပြုသော <math>X</math> ၏ [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|ပါမြူတေးရှင်းအပြည့် အုပ်စု]] (symmetric group) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ကေးလီ၏ သီအိုရမ်အရ အုပ်စုတိုင်းသည် ပါမြူတေးရှင်းအပြည့် အုပ်စုတစ်ခု၏ [[အုပ်စုပိုင်း]] (subgroup) တစ်ခုနှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်]] (isomorphic) ဖြစ်သည်။<ref>Carter (2009), p. 95.</ref> === ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ နှင့် ဆက်သွယ်ချက်များ (Category Theory & Relations) === ဖန်ရှင် ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဘိုင်နရီ ဆက်သွယ်ချက်များ (binary relations) ဆီသို့ ယေဘုယျဖြစ်သွားသည်။ ဆက်သွယ်ချက်များ (relations) <math>R \subseteq X \times Y</math> နှင့် <math>S \subseteq Y \times Z</math> တို့အတွက် ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">S \circ R = \{(x,z) \in X \times Z : (\exists y \in Y)((x,y) \in R \land (y,z) \in S)\}.</math> ဤသတ်မှတ်ချက်ကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ|ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင်]] [[နဂိုမှန်အဆို]] (axiom) အဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ [[အစုများ ကတ်တဂိုရီ]] (category of sets) သည် ဖန်ရှင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဖန်ရှင် ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ ပေါင်းစပ်ခြင်း အော်ပရေတာအဖြစ်လည်းကောင်း အသုံးပြုသည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိများသည် အလိုရှိရာ ကတ်တဂိုရီများ၏ နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms) အတွက် အခြေခံအုတ်မြစ်ကို ဖွဲ့စည်းသည်။<ref>Hilton & Wu (1989), p. 65.</ref> == သင်္ကေတ သတ်မှတ်ချက်များ (Notational Conventions) == [[အုပ်စုသီအိုရီ|အုပ်စုသီအိုရီကဲ့သို့သော]] [[အက္ခရာသင်္ချာ|အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ]] အခြေအနေများတွင် ပေါင်းစပ်ခြင်း သင်္ကေတကို မကြာခဏ ချန်လှပ်လေ့ရှိပြီး <math>g \circ f</math> အစား <math>gf</math> ဟု ရေးသားကြသည်။<ref>Ivanov (2009), p. 217.</ref> အခြားနည်းလမ်းတစ်ခုအနေဖြင့် နောက်ဆက် သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (postfix notation) သည် <math>f(x)</math> အတွက် <math>xf</math> ဟုရေးသားပြီး <math>g(f(x))</math> အတွက် <math>(xf)g</math> ဟု ရေးသားသည်။ ဤဘယ်မှညာ ဖတ်ရှုသည့် အစီအစဉ်ကို မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာတွင် အများဆုံး အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး ယင်းတွင် <math>x</math> သည် [[ဗက်တာ|အတန်း ဗက်တာ]] (row vector) တစ်ခု ဖြစ်ကာ ဖန်ရှင်များကို [[မြှောက်လဒ်|ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း]] (matrix multiplication) မှတစ်ဆင့် သက်ရောက်စေသည်။<ref>Gallier (2011), p. 118.</ref> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Bergman |first=Clifford |title=Universal Algebra: Fundamentals and Selected Topics |date=2011 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-5129-6}} * {{Citation |last=Bryant |first=R. E. |title=Logic Minimization Algorithms for VLSI Synthesis |journal=IEEE Transactions on Computers |volume=C-35 |issue=8 |date=August 1986 |doi=10.1109/tc.1986.1676819}} * {{Citation |last=Carter |first=Nathan |title=Visual Group Theory |date=2009 |publisher=MAA |isbn=978-0-88385-757-1}} * {{Citation |last=Gallier |first=Jean |title=Discrete Mathematics |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-8047-2}} * {{Citation |last=Grillet |first=Pierre A. |title=Semigroups: An Introduction to the Structure Theory |date=1995 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8247-9662-4}} * {{Citation |last1=Hilton |first1=Peter |last2=Wu |first2=Yel-Chiang |title=A Course in Modern Algebra |date=1989 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-50405-4}} * {{Citation |last=Hollings |first=Christopher |title=Mathematics across the Iron Curtain: A History of the Algebraic Theory of Semigroups |date=2014 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-1-4704-1493-1}} * {{Citation |last=Ivanov |first=Oleg A. |title=Making Mathematics Come to Life: A Guide for Teachers and Students |date=2009 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0-8218-4808-1}} * {{Citation |last=Lipscomb |first=S. |title=Symmetric Inverse Semigroups |series=AMS Mathematical Surveys and Monographs |date=1997 |isbn=0-8218-0627-0}} * {{Citation |title=Composition of Functions |url=https://nool.ontariotechu.ca/mathematics/functions/composition-of-functions.php |website=Ontario Tech University |language=en |access-date=2025-02-07}} * {{Citation |last=Rodgers |first=Nancy |title=Learning to Reason: An Introduction to Logic, Sets, and Relations |date=2000 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-37122-9}} * {{Citation |last=Velleman |first=Daniel J. |title=How to Prove It: A Structured Approach |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-45097-3}} * {{Citation |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Composition |url=https://mathworld.wolfram.com/Composition.html |website=MathWorld |language=en |date=2020}} [[ကဏ္ဍ: အခြေခံ သင်္ချာ]] t9m1cytznbapu0npreyetjj3klhj6v4 0 291804 1054342 1053807 2026-09-20T18:21:38Z Mkant00 135890 visual 1054342 wikitext text/x-wiki {{တမ်းပလိတ်:ဖန်ရှင်များ}} [[File:Arcsine Arccosine.svg|right|thumb|upright=0.75|<math>f(x) = \arcsin(x)</math> နှင့် <math>f(x) = \arccos(x)</math> ဖြစ်သည့် ဖန်ရှင်များ၏ ဂရပ်ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ ဖန်ရှင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အရင်းအမြစ်စုတွင် <math>-1</math> နှင့် <math>1</math> အပါအဝင် ဖြစ်သော <math>[-1, 1]</math> ကိန်းစစ်များ၏ အစုပါဝင်သည်။]] [[သင်္ချာ|သင်္ချာဘာသာရပ်တွင်]] [[ဖန်ရှင်]] <math>f</math> တစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်စု (domain) ဆိုသည်မှာ အဆိုပါ ဖန်ရှင်ကို သတ်မှတ်ပေးထားသည့် အဝင်ကိန်းများ (inputs) အားလုံး၏ [[အစု]]ကို ဆိုလိုသည်။ ဖန်ရှင် <math>f\colon X\to Y</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက <math>f</math> ၏ အရင်းအမြစ်စုသည် အစု <math>X</math> ဖြစ်သည်။ အရင်းအမြစ်စုကို ယေဘုယျအားဖြင့် <math>\operatorname{dom}(f)</math> သို့မဟုတ် <math>\operatorname{dom} f</math> ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ ခေတ်သစ် သင်္ချာဆိုင်ရာ ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းခြင်းများတွင် အရင်းအမြစ်စုသည် ဖန်ရှင်တစ်ခုမှတစ်ဆင့် ဆွဲထုတ်ရယူထားသော သီးခြား ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ ၎င်း၏ တိကျသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်၏ မရှိမဖြစ် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Stewart & Tall (1977), p. 89.</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ နှင့် ဖွဲ့စည်းမှု (Formal Definitions & Setup) == === အရင်းအမြစ်စု၊ ပစ်မှတ်စု နှင့် ပုံရိပ် (Domain, Codomain, and Image) === [[ဖန်ရှင်]] <math>f\colon X\to Y</math> တစ်ခုအတွက် [[အစု]] <math>Y</math> ကို [[ပစ်မှတ်စု]] (codomain) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး <math>f</math> ၏ အထွက်ကိန်းများ (outputs) အားလုံး ပါဝင်ရမည့် အစုကို ကိုယ်စားပြုသည်။ <math>f</math> သည် <math>X</math> ၏ [[အစုဝင်|အစုဝင်များကို]] ပုံဖော်ပေးသည့် တိကျသော အထွက်ကိန်းများ၏ အစုကို <math>f</math> ၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] (image) သို့မဟုတ် ပုံရိပ်အစု (range) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံရိပ်သည် ပစ်မှတ်စု၏ [[အစုပိုင်း]] (subset) တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>\operatorname{Im}(f) \subseteq Y</math> အဖြစ်ရှိသည်။ === ကန့်သတ်ခြင်း (Restriction) === [[ဖန်ရှင်]] <math>f \colon X \to Y</math> တစ်ခုကို မည်သည့် [[အစုပိုင်း]] <math>A \subseteq X</math> သို့မဆို ကန့်သတ်နိုင်သည်။ <math>f</math> အား <math>A</math> သို့ ကန့်သတ်ခြင်း (restriction) သည် <math>f|_A \colon A \to Y</math> ဟု သင်္ကေတပြုသော ဖန်ရှင်အသစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Set-Theoretic Generalizations) === [[နဂိုမှန်အဆို|နဂိုမှန်အဆိုကိုအခြေခံသော]] [[အစုသီအိုရီ]] (axiomatic set theory) တွင် ပုံဖော်မှု (mapping) တစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်စုကို တစ်ခါတစ်ရံ [[အစု]]တစ်ခုအစား အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခု ဖြစ်ခွင့်ပြုထားသည်။ ဤမူဘောင်တွင် အဆိုပါ ပုံဖော်မှုကို အတန်းအစား [[ဖန်ရှင်]] (class function) တစ်ခုအဖြစ် ရည်ညွှန်းပြီး ဖန်ရှင်တစ်ခုအား သုံးခုတွဲ (triple) <math>(X, Y, G)</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သော ပုံစံတကျ အစုသီအိုရီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ရှောင်လွှဲသွားသည်။ ဤနေရာတွင် <math>G</math> သည် အစုကိုအခြေခံသော [[ဖန်ရှင်#ဂရပ်များ_(Graphs)|ဂရပ်]] (graph) တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Scott & Jech (1971), p. 232.</ref> == တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖန်ရှင်များ နှင့် သဘာဝ အရင်းအမြစ်စု (Partial Functions & Natural Domain) == [[အစု|အစုများ]]ကြားရှိ ပုံဖော်မှု <math>f</math> တစ်ခုသည် ၎င်း၏ မူလအစုရှိ [[အစုဝင်|အစုဝင်အားလုံးအတွက်]] သတ်မှတ်မထားပါက ၎င်းကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း [[ဖန်ရှင်]] (partial function) အဖြစ် ပုံစံတကျ ဖွဲ့စည်းသည်။ [[အက္ခရာသင်္ချာ]] ပုံသေနည်း (algebraic formula) တစ်ခုဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော [[ကိန်းစစ်|ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ]] တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖန်ရှင်တစ်ခုအတွက် အဆိုပါ ပုံသေနည်းကို မှန်ကန်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသော ကိန်းစစ်တစ်ခုအဖြစ် တန်ဖိုးရှာနိုင်သည့် ကိန်းစစ်များအစုကို <math>f</math> ၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်စု (natural domain) သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ချက်၏ အရင်းအမြစ်စုဟု ခေါ်သည်။ များစွာသော အသုံးချ အခြေအနေများတွင် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖန်ရှင်တစ်ခုကို ဖန်ရှင်တစ်ခုအဖြစ်သာ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိပြီး ၎င်း၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်စုကို ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စုနှင့် တူညီစွာ သတ်မှတ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Scott |first1=Dana S. |last2=Jech |first2=Thomas J. |title=Axiomatic Set Theory, Part 1 |date=1971 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0-8218-0245-8}} * {{Citation |last1=Stewart |first1=Ian |last2=Tall |first2=David |title=The Foundations of Mathematics |date=1977 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-853165-4}} [[ကဏ္ဍ: အခြေခံ သင်္ချာ]] eiuypx4qbzlcc4rtvxkye3tjvto89xc 0 291805 1054350 1053804 2026-09-20T19:25:25Z Mkant00 135890 1054350 wikitext text/x-wiki [[File:Vec-indep.png|right|thumb|220px|<math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော (linearly independent) ဗက်တာများ ဖြစ်သည်။]] [[File:Vec-dep.png|right|thumb|220px|<math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ ပြင်ညီ (plane) တစ်ခုပေါ်ရှိ မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသော (linearly dependent) ဗက်တာများ ဖြစ်သည်။]] မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (linear algebra) တွင် [[ဗက်တာ|ဗက်တာများ]]အစုတစ်ခုရှိ မည်သည့်ဗက်တာကိုမျှ ကျန်ရှိသော ဗက်တာများ၏ မျဉ်းဖြောင့်ပေါင်းစပ်ခြင်း (linear combination) အဖြစ် ဖော်ပြ၍မရနိုင်ပါက ယင်းအစုကို မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော (linearly independent) အစုဟု ခေါ်သည်။ မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်းသည် [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]] (vector space) တစ်ခု၏ အခြေအစု (basis) ကို သတ်မှတ်ရန်နှင့် [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာ]] (dimension) ကို ဆုံးဖြတ်ရန်အတွက် တိကျစွာ လိုအပ်သော အခြေအနေတစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>Shilov (1977).</ref> == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Formal Definitions) == <math>V</math> ကို [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) တစ်ခုအပေါ်ရှိ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း]]တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အားလုံး သုညမဟုတ်သော [[စကေလာ|စကေလာများ]] (scalars) <math>a_1, a_2, \dots, a_k</math> တည်ရှိပြီး အောက်ပါ[[ညီမျှခြင်း]]ကို ပြည့်စုံစေပါက <math>\mathbf{v}_1, \mathbf{v}_2, \dots, \mathbf{v}_k \in V</math> ဗက်တာများ၏ [[ကိန်းစဉ်|အဆုံးရှိ ကိန်းစဉ်]] (finite sequence) ကို မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသော (linearly dependent) ကိန်းစဉ်ဟု ခေါ်သည်။ :<math>\sum_{i=1}^k a_i \mathbf{v}_i = \mathbf{0}</math> <math>\sum_{i=1}^k a_i \mathbf{v}_i = \mathbf{0}</math> ညီမျှခြင်း (equation) သည် <math>i \in \{1, \dots, k\}</math> အားလုံးအတွက် <math>a_i = 0</math> ကို သက်ရောက်စေပါက ၎င်းကိန်းစဉ်သည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော ကိန်းစဉ် ဖြစ်သည်။<ref>Friedberg, Insel & Spence (2003), pp. 48–49.</ref> [[အစု|အနန္တအစု]] (infinite set) တစ်ခုရှိ ဗက်တာများသည် ၎င်း၏ [[အစုပိုင်း|အဆုံးရှိ အစုပိုင်း]] (finite subset) တိုင်း မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းမှသာလျှင် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော အစု ဖြစ်သည်။ တူညီသော အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် စပန် အော်ပရေတာ (span operator) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်ပါက အစု <math>X \subseteq V</math> တစ်ခုသည် ပါဝင်ခြင်း (inclusion) ဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသော (partially ordered) အစု <math>\{Y \subseteq V \mid X \subseteq \operatorname{Span}(Y)\}</math> ၏ [[အစုဝင်|အငယ်ဆုံးတန်ဖိုး အစုဝင်]] (minimal element) ဖြစ်မှသာလျှင် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော အစု ဖြစ်သည်။ ဗက်တာများ <math>\mathbf{v}_1, \dots, \mathbf{v}_n</math> ကြားရှိ မျဉ်းဖြောင့်ဆိုင်ရာ မှီခိုမှု (linear dependency) သည် <math>\sum_{i=1}^n a_i \mathbf{v}_i = \mathbf{0}</math> ကို ပြည့်စုံစေသည့် အစီအစဉ်ကျ n ခုတွဲ (n-tuple) <math>(a_1, \dots, a_n)</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော [[အစီအစဉ်ကျအတွဲ|အစီအစဉ်ကျအတွဲများ]] အားလုံးပါဝင်သည့် အစုသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းပြီး ယင်းသည် [[မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ စနစ်|တစ်ပြေးညီ မျဉ်းဖြောင့် ညီမျှခြင်းများ စနစ်]] (homogeneous system of linear equations) ၏ အဖြေ ရပ်ဝန်းနှင့် ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ == အဓိက သီအိုရမ်များ (Core Theorems) == === ကိန်းအုံဆိုင်ရာ သတ်မှတ်ဖော်ပြချက်များ (Matrix Characterizations) === <math>\mathbf{v}_1, \dots, \mathbf{v}_m</math> တို့ကို <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ [[ဗက်တာ|ဗက်တာများ]]အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ <math>m = n</math> ဖြစ်လျှင် ၎င်းဗက်တာများကို ၎င်း၏ တိုင်များ (columns) အဖြစ် ယူ၍ ဖွဲ့စည်းထားသော <math>n \times n</math> [[ကိန်းအုံ]] (matrix) <math>A</math> ၏ [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (determinant) သည် သုညမဟုတ်သော (non-zero) အခါမှသာလျှင် ယင်းဗက်တာများသည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသည်။ :<math>\det(A) \neq 0</math> <math>m > n</math> ဖြစ်လျှင် ယင်းဗက်တာများအစုသည် တိကျစွာ မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ မှီခိုသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် တိုင် ဗက်တာများ (column vectors) <math>\mathbf{v}_j</math> ပါရှိသည့် <math>n \times m</math> ကိန်းအုံ <math>A</math> ကို အသုံးပြု၍ မျဉ်းဖြောင့်ဆိုင်ရာ မှီခိုမှုများကို တစ်ပြေးညီ စနစ် (homogeneous system) <math>A\mathbf{x} = \mathbf{0}</math> သို့ ဂေါက်ရှန်း ပယ်ဖျက်ခြင်း (Gaussian elimination) ကို သက်ရောက်စေခြင်းဖြင့် တွက်ချက်သည်။ === ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalisations) === '''အဖိုင်းနည်းကျ အမှီအခိုကင်းခြင်း (Affine Independence)''' <math>m</math> ခုသော ဗက်တာများ <math>\mathbf{v}_1, \ldots, \mathbf{v}_m \in \mathbb{R}^n</math> ပါဝင်သည့် အစုတစ်ခုသည် ၎င်း၏ အရွယ်အစား <math>n + 1</math> ရှိသော <math>m</math> ခုသော ပူးတွဲဗက်တာများ (augmented vectors) သည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းမှသာလျှင် အဖိုင်းနည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော (affinely independent) အစုဟု ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Lovász & Plummer (1986), p. 256.</ref> :<math>\left(\begin{bmatrix} 1 \\ \mathbf{v}_1\end{bmatrix}, \ldots, \begin{bmatrix} 1 \\ \mathbf{v}_m\end{bmatrix}\right)</math> '''မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသော ဗက်တာ ရပ်ဝန်းပိုင်းများ (Linearly Independent Vector Subspaces)''' <math>X</math> ၏ [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဗက်တာ ရပ်ဝန်းပိုင်းများ]] (vector subspaces) စုစည်းမှု <math>M_1, \ldots, M_d</math> တွင် အညွှန်းတိုင်းအတွက် <math>M_i \cap \sum_{k \neq i} M_k = \{\mathbf{0}\}</math> ဖြစ်ပါက ၎င်းတို့သည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းသည်။ ဤတွင် ပေါင်းလဒ်ကို သက်ဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းပိုင်းများ၏ ပေါင်းစပ်စု (union) ၏ စပန် (span) အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။<ref>Bachman & Narici (2000), pp. 3–7.</ref> ရပ်ဝန်းပိုင်းများသည် မျဉ်းဖြောင့်နည်းကျ အမှီအခိုကင်းပြီး <math>\sum_{i=1}^d M_i = X</math> ဖြစ်ခဲ့လျှင် <math>X</math> သည် <math>M_1, \dots, M_d</math> တို့၏ [[တိုက်ရိုက်ပေါင်းလဒ်]] (direct sum) ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Shilov |first=Georgi E. |title=Linear Algebra |translator-last=Silverman |translator-first=Richard A. |publication-place=New York |publisher=Dover Publications |date=1977 |isbn=978-0-486-63518-7}} * {{Citation |last1=Friedberg |first1=Stephen |last2=Insel |first2=Arnold |last3=Spence |first3=Lawrence |title=Linear Algebra |edition=4th |publisher=Pearson |date=2003 |isbn=0-13-008451-4}} * {{Citation |last1=Lovász |first1=László |last2=Plummer |first2=Michael D. |title=Matching Theory |series=Annals of Discrete Mathematics |volume=29 |publisher=North-Holland |date=1986 |isbn=0-444-87916-1}} * {{Citation |last1=Bachman |first1=George |last2=Narici |first2=Lawrence |title=Functional Analysis |edition=2nd |publication-place=Mineola, NY |publisher=Dover Publications |date=2000 |isbn=978-0-486-40251-2}} [[Category:မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ]] 7llxfpn2tagkpl9ngbzoy0b8r0jphlf 0 291825 1054275 1053883 2026-09-20T15:46:26Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား (References) */ 1054275 wikitext text/x-wiki '''တရုတ် အကြွင်း သီအိုရမ် (Chinese remainder theorem)''' သည် အစုံလိုက် [[နှိုင်းရသုဒ္ဓ]] (pairwise coprime) မော်ဂျူလပ်စ် (moduli) များပါဝင်သည့် တစ်ပြိုင်နက် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်များ (simultaneous congruences) စနစ်တစ်ခုအတွက် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အဖြေ (unique solution) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ == ပုံစံတကျ ဖော်ပြချက် (Formal Statement) == <math>n_1, \ldots, n_k</math> တို့သည် <math>1</math> ထက်ကြီးသော အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓ [[ကိန်းပြည့်]]များ (pairwise coprime integers) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>N = \prod_{i=1}^k n_i</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ ပေးထားသော မည်သည့်ကိန်းပြည့်များ <math>a_1, \ldots, a_k</math> အတွက်မဆို ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်များ စနစ် <math display="block">\begin{align} x &\equiv a_1 \pmod{n_1} \\ &\,\,\,\vdots \\ x &\equiv a_k \pmod{n_k} \end{align}</math> တွင် အဖြေတစ်ခု ရှိပြီး မည်သည့်အဖြေနှစ်ခုမဆိုသည် မော်ဂျူလို (modulo) <math>N</math> အရ ထပ်တူညီ (congruent) ကြသည်။ [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် ဤအချက်က အောက်ပါ ပုံဖော်မှု (mapping) [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|ကွင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်]] (ring isomorphism) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ <math display="block">x \bmod N \mapsto (x \bmod n_1,\, \ldots,\, x \bmod n_k)</math> <math display="block">\mathbb{Z}/N\mathbb{Z} \cong \mathbb{Z}/n_1\mathbb{Z} \times \cdots \times \mathbb{Z}/n_k\mathbb{Z}</math> == သီအိုရမ်၏ သက်သေပြချက် (Proof of the Theorem) == === တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်မှု (Uniqueness) === <math>x</math> နှင့် <math>y</math> တို့သည် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်များ စနစ်၏ အဖြေနှစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ခြားနားခြင်းရလဒ် (difference) <math>x - y</math> သည် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသည်။ <math display="block">x - y \equiv 0 \pmod{n_i} \quad \text{for all } 1 \leq i \leq k</math> သို့ဖြစ်၍ <math>n_i</math> တစ်ခုစီသည် <math>x - y</math> ကို [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စား၍ပြတ်]] (divide) သည်။ မော်ဂျူလပ်စ် <math>n_i</math> များသည် အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ [[မြှောက်လဒ်]] (product) <math>N</math> သည်လည်း <math>x - y</math> ကို စား၍ပြတ်ရမည်ဖြစ်ရာ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">x \equiv y \pmod{N}</math> === တည်ရှိမှု (Existence) === <math>N_i = N/n_i</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>n_i</math> များသည် အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓဖြစ်သောကြောင့် <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>\gcd(N_i, n_i) = 1</math> ဖြစ်သည်။ ဘေဇူး၏ ထပ်တူညီမှု (Bézout's identity) အရ အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေမည့် ကိန်းပြည့်များ <math>M_i</math> နှင့် <math>m_i</math> တို့ တည်ရှိသည်။ <math display="block">M_i N_i + m_i n_i = 1</math> အဖြေ <math>x</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း တည်ဆောက် (construct) ပါ။ <math display="block">x = \sum_{i=1}^k a_i M_i N_i</math> မည်သည့် မော်ဂျူလပ်စ် <math>n_j</math> အတွက်မဆို အကယ်၍ <math>i \neq j</math> ဖြစ်ပါက <math>n_j \mid N_i</math> ဖြစ်ပြီး ယင်းက <math>M_i N_i \equiv 0 \pmod{n_j}</math> ဖြစ်သည်။ <math>i = j</math> အတွက် ဘေဇူး၏ ထပ်တူညီမှုက <math>M_i N_i \equiv 1 \pmod{n_i}</math> ကို ပေး၍ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">x \equiv a_i (1) + \sum_{j \neq i} a_j (0) \equiv a_i \pmod{n_i}.</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === နှိုင်းရသုဒ္ဓမဟုတ်သော မော်ဂျူလပ်စ်များ (Non-coprime Moduli) === အလိုရှိရာ အပေါင်းကိန်းပြည့်များ <math>n_1, \ldots, n_k</math> အတွက် တစ်ပြိုင်နက် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်များ စနစ် <math>x \equiv a_i \pmod{n_i}</math> တွင် အဖြေတစ်ခု ရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">a_i \equiv a_j \pmod{\gcd(n_i, n_j)} \quad \text{for all } i \neq j.</math> အဆိုပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသောအခါ အဆိုပါအဖြေသည် မော်ဂျူလို <math>N = \operatorname{lcm}(n_1, \ldots, n_k)</math> အရ တစ်ခုတည်းသီးသန့် (unique) ဖြစ်သည်။ === ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်းများ (Principal Ideal Domains) === ဤသီအိုရမ်သည် အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓ ကိန်းပြည့်များကို ဒိုမိန်း (domain) ၏ အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓ အစုဝင်များဖြင့် အစားထိုးခြင်းမှတစ်ဆင့် မည်သည့် [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်းများ]] (principal ideal domain, PID) သို့မဆို သဘာဝကျစွာ ဖြန့်ကျက်နိုင်သည်။ [[ဖီးလ်ဒ်]] (field) <math>K</math> တစ်ခုပေါ်ရှိ ကိန်းရှင်တစ်ခုတည်းပါ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း]] (univariate polynomial ring) <math>K[X]</math> ကဲ့သို့သော [[အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း|ယူကလစ် ဒိုမိန်းများ]] (Euclidean domains) အတွက် အဖြေများကို တိုးချဲ့ ယူကလစ် [[အဆင့်ဆင့်တွက်နည်း]] (extended Euclidean algorithm) သို့မဟုတ် [[အပိုင်းကိန်း]]ခွဲ ခွဲခြမ်းမှု (partial fraction decomposition) ကို အသုံးပြု၍ ပြတ်သားစွာ တည်ဆောက်နိုင်သည်။ === အလိုရှိရာ ကွင်းများ (Arbitrary Rings) === <math>R</math> သည် ထပ်တူရပါသော [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]]တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>I_1, \ldots, I_k</math> တို့သည် နှစ်ဖက် [[အိုင်ဒီးလ်]]များ (two-sided ideals) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပါစို့။ အကယ်၍ <math>i \neq j</math> အားလုံးအတွက် <math>I_i + I_j = R</math> ဖြစ်ပါက ၎င်းအိုင်ဒီးလ်များသည် အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓ သို့မဟုတ် အချင်းချင်း အကြီးဆုံးဖြစ်သော (comaximal) ဖြစ်ကြသည်။ အကယ်၍ ၎င်းအိုင်ဒီးလ်များသည် အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓ ဖြစ်ပါက အောက်ပါ ပုံဖော်မှုသည် ကွင်း အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \phi : R/\left(\bigcap_{i=1}^k I_i\right) &\to (R/I_1) \times \cdots \times (R/I_k) \\ x \bmod \bigcap_{i=1}^k I_i &\mapsto (x \bmod I_1,\, \ldots,\, x \bmod I_k) \end{align}</math> အကယ်၍ <math>R</math> သည် [[ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ|ဖလှယ်ရ]]ဖြစ်ပါက အစုံလိုက် နှိုင်းရသုဒ္ဓဖြစ်သော အိုင်ဒီးလ်များ၏ ထပ်တူပိုင်းအစု (intersection) သည် ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ်နှင့် ညီမျှသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ <math>\bigcap_{i=1}^k I_i = \prod_{i=1}^k I_i</math> ဖြစ်သည်။ <math>\bar{e}_i = \phi^{-1}(0,\ldots,1,\ldots,0)</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ ဤနေရာတွင် <math>1</math> သည် <math>i</math> ကြိမ်မြောက် အစိတ်အပိုင်းတွင် ရှိသည်။ အစုဝင်များ <math>\bar{e}_i</math> တို့သည် [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|စားလဒ်ကွင်း]] (quotient ring) <math>R/\left(\bigcap_{i=1}^k I_i\right)</math> အတွင်းရှိ ဗဟိုကျပြီး (central) အစုံလိုက် ထောင့်မှန်ကျသော (pairwise orthogonal) ထပ်တူရပေး အစုဝင်များ (idempotents) ဖြစ်ကြသည်။ အကယ်၍ <math>\bigcap_{i=1}^k I_i = (0)</math> ဖြစ်ပါက ဤအစုဝင်များသည် <math>e_1 + \cdots + e_k = 1</math> နှင့် <math>I_i = R(1 - e_i)</math> တို့ကို ပြေလည်စေမည့် ဗဟိုကျပြီး အစုံလိုက် ထောင့်မှန်ကျသော ထပ်တူရပေး အစုဝင်များ <math>e_i \in R</math> အဖြစ်သို့ ပင့်တင် (lift) သွားကြသည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} * {{Citation |last=Bourbaki |first=Nicolas |title=Algebra I |publication-place=Berlin |publisher=Springer |date=1989 |isbn=3-540-64243-9}} * {{Citation |last1=Ireland |first1=Kenneth |last2=Rosen |first2=Michael |title=A Classical Introduction to Modern Number Theory |edition=2nd |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=1990 |isbn=0-387-97329-X}} * {{Citation |last1=Jones |first1=Gareth A. |last2=Jones |first2=J. Mary |title=Elementary Number Theory |publication-place=London |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-76197-7}} * {{Citation |last=Rosen |first=Kenneth H. |title=Elementary Number Theory and its Applications |edition=3rd |publication-place=Reading, MA |publisher=Addison-Wesley |date=1993 |isbn=978-0201-57889-8}} * {{Citation |last=Sengupta |first=Ambar N. |title=Representing Finite Groups: A Semisimple Introduction |publication-place=New York |publisher=Springer |date=2012 |isbn=978-1-4614-1232-8}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာ သီအိုရမ်များ]] 2lt9xgxv3hneikp3b8z0v0grusefdib 0 291826 1054279 1054251 2026-09-20T15:48:28Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကား (References) */ 1054279 wikitext text/x-wiki '''ယူကလစ်၏ သီအိုရမ် (Euclid's theorem)''' သည် [[သုဒ္ဓကိန်း]]များ (prime numbers) [[အနန္တ]] ရှိကြောင်းဆိုသည့် [[ကိန်းသီအိုရီ]] (number theory) မှ အခြေခံကျသော ဖော်ပြချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == သက်သေပြချက်များ (Proofs) == === အက္ခရာသင်္ချာနည်းကျ သက်သေပြချက် (Algebraic Proof) === <math>p_1, p_2, \ldots, p_n</math> တို့သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အဆုံးရှိ စာရင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ <math>P</math> ကို ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပြီး <math>P = p_1 p_2 \cdots p_n</math> နှင့် <math>q = P + 1</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ [[ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ်]] (fundamental theorem of arithmetic) အရ <math>q</math> သည် အချို့သော သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> ဖြင့် စား၍ပြတ်သည်။ အကယ်၍ <math>p</math> သည် ကနဦး စာရင်းထဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပါက ၎င်းသည် <math>P</math> နှင့် <math>q</math> နှစ်ခုစလုံးကို စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်ပြီး နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ ခြားနားခြင်းရလဒ်ဖြစ်သော <math>q - P = 1</math> ကိုလည်း စား၍ပြတ်မည်ဖြစ်သည်။ မည်သည့်သုဒ္ဓကိန်းကမျှ <math>1</math> ကို စား၍မပြတ်သောကြောင့် <math>p</math> သည် မူလစာရင်းထဲတွင် မပါဝင်နိုင်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ အဆိုပါ [[အစု|အဆုံးရှိအစု]] (finite set) ထဲတွင် မပါဝင်သော သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု တည်ရှိသည်။ နောက်တစ်နည်းအားဖြင့် မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n > 1</math> အတွက်မဆို <math>N = n! + 1</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>N</math> တွင် သုဒ္ဓကိန်း စားကိန်း (prime divisor) <math>p</math> အနည်းဆုံးတစ်ခု ရှိသည်။ ကိန်းပြည့်များ <math>2, \ldots, n</math> သည် <math>N</math> ကို စားသောအခါ အကြွင်း (remainder) <math>1</math> ကျန်ရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် <math>N</math> ကို စား၍မပြတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် <math>p > n</math> ဖြစ်သည်။ <math>n</math> သည် အလိုရှိရာ (arbitrary) ဖြစ်သောကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများသည် အကန့်အသတ်မရှိ (unbounded) ပေ။ === ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ သက်သေပြချက် (Analytic Proof) === ဂဏန်းသင်္ချာ၏ အခြေခံသီအိုရမ်အရ ၎င်းတို့၏ သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းများ (prime factors) သည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အဆုံးရှိအစု <math>P_k = \{p_1, \ldots, p_k\}</math> ထဲတွင် ပါဝင်နေသော အပေါင်းကိန်းပြည့်အားလုံး၏ အချိုးပြောင်းပြန်များ (reciprocals) ၏ ပေါင်းလဒ်သည် [[ကိန်းစဉ်တန်း|ဂျီဩမေတြီ ကိန်းစဉ်တန်းများ]] (geometric series) ၏ မြှောက်လဒ်နှင့် ညီမျှသည်။ <math display="block">\prod_{p \in P_k} \frac{1}{1 - \frac{1}{p}} = \prod_{p \in P_k} \sum_{i \geq 0} \frac{1}{p^i} = \sum_{n \in N_k} \frac{1}{n}</math> အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်း အရေအတွက် အဆုံးရှိခဲ့ပါက <math>P_k</math> သည် သုဒ္ဓကိန်းအားလုံး၏ အစုကို ကိုယ်စားပြုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ညာဘက်ခြမ်းသည် ဟာမိုနစ် [[ကိန်းစဉ်တန်း]] (harmonic series) <math>\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n}</math> ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဖြာထွက်သော (divergent) ကိန်းစဉ်တန်းဖြစ်သည်။ ဘယ်ဘက်ခြမ်းသည် အဆုံးရှိသော တန်ဖိုးများ၏ အဆုံးရှိ မြှောက်လဒ် ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ရာ ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ === စီစဉ်တွဲစပ်မှုဆိုင်ရာ သက်သေပြချက် (Combinatorial Proof) === <math>N</math> သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး <math>k</math> သည် <math>p_1, \ldots, p_k \leq N</math> ရှိသော သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့်ကိန်းပြည့် <math>a \leq N</math> မဆို တွင် နှစ်ထပ်ကိန်းကင်းစင်သော ကိန်းပြည့် (square-free integer) နှင့် နှစ်ထပ်ကိန်း (square) တို့၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း (unique factorization) တစ်ခုစီ ရှိသည်။ <math display="block">a = \left( p_1^{e_1} p_2^{e_2} \cdots p_k^{e_k} \right) s^2</math> ဤနေရာတွင် <math>e_i \in \{0, 1\}</math> တစ်ခုစီ ဖြစ်သည်။ ထပ်ကိန်းများ (exponents) <math>e_i</math> အတွက် ဖြစ်နိုင်သော ပေါင်းစပ်မှုများ (combinations) <math>2^k</math> ခု ရှိသည်။ <math>s^2 \leq a \leq N</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>s</math> အတွက် ရွေးချယ်စရာ အများဆုံး <math>\lfloor\sqrt{N}\rfloor</math> ခု ရှိသည်။ ကိန်းပြည့် <math>a \leq N</math> ၏ စုစုပေါင်းအရေအတွက်ကို ဘောင်ခတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">N \leq 2^k \sqrt{N}</math> ဤ မညီမျှခြင်း (inequality) ကို ပြန်လည်စီစဉ်ခြင်းဖြင့် <math>2^k \geq \sqrt{N}</math> သို့မဟုတ် <math>k \geq \frac{1}{2}\log_2 N</math> ကို ရရှိသည်။ <math>N</math> သည် အလိုရှိသလောက် ကြီးမားလာသည်နှင့်အမျှ <math>k</math> သည်လည်း အကန့်အသတ်မရှိ ကြီးမားလာရမည်ဖြစ်သည်။ === တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ သက်သေပြချက် (Topological Proof) === <math>a \neq 0</math> အတွက် <math>S(a, b) = a\mathbb{Z} + b</math> ပုံစံရှိ ဂဏန်းသင်္ချာ ကိန်းစဉ်များ (arithmetic progressions) ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော ကိန်းပြည့်များ <math>\mathbb{Z}</math> အပေါ်ရှိ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (topology) တစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ပါ။ အခြေအစု (basis set) <math>S(a, b)</math> တစ်ခုစီသည် အဖွင့် (open) လည်းဖြစ်ပြီး အပိတ် (closed) လည်း ဖြစ်သည်။ <math>-1</math> နှင့် <math>1</math> ကို ဖယ်ထုတ်ထားသော ကိန်းပြည့်များ၏ အစုသည် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံး၏ ပေါင်းစပ်စု (union) ဖြစ်သည်။ <math display="block">\mathbb{Z} \setminus \{-1, 1\} = \bigcup_{p \text{ prime}} S(p, 0).</math> အကယ်၍ သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက် အဆုံးရှိခဲ့ပါက ဤပေါင်းစပ်စုသည် အပိတ်စုများ (closed sets) ၏ အဆုံးရှိ ပေါင်းစပ်စု (finite union) ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် တိကျစွာ အပိတ် (strictly closed) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်း၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သော <math>\{-1, 1\}</math> သည် အဖွင့်စု (open set) တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အဆုံးရှိသော ဗလာမဟုတ်သောအစု (non-empty set) တစ်ခုသည် ဤတိုပေါ်လော်ဂျီတွင် အဖွင့် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ == ပိုမိုအားကောင်းသော ရလဒ်များ (Stronger Results) == အောက်ပါ သီအိုရမ်များသည် သုဒ္ဓကိန်းများအပေါ် တင်းကျပ်သော ဖြန့်ဖြူးခြင်း (distribution) ဘောင်များကို တည်ဆောက်ပေးပြီး ယူကလစ်၏ သီအိုရမ်ကို အကျိုးဆက်သီအိုရမ်များ (corollaries) အဖြစ် အသေးအဖွဲအားဖြင့် ဖြစ်စေသည်။ * '''သုဒ္ဓကိန်း သီအိုရမ် (Prime Number Theorem)''' တွင် <math>\pi(x)</math> သည် သုဒ္ဓကိန်း-ရေတွက် ဖန်ရှင် (prime-counting function) ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>x \to \infty</math> သို့ ချဉ်းကပ်သွားသည်နှင့်အမျှ ယင်းဖန်ရှင်သည် အောက်ပါအတိုင်း ချဉ်းကပ်မှု သဘာဝအရ အရွယ်ပြောင်း (scale asymptotically) သွားသည်။ :<math>\lim_{x\to\infty} \frac{\pi(x)}{x/\log x} = 1</math> :<math>\lim_{x\to\infty} \frac{x}{\log x} = \infty</math> ဖြစ်သောကြောင့် သုဒ္ဓကိန်းများ၏ အရေအတွက်သည် အနန္တဖြစ်သည်။ * '''ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး၏ သီအိုရမ် (Dirichlet's Theorem)''' တွင် မည်သည့် အပေါင်း နှိုင်းရသုဒ္ဓ ကိန်းပြည့်နှစ်ခုဖြစ်သော <math>a</math> နှင့် <math>d</math> အတွက်မဆို <math>a \pmod{d}</math> နှင့် ထပ်တူညီသော သုဒ္ဓကိန်းများ အနန္တ များပြားစွာ ရှိသည်။ * '''ဘာထရန်၏ ကြိုတင်အဆို (Bertrand's postulate)''' သို့မဟုတ် '''ချေဘီရှက်ဗ်၏ သီအိုရမ် (Chebyshev's Theorem)''' တွင် မည်သည့် ကိန်းပြည့် <math>n > 1</math> အတွက်မဆို <math>n</math> နှင့် <math>2n</math> ကြားတွင် တိကျစွာ သုဒ္ဓကိန်း <math>p</math> အနည်းဆုံးတစ်ခု အမြဲရှိပြီး ယင်းက <math>\pi(2n) - \pi(n) \geq 1</math> ဖြစ်သည်။ == ကိုးကား == {{Reflist}} * {{Citation |last=Dickson |first=Leonard Eugene |title=History of the Theory of Numbers |volume=1 |publication-place=New York |publisher=Chelsea Publishing |date=1971 |isbn=978-0-8284-0086-2}} * {{Citation |last=Furstenberg |first=Harry |title=On the infinitude of primes |journal=American Mathematical Monthly |volume=62 |issue=5 |date=1955 |doi=10.2307/2307043}} * {{Citation |last=Havil |first=Julian |title=Gamma: Exploring Euler's Constant |publication-place=Princeton |publisher=Princeton University Press |date=2003 |isbn=0-691-09983-9}} * {{Citation |last=Ore |first=Oystein |title=Number Theory and its History |publication-place=New York |publisher=Dover |date=1988 |orig-date=1948 |isbn=978-0-486-65620-5}} [[ကဏ္ဍ:ကိန်းသီအိုရီ သီအိုရမ်များ]] 45ysvek1f61svw2w4swvlxs0ujfccph 0 291828 1054337 1054252 2026-09-20T18:00:40Z Mkant00 135890 visual 1054337 wikitext text/x-wiki [[File:Beispiel für den Satz vom Maximum und Minimum 3.svg|right|thumb|220px|[a,b] ပေါ်တွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) သည် ယင်း၏ အကြီးဆုံးတန်ဖိုး (maximum) နှင့် အငယ်ဆုံးတန်ဖိုး (minimum) ကို အမြဲတမ်း ရရှိသည်။]] '''အစွန်းရောက်တန်ဖိုး သီအိုရမ် (Extreme value theorem)''' သည် အပိတ်နှင့် အကန့်အသတ်ရှိသော အပိုင်းအခြား (closed and bounded interval) တစ်ခုပေါ်ရှိ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ကိန်းစစ်တန်ဖိုးရှိ ဖန်ရှင်]] (continuous real-valued function) တစ်ခုက ၎င်း၏ အကြီးဆုံးတန်ဖိုး (maximum) နှင့် အငယ်ဆုံးတန်ဖိုး (minimum) များကို ရရှိကြောင်း ဖော်ပြသည့် ကိန်းစစ် [[ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ]] (real analysis) ရှိ အခြေခံကျသော သီအိုရမ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ပုံစံတကျ ဖော်ပြချက် (Formal Statement) == <math>f : [a,b] \to \mathbb{R}</math> သည် အပိတ်နှင့် အကန့်အသတ်ရှိသော အပိုင်းအခြား <math>[a,b]</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အစွန်းရောက်တန်ဖိုး သီအိုရမ်က <math>[a,b]</math> အတွင်း အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေမည့် ကိန်းများ <math>c</math> နှင့် <math>d</math> တို့ တည်ရှိကြောင်း ဖော်ပြသည်။ <math display="block">f(d) \leq f(x) \leq f(c) \quad \forall x\in [a,b]</math> ဤအချက်က <math>[a,b]</math> ပေါ်ရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>f</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိကြောင်း ဖော်ပြသည့် ပိုမိုအားနည်းသော အကန့်အသတ်ရှိခြင်း သီအိုရမ် (boundedness theorem) ကို သက်ရောက်စေသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေမည့် ကိန်းစစ်များ <math>m</math> နှင့် <math>M</math> တို့ တည်ရှိသည်။ <math display="block">m \le f(x) \le M \quad \forall x \in [a, b]</math> == ပုံစံတကျ သက်သေပြချက်များ (Formal Proofs) == ယေဘုယျကျမှုကို မဆုံးရှုံးစေဘဲ အောက်ပါ သက်သေပြချက်များသည် အထက်ဘောင် (upper bound) နှင့် အကြီးဆုံးတန်ဖိုး တို့၏ တည်ရှိမှုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ ဆင်တူသော သက်သေပြချက်များကို <math>-f</math> အပေါ် အသုံးချခြင်းဖြင့် အောက်ဘောင် (lower bound) နှင့် အငယ်ဆုံးတန်ဖိုး တို့ကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ === အကန့်အသတ်ရှိခြင်း သီအိုရမ် (Boundedness Theorem) === <math>f</math> သည် <math>[a,b]</math> ပေါ်တွင် အထက်မှ အကန့်အသတ်မရှိ (not bounded above) ဟု မှတ်ယူပါ။ ထိုအခါ <math>x_n \in [a,b]</math> နှင့် <math>n</math> အားလုံးအတွက် <math>f(x_n) > n</math> ဖြစ်စေမည့် [[ကိန်းစဉ်]] (sequence) <math>(x_n)_{n \in \mathbb{N}}</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math>[a,b]</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသောကြောင့် ဘော်ဇာနို-ဗိုင်ယာရှထရပ်စ် သီအိုရမ် (Bolzano-Weierstrass theorem) က စုဆုံသော ကိန်းစဉ်ပိုင်း (convergent subsequence) <math>(x_{n_k})_{k \in \mathbb{N}}</math> တစ်ခု၏ တည်ရှိမှုကို အာမခံပေးသည်။ <math>x = \lim_{k\to\infty} x_{n_k}</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>[a,b]</math> သည် အပိတ် ဖြစ်သောကြောင့် <math>x \in [a,b]</math> ဖြစ်သည်။ <math>x</math> နေရာရှိ <math>f</math> ၏ အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု (continuity) အရ ကိန်းစဉ် <math>(f(x_{n_k}))</math> သည် <math>f(x)</math> သို့ စုဆုံ (converge) သည်။ သို့သော်လည်း တည်ဆောက်ပုံအရ <math>k</math> အားလုံးအတွက် <math>f(x_{n_k}) > n_k \geq k</math> ဖြစ်ပြီး ယင်းက <math>(f(x_{n_k}))</math> သည် <math>\infty</math> သို့ ဖြာထွက် (diverge) ကြောင်း သက်ရောက်သည်။ ဤအချက်သည် <math>f(x)</math> သို့ စုဆုံခြင်းကို ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု ဖြစ်စေသည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>f</math> သည် <math>[a,b]</math> ပေါ်တွင် အထက်မှ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ === ကိန်းစဉ်အရ အစွန်းရောက်တန်ဖိုး သီအိုရမ် ကိန်းစဉ်အရ (Sequential Extreme Value Theorem) === အကန့်အသတ်ရှိခြင်း သီအိုရမ်အရ အစု <math>f([a,b])</math> သည် အထက်မှ အကန့်အသတ်ရှိသည်။ ကိန်းစစ်များ၏ ဒက်ဒီကင်း-ပြည့်စုံသော (Dedekind-complete) ဂုဏ်သတ္တိအရ စူပရီမမ် (supremum) <math>M = \sup f([a,b])</math> သည် တည်ရှိသည်။ <math>n \in \mathbb{N}</math> တိုင်းအတွက် <math>M - 1/n</math> သည် <math>f</math> အတွက် အထက်ဘောင်တစ်ခု မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ <math>[a,b]</math> အတွင်း အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေမည့် ကိန်းစဉ် <math>(d_n)</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ <math display="block">M - \frac{1}{n} < f(d_n) \leq M</math> ညှစ်ခြင်း သီအိုရမ် (squeeze theorem) အရ ကိန်းစဉ် <math>(f(d_n))</math> သည် <math>M</math> သို့ စုဆုံသည်။ ဘော်ဇာနို-ဗိုင်ယာရှထရပ်စ် သီအိုရမ်အရ <math>(d_n)</math> တွင် အချို့သော <math>d \in [a,b]</math> သို့ စုဆုံသည့် ကိန်းစဉ်ပိုင်း <math>(d_{n_k})</math> တစ်ခု ရှိသည်။ <math>f</math> သည် <math>d</math> နေရာတွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">f(d) = \lim_{k\to\infty} f(d_{n_k}) = M</math> ထို့ကြောင့် <math>f</math> သည် ၎င်း၏ စူပရီမမ် <math>M</math> ကို <math>d</math> နေရာ၌ ရရှိသည်။ === အခြား သက်သေပြချက် (Alternative Proof) === <math>M = \sup f([a,b])</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>x \in [a,b]</math> အားလုံးအတွက် <math>f(x) < M</math> ဖြစ်သည်ဟု ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှုကို ပြသရန်အတွက် မှတ်ယူပါ။ <math display="block">g(x) = \frac{1}{M - f(x)}</math> ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်သည် <math>[a,b]</math> ပေါ်တွင် တိကျစွာ အပေါင်းဖြစ်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်သည်။ စူပရီမမ်၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ <math>\epsilon > 0</math> တိုင်းအတွက် <math>M - f(x) < \epsilon</math> ဖြစ်စေမည့် <math>x \in [a,b]</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ ဤအချက်က <math>g(x) > 1/\epsilon</math> ဖြစ်ကြောင်း သက်ရောက်ပြီး ယင်းမှာ <math>g</math> သည် <math>[a,b]</math> ပေါ်တွင် အကန့်အသတ်မရှိကြောင်း ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဤအချက်သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် <math>g</math> အပေါ် အသုံးချထားသည့် အကန့်အသတ်ရှိခြင်း သီအိုရမ်နှင့် ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု ဖြစ်စေသည်။ သို့ဖြစ်၍ <math>f(x) = M</math> ဖြစ်စေမည့် အချို့သော <math>x \in [a,b]</math> သည် တည်ရှိရမည်ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === ကျစ်လျစ်သော ရပ်ဝန်းများ (Compact Spaces) === အစွန်းရောက်တန်ဖိုး သီအိုရမ်သည် ယေဘုယျ [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ]] (topological spaces) သို့ ဖြန့်ကျက်သည်။ <math>V</math> နှင့် <math>W</math> တို့သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ အကယ်၍ <math>f:V\to W</math> သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး <math>K \subset V</math> သည် ကျစ်လျစ်သော အစု (compact set) တစ်ခုဖြစ်ပါက [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ပုံရိပ်_(Image)|ပုံရိပ်]] (image) <math>f(K) \subset W</math> သည် ကျစ်လျစ်သည်။ အကယ်၍ <math>W = \mathbb{R}</math> သည် စံ တိုပေါ်လော်ဂျီ (standard topology) နှင့် ဖြစ်ပါက ဟိုင်းနား-ဘိုရဲလ် သီအိုရမ် (Heine-Borel theorem) က ကျစ်လျစ်သော အစု <math>f(K)</math> သည် အပိတ်ဖြစ်ပြီး အကန့်အသတ်ရှိကြောင်း သက်ရောက်စေသည်။ <math>f(K)</math> သည် အကန့်အသတ်ရှိသောကြောင့် <math>\sup f(K)</math> နှင့် <math>\inf f(K)</math> တို့ တည်ရှိကြသည်။ <math>f(K)</math> သည် အပိတ် ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတွင် ၎င်း၏ စူပရီမမ်နှင့် အင်ဖီမမ် (infimum) တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေမည့် <math>p, q \in K</math> တို့ တည်ရှိသည်။ <math display="block">f(p) = \sup_{x \in K} f(x) \quad \text{and} \quad f(q) = \inf_{x \in K} f(x)</math> === ဆီမီးအဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (Semi-continuous Functions) === ဤသီအိုရမ်သည် တိုးချဲ့ထားသော ကိန်းစစ်မျဉ်း (extended real number line) <math>[-\infty, \infty]</math> ထဲသို့ ပုံဖော်ပေးသည့် ဆီမီးအဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များသို့ ယေဘုယျပြုနိုင်သည်။ ဖန်ရှင် <math>f: [a, b] \to [-\infty, \infty)</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါအခြေအနေရှိလျှင် အထက် ဆီမီးအဆက်မပြတ် (upper semi-continuous) ဖြစ်သည်။ <math display="block">\limsup_{y\to x} f(y) \le f(x) \quad \forall x \in [a, b]</math> အကယ်၍ <math>f</math> သည် ကျစ်လျစ်သော အပိုင်းအခြား (compact interval) <math>[a,b]</math> ပေါ်တွင် အထက် ဆီမီးအဆက်မပြတ် ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် အထက်မှ အကန့်အသတ်ရှိပြီး ၎င်း၏ စူပရီမမ်ကို ရရှိသည်။ ဖန်ရှင် <math>f: [a, b] \to (-\infty, \infty]</math> တစ်ခုသည် အောက်ပါအခြေအနေရှိလျှင် အောက် ဆီမီးအဆက်မပြတ် (lower semi-continuous) ဖြစ်သည်။ <math display="block">\liminf_{y\to x} f(y) \geq f(x) \quad \forall x \in [a, b]</math> အကယ်၍ <math>f</math> သည် ကျစ်လျစ်သော အပိုင်းအခြား <math>[a,b]</math> ပေါ်တွင် အောက် ဆီမီးအဆက်မပြတ် ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် အောက်မှ အကန့်အသတ်ရှိပြီး ၎င်း၏ အင်ဖီမမ်ကို ရရှိသည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Abbott |first=Stephen |title=Understanding Analysis |series=Undergraduate Texts in Mathematics |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=2001 |isbn=978-0-387-95060-0}} * {{Citation |last=Rudin |first=Walter |title=Principles of Mathematical Analysis |edition=3rd |publication-place=New York |publisher=McGraw-Hill |date=1976 |isbn=0-07-054235-X}} * {{Citation |last=Spivak |first=Michael |title=Calculus |edition=3rd |publication-place=Houston |publisher=Publish or Perish |date=1994 |isbn=978-0-914098-89-8}} [[ကဏ္ဍ: ကဲကုလပ် သီအိုရမ်များ]] byfksi0cqc34k6dzpsakh277c01r497 0 291835 1054380 1054212 2026-09-21T04:35:11Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 1054380 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = ရှိရအိတိုရေတံခွန် | alt_name = 白糸の滝 | image = Shiraito Falls (34257542610).jpg | caption = | location = [[ဖုဂျိနိုမိယမြို့၊ ရှိဇုအိုခ|ဖုဂျိနိုမိယ]]၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ [[ဂျပန်နိုင်ငံ|ဂျပန်]] | coordinates = {{coord|35|18|45|N|138|35|20|E|source:jawiki_region:JP|display=title, inline}} | pushpin_map = Japan Shizuoka Prefecture#Japan | pushpin_relief=1 | type = multiple fan | height = {{cvt|20|m}} | height_longest = | average_width = {{cvt|200|m}} | number_drops = | average_flow = | watercourse = | world_rank = }} '''ရှိရအိတိုရေတံခွန်''' (白糸の滝, Shiraito-no-taki) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ရှိဇုအိုခခရိုင်]]၊ ဖုဂျိနိုမိယမြို့ရှိ ရေတံခွန် ဖြစ်သည်။ [[ဖူဂျီတောင်]]အနီးတွင် တည်ရှိသည်။ ==အကြောင်းအရာ== ရှိရအိတိုရေတံခွန်သည် ဖုဂျိ - ဟခိုနဲ - အိဇုအမျိုးသားဥယျာဉ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ ၁၉၃၅ ခုနှစ်ကတည်းက ဂျပန်အမျိုးသားအထိမ်းအမှတ်နေရာအဖြစ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ထားသည်။<ref>{{cite web |url=http://bunka.nii.ac.jp/heritages/detail/138444 |title= 白糸の滝|language=Japanese |publisher=[[Agency for Cultural Affairs]] |accessdate=}}</ref> ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖူဂျီတောင်ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်နေရာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ဤရေတံခွန်ကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။<ref>{{cite web |title=Fujisan, sacred place and source of artistic inspiration: Maps |url=https://whc.unesco.org/en/list/1418/multiple=1&unique_number=1883 |accessdate=2013-07-04 |work=World Heritage |publisher=UNESCO}}</ref> ==အချက်အလက်များ== ရေတံခွန်သည် အမြင့် ၂၀ မီတာ (၆၆ ပေ) ရှိသည်။ ဤရေတံခွန်သည် ဆန်းဂန်းနတ်ကျောင်း၏ အထွတ်အမြတ်နေရာအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းခံထားရသည်။{{citation needed|date=January 2026}} ==ဖော်ပြခံရမှုများ== ရှိရအိတိုရေတံခွန်သည် "ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလှပဆုံး ရေတံခွန် ၁၀၀" တွင် ဖော်ပြခြင်း ခံရသည်။ ဤစာရင်းကို ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် တိုကျိုနိချိနိချိသတင်းစာနှင့် အိုဆာကာမိုင်းနိချိသတင်းစာတို့သည် ''ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရှုခင်း ၁၀၀ စာရင်း''တွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့သည်။<ref name="EM">{{cite web |url=http://www.env.go.jp/nature/ari_kata/shiryou/031208-4-3.pdf |title=日本八景(昭和2年)の選定内容 |publisher=[[Ministry of the Environment (Japan)|Ministry of the Environment]] |accessdate=17 March 2011}}</ref> ==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ== ရှိရအိတိုရေတံခွန်မှ ငါးမိနစ်ခန့် လမ်းလျှောက်သွားပါက အိုတိုဒိုမဲရေတံခွန် ရှိသည်။ ဤရေတံခွန်သည် အမြင့် ၂၅ မီတာ (၈၂ ပေ) ရှိပြီး ရှိရအိတိုရေတံခွန်ထက် အနည်းငယ်ပိုမြင့်သည်။ [[File:Shiraito Falls - Panoramic photo.jpg|center|550px]] ==ပြင်ပလင့်များ== {{Commons category|Shiraito Falls, Fujinomiya|position=left}} * [http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/kokusai/english.htm Fujinomiya home page] ==ကိုးကား== {{reflist}} * Southerland, Mary and Britton, Dorothy. ''The National Parks of Japan''. Kodansha International (1995). {{ISBN|4-7700-1971-8}} [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ရေတံခွန်များ]] gp8u3iqbdyh33lfbf3i9pj05r61yslj 0 291878 1054334 1054242 2026-09-20T17:56:31Z Mkant00 135890 visual 1054334 wikitext text/x-wiki <math>u</math> နှင့် <math>v</math> တို့ကို [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]] (differentiable functions) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း (product rule) က မြှောက်လဒ် (product) <math>u \cdot v</math> သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်စွမ်းရှိပြီး ၎င်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) ကို လာဂေါင့် (Lagrange) ၏ [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း|သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း]] (notation) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားကြောင်း ဆိုသည်။ <math display="block">(u \cdot v)' = u' \cdot v + u \cdot v'</math> အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည်မှာ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Leibniz) ၏ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\frac{d}{dx} (u \cdot v) = \frac{du}{dx} \cdot v + u \cdot \frac{dv}{dx}</math> [[File:Schema_Règle_produit.png|right|thumb|300px|အပြာနုရောင် အစင်းကြောင်း 2 ခု ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း (product rule) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။]] == သက်သေပြချက်များ (Proofs) == === စုဆုံမှတ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Limit Definition) === <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် <math>x</math> တွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]]ဖြစ်ပြီး <math>p(x) = f(x)g(x)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဆင်းသက်ချက်၏ [[စုဆုံမှတ်]] အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (limit definition) ကို အသုံးချပြီး သုညကိန်းပိုင်း (zero term) <math>-f(x)g(x+\Delta x) + f(x)g(x+\Delta x)</math> ကို ပေါင်းထည့်သောအခါ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{align} p'(x) &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{p(x+\Delta x)-p(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(x+\Delta x)g(x+\Delta x)-f(x)g(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(x+\Delta x)g(x+\Delta x)-f(x)g(x+\Delta x)+f(x)g(x+\Delta x)-f(x)g(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{\big[f(x+\Delta x)-f(x)\big] \cdot g(x+\Delta x) + f(x) \cdot \big[g(x+\Delta x)-g(x)\big]}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(x+\Delta x)-f(x)}{\Delta x} \cdot \lim_{\Delta x\to 0} g(x+\Delta x) + \lim_{\Delta x\to 0} f(x) \cdot \lim_{\Delta x\to 0} \frac{g(x+\Delta x)-g(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= f'(x)g(x)+f(x)g'(x) \end{align}</math> ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ၏ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း]] (continuity) သည် <math> \lim_{\Delta x\to0} g(x+\Delta x) = g(x) </math> ဖြစ်ကြောင်းကို သေချာစေသည်။ === မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ (Linear Approximations) === <math>x</math> တွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]]ဖြစ်သည့် <math>f, g: \mathbb{R} \to \mathbb{R}</math> အတွက် ၎င်းတို့၏ မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ (linear approximations) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block"> f(x+h) = f(x) + f'(x)h + o(h) </math> <math display="block"> g(x+h) = g(x) + g'(x)h + o(h) </math> ဤနေရာတွင် <math>o(h)</math> သည် <math>\lim_{h \to 0} \frac{o(h)}{h} = 0</math> ဖြစ်စေသော ကိန်းပိုင်းများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မြှောက်လဒ်ကို ဖြန့်ထုတ်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block"> \begin{align} f(x+h)g(x+h) - f(x)g(x) &= (f(x) + f'(x)h + o(h))(g(x) + g'(x)h + o(h)) - f(x)g(x) \\[.5em] &= f(x)g(x) + f'(x)g(x)h + f(x)g'(x)h - f(x)g(x) + o(h) \\[.5em] &= [f'(x)g(x) + f(x)g'(x)]h + o(h) \end{align} </math> ၎င်းကို <math>h</math> ဖြင့် [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]]နှင့် <math>h\to 0</math> သို့ ချဉ်းကပ်သည့် [[စုဆုံမှတ်]]ကို ယူခြင်းတို့က စည်းမျဉ်းကို သက်သေပြသည်။ === လော့ဂရစ်သမ်နည်းကျ ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း (Logarithmic Differentiation) === <math>p(x) = f(x)g(x)</math> ဖြစ်ပါစေ။ <math>f(x) \neq 0</math> နှင့် <math>g(x) \neq 0</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ [[ပကတိတန်ဖိုး]] (absolute value) နှင့် [[လော့ဂရစ်သမ်|သဘာဝ လော့ဂရစ်သမ်]] (natural logarithm) ကို ယူသောအခါ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\ln|p(x)| = \ln|f(x)| + \ln|g(x)| </math> နှစ်ဖက်စလုံးကို [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]]ရှာသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{p'(x)}{p(x)} = \frac{f'(x)}{f(x)} + \frac{g'(x)}{g(x)}</math> <math>p(x) = f(x)g(x)</math> ဖြင့် မြှောက်သောအခါ အောက်ပါရလဒ် ထွက်ပေါ်လာသည်။ <math display="block">\begin{align} p'(x) &= f(x)g(x)\left(\frac{f'(x)}{f(x)} + \frac{g'(x)}{g(x)}\right) \\ &= f'(x) g(x) + f(x) g'(x) \end{align}</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === ဆခွဲကိန်းများစွာပါဝင်မှု (Multiple Factors) === <math>f_1, \dots, f_k</math> ဟူသော [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] စုစည်းမှု (collection) တစ်ခုအတွက်ဖြစ်ပြီး <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>f_i(x) \neq 0</math> ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\frac{d}{dx} \left [ \prod_{i=1}^k f_i(x) \right ] = \sum_{i=1}^k \left(\left(\frac{d}{dx} f_i(x) \right) \prod_{j=1,j\ne i}^k f_j(x) \right) = \left( \prod_{i=1}^k f_i(x) \right) \left( \sum_{i=1}^k \frac{f'_i(x)}{f_i(x)} \right)</math> === ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များ (Higher-Order Derivatives) === မြှောက်လဒ်တစ်ခု၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|အကြိမ် <math>n</math> မြောက် ဆင်းသက်ချက်]]အတွက် ယေဘုယျ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် စည်းမျဉ်းသည် ဘိုင်နိုမီရယ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (binomial coefficients) ကို အသုံးချထားသည်။ <math display="block">(uv)^{(n)}(x) = \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} \cdot u^{(n-k)}(x)\cdot v^{(k)}(x).</math> အလိုရှိရာ ဆခွဲကိန်းများ အရေအတွက်၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|အကြိမ် <math>n</math> မြောက် ဆင်းသက်ချက်]]အတွက် မာလ်တီနိုမီရယ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (multinomial coefficients) ကို အသုံးချနိုင်သည်။ <math display="block">\left(\prod_{i=1}^kf_i\right)^{\!\!(n)}=\sum_{j_1+j_2+\cdots+j_k=n}\binom{n}{j_1,j_2,\ldots,j_k}\prod_{i=1}^kf_i^{(j_i)}</math> === ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ (Higher Partial Derivatives) === <math>u</math> နှင့် <math>v</math> တို့ကို <math>C^n</math> ဖန်ရှင်များဟု ယူဆပါက ကိန်းရှင်များ (variables) <math>n</math> ခုအပေါ်ရှိ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ]] (partial derivatives) အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Hardy (2006).</ref> <math display="block">{\frac{\partial^n}{\partial x_1\,\cdots\,\partial x_n}} (uv) = \sum_S {\frac{\partial^{|S|} u}{\prod_{i\in S} \partial x_i}} \cdot {\frac{\partial^{n-|S|} v}{\prod_{i\not\in S} \partial x_i}}</math> ဤနေရာတွင် အညွှန်း <math>S</math> သည် <math>\{1, \dots, n\}</math> ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းများ]] (subsets) <math>2^n</math> ခုလုံးကို ဖြတ်သန်းသွားပြီး <math>|S|</math> သည် <math>S</math> ၏ [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ဖြစ်သည်။ === ဗက်တာ ကဲကုလပ် (Vector Calculus) === မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်းကို <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ [[ဖန်ရှင်|ဗက်တာဖန်ရှင်များ]] (vector functions) အပေါ် တွက်ချက်မှုများသို့ တိုးချဲ့နိုင်သည်။<ref>Stewart (2016).</ref> * စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) :<math>(f \cdot \mathbf g)' = f'\cdot \mathbf g + f \cdot \mathbf g'</math> * [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အစက်မြှောက်လဒ်]] (dot product) :<math>(\mathbf f \cdot \mathbf g)' = \mathbf f' \cdot \mathbf g + \mathbf f \cdot \mathbf g'</math> * <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ ကြက်ခြေခတ် မြှောက်လဒ် (cross product) :<math>(\mathbf f \times \mathbf g)' = \mathbf f' \times \mathbf g + \mathbf f \times \mathbf g'</math> စကေလာ စက်ကွင်းများ (scalar fields) <math>f, g</math> အတွက် ဂရေးဒီးယင့် အော်ပရေတာ (gradient operator) သည် အောက်ပါစည်းမျဉ်းကို လိုက်နာသည်။ <math display="block">\nabla (f \cdot g) = g \cdot \nabla f + f \cdot \nabla g </math> === ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach Spaces) === <math>X, Y,</math> နှင့် <math>Z</math> တို့ကို ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>B : X \times Y \to Z</math> ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် အော်ပရေတာ (continuous bilinear operator) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါစို့။ <math>B</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်စွမ်းရှိပြီး]] <math>(x,y) \in X \times Y</math> ၌ ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည့် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear map) <math>D_{(x,y)}B : X \times Y \to Z</math> ဖြင့် ပေးထားသည်။<ref>Kriegl & Michor (1997), p. 59.</ref> <math display="block"> (D_{( x,y )}B)( u,v ) = B( u,y ) + B( x,v ) \qquad \forall (u,v)\in X \times Y. </math> === သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ (Abstract Algebra and Differential Geometry) === [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်းသည် ဆင်းသက်မှု (derivation) တစ်ခု၏ သတ်မှတ်ချက် ဂုဏ်သတ္တိ (defining property) ဖြစ်သည်။ အမှတ် <math>p</math> တစ်ခုရှိ ဖန်ရှင်များအပေါ် သက်ရောက်နေသော [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်]] (linear functional) <math>v</math> သည် အောက်ပါအခြေအနေတွင် ဆင်းသက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math display="block">v(fg) = v(f)g(p) + f(p)v(g)</math> [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ]] (differential geometry) တွင် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ပုံစံများ (differential forms) <math>\alpha \in \Omega^k(M)</math> နှင့် <math>\beta \in \Omega^\ell(M)</math> တို့အတွက် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ပြင်ပ ဆင်းသက်ချက်]] (exterior derivative) <math>d</math> သည် အဆင့်သတ်မှတ် လိုက်ဘ်နစ်ဇ် စည်းမျဉ်း (graded Leibniz rule) ကို ပြည့်စုံစေသည်။ <math display="block">d(\alpha\wedge\beta) = d\alpha \wedge \beta + (-1)^{k} \alpha \wedge d\beta</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Hardy |first=Michael |title=Combinatorics of Partial Derivatives |journal=The Electronic Journal of Combinatorics |volume=13 |date=2006 |url=https://www.emis.de//journals/EJC/Volume_13/PDF/v13i1r1.pdf}} * {{Citation |last1=Kriegl |first1=Andreas |last2=Michor |first2=Peter |title=The Convenient Setting of Global Analysis |publication-place=Providence, RI |publisher=American Mathematical Society |date=1997 |isbn=0-8218-0780-3 |at=p. 59}} * {{Citation |last=Stewart |first=James |title=Calculus |edition=8th |publication-place=Boston, MA |publisher=Cengage |year=2016 |isbn=978-1285740621}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ် သီအိုရမ်များ]] 401k3ppr5hof3scrq2p0dosxudyczux 1054335 1054334 2026-09-20T17:56:49Z Mkant00 135890 1054335 wikitext text/x-wiki [[File:Schema_Règle_produit.png|right|thumb|300px|အပြာနုရောင် အစင်းကြောင်း 2 ခု ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း (product rule) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။]] <math>u</math> နှင့် <math>v</math> တို့ကို [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]] (differentiable functions) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်း (product rule) က မြှောက်လဒ် (product) <math>u \cdot v</math> သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်စွမ်းရှိပြီး ၎င်း၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (derivative) ကို လာဂေါင့် (Lagrange) ၏ [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း|သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း]] (notation) ဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားကြောင်း ဆိုသည်။ <math display="block">(u \cdot v)' = u' \cdot v + u \cdot v'</math> အဓိပ္ပာယ် ထပ်တူညီသည်မှာ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Leibniz) ၏ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\frac{d}{dx} (u \cdot v) = \frac{du}{dx} \cdot v + u \cdot \frac{dv}{dx}</math> == သက်သေပြချက်များ (Proofs) == === စုဆုံမှတ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Limit Definition) === <math>f</math> နှင့် <math>g</math> တို့သည် <math>x</math> တွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]]ဖြစ်ပြီး <math>p(x) = f(x)g(x)</math> ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဆင်းသက်ချက်၏ [[စုဆုံမှတ်]] အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (limit definition) ကို အသုံးချပြီး သုညကိန်းပိုင်း (zero term) <math>-f(x)g(x+\Delta x) + f(x)g(x+\Delta x)</math> ကို ပေါင်းထည့်သောအခါ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\begin{align} p'(x) &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{p(x+\Delta x)-p(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(x+\Delta x)g(x+\Delta x)-f(x)g(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(x+\Delta x)g(x+\Delta x)-f(x)g(x+\Delta x)+f(x)g(x+\Delta x)-f(x)g(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{\big[f(x+\Delta x)-f(x)\big] \cdot g(x+\Delta x) + f(x) \cdot \big[g(x+\Delta x)-g(x)\big]}{\Delta x} \\[5pt] &= \lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(x+\Delta x)-f(x)}{\Delta x} \cdot \lim_{\Delta x\to 0} g(x+\Delta x) + \lim_{\Delta x\to 0} f(x) \cdot \lim_{\Delta x\to 0} \frac{g(x+\Delta x)-g(x)}{\Delta x} \\[5pt] &= f'(x)g(x)+f(x)g'(x) \end{align}</math> ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ၏ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း]] (continuity) သည် <math> \lim_{\Delta x\to0} g(x+\Delta x) = g(x) </math> ဖြစ်ကြောင်းကို သေချာစေသည်။ === မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ (Linear Approximations) === <math>x</math> တွင် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များ]]ဖြစ်သည့် <math>f, g: \mathbb{R} \to \mathbb{R}</math> အတွက် ၎င်းတို့၏ မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ (linear approximations) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block"> f(x+h) = f(x) + f'(x)h + o(h) </math> <math display="block"> g(x+h) = g(x) + g'(x)h + o(h) </math> ဤနေရာတွင် <math>o(h)</math> သည် <math>\lim_{h \to 0} \frac{o(h)}{h} = 0</math> ဖြစ်စေသော ကိန်းပိုင်းများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မြှောက်လဒ်ကို ဖြန့်ထုတ်သောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block"> \begin{align} f(x+h)g(x+h) - f(x)g(x) &= (f(x) + f'(x)h + o(h))(g(x) + g'(x)h + o(h)) - f(x)g(x) \\[.5em] &= f(x)g(x) + f'(x)g(x)h + f(x)g'(x)h - f(x)g(x) + o(h) \\[.5em] &= [f'(x)g(x) + f(x)g'(x)]h + o(h) \end{align} </math> ၎င်းကို <math>h</math> ဖြင့် [[စားခြင်း (သင်္ချာ)|စားခြင်း]]နှင့် <math>h\to 0</math> သို့ ချဉ်းကပ်သည့် [[စုဆုံမှတ်]]ကို ယူခြင်းတို့က စည်းမျဉ်းကို သက်သေပြသည်။ === လော့ဂရစ်သမ်နည်းကျ ဆင်းသက်ချက်ရှာခြင်း (Logarithmic Differentiation) === <math>p(x) = f(x)g(x)</math> ဖြစ်ပါစေ။ <math>f(x) \neq 0</math> နှင့် <math>g(x) \neq 0</math> ဖြစ်သည်ဟု ယူဆပါ။ [[ပကတိတန်ဖိုး]] (absolute value) နှင့် [[လော့ဂရစ်သမ်|သဘာဝ လော့ဂရစ်သမ်]] (natural logarithm) ကို ယူသောအခါ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\ln|p(x)| = \ln|f(x)| + \ln|g(x)| </math> နှစ်ဖက်စလုံးကို [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]]ရှာသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{p'(x)}{p(x)} = \frac{f'(x)}{f(x)} + \frac{g'(x)}{g(x)}</math> <math>p(x) = f(x)g(x)</math> ဖြင့် မြှောက်သောအခါ အောက်ပါရလဒ် ထွက်ပေါ်လာသည်။ <math display="block">\begin{align} p'(x) &= f(x)g(x)\left(\frac{f'(x)}{f(x)} + \frac{g'(x)}{g(x)}\right) \\ &= f'(x) g(x) + f(x) g'(x) \end{align}</math> == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == === ဆခွဲကိန်းများစွာပါဝင်မှု (Multiple Factors) === <math>f_1, \dots, f_k</math> ဟူသော [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] စုစည်းမှု (collection) တစ်ခုအတွက်ဖြစ်ပြီး <math>i</math> အားလုံးအတွက် <math>f_i(x) \neq 0</math> ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားလျှင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\frac{d}{dx} \left [ \prod_{i=1}^k f_i(x) \right ] = \sum_{i=1}^k \left(\left(\frac{d}{dx} f_i(x) \right) \prod_{j=1,j\ne i}^k f_j(x) \right) = \left( \prod_{i=1}^k f_i(x) \right) \left( \sum_{i=1}^k \frac{f'_i(x)}{f_i(x)} \right)</math> === ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များ (Higher-Order Derivatives) === မြှောက်လဒ်တစ်ခု၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|အကြိမ် <math>n</math> မြောက် ဆင်းသက်ချက်]]အတွက် ယေဘုယျ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် စည်းမျဉ်းသည် ဘိုင်နိုမီရယ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (binomial coefficients) ကို အသုံးချထားသည်။ <math display="block">(uv)^{(n)}(x) = \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} \cdot u^{(n-k)}(x)\cdot v^{(k)}(x).</math> အလိုရှိရာ ဆခွဲကိန်းများ အရေအတွက်၏ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|အကြိမ် <math>n</math> မြောက် ဆင်းသက်ချက်]]အတွက် မာလ်တီနိုမီရယ် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (multinomial coefficients) ကို အသုံးချနိုင်သည်။ <math display="block">\left(\prod_{i=1}^kf_i\right)^{\!\!(n)}=\sum_{j_1+j_2+\cdots+j_k=n}\binom{n}{j_1,j_2,\ldots,j_k}\prod_{i=1}^kf_i^{(j_i)}</math> === ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ (Higher Partial Derivatives) === <math>u</math> နှင့် <math>v</math> တို့ကို <math>C^n</math> ဖန်ရှင်များဟု ယူဆပါက ကိန်းရှင်များ (variables) <math>n</math> ခုအပေါ်ရှိ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက်များ]] (partial derivatives) အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Hardy (2006).</ref> <math display="block">{\frac{\partial^n}{\partial x_1\,\cdots\,\partial x_n}} (uv) = \sum_S {\frac{\partial^{|S|} u}{\prod_{i\in S} \partial x_i}} \cdot {\frac{\partial^{n-|S|} v}{\prod_{i\not\in S} \partial x_i}}</math> ဤနေရာတွင် အညွှန်း <math>S</math> သည် <math>\{1, \dots, n\}</math> ၏ [[အစုပိုင်း|အစုပိုင်းများ]] (subsets) <math>2^n</math> ခုလုံးကို ဖြတ်သန်းသွားပြီး <math>|S|</math> သည် <math>S</math> ၏ [[အစုအရွယ်အစား]] (cardinality) ဖြစ်သည်။ === ဗက်တာ ကဲကုလပ် (Vector Calculus) === မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်းကို <math>\mathbb{R}^n</math> အတွင်းရှိ [[ဖန်ရှင်|ဗက်တာဖန်ရှင်များ]] (vector functions) အပေါ် တွက်ချက်မှုများသို့ တိုးချဲ့နိုင်သည်။<ref>Stewart (2016).</ref> * စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) :<math>(f \cdot \mathbf g)' = f'\cdot \mathbf g + f \cdot \mathbf g'</math> * [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အစက်မြှောက်လဒ်]] (dot product) :<math>(\mathbf f \cdot \mathbf g)' = \mathbf f' \cdot \mathbf g + \mathbf f \cdot \mathbf g'</math> * <math>\mathbb{R}^3</math> အတွင်းရှိ ကြက်ခြေခတ် မြှောက်လဒ် (cross product) :<math>(\mathbf f \times \mathbf g)' = \mathbf f' \times \mathbf g + \mathbf f \times \mathbf g'</math> စကေလာ စက်ကွင်းများ (scalar fields) <math>f, g</math> အတွက် ဂရေးဒီးယင့် အော်ပရေတာ (gradient operator) သည် အောက်ပါစည်းမျဉ်းကို လိုက်နာသည်။ <math display="block">\nabla (f \cdot g) = g \cdot \nabla f + f \cdot \nabla g </math> === ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach Spaces) === <math>X, Y,</math> နှင့် <math>Z</math> တို့ကို ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး <math>B : X \times Y \to Z</math> ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် အော်ပရေတာ (continuous bilinear operator) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပါစို့။ <math>B</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်စွမ်းရှိပြီး]] <math>(x,y) \in X \times Y</math> ၌ ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည့် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear map) <math>D_{(x,y)}B : X \times Y \to Z</math> ဖြင့် ပေးထားသည်။<ref>Kriegl & Michor (1997), p. 59.</ref> <math display="block"> (D_{( x,y )}B)( u,v ) = B( u,y ) + B( x,v ) \qquad \forall (u,v)\in X \times Y. </math> === သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ (Abstract Algebra and Differential Geometry) === [[ခေတ်သစ်အက္ခရာသင်္ချာ|သရုပ်မဲ့ အက္ခရာသင်္ချာ]] (abstract algebra) တွင် မြှောက်လဒ်စည်းမျဉ်းသည် ဆင်းသက်မှု (derivation) တစ်ခု၏ သတ်မှတ်ချက် ဂုဏ်သတ္တိ (defining property) ဖြစ်သည်။ အမှတ် <math>p</math> တစ်ခုရှိ ဖန်ရှင်များအပေါ် သက်ရောက်နေသော [[မျဉ်းဖြောင့် ဖန်ရှင်နယ်]] (linear functional) <math>v</math> သည် အောက်ပါအခြေအနေတွင် ဆင်းသက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math display="block">v(fg) = v(f)g(p) + f(p)v(g)</math> [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ]] (differential geometry) တွင် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ပုံစံများ (differential forms) <math>\alpha \in \Omega^k(M)</math> နှင့် <math>\beta \in \Omega^\ell(M)</math> တို့အတွက် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ပြင်ပ ဆင်းသက်ချက်]] (exterior derivative) <math>d</math> သည် အဆင့်သတ်မှတ် လိုက်ဘ်နစ်ဇ် စည်းမျဉ်း (graded Leibniz rule) ကို ပြည့်စုံစေသည်။ <math display="block">d(\alpha\wedge\beta) = d\alpha \wedge \beta + (-1)^{k} \alpha \wedge d\beta</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Hardy |first=Michael |title=Combinatorics of Partial Derivatives |journal=The Electronic Journal of Combinatorics |volume=13 |date=2006 |url=https://www.emis.de//journals/EJC/Volume_13/PDF/v13i1r1.pdf}} * {{Citation |last1=Kriegl |first1=Andreas |last2=Michor |first2=Peter |title=The Convenient Setting of Global Analysis |publication-place=Providence, RI |publisher=American Mathematical Society |date=1997 |isbn=0-8218-0780-3 |at=p. 59}} * {{Citation |last=Stewart |first=James |title=Calculus |edition=8th |publication-place=Boston, MA |publisher=Cengage |year=2016 |isbn=978-1285740621}} [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ် သီအိုရမ်များ]] tj646on6xr5z4829adopxwf1vps61td 1 291884 1054273 1054200 2026-09-20T15:46:10Z Ninjastrikers 22896 [[ဆွေးနွေးချက်:ပန်ယုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] စာမျက်နှာကို [[ဆွေးနွေးချက်:ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည်: correction 1054200 wikitext text/x-wiki == ရွာအမည်မှန် == ဤစာမျက်နှာ၌ ဖော်ပြထားသော ရွာအမည်မှန်ပါ ပန်ဟုတ်ရွာ ဖြစ်ပါသည်။ ပန်ယုတ်ရွာ မဟုတ်ပါ။ အင်္ဂလိပ်အမည်မှာ မှန်ကန်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:ပရဟိတ|ပရဟိတ]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ပရဟိတ|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၃၈၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) qpbj2kmutqchdt18drn8xyi3lf35g9u 1054277 1054273 2026-09-20T15:47:07Z Ninjastrikers 22896 /* ရွာအမည်မှန် */ အကြောင်းပြန်ခြင်း 1054277 wikitext text/x-wiki == ရွာအမည်မှန် == ဤစာမျက်နှာ၌ ဖော်ပြထားသော ရွာအမည်မှန်ပါ ပန်ဟုတ်ရွာ ဖြစ်ပါသည်။ ပန်ယုတ်ရွာ မဟုတ်ပါ။ အင်္ဂလိပ်အမည်မှာ မှန်ကန်ပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:ပရဟိတ|ပရဟိတ]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ပရဟိတ|ဆွေးနွေး]]) ၀၃:၃၈၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) :ပြင်လိုက်ပါပြီ။ ကျေးဇူးပါ။ [[User:Ninjastrikers|<span style="font-variant:small-caps;color:blue;font-family:Montserrat;">Ninja<span style="color:red">✮</span>Strikers</span>]] ^{<span style="color:Red;font-size:85%;">«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»</span>} ၁၅:၄၇၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) d4eb6rztf0bk8mooqlkoqkssnvcvsch 0 291897 1054260 2026-09-20T14:15:17Z Dr Lotus Black 31011 "{{Speciesbox | name = Tilcayo | image = Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg | image_caption = Tilcayo in captivity at La Senda Verde | status = | status_system = | status_ref = | genus = Leopardus | species = tilcayo | authority = {{ill|Paola Nogales-Ascarrunz|species|lt=Nogales-Ascarrunz}}, {{ill|Enzo Aliaga-Rossel|species|lt=Aliaga-Ros..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054260 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Tilcayo | image = Leopardus tilcayo (5x3 cropped).jpg | image_caption = Tilcayo in captivity at La Senda Verde | status = | status_system = | status_ref = | genus = Leopardus | species = tilcayo | authority = {{ill|Paola Nogales-Ascarrunz|species|lt=Nogales-Ascarrunz}}, {{ill|Enzo Aliaga-Rossel|species|lt=Aliaga-Rossel}}, {{ill|Jonas Lescroart |species|lt=Lescroart}} & {{ill|Eduardo Eizirik|species|lt=Eizirik}}, 2026 | range_map = | range_map_caption = }} '''တယ်ကာယိုကြောင်''' ({{lang-en|Tilcayo}}) ({{IPAc-en|t|ɪ|l|ˈ|k|aɪ|oʊ}} {{respell|til|KYE|oh}}) သိပ္ပံနာမည် ('''''Leopardus tilcayo''''') သည် မျိုးစိတ် ''Leopardus'' မျိုးနွယ်ဝင် ကြောင်တမျိုးဖြစ်ပြီး [[ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံ]] ဒေသမျိုးရင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ၁၉၂၃ ခုနှစ်ကတည်းက ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် မျိုးစိတ်သစ်စာရင်းဝင်သော ကြောင်မျိုးနွယ်ဖြစ်သည်။ တယ်ကာယိုကြောင်အား ဒေသခံများက ယင်းနာမည်ဖြင့်ပင် သိထားကြပြီးဖြစ်သည်။ အမြင်ပုံစံမှာ ကျားပုံစံရှိကြောင်မျိုးနွယ်နှင့် အလွန်တူညီမှုရှိသည်။ သို့သော် ၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် တိရစ္ဆာန်ဗေဒပညာရှင်များက မှတ်တမ်းပြုစုချိန်မှသာလျင် ဗီဇကွဲပြားသော မျိုးစိတ်တခုဆိုသည်ကို သိလာခဲ့ရသည်။<ref>{{harvnb|Lescroart et al.|2026|p=6}}: "This species is named after the local name "tilcayo" used for this felid, which is widely known in the Bolivian Yungas zone. The name is treated as an unchanged noun in apposition."</ref> ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[ကဏ္ဍ:ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော နို့တိုက်သတ္တဝါများ]] [[ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ]] 01953a0ydeeauettp5kitz85rr5mrfp 3 291898 1054265 2026-09-20T14:37:59Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1054265 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-50890-83 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၄:၃၇၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 6243jrqw4g56wm9xaoyv2m4hss19prs 3 291899 1054270 2026-09-20T15:38:10Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1054270 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-50769-39 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၅:၃၈၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 07vdmoaq9jbjuyxuwi04b91t12r437d 0 291900 1054272 2026-09-20T15:46:10Z Ninjastrikers 22896 [[ပန်ယုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] စာမျက်နှာကို [[ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည်: correction 1054272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] nzyq4bgcw8ue3gva342owqxfxqxjy97 1 291901 1054274 2026-09-20T15:46:10Z Ninjastrikers 22896 [[ဆွေးနွေးချက်:ပန်ယုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] စာမျက်နှာကို [[ဆွေးနွေးချက်:ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] သို့ Ninjastrikersက ရွှေ့ခဲ့သည်: correction 1054274 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဆွေးနွေးချက်:ပန်ဟုတ်ရွာ၊ ကျောက်မဲမြို့နယ်]] o84ghttdch6lmek7gcq5h7unh2kojnc 14 291902 1054281 2026-09-20T15:53:31Z Dr Lotus Black 31011 "{{Cat main}} {{Commons Category|Infinity}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာဒဿနိကဗေဒ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054281 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons Category|Infinity}} [[ကဏ္ဍ:သင်္ချာဒဿနိကဗေဒ]] qae5t009vgzz0asthlj9bi92uv58hdo 14 291903 1054310 2026-09-20T16:58:07Z Dr Lotus Black 31011 " {{Cat main|စက်ရုပ် အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[ကဏ္ဍ:အင်ဂျင်နီယာ ပညာရပ်]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054310 wikitext text/x-wiki {{Cat main|စက်ရုပ် အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[ကဏ္ဍ:အင်ဂျင်နီယာ ပညာရပ်]] hcnao8jouv5nmhznjodw5drp95jq7dm 14 291904 1054314 2026-09-20T17:03:41Z Dr Lotus Black 31011 "{{Cat main|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[Category:ဆော့ဝဲလ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054314 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[Category:ဆော့ဝဲလ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] mo0pnwfcpsmrkfnr0ya68emp7bxn48a 1054315 1054314 2026-09-20T17:04:12Z Dr Lotus Black 31011 [[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:ဉာဏ်ရည်တု]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည် 1054315 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[Category:ဆော့ဝဲလ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:ဉာဏ်ရည်တု]] 8kbrpa57k6beak9u53v0do1zbegl8hz 0 291905 1054316 2026-09-20T17:04:14Z Htanaungg 61594 စာမျက်နှာကို [[နရောတ္တမ သီဟနု]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည် 1054316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[နရောတ္တမ သီဟနု]] hflnr4mwawu5bs0db18pl9y8f8wrs2b 14 291906 1054318 2026-09-20T17:06:19Z Dr Lotus Black 31011 "{{Cat main|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်}} [[Category:ကွန်ပျူတာ အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054318 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်}} [[Category:ကွန်ပျူတာ အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ]] d3p84rnhdwocixmoazu1qjncmdo3naz 1054319 1054318 2026-09-20T17:06:36Z Dr Lotus Black 31011 1054319 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ဉာဏ်ရည်တု အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[Category:ကွန်ပျူတာ အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] [[ကဏ္ဍ:သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ]] 5yv505xofgcwcaradsc4lafkjh3msqh 14 291908 1054321 2026-09-20T17:08:41Z Dr Lotus Black 31011 "{{Cat main|ကွန်ပျူတာ အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာတွက်ချက်မှု]] [[ကဏ္ဍ:လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာ ဘာသာရပ်]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054321 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ကွန်ပျူတာ အင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[ကဏ္ဍ:ကွန်ပျူတာတွက်ချက်မှု]] [[ကဏ္ဍ:လျှပ်စစ်အင်ဂျင်နီယာ ဘာသာရပ်]] 3tlpd8jfabyi01fe5gvu5ey2a4hoag2 14 291909 1054324 2026-09-20T17:13:31Z Dr Lotus Black 31011 "{{Cat main|ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[ကဏ္ဍ:အချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဝဲလ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054324 wikitext text/x-wiki {{Cat main|ဒေတာအင်ဂျင်နီယာပညာ}} [[ကဏ္ဍ:အချက်အလက် စီမံခန့်ခွဲခြင်း]] [[ကဏ္ဍ:ဆော့ဝဲလ် အင်ဂျင်နီယာပညာရပ်]] 3u0q0f7xypbjdgewwa65346kgi9yevz 14 291910 1054325 2026-09-20T17:21:06Z Dr Lotus Black 31011 "{{template category|type=ဆောင်းပါးတို|description=ဤကဏ္ဍတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ ပထဝီဝင် ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ ပါဝင်သည်။}} Category:ဂျပန် ဆောင်းပါးတို တမ်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054325 wikitext text/x-wiki {{template category|type=ဆောင်းပါးတို|description=ဤကဏ္ဍတွင် ဂျပန်နိုင်ငံ ပထဝီဝင် ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ ပါဝင်သည်။}} [[Category:ဂျပန် ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ|ပထဝီဝင်]] q3s7st8qkupeiz2dtq3t11z0nj2ixw6 14 291911 1054327 2026-09-20T17:24:45Z Dr Lotus Black 31011 "{{template category|type=ဆောင်းပါးတို|description=ဤကဏ္ဍတွင် ဂျပန်နိုင်ငံနှင့်သက်ဆိုင်သော ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။}} ကဏ္ဍ:နို..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054327 wikitext text/x-wiki {{template category|type=ဆောင်းပါးတို|description=ဤကဏ္ဍတွင် ဂျပန်နိုင်ငံနှင့်သက်ဆိုင်သော ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။}} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် ဆောင်းပါးတို တမ်းပလိတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ ဆောင်းပါးတိုများ]] [[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ တမ်းပလိတ်များ]] qa2d43pypicmpetlop9tn81kfgt84ww 14 291912 1054330 2026-09-20T17:27:30Z Dr Lotus Black 31011 "{{Template category |topic = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] }} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် တမ်းပလိတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှ တမ်းပလိတ်များ]]" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054330 wikitext text/x-wiki {{Template category |topic = [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] }} [[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် တမ်းပလိတ်များ]] [[ကဏ္ဍ:အာရှ တမ်းပလိတ်များ]] d2hvz10afgvvasfsxuldd82489qy53c 3 291913 1054332 2026-09-20T17:38:28Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1054332 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-50781-28 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၁၇:၃၈၊ ၂၀ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) bjypdzlcqy9j96g7xp9cenhd7dcehar 0 291914 1054361 2026-09-20T22:15:29Z Mkant00 135890 "နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054361 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာ|ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော နယူတန်နီယန် အရည် (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[ဗက်တာ]] လာပလေ့ဆီယန် (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] 9sj6syjbng4blu1nhgihbus9eoecejh 1054410 1054361 2026-09-21T08:40:59Z Mkant00 135890 /* ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) */ 1054410 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာ|ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[ဗက်တာ]] လာပလေ့ဆီယန် (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] q1naghn50rduqz05mhri6axguulcews 1054412 1054410 2026-09-21T08:41:37Z Mkant00 135890 /* အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) */ 1054412 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာ|ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[ဗက်တာ]] လာပလေ့ဆီယန် (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် [[ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း]] (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] j3w0hlg820355iogjqdvleptgba2qmn 1054413 1054412 2026-09-21T08:42:17Z Mkant00 135890 1054413 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[ဗက်တာ]] လာပလေ့ဆီယန် (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် [[ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း]] (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] 8xkh3kdop7ny946reker545g95tpc80 1054414 1054413 2026-09-21T08:43:28Z Mkant00 135890 /* ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) */ 1054414 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် [[ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ]] (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[ဗက်တာ]] လာပလေ့ဆီယန် (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် [[ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း]] (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] j7eaofshhmv349mxs986h17vpybyxqo 1054426 1054414 2026-09-21T10:09:31Z Mkant00 135890 /* ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) */ 1054426 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် [[ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ]] (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ|ဗက်တာ လာပလေ့ဆီယန်]] (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် [[ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း]] (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] lk07n87xes45dftxcu0b5ncf3d1hanb 1054428 1054426 2026-09-21T10:19:19Z Mkant00 135890 /* ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) */ 1054428 wikitext text/x-wiki နာဗီယေး-စတုတ် [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (Navier–Stokes equations) သည် စေးပျစ်သော အရည်များ (viscous fluids) အတွက် [[အဟုန်]] မျှခြေ (momentum balance) ကို သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြသည်။ ဤစနစ် (system) သည် ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ (spatial) ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> နှင့် အချိန် အပိုင်းအခြား (time interval) <math>t \in [0, T]</math> အပေါ်ရှိ အရည်[[အလျင် |အလျင်]] [[ဗက်တာစက်ကွင်း]] (fluid velocity vector field) <math>\mathbf{u}</math> နှင့် [[စကေလာ]] (scalar) [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) <math>p</math> တို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (evolution) ကို သတ်မှတ်သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် <math>d = 2, 3</math> ဖြစ်သည်။ == ယေဘုယျ ကွန်တင်နျူယမ် ညီမျှခြင်းများ (General Continuum Equations) == နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (Navier–Stokes momentum equation) သည် ကွန်တင်နျူယမ် (continuum) တစ်ခုအတွင်းရှိ မျဉ်းဖြောင့် [[အဟုန်]] (linear momentum) တည်မြဲခြင်း (conservation) ကို ဖော်ပြသော ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း (Cauchy momentum equation) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် ၎င်းတို့မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ * <math>\frac{\mathrm{D}}{\mathrm{D}t} = \frac{\partial}{\partial t} + \mathbf{u} \cdot \nabla</math> သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ * <math>\rho</math> သည် အရည် ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (fluid mass density) ဖြစ်သည်။ * <math>\boldsymbol{\sigma}</math> သည် [[ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ]] (Cauchy stress tensor) ဖြစ်သည်။ * <math>\mathbf{g}</math> သည် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] [[ဗက်တာ]] (body acceleration vector) ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု တည်မြဲခြင်း (conservation of mass) ကို အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\rho}{\partial t} + \nabla\cdot(\rho \mathbf{u}) = 0</math> အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်းကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကော်ချီ အဟုန် ညီမျှခြင်း၏ တည်မြဲ ပုံစံ (conservative form) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Batchelor (1967), pp. 137, 142.</ref> <math display="block">\frac {\partial}{\partial t} (\rho \mathbf{u}) + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u} \otimes \mathbf{u}) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g}</math> ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{u} \otimes \mathbf{u} = \mathbf{u} \mathbf{u}^\mathsf{T}</math> သည် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) ၏ [[မြှောက်လဒ်|ပြင်ပ မြှောက်လဒ်]] (outer product) ဖြစ်သည်။ == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Compressible Navier–Stokes Equations) == ဂယ်လီလီယို မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Galilean invariant) ရှိပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖြစ်သော [[နယူတန်နီယန် အရည်]] (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို ထုထည်ဆိုင်ရာ [[ဖိအား]] ကိန်းပိုင်း (volumetric pressure term) နှင့် ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (rate-of-strain tensor) <math>\boldsymbol{\varepsilon} = \frac{1}{2}(\nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T})</math> အပေါ် မှီခိုသော မျဉ်းဖြောင့် (linear) စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ <math>\mu</math> ကို ဒိုင်းနမစ် ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (dynamic shear viscosity) ဟု သတ်မှတ်ပြီး <math>\lambda</math> ကို ဒုတိယ စေးပျစ်ဆ ကိန်းရှင်ကြားခံ (second viscosity parameter) ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် အောက်ပါညီမျှခြင်းကို ရရှိသည်။<ref>Chorin & Marsden (1993), p. 33.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -p \mathbf{I} + \boldsymbol{\tau} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + 2\mu \boldsymbol{\varepsilon} = -p \mathbf{I} + \lambda (\nabla \cdot \mathbf{u})\mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right)</math>[[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော ရပ်ဝန်းဆိုင်ရာ အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် [[ထုထည်စေးပျစ်ဆ]] (bulk viscosity) <math>\zeta \equiv \lambda + \frac{2}{3}\mu</math> ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဖြင့် အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှု ထရေ့စ် (isotropic expansion trace) ကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။<ref>Landau & Lifshitz (1987), pp. 44–45, 196.</ref> <math display="block">\boldsymbol{\sigma} = -\left[ p - \zeta (\nabla\cdot\mathbf{u}) \right] \mathbf{I} + \mu \left[ \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I} \right]</math> ကော်ချီ ညီမျှခြင်း (Cauchy equation) ထဲသို့ <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ကို အစားထိုးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာသုံးခုရှိ ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် အဟုန် ညီမျှခြင်း (compressible Navier–Stokes momentum equation) ၏ စီးကူးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံ (convective form) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = - \nabla p + \nabla \cdot \left( \mu \left[\nabla\mathbf{u} + ( \nabla\mathbf{u} )^\mathsf{T} - \frac{2}{3} (\nabla\cdot\mathbf{u})\mathbf{I}\right] \right) + \nabla[\zeta (\nabla\cdot\mathbf{u})] + \rho\mathbf{g}</math> စတုတ်၏ အဆိုပြုယူဆချက် (Stokes' hypothesis) ကို ယူဆပါက <math>\zeta = 0</math> ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဒိုင်းနမစ် (dynamic) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည် (bulk) <math>\zeta</math> စေးပျစ်ဆများ (viscosities) နှစ်ခုစလုံးသည် ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီ (spatially uniform) ဖြစ်ပါက ညီမျှခြင်းသည် အောက်ပါအတိုင်း ရှင်းလင်းသွားသည်။ <math display="block">\rho \frac{\mathrm{D} \mathbf{u}}{\mathrm{D} t} = - \nabla p + \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \left(\frac{1}{3} \mu + \zeta\right) \nabla (\nabla\cdot\mathbf{u}) + \rho\mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ (Incompressible Navier–Stokes Equations) == တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (homogeneous) နှင့် ဖိသိပ်၍မရသော အရည် (incompressible fluid) တစ်ခုအတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> သည် ကိန်းသေ (constant) ဖြစ်ပြီး စီးဆင်းမှု (flow) သည် ထုထည်မပြောင်းလဲသော (isochoric) သဘောသဘာဝရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ဖြစ်သည်။ ဒြပ်ထု အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (mass continuity equation) သည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> သို့ လျော့ကျသွားသည်။ ရပ်ဝန်းတစ်လျှောက် တစ်ပြေးညီဖြစ်သော (spatially uniform) ဒိုင်းနမစ် စေးပျစ်ဆ (dynamic viscosity) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် စေးပျစ်မှု ဖိစီးမှု တန်ဆာ (viscous stress tensor) <math>\boldsymbol{\tau}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် [[လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ|ဗက်တာ လာပလေ့ဆီယန်]] (vector Laplacian) သို့ စုစည်းသွားသည်။<ref>Acheson (1990).</ref> <math display="block">\nabla \cdot \boldsymbol{\tau} = \mu \nabla \cdot \left( \nabla\mathbf{u} + (\nabla\mathbf{u})^\mathsf{T} \right) = \mu \nabla^2 \mathbf{u}</math> ကိုင်နီမက်တစ် စေးပျစ်ဆ (kinematic viscosity) ကို <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> အဖြစ်နှင့် ကိုယ်ထည် [[အရှိန်]] (body acceleration) ကို <math>\mathbf{g}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖိသိပ်၍မရသော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (incompressible Navier–Stokes equation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ <math display="block">\frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} = - \frac{1}{\rho}\nabla p + \nu \nabla^2 \mathbf{u} + \mathbf{g}</math> [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) အပေါ်သို့ ဖြာထွက်မှု အော်ပရေတာ (divergence operator) ကို အသုံးချခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) ကို ထိန်းချုပ်သော ပွာဆွန်း ညီမျှခြင်း (Poisson equation) ကို ရရှိသည်။ <math display="block">\nabla^2 p = - \rho \nabla \cdot \left( (\mathbf{u} \cdot \nabla)\mathbf{u} \right) + \rho \nabla \cdot \mathbf{g} = - \rho \frac{\partial u_i}{\partial x_k}\frac{\partial u_k}{\partial x_i} + \rho \nabla \cdot \mathbf{g}</math> သင့်လျော်သော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|ဒိုမိန်း တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (domain topology) နှင့် နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းဖြင့် ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် သီအိုရမ် (Helmholtz theorem) အရ ဖိသိပ်၍မရသော အဟုန် ညီမျှခြင်း (incompressible momentum equation) ကို ဆိုလီနွိုက်ဒယ် (solenoidal) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ (irrotational) ပရိုဂျက်ရှင်းများ (projections) အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို အသီးသီး <math>\Pi^S</math> နှင့် <math>\Pi^I</math> ဟု သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">\frac{\partial\mathbf{u}}{\partial t} = \Pi^S\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> <math display="block">\frac{1}{\rho}\nabla p = \Pi^I\left(-(\mathbf{u}\cdot\nabla)\mathbf{u} + \nu\nabla^2\mathbf{u} + \mathbf{g}\right)</math> == အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စ ရပ်ဝန်းများ (Weak Formulation & Discrete Spaces) == === အားကောင်းသော ပုံစံ (Strong Form) === အသီးသီးပေးထားသော ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) နှင့် နွိုင်းမန်း အခြေအနေများ (Neumann conditions) ကို လိုက်နာသည့် နယ်နိမိတ် (boundary) <math>\partial \Omega = \Gamma_D \cup \Gamma_N</math> ပါဝင်သော ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^d</math> တစ်ခုကို စဉ်းစားပါ။ ဤနေရာတွင် <math>\Gamma_D \cap \Gamma_N = \emptyset</math> ဖြစ်သည်။ အားကောင်းသော နယ်နိမိတ် တန်ဖိုး ပြဿနာ (strong boundary value problem) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> <math display="block">\begin{cases} \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} - \mu \nabla^2 \mathbf{u} + \nabla p = \rho\mathbf{g} & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \nabla \cdot \mathbf{u} = 0 & \text{ in } \Omega \times (0, T) \\ \mathbf{u} = \mathbf{u}_D & \text{ on } \Gamma_D \times (0, T) \\ \left( -p \mathbf{I} + \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) \right) \hat{\mathbf{n}} = \mathbf{h} & \text{ on } \Gamma_N \times (0, T) \\ \mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x}) & \text{ in } \Omega \end{cases}</math> === အားနည်းသော ပုံစံ (Weak Form) === [[ဗက်တာရပ်ဝန်း|ဆိုဘိုလတ်ဗ် ရပ်ဝန်းများ]] (Sobolev spaces) ကို အသုံးပြု၍ [[အလျင် |အလျင်]] စမ်းသပ် [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (velocity test functions) <math>V</math> နှင့် [[ဖိအား]] (pressure) <math>Q</math> တို့အတွက် ဖန်ရှင်နယ် ရပ်ဝန်းများ (functional spaces) ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။ <math display="block">V = \left\{ \mathbf{v} \in \left[H^1(\Omega)\right]^d : \mathbf{v} = \mathbf{0} \text{ on } \Gamma_D \right\}, \quad Q = L^2(\Omega)</math> ဤနေရာတွင် <math>|\Gamma_N| > 0</math> ဖြစ်သည့်အခါ <math>Q = L^2(\Omega)</math> သည် တရားဝင်သည်။ သီးသန့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး နယ်နိမိတ် (<math>\Gamma_N = \emptyset</math>) ဖြစ်ပါက ဖိအားကို ကိန်းသေတစ်ခုအထိသာ သတ်မှတ်နိုင်သဖြင့် <math>Q = L^2_0(\Omega)</math> ဟု သတ်မှတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး လိုက်လျောညီထွေမှု အခြေအနေ <math>\int_{\partial\Omega} \mathbf{u}_D \cdot \hat{\mathbf{n}} \, \mathrm{d}s = 0</math> လိုအပ်သည်။ [[အဟုန်]] ညီမျှခြင်း (momentum equation) ကို စမ်းသပ် ဖန်ရှင် (test function) <math>\mathbf{v} \in V</math> ဖြင့် မြှောက်ပြီး အဆက်မပြတ်ဖြစ်မှု ညီမျှခြင်း (continuity equation) ကို <math>q \in Q</math> ဖြင့် မြှောက်ကာ <math>\Omega</math> အပေါ်တွင် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အပိုင်းလိုက် အင်တီဂရိတ်လုပ်ခြင်း]] (integrating by parts) ဖြင့် အားနည်းသော ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (weak formulation) ကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။<ref>Quarteroni (2014).</ref> :အောက်ပါအခြေအနေကို ပြေလည်စေသော ထရေ့စ် (trace) <math>\mathbf{u}|_{\Gamma_D} = \mathbf{u}_D</math> ပါရှိသည့် <math>\mathbf{u} \in L^2 (0, T; [H^1(\Omega)]^d) \cap C^0(0, T; [L^2(\Omega)]^d)</math> နှင့် <math>p \in L^2(0, T; Q)</math> ကို ရှာဖွေပါ။ မူလအခြေအနေ (initial condition) မှာ <math>\mathbf{u}(\mathbf{x}, 0) = \mathbf{u}_0(\mathbf{x})</math> ဖြစ်ပြီး အချိန် <math>t \in (0, T)</math> နေရာတိုင်းနီးပါး (almost everywhere) တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။ <math display="block">\begin{cases} \int_\Omega \rho \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} \cdot \mathbf{v} + \int_\Omega \mu \left( \nabla \mathbf{u} + (\nabla \mathbf{u})^\mathsf{T} \right) : \nabla \mathbf{v} + \int_\Omega \rho (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \cdot \mathbf{v} - \int_\Omega p (\nabla \cdot \mathbf{v}) = \int_\Omega \rho\mathbf{g} \cdot \mathbf{v} + \int_{\Gamma_N} \mathbf{h} \cdot \mathbf{v} \quad \forall \mathbf{v} \in V \\ \int_\Omega q (\nabla \cdot \mathbf{u}) = 0 \quad \forall q \in Q \end{cases}</math> === တစ်ပိုင်းတစ်စ အလျင် (Discrete Velocity) === ဖြာထွက်မှုကင်းစင်သော [[အခြေအစု]] [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (divergence-free basis functions) <math>\mathbf{w}_i</math> ဖြင့် အဆုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း တစ်ပိုင်းတစ်စအသွင်ပြောင်းခြင်း (finite element discretization) ကို အသုံးပြု၍ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (discrete formulation) သည် အလျင် စက်ကွင်းကို <math>\mathbf{u}_h(\mathbf{x}, t) = \sum_j u_j(t) \mathbf{w}_j(\mathbf{x})</math> အဖြစ် သီးခြားခွဲထုတ်သည်။ အခြေအစု ဖန်ရှင်များသည် နယ်နိမိတ်တစ်ခုလုံးပေါ်၌ သုညဖြစ်သွားသဖြင့် (<math>\mathbf{w}_j|_{\partial\Omega} = \mathbf{0}</math>) ဤဖွဲ့စည်းမှုသည် တစ်ပြေးညီ အလျင်နယ်နိမိတ် အချက်အလက် (<math>\mathbf{u}_D = \mathbf{0}</math>) ကို ရည်ညွှန်းသည်။<ref>Holdeman (2010), pp. 376–408.</ref> အခြေအစု ဖန်ရှင် <math>\mathbf{w}_i</math> တိုင်းအတွက် ညီမျှခြင်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\left( \mathbf{w}_i, \frac{\partial\mathbf{u}_h}{\partial t} \right) + \nu \left( \nabla\mathbf{w}_i : \nabla\mathbf{u}_h \right) + \left( \mathbf{w}_i, (\mathbf{u}_h \cdot \nabla)\mathbf{u}_h \right) = \left( \mathbf{w}_i, \mathbf{g} \right)</math> ဤနေရာတွင် <math>(\cdot, \cdot)</math> သည် စံ (standard) <math>L^2(\Omega)</math> [[အစက်မြှောက်လဒ် (စကေလာမြှောက်လဒ်)|အတွင်းမြှောက်လဒ်]] (inner product) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ [[စကေလာ]] အာမစ် အစိတ်အပိုင်းများ (scalar Hermite elements) နှင့် လည်ပတ်မှုမဲ့ စမ်းသပ် ဖန်ရှင်များ (irrotational test functions) ကို အသုံးပြုသော ဒုတိယအဆင့် ပရိုဂျက်ရှင်း (secondary projection) မှတစ်ဆင့် ဖိအားကို အစဉ်လိုက် ပြန်လည်ရယူနိုင်သည် (sequentially recovered)။ == အထောက်အကူပြု သင်္ချာဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှုများ (Auxiliary Mathematical Formulations) == === အီနားရှားမဲ့ ရည်ညွှန်း ဖရိန် (Non-Inertial Frame of Reference) === [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခု]] (three dimensions) ရှိသော အခြေအနေ <math>d = 3</math> တွင် အီနားရှား ရည်ညွှန်းချက် (inertial reference) အပေါ် အခြေခံ၍ [[အလျင် |အလျင်]] (velocity) <math>\mathbf{U}(t)</math> ဖြင့် ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းနေသော (translating) နှင့် ထောင့်အလျင် (angular velocity) <math>\mathbf{\Omega}(t)</math> ဖြင့် လည်ပတ်နေသော (rotating) အီနားရှားမဲ့ ဖရိန် (non-inertial frame) တစ်ခုအတွက် ဆူဒို-အရှိန်များ (pseudo-accelerations) သည် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဒြပ်သားဆိုင်ရာ ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ ကော်ရီယိုလစ် (Coriolis)၊ [[ဗဟိုခွာအား|ဗဟိုခွာ]] (centrifugal)၊ ကန့်လန့်ဖြတ် (transverse) နှင့် ပြိုင်တူရွှေ့ပြောင်းခြင်း (translational) ဆူဒို-အရှိန်များ ဖြစ်ကြသည်။ <math display="block">\rho \left( \frac{\partial \mathbf{u}}{\partial t} + (\mathbf{u} \cdot \nabla) \mathbf{u} \right) = \nabla \cdot \boldsymbol{\sigma} + \rho\mathbf{g} - \rho \left[ 2\mathbf{\Omega}\times\mathbf{u} + \mathbf{\Omega}\times(\mathbf{\Omega}\times\mathbf{x}) + \frac{\mathrm{d} \mathbf{\Omega}}{\mathrm{d} t}\times\mathbf{x} + \frac{\mathrm{d} \mathbf{U}}{\mathrm{d} t} \right]</math> === ဖိသိပ်၍မရသော 2D အရည်အတွက် စီးကြောင်း ဖန်ရှင် (Stream Function for Incompressible 2D Fluid) === တည်မြဲမှုမရှိသော ကိုယ်ထည် အားများ (non-conservative body forces) မရှိသည့် အခြေအနေတွင် 2D ဖိသိပ်၍မရသော ကာတီးရှန်း [[အဟုန်]] [[ညီမျှခြင်း|ညီမျှခြင်းများ]] (incompressible Cartesian momentum equations) ၏ ကာလ် (curl) ကို တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် [[ဖိအား]] ဂရေးဒီးယင့် (pressure gradient) ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\nabla \times \mathbf{g} = \mathbf{0}</math> ဖြစ်သည်။ စီးကြောင်း [[ဖန်ရှင်]] (stream function) <math>\psi</math> ကို <math>u_x = \partial_y \psi</math> နှင့် <math>u_y = -\partial_x \psi</math> ဖြစ်ရန် သတ်မှတ်ခြင်းသည် <math>\nabla \cdot \mathbf{u} = 0</math> ကို အပြည့်အဝ ပြေလည်စေသည် (identically satisfies)။ အပြည့်အဝ နာဗီယေး-စတုတ် စနစ် (Navier–Stokes system) သည် ဘိုင်ဟာမိုနစ် အော်ပရေတာ (biharmonic operator) <math>\nabla^4</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး|ဂျေးကိုဘီယန် အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (Jacobian determinant) ပါဝင်သော စတုတ္ထအဆင့် (fourth-order) စကေလာ [[ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း|ကိန်းရှင်ခွဲ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ညီမျှခြင်း]] (scalar partial differential equation) သို့ လျော့ကျသွားသည်။ <math display="block">\frac{\partial}{\partial t}\left(\nabla^2 \psi\right) + \frac{\partial\left(\psi, \nabla^2\psi \right)}{\partial(y,x)} = \nu \nabla^4 \psi</math> == [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ (Coordinate Representations) == === ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian Coordinates) === သက်ဆိုင်ရာ [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u} = (u_x, u_y, u_z)</math> နှင့် ကိုယ်ထည် အားများ (body forces) <math>\mathbf{g} = (g_x, g_y, g_z)</math> ပါဝင်ပြီး ကိန်းရှင်များ (variables) <math>(x, y, z)</math> ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသော ဖိသိပ်၍မရသော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_x + u_x \partial_x u_x + u_y \partial_y u_x + u_z \partial_z u_x \right) &= -\partial_x p + \mu \left( \partial_x^2 u_x + \partial_y^2 u_x + \partial_z^2 u_x \right) + \rho g_x \\ \rho \left( \partial_t u_y + u_x \partial_x u_y + u_y \partial_y u_y + u_z \partial_z u_y \right) &= -\partial_y p + \mu \left( \partial_x^2 u_y + \partial_y^2 u_y + \partial_z^2 u_y \right) + \rho g_y \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_x \partial_x u_z + u_y \partial_y u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_x^2 u_z + \partial_y^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \partial_x u_x + \partial_y u_y + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Cylindrical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (coordinates) <math>(r, \varphi, z)</math> နှင့် တွဲဖက် အလျင် အစိတ်အပိုင်းများ (associated velocity components) <math>(u_r, u_\varphi, u_z)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_r + u_z \partial_z u_r - \frac{u_\varphi^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \partial_r^2 u_r + \frac{1}{r}\partial_r u_r - \frac{u_r}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_r - \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_\varphi + \partial_z^2 u_r \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_\varphi + u_z \partial_z u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi}{r} \right) &= -\frac{1}{r}\partial_\varphi p + \mu \left( \partial_r^2 u_\varphi + \frac{1}{r}\partial_r u_\varphi - \frac{u_\varphi}{r^2} + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_\varphi + \frac{2}{r^2}\partial_\varphi u_r + \partial_z^2 u_\varphi \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_z + u_r \partial_r u_z + \frac{u_\varphi}{r} \partial_\varphi u_z + u_z \partial_z u_z \right) &= -\partial_z p + \mu \left( \partial_r^2 u_z + \frac{1}{r}\partial_r u_z + \frac{1}{r^2}\partial_\varphi^2 u_z + \partial_z^2 u_z \right) + \rho g_z \\ \frac{1}{r} \partial_r (r u_r) + \frac{1}{r} \partial_\varphi u_\varphi + \partial_z u_z &= 0 \end{align}</math> === စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (Spherical Coordinates) === [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ]] (spherical coordinates) <math>(r, \varphi, \theta)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\theta</math> သည် ဝင်ရိုးစွန်းထောင့် (polar angle) ဖြစ်ပြီး <math>0 \leq \theta \leq \pi</math> ဖြစ်သည်။ <math display="block">\begin{align} \rho \left( \partial_t u_r + u_r \partial_r u_r + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_r + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_r - \frac{u_\varphi^2 + u_\theta^2}{r} \right) &= -\partial_r p + \mu \left( \nabla^2 u_r - 2\frac{u_r + \partial_\theta u_\theta + u_\theta \cot\theta}{r^2} - \frac{2}{r^2 \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi \right) + \rho g_r \\ \rho \left( \partial_t u_\varphi + u_r \partial_r u_\varphi + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\varphi + \frac{u_r u_\varphi + u_\varphi u_\theta \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi p + \mu \left( \nabla^2 u_\varphi + \frac{2 \sin\theta \partial_\varphi u_r + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\theta - u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\varphi \\ \rho \left( \partial_t u_\theta + u_r \partial_r u_\theta + \frac{u_\varphi}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\theta + \frac{u_\theta}{r} \partial_\theta u_\theta + \frac{u_r u_\theta - u_\varphi^2 \cot\theta}{r} \right) &= -\frac{1}{r} \partial_\theta p + \mu \left( \nabla^2 u_\theta + \frac{2}{r^2} \partial_\theta u_r - \frac{u_\theta + 2 \cos\theta \partial_\varphi u_\varphi}{r^2 \sin^2\theta} \right) + \rho g_\theta \\ \frac{1}{r^2} \partial_r (r^2 u_r) + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\varphi u_\varphi + \frac{1}{r \sin\theta} \partial_\theta (u_\theta \sin\theta) &= 0 \end{align}</math> ဤနေရာတွင် <math>\nabla^2</math> သည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များအတွက် သင့်လျော်စွာ [[စကေလာ]] ပမာဏ (scalar quantity) တစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်သည်။ == တိကျသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အဖြေများ (Exact Mathematical Solutions) == === အခြေအနေမပြောင်းလဲသော ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း ဝဲ (Steady-State Hopf Fibration Vortex) === ဆင်ဂူလာဖြစ်ခြင်းများ (singularities) ကင်းစင်သော အခြေအနေမပြောင်းလဲသော အဖြေ (steady-state solution) တစ်ခုသည် ကိုယ်ထည်အား ကင်းစင်ပြီး (<math>\mathbf{g} = \mathbf{0}</math>)၊ ခွေ အတွင်းပိုင်း အချင်းဝက် (inner coil radius) <math>R > 0</math> ရှိသည့် [[ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း]] (Hopf fibration) ကွင်းပိတ် (loop) ဖြင့် ဘောင်ခတ်ထားသော ပွတ်တိုက်မှုကင်းသည့် [[စုဆုံမှတ်|အွိုင်လာ စုဆုံမှတ်]] (Euler limit) တွင်ရှိသော ဖိသိပ်နိုင်သော စီးဆင်းမှုကို (compressible flow) မော်ဒယ်ပြုလုပ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mu = 0</math> ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် အပေါင်း ဒြပ်ထု သိပ်သည်းဆ (positive mass density) ကို သေချာစေသည့် အလိုရှိရာ ကိန်းသေများ (arbitrary constants) <math>A</math> နှင့် <math>B > 0</math> အတွက် သိပ်သည်းဆ (density) <math>\rho</math> ၊ [[ဖိအား]] (pressure) <math>p</math> နှင့် [[အလျင် |အလျင်]] စက်ကွင်း (velocity field) <math>\mathbf{u}</math> တို့ကို အောက်ပါအတိုင်း ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြသည် (parameterized)။<ref>Kamchatnov (1982), p. 69.</ref> ဤအဖြေသည် ဒြပ်ထုနှင့် အဟုန်ညီမျှခြင်းများကို သင်္ချာနည်းအရ ပြေလည်စေသော်လည်း <math>p \propto -\rho^3</math> ဖြစ်သောကြောင့် စံ ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အပူစွမ်းအင်ဓာတ်ငွေ့ အခြေအနေညီမျှခြင်းကို ကိုယ်စားမပြုပါ။ <math display="block">\begin{align} \rho(x, y, z) &= \frac{3B}{R^2 + x^2 + y^2 + z^2} \\ p(x, y, z) &= \frac{-A^2B}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^3} \\ \mathbf{u}(x, y, z) &= \frac{A}{\left(R^2 + x^2 + y^2 + z^2\right)^2} \begin{pmatrix} 2(-Ry + xz) \\ 2(Rx + yz) \\ R^2 - x^2 - y^2 + z^2 \end{pmatrix} \end{align}</math> === စေးပျစ်သော 3D ကာလမှန် အဖြေများ (Viscous 3D Periodic Solutions) === [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ]] မုန့်လက်ကောက် (topological torus) <math>\mathbb{T}^3 = \mathbb{R}^3 / (L\mathbb{Z}^3)</math> ပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော သုံး-ကာလမှန် (tri-periodic) ဖြစ်သည့် အပြည့်အဝ [[အတိုင်းအတာ (သင်္ချာ)|အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော]] (three-dimensional) တိကျသော အဖြေများ (exact solutions) သည် ဘယ်လ်ထရာမီ စီးဆင်းမှုများ (Beltrami flows) အတွက် တည်ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် ဒိုမိန်း ကာလ (domain period) မှာ <math>L > 0</math> ဖြစ်သည်။<ref>Antuono (2020).</ref> လှိုင်းကိန်း (wave number) <math>k = 2\pi/L</math> နှင့် <math>U_0^2/2</math> သို့ စံသတ်မှတ်ထားသော (normalized) မူလ ထုထည်ပျမ်းမျှ တစ်ယူနစ်ဒြပ်ထုဆိုင်ရာ [[အရွေ့စွမ်းအင်]] (initial volume-averaged kinetic energy per unit mass) တို့ဖြင့် ဝိသေသပြုထားသည့် အပေါင်း ရစ်ခွေမှု (positive-helicity) လျော့ကျခြင်း စက်ကွင်း (decay field) ကို အောက်ပါအတိုင်း ကန့်သတ်ထားသည်။ <math display="block">\begin{align} u_x &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_y &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(kx - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \\ u_z &= \frac{4 \sqrt{2}}{3 \sqrt{3}} U_0 \left[ \sin\left(kz - \frac{\pi}{3}\right) \cos\left(kx + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(ky + \frac{\pi}{2}\right) - \cos\left(ky - \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kz + \frac{\pi}{3}\right) \sin\left(kx + \frac{\pi}{2}\right) \right] e^{-3\nu k^2 t} \end{align}</math> [[ဖိအား]]သည် ရည်ညွှန်း သိပ်သည်းဆ (reference density) ဖြင့် အချိုးချပြောင်းလဲထားသော (scaled) လျော့ကျခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ထင်ဟပ်သည်။ <math>p = p_0 - \rho_0 \|\mathbf{u}\|^2/2</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Acheson |first=D. J. |title=Elementary Fluid Dynamics |series=Oxford Applied Mathematics and Computing Science Series |publisher=Oxford University Press |publication-place=Oxford |year=1990 |isbn=978-0-19-859679-0 |mr=1071154 |zbl=0716.76001}} * {{Citation |last=Antuono |first=M. |title=Tri-periodic fully three-dimensional analytic solutions for the Navier–Stokes equations |journal=Journal of Fluid Mechanics |volume=890 |page=A16 |year=2020 |doi=10.1017/jfm.2020.126}} * {{Citation |last=Batchelor |first=G. K. |title=An Introduction to Fluid Dynamics |publisher=Cambridge University Press |publication-place=Cambridge |year=1967 |isbn=978-0-521-66396-0 |mr=1744638 |zbl=0152.44402}} * {{Citation |last1=Chorin |first1=Alexandre J. |last2=Marsden |first2=Jerrold E. |title=A Mathematical Introduction to Fluid Mechanics |edition=3rd |series=Texts in Applied Mathematics |volume=4 |publisher=Springer-Verlag |publication-place=New York |year=1993 |isbn=978-0-387-97918-2 |doi=10.1007/978-1-4612-0883-9 |mr=1218879 |zbl=0774.76001}} * {{Citation |last=Holdeman |first=J. T. |title=A Hermite finite element method for incompressible fluid flow |journal=International Journal for Numerical Methods in Fluids |volume=64 |issue=4 |pages=376–408 |year=2010 |doi=10.1002/fld.2154}} * {{Citation |last=Kamchatnov |first=A. M. |title=Topological solitons in magnetohydrodynamics |journal=Soviet Journal of Experimental and Theoretical Physics |volume=55 |issue=1 |pages=69–73 |year=1982}} * {{Citation |last1=Landau |first1=L. D. |last2=Lifshitz |first2=E. M. |title=Fluid Mechanics |series=Course of Theoretical Physics |volume=6 |edition=2nd |publisher=Pergamon Press |publication-place=Oxford |year=1987 |isbn=978-0-08-033932-0 |mr=0916322}} * {{Citation |last=Quarteroni |first=Alfio |title=Numerical Models for Differential Problems |edition=2nd |series=MS&A – Modeling, Simulation and Applications |volume=8 |publisher=Springer |publication-place=Milan |year=2014 |isbn=978-88-470-5522-3 |doi=10.1007/978-88-470-5522-3 |mr=3183828 |zbl=1285.65054}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:အေရိုဒိုင်းနမစ်]] [[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ညီမျှခြင်းများ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] bme0mpsd5kl66gd3vzf9quz246n742m 0 291915 1054364 2026-09-20T23:44:24Z Chenzeyan29 141880 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1373376071|Patriarchy]]" 1054364 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}}'''ဖိုဝါဒီ''' (သို့မဟုတ်) '''ဖိုဝါဒ''' ဆိုသည်မှာ အဓိကအားဖြင့် အမျိုးသားများက အဓိကအာဏာများကို ရယူထားသော လူမှုရေးစနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ''ဖိုဝါဒီ'' ဟူသော ဝေါဟာရကို [[မနုဿဗေဒ]] တွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အကြီးဆုံးအမျိုးသား သို့မဟုတ် အမျိုးသားအုပ်စုမှ ထိန်းချုပ်ထားသော မိသားစု သို့မဟုတ် မျိုးနွယ်စုကို ဖော်ပြရန် အသုံးပြုပြီး အမျိုးသမီးဝါဒသီအိုရီ တွင် အမျိုးသားများသည် အုပ်စုလိုက် လူ့အဖွဲ့အစည်းကို လွှမ်းမိုးသည့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော လူမှုရေးဖွဲ့စည်းပုံကို ဖော်ပြရန် အသုံးပြုသည်။ <ref name="Nash 2020">{{Cite book |last=Nash |first=Catherine J. |date=2020 |title=International Encyclopedia of Human Geography |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-102296-2 |editor-last=Kobayashi |editor-first=Audrey |edition=2nd |volume=10 |location=Amsterdam |pages=43–47 |chapter=Patriarchy |doi=10.1016/B978-0-08-102295-5.10206-9 |quote=Patriarchal relations structure both the private and public spheres, ensuring that men dominate both.}}</ref> <ref name="Hunnicutt 2009">{{Cite journal |last=Hunnicutt |first=Gwen |date=2009 |title=Varieties of Patriarchy and Violence Against Women: Resurrecting 'Patriarchy' as a Theoretical Tool |journal=Violence Against Women |volume=15 |issue=5 |pages=553–573 |doi=10.1177/1077801208331246 |issn=1077-8012 |pmid=19182049 |s2cid=206667077 |quote=The core concept of patriarchy [is a system] of male domination and female subordination [...] Although patriarchy has been variously defined, for purposes of this article, it means social arrangements that privilege males, where men as a group dominate women as a group, both structurally and ideologically [...]}}</ref> {{R|Lerner p238}} [[လူမှုဗေဒ|လူမှုဗေဒပညာရှင်များက]] လူမှုဆက်ဆံရေး လုပ်ငန်းစဉ်သည် ကျား၊မ အခန်းကဏ္ဍများ ထူထောင်ခြင်းအတွက် အဓိကတာဝန်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ {{R|Henslin 2001}}ကျား၊မ အခန်းကဏ္ဍများနှင့် ကျား၊မ တန်းတူညီမျှမှုတို့သည် အာဏာ၏ ကိရိယာများအဖြစ် လုပ်ဆောင်ပြီး အမျိုးသမီးများအပေါ် ထိန်းချုပ် ချယ်လှယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းရန် အထောက်အကူပြုသည့် လူမှုရေးစံနှုန်းများအဖြစ် ပြောင်းလဲလာသည်ဟု ၎င်းတို့က ငြင်းခုံကြသည်။ဖို[[ဒဿနဗေဒ|ဝါဒသည်]] အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီးများအကြား မွေးရာပါ သဘာဝကွာခြားချက်များ ၊ ဘုရားသခင်၏ပညတ်တော် သို့မဟုတ် အခြားပုံသေဖွဲ့စည်းပုံများကြောင့် ကျား၊မ တန်းတူညီမျှမှုမရှိခြင်းကို စွပ်စွဲခြင်းဖြင့် အမျိုးသားအုပ်စိုးမှုကို ရှင်းပြပြီး ကျိုးကြောင်းဆီလျော်အောင်ပြုလုပ်သည်။ {{R|Green 2010}} ဖိုဝါဒီသည် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် မတူညီသောယဉ်ကျေးမှုအမျိုးမျိုး၏ လူမှုရေး၊ ဥပဒေရေးရာ၊ နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေးအဖွဲ့အစည်းတွင် ထင်ရှားခဲ့သည်။ <ref>{{Cite book |last=Malti-Douglas |first=Fedwa |author-link=Fedwa Malti-Douglas |year=2007 |title=Encyclopedia of Sex and Gender |publisher=Macmillan |isbn=978-0-02-865960-2 |location=Detroit}}</ref> ခေတ်ပြိုင်လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုသည် လက်တွေ့တွင် အဖအုပ်စိုးမှုစနစ်ဖြစ်သည်။ <ref name="Lockard p88">{{Cite book |last=Lockard |first=Craig |year=2015 |title=Societies, Networks, and Transitions: A Global History |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-78312-3 |edition=3rd |location=Stamford, Conn. |page=88 |quote=Today, as in the past, men generally hold political, economic, and religious power in most societies thanks to patriarchy, a system whereby men largely control women and children, shape ideas about appropriate gender behavior, and generally dominate society.}}</ref> <ref name="Pateman 2016">{{Cite encyclopedia|archiveurl=Carole Pateman|year=2016}}</ref> <ref name="Macionis p330">{{Cite book |last=Macionis |first=John J. |date=2012 |title=Sociology |url=https://archive.org/details/sociology2010cen0000maci/page/330/mode/1up?ref=ol&view=theater |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-205-18109-4 |edition=13th |location=Boston |page=330 |quote=The pattern found almost everywhere in the world is patriarchy ('rule of fathers'), a form of social organization in which males dominate females. |ref=none |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> sttwz9vwx9i37p1c7t8e4vibda14yvt 1054365 1054364 2026-09-20T23:48:49Z Chenzeyan29 141880 1054365 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> 527ng0lc1axq5umircq7n4yz6s3xzwj 1054366 1054365 2026-09-20T23:49:38Z Chenzeyan29 141880 [[အဖအုပ်စိုးမှု]] စာမျက်နှာကို [[ဖိုဝါဒ]] သို့ Chenzeyan29က ရွှေ့ခဲ့သည်: ကျစ်လျစ်တိုတုတ်စေရန် ([[WP:CONCISE]], [[WP:PRECISE]]) 1054365 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> 527ng0lc1axq5umircq7n4yz6s3xzwj 1054368 1054366 2026-09-20T23:54:46Z Chenzeyan29 141880 1054368 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂျန်ဒါ လေ့လာရေး]] llb5xyivc55hozl4k8p2bg8a7dw9wm2 1054369 1054368 2026-09-20T23:56:36Z Chenzeyan29 141880 /* */ 1054369 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများအားထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂျန်ဒါ လေ့လာရေး]] n9478epj1ea6xmop4qfmh52ajt43l3s 1054370 1054369 2026-09-20T23:59:24Z Chenzeyan29 141880 /* အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် */ 1054370 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများအားထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းကြောင်းအရ ဖိုဝါဒ (Patriarchy) ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် အမဲလိုက်စုဆောင်းသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းမှသည် နွား၊ ကျွဲ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော လူ့အဖွဲ့အစည်းသို့ ကူးပြောင်းလာခြင်းနှင့် အဓိက သက်ဆိုင်နေကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် လူမှုဗေဒပညာရှင်များက လေ့လာတင်ပြကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> ရှေးခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကနဦး၌ အလုပ်သမားခွဲဝေမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ပစ္စည်းဥစ္စာ ပိုင်ဆိုင်မှုစနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့်အတူ မြေယာနှင့် အမွေအနှစ်များကို မျိုးဆက်သစ်များသို့ လက်ဆင့်ကမ်းရာတွင် ဖခင်၏ မျိုးရိုးအမည်နှင့် အာဏာစက်ကို အခြေခံသည့် စနစ်များ တဖြည်းဖြည်း အမြစ်တွယ်လာခဲ့သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် ရှေးခေတ် မြေထဲပင်လယ်ဒေသ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် အာရှယဉ်ကျေးမှုကြီးများ အပါအဝင် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ဥပဒေစနစ်များ၊ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံရေး အင်ပါယာ အများစုတွင် ဥပဒေအရပါ အမျိုးသားများကသာ အခွင့်ထူးခံ အာဏာများကို ရယူချုပ်ကိုင်ခွင့်ရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံများအဖြစ် တည်တံ့ခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အမျိုးသမီး မဲဆွယ်ခွင့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ အမျိုးသမီးရေးရာ (Feminism) လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ခေတ်သစ် လူ့အခွင့်အရေး တိုက်ပွဲများကြောင့် ဤသမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဖိုဝါဒဆိုင်ရာ မညီမျှမှုများကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် တန်းတူညီမျှရေးကို ဖော်ဆောင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။<ref name="Lerner1986" /> == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂျန်ဒါ လေ့လာရေး]] m25awb5f2i0zjkr94fobhkv5xclkvue 1054371 1054370 2026-09-21T00:20:26Z Chenzeyan29 141880 /* သမိုင်းကြောင်း */ 1054371 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများအားထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းကြောင်းအရ ဖိုဝါဒ (Patriarchy) ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် အမဲလိုက်စုဆောင်းသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းမှသည် နွား၊ ကျွဲ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော လူ့အဖွဲ့အစည်းသို့ ကူးပြောင်းလာခြင်းနှင့် အဓိက သက်ဆိုင်နေကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် လူမှုဗေဒပညာရှင်များက လေ့လာတင်ပြကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> ရှေးခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကနဦး၌ အလုပ်သမားခွဲဝေမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ပစ္စည်းဥစ္စာ ပိုင်ဆိုင်မှုစနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့်အတူ မြေယာနှင့် အမွေအနှစ်များကို မျိုးဆက်သစ်များသို့ လက်ဆင့်ကမ်းရာတွင် ဖခင်၏ မျိုးရိုးအမည်နှင့် အာဏာစက်ကို အခြေခံသည့် စနစ်များ တဖြည်းဖြည်း အမြစ်တွယ်လာခဲ့သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် ရှေးခေတ် မြေထဲပင်လယ်ဒေသ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် အာရှယဉ်ကျေးမှုကြီးများ အပါအဝင် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ဥပဒေစနစ်များ၊ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံရေး အင်ပါယာ အများစုတွင် ဥပဒေအရပါ အမျိုးသားများကသာ အခွင့်ထူးခံ အာဏာများကို ရယူချုပ်ကိုင်ခွင့်ရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံများအဖြစ် တည်တံ့ခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အမျိုးသမီး မဲဆွယ်ခွင့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ အမျိုးသမီးရေးရာ (Feminism) လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ခေတ်သစ် လူ့အခွင့်အရေး တိုက်ပွဲများကြောင့် ဤသမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဖိုဝါဒဆိုင်ရာ မညီမျှမှုများကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် တန်းတူညီမျှရေးကို ဖော်ဆောင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။<ref name="Lerner1986" /> == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဖိုဝါဒ == မြန်မာ့လူအဖွဲ့အစည်းတွင် ဖိုဝါဒ (Patriarchy) နှင့် ကျား/မ ရေးရာ (Gender) သမိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေမှာ ရှုပ်ထွေးပြီး ထူးခြားချက်များ ရှိသည်။<ref name="Ikeya2011">Ikeya, Chie (2011). ''Pageantry of the Oblivion: The "Traditional" High Status of Women in Burma''. Journal of Burma Studies, 10(1), 51–81.</ref> တစ်ဘက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ "ဖုန်း" (Spiritual merit) အယူအဆနှင့် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းများတွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒ ယဉ်ကျေးမှု ရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဘက်တွင်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်များမှာ အာရှနှင့် ကမ္ဘာ့အခြားဒေသများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မြင့်မားခဲ့သည်ဟု ရှုမြင်ကြသည်။<ref name="MyaSein1958">Daw Mya Sein (1958). "Women in Burma". ''The Atlantic Monthly''.</ref> === ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများပါ အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး === ပုဂံခေတ် ကျောက်စာ အထောက်အထားများအရ မြန်မာအမျိုးသမီးများသည် လူမှုစီးပွားနယ်ပယ်တွင် အမျိုးသားများနှင့် တန်းတူနီးပါး အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်ခွင့်များကို ရရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။<ref name="PeMaungTin">Pe Maung Tin (1936). ''Women in the Inscriptions of Pagan''. Journal of the Burma Research Society, 25, 149–159.</ref> * '''ပိုင်ဆိုင်ခွင့်နှင့် လှူဒါန်းခွင့်:''' ပုဂံကျောက်စာများတွင် အမျိုးသမီးများသည် လယ်ယာမြေ၊ ကျွဲနွား၊ အိမ်ရာနှင့် အဖိုးတန်ပစ္စည်းများကို ကိုယ်ပိုင်အမည်ဖြင့် ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ရောင်းဝယ်ခွင့်နှင့် ဘုရားကျောင်းကန့်သို့ လှူဒါန်းခွင့် (ဒါယိကာမအဖြစ်) ရှိကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။<ref name="Luce1969">Luce, G. H. (1969). ''Old Burma: Early Pagan''. Artibus Asiae and New York University.</ref> * '''အမွေဆက်ခံခွင့်:''' မိဘထံမှ အမွေဆက်ခံရာတွင် သားနှင့် သမီး ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ တန်းတူအမွေရရှိခွင့် ရှိခဲ့သည်။<ref name="PeMaungTin" /> * '''ရာထူးနှင့် အဆင့်အတန်း:''' ပုဂံခေတ်တွင် မဟာဒေဝီ၊ မိဖုရား စသည့် နန်းတွင်းအမျိုးသမီးများသာမက ရွာသူကြီး (ကဲမ)၊ မြေပိုင်ရှင် အမျိုးသမီးများနှင့် ရဟန်းသံဃာများကဲ့သို့ပင် ပညာဒါနပြုသော ပညာရှိအမျိုးသမီးများ (သကင်္) လည်း ရှိခဲ့ကြောင်း ကျောက်စာများ၌ အခိုင်အမာ တွေ့ရသည်။<ref name="Luce1969" /> === ကိုလိုနီခေတ် မှတ်တမ်းများနှင့် ကျား/မ တန်းတူညီမျှမှု === ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်သူများ၊ ခရီးသွားများနှင့် သုတေသီများ ရေးသားခဲ့သော မှတ်တမ်းများ (ဥပမာ- Fielding Hall ၏ ''The Soul of a People'' စာအုပ်) ၌ မြန်မာအမျိုးသမီးများ၏ အဆင့်အတန်းကို အိန္ဒိယနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့ရှိ အမျိုးသမီးများထက် ပိုမိုလွတ်လပ်ပြီး တန်းတူညီမျှမှုရှိသည်ဟု အံ့ဩစွာ ရေးသားခဲ့ကြသည်။<ref name="FieldingHall">Fielding-Hall, Harold (1898). ''The Soul of a People''. Macmillan and Co.</ref> * '''အိမ်ထောင်ရေးနှင့် ကွာရှင်းခွင့်:''' မြန်မာ့ဓလေ့ထုံးတမ်းဥပဒေအရ မင်္ဂလာဆောင်သည့်အခါ အမျိုးသမီးများသည် မိမိတို့၏ အမျိုးအမည်ကို ပြောင်းလဲရန် မလိုဘဲ ကိုယ်ပိုင်အမည်ကို ဆက်လက်သုံးစွဲခွင့်ရှိသည်။ ထို့အပြင် လင်မယားကွာရှင်းရာတွင်လည်း နှစ်ဦးသဘောတူ ကွာရှင်းခွင့်နှင့် အိမ်ထောင်ရေးပစ္စည်းများကို တန်းတူခွဲဝေခွင့် ရရှိခဲ့ကြသည်။<ref name="MyaSein1958" /> == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဖိုဝါဒ== မြန်မာ့လူအဖွဲ့အစည်းတွင် ဖိုဝါဒ နှင့် ကျား/မ ရေးရာ သမိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေမှာ ရှုပ်ထွေးပြီး ထူးခြားချက်များ ရှိသည်။<ref name="Ikeya2011">Ikeya, Chie (2011). ''Pageantry of the Oblivion: The "Traditional" High Status of Women in Burma''. Journal of Burma Studies, 10(1), 51–81.</ref> တစ်ဘက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ "ဘုန်းကံ" (Spiritual merit) အယူအဆနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ စစ်ရေးတို့တွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒ ယဉ်ကျေးမှု ရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဘက်တွင်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်များမှာ အာရှနှင့် ကမ္ဘာ့အခြားဒေသများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မြင့်မားခဲ့သည်ဟု သုတေသီများက ထောက်ပြကြသည်။<ref name="MyaSein1958">Daw Mya Sein (1958). "Women in Burma". ''The Atlantic Monthly''.</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မတူညီသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများတွင်လည်း ကျား/မ ရေးရာနှင့် ဖိုဝါဒ သဘောတရားများ ကွဲပြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="WLB2006">Women's League of Burma (2006). ''Shadow Report on CEDAW for Myanmar''. WLB.</ref>ကချင်နှင့် ချင်း ဓလေ့ထုံးတမ်းအများစုတွင် ဖိုဝါဒနှင့် အဘိုးအဘွားဆက်နွယ်မှု ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသည်။<ref name="Sadan2013">Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.</ref>အမွေဆက်ခံခွင့်တွင် သားကြီး သို့မဟုတ် သားငယ် ကိုသာ ဦးစားပေးလေ့ရှိပြီး၊ သမီးဖြစ်သူများမှာ အိမ်ထောင်ပြုသွားပါက အမွေဆက်ခံခွင့် အလွန်နည်းပါးသည်။<ref name="WLB2006" />မွန်နှင့် ရှမ်း ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ဗမာဓလေ့နှင့် ဆင်တူစွာ အမျိုးသမီးများ စီးပွားရေးပြုလုပ်ခွင့်နှင့် စီမံခန့်ခွဲခွင့် လွတ်လပ်မှု ရှိကြသော်လည်း၊ ဘာသာရေးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အခမ်းအနားများတွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒအယူအဆများ ခိုင်မာစွာ ပါဝင်သည်။<ref name="SWAN2002">Shan Women's Action Network (2002). ''License to Rape: State-sanctioned sexual violence in Shan State''. SWAN.</ref> == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂျန်ဒါ လေ့လာရေး]] quswlxp307e8xcdc8w4o4i14gtsralz 1054372 1054371 2026-09-21T00:20:46Z Chenzeyan29 141880 1054372 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများအားထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းကြောင်းအရ ဖိုဝါဒ (Patriarchy) ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် အမဲလိုက်စုဆောင်းသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းမှသည် နွား၊ ကျွဲ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော လူ့အဖွဲ့အစည်းသို့ ကူးပြောင်းလာခြင်းနှင့် အဓိက သက်ဆိုင်နေကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် လူမှုဗေဒပညာရှင်များက လေ့လာတင်ပြကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> ရှေးခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကနဦး၌ အလုပ်သမားခွဲဝေမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ပစ္စည်းဥစ္စာ ပိုင်ဆိုင်မှုစနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့်အတူ မြေယာနှင့် အမွေအနှစ်များကို မျိုးဆက်သစ်များသို့ လက်ဆင့်ကမ်းရာတွင် ဖခင်၏ မျိုးရိုးအမည်နှင့် အာဏာစက်ကို အခြေခံသည့် စနစ်များ တဖြည်းဖြည်း အမြစ်တွယ်လာခဲ့သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် ရှေးခေတ် မြေထဲပင်လယ်ဒေသ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် အာရှယဉ်ကျေးမှုကြီးများ အပါအဝင် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ဥပဒေစနစ်များ၊ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံရေး အင်ပါယာ အများစုတွင် ဥပဒေအရပါ အမျိုးသားများကသာ အခွင့်ထူးခံ အာဏာများကို ရယူချုပ်ကိုင်ခွင့်ရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံများအဖြစ် တည်တံ့ခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အမျိုးသမီး မဲဆွယ်ခွင့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ အမျိုးသမီးရေးရာ (Feminism) လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ခေတ်သစ် လူ့အခွင့်အရေး တိုက်ပွဲများကြောင့် ဤသမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဖိုဝါဒဆိုင်ရာ မညီမျှမှုများကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် တန်းတူညီမျှရေးကို ဖော်ဆောင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။<ref name="Lerner1986" /> == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဖိုဝါဒ== မြန်မာ့လူအဖွဲ့အစည်းတွင် ဖိုဝါဒ နှင့် ကျား/မ ရေးရာ သမိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေမှာ ရှုပ်ထွေးပြီး ထူးခြားချက်များ ရှိသည်။<ref name="Ikeya2011">Ikeya, Chie (2011). ''Pageantry of the Oblivion: The "Traditional" High Status of Women in Burma''. Journal of Burma Studies, 10(1), 51–81.</ref> တစ်ဘက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ "ဘုန်းကံ" (Spiritual merit) အယူအဆနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ စစ်ရေးတို့တွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒ ယဉ်ကျေးမှု ရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဘက်တွင်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်များမှာ အာရှနှင့် ကမ္ဘာ့အခြားဒေသများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မြင့်မားခဲ့သည်ဟု သုတေသီများက ထောက်ပြကြသည်။<ref name="MyaSein1958">Daw Mya Sein (1958). "Women in Burma". ''The Atlantic Monthly''.</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မတူညီသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများတွင်လည်း ကျား/မ ရေးရာနှင့် ဖိုဝါဒ သဘောတရားများ ကွဲပြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="WLB2006">Women's League of Burma (2006). ''Shadow Report on CEDAW for Myanmar''. WLB.</ref>ကချင်နှင့် ချင်း ဓလေ့ထုံးတမ်းအများစုတွင် ဖိုဝါဒနှင့် အဘိုးအဘွားဆက်နွယ်မှု ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသည်။<ref name="Sadan2013">Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.</ref>အမွေဆက်ခံခွင့်တွင် သားကြီး သို့မဟုတ် သားငယ် ကိုသာ ဦးစားပေးလေ့ရှိပြီး၊ သမီးဖြစ်သူများမှာ အိမ်ထောင်ပြုသွားပါက အမွေဆက်ခံခွင့် အလွန်နည်းပါးသည်။<ref name="WLB2006" />မွန်နှင့် ရှမ်း ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ဗမာဓလေ့နှင့် ဆင်တူစွာ အမျိုးသမီးများ စီးပွားရေးပြုလုပ်ခွင့်နှင့် စီမံခန့်ခွဲခွင့် လွတ်လပ်မှု ရှိကြသော်လည်း၊ ဘာသာရေးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အခမ်းအနားများတွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒအယူအဆများ ခိုင်မာစွာ ပါဝင်သည်။<ref name="SWAN2002">Shan Women's Action Network (2002). ''License to Rape: State-sanctioned sexual violence in Shan State''. SWAN.</ref> == ကိုးကားချက်များ == <references /> [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[Category:ဂျန်ဒါ လေ့လာရေး]] fzvtfluoyswxqik5em7pjiszsiwevdp 1054382 1054372 2026-09-21T04:47:07Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1054382 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများအားထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းကြောင်းအရ ဖိုဝါဒ (Patriarchy) ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် အမဲလိုက်စုဆောင်းသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းမှသည် နွား၊ ကျွဲ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော လူ့အဖွဲ့အစည်းသို့ ကူးပြောင်းလာခြင်းနှင့် အဓိက သက်ဆိုင်နေကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် လူမှုဗေဒပညာရှင်များက လေ့လာတင်ပြကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> ရှေးခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကနဦး၌ အလုပ်သမားခွဲဝေမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ပစ္စည်းဥစ္စာ ပိုင်ဆိုင်မှုစနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့်အတူ မြေယာနှင့် အမွေအနှစ်များကို မျိုးဆက်သစ်များသို့ လက်ဆင့်ကမ်းရာတွင် ဖခင်၏ မျိုးရိုးအမည်နှင့် အာဏာစက်ကို အခြေခံသည့် စနစ်များ တဖြည်းဖြည်း အမြစ်တွယ်လာခဲ့သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် ရှေးခေတ် မြေထဲပင်လယ်ဒေသ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် အာရှယဉ်ကျေးမှုကြီးများ အပါအဝင် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ဥပဒေစနစ်များ၊ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံရေး အင်ပါယာ အများစုတွင် ဥပဒေအရပါ အမျိုးသားများကသာ အခွင့်ထူးခံ အာဏာများကို ရယူချုပ်ကိုင်ခွင့်ရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံများအဖြစ် တည်တံ့ခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အမျိုးသမီး မဲဆွယ်ခွင့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ အမျိုးသမီးရေးရာ (Feminism) လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ခေတ်သစ် လူ့အခွင့်အရေး တိုက်ပွဲများကြောင့် ဤသမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဖိုဝါဒဆိုင်ရာ မညီမျှမှုများကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် တန်းတူညီမျှရေးကို ဖော်ဆောင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။<ref name="Lerner1986" /> == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဖိုဝါဒ== မြန်မာ့လူအဖွဲ့အစည်းတွင် ဖိုဝါဒ နှင့် ကျား/မ ရေးရာ သမိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေမှာ ရှုပ်ထွေးပြီး ထူးခြားချက်များ ရှိသည်။<ref name="Ikeya2011">Ikeya, Chie (2011). ''Pageantry of the Oblivion: The "Traditional" High Status of Women in Burma''. Journal of Burma Studies, 10(1), 51–81.</ref> တစ်ဘက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ "ဘုန်းကံ" (Spiritual merit) အယူအဆနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ စစ်ရေးတို့တွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒ ယဉ်ကျေးမှု ရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဘက်တွင်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်များမှာ အာရှနှင့် ကမ္ဘာ့အခြားဒေသများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မြင့်မားခဲ့သည်ဟု သုတေသီများက ထောက်ပြကြသည်။<ref name="MyaSein1958">Daw Mya Sein (1958). "Women in Burma". ''The Atlantic Monthly''.</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မတူညီသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများတွင်လည်း ကျား/မ ရေးရာနှင့် ဖိုဝါဒ သဘောတရားများ ကွဲပြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="WLB2006">Women's League of Burma (2006). ''Shadow Report on CEDAW for Myanmar''. WLB.</ref>ကချင်နှင့် ချင်း ဓလေ့ထုံးတမ်းအများစုတွင် ဖိုဝါဒနှင့် အဘိုးအဘွားဆက်နွယ်မှု ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသည်။<ref name="Sadan2013">Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.</ref>အမွေဆက်ခံခွင့်တွင် သားကြီး သို့မဟုတ် သားငယ် ကိုသာ ဦးစားပေးလေ့ရှိပြီး၊ သမီးဖြစ်သူများမှာ အိမ်ထောင်ပြုသွားပါက အမွေဆက်ခံခွင့် အလွန်နည်းပါးသည်။<ref name="WLB2006" />မွန်နှင့် ရှမ်း ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ဗမာဓလေ့နှင့် ဆင်တူစွာ အမျိုးသမီးများ စီးပွားရေးပြုလုပ်ခွင့်နှင့် စီမံခန့်ခွဲခွင့် လွတ်လပ်မှု ရှိကြသော်လည်း၊ ဘာသာရေးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အခမ်းအနားများတွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒအယူအဆများ ခိုင်မာစွာ ပါဝင်သည်။<ref name="SWAN2002">Shan Women's Action Network (2002). ''License to Rape: State-sanctioned sexual violence in Shan State''. SWAN.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:လူမှုရေး စနစ်များ] [[ကဏ္ဍ:မိသားစု]] g17kbja5h5vtww1ta8j404xto7jenoa 1054383 1054382 2026-09-21T04:47:20Z Dr Lotus Black 31011 /* ကိုးကားချက်များ */ 1054383 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Patriarchate}} '''ဖိုဝါဒ''' ({{Lang-en|Patriarchy}}) သည် လူမှုရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ၎င်းစနစ်တွင် အမျိုးသားများသည် အာဏာ၊ ခေါင်းဆောင်မှု၊ နိုင်ငံရေး ဦးဆောင်ကဏ္ဍ၊ လူမှုရေးအခွင့်ထူးနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများအားထိန်းချုပ်ခွင့် စသည်တို့တွင် အဓိက လွှမ်းမိုးနေရာယူထားကြသည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်အရ မိသားစု အသိုက်အဝန်းအတွင်း၌လည်း ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အဓိက ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်နှင့် အာဏာကို ချုပ်ကိုင်လေ့ရှိသည်။သမိုင်းကြောင်းအရ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဤစနစ်သည် လိင် (ကျား/မ) တန်းတူမညီမျှမှုများနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အဓိက အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်အဖြစ် လေ့လာသုံးသပ်ကြသည်။<ref name="SociologyPatriarchy">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == ဝေါဟာရ ရင်းမြစ်နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် == "ဖိုဝါဒ" ဟု ဘာသာပြန်ဆိုကြသော Patriarchy ဆိုသည့် အင်္ဂလိပ်ဝေါဟာရသည် ဂရိဘာသာစကား လိင် သို့မဟုတ် ဖခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''pater'' နှင့် အုပ်ချုပ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသော ''archein'' တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="EtymologyPatriarchy">Online Etymology Dictionary. "Patriarchy (n.)". Retrieved 2026-09-21.</ref> သမိုင်းကြောင်းအရ ဤဝေါဟာရကို မူလက ရှေးခေတ် အိမ်ထောင်စုများတွင် ဖခင် သို့မဟုတ် အမျိုးသားအကြီးအကဲက အိမ်သူအိမ်သားများနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုများကို အကြွင်းမဲ့ အာဏာဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ညွှန်းဆိုရန် အသုံးပြုခဲ့သည်။ သို့သော် ခေတ်သစ်လူမှုဗေဒနှင့် Gender Studies တို့တွင်မူ ဤဝေါဟာရသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံအဆင့်ဆင့် တွင် အမျိုးသားများက နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အာဏာများကို စနစ်တကျ ချုပ်ကိုင်ထားပြီး အမျိုးသမီးများကို အခွင့်အလမ်းနှင့် အာဏာပိုင်းဆိုင်ရာတို့တွင် ကန့်သတ်ထားသည့် အထွေထွေ လူမှုစနစ်ကြီးကို ရည်ညွှန်းရန် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> == အကျဉ်းချုပ်နှင့် သုံးသပ်ချက် == ဖိုဝါဒစနစ် (Patriarchy) သည် လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး တည်ထောင်ချိန်မှစ၍ ယနေ့ခေတ်ကာလအထိ လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်ခဲ့သော လူမှုရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးစနစ် တစ်ရပ် ဖြစ်သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ဤစနစ်၏ အဓိက လက္ခဏာရပ်များမှာ အစိုးရ၊ ဥပဒေပြုရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် စီးပွားရေး အဖွဲ့အစည်းများ၏ ထိပ်တန်း ခေါင်းဆောင်နေရာများနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခွင့် အများစုကို အမျိုးသားများကသာ ဦးဆောင်လေ့ရှိခြင်း။ မိသားစု အမည်နာမ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုများနှင့် မြေယာအမွေများကို ဖခင်မှတစ်ဆင့် သားမြေး (အထူးသဖြင့် သားသို့မဟုတ် အမျိုးသားများ) ထံသို့ အဓိက ဆက်ခံစေခြင်း။ကျား/မ (Gender) အခန်းကဏ္ဍများကို တင်းကျပ်စွာ ပုံဖော်ပေးထားပြီး အမျိုးသားများကို ပြင်ပလောက ဦးဆောင်သူနှင့် အမျိုးသမီးများကို မိသားစုတွင်း စောင့်ရှောက်သူအဖြစ် သတ်မှတ်ကန့်သတ်လေ့ရှိခြင်း။ လူမှုဗေဒပညာရှင်များ၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ဖိုဝါဒသည် အမျိုးသားများအပေါ်တွင်သာမက လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ရပ်လုံး၏ ညီမျှမှု၊ တရားမျှတမှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတို့အပေါ်တွင်ပါ သက်ရောက်မှုရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်အတွက် ကျား/မ တန်းတူညီမျှရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> == သမိုင်းကြောင်း == သမိုင်းကြောင်းအရ ဖိုဝါဒ (Patriarchy) ပေါ်ပေါက်လာခြင်းသည် အမဲလိုက်စုဆောင်းသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းမှသည် နွား၊ ကျွဲ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းများကို အခြေခံသော လူ့အဖွဲ့အစည်းသို့ ကူးပြောင်းလာခြင်းနှင့် အဓိက သက်ဆိုင်နေကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် လူမှုဗေဒပညာရှင်များက လေ့လာတင်ပြကြသည်။<ref name="Lerner1986">Lerner, Gerda (1986). ''The Creation of Patriarchy''. Oxford University Press.</ref> ရှေးခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်းအများစုတွင် ကနဦး၌ အလုပ်သမားခွဲဝေမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း ပစ္စည်းဥစ္စာ ပိုင်ဆိုင်မှုစနစ် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့်အတူ မြေယာနှင့် အမွေအနှစ်များကို မျိုးဆက်သစ်များသို့ လက်ဆင့်ကမ်းရာတွင် ဖခင်၏ မျိုးရိုးအမည်နှင့် အာဏာစက်ကို အခြေခံသည့် စနစ်များ တဖြည်းဖြည်း အမြစ်တွယ်လာခဲ့သည်။<ref name="BritannicaPatriarchy">Encyclopædia Britannica. "Patriarchy | Definition, History, & Facts". Retrieved 2026-09-21.</ref> ထိုမှတစ်ဆင့် ရှေးခေတ် မြေထဲပင်လယ်ဒေသ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်းနှင့် အာရှယဉ်ကျေးမှုကြီးများ အပါအဝင် ကမ္ဘာ့သမိုင်းတစ်လျှောက် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည့် ဥပဒေစနစ်များ၊ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် နိုင်ငံရေး အင်ပါယာ အများစုတွင် ဥပဒေအရပါ အမျိုးသားများကသာ အခွင့်ထူးခံ အာဏာများကို ရယူချုပ်ကိုင်ခွင့်ရှိသည့် ဖွဲ့စည်းပုံများအဖြစ် တည်တံ့ခိုင်မာလာခဲ့သည်။<ref name="Johnson2000">Johnson, Allan G. (2000). ''The Blackwell Dictionary of Sociology: A User's Guide to Sociological Language''. Wiley-Blackwell.</ref> သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုများအတွင်း အမျိုးသမီး မဲဆွယ်ခွင့် လှုပ်ရှားမှုများ၊ အမျိုးသမီးရေးရာ (Feminism) လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ခေတ်သစ် လူ့အခွင့်အရေး တိုက်ပွဲများကြောင့် ဤသမိုင်းကြောင်းတစ်လျှောက် အမြစ်တွယ်ခဲ့သော ဖိုဝါဒဆိုင်ရာ မညီမျှမှုများကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန်နှင့် တန်းတူညီမျှရေးကို ဖော်ဆောင်ရန်အတွက် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးတွင် စဉ်ဆက်မပြတ် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။<ref name="Lerner1986" /> == မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဖိုဝါဒ== မြန်မာ့လူအဖွဲ့အစည်းတွင် ဖိုဝါဒ နှင့် ကျား/မ ရေးရာ သမိုင်းဆိုင်ရာ အခြေအနေမှာ ရှုပ်ထွေးပြီး ထူးခြားချက်များ ရှိသည်။<ref name="Ikeya2011">Ikeya, Chie (2011). ''Pageantry of the Oblivion: The "Traditional" High Status of Women in Burma''. Journal of Burma Studies, 10(1), 51–81.</ref> တစ်ဘက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ "ဘုန်းကံ" (Spiritual merit) အယူအဆနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၊ စစ်ရေးတို့တွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒ ယဉ်ကျေးမှု ရှိသကဲ့သို့၊ အခြားတစ်ဘက်တွင်လည်း အမျိုးသမီးများ၏ စီးပွားရေး၊ ဥပဒေနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခွင့်များမှာ အာရှနှင့် ကမ္ဘာ့အခြားဒေသများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက မြင့်မားခဲ့သည်ဟု သုတေသီများက ထောက်ပြကြသည်။<ref name="MyaSein1958">Daw Mya Sein (1958). "Women in Burma". ''The Atlantic Monthly''.</ref> မြန်မာနိုင်ငံရှိ မတူညီသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများတွင်လည်း ကျား/မ ရေးရာနှင့် ဖိုဝါဒ သဘောတရားများ ကွဲပြားစွာ ရှိကြသည်။<ref name="WLB2006">Women's League of Burma (2006). ''Shadow Report on CEDAW for Myanmar''. WLB.</ref>ကချင်နှင့် ချင်း ဓလေ့ထုံးတမ်းအများစုတွင် ဖိုဝါဒနှင့် အဘိုးအဘွားဆက်နွယ်မှု ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေသည်။<ref name="Sadan2013">Sadan, Mandy (2013). ''Being and Becoming Kachin: Histories Beyond the State in the Borderworlds of Burma''. Oxford University Press.</ref>အမွေဆက်ခံခွင့်တွင် သားကြီး သို့မဟုတ် သားငယ် ကိုသာ ဦးစားပေးလေ့ရှိပြီး၊ သမီးဖြစ်သူများမှာ အိမ်ထောင်ပြုသွားပါက အမွေဆက်ခံခွင့် အလွန်နည်းပါးသည်။<ref name="WLB2006" />မွန်နှင့် ရှမ်း ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ဗမာဓလေ့နှင့် ဆင်တူစွာ အမျိုးသမီးများ စီးပွားရေးပြုလုပ်ခွင့်နှင့် စီမံခန့်ခွဲခွင့် လွတ်လပ်မှု ရှိကြသော်လည်း၊ ဘာသာရေးနှင့် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု အခမ်းအနားများတွင် အမျိုးသားများကို ဦးစားပေးသည့် ဖိုဝါဒအယူအဆများ ခိုင်မာစွာ ပါဝင်သည်။<ref name="SWAN2002">Shan Women's Action Network (2002). ''License to Rape: State-sanctioned sexual violence in Shan State''. SWAN.</ref> == ကိုးကားချက်များ == {{Reflist}} [[Category:လူမှုဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:လူမှုရေး စနစ်များ]] [[ကဏ္ဍ:မိသားစု]] 04hfr7ly2eje37o23zd8g8wjs8xe5ot 0 291916 1054367 2026-09-20T23:49:39Z Chenzeyan29 141880 [[အဖအုပ်စိုးမှု]] စာမျက်နှာကို [[ဖိုဝါဒ]] သို့ Chenzeyan29က ရွှေ့ခဲ့သည်: ကျစ်လျစ်တိုတုတ်စေရန် ([[WP:CONCISE]], [[WP:PRECISE]]) 1054367 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ဖိုဝါဒ]] de391jz25wd1lundr6do7a1jpf3u00t 0 291917 1054385 2026-09-21T04:54:58Z ခင်မောင်မောင်လွင် 40414 " '''အိုးရှိမ''' (大島おおしま) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ မုဆွတ်ပင်လယ်အော်ရှိ ကျောက်ဆောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကျွန်းသည် အအိုမိုရိခရိုင်၊ ဟိရ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054385 wikitext text/x-wiki '''အိုးရှိမ''' (大島おおしま) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ မုဆွတ်ပင်လယ်အော်ရှိ ကျောက်ဆောင်ကျွန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကျွန်းသည် အအိုမိုရိခရိုင်၊ ဟိရနိုင်းမြို့၏ အစိတ်အပိုင်းနေရာ ဖြစ်သည်။ ကျွန်းသည် ကမ်းရိုးတန်းအရှည် ၃ ကီလိုမီတာ (၁.၉ မိုင်) နှင့် ဧရိယာ ၀.၁၆ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၀.၀၆၂ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။ ကျွန်းကို အအိရိုမိုရိခရိုင်သည် "အဆမုရှိ - နဆွတ်ဒိုမရိခရိုင်အမျိုးသားဥယျာဉ်" အဖြစ် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သည်။ ==ပြင်ပလင့်များ== ==ကိုးကား== {{reflist}} s4tjpm081cv3nffiv5go6b69vi0026t 1 291918 1054400 2026-09-21T07:35:41Z ပရဟိတ 147401 "ကျောက်မဲမြို့နယ်၊ ခေးနင်းအုပ်စုတွင် ဖိတင်အောက် ဟူသောအမည်ဖြင့် ရွာမရှိပါ။ ဖီတစ်ရွာ ဟုသာ ရှိပါသည်။ ~~~~" အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054400 wikitext text/x-wiki ကျောက်မဲမြို့နယ်၊ ခေးနင်းအုပ်စုတွင် ဖိတင်အောက် ဟူသောအမည်ဖြင့် ရွာမရှိပါ။ ဖီတစ်ရွာ ဟုသာ ရှိပါသည်။ [[အသုံးပြုသူ:ပရဟိတ|ပရဟိတ]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:ပရဟိတ|ဆွေးနွေး]]) ၀၇:၃၅၊ ၂၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) 4xce8c19jyryexqgv4i47xdj41b70jh 2 291919 1054402 2026-09-21T08:26:07Z Yeourncho 148433 /* */ ကဗျာဆရာပိုင်စိုးဝေ 1054402 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 291920 1054403 2026-09-21T08:36:56Z I'm Rinn 148432 " အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅٥၈–၁၆၀၃) ဖြ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054403 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅٥၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ 7o5281iqqdmicqjs9630gfl9br3avlg 1054405 1054403 2026-09-21T08:38:42Z I'm Rinn 148432 1054405 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅٥၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ (Wars of the အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ssyswratj66raaqnmvaccrqvzq8gikk 1054406 1054405 2026-09-21T08:39:19Z I'm Rinn 148432 1054406 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅٥၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ jmxno5szs0vbqoeoautfevrbz8zmg8h 1054407 1054406 2026-09-21T08:40:42Z I'm Rinn 148432 1054407 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ 9g4hvfnzkigcmjooeelqu72j9p8db09 1054415 1054407 2026-09-21T08:43:49Z I'm Rinn 148432 1054415 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ အစိုးရ အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ pvt5via284h5pf2dkc0ou7mlwbo8vqt 1054416 1054415 2026-09-21T08:47:55Z I'm Rinn 148432 1054416 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ အစိုးရ အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ rnuyf8d6qkgoitht454c5tbqmbyn6d5 1054417 1054416 2026-09-21T08:48:50Z I'm Rinn 148432 1054417 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ အစိုးရ အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ''ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ'' အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ 4nn0m70fxuepzdz8k7m47ri8d88njrm 1054418 1054417 2026-09-21T08:55:27Z I'm Rinn 148432 1054418 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ '''အစိုးရ''' အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ '''ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ''' အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ '''ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။''' '''အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။''' သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ 08z1mbe9gtmf2h8hacslwyd960gli22 1054419 1054418 2026-09-21T09:01:17Z I'm Rinn 148432 1054419 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ '''အစိုးရ''' အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ '''ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ''' အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ '''ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။''' '''အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။''' သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ '''ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း''' ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ [၁၇] အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ bsvpll9i5o1mjhrqejjhuizq1hbu50w 1054420 1054419 2026-09-21T09:01:43Z I'm Rinn 148432 1054420 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ '''အစိုးရ''' အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ '''ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ''' အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ '''ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။''' '''အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။''' သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ '''ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း''' ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ 0yahd1ejmg172l2f65rgd0zfngiypxi 1054421 1054420 2026-09-21T09:26:00Z Dr Lotus Black 31011 [[အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်]] စာမျက်နှာကို [[အယ်လီဇဘက်ခေတ်]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည် 1054420 wikitext text/x-wiki အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး ပထမအယ်လစ်ဇဗက် စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ '''အစိုးရ''' အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ '''ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ''' အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ '''ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။''' '''အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။''' သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ '''ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း''' ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ 0yahd1ejmg172l2f65rgd0zfngiypxi 1054423 1054421 2026-09-21T09:29:49Z Dr Lotus Black 31011 1054423 wikitext text/x-wiki {{အကိုးအကားမဲ့}} အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး [[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)|ပထမအယ်လစ်ဇဗက်]] စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ==အစိုးရ== အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ== အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ '''ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။''' '''အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။''' သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ ==ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း== ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ==ကိုးကား== {{Reflist}} [[Category:ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ သမိုင်း]] exkf03p2831n9zn066uwhwmznucwcyj 1054431 1054423 2026-09-21T11:09:02Z I'm Rinn 148432 /* ကိုးကား */ Elizabethan era 1054431 wikitext text/x-wiki {{အကိုးအကားမဲ့}} အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး [[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)|ပထမအယ်လစ်ဇဗက်]] စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ==အစိုးရ== အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ== အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ ==ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း== ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ==ကိုးကား== ၁။ Elizabethan era [[Category:ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ သမိုင်း]] 4kqizbixjzpa0auj0fwz83bsjgdhzg6 1054432 1054431 2026-09-21T11:09:51Z I'm Rinn 148432 1054432 wikitext text/x-wiki {{အကိုးအကားမဲ့}} အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး [[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)|ပထမအယ်လစ်ဇဗက်]] စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ==အစိုးရ== အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ== အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ ==ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း== ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ==ကိုးကား== ၁။ Elizabethan era [[Category:ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:Elizabethan Era]] esmzznl6oavd25p657hq5tehtad5caz 1054433 1054432 2026-09-21T11:10:54Z I'm Rinn 148432 1054433 wikitext text/x-wiki {{အကိုးအကားမဲ့}} အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ် ဆိုသည်မှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသမိုင်း၊ တူဒါခေတ် အတွင်း ဘုရင်မကြီး [[အယ်လီဇဘက် ပထမ (အင်္ဂလန်ဘုရင်မ)|ပထမအယ်လစ်ဇဗက်]] စိုးစံခဲ့သော ကာလ (၁၅၅၈–၁၆၀၃) ဖြစ်ပါသည်။သမိုင်းပညာရှင်များက ဤခေတ်ကို အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ ရွှေခေတ် အဖြစ် မကြာခဏ တင်စားကြသည်။ ဟင်နရီ (၇) နှင့် ဟင်နရီ (၈) တို့၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ထိရောက်ကောင်းမွန်သော အစိုးရစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး၊ အတ္တလန်တိတ်သမုဒ္ဒရာ ရေကြောင်းကုန်သွယ်ရေးနှင့် ပင်လယ်ဓားပြလုပ်ငန်းများ ကြောင့် စီးပွားရေး တိုးတက်ဝေဆာခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ပရိုတက်စတင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သည် လူထုကြားတွင် ပိုမိုလက်ခံလာဖွယ် ရှိလာခဲ့ပြီး၊ စကော့တလန်နိုင်ငံနှင့် တော်ဝင်ဘုရင်စနစ် မပေါင်းစည်းမီ အင်္ဂလန်သမိုင်း၏ နောက်ဆုံးကာလလည်း ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုပိုင်းဆိုင်ရာတွင်မူ ဤခေတ်သည် အင်္ဂလိပ်နိုးထရေးကာလ ၏ အထွတ်အထိပ်ကို ကိုယ်စားပြုပြီး ကဗျာ၊ ဂီတ၊ စာပေနှင့် အထူးသဖြင့် ဝီလီယံ ရှိတ်စပီးယား ကဲ့သို့သော ပြဇာတ်ရေးဆရာများ၏ လမ်းသစ်ထွင် ဖန်တီးမှုများပါဝင်သည့် ပြဇာတ်လောက ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်သည် ၎င်းမတိုင်မီနှင့် ၎င်းနောက်ပိုင်း နန်းစံခဲ့သော ခေတ်ကာလများနှင့် သိသိသာသာ ကွာခြားလှပါသည်။ ဤခေတ်သည် ပြီးခဲ့သည့် ရာစုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော နှင်းဆီစစ်ပွဲများ အင်္ဂလန် ဘာသာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု နှင့် ပရိုတက်စတင့်နှင့် ကက်သလစ်တို့ကြား ဘာသာရေး တိုက်ပွဲများ၊ ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အင်္ဂလန် ပြည်တွင်းစစ်နှင့် (၁၇) ရာစု တစ်လျှောက်လုံးကို ဝါးမြိုသွားခဲ့သည့် လွှတ်တော်နှင့် ဘုရင်စနစ်ကြား နိုင်ငံရေး တိုက်ပွဲများအကြား ရရှိခဲ့သော ရေတို ပြည်တွင်းငြိမ်းချမ်းရေး ကာလတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် လက်ထက်တွင် ဘာသာရေး ပဋိပက္ခကို အဲလိဇဘက် ဘာသာရေး ပြေလည်ညှိနှိုင်းမှု အားဖြင့် ခေတ္တမျှ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်သည်လည်း ဘုရင်၏ အကြွင်းမဲ့ အာဏာရှင်စနစ်ကို စိန်ခေါ်နိုင်လောက်အောင် အင်အား မတောင့်တင်းသေးပေ။ဤအချိန်အတောအတွင်း အင်္ဂလန်သည် ဥရောပရှိ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝနေခဲ့သည်။ အီတလီစစ်ပွဲများ ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် အီတလီ ရီနေဆန်းခေတ် သည်လည်း ကုန်ဆုံးသွားခဲ့ရာ၊ အီတလီကျွန်းဆွယ်သည် ဆင်းရဲမွဲတေသွားခဲ့ရသည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှာမူ ပြင်သစ်ဘာသာရေးစစ်ပွဲများ (၁၅၆၂–၁၅၉၈) အတွင်း ပိတ်မိနေခဲ့ပြီး၊ ရာစုနှစ်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့သော အင်္ဂလို-ပြင်သစ် စစ်ပွဲများမှာလည်း အဲလိဇဘက် နန်းစံသည့် ကာလအများစုတွင် အကြီးအကျယ် ဆိုင်းငံ့ထားနိုင်ခဲ့သည်။ဤခေတ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်မှာ ဟက်ဘ်စဘတ် စပိန်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥရောပနှင့် အမေရိကတိုက်တို့တွင် ထိပ်တိုက်တွေ့ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၅၈၅-၁၆၀၄ ခုနှစ်အတွင်း တရားဝင် မကြေညာသော အင်္ဂလို-စပိန်စစ်ပွဲအဖြစ် ပေါက်ကွဲထွက်လာခဲ့သည်။ ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်ဘုရင် ဖိလစ် (၂) က စပိန် ရေတပ်မတော်ကြီး ဖြင့် အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်ရန် ကြိုးပမ်းမှုကို ကျော်ကြားစွာ ခြေမှုန်း အနိုင်ယူနိုင်ခဲ့သည်။ ==အစိုးရ== အဲလိဇဘက်ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံသည် ထိုကာလအတွင်း စစ်ရေးအမြင်အရ အထူးတလည် အောင်မြင်မှုမရှိခဲ့သော်လည်း ကြီးမားသော ရှုံးနိမ့်မှုများကို ရှောင်ရှားနိုင်ခဲ့ပြီး အင်အားတောင့်တင်းသော ရေတပ်မတော်တစ်ခုကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ခြုံငုံသုံးသပ်ရလျှင် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီးသည် စပိန်ရတနာတင်သင်္ဘောများကို လုယက်ခြင်း၊ ကာကွယ်ရေးအားနည်းသော အခြေချနေထိုင်ရာနေရာများကို စီးနင်းတိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် အာဖရိကန်လူမည်းကျွန်များကို ရောင်းချခြင်းတို့ကြောင့် နိုင်ငံကို အလုံးစုံမဟုတ်သော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ရေရှည်ငြိမ်းချမ်းစေခဲ့ပြီး ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကိုလည်း တိုးပွားစေခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ယခင်မင်းဆက်များထံမှ ဘဏ္ဍာရေး လုံးဝပြာကျလုနီးပါးဖြစ်နေသော နိုင်ငံတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ရသော်လည်း သူမ၏ ခြိုးခြံချွေတာသော မူဝါဒများက ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ တာဝန်ယူမှုကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းပေးနိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ချုပ်တည်းမှုကြောင့် ၁၅၇၄ ခုနှစ်တွင် အစိုးရအဖွဲ့သည် အကြွေးအားလုံးမှ ကင်းလွတ်သွားခဲ့ပြီး ဆယ်နှစ်အကြာတွင် တော်ဝင်အစိုးရသည် ပေါင် ၃၀၀,၀၀၀ အထိ ဘဏ္ဍာငွေ ပိုလျှံမှု ရှိခဲ့သည်။စီးပွားရေးအရ ကြည့်လျှင် ဆာ သောမတ်စ် ဂရက်ရှမ် က အင်္ဂလန်၏ ပထမဆုံးသော စတော့အိတ်ချိန်းဖြစ်ပြီး ဥရောပတွင် အစောဆုံးဖြစ်သော တော်ဝင်ကုန်သွယ်ရေးအိတ်ချိန်း (၁၅၆၅) ကို တည်ထောင်ခဲ့ခြင်းမှာ အင်္ဂလန်၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအတွက်သာမက မကြာမီ ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအတွက်ပါ အလွန်အရေးပါသော ဖြစ်ထွန်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြခဲ့သည်။ထိုခေတ်ကာလရှိ အခြားဥရောပနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အခွန်နှုန်းထားများ ပိုမိုသက်သာသဖြင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ကြက်ပုံမှာ အလွန်အမင်း မညီမမျှ ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း အဲလိဇဘက် ဘုရင်မကြီး နန်းသက်ကုန်ဆုံးချိန်တွင် အစောပိုင်းကာလထက် ပိုမိုများပြားသော ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများ ရှိနေခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့သော ယေဘုယျ ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုများကြောင့် "ရွှေခေတ်" ဟု လိုလားထောက်ခံသူများ အလေးပေးပြောဆိုကြသည့် ဆွဲဆောင်မှုရှိသော ဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာနိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ==ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ၊ လျှို့ဝှက်ချက်များနှင့် လုပ်ကြံမှုများ== အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မကြီး စိုးစံသည့်ခေတ် သည် နိုင်ငံရေးအရ အကွက်ချစီစဉ်မှုများနှင့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သော ခေတ်တစ်ခေတ်လည်း ဖြစ်ပြီး၊ အဆိုပါဖြစ်ရပ်များတွင် အယ်လစ်ဗက်ခေတ် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အထက်တန်းလွှာများ မကြာခဏ ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဒရစ်၊ ပဲရစ်နှင့် ရောမမြို့များရှိ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများသည် ပရိုတက်စတင့် ဘာသာဝင်ဖြစ်သော အဲလိဇဘက်ကို လုပ်ကြံပြီး ကက်သလစ် ဘာသာဝင်ဖြစ်သည့် စကော့တလန်ဘုရင်မ မေရီ ဖြင့် အစားထိုးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။ ယင်းမှာ အင်္ဂလန်နိုင်ငံကို ကက်သလစ်ဘာသာသို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်အတွက် နိဒါန်းပျိုးခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၅၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရီဒိုဖီ ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ကြိုတင်တားဆီးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၈၄ ခုနှစ်တွင် ဖရန်စစ် သရော့မော်တွန် က ဘုရင်မကြီးကို ဖြုတ်ချပြီး အင်္ဂလန်တွင် ကက်သလစ်အသင်းတော်ကို ပြန်လည်အသက်သွင်းရန် ကြံစည်မှု၌ ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့ပြီးနောက် သရော့မော်တွန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော ကြီးမားသည့် ပူးပေါင်းကြံစည်မှုတစ်ခုမှာ ဘာဘင်တန် ပူးပေါင်းကြံစည်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ ဘုရင်မ မေရီ ကို ကွပ်မျက်ရန် တိုက်ရိုက်အကြောင်းဖန်လာစေသည့် ဖြစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် ဘုရင်မကြီး၏ အလွန်စွမ်းဆောင်ရည်ထက်မြက်လှသော သူလျှိုချုပ် ဖရန်စစ် ဝေါဆင်ဂမ် ၏ ညွှန်ကြားမှုအောက်တွင် လှုပ်ရှားခဲ့သည့် နှစ်ဖက်ချွန်သူလျှို ဂီလ်ဘတ် ဂစ်ဖို့ဒ် ပါဝင်ခဲ့သည်။၁၆၀၁ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အက်ဆက်စ် ပုန်ကန်မှု တွင် ပြဇာတ်ဆန်သည့် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ပါဝင်နေသည်။ အဆိုပါ ပုန်ကန်မှု မဖြစ်ပွားမီလေးတွင် အက်ဆက်စ်အားပေးထောက်ခံသူများ (၎င်းတို့ထဲတွင် နော့သမ်ဘာလန်နယ်စားကြီး၏ ညီငယ်များဖြစ်သော ချားလ်စ် ပါစီ နှင့် ဂျော့စလင် ပါစီ တို့ ပါဝင်သည်) က ဘုရင်စနစ်အပေါ် လူထု၏ မကျေနပ်မှုကို လှုံ့ဆော်ရန်အတွက် ဂလုတ်ပြဇာတ်ရုံ တွင် "ရစ်ချက် ဒုတိယမြောက်" ပြဇာတ်ကို ကပြရန် ငွေကြေးစိုက်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ အက်ဆက်စ်၏ ရုံးတင်စစ်ဆေးမှုတွင် ချက်မ်ဘာလိန်အဖွဲ့ မှ ပြဇာတ်မင်းသား ဩဂတ်စတင်း ဖိလစ် က ထွက်ဆိုရာ၌ — အဆိုပါပြဇာတ်သည် ဟောင်းနွမ်းနေပြီး ပရိသတ်အများအပြားကို ဆွဲဆောင်ရန် "ခေတ်မရှိတော့" ဟု ဇာတ်အဖွဲ့သားများက ခံစားခဲ့ရသောကြောင့် လျှို့ဝှက်ကြံစည်သူများက ပြဇာတ်ကပြရန်အတွက် ပုံမှန်အခကြေးငွေထက် "ပိုမိုသော" အပြားလေးဆယ် ကို ပေးဆောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။အဲလိဇဘက်ဘုရင်မကြီး စိုးစံမှု၏ နောက်ဆုံးဆယ်စုနှစ်များတွင် ၎င်းသည် စကော့တလန်နိုင်ငံမှ ဆဋ္ဌမမြောက် ဂျိမ်းစ်ဘုရင် ထံသို့ နှစ်စဉ် ထောက်ပံ့ကြေး သို့မဟုတ် အထောက်အပံ့များ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ယင်းက အင်္ဂလန်နှင့် စကော့တလန်အကြား ချစ်ကြည်ရေး သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အထောက်အကူပြုစေခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘုရင်၏ အမတ်များနှင့် သံတမန်များသည် အဲလိဇဘက်၏ ဝန်ကြီးများနှင့် "လျှို့ဝှက်စာပေးစာယူ" ကို ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်သည် အဲလိဇဘက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံမည့်သူဖြစ်လာရန် သေချာသလောက် ရှိခဲ့သည်။ ထီးနန်းအသစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက်တွင်လည်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှုများ ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘိုင်း ပူးပေါင်းကြံစည်မှု တွင် ကက်သလစ်ဘုန်းတော်ကြီးနှစ်ပါးသည် ဂျိမ်းစ်ဘုရင်ကို ပြန်ပေးဆွဲပြီး၊ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များအပေါ် ပိုမိုသည်းခံခွင့်လွှတ်ရန် သဘောမတူမချင်း လန်ဒန်မျှော်စင် တွင် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရန် စီစဉ်ခဲ့ကြသည်။ ဟင်နရီ (၈) ခုနှစ်က တော်ဝင်ရေတပ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သော်လည်း၊ အက်ဒ်ဝပ်နှင့် မေရီတို့က ယင်းကို လျစ်လျူရှုခဲ့ကြသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးစနစ်တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ကျန်ခဲ့သည်။ အယ်လစ်ဇဗက်ဘုရင်မသည် ရေတပ်အင်အားတောင့်တင်းရေးကို ဦးစားပေးလုပ်ငန်းတစ်ခုအဖြစ် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကမ္ဘာသစ် (အမေရိကတိုက်) မှ ရွှေနှင့်ငွေများ သယ်ဆောင်လာသော စပိန်ကုန်သည်သင်္ဘောများကို တိုက်ခိုက်လုယက်သည့် ဂျွန်ဟော့ကင်းနှင့် ဖရန်စစ်ဒရိတ်တို့ကဲ့သို့သော "ပင်လယ်ခွေးများ" ကို ကူညီပံ့ပိုးပေးခြင်းဖြင့် စပိန်နိုင်ငံနှင့် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို စွန့်စားခဲ့သည်။ ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းများသည် နည်းပညာဆန်းသစ်တီထွင်မှုတွင် ရှေ့ဆောင်များဖြစ်ခဲ့ကြပြီး သင်္ဘောကပ္ပတိန်များကလည်း မဟာဗျူဟာအသစ်များကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ပါကာ (၁၉၉၆) က ရွက်တိုင်အပြည့်တပ်ဆင်ထားသော သင်္ဘော သည် ထိုရာစုနှစ်၏ အကြီးမားဆုံး နည်းပညာတိုးတက်မှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရေတပ်စစ်ဆင်ရေးကို ထာဝရပြောင်းလဲပစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ၁၅၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောတည်ဆောက်သူများသည် သင်္ဘောတွင် ပထမဆုံးစမ်းသပ်ပြသခဲ့သည့် ပုံစံဒီဇိုင်းအသစ်များကို မိတ်ဆက်ခဲ့ရာ၊ ထိုဒီဇိုင်းများကြောင့် သင်္ဘောများမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ ခုတ်မောင်းနိုင်ပြီး စတီယာရင်လှည့်ရ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည့်အပြင် ပိုမိုလေးလံသော အမြောက်များကိုလည်း တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ယခင်က စစ်သင်္ဘောများသည် ရန်သူ့သင်္ဘောပေါ်သို့ စစ်သားများတက်ရောက်စီးနင်းနိုင်ရန် အချင်းချင်းကပ်၍ ချိတ်တွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသော်လည်း၊ ယခုအခါတွင်မူ ရန်သူ့သင်္ဘောနှင့် အလှမ်းကွာဝေးသောနေရာမှ ရပ်၍ နံဘေးတိုက်အမြောက်များဖြင့် ပစ်ခတ်ကာ ရန်သူ့သင်္ဘောကို နစ်မြုပ်စေခဲ့ကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံက အင်္ဂလန်ကို ကျူးကျော်သိမ်းပိုက်ရန် နောက်ဆုံးတွင် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သောအခါ ၎င်းမှာ လုံးဝအချည်းနှီးဖြစ်သွားခဲ့သည်။ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အင်္ဂလိပ်သင်္ဘောများနှင့် သင်္ဘောသားများ၏ ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် ကျူးကျော်မှုကို ဟန့်တားနိုင်ခဲ့ပြီး ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် စပိန်အာမာဒါ ရေတပ်ကြီးကို ချေမှုန်းနိုင်ခဲ့ကာ ၎င်းမှာ ဧလိဇဘက်ဘုရင်မစိုးစံမှု၏ အထွတ်အထိပ်ကာလ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နည်းပညာပိုင်းအရ ပြောရလျှင် စပိန်၏ အလွန်ရှုပ်ထွေးလှသော မဟာဗျူဟာကြောင့် ကျူးကျော်ရေးရေတပ်စုနှင့် ကုန်းပေါ်ရှိ စပိန်စစ်တပ်တို့အကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု လိုအပ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် အာမာဒါရေတပ်ကြီး ရှုံးနိမ့်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် စပိန်အမြောက်များ၏ ညံ့ဖျင်းသော ဒီဇိုင်းပုံစံကြောင့် အနီးကပ်တိုက်ပွဲတွင် ကျည်ပြန်ဖြည့်ရသည်မှာ များစွာနှေးကွေးခဲ့သည်။ စပိန်နှင့် ပြင်သစ်တို့တွင် ပိုမိုတောင့်တင်းသော ရေတပ်များ ရှိနေသေးသော်လည်း အင်္ဂလန်သည် ၎င်းတို့ကို အမီလိုက်နိုင်ရန် ကြိုးပမ်းနေခဲ့သည်။ အကယ်၍ စပိန်တို့သည် ၁၅၈၈ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့၏ ကျူးကျော်ရေးစစ်တပ်ကို ကုန်းပေါ်သို့ အောင်မြင်စွာ စေလွှတ်နိုင်ခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဆိုးရွားသော နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်များကို ပါကာက သုံးသပ်ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ စပိန်စစ်တပ်သည် ပိုမိုကြီးမားခြင်း၊ အတွေ့အကြုံ ပိုမိုများပြားခြင်း၊ လက်နက်ခဲယမ်း ပိုမိုစုံလင်ခြင်း၊ ပိုမိုယုံကြည်မှုရှိခြင်းနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု ပိုမိုကောင်းမွန်ခြင်းတို့ ရှိခဲ့သည်ဟု သူက ဆိုသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အင်္ဂလန်၏ ကာကွယ်ရေးမှာ အားနည်းပြီး ခေတ်နောက်ကျနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်တွင် စစ်သားအင်အား အလွန်နည်းပါးပြီး ၎င်းတို့မှာလည်း အကောင်းဆုံးအနေအထားဖြင့် အနည်းငယ်မျှသာ လေ့ကျင့်ထားရသူများ ဖြစ်သည်။ စပိန်သည် အင်္ဂလန်၏ အားအနည်းဆုံး အချက်ကို ရွေးချယ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး လန်ဒန်မြို့ကို တစ်ပတ်အတွင်း သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ပါကာ က နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့တွင် ဖြစ်ပွားသော ကက်သလစ် သူပုန်ထမှုသည် အင်္ဂလန်အတွက် လုံးဝဥဿုံ ရှုံးနိမ့်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ခဲ့သည်ဟု ထပ်လောင်းဆိုထားသည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် အင်္ဂလန်သည် စပိန်နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်ရန် ဒေးဗ်-နောရစ် စစ်ဆင်ရေး ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ယင်းမှာလည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ပေ။ စပိန်ရေတပ် အာမာဒါ ဖျက်ဆီးခံရပြီးနောက် အင်္ဂလန် ရရှိခဲ့သော အသာစီးရမှုမှာ ဆုံးရှုံးသွားခဲ့ပြီး စပိန်တို့၏ ရေတပ်အာဏာ ပြန်လည်နိုးထလာခြင်းကို အမှတ်အသားပြုခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သော ဒုတိယအင်္ဂလိပ် ရေတပ်အာမာဒါက ကာဒစ် မြို့ကို သိမ်းပိုက်ပြီး မီးရှို့ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ယင်းစစ်ပွဲတွင် အင်္ဂလန်၏ အထင်ရှားဆုံး အနိုင်ရရှိမှုများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် စပိန်အာမာဒါ များက ၁၅၉၆၊ ၁၅၉၇ နှင့် ၁၆၀၁ ခုနှစ်တို့တွင် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရှိခဲ့ကြပေ။ အဆိုပါစစ်ပွဲသည် အယ်လစ်ဇဘက်ဘုရင်မကြီး ကွယ်လွန်ပြီးနောက် တစ်နှစ်အာဏာတည်သည့် လန်ဒန်စာချုပ် ဖြင့် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ ==ကမ္ဘာသစ်ကို ကိုလိုနီပြုခြင်း== ခရစ္စတိုဖာ ကိုလံဘတ်စ် ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများသည် အင်္ဂလန်ကဲ့သို့သော ရေကြောင်းအာဏာစက်ရှိသည့် နိုင်ငံများအပါအဝင် အနောက်ဥရောပတစ်ခွင်လုံးကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေခဲ့သည်။ ဘုရင် ဟင်နရီ (၈) သည် အာရှနိုင်ငံများရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်သည့် မြောက်ဘက်လမ်းကြောင်းကို ရှာဖွေရန် ဂျွန် ကက်ဘော့ အား ခရီးစဉ်တစ်ခုကို ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ နော့ဝက်စ် ပတ်ဆေ့ချ် (အနောက်မြောက်ပိုင်း ပင်လယ်ရေကြောင်းလမ်း) ကို စတင်ရှာဖွေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကက်ဘော့သည် ၁၄၉၇ ခုနှစ်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ထွက်ခွာခဲ့ပြီး နယူးဖောင်လန်း သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် သူသည် အမေရိကတိုက်သို့ အခြားခရီးစဉ်တစ်ခုကို ထပ်မံဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း သူနှင့် သူ၏သင်္ဘောများအကြောင်းကို နောက်ထပ် မည်သည့်သတင်းမှ မကြားရတော့ပေ။ ၁၅၆၂ ခုနှစ်တွင် အယ်လစ်ဇဘက်က အနောက်အာဖရိကကမ်းရိုးတန်းအနီးရှိ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီသင်္ဘောများမှ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို လုယူရန် အယ်လစ်ဇဘက်ပင်လယ်ခွေးများ ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသော ရေတပ်ဓားပြ များကို ဟော့ကင်းစ် နှင့် ဒရိတ်ချ် တို့ အပါအဝင် အခြားသူများနှင့်အတူ စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၅၈ဝ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်-စပိန်စစ်ပွဲများ ပြင်းထန်လာသောအခါ အယ်လစ်ဇဘက်သည် အမေရိကတိုက်ရှိ စပိန်ဆိပ်ကမ်းများနှင့် ဥရောပသို့ ရတနာများနှင့်အတူ ပြန်လာကြသော သင်္ဘောများကို နောက်ထပ် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။ ဤအတောအတွင်း သြဇာကြီးမားသော စာရေးဆရာများဖြစ်ကြသော ရစ်ချတ် ဟာကလွတ် နှင့် ဂျွန် ဒီ တို့က အင်္ဂလန်၏ ကိုယ်ပိုင်ပြည်ပအင်ပါယာ တည်ထောင်ရေးကို စတင်တွန်းအားပေးလာကြသည်။ စပိန်နိုင်ငံသည် အမေရိကတိုက်တွင် အခိုင်အမာ အခြေချပြီးဖြစ်ကာ ၁၅၈၀ ခုနှစ်ကတည်းက စပိန်နှင့် ပေါင်းစည်းထားသော ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတွင် အာဖရိက၊ အာရှနှင့် တောင်အမေရိကတို့၌ ရည်မှန်းချက်ကြီးမားသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အင်ပါယာတစ်ခု ရှိနှင့်ပြီးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံကလည်း မြောက်အမေရိကကို စူးစမ်းလေ့လာနေခဲ့သည်။ အင်္ဂလန်သည် မြောက်အမေရိကထက် ဝက်စ်အိန္ဒိယကျွန်းစုများ ကို အဓိကထားလျက် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ကိုလိုနီများကို တည်ထောင်ရန် တွန်းအားပေးခံခဲ့ရသည်။ ==ကိုးကား== ၁။ [[:en:Elizabethan_era#|Elizabethan era]] [[Category:ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၏ သမိုင်း]] [[ကဏ္ဍ:Elizabethan Era]] sxab3drbm3b5va1aklx9w35f0iaxl84 3 291921 1054408 2026-09-21T08:40:47Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1054408 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &#126;2026-50932-82 ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၀၊ ၂၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) mfodu5jsq3m4r4bxkkuj8o4gmhp5oxp 3 291922 1054409 2026-09-21T08:40:57Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1054409 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yeourncho ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၀၊ ၂၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) khjb14rfh984rh5f19rgw5fa7dfgs0f 3 291923 1054411 2026-09-21T08:41:07Z Welcome-Bot 40494 ကြိုဆိုပါသည်! 1054411 wikitext text/x-wiki == ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် I&#39;m Rinn ! == {| class="plainlinks" cellspacing="0" cellpadding="0" style="margin:0 0 1em; width:100%;" | style="width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;" | <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> * အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။ * ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။ * တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ * သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။ * ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ * ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။ </div> | style="padding:0 0.5em;" | | style="width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;" | <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''</div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;"> * စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။ * ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။ * ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။ * [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။ * [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။ * ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &#126;&#126;&#126;&#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။ * သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။ * [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။ </div> <div style="border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;">[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''</div> <div style="padding:0.4em 1em 0.3em;"> [[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese. However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can! Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you. </div> |}<!-- Template:Welcome --> --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]]) ၀၈:၄၁၊ ၂၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၆ (UTC) qvl17rpk0oqknwsf97yj53c5j9wmdbc 0 291924 1054422 2026-09-21T09:26:00Z Dr Lotus Black 31011 [[အယ်လစ်ဇဗက်ခေတ်]] စာမျက်နှာကို [[အယ်လီဇဘက်ခေတ်]] သို့ Dr Lotus Blackက ရွှေ့ခဲ့သည် 1054422 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[အယ်လီဇဘက်ခေတ်]] kzbldautiu6my6ip837xyr1umj5a2ju 0 291925 1054425 2026-09-21T10:07:11Z Mkant00 135890 "[[File:Vector field E.png|right|200px|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင်အပေါ်ရှိ ဗက်တာစက်ကွင်း]] ဗက်တာ [[ကဲကုလပ်]] (vector calculus) နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054425 wikitext text/x-wiki [[File:Vector field E.png|right|200px|thumb|စက်လုံးမျက်နှာပြင်အပေါ်ရှိ ဗက်တာစက်ကွင်း]] ဗက်တာ [[ကဲကုလပ်]] (vector calculus) နှင့် [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်ဂျီဩမေတြီ|ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ]] (differential geometry) တို့တွင် ဗက်တာစက်ကွင်း (vector field) ဆိုသည်မှာ ပေးထားသော ရပ်ဝန်းတစ်ခုအတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုစီတိုင်းသို့ [[ဗက်တာ]] (vector) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်းဖြစ်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) <math>\mathbb{R}^n</math> ၏ [[အစုပိုင်း]] တစ်ခု သို့မဟုတ် [[မန်နီဖိုး#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော_မန်နီဖိုးများ_(Differentiable_Manifolds)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော မန်နီဖိုး]] (differentiable manifold) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ (Formal Definitions) == === ယူကလစ် ရပ်ဝန်း၏ အစုပိုင်းများ (Subsets of Euclidean Space) === <math>\mathbb{R}^n</math> ၏ [[အစုပိုင်း|အဖွင့်စုပိုင်း]] (open subset) <math>S</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက ဗက်တာစက်ကွင်း (vector field) သည် စံ ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) <math>(x_1, \ldots, x_n)</math> တွင်ရှိသော ဗက်တာတန်ဖိုးရှိ [[ဖန်ရှင်]] (vector-valued function) <math>V: S \to \mathbb{R}^n</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ <math>V</math> ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုစီတိုင်းသည် ချောမွေ့သော ဖန်ရှင် (smooth function) တစ်ခုဖြစ်ပါက <math>V</math> သည် ချောမွေ့သော ဗက်တာစက်ကွင်း (smooth vector field) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်]] လားရာများရှိ စံ [[အခြေအစု]] ဗက်တာများ (standard basis vectors) အတွက် <math>\frac{\partial}{\partial x_1},\ldots,\frac{\partial}{\partial x_n}</math> ဟု ရေးသားရာတွင် <math>S</math> အပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ဗက်တာစက်ကွင်းတိုင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>V = \sum_{i=1}^n V_i(x_1,\ldots,x_n)\frac{\partial}{\partial x_i}</math> ဤနေရာတွင် <math>V_1,\ldots,V_n</math> တို့သည် <math>S</math> အပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဤ [[သင်္ချာဆိုင်ရာ သင်္ကေတများစာရင်း|သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း]] သည် ဗက်တာစက်ကွင်းတစ်ခုက ချောမွေ့သော ဖန်ရှင်များအပေါ် လားရာပြ ဆင်းသက်ချက် (directional derivative) အဖြစ် သက်ရောက်သော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear map) <math>V\colon C^{\infty}(S)\to C^{\infty}(S)</math> တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးကြောင်း ထင်ဟပ်စေသည်။ <math>S</math> အပေါ် သတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာစက်ကွင်းများဖြစ်သည့် <math>V</math>, <math>W</math> နှင့် ချောမွေ့သော ဖန်ရှင် <math>f</math> တို့ကို ပေးထားပါက သက်ဆိုင်ရာအမှတ်များအလိုက် (pointwise) စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) နှင့် ဗက်တာပေါင်းခြင်း (vector addition) တို့သည် ချောမွေ့သော ဗက်တာစက်ကွင်းများ၏ အစုကို ချောမွေ့သော ဖန်ရှင်များ၏ [[ကွင်း (အက္ခရာသင်္ချာ)|ကွင်း]] အပေါ်ရှိ [[မော်ဂျူး]] (module) တစ်ခုအဖြစ် ဖန်တီးပေးသည်။ :<math>(fV)(p) := f(p)V(p)</math> :<math>(V+W)(p) := V(p) + W(p)</math> === ကိုဩဒိနိတ် အသွင်ပြောင်းခြင်း နိယာမ (Coordinate Transformation Law) === ဗက်တာစက်ကွင်း (vector field) <math>V</math> ၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် <math>V_{x} = (V_{1,x}, \dots, V_{n,x})</math> ဖြစ်သော ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ (Cartesian coordinates) ကို <math>(x_1, \ldots, x_n)</math> ဟု သတ်မှတ်ပါ။ <math>(y_1,\ldots,y_n)</math> သို့ ချောမွေ့သော ကိုဩဒိနိတ်ပြောင်းလဲမှု သို့မဟုတ် ဒေသအလိုက် [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်]] (local diffeomorphism) တစ်ခုအောက်တွင် [[အခြေအစု]] အသစ်ရှိ <math>V</math> ၏ အစိတ်အပိုင်းများသည် ဆန့်ကျင်ဘက် (contravariant) အသွင်ပြောင်းခြင်း နိယာမကို ပြည့်စုံစေရမည်။ :<math>V_{i,y} = \sum_{j=1}^n \frac{\partial y_i}{\partial x_j} V_{j,x}</math> === ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော မန်နီဖိုးများအပေါ် (Differentiable Manifolds) === [[မန်နီဖိုး#ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော_မန်နီဖိုးများ_(Differentiable_Manifolds)|ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော မန်နီဖိုး]] (differentiable manifold) <math>M</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက ဗက်တာစက်ကွင်း <math>X</math> ဆိုသည်မှာ <math>M</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုစီတိုင်းသို့ ထိမျဉ်းဗက်တာ (tangent vector) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုံစံတကျအားဖြင့် ၎င်းသည် <math>p \circ X = \operatorname{id}_M</math> ဖြစ်စေသော ပုံဖော်မှု (mapping) <math>X: M \to TM</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် <math>TM</math> သည် [[မန်နီဖိုး#ထိမျဉ်းအစည်း_(Tangent_Bundle)|ထိမျဉ်းအစည်း]] (tangent bundle) ဖြစ်ပြီး <math>p: TM \to M</math> သည် အစည်း ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗက်တာစက်ကွင်းတစ်ခုသည် ထိမျဉ်းအစည်း၏ [[အပိုင်း (ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ)|အပိုင်း]] (section) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ တူညီသော အဓိပ္ပာယ်အနေဖြင့် <math>M</math> အပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ဗက်တာစက်ကွင်း <math>X</math> သည် ဆင်းသက်မှု (derivation) အဖြစ် သက်ရောက်သော [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ|မျဉ်းဖြောင့် ပုံဖော်မှု]] (linear map) <math>X: C^\infty(M) \to C^\infty(M)</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ :<math>X(fg) = fX(g) + X(f)g \qquad \forall f,g \in C^\infty(M)</math> <math>M</math> အပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ဗက်တာစက်ကွင်းများ အားလုံး၏ အစုကို <math>\Gamma(TM)</math> သို့မဟုတ် <math>\mathfrak{X}(M)</math> ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ == ဗက်တာစက်ကွင်းများအပေါ်ရှိ တွက်ချက်မှုများ (Operations on Vector Fields) == === ဗက်တာ ကဲကုလပ် (Vector Calculus) === <math>t \in [a, b]</math> ဖြင့် ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြထားသော (parametrized) မျဉ်းကွေး (curve) <math>\gamma</math> ကို ပေးထားပါက အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဗက်တာစက်ကွင်း (continuous vector field) <math>V</math> ၏ လမ်းကြောင်းတစ်လျှောက် [[အင်တီဂရေးရှင်း|အင်တီဂရယ်]] (line integral) သည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>\int_\gamma V(\mathbf{x}) \cdot \mathrm{d}\mathbf{x} = \int_a^b V(\gamma(t)) \cdot \dot{\gamma}(t)\, \mathrm{d}t</math> <math>\mathbb{R}^n</math> အပေါ်ရှိ ဗက်တာစက်ကွင်း (vector field) <math>V</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) ကို အောက်ပါ စကေလာစက်ကွင်း (scalar field) ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ :<math>\operatorname{div} V = \nabla \cdot V = \sum_{i=1}^n \frac{\partial V_i}{\partial x_i}</math> အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (three-dimensional Euclidean space) တွင် ကာလ် (curl) သည် အစိတ်အပိုင်းများ (components) <math>V_1, V_2, V_3</math> နှင့် သတ်မှတ်ထားသော စံကိုဩဒိနိတ် [[ယူနစ်ဗက်တာ|ယူနစ်ဗက်တာများ]] (unit vectors) <math>\mathbf{e}_1, \mathbf{e}_2, \mathbf{e}_3</math> ကို အသုံးပြု၍ တူညီစွာ ဖော်ပြထားသော ဗက်တာစက်ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ :<math>\operatorname{curl}V = \nabla \times V = \left(\frac{\partial V_3}{\partial y} - \frac{\partial V_2}{\partial z}\right)\mathbf{e}_1 - \left(\frac{\partial V_3}{\partial x} - \frac{\partial V_1}{\partial z}\right)\mathbf{e}_2 + \left(\frac{\partial V_2}{\partial x}- \frac{\partial V_1}{\partial y}\right)\mathbf{e}_3</math> === လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie Bracket) === လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) သည် ဗက်တာစက်ကွင်းများ (vector fields) <math>X</math> နှင့် <math>Y</math> တို့၏ စီးဆင်းမှုများ (flows) အကြား ဖလှယ်၍ရခြင်းဆိုင်ရာ ပျက်ကွက်မှုကို တိုင်းတာပြီး ဗက်တာစက်ကွင်းအသစ်တစ်ခုကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ :<math>[X,Y](f) := X(Y(f)) - Y(X(f))</math> [[မန်နီဖိုး|မန်နီဖိုးများ]] (manifolds) အကြား ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှု (smooth map) <math>f: M \to N</math> နှင့် ၎င်း၏ လှုံ့ဆော်ခံ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] ပုံဖော်မှု (derivative map) <math>f_*: TM \to TN</math> တို့ကို ပေးထားပါက အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်လျှင် ဗက်တာစက်ကွင်း <math>Y \in \mathfrak{X}(N)</math> သည် <math>X \in \mathfrak{X}(M)</math> နှင့် <math>f</math>-ဆက်စပ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ :<math>Y \circ f = f_* \circ X</math> အကယ်၍ <math>i \in \{1,2\}</math> အတွက် <math>X_i</math> သည် <math>Y_i</math> နှင့် <math>f</math>-ဆက်စပ်ပါက <math>[X_1,X_2]</math> သည် <math>[Y_1,Y_2]</math> နှင့် <math>f</math>-ဆက်စပ်သည်။ == စီးဆင်းမှုများ နှင့် အင်တီဂရယ် မျဉ်းကွေးများ (Flows and Integral Curves) == <math>\mathbb{R}^n</math> ၏ [[အစုပိုင်း|အဖွင့်စုပိုင်း]] (open subset) <math>S</math> ပေါ်ရှိ ဗက်တာစက်ကွင်း (vector field) <math>V</math> တစ်ခုကို ပေးထားပါက အင်တီဂရယ် မျဉ်းကွေး (integral curve) သို့မဟုတ် လမ်းကြောင်း (trajectory) ဆိုသည်မှာ အပိုင်းအခြား (interval) <math>I</math> အတွင်းရှိ <math>t</math> တစ်ခုစီအတွက် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သော မျဉ်းကွေး (curve) <math>\gamma(t)</math> တစ်ခု ဖြစ်သည်။ :<math>\gamma'(t) = V(\gamma(t))</math> ပီကတ်-လင်ဒီလော့ဖ် သီအိုရမ် (Picard-Lindelöf theorem) အရ အကယ်၍ <math>V</math> သည် လစ်ပ်ရှစ်ဇ် အဆက်မပြတ် (Lipschitz continuous) ဖြစ်ပါက <math>S</math> အတွင်းရှိ အမှတ် <math>x</math> တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် အောက်ပါအချက်များနှင့် ကိုက်ညီသော တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) <math>C^1</math>-မျဉ်းကွေး <math>\gamma_x</math> တစ်ခု တည်ရှိသည်။ :<math>\gamma_x(0) = x</math> :<math>\gamma'_x(t) = V(\gamma_x(t)) \qquad \forall t \in (-\varepsilon, +\varepsilon)</math> အကယ်၍ အင်တီဂရယ် မျဉ်းကွေးတိုင်းကို <math>t \in \mathbb{R}</math> အားလုံးအတွက် သတ်မှတ်ထားပါက ဗက်တာစက်ကွင်းသည် ပြည့်စုံသည် (complete)။ ချောမွေ့၍ ကျစ်လျစ်စွာ အထောက်အပံ့ပြုသော ဗက်တာစက်ကွင်းတိုင်းနှင့် နယ်နိမိတ် (boundary) မပါရှိသော ကျစ်လျစ်သည့် [[မန်နီဖိုး]] (compact manifold) တစ်ခုပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ဗက်တာစက်ကွင်းတိုင်းသည် ပြည့်စုံသည်။ == တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Topological Properties) == သီးသန့် သုညမှတ် (isolated zero) တစ်ခု၌ရှိသော ဗက်တာစက်ကွင်း (vector field) တစ်ခု၏ အညွှန်း (index) သည် ထိုသုညမှတ်ပတ်လည်ရှိ သေးငယ်သော နယ်နိမိတ် စက်လုံးမျက်နှာပြင် (sphere) <math>S^{n-1}</math> မှ ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (unit sphere) ဆီသို့ [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု]] (continuous map) ၏ ဒီဂရီ (degree) နှင့် ကိုက်ညီသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (topological invariant) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ နယ်နိမိတ်မပါရှိသော ကျစ်လျစ်သည့် [[မန်နီဖိုး]] (compact manifold) တစ်ခုပေါ်ရှိ ဗက်တာစက်ကွင်းတစ်ခုတွင် သုညမှတ်များ အဆုံးရှိအရေအတွက်သာ ပါရှိပါက သုညမှတ်အားလုံးရှိ အညွှန်းများ၏ ပေါင်းလဒ်သည် တည်ဆောက်ပုံအရ မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (structurally invariant) ဖြစ်သည်။ ပွန်ကာရေး-ဟော့ဖ် သီအိုရမ် (Poincaré-Hopf theorem) က ဤစုစုပေါင်း အညွှန်းသည် မန်နီဖိုး၏ အွိုင်လာ ဝိသေသတန်ဖိုး (Euler characteristic) နှင့် ညီမျှသည်။ 2-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (2-sphere) အပေါ် မည်သည့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော (continuous) ထိမျဉ်း ဗက်တာစက်ကွင်း (tangent vector field) မဆို သုညမှတ် အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါရှိရမည်။ ၎င်းကို ဆံပင်ဖုံးစက်လုံး သီအိုရမ် (hairy ball theorem) ဟုခေါ်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Galbis |first1=Antonio |last2=Maestre |first2=Manuel |title=Vector Analysis Versus Vector Calculus |publication-place=New York |publisher=Springer |date=2012 |isbn=978-1-4614-2199-3}} * {{Citation |last=Tu |first=Loring W. |title=An Introduction to Manifolds |edition=2nd |publication-place=New York |publisher=Springer |date=2010 |isbn=978-1-4419-7399-3}} * {{Citation |last=Sharpe |first=Richard W. |title=Differential Geometry: Cartan's Generalization of Klein's Erlangen Program |publication-place=New York |publisher=Springer-Verlag |date=1997 |isbn=0-387-94732-9}} * {{Citation |last=Warner |first=Frank W. |title=Foundations of Differentiable Manifolds and Lie Groups |publication-place=New York-Berlin |publisher=Springer-Verlag |date=1983 |isbn=0-387-90894-3}} * {{Citation |last=Boothby |first=William M. |title=An Introduction to Differentiable Manifolds and Riemannian Geometry |edition=2nd |publication-place=Orlando, FL |publisher=Academic Press |date=1986 |isbn=0-12-116053-X}} [[ကဏ္ဍ:မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] 0whm7pzbwi1k3nje9c4qirmdjfk8ha0 0 291926 1054427 2026-09-21T10:17:34Z Mkant00 135890 "လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ (Laplace operator) သို့မဟုတ် လာပလေ့ဆီယန် (Laplacian) သည် [[စကေလာစက်ကွင်း]] (scalar field) တစ်ခု၏ [[ဂရေးဒီးယင့်]] (gradient) မှ ဖြာထွက်မှု (divergence) အဖ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054427 wikitext text/x-wiki လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ (Laplace operator) သို့မဟုတ် လာပလေ့ဆီယန် (Laplacian) သည် [[စကေလာစက်ကွင်း]] (scalar field) တစ်ခု၏ [[ဂရေးဒီးယင့်]] (gradient) မှ ဖြာထွက်မှု (divergence) အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော ဒုတိယအဆင့် (second-order) [[ဒစ်ဖရန်ရှယ်]] အော်ပရေတာ (differential operator) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို <math>\Delta</math>, <math>\nabla^2</math> သို့မဟုတ် <math>\nabla\cdot\nabla</math> ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) == <math>f</math> သည် [[အစု|အဖွင့်စု]] (open set) <math>\Omega \subseteq \mathbb{R}^n</math> အပေါ်ရှိ နှစ်ကြိမ် [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] ရှာ၍ရသော [[ကိန်းစစ်]] တန်ဖိုးရှိ [[ဖန်ရှင်]] (real-valued function) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ပါ။ လာပလေ့စ် အော်ပရေတာ (Laplace operator) သည် <math>k \ge 2</math> အတွက် <math>C^k(\Omega)</math> မှ <math>C^{k-2}(\Omega)</math> သို့ ပုံဖော်ပေးပြီး ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ :<math>\Delta f = \nabla \cdot \nabla f</math> <math>\mathbb{R}^n</math> အတွက် စံ [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကာတီးရှန်း ကိုဩဒိနိတ်များ]] (Cartesian coordinates) <math>(x_1, \ldots, x_n)</math> တွင် လာပလေ့ဆီယန်သည် ဟက်ရှန် [[ကိန်းအုံ]] (Hessian matrix) ၏ [[ထရေ့စ်]] (trace) ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta f = \sum_{i=1}^n \frac {\partial^2 f}{\partial x^2_i}</math> == လက္ခဏာ သတ်မှတ်ချက်များ (Sign Conventions) == သင်္ချာစာပေများတွင် စံ လက္ခဏာ သတ်မှတ်ချက်နှစ်ခု တည်ရှိသည်။ * '''အနုတ်-ဆီမီး-တိကျ (Negative Semidefinite)''' <math>\Delta = \sum_{i=1}^n \frac{\partial^2}{\partial x_i^2}</math> ဖြစ်သည်။ ဤသတ်မှတ်ချက်အရ ချောမွေ့၍ ကျစ်လျစ်စွာ အထောက်အပံ့ပြုသော [[ဖန်ရှင်|ဖန်ရှင်များ]] (compactly supported functions) အတွက် <math>\int_{\mathbb{R}^n}\overline{\varphi(x)}\,\Delta\varphi(x)\,dx = -\int_{\mathbb{R}^n} |\nabla \varphi(x)|^2\,dx</math> ရရှိသည်။ * '''အပေါင်း-ဆီမီး-တိကျ (Positive Semidefinite)''' <math>\Delta = -\sum_{i=1}^n \frac{\partial^2}{\partial x_i^2}</math> ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် [[အနုတ်ကိန်း]] မဟုတ်သော အော်ပရေတာတစ်ခုကို ရရှိစေသည်။ (အခြားနည်းဖြင့် သတ်မှတ်မထားပါက ဤဆောင်းပါးသည် အနုတ်-ဆီမီး-တိကျသော သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုထားသည်။) == ကိုဩဒိနိတ်ဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်များ (Coordinate Expressions) == === ထောင့်မှန်ကျ ကိုဩဒိနိတ်များ (2D နှင့် 3D) (Orthogonal Coordinates (2D and 3D)) === အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော ဝင်ရိုးစွန်း [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] (polar coordinates) <math>(r, \theta)</math> တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta f = \frac{1}{r} \frac{\partial}{\partial r} \left( r \frac{\partial f}{\partial r} \right) + \frac{1}{r^2} \frac{\partial^2 f}{\partial \theta^2}</math> အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ဆလင်ဒါပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (cylindrical coordinates) <math>(\rho, \varphi, z)</math> တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta f = \frac{1}{\rho} \frac{\partial}{\partial \rho} \left(\rho \frac{\partial f}{\partial \rho} \right) + \frac{1}{\rho^2} \frac{\partial^2 f}{\partial \varphi^2} + \frac{\partial^2 f}{\partial z^2}</math> <math>\theta</math> သည် ဇင်းနစ်ထောင့် (zenith angle) ဖြစ်ပြီး <math>\varphi</math> သည် အဇီမုသယ်ထောင့် (azimuthal angle) ဖြစ်သော အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသည့် စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်များ (spherical coordinates) <math>(r, \theta, \varphi)</math> တွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta f = \frac{1}{r^2} \frac{\partial}{\partial r} \left(r^2 \frac{\partial f}{\partial r} \right) + \frac{1}{r^2 \sin \theta} \frac{\partial}{\partial \theta} \left(\sin \theta \frac{\partial f}{\partial \theta} \right) + \frac{1}{r^2 \sin^2 \theta} \frac{\partial^2 f}{\partial \varphi^2}</math> === <math>N</math>-တိုင်းတာမှုရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်ဆိုင်ရာ ခွဲခြမ်းမှု (<math>N</math>-dimensional Spherical Decomposition) === <math>\mathbb{R}^N</math> တွင် <math>r = |x| > 0</math> နှင့် <math>\omega \in S^{N-1}</math> အတွက် <math>x = r\omega</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် လာပလေ့ဆီယန်သည် အချင်းဝက်ဆိုင်ရာနှင့် ထောင့်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ကွဲထွက်သွားသည်။ :<math>\Delta f = \frac{\partial^2 f}{\partial r^2} + \frac{N-1}{r}\frac{\partial f}{\partial r} + \frac{1}{r^2}\Delta_{S^{N-1}}f</math> ဤနေရာတွင် <math>\Delta_{S^{N-1}}</math> သည် ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (unit sphere) <math>S^{N-1}</math> ပေါ်ရှိ လာပလေ့စ်-ဘယ်လ်ထရာမီ အော်ပရေတာ (Laplace-Beltrami operator) ဖြစ်သည်။ === မျဉ်းကွေးပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (Curvilinear Coordinates) === ရီးမန်း မက်ထရစ် တန်ဆာ (Riemannian metric tensor) <math>g_{ij}</math>, ပြောင်းပြန် မက်ထရစ် (inverse metric) <math>g^{ij}</math> နှင့် [[အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး]] (determinant) <math>|g| = \det(g_{ij})</math> တို့ တပ်ဆင်ထားသော အလိုရှိရာ မျဉ်းကွေးပုံ ကိုဩဒိနိတ်များ (curvilinear coordinates) <math>(\xi^1,\dots,\xi^N)</math> အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta f = \frac{1}{\sqrt{|g|}} \frac{\partial}{\partial \xi^i} \left( \sqrt{|g|}\,g^{ij}\frac{\partial f}{\partial \xi^j} \right)</math> တူညီသော အဓိပ္ပာယ်အနေဖြင့် ခရစ္စတိုဖယ် သင်္ကေတများ (Christoffel symbols) <math>\Gamma^k_{ij}</math> နှင့် အိုင်းစတိုင်း ပေါင်းခြင်း သတ်မှတ်ချက် (Einstein summation convention) ကို အသုံးပြုပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta f = g^{ij} \left(\frac{\partial^2 f}{\partial\xi^i \, \partial\xi^j} - \Gamma^{k}_{ij}\frac{\partial f}{\partial\xi^k} \right)</math> == အဓိက ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် အော်ပရေတာ သီအိုရီ (Core Properties & Operator Theory) == === မျဉ်းဖြောင့်ဖြစ်မှု နှင့် အဲလစ်ပတစ်ဖြစ်မှု (Linearity and Ellipticity) === လာပလေ့ဆီယန်သည် [[မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာ]] (linear operator) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ :<math>\Delta(af+bg) = a\,\Delta f+b\,\Delta g</math> ၎င်း၏ အဓိက သင်္ကေတ (principal symbol) ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ :<math>\sigma_2(\Delta)(\xi) = -|\xi|^2</math> <math>\xi \ne 0</math> အားလုံးအတွက် <math>\sigma_2(\Delta)(\xi) \ne 0</math> ဖြစ်သောကြောင့် <math>\Delta</math> သည် တိကျစွာ အဲလစ်ပတစ် အော်ပရေတာ (elliptic operator) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ === ဂရင်း၏ ထပ်တူညီမှုများ နှင့် ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက်ဖြစ်မှု (Green's Identities and Self-Adjointness) === ကန့်သတ်ချက်ရှိသော (bounded) <math>C^1</math> ဒိုမိန်း (domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^n</math> နှင့် <math>u,v\in C^2(\bar\Omega)</math> တို့အတွက် ဂရင်း၏ ပထမ ထပ်တူညီမှု (Green's first identity) က အောက်ပါအတိုင်း ရရှိစေသည်။ :<math>\int_\Omega u\,\Delta v\,dx = -\int_\Omega \nabla u\cdot \nabla v\,dx + \int_{\partial\Omega} u\,\frac{\partial v}{\partial \nu}\,dS</math> ဤနေရာတွင် <math>\nu</math> သည် အပြင်ဘက် မူမှန်မျဉ်း (outward normal) ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ နယ်နိမိတ် ကိန်းပိုင်းများ ပျောက်ကွယ်သွားပါက ဂရင်း၏ ဒုတိယ ထပ်တူညီမှု (Green's second identity) သည် ပုံစံတကျ (formal) ကိုယ်တိုင်-တွဲဖက်ဖြစ်မှု (self-adjointness) ကိုပြသည်။ :<math>\int_\Omega u\,\Delta v\,dx = \int_\Omega v\,\Delta u\,dx</math> === ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး စွမ်းအင် အနည်းဆုံးဖြစ်အောင်ညှိခြင်း (Dirichlet Energy Minimization) === လာပလေ့ဆီယန်သည် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး စွမ်းအင် ဖန်ရှင်နယ် (Dirichlet energy functional) ၏ ငြိမ်နေသော အမှတ်များ (stationary points) ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြသည်။ :<math>E(f) = \frac{1}{2} \int_\Omega |\nabla f|^2 \,dx</math> ပြောင်းလဲမှုဆိုင်ရာ [[ကဲကုလပ်]] (calculus of variations) အရ [[ဖန်ရှင်]] (function) <math>f</math> သည် သတ်မှတ်ထားသော နယ်နိမိတ် အခြေအနေများ (boundary conditions) အောက်တွင် <math>E(f)</math> ကို အနည်းဆုံးဖြစ်စေရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>\Omega</math> ၏ အတွင်းပိုင်း (interior) ၌ <math>\Delta f = 0</math> ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ == ရောင်စဉ် သီအိုရီ နှင့် ဖူရီယာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း (Spectral Theory & Fourier Analysis) == === ဖူရီယာ မြှောက်ကိန်း (Fourier Multiplier) === ဖူရီယာ အသွင်ပြောင်းခြင်း (Fourier transform) သတ်မှတ်ချက် <math>\widehat{f}(\xi)=\int_{\mathbb{R}^n} f(x)e^{-2\pi i x\cdot \xi}\,dx</math> အရ လာပလေ့ဆီယန်သည် ဖူရီယာ မြှောက်ကိန်း (multiplier) တစ်ခုအဖြစ် ဒိုင်ယာဂွန်နယ်ပုံစံသို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။ :<math>\widehat{\Delta f}(\xi) = -4\pi^2 |\xi|^2 \widehat{f}(\xi)</math> === အပူ ဆီမီးအုပ်စု (Heat Semigroup) === လာပလေ့ဆီယန်သည် အားကောင်းစွာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော (strongly continuous) အပူ [[ဆီမီးအုပ်စု]] (heat semigroup) <math>(e^{t\Delta})_{t \ge 0}</math> ကို ထုတ်လုပ်ပေးပြီး အပူ [[ညီမျှခြင်း]] (heat equation) <math>\partial_t u = \Delta u</math> အတွက် အဖြေများ (solutions) ကို ရရှိစေသည်။ <math>\mathbb{R}^n</math> အပေါ်တွင် ၎င်းသည် ယူကလစ် (Euclidean) အပူ ကာနယ်ဖြင့် ကွန်ဗော်လူးရှင်း (convolution) လုပ်ခြင်းမှတစ်ဆင့် အလုပ်လုပ်သည်။ :<math>e^{t\Delta}f(x) = \int_{\mathbb{R}^n} \Gamma_t(x-y)f(y)\,dy, \qquad \Gamma_t(x) = \frac{1}{(4\pi t)^{n/2}}e^{-|x|^2/4t}</math> ဤဆီမီးအုပ်စုသည် (<math>1 \le p < \infty</math> အတွက်) <math>L^p(\mathbb{R}^n)</math> အပေါ် ကျုံ့ဝင်မှုသဘောဖြင့် သက်ရောက်ပြီး မူလ အချက်အလက်များအပေါ် ချက်ချင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုဆိုင်ရာ ချောမွေ့စေခြင်းကို သက်ရောက်စေသည်။ === ရောင်စဉ် (Spectrum) === <math>L^2(\mathbb{R}^n)</math> အပေါ်တွင် <math>-\Delta</math> ၏ ရောင်စဉ် (spectrum) သည် သီးသန့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော (continuous) ရောင်စဉ်ဖြစ်ပြီး အပိုင်းအခြား (interval) <math>[0, \infty)</math> ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် ဒစ်ရစ်ခ်ျလေး (Dirichlet) သို့မဟုတ် နွိုင်းမန်း ကန့်သတ်ချက်များ (Neumann constraints) သက်ရောက်နေသော ကန့်သတ်ချက်ရှိသော ဒိုမိန်း (bounded domain) <math>\Omega \subset \mathbb{R}^n</math> အပေါ်တွင် (နွိုင်းမန်း အခြေအနေအတွက် လစ်ပ်ရှစ်ဇ် (Lipschitz) ကဲ့သို့သော စံ နယ်နိမိတ် ပုံမှန်ဖြစ်မှုကို ယူဆထားလျှင်) <math>-\Delta</math> သည် ကျစ်လျစ်သော (compact) ဖြေရှင်းပေးသောကိန်း (resolvent) ကို လက်ခံရရှိသည်။ ၎င်း၏ ရောင်စဉ်သည် လုံးဝ တစ်ပိုင်းတစ်စ (discrete) ဖြစ်ပြီး ဟဲလ်မ်ဟို့တ်ဇ် ညီမျှခြင်း (Helmholtz equation) <math>-\Delta u = \lambda u</math> နှင့် ကိုက်ညီသော [[ကိုယ်ပိုင်ဗက်တာနှင့် ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုး|ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ]] (eigenvalues) ၏ ကိန်းစဉ် (sequence) တစ်ခု ပါဝင်သည်။ :<math>0 \le \lambda_1 \le \lambda_2 \le \cdots \to \infty</math> သက်ဆိုင်ရာ ကိုယ်ပိုင်ဖန်ရှင်များ (eigenfunctions) သည် <math>L^2(\Omega)</math> အတွက် ထောင့်မှန်ကျယူနစ် [[အခြေအစု]] (orthonormal basis) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Evans |first=L. C. |title=Partial Differential Equations |edition=2nd |publication-place=Providence, RI |publisher=American Mathematical Society |date=2010 |isbn=978-0-8218-4974-3}} * {{Citation |last=Rosenberg |first=Steven |title=The Laplacian on a Riemannian Manifold |series=London Mathematical Society Student Texts |volume=31 |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1997 |isbn=978-0-521-46831-2}} * {{Citation |last1=Axler |first1=Bourdon |last2=Paul |last3=Ramey |first3=Wade |title=Harmonic Function Theory |edition=2nd |publication-place=New York |publisher=Springer |date=2001 |isbn=978-0-387-95218-5}} * {{Citation |last1=Courant |first1=Richard |last2=Hilbert |first2=David |title=Methods of Mathematical Physics, Volume I |publication-place=New York |publisher=Wiley-Interscience |date=1962}} * {{Citation |last=Davies |first=E. B. |title=Heat Kernels and Spectral Theory |publication-place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=1989 |isbn=978-0521361361}} [[Category:ကဲကုလပ်]] lenjxrizk1qow65o93uj4wmzrv9u0q2 0 291927 1054429 2026-09-21T10:29:28Z Mkant00 135890 "<math>\zeta</math>, <math>\mu_\mathrm{b}</math> သို့မဟုတ် <math>\mu_\mathrm{v}</math> ဖြင့် ဖော်ပြလေ့ရှိသော ထုထည်စေးပျစ်ဆ (volume viscosity) ကို bulk viscosity သို့မဟုတ် second viscosity ဟုလည်း အသိများသည..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054429 wikitext text/x-wiki <math>\zeta</math>, <math>\mu_\mathrm{b}</math> သို့မဟုတ် <math>\mu_\mathrm{v}</math> ဖြင့် ဖော်ပြလေ့ရှိသော ထုထည်စေးပျစ်ဆ (volume viscosity) ကို bulk viscosity သို့မဟုတ် second viscosity ဟုလည်း အသိများသည်။ ၎င်းသည် အရည်တစ်ခု၏ အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖိသိပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြန့်ကားခြင်းကို ခုခံမှုကို သတ်မှတ်ဖော်ပြပေးသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး မြှောက်ဖော်ကိန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် ( [[ဒြပ်ထု]]/ (အလျား x အချိန်) ) အတိုင်းအတာများ ရှိပြီး နိုင်ငံတကာစံယူနစ်စနစ်အရ ပက်စကယ်-စက္ကန့် (<math>\text{Pa}\cdot\text{s}</math>) ဖြင့် သတ်မှတ်သည်။ == ပုံစံတကျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Formal Definition) == ကွန်တင်နျူယမ် မက္ကင်းနစ် (continuum mechanics) တွင် ကော်ချီ ဖိစီးမှု တန်ဆာ (Cauchy stress tensor) <math>\boldsymbol{\sigma}</math> ၏ ထရေ့စ် (trace) ကို သာမိုဒိုင်းနမစ် [[ဖိအား]] (thermodynamic pressure) <math>P</math> နှင့် အလျင် စက်ကွင်း (velocity field) <math>\nabla \cdot \mathbf{v}</math> ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) အပေါ် တိုက်ရိုက်အချိုးကျသော စေးပျစ်မှုဆိုင်ရာ ထည့်ဝင်ချက်တစ်ခုအဖြစ် အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြမ်းသည်။ :<math>-\frac{1}{3}\operatorname{Tr}(\boldsymbol{\sigma}) = P - \zeta (\nabla \cdot \mathbf{v})</math> ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (strain rate tensor) ဟု သတ်မှတ်ထားသော <math>\boldsymbol{\epsilon}</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ :<math>\boldsymbol{\epsilon} = \frac{1}{2} \left( \nabla\mathbf{v} + \left(\nabla\mathbf{v}\right)^T \right)</math> ပြန့်ကားမှု (dilation) <math>e</math> ဟုခေါ်သော ပုံပျက်နှုန်း၏ အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) [[စကေလာ]] (scalar) အစိတ်အပိုင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ :<math>e = \frac{1}{3} \nabla \cdot \mathbf{v}</math> သီးသန့် သွေဖည်မှုဆိုင်ရာ (deviatoric) သို့မဟုတ် ပွတ်တိုက်မှု (shear) ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ <math>\boldsymbol{\gamma}</math> ကို ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာမှ အိုင်ဆိုထရိုပစ် ပြန့်ကားမှုအား နုတ်ခြင်းဖြင့် ရရှိသည်။ ဤနေရာတွင် <math>\mathbf{I}</math> သည် ထပ်တူရ တန်ဆာ (identity tensor) ဖြစ်သည်။ :<math>\boldsymbol{\gamma} = \boldsymbol{\epsilon} - e \mathbf{I}</math> == ဖိသိပ်နိုင်သော နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း (The Compressible Navier-Stokes Equation) == ပွတ်တိုက်မှု စေးပျစ်ဆ (shear viscosity) <math>\mu</math> နှင့် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (volume viscosity) <math>\zeta</math> တို့ ပါဝင်သော ဖိသိပ်နိုင်သည့် နယူတန်နီယန် အရည် (Newtonian fluid) တစ်ခုအတွက် အဟုန် [[ညီမျှခြင်း]] (momentum equation) ကို [[နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ]] (Navier-Stokes equations) အရ အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ :<math>\rho \frac{D \mathbf{v}}{Dt} = -\nabla P + \nabla\cdot\left[2\mu\boldsymbol{\gamma}\right] + \nabla\cdot[\zeta(\nabla\cdot \mathbf{v})\mathbf{I}] + \rho \mathbf{g}</math> အထက်ပါညီမျှခြင်းတွင် <math>D\mathbf{v}/Dt</math> သည် ဒြပ်သားဆိုင်ရာ [[ဆင်းသက်ချက် (ဒစ်ဖရန်ရှယ် ကဲကုလပ်)|ဆင်းသက်ချက်]] (material derivative) ဖြစ်သည်။ ပြန့်ကားမှု (dilation) [[စကေလာ]] (scalar) <math>e</math> ကို အစားထိုးလိုက်ပါက အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ :<math>\rho \frac{D \mathbf{v}}{Dt} = -\nabla (P - 3 \zeta e) + \nabla\cdot ( 2\mu \boldsymbol{\gamma}) + \rho \mathbf{g}</math> == ဖိသိပ်၍မရနိုင်သော ကန့်သတ်ချက် (The Incompressible Limit) == ဖိသိပ်၍မရနိုင်သော စီးဆင်းမှု (incompressible flow) တစ်ခုအတွက် အလျင် စက်ကွင်း (velocity field) ၏ ဖြာထွက်မှု (divergence) သည် သုညဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ :<math>\nabla \cdot \mathbf{v} = 0 \implies e = 0</math> ရလဒ်အနေဖြင့် ထုထည်စေးပျစ်ဆ (volume viscosity) ကိန်းပိုင်းသည် ပျောက်ကွယ်သွားသည်။ :<math>\nabla\cdot[\zeta(\nabla\cdot \mathbf{v})\mathbf{I}] = \mathbf{0}</math> ပုံပျက်နှုန်း တန်ဆာ (strain rate tensor) သည် သီးသန့် သွေဖည်မှုဆိုင်ရာ (deviatoric) (<math>\boldsymbol{\gamma} = \boldsymbol{\epsilon}</math>) အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားပြီး အိုင်ဆိုထရိုပစ် (isotropic) ဖိစီးမှု (stress) အစိတ်အပိုင်းသည် ဖိသိပ်၍မရနိုင်စွမ်းကို အတင်းအကျပ် သက်ရောက်စေသည့် လာဂေါင့် မြှောက်ကိန်း (Lagrange multiplier) အဖြစ် လုပ်ဆောင်သော [[ဖိအား]] စက်ကွင်း (pressure field) အဖြစ်သို့ လျော့ကျသွားသည်။ :<math>P = -\frac{1}{3}\operatorname{Tr}(\boldsymbol{\sigma})</math> ထို့ကြောင့် [[နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်းများ|နာဗီယေး-စတုတ် ညီမျှခြင်း]] (Navier-Stokes equation) သည် ၎င်း၏ စံ ဖိသိပ်၍မရနိုင်သော ပုံစံသို့ လျော့ကျသွားပြီး <math>\zeta</math> ကို အပိုအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားစေသည်။ :<math>\rho \frac{D \mathbf{v}}{Dt} = -\nabla P + \nabla\cdot ( 2\mu \boldsymbol{\epsilon}) + \rho \mathbf{g}</math> == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last1=Landau |first1=Lev D. |last2=Lifshitz |first2=Evgeny M. |title=Fluid Mechanics |edition=1st |publication-place=New York |publisher=Pergamon Press |date=1959 |isbn=978-0080091044}} * {{Citation |last1=Bird |first1=R. Byron |last2=Stewart |first2=Warren E. |last3=Lightfoot |first3=Edwin N. |title=Transport Phenomena |edition=2nd |publication-place=New York |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |date=2007 |isbn=978-0-470-11539-8}} [[ကဏ္ဍ:ဂန္ထဝင် မက္ကင်းနစ်]] [[ကဏ္ဍ:ကဲကုလပ်]] klvipthn7thpvdicf3c0sw6ttfkhs6d 0 291928 1054430 2026-09-21T10:37:21Z Mkant00 135890 "ဒစ်ဖရန်ရှယ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (differential topology) တွင် ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Hopf fibration) သည် <math>S^2</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုစီတိုင်း၏ ပုံရိ..." အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည် 1054430 wikitext text/x-wiki ဒစ်ဖရန်ရှယ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (differential topology) တွင် ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Hopf fibration) သည် <math>S^2</math> အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုစီတိုင်း၏ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#မူလပုံရိပ်_(Preimage)|ပြောင်းပြန်ပုံရိပ်]] (inverse image) ကို စက်ဝိုင်း (circle) <math>S^1</math> ဖြစ်စေရန် 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) <math>S^3</math> အပေါ်မှ 2-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (2-sphere) <math>S^2</math> ဆီသို့ ပုံဖော်ပေးသော [[အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်|အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်]] (continuous function) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤ တည်ဆောက်ပုံ (structure) သည် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်ထားသော [[ဖိုက်ဘာအစည်း]] (fiber bundle) တစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ :<math>S^1 \hookrightarrow S^3 \xrightarrow{\ p \, } S^2</math> ဤနေရာတွင် <math>S^1</math> သည် ဖိုက်ဘာ ရပ်ဝန်း (fiber space) ဖြစ်ပြီး <math>S^3</math> သည် စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ဖြစ်ကာ <math>S^2</math> သည် အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) ဖြစ်သည်။ ဖိုက်ဘာအစည်းများ အားလုံးနည်းတူ ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်းသည် ဒေသအလိုက် အသေးအဖွဲဖြစ်သော (locally trivial) ကြောင့် <math>S^2</math> ရှိ အမှတ်တိုင်းသည် <math>p^{-1}(U) \cong U \times S^1</math> ကို ပြည့်စုံစေသော ပတ်ဝန်းကျင် (neighborhood) <math>U</math> တစ်ခုကို လက်ခံရရှိသည်။ သို့သော် အဆိုပါ အစည်းသည် အလုံးစုံ အသေးအဖွဲမဟုတ်သော (globally non-trivial) စနစ်ဖြစ်ပြီး <math>S^3</math> သည် မြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်း (product space) <math>S^2 \times S^1</math> နှင့် [[ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဟိုမီယိုမော်ဖစ်]] ဖြစ်သော (homeomorphic) ဂုဏ်သတ္တိ မရှိပေ။ == ပုံစံတကျ တည်ဆောက်ပုံ (Formal Construction) == === ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ် မျဉ်း ( Complex Projective Line) === ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်းသည် ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ် မျဉ်း (complex projective line) <math>\mathbb{CP}^1</math> မှတစ်ဆင့် သဘာဝကျစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ <math>\lambda \in \mathbb{C} \setminus \{0\}</math> အတွက် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) <math>(z_0,z_1) \sim (\lambda z_0,\lambda z_1)</math> ဖြင့် <math>\mathbb{C}^2 \setminus \{0\}</math> ၏ စားလဒ် (quotient) အဖြစ် <math>\mathbb{CP}^1</math> ကို သတ်မှတ်လိုက်သောအခါ ထိုရပ်ဝန်း <math>\mathbb{CP}^1</math> သည် <math>S^2</math> (ရီးမန်း စက်လုံးမျက်နှာပြင် (Riemann sphere)) နှင့် [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်]] ဖြစ်သော (diffeomorphic) ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ဤ စားလဒ် ပုံဖော်မှု (quotient map) ကို <math>|z_0|^2 + |z_1|^2 = 1</math> ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော <math>\mathbb{C}^2</math> ရှိ ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် (unit sphere) သို့ ကန့်သတ်လိုက်ပါက အခြေပြထောင့် <math>\lambda \in S^1</math> ဖြင့် ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြထားသော (parametrized) စက်ဝိုင်းပုံ [[ပုံရိပ်_နှင့်_မူလပုံရိပ်#ဖိုက်ဘာ_(Fiber)|ဖိုက်ဘာများ]] (fibers) ပါဝင်သည့် <math>\mathbb{CP}^1 \cong S^2</math> အပေါ်ရှိ 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) <math>S^3</math> ၏ ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်းကို ရရှိသည်။ === ကိုဩဒိနိတ် ပုံဖော်မှု (Coordinate Mapping) === <math>\mathbb{R}^4 \cong \mathbb{C}^2</math> နှင့် <math>\mathbb{R}^3 \cong \mathbb{C} \times \mathbb{R}</math> တို့ကို ဖော်ထုတ်ခြင်းအားဖြင့် <math>S^3</math> ကို ရပ်ဝန်းပိုင်း (subspace) <math>\{(z_0, z_1) \in \mathbb{C}^2 : |z_0|^2 + |z_1|^2 = 1\}</math> အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ဟော့ဖ် ပုံဖော်မှု (Hopf map) <math>p: S^3 \to S^2</math> ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြသည်။ :<math>p(z_0,z_1) = (2z_0 \overline{z_1}, |z_0|^2 - |z_1|^2)</math> ဤနေရာတွင် <math>\overline{z_1}</math> သည် [[ကိန်းထွေး ကွန်ဂျူဂိတ်]] (complex conjugate) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ <math>|2z_0 \overline{z_1}|^2 + (|z_0|^2 - |z_1|^2)^2 = (|z_0|^2 + |z_1|^2)^2 = 1</math> ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်း ပုံရိပ် (image) သည် ယူနစ် 2-စက်လုံးမျက်နှာပြင် အပေါ်တွင် တိကျစွာ တည်ရှိသည်။ အမှတ်များဖြစ်သော <math>(z_0, z_1)</math> နှင့် <math>(w_0, w_1)</math> တို့သည် <math>S^2</math> အတွင်းရှိ ထပ်တူညီသော အမှတ်ဆီသို့ ပုံဖော်ခံရရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ <math>|\lambda|^2 = 1</math> ရှိသော အချို့ <math>\lambda \in \mathbb{C}</math> အတွက် <math>(w_0, w_1) = (\lambda z_0, \lambda z_1)</math> ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ === တိုက်ရိုက် ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းဖြင့် ဖော်ပြခြင်း (Direct Parametrization) === 3-စက်လုံးမျက်နှာပြင်သည် <math>\eta \in [0, \pi/2]</math>၊ <math>\xi_1 \in [0, 2\pi)</math> နှင့် <math>\xi_2 \in [0, 4\pi)</math> ဖြစ်သော [[ကိုဩဒိနိတ်စနစ်|ကိုဩဒိနိတ်များ]] <math>(\eta, \xi_1, \xi_2)</math> ဖြင့် ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြခြင်း (parametrization) အဖြစ် လက်ခံရရှိသည်။ :<math>z_0 = e^{i\frac{\xi_1+\xi_2}{2}}\cos\eta</math> :<math>z_1 = e^{i\frac{\xi_2-\xi_1}{2}}\sin\eta</math> ဟော့ဖ် ပုံဖော်မှုသည် ဤ ကိန်းရှင်ကြားခံညီမျှခြင်းများဖြင့် ဖော်ပြခြင်း ကို အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) <math>S^2</math> သို့ အောက်ပါအတိုင်း အသွင်ပြောင်းပေးသည်။ :<math>(x, y, z) = (\sin(2\eta)\cos\xi_1, \sin(2\eta)\sin\xi_1, \cos(2\eta))</math> ဤနေရာတွင် ပုံဖော်ခံရသော အမှတ်တစ်ခုစီအပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ ကို <math>\xi_2</math> ဖြင့် ချောမွေ့စွာ ဖော်ပြထားသည်။ == အုပ်စု-သီအိုရီဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်ကောက်ယူမှု (Group-Theoretic Interpretation) == ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်းသည် <math>S^2</math> အပေါ်ရှိ စပင် [[အုပ်စု (သင်္ချာ)|အုပ်စု]] (spin group) <math>\operatorname{Spin}(3)</math> ၏ ကူးပြောင်းနိုင်သော[[အုပ်စုသက်ရောက်ချက်|သက်ရောက်ချက်]] (transitive action) မှတစ်ဆင့် တိကျသေချာသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တစ်ခုကို ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ <math>\operatorname{Spin}(3)</math> အုပ်စုသည် အထူး ယူနစ်တရီ အုပ်စု (special unitary group) <math>SU(2)</math> နှင့် ဆင်ပလက်တစ် အုပ်စု (symplectic group) <math>\operatorname{Sp}(1)</math> နှစ်ခုလုံးနှင့် [[အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်|အိုင်ဆိုမော်ဖစ်]] ဖြစ်သော (isomorphic) ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ ၎င်း <math>\operatorname{Sp}(1)</math> သည် ယူနစ် ကွာတာနီယွန်များ၏ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အုပ်စု (multiplicative group) ဖြစ်ပြီး <math>S^3</math> နှင့် [[ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင်|ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်]] ဖြစ်သော ဂုဏ်သတ္တိရှိသည်။ <math>S^3</math> အား ယူနစ် ကွာတာနီယွန်များအဖြစ် ရှုမြင်ပါက သီးသန့် [[ကိန်းယောင်]] (purely imaginary) ကွာတာနီယွန်များ၏ ရပ်ဝန်းပိုင်း <math>\mathbb{R}^3 \cong \operatorname{span}(\mathbf{i}, \mathbf{j}, \mathbf{k})</math> အပေါ်သို့ ကွန်ဂျူဂိတ် (conjugation) ပုံဖော်မှု (mapping) <math>p \mapsto qpq^*</math> မှတစ်ဆင့်ဖြစ်သော ၎င်း၏ သက်ရောက်ချက်သည် ဦးတည်ချက်ကို ထိန်းသိမ်းသော (orientation-preserving) အကွာအဝေးထိန်းသိမ်းမှု (isometry) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ <math>\mathbf{k}</math> ကဲ့သို့သော ပုံသေ [[ယူနစ်ဗက်တာ]] (unit vector) တစ်ခု၏ တည်ငြိမ်စေအုပ်စု (stabilizer) သည် <math>U(1) \cong S^1</math> နှင့် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဖြစ်သော စက်ဝိုင်း [[အုပ်စုပိုင်း]] (circle subgroup) တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်းသည် ဤ တည်ငြိမ်စေအုပ်စု ဖြင့် မော်ဂျူလို (modulo) ပြုလုပ်ထားသော ယူနစ် ကွာတာနီယွန်များကို ပတ်လမ်း ရပ်ဝန်း (orbit space) <math>S^2</math> အပေါ်သို့ သတ်မှတ်ပေးသည့် ပရင်စီပယ် စက်ဝိုင်း အစည်း (principal circle bundle) ပင်ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို လွတ်လပ်သော (free) <math>S^1</math>-သက်ရောက်ချက်မှတစ်ဆင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ == ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations) == ကလပ်စစ်ကယ် (classical) ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း <math>S^1 \hookrightarrow S^3 \to \mathbb{CP}^1</math> သည် ပိုမိုမြင့်မားသော အတိုင်းအတာများ (dimensions) နှင့် အခြား အစား အက္ခရာသင်္ချာများ (division algebras) သို့ ယေဘုယျပြု (generalize) နိုင်သည်။ * [[ကိန်းစစ်]]- <math>S^n</math> အပေါ်ရှိ ဆန့်ကျင်ဘက်စွန်း အမှတ်များ (antipodal points) ကို ဖော်ထုတ်ခြင်းအားဖြင့် ကိန်းစစ် ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (real projective space) အပေါ်ရှိ အစည်း (bundle) <math>S^0 \hookrightarrow S^n \to \mathbb{RP}^n</math> တစ်ခုကို ရရှိသည်။ * [[ကိန်းထွေး]]- ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (complex projective space) <math>\mathbb{CP}^n</math> အပေါ်ရှိ တော်တိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ မျဉ်းအစည်း (tautological line bundle) ကို <math>\mathbb{C}^{n+1}</math> အတွင်းရှိ ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် စက်ဝိုင်း အစည်း (circle bundle) <math>S^1 \hookrightarrow S^{2n+1} \to \mathbb{CP}^n</math> ကို ရရှိသည်။ * ကွာတာနီယွန်ဆိုင်ရာ- ယူနစ်စက်လုံးမျက်နှာပြင် <math>S^{4n+3} \subset \mathbb{H}^{n+1}</math> အား ယူနစ် ကွာတာနီယွန် (unit quaternion) [[မြှောက်ခြင်း]] (multiplication) ဖြင့် ဆခွဲကိန်းထုတ်ခြင်းသည် ကွာတာနီယွန်ဆိုင်ရာ ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (quaternionic projective space) အပေါ်ရှိ အစည်း <math>S^3 \hookrightarrow S^{4n+3} \to \mathbb{HP}^n</math> ကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ ကိန်းစစ်၊ ကိန်းထွေး၊ ကွာတာနီယွန်ဆိုင်ရာ နှင့် အော့တိုနီယွန်ဆိုင်ရာ ပရိုဂျက်တစ် အက္ခရာသင်္ချာများ အားလုံးတွင် <math>n=1</math> ဟု သတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space)၊ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) နှင့် ဖိုက်ဘာ (fiber) အားလုံးသည် စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (spheres) နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီအရ ထပ်တူညီသော (topologically equivalent) အဆုံးရှိ စုစည်းမှု (finite family) ဖြစ်သော [[ဖိုက်ဘာအစည်း|ဖိုက်ဘာအစည်းများ]] (fiber bundles) ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ :<math>S^0 \hookrightarrow S^1 \to S^1</math> :<math>S^1 \hookrightarrow S^3 \to S^2</math> :<math>S^3 \hookrightarrow S^7 \to S^4</math> :<math>S^7 \hookrightarrow S^{15} \to S^8</math> အဒမ်၏ သီအိုရမ် (Adams's theorem) အရ ထိုကဲ့သို့သော ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်းများသည် ဤ တိကျသော အတိုင်းအတာများ တွင်သာ တည်ရှိနိုင်သည်။ == ကိုးကား (References) == * {{Citation |last=Hopf |first=Heinz |title=Über die Abbildungen der dreidimensionalen Sphäre auf die Kugelfläche |journal=Mathematische Annalen |volume=104 |issue=1 |pages=637–665 |date=1931 |doi=10.1007/BF01457962}} * {{Citation |last=Lyons |first=David W. |title=An Elementary Introduction to the Hopf Fibration |journal=Mathematics Magazine |volume=76 |issue=2 |pages=87–98 |date=2003 |doi=10.2307/3219300}} * {{Citation |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |series=Princeton Mathematical Series |volume=14 |publication-place=Princeton |publisher=Princeton University Press |date=1951 |isbn=978-0-691-00548-5}} [[Category:တိုပေါ်လော်ဂျီ]] 566fk3h0idyozhzntvxyilzrjrdiuoj